<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=83&amp;sort_field=Dublin+Core%2CTitle" accessDate="2026-04-09T01:03:58+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>83</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="426" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="671">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/27ffd02c0f2e6c1c79fea34fa97dbf6a.PDF</src>
        <authentication>98b956dd4b2e86dd5d52a9b7e6a4eec1</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5065">
                    <text>9

-

•[Z] ^ [T]
H Mla,, \tjjM '[i] uia^ -i^ 'M3pBqja^M csn as
q
•uiQ uoa mais^P,, [^] ja^ua^ '•^ tMsa¡n3ijaj sajquiasua,^ buib[[ soj [\] i
'N[ '[1] HOIFlJIi[ "O '[I] íI^BIíD 'V 'IEUÍÍ lB 'BJJBj8o!iqíq BI U3 aSB?A (x)

() X9 (1 ^ = X&lt;2 íl
:^onp9p ^s sauopB^j sequi

aa • Tq n b ^ x&lt;i n i :pup ^p'q^T9 n ^^^1 n ^
^ Tq ¡"] q oaa^ • ^q p| q ^ iq p] o ejjnsaj ' q ^ o oraoo :
U3 *(/" B BOt[duii (^ anb

i9 íi 9 ^ t n j
A q &lt;^ o íg1 — '(vduvijniuis vsu^aut vuojpiiow) — Y/"
'.upptpuoo ^ ajvamha
iipiaisodoud vj 'opvjnaijau ojuníuoo opo) u^ — 'VíV3}103

-18 \9 ua BpBuSisuoa v\ sa — a (J (q [^ o) ^ (a [J q) ["]

:pjtaua3

B}xira BAi^BioosB-inias Bun sa anb— B^^a b aiua^BAinba pBpaidoj^
•Bjaoa^ v\ ua aiuBaaodrai pdsd suadinasap anb (^ pBpaidoíd ba
-ana Bun auaxiqo as 'sisa^odiq B[ ua BpBiunds BAiiau^saj aoiaipuoa B[
ap uoiDB^ai B)sa aiuB apupsaad as i 'pui^apaQ ap sBanianj^sa sb^
b jBzijaioBJBD a^nnjad BSJdAnoa uoxoBpj bj 'sisaiodrq Btnsim B^ uo^

•^ y (9 fl ) ^ (a U 9) íl v aI(írana as 'a ^ o is :Bsaadxa anb jbio
-adsa bjxiui BApBioosB-inias pBpaidojd b^ BoijijaA as ( (T)
o{ ua anb soraaaBpjooa^[ — %\

so.juníucr) so|

IZ2OJ^MVJM1 V SO7UVD

�Además es ai ^| t ^ a f\ a. Pero a [\ ai ^ ai, y a f| ai S^
^ t ^] ti ^ b . Luego a f] ai ^ ai f) t. Por lo tanto:

Ahora bien: de la ley de absorción A) y de la proposición (a ^\ c) \J
y (t f] c) ^ (a y t) [) c implicada por A), se deduce:

ti y ai = ti y [ai u (^ n j)] = ^fei n i) u [^^i n (fe n ^í
y esta última expresión, en virtud de la segunda relación de la hi
pótesis de J) y de la idempotencia de la multiplicación, incluye a

(ti f] ai) y (a y ai) = (ti [ja) y aiPero, según (a), la expresión anterior es igual a
/lo
z. i i Oí)
z. i n ai ^&gt;
ii ai)
\ InI ai .= ai
.-^: /
la i
\^/'II^ *^^ vV/' I I
en virtud de la monotonía del producto y A).
Como se probó que 61 y ai ^ ai, y es tx y ai "^ ai, resulta
61 y ai = ai, lo que implica la tesis.
Este teorema directo también pudo demostrarse así:

De A) y el hecho de que A) implique (o (J c) • [] (b \j c) ^
^ (a y b) y c, se deduce:

ti U ai = [ti y (ti U )] U 1 = (^^i U 1) D [(ti U a) U ai] .
Pero esta expresión, en virtud de la primera relación de la hipótesis
y la tautología de la suma, está incluida en:

(tx u ai) y (ti y 6) = tx y (ai y t) ^ ti y (a y ai)
(tener en cuenta (&lt;^) ).
De acuerdo a la segunda relación de la hipótesis, según A) se
cumple• ¡ ;.•^•'

ti U (af) ai) ^ ti y (t y ti) = ti.
Habiéndose mostrado que ti y ai ^ ti, como ti y ai ^ ti,
resulta ti y ai = ti.
Recíproco. — Probaremos que J) ~^ A). En efecto: sea

[(c U ) y t] U (c y a) = x

[(c u t) y ] y (C y t) = y
-

6

-

�ya que c f| a ^ [(c (J b) f| o] [} (c f| b) (tener en cuenta &amp;i) ).
Pero c f| 6 $^ c \j b, de donde:

x n y = (c n a) u ^ (c u) n ^ n (u ^) n [u (^ n *on=

(^ n) u ^b n (c u) n t u (^n ^n} = (n o in^ n
[u (^ n ^)])-= (c n) u (^ n o u (c n^^)
(se usó A) y ^i) ).
En virtud de (y), y, teniendo en cuenta (e) y esta última rela

ción, resulta: (c (J a) f| (b [} a) f| (c |J 6) = (c f| ) U
(b n) u (c n ^).
Ahora bien: como (a [} b) f| c = c f| (a |J 6) f| (6 (J c) f|
(c [J a), en virtud de A), esta última expresión es igual a

n [(n^^) u (^ n ^ u m )i ^
Pero (c f| a) (J (c f| o f| 6) ^ a. Luego, en virtud de Si) y
teniendo en cuenta (tq), resulta

(u b) n c = (c nn o u ^(^^ n c^ u(^íi)ku
(^ ("I c) cumpliéndose A).
Corolario. — La condición necesaria y suficiente para que un
conjunto reticulado sea distributivo es que cumpla la propiedad J).

2. — La condición J) del número anterior, con un leve retoque,
permite caracterizar las estructuras de Dedekind, como indica el si
guiente
TEOREMA. — La condición necesaria y suficiente para que un
conjunto reticulado sea una estructura de Dedekind es que tenga la
siguiente propiedad:

[ o (J i ^ 6 [J 6i y O! ^ 6i, entonces es ai ^ &amp;i.
/,). — Si a ^ 6, {

{ a f| i ^ b f] ^i
Demostración. — Directo. — Veamos que en una estructura de

Dedekind se cumple Ji). En efecto: ai = ai [] (a (J ai) ^^ ai f|
(b U f&gt;i) en virtud de la ley de absorción A) y de la hipótesis.
Pero, por tratarse de una estructura de Dedekind, y verificarse
0i ^ ^i resulta:

i n (&amp; u ^o ^ ^i u (&amp; n o
_

8

_

�/
•o=zx\JxAq=xf\x
anb pj a? o^uainap opoj sa 'opBpnajiaj ojunfuoa un ua '(9 ') ojEAja^u; pp
opadsaa 3; ap pjnjBu oiuauíajdiuo^-ojao p anb oinoa jsb 'ojanpojd un ap A Buins
Bun ap oiJB^uauís^duioa p uaaaipj as sauopisodoad scisa anb souiEpaoaajj (T)

• ^q ^ x —• (¿^ o *x ^ ^o —: *(é^ :sisoioáii[ svj ua

w u (^ ntw) = (x&lt;^ u ^) nx
:vajftuaa as
4 i^ ^ ^ jC (q iv) ua sotuawajdwoa uauaij x Á, xq * ^v is (un8uoj\[ a(j
ap sa^aj svj ap vun vjdtuno X vooamn ñas (q 'n) ua puninu uopm
'Uatua\dxuoo-ono n\ anb \n% opnjnonau oiunfuoa un u^ — '
*(x) ub2joj^[ ^q ap saXaj s^\ A (lf A (f sauoiaip
-uoa 8B^ aajua sa^uajsixa sanoiae^j sb^ 'bjoijb 'souiaaipuy — •

' A ^ x ^(^ ap
ua 'auaiiqo as '(g) A (^) i(\) eauoiaBpi sb^ B^nana ua opuatua^

Bifnsai 'ajuainSisuoa ap *.í

'^|J q^a (J q sa saauolu3 -(a [J q) f| n ^ o [} q A q ^ a (J q oíaj
•( (y ^Bsn) a y ^ = a [) (q f] o) (J^ = *|Jq :aqjBd bjjo

*n9
• A f~j q =

["]

[(^ U í) f! 9] = ® fl 9 au^í^ as '(V a
:apuop ap4a|J (^ p| ) ^ t? pj ^ X ^ ^

p| ^ :sBuiapy

(I) ^&lt;*
: o jubi 01 jo^ • a y ^ ^ a: oSan-^ -a[Jq^a^ay q ^ q ^ q [] o
^ ac Bi^nsaj *^a^o^^ y o 0U103 mA = (a [J ^)
ar = ay (^ f] ) sotuBSBq A a ^

sag — 'oaojdiaa^
•(y ap pmiíA ua

= (q[i xq) (]xq^ (T U ) D T9 ^ (Xv U ^) íl T&lt;?
aanpap as * t^ [J q

�Demostración. - ler. caso. - ai ^ x. Se verifica ai \J {xf fl bi) =

= i u ^^ n ^ u i) n fcii y que ^ = ' n (^ u ^. En
efecto: para probar ésto veamos que x fl a\ fl {xf \J a^^ = a por
ser {xf \J ai)' = x fl a'i y, además, que ^: |J [a'i f] (^;' y ai)] =-6 .
Esto último se puede mostrar así: x \J [a'i fl I^' U ai)] ^ 6 evi
dentemente; pero a'i ^ xf y x'flai^ x/. Luego a'if) (V|Jai) ^ x\ de

donde x (J [a'i f| {xf \] ax) ] ^ * [) xf. = b .
Ahora bien: la expresión ai (J [a'i [] (^^ [J ai) f] bi] es igual
a {xf [) ai) fl bi para lo cual bastará probar que a'i fl [ai \J
(x fl a'i) [J b'i] es el complemento de {xf (J ai) fl bi. Veamos,
entonces, que {xf (J Ol) f| &amp;i U ^'i íl ti U (* (1 a'i) U ^^'il (^ = h •
El primer miembro es evidentemente ^ b . Pasemos a la inclusión
inversa: empecemos por observar que siendo x f\ a\ ^ a'i y b'i ^ a'i

resulta: (* f| ri) U b'x ^ a'i . Como ai [) {x f| a\) [} b\ ^
(* fl '^ U ^^'i , 8e ^educe: a\ f| [i U (* (1 '0 U ^'il ^
(x U a'i) f| b'i. De consiguiente: [(*' \j ax) f] ^i] U ^' fl

ri u (* n ri) u Vr\\^ [{xf u o n b^u (* n ^ u fc/iPero, siendo {x [) a'i) [J b'i = [{xf \] ai) f) bi]', resulta la última
expresión igual a b .s

Por otra parte es {xf [} ai) f| b^ f| a'i fl [ax [J (* f| a'i) [}
b'i] = a dado que [{x' [¡ ai) fl by fl a\Y = (x fl a'i) U ^^'i U i •
2^ caso. — * ^ bi. Se cumple (ai [j xf) fl bi = [ai (J ^'i U
(^i D ^)] íl^i dado que ^ = b't |J (b^ f) ^). Para probar esto
último mostremos que x (J b'i \J {bi fl x') = b y x fl [b'i [J
(bi f| xf)] = a.
La primera relación es evidente por ser {x [) b'i)' ^ x' [^ bi.
En cuanto a la segunda: es claro que x fl [b'i (J (bi [] x') ] ^ a .
Veamos la inclusión contraria: b'i ^ ^ y bi [] ^^ ^ xf ; luego

b'i U (bi f| xf) ^ xf . De consiguiente: •* f| [b'i (j (bx f| *')] ^
^ x fl xf = a.
Ahora bien: la expresión [ai (J b'i \J {bx fl xf)] fl bi es igual
a ai \J (bi [] xf). Para mostrar ello veremos que [ai' fl bi fl
fl {b\ \j x) ] [J b'i es el complemento de ai \j {bi fl xf).Y en efecto:

i u (^i n *) u [^i n 'i n (^ u *)] u fc/i = ^^ y
b'i U ai U (bi fl xf) ^ [bi fl a\ fl {b\ U *)]'. Además se cum

ple [i y (bi n xfn fl ^[bi n 'i n (^ u ^)i u ^i- =^do que el primer miembro es ^ a. Bastará probar que vale tam
bién la inclusión inversa.
- 10 -

�- TI

-

Buiaaoai p ua opBjpajBsap p oSopuB ojuatnnSjB uoa 'B^psaj 'oaiun
sa paniBU ^uoo;io oiuaiua[duioa p opAaajui-qns opoj ua tg
• © = ^,

U i = ^ U V (J A" =:

^ t(v^ u i9) n] u xp u ^•=x^® u (v? n *) u x&lt;z u ^
:aanpap as aiuapaaaad Biuag pp 'oaaj • ^p [j (x^q [\ x) [J ^q ^j X =

= t^ ú (x/z n ^) u ^9nb ^s^n&lt;i = xp u (^z n *) u ^s

-q ^ \q n ^ = v^ n ^ n ^ = e^^ n
u ^] n ^ = [(^ n ^) u (x^ n x)] n ^ = t^ u (x^^ n
p| i p| A =r [x^© y (xyq p] ^)] p] A :B^psaj 'ajuapaaajd
p opuBa^dB 'anb bA q ^ \^p y (x^q p] a:)] p] A :oiaap ug
*(^ ') na
X/D U (X^^ fl *") aP ^^!1131113!^11100 I3 ^ 83 saauojua '(X^ 'x^ ua a; ap
oi^ania^duioa p sa A ts iBaijoaA as anb op^p oaran sa (xq * \n) ua a?
ap oiuauia[duioa p oaa^ *(q ') ua ojuatuapiuoa uauati A ("] ar = xq
A A y x = x raanpap as '(q ') ua ojuaraa^duioa uauai) A ouioa
a; oiubi anb B^jusaj '(Xq ' iv) ua A oiuatua^dtuoa a; Jauaj p ouio^

ap 'A A p] a; = ^X) f] ^{pc) =
~ AA U ^^) :BDíJíJaA 3S 4 ^A f] í* ~ Á^ U x) ís :3luainBSopuy

•/ n ^ = ^L(^ n'^)] =
= y(A U *) apuop ap ' A y x — t(X) [} ,(^c) = ^(^ f] ^) raua^ as
' X y ya; = y(A pl a;) ís rojaaja ug *bjio b^ BaijiaaA uaiquiBj saauo^ua
'ubSjoj^ 3q ap saAa[ sb^ ap Bun a^duina A BaoAiun sa (q ') ua p.i
-njBu uppB^uauía^duioa-oiJO b^ ig — 'oiaajTQ — 'uopBjjsouiaQ

'(q tv) ua
ud8joj\¡ aq ap saXaj svj ap vun vjdwna anb sa (q *n) ua ([ upio
-tpuoo u\ anbifiuaa pau vj anb vjdü ajuataifns X mxosaoau upioipuoa
n\ saouoiua '(q *v) ua ooiun pominu oiuaiuajdwoa-oiao sa X auap
(Xq 'i^ ojvaaa)wi-qns un n otaadsaa p^n^ou oiuatuajdiuoa-ojuo auap
anb o%uauia\a vpno (q (n) ojnauajut ¡a ua jg — g VIV3^03X
•(q ') opAja^uí p ua (x^ o (/* san
-optpuoa sb^ uB^duina anb sopB|naiiaj sojunfuoa ua 'a^uaraaiuapiAo
'as ^oiaaiuB op^punua pp B^nuuoj Bg —

'{x y xq) p| iv = í[{x p| xA) y x^] X9S ^Od
b pnSí sa uoisaadxa Buirqn Bisa ^ ' (x p| x^q) y \p y [ (^ y iq)

n x]'^ úi* n vz) íj'x^ u x&lt;z] h x^ u t(^ u x^) nx]
apuop ap ^(a; f| xyq) y \v ^ [ (* f| \q) [] \v \j xq] ^ xyq
tBipsaa '(* p| \q) \] \n ^ x q A (a; f| xyq) y ip ^
^ (x íl VZ) U X^D U X^ opuais anb soraaAaasqo oj[p bjb^

�del N 1, que el conjunto reticulado, constituido por el intervalo
(a, b) cumple la condición J).
Recíproco. — Si el conjunto reticulado satisface J) en el inter
valo (a, b), y x e y tienen orto-complementos naturales xf e y' en
(a, 6), entonces existe (x (J y)' y es igual a x' f| y . En efecto:

(* U y) U (^ fl /) = (* U y U ^) fl (* U y U /) =
^ (6 U y) fl (^ U *) = b n *&gt; = b, y (x U y) f| (^ (1 /) =

= (^ n ^ n ^) u (y n ^ n /) = &lt; n /) u (n ^o =
= o U a = a.

TEOREMA 2. — Si en el intervalo (a, b), cada elemento tiene
un orto-complemento natural único, entonces la condición necesaria
y suficiente para que el conjunto reticulado verifique la condición J)
en (a, b) es que cumpla una de las leyes de De Morgan en (a, b).
Demostración. — Directo. — Por lo observado en el teorema an
terior, la orto-complementación cumple las dos leyes de De Morgan.
Vamos a probar que cada elemento x tiene orto-complemento natural
respecto a cada sub-intervalo (ai, &amp;i) que lo contenga. En efecto:
mostremos que y = {b\ ^\ xf) \] a\ es un orto-complemento de x en

(i,fei) i1)Para eso veamos que x (J {xf f) b^) [} ax = bi y x fj [(xf (~| fei)
(J ai] = ai. La primera fórmula se prueba teniendo en cuenta que

x D {x! n ^i) = (* u xf) n foi =b n fei =bi en virtud dei LemaDe modo que x (J {xf (J fei) (J ai ^ 6] \J ai ^ b^.
En cuanto a la segunda: x f] [{xf f] fei) |J ax] = ^ f) {x [} b\) (]
f| [{xf f| fei) f| ai]. Pero ai ^ x \J b\. Entonces, de acuerdo a la
citada proposición, la última expresión es igual a x f| \[{x \J b\) f|
n xf n 6ii u íi- = * n (u ^ = * n i = i •
También se pudo ver que (^^ (J ai) f| 6i es complemento ortogo
nal de x respecto de (ai, 6X). En efecto: x (J [(^ [J i) f| í&gt;i] =

= x u (* n '^ u u^ u i) n ^ = ^ u ^(* n 'i)
u ^ u *i] n fei}^ = * u (b n ^^i) = * u fci = &amp;i (ge usó ia iey

A) y el Lema). Además: x f| (^ (J ax) f| 6i = [(* f| xf) [} aí]
f) ¿i = (o y ai) f| 6i = ai f| bi = ai (Se usó el Lema). Más bre
vemente: las dos expresiones del orto-complemento relativo a (ai, fei)
soü iguales en virtud del Lema.
Resulta, pues, que cada x de cualquier sub-intervalo (ai, fei) tiene
complemento ortogonal natural respecto de (ai, fei) y también respec-

Los acentos corresponden a orto-complementos respecto de (a, b).
- 12 -

�- SI '(\q i T-v) ap ojaadsai (lq * lv) sojvcuajut-qns soj ap oun vpva ap
ojuaiuaja opot ap pamtou o^uatuajdiuoo-otuo ja ooiun sa X ajstxa sao
-uotua 'uv8jloj\[ aQ ap saXaj svj ap vun ajduino upiavjuawajdiuoa msa
X íso%uauiaja sns ap oun vpvo ap (q ín) ua jv^uívu oiuaiuajdtuoa-ojj.o
ja ooiun sa X aisixa (q 'v) ojvauaiui J&amp; ^a i — •

x = v n * = (^ u /) n ^ = ^ u (/ n
4 X Jiod ^q X x Á x lod ^v Jiniíjsns p Bin^^ \a u^ — *
•X ^ x
anb oaBp sa t x =. (^X f\ x) (J ^ig — -o^o^jiQ •u^io^j^soraaQ

'x = (^C [^] x) [J X :anb sa X ^ x
avib Bj^d ajuapijns Á BiaBsaoau uopipuoD b[ :bdiji^9a as '(^ *)
ua soiuauía^duioo uauaii X a x X ub^oj\[ aQ ap sa^a^ sb[ ap Bun a[d
-rana (q ') ua paniBU uptaB^uauía^duioa-oiJO B[ ig — • oijvjouo^

• ¿ = ¿ y q = x y {pe y x) = (x[¡ ^ y x
:Bpan) 'X = xq ^ x = ^v aau\\ as Buia1^ \a ug — •oaojdtoa^
•({BIAUj) X ^ X
&lt;• X ^ (pe \] X) p] ar tg — -oioaaiQ — •uoiOBJisouiaQ

^ = (^* u ^) n ^
:anb sa ^^ ^
anb Bj^d aiuaiaijns X BiiBsaoau uoioTpuoa v\ -.tboijiíoa as t(q ')
ua so^uauíajduioa uauaii X a x X ubSjoj^[ 3q ap sa^a[ sb^ ap Bun a^d
-nina (q *) ua panjBu uoiaB^uauia^duioa-ojJO b^ tg — '
:aanpap as Btuag pQ — '
•Buiag pp 'ajuauíBSiaaad
'pn^jtA ua sapnSí uos (q *) ua x ap ojuauia[duioa-o^^O pp sauoisaad
-xa sop sb^ anb JBAjasqo opis Bjaiqnq aAajq suui anb ojsp sg
•(Buiag p JBsn b oiApA as) o = ipo [j i = ^po y x [J X

^ [(,u *) n] u ^=[(t/ u ^&gt; n t^9 nx&lt;^] u ^ = y^ u *)
n x^i u i9 u ^ = [(^ u *) n x^i u ^ s?ra^pv
•(Buiag p osn as) q •=. ^tq f\ ^q = x^^ fj a; (") A! =

=x^ n t^ u (i&lt;v n x^)í n ^ = ^ n (x/^ u *) nx n ^ =
= (^^ y ^) pj ^q y ^ :isb ^q y ^^ y x) ap (q ') ua o^uauía^dnioa
-o^^o un sa (Tq ' T) ap o^aadsaj x ap X panjBU puoSoiao
-uioa p anb ^\ Biuajoai p ua 'jBqoíd opnd as uaiquiB^ — mj
•aotjajuB Buiajoai p ua ouioa Bqanad as Baoadraaj
• (f a^duina (q tv)
o^unfuoa p 'aoija^uB Buiajoa^ pp pnjjiA ua 'saauojug • (q ^) ap oj

�Demostración. — Esta proposición es consecuencia de lo expuesto
en los teoremas 1 y 2 de este número.
TEOREMA 4. — En un conjunto reticulado que cumpla la con
dición Jx) en ^o, b)t si x tiene orto-complemento natural en (a, b ),
entonces x tiene orto-complemento natural respecto de cualquier subintervalo (a\, b\) al que pertenezca.
Demostración. — Probaremos que y = (fei f| xab) \j ai (^) es
orto-complemento de x en (a, bi). En efecto: x (J (&amp;i f| xab) \J ai =

= x U (bi i] xba) = (x U *•) [)bi = b ^]bi = bi (se usó ^ — v. n? 1).

Análogamente: x [} [(fei f| *ab) U i] = (* íl 6i fl "*) U i =
= (bi f| a) (J ai = a (J i = i (se usó Si) ).
Nota. — Otra expresión del complemento de x respecto de
(o^, bi) esy = bi f| (xab [} ai) (usar S^) ).

.

TEOREMA 5. — En un conjunto reticulado que cumpla la con
dición Ji) en (a, b), si x tiene orto- complemento natural en el subintervalo (ai, bi) de ^a, b)t entonces x tiene orto-complemento na
tural en (a, b) siempre que ai y bi tengan orto-complementos en
(a, b).
Demostración. — Probaremos que (xaibl (J biab) (| aiab es ortocomplemento de x en (a, b).

En efecto: x [) [(x^ [j bib) f) ia&amp;] = x U i U ^ia6 fl

íl (x^^ U bib)] = x [) [(ai (J aib) f]

* U ^^iab)] = * U

^ax^^x y fola&amp; _ fcl y ^^la6 _ ^ ^

Además: x f| (^6l |J bi6) f| aia6 = ^ f| bt f| (^0^61 (J b^6)
n ai^&gt; = ^ n ^bi n bxa6) u *] n a!*^ = * n ^tti61 n ^ab^
= ai f| O!aB = o .
Nota. — Otra expresión del complemento de x respecto de (a, b) es
bjab y (;caxix f| ^6)^ En efecto: x [} [UaiBl f| aiaB) U biaB] =
= x u ox u (^aibi n iab) u foiab = ^u [(i u iao) n *oibii u

|J biab = x (J ^OlBl [j 6iaB = b IJ &amp;!aB = fe; y * f| [^ttlBl f| O!06) U
bi*b] = x n bi n [(^ai61 n ^ab) u ^b] = ^ n[(^oibi n iab) u
(biab [\bi)]=x(] x^ n iab=i n iab =•
TEOREMA 6. — Si en el intervalo (a, b) un conjunto reticulado
cumple la condición Ji) y cada uno de sus elementos tiene un único

(l) x ab es e\ orto-complemento natural de * en (a, b).
- U -

�- 91 •(xq ' ^) b oAiiB^j ja oaiun uaiqiuB} Bjjnsaj
'oatun sa ajsa X ' (q ') ua qj^v (J (qvlq f) x) ap sa o[ '91A as unSas
'oiuaina^dmoa-oi-io a^sa ouio^ '{lq ' Xa) U9 [BjniBu oiuama[duioa-o}JO
un auai) (lq ' lv) BJamb^na o{BAja}ui-qns un ap ojuauíap Bpsa 'sai
-uapaaaad sojuauínSjB s&lt;q ua opBsajdxa o{ joj — 'uptaEJisouiaQ
'VUDlj
-ooq vuqaSjv un sa (q iv) ap ojvauatm-qns vpvo saouoiua i(q ín) ua
jvuniuu ojuawajdiuoo-oi^O ooiun un auaij (q in) ap otuaiuaja vpvo Á
'uvS^oj^^ a(j ap saXaj svj ap vun o (^[ vj o *([ uppipuoo / ajdiuno
opvpioiiai onmiuoo un (q tv) ojva^ajui ^a ua ?^ — '¿
aQ ap sa^a^ sop sb[ ap Bun anbxjiJaA as anb ap oqa
-aq pe Á (q ^ b ajuafBAinba sa (f uoiaipuoa B[ '(q *o) O[BAjajui [a
opoi ua BaoAjun A ajuaisixa upia^jado buii sa ^jnjBu upiaBjuauía^dtuoa
-oi#o B^ anb so[ ua sopBjnaijaj so^unfuoa so^ u^ — •oij.vjoj.o'j
ruotaisodojd aiuaxnSrs b[ aanpap as joiaa^uB o\ aQ
'(lf Bl B ^a^duii aiduiais (f upraipuoa B[ anb ojb¡3 s^ — #^ vjo\¡
•sauoisaadxa sop sns ap pBp[Bngi b^ Bjpisaj apuop ap ' qDlq (] {qvlv {] x)
ap (q "v) ua ojuauía^duioa-ojjo sa X anb 'ajuBfamas o;uauin.^.iB
Á sfSo[bub sauoiOB^ou uoa 'jBqo^d apand as uaiqmcjL — •/• 'vjo^
' (f uoiaipuoa b[ a[dmna as anb apuajd
-sap as inbB aQ ' (lq ' lv) o^BAJajui-qns jo ua BaoAjun uaiqmBi uqnsa.
'BaoAiun sa (q ') ua upiaBjuama^duioa-o^JO b¡ ouioa :uaiq Baoqy
• = QUT u x = x y

qviv u x = (v n *) u ^v u ^ = iuviq n i9) n *] u ^ u •
:b ^bii^i uoisaadxa Bmiqn bj Bqnsaj '(ig unáas 'oSan^ #lq

vi u (q.1^ n *) u ^ u ^ = vx u (q1^ n *) u ^
• ^ = &lt;2^ í'l lq = q^x9

p| ^ fj X = [{qvxq f] x) U (líí fl l)] fl ^ B F^i sa umsaadxa
Bmi^|n b^ (ig ap pnjaiA ua ' qD^q [) x ^ x orao^ -[qD^o (J (QD^q p] ^)]

nxn n^ = [^x u ux9 n ^)] nx ^d • = ^t u (i9 n ^^
|j X a q = [qoi

[J (Q0^q f] ^)] D ^ :jBCIojd 3nI) somajpua^

• i ^ x y ^ a ^q — x y ^ anb somaqes ro^aaja u^
•(q ') ua QOi

[J (qDTq p| a;) ap ojuama[dmoa-ojjo un sa X anb

somajjsoj^ *(íq ' i) ap ojaadsaj x ap ojuama^dmoa-oijo un X Bag
•Bazauai^ad anb ^ (lq í^v) sopAjajui-qns
sns ap BjainbfEna ap o^aadsaa ^bjiiibu oiuama^duioa-oi^o auaij (q ')
ap x o^uauía^ Bp^a i^ Buiajoai ^p pnjjtA u^ — "uoiaBJjsouiaQ
•fq (v) ua ([ upioipuoo
v¡ ajdiuno ojunfuoo ja saouoiua (q 'vj ua jvun^vu ojuaiuajdwoo-ojjo

�RESUME
"Sur les ensembles réticulés"
Prof. Carlos A. Infantozzi
Dans cet article on commence par démontrer que la condition:
J). — Si a ^ b et

( a \j ai ^ fe [} fei , alors onaat^í)i,

I a fl' 1 ^ b fl ^&gt;i
est equivalente á la propriété: o [J (6 f| c) ^ (a U fe) f) c.
On considere aprés la condition:

JJ. — Si a ^ fe, f o U a! ^ fe |J fei ]

i

n

bn

eí ax ^ fcx alors

j

on a ai ^ fei,
et on montre qu'elle est equivalente á la propriété: a ^ c implique

u (*&gt; nc) ^ (u ^) ncDe cette fa^on on donne des caractérisation3 de deux sorte3 tres
importantes d'ensembles réticulés: les structures de Dedekind et les
treillis distributifs.
On analyse ensuite les rapport3 des propriétés J) et J\) d'une
part avec une quelconque des loi^ de De Morgan sur la complémentation de l'autre, et on trouve que la propriété J) es equivalente á
une de ees lois, sous quelques restrictions, en étudiant aussi les rapports entre l'existence et l'unicité de la ortho-complémentation
dans un intervalle et dans un sous intervalle au moyen d'une de ees
lois ou de la condition Ji). On passe alors á la considération des cas
oü la propriété Ji) implique celle que nous avons désignée J), et,
finalement, on demontre que l'existence et l'unicité de l'ortbo-complément dans un intervalle (a, fe) permettent affirmer l'équivalence
d'une quelconque des lois précitées aux conditions J) ou Ji), en
méme temps qu'on met en évidence que tous les sous-intervalle3 de
(a, fe) sont des algebres booliennes.
Requ le 6 déc. 1957.

- 16 -

�"91 '¿ "JM '(I) ISO í íiapB^y-8dB3isn^pi^ a^pjo^^ jap ab
Jji2jn jaSgpuBqAy •Mgaa¡jjB^ aapo apuBqja^ asiAva^ J^q^^,, — "[I] — "uiajo^jg *
"60 '(¿) ^un8¡uiaja
jap iqauaqsaaqBf '\i uua38Jjua3ejpunj^) nz uaSun^jauíag,, —
"819 '(I) "P¡qi "
-ja^ aqasjapqjqag-ajoog Jaq^ uaSunqansjaiun ^^^^í^,, — '[]
'8^S '(I) ^{IBiuaqiKj^ aqasjnaQ -^apuBqja^ aqasjapojqag-a^oog,, — •[$]
"192 '(If) 1J^H^SIPZ
aqasiiBraaq^Bj^ *t.apuBqja^ aAijnqiJjsig pun aqaspui5[apagM — •[]
"96S '(III)
-uy aqasj^Braaq{üj\[ '^apuBqaa^ jap auoaqx ^p 2nzpuru^),,
"¿22 '(6)
-IJ82 aq^síiBiuaqiBj^ ^apuBqja^ Jap aijoaqx ^nz a2Bj^agM
"92 'II '83I-13^. ^i^muiBsa^) '\i '() ua^Buuy aqaspcm
"Maddnj2jBnQ ajSnazaa u[npoj\[ jajp uoa aip Jaq(j,, — "[^]
01 'IIIAXX HW 'II '
"8 "¿681 8i3AvsunBjg -a^qasqaoH uaqasiuqaax J^p ^juqasisa^)
uauiBSUiauía^ uai?scu8 ajq; qajnp ua^qe^ uoa ua2un2a[J32 J3q(J,, [I] 'Puí5l9P8Q 'H
"t6I 8!J[Bc[ "8aJiBjisjaAiuQ sassajg "apip
"n3 UOÍJ38HO^ 'i "J *ttsaujapop\[ ajqaSjy ja anbijauíqjuy,, — •[];] — ^jajajEq;^ *y
"66I "S!JBI "aíD l uuBraaaH -9^8 óM -saiPHJsnp
-uj ja sanbijijuaiog sajgBnjay *Msa^quiasug sap aiJoaqx,, — "[I] — q^Bqjnog -j^[
'Sf'ól "A "N '^J^pog ^aijBuiaqjBj\[ ueaiaaiuy
"AXX "IA •suoijBagqng ranmbogo^ ^^Joaqx 3íUBl ^ "[I] — "Jíoq^Jig 'O

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5066">
                <text>Sobre los Conjuntos Reticulados</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5067">
                <text>INFANTOZZI, Carlos A. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5068">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 5-17</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5069">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5070">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5071">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5072">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5073">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="497">
        <name>CONJUNTOS RETICULADOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="496">
        <name>SISTEMAS RETICULARES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="328" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="561">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/2875ba90a93c7dc602af56510396a149.PDF</src>
        <authentication>cfea7f1b4b795bb9232f83f19e7c6d87</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3612">
                    <text>- 96 •aoiaadns BzuBuagua bj ap ojuaiuiBJBOua ja na ssiauapuai
SBeaaAip ap onioa uaisixa anb na oipam jap oiubj soaidij ojio aod
ucjanj anb Á Baiptaaiem bj ap oua.ua} p na BiauB}jodmi Bpioouoa
-ai ap soa}uaa opBj un aod nBianj anb sauoian}i}sui aiSaja ap opB}BJ}
somajj •sopiuoaaa sasjsd soj na buisiui bj ap aoiaadns Bzusuasua Á
Boi^uiaiBin Ban^na ap soa^uaa so^ eopoi je^isia a|qBouoBjduii opaa
-Bd sou 'uoisuu BJ)sann ap piaaiBin ojuaiui^drano p ojunno u^
•a^uBppB sbui a^namaA
-aaq sopiinasip uBaas A 'oipara oajsanu na omoa isb sopBjisiA soajuaa so\
ap eoun^p na sauoiaipnoa sbj ap naniBxa pp nBJiSans so[[a íbjsía ap
go;und soisa ap onn Bp^a Bd)nB^d as anb na sonitujai sof nos sapna
ojaBa^sqB na aaaa|qBisa somaaB^najni ou upiaanpoJim Bjsa n^ *B[asaaa
-aajo apand anb uoianjiisni b^ A 'bjbjj as uoioBinaoj ^Ano ap Bnosjad
b^ :sapianasa b^sta ap so^und o saao^aBj sop nanaiAjaim 'sopHainrfd
naiaaa souinuaj so^ ua pnoiaBaoA npiaaaps b^ ap osaaoad ja n^
•BJOiaaa uotaaB Bun aaaaafa apand pBpisaaAiu^^ Bjjsann ap
SBianat^) A sapBpiuBuinjj ap p^ijnaB^ bj anb ua ouaaaa^ ja op^a^ aoX
-bui na B^aajB anb bj 'natqniB^ 'Bisa s^ 'aoiaadns bj b BiJBpunaas bzubu
•asna bj ap afBSBd ap Bd^^a bj 'jBtaaoj BzuBuasua ap souiuua) na 'sa
oisa íojprjdxa aoBq as noiaaajas ap aajOBJBa ja apnop BdB^a bj ap uoio
-Bjapisnoa bj b soxnaaBjimij sou 'souBjdmai ^nm nos ojjoaiBsap oan^nj
ja ua uaXnjpi aiuauíBpunjojd sbhi anb soj anb ajqtsod sa X 'jbuoiobo
-oa uotaaajas ap sosaaoad XBq nopBonpa bj ap SBd^^a sbj SBpoj ua anb
oiaap sa uaxq ig 'oipnisa ap oduiBD ja JBiiraijap aq^a 'opoj a^uy
•oipant oaisanu
ua Bijasns Bpiaajaa noxisano bj anb SBtuajqoad soj b Bionaaajaj jBiaadsa
uoa A soadoana sasiBd sosaaAip ua SBApaadsaa sauoiaipuoa sbj ap oip
-n^sa un ap aSans ouioa jb^ 'soaiiBuiajBui soj ap jbuoiobooa uoiaaajas
bj ap Btuajqoad ja JBUiuiBxa sa auuojuí aiuasaad jap oiafqo j^

SO|
|duodddoa

Í MVflt

�En razón de las circunstancias mencionadas, y de otras de orden
práctico, las instituciones visitadas fueron las siguientes:
Francia:

Universidad de París: Facultad de Ciencias, e Instituto Hen-

ri Poincaré (nuestro informante: Prof. Dr. Laurent Schwartz)
Collége de France, París.
Universidad deNancy: Facultad de Ciencias, Departamento
de Matemática (nuestro informante: Prof. Dr. Delsarte, jefe
del Departamento).
Italia: Universidad de Estudios de Milán: Facultad de Ciencias, De
partamento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. Ermanno Marchionna)
Politécnico de Milán: Facultad de Ingeniería, Instituto de Ma
temática (n. i.: Prof. Dr. Bruno Finzi, director del Instituto).
Suiza: Universidad de Zurich: Facultad de Filosofía II, Departa
mento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. Bartel L. van der Waerden, jefe del Departamento)
Escuela Politécnica Federal, Zurich; Sección Matemático-Fí
sica, Departamento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. A. Pfluger,
director de la Sección).
Gran Bretaña: Universidad de Londres, University College: Departa
mento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. Harold Davenport, jefe
del Departamento)
Alemania: Universidad de Erlangen: Facultad de Filosofía, Institu
to de Matemática (n. i.: Prof. Dr. K. Nóbeling).

2. ANÁLISIS DE LA SITUACIÓN EN LAS DIFERENTES
INSTITUCIONES
FRANCIA
Describiremos brevemente el planteo del problema tal como se
presenta en París. Esto no es, admitidamente, típico para el resto de
Francia, pero siendo París el centro capital del trabajo en Matemá
tica superior en Francia, la situación allí es más significativa.
La enseñanza superior de la Matemática está fundamentalmente
en manos de la Universidad de París, a través de dos de sus órganos,
la Facultad de Ciencias y la Escuela Normal Superior. Mejor que ex
presar en nuestras propias palabras lo relevante para nuestro estudio
respecto de estas instituciones, citamos pasajes relativos a lo mismo
del catálogo de la Universidad ("Livret de TÉtudiant 1953-1954") y
haremos algunos comentarios adicionales.
Empezaremos por la Facultad de Ciencias: Condiciones de admi
sión: "Baccalauréat", "Brevet supérieur" o equivalente; o dispensa
por ser egresado de diversas "grandes écoles".

- 96 -

�- ¿6 oaad 'Baijoaj^ B3I8I^ ap SBapaiBa sb{ b oipaspB aiuauqButuiou '44aaBa
^uajj iniiisuj,, p SBiuaps aasod 8Bpuai[) ap pBj^DB^ B3
tt • • • uoiibiiiui aiua¡paxa aun isa aipias^ b[ ap iuaui M
-aanaoi^ aun aaaBdaad A anod saauapg ap ai[noB3 9un?J
suBp aaiaasui4s b laaaiui puBiS sn^d aj ino anaiuaui4p aaaiaaBa B[ m
b mauíisap as mb suaS saunaf sa^ 'unamaSui(p auaiuuv^)

'HA

• *' saAijd saaiAJas sa{ su^p • • • uoiibaisiuiuipyj sub^ m
: jaajaxats inad ajaxjjbo ana^ 'aubiisiiBig ap iniíisujj ap sanoa sa¡ n
lAins iuo 'aaino ua 'mb lioj(i ap la saauaxog ap aauaai[ aun;p snAjnod w
suaS saunaf sa[ assajaiui aaiBniaBtp aiaijjBa b-^ '%mjtonioy '\\t
•(sosjnauoa sapi ap bist^ Bsuaixa Bun anSxs) u • • •: anbjj M
-iiuaias amuiBj^ojd un luBiJodtnoa sjiiBaisiuiuipB sjnoauoa suiBiJaa ^
b siBpipuBO xns a^in isa saauatag sa aauaai^ b^ 'ajino u^ • • • uoii „
-BJisiuiuipytp a^uoiiB^r ^foa^^ b aaJiua4p sanoauoa nB aadiaiijed „
ap (tssnB lauuad) saauaiag sa aauaai^ B^ 'uoijvuisiwiupy *a,,
• * * aimouoJisB ua ia n
sanbtiBinai[iBUi ua sasi^iaads saauaiag ap sapouaai^ sa^ inued * • #pu n
-uosaad jna^ inainjaaj saaioiBAjasqo sa^ 'sajiojvauasqQ #AI'*"
•sajiíi sjna^ ia aipBdBa maj lUBAins „
'•aia * • • • saipjdipaj ap saqaBUB luauuaiAap • • • saiiBiBis sa^j *saqo „
-jaqaaj ap sjnaiaajip 'saqajaqaaj ap saaipui 'saqajaqaaj ap sajBqa „
'saqaaaqaaj ap saqaBiiB *sajTBiBis rsaiuBAins sapoSaiBa xn^ inauuaii ^
-jBdd^ sjnaqaaaqa sa^ • • -sauíuiaai SBd iuos au xubabji sjnaj ts aauuB n
anbBqa iuauia|pAnouaj ap ai^tqissod aaAB ub un jnod sauíuiou iuos w
s.tnaqajaqa sa^- • • 'S'^'^'^ ^p sinijisuj 'sapma4p sajiua^ 'saiioiBi „
-oqB^ sa[ suBp saaiBiSeis auuuoa siuipB aaia luaAnad saouapg sa sap n
-uaaq sa^,, • • • anbifiiuata^ a^oxat¡oa^ / ap ^vuoijv^^ aujua^) #jj.^
• • • saqnaBjj sa\ susp luauíau^psua j b masiA anb xnaa ap aS M
-ixa isa ibjoi.oo^ a^ * • -xnvuoiSad sanbi^oSvpad saujuao xnv aau^uaj) „
sunoauoa np • • • saao^^ sa^ suBp jaupsua4p lauíiad mb vopvSauovj „
ap ia samapadns sapnig4p auio^dtp np uotiBJBdajd B^ b aioA B[^
ax\no saauapg ap iuatuau8psu^4p aauaoi'q Bq[ •juawauSiasu^ *j.,
: (BOtiBUiaiB]^[ ap saiuBipnisa b
•ui anb sojBJJBd s&lt;q aiuauqspadsa souiBita) :ttsaouapg ap sapnia
a^d siaaAno saqanoqap sap nSaady,, :sopBsaa^a so| Ba^d SBpipg
•aoiaadns BzuBuasua b^ BJBd oiíaatu
-iisuoa ou oaad 'sisai enn ouis aaainbaa ou pBpisaaAUQ ap opsaoiooQ
ig qBUtSiao souauz ^b Bun 'stsai sop A BaniBpuaoi-q b^ aaatnbaa op^aoi
-doq ^g •saaotaadns soipnisa ap sop^aijiiaa^ f ap sauopButquioD
-imaaiap ap Bun ap uotsasod B| aod aiuauíBDti^uioinB opBaoio
un sa BaniBpuaarq B3 *uaiiuipB anb saiuBTJBA sb^ A SBUio^dip A sopBaS
soisa ap soitsmbaa A BzapaniBU B^ aBzi^BUB b a^aiua inb^ apuodsaaa
-oa on^ •44aiisaaAiuQtp ib^oidoq,, í44saouapg sa ibjoidoq,, í 44sanbtiBuiaqi
-b^[ ap saanaiaadns sapnia4p araojdiQ,, í&lt;4saouapg sa aauaarj,,
-iq3 ia anbisXq^ sanbiiBUiaqiBi^ ap saanaiaadns sapnia4p
: BoiiBraaiBj\[ ap saiusipnisa so^ b sa^qísaoos sopBaS A

�en la práctica el centro de trabajo en Matemática pura y aplicada
de toda la Facultad.
En cuanto se refiere a la enseñanza de la Matemática, la "École
Nórmale Supérieure" trabaja en estrecha conexión con la Facultad
de Cieneias, y su cuerpo docente es parte del de la Facultad. Algu
nas características se mencionan a continuación:
"L'École Nórmale Supérieure a pour objet propre de former des
" professeurs pour toutes les branches de l'Enseignement secondaire.
" Les études sont done dirigées (vers) l'agrégation... mais l'École
" Nórmale est en méme temps un centre d'études supérieures, oú se
"forment des travailleurs pour les laboratoires,... de futurs docteurs
" et professeurs des Facultes de Lettres et de Sciences.
"...Les eleves sont recrutés au concours... Les eleves sont im" matricules á l'Université dont ils suivent les cours. Mais en outre,
" des enseignements spéciaux complémentaires leur sont donnés par
" des inaitres des Facultes..."
Además de los centros de enseñanza e investigación vinculados
a la Universidad de París existe en París el "Collége de France", que,
desde mucho tiempo atrás, poseyó dos cátedras de Matemática su
perior, y ahora posee tres (profesores Mandelbrojt, Leray, Lichnerowicz). La naturaleza particular de esta institución es bien conoci
da y sería ocioso dar detalles. Baste señalar las siguientes citas de la
publicación oficial mencionada (que incluye referencias a todas las
instituciones culturales de nivel superior en el territorio de la Aca
demia de París), que definen perfectamente su carácter, en particu
lar en lo que interesa en este estudio:
"D'abord il se recrute sans condition de grades; par la il lui
" est possible d'appeler á lui des savants qui ne sont pas des profes"seurs de carriére, mais qui se sont signalés par des découvertes, par
" des vues personnelles, par des travaux originaux. II suffit qu'on soit
" en droit d'attendre d'eux, dans le domaine de leurs recherches
" propres, des resultáis nouveaux... ses enseignements ne sont assu" jettis á aucun programme. Nulle part la recherche scientifique ne
" jouit d'une indépendance aussi large... Chaqué professeur choisit,
" d'année en année, le sujet de son cours dans le domaine scientifi" que qui lui est propre, et généralement dans l'ordre particulier de
"recherches auxquelles il s'applique a ce moment..."
A estos comentarios sobre las diversas instituciones sólo nos
resta agregar que la experiencia de nuestro breve contacto con las
mismas, y conversaciones mantenidas con destacados miembros del
cuerpo docente, en particular el Prof. Dr. Laurent Schwartz, corrobo
ran las expresiones citadas. Cabe destacar que, globalmente, el nú
mero de estudiantes en la carrera de Matemática en la Facultad de
Ciencias (sin contar a los que siguen cursos de ésta para otros estu
dios) es proporcionalmente muy grande, así como es grande también,
y mayor que en los demás centros visitados, la proporción de estos

- 98 -

�- 66 so[ ap asBq bj aaqos sa uoisiuipe Bg 'puiSiao ^iuauíaiuaaapad
sisaj. Bun X oipnjsa ap soub oajBna uaaambaa anb 44sopBaoioop^ 'sou
-ara [b aiuanqeinaoj 'opuais scqniB *ltBaisrg 9 BonBuiaiBj\[ ui BaanBg,,
B[ X ttBat^BinaaBi^[ ui Baan^g,, v\ : BaijBiuaiB j\[ v\ na sopBsaaaiui so[
B sauopBzipiaadsa sop aiuatuBaiSBq aaaajo SBiauat^ ap, pBjtqtiOB^ b^
:saiuain5frs so[ nos oipn^sa oa^sanu BJBd saiuBAapa soqaaq sog
-BHiajBJ\[ ap BJ3JJB3 ^\ 3p |BI3UaS UOI3BZtnBJO B^ X ^BUOI^BOOA UOIO
-aaps b[ aaqos soniBSJaAnoa ^na p uoa 4BunoiqajBj^[ *g uq *joi,j p
anj a^usnijojuí oajsanu 'inisiq^ 'i(j 'Joj^ 'ouisiui pp apf pp Bpuas
-nB ug 'uBpj^; ap soipnjsg ap pBptsjaAin^ B[ ap SBpuai^ ap ps^pia
-Bg vi ap BapBuia^Bp\[ ap oinaniBiJBdaQ |a ua uopBnjis B^ jeutinexa
sanij soj^sann b ajuesajaiui sem sa 'opesa^dxa uapaj o\ jog
•BjiaiuaSuj ap pBjpaBg Bjjsanu ap Boiisip
-Bjsg X BapBuiaiBj^[ ap oini^suj pp so\ X op^uoianam ojnijjsuj pp
oiuaiuiBnopunj X sojisodoad so^ aaiua soppaiBd sosoaaninn JBAjasqo
somtpnd qpiBjg *y 'iq X (jo^aajip) pnig *g 'i(j sajosajo^d so^ uoa
sauopBSjaAuoa ua X bjisia BJisann ng *soai}Bnia;Bni buijoj on 'jpap
3[ba íuoprniisut b^ ap SBidojd svjjajjea sb[ na nopBaqdB v\ Bp^q
Buqdpsip e^ ua ofBqBj^ p B^napo —sauopBat^qnd sns u^nSpea^B o^
oinoa— uopeSnsaAui b^ na UBfBqBJj soaqniaiui soXna BaijBuiajBj^[ ap
ojnjiisuj un aasod uaiq ts *oaiuaajqog p oiqui^a ua oaag *sauopnj
-nsui SBquiB b saunmoa nos saaosajoad sosoaamnu anb opora ap 'sp^z
-ubab Xnm sa sisoiquiis b^ *Bai^Bxua^Bj\[ ua ofBqBJi p B^aadsaa anb O[
ua X 'sBsauBfiux sauopn^i}sui sop sb^ ap osbo p ua anb somaaiQ
•(oÍBqB SBUI I3A) BZing
sa ofdmafa oi%q 'SBa^o sb^ t4BpBaqdB Bpuap,^ b^ b X ssun sb^ t4BJnd
epuap^ v\ b a}uauia{qisuaiso sepeaipap, 'aouadns aiuainBaijua^nB Ba
-ijxjuap BzuBuasua ap sauopnipsui ap uopxsodBixnX b^ soadoana sas
-iBd sosaaAtp ua Ba^uB^d anb Biuajqoad pp aiuBsaaa^ut o^dtuafa un sa
osBa a^sg *nBpj\[ ap soquiB 'oaxuaaiqog p X soipnisg ap pBpxsaaAiug v\
uoaanj o\ uoisiiu Ba^sanu ua Btpij ua SBpBiysiA sauoianinsux
viivíi
b^ ap sogoaacsap sa^uaiaaa Xnuí ap Bipa^nS
-uba vi v i^B Bn^is as anb 'sauaAof aiuaiuaiuBuiiuopaad 'soaiiBuia^
-bui ap odna^ pp uoisua^xa b^ aBqoaduioa souiipnd osanasu^ai oXna
ua *4j^[Bqanog,, odnaS pp oiaBuiuias pp, pajsauíta^ uoiunaa bj b ix%
-sisb b zpBAvqag *joag p aod opB^tAut aas ap aouoq p sounAn^ *Bip
pp sa^uauíuioad sbui soa^Buia^Bui so^ ap sounSjB b BtaBaisoui ajuaaop
odaana pp uoiaBaauínua Bpíd^a Bug *SBuaapoui SBiaoa^ sapuBaS sbj
-aaia v 9i9\j9i as anb o\ ua aiuauqBpadsa 'Bai^BUiajBj^ b^ ap ogoaaB
-sap pp saao^oaa soa^uao so^ ap oün Xoq sa stasg anb sopBzipiaad
-sa sopi^aia so^ ua opxqBS uaiq sa anb aB}ou aaa^q BiABpo^ ^qeg
•Bipaui BzuBuasua b^ ua Bpips ns Baiuanoua BjaoXBui v\ uaiq is
í uopBSiisaAui b^ b X saaoiaadns sopeaS so\ v Baídss anb saiuBipnjsa

�ficados de "maturitá" clásica o científica indiferentemente (análoga
mente para el Politécnico). Este hecho está impuesto por la ley, pero
parecería que no sería siquiera deseable restringir la admisión a los
estudiantes con la orientación científica, puesto que la experiencia
parece indicar que la orientación clásica —o humanística— provee
frecuentemente estudiantes intelectualmente bien condicionados —
aunque con menos conocimientos de la materia— para seguir la en
señanza de la Matemática; no sucedería esto con tanta claridad en la
especialización físico-matemática.
La Facultad y el Departamento no parecen hacer esfuerzos visi
bles para fomentar el ingreso a las carreras mencionadas, y la afluen
cia a las mismas parece ser considerable. A pesar de que la natura
leza de la enseñanza varía poco de una de las especializaciones a la
otra, y una buena parte de los cursos son comunes, la composición
del estudiantado varía considerablemente, en particular en cuanto a
las razones de carácter ulterior que presiden a la elección de su ca
rrera. Los "laureados" en Matemáticas y Física encuentran, a la par
de los de Física, una salida relativamente considerable y creciente en
la gran industria, con un cierto porcentaje dedicado a la enseñanza
media, la enseñanza superior y la investigación en relación con el
Consiglio Nazionale delle Ricerche. En cambio el grueso de los
"laureados" en Matemática se dedica a la enseñanza media y sólo
una pequeña fracción encuentra salida en alguno de los otros cam
pos. Esta diferencia se refleja aun en una muy notable disparidad en
la composición del estudiantado en cuanto a sexo.
Una de las cosas a notar en relación con nuestro problema es
el poco estímulo que ofrecen en la actualidad en Italia las universi
dades a la investigación. En muchos aspectos esta situación se ase
meja a la que existe en nuestro país. En todos los demás países de
Europa occidental que hemos visitado la mera existencia de grados
superiores para cuya consecución es requisito indispensable la inves
tigación original fomenta, en una escala que rebasa las exigencias
que esta situación plantea, el desarrollo de la investigación practica
da por personas que no integran el personal docente. Esta situación
no existe en Italia, donde el Doctorado es la denominación común
de títulos profesionales y diplomas de estudios académicos y no exige
el desarrollo de la investigación. Por tanto ésta se realiza en las uni
versidades solamente en cuanto es parte del trabajo de los docentes
y en cuanto es realizada en colaboración con el C. N. R., coincidien
do las más veces ambas circunstancias. Esta situación coincide con
lo que sueje considerarse como un período de decadencia de la con
tribución italiana al desarrollo de la Matemática, contribución que
fuera prominente a fines del siglo pasado.
SUIZA
Como instituciones más representativas en relación con nuestro

- 100 -

�- xoi -

:jBuiiao UBiuajB jap upiaanpBxi Bun
U^ (B3ISjg X B3IJ^ra^jBJ\[ 3p UOTODag BJ ap. SajUBipnjSa 6O[ BJBd SOÍdS
-uo^) ^^isXqg pan ^TjBiuaqiBj^ anj Sunjpjqy jap uapuajaipnjg aip
anj aSBjqasiBg,, 'Bjanasg bj ap Baisig-oaiiBiua}Ej\[ uopaag bj ap uop
-Barjqnd bj ap sojBJjBd sounSjB soraBji^ 'aiuBipnisa jb ajuaiujBuopBa
-oa JBznBana ap ojajanoa oiuaiui un uaasq anb sauoianipsui sBood
sbj ap Bun sa Baiuaaijjog Bjanasg bj anb JBAjasqo aiuBsajaiui s^
•BaiSpSBpod Bqanjd enn a^UBipam opiua^qo
ttBzuBuasua B[ BjBd pnipdB ap. op^aijuJia^,, nn sopBtacqdip soap^uia^
-box so^ b aaajjo -^ '^ -^ B^ souam jy •sompjn o^iBna soj na sa^u
-opdo aiuaraejnd isbo X sojanitad ojjnna so^ na sopBfipjd aiuauqBia
sosjna uoa 'eajisauías oqao BDJBqB ttBuio^dip,, jap BuiBj^ojd ¡^
ap namsxa a^nBipaui opBqojdinoa a^na^Ainba o (Bocpuna
-as BznBuasua ap Buio|dip) tw^^.líJ^iiBj\[,, B^ na uajsTsuoa 'a^^jap ap
sBiauajajip uoa sa^nSí 'BJaaiBa B^ b osajSui ap sauopipuoa SB^
•sauoianipsut eop sb^ ap Bapi?uia^Bj^[ ap soiuauíBjJBdap
soAt;aadsaj: so^ ap sajaf 'jaSn^^ #y *j(j X uapjaB^ aap uba -q -g ug
saaosajoad so^ ap upiaB^Aui ^ipaoa aod apsisB ap oíSajiAtad [a souitAnj
sauoiunaa SBXna ap Bun b t4qaijn^ ap oapBuiaiBj\[ oiJBUiuiag9i p o^unf
-uoa ns na SBtuapB uauapuBui X ^sauoianiiisut sop 9v\ ap saiuaaop sod
-jana so^ ap a^JBd ubuijoj soadoana soaiiBuia^Bui saaofaui soj ap sou
-n9jy 'BaaAas aiuanuB^nanaBd sa pBpx^BuiSiJO ap BiauaSixa b^ pna B[
BJBd sisaj Bun ap X Buxojdtp pp. ascq b^ aaqos eauoianipsui s^quiB aod
opB^joio opBaS *t4opBaoiaop,, pp p ua tu &lt;tBrao^dip9, pp jaAiu p ua
iu 'sauopninsui SBquiB aaiua BaiiBuia^Bj\[ ap soipnjsa so[ ua pAiu ap
a^qisuas BtauaaajTp enn a^sixa ou 'jBAaasqo soraipnd anb o\ aog
•sosana ap oninm oinauu
-pouoaaa p aod ojpnsaa aiuaui[BiaaBd Bjsa Buiapoad ajsa ísauopnpj
-sut sop sb^ ua UBjaBaqdnp as *souaui p *a^uauipuiaoj 'soipmsa soqa
-nin op^uas a^sa u^ 'SBtdoad sBaiuiapsaB ssaaaaBa opuBuiaoj 'sbuiou
-ojnB sBugdpsip ouioa ouis *sapuoisapad SBaaaaBa sb^ ap. saaBipxnB
oiuoa ops ou *sajBanjBj^ SBpuai^ X Baiunn^) *Baisj^[ 'BaijBuia^Bj^ 'Band
npuap bj b SBpBunsap sauopaas sajqBaapisuoa uaiquiBj auai^ 'ssa
•aaaBa SB^sa b ajq^paadB ozaanjsa un Baipap X '-a^a 'soaiuunb 'sojaa^
-mbaB 'soaaiuaSm sajBuoisajoad Buiaoj *pBpisaaAiug bj ap Btauaaapp b
'Baiuaa^p^ Bpnas^ bj uatq is *aBn[ opunSas ug *sauijB SBuijdpsip
ua ofBqBJi ja ua oqoaajsa a^uauíBA^Bjaa o^aB^uoa un Xeq opusna une
'sopBaBdas ajuarajB^oj uos sajuaaop sodaana boj *Bpuanoasuoa ug *(bz
-UBuasua ap jBaapaj uoianiíjsui Baiun bj *oqaaq ap) j^aapaj uppnjtj
-sui Bun sa Batuaajijoj Bjanasg bj SBajuaiui 'jBuojuBa sa pBpisaaAiug
bj 'sBaijqnd uos sauoian^isui SBquiB anbuns *aBnj aauíiad ug
•btjbjj lap oiaadsaa Bidiaasap uoiaBniís
bj uoa sajBiuauínpunj sBiauaaajip sbijba 'oSa^quia uis ^XBq ísBpuaia
ap aoiaadns BzuB^asua ap sauoianpisui sop ap Biauaisixaoa bj ap
ojdinafa oa^o sa aisg #pBpnia Buisini bj ua b^ts 'jBaapag Baiuaajtjog
Bjanasg bj X qaian^ ^p pBpisaaAiug bj siBd aisa ua souiB^siA *Btuaj

�" A. Organización y finalidad externa del estudio.
" El plan de estudios de la Sección IX de la Escuela Politécnica
"Federal está organizado de modo que... garantice una formación
"lo más amplia posible en Matemática y Física... Sólo en los dos
" primeros semestres... la enseñanza es común a los estudiantes de
" nuestra Sección y a los de Ingeniería; a partir de ahí se desarrolla
"en forma totalmente independiente. Puede acentuarse preponde" rantemente el estudio de la Matemática o el de la Física, pero aun
" en los semestres más avanzados el matemático debe considerar la
" Física, y el físico la Matemática como parte integral de su estudio.
" Durante el estudio ha de evitarse la especialización prematura.
" La finalidad externa del estudio es la obtención del diploma en
" Matemática o en Física el cual, por su validez federal y la ampli" tud de los estudios que le sirven de base, constituye una recomen" dación para su poseedor en todo el territorio de la Confederación
"y en, el extranjero... Se recomienda a aquellos estudiantes que de" seen dedicarse a la actividad docente el adquirir... en base a un
" examen especial, el certificado de formación y capacidad pedagó" gicas.
" B. Recomendaciones generales respecto del estudio.
" 1. Mateniática' La dificultad fundamental en el estudio de la
" Matemática consiste en que la comprensión plena de los hechos ma" temáticos requiere un alto grado de capacidad de abstracción. Ha
" de desaconsejarse el estudio a toda persona que no sea capaz de
" depurar sus ideas y de traducirlas en conceptos precisos con cierta
" facilidad. La experiencia prueba, sin embargo, que sólo el estudio
" desarrolla estas aptitudes en el grado requerido; por lo tanto no
" puede iniciarse con los fundamentos primeros de la Matemática,
" sino que comienza en el medio. Mientras que desde allí se erige el
" edificio de la disciplina, es constantemente necesario ir ahondando
" los cimientos. El estudiante debe tener presente continuamente am"bas necesidades.
" Otra dualidad no menos necesaria es aquella entre el conoci" miento particular, los problemas singulares concretos y su resolu" ción hasta el resultado numérico por una parte, y por otra las ideas
"y los puntos de vista generales. En la Matemática los nuevos pun" tos de vista generales y significativos siempre han surgido en co" nexión con problemas concretos; sin vinculación con los hechos par** ticulares a los cuales se aplican, son meros esquemas vacíos. Por
'* otra parte el conocimiento particular se convierte en un fárrago
" amorfo si no se le somete a un orden conexo encarado como un
" todo orgánico.
" Durante todo el estudio ha de controlarse, mediante la apli" cación de los teoremas matemáticos a ejemplos y la resolución de
" problemas, si se ha asimilado plenamente su contenido. Sólo quien

- 102 -

�- 01 BJBd bSoJBUB 89 UpiDBnjI B{ A

OpBS9J9 JE U999JJO 98 9nb

-Jodo SBSJ9Aip SB[ '91U9in9A9jq o2[B OnbunB 'pBpUB[9 Bpoi UO9 UBUOI9
-U9UI pnOIOBOOA UOI0B1U9IJO 9p SB9UJ{ SBJS9 9nb JB)OU SOIU99BJJ
w * ' * JBJO}9Op 8IS91 BUn 9p UOI999JUO9 B[ 9}UBip9UI SOipHlS9 SnS ^
jBzipunjojd JBiua^uí Bjjgqgp Boijuugp pBpiAi^oB b[ jod opiBjjB Bjuais
99 9nb [9nbB OpOl 'OJS9 9p JB89d y qBUOIS9JOjd pBpiApDB BJJO n BZ M
-UBU9SU9 B[ BX9Bq SElOUB}SUn9Jp SB[ 9p BZJ9IIJ Jod B98 4Bldojd UOI9 M
-BUipUl JOd B98 4OiptlJ89 |9 OpBUIOU9) '98JBJU9IJO U9iq SBUI BJB9S9p
ÍB9I^J1U9I9 nOIDB8T^S9AUI B[ B 9JU9UIBAISnpX9 9SJB9ip9p U9Aof Utl
B UBJIlIUUgd BpiA B[ 9p 8BUJ9^X9 SBIOUBJSUnOJIO 8B[ Z9A BJB}J w
"3.
•••SB0IIBUI91BUI 89UOI9BJ)SOUI9p Á 8B9pi SB[ 9p Bjn^.0njJS9 B[ '^BiagUI
-Bpunj B9pi B[ 'ogpnu ^9 SB^nuiaoj sb^ gp bjbosbd B[ ^p jBJBdgs 89 n
UO19U9^UI B^ ÍS9UUOJUI UBJBdgjd S9^UBipn^S9 SO^ S9^BnD SO[ 9p B9J99B J5
lJO SofBqBJ^ 9^n9Sip 98 U9iq Q *8B^I9U9S SB9I1BUI91BUI SBJn^ n
gp Bidcud uppB^iisgAui b^ bziib9U9 98 Á 8Bui9^qoad guodoad n
98 ^pmOSJgd BDIJIJU91D pBpiAIJOB B^ BIOBq U919BJU9IJO B^ B SOpBUI) M
-S9p UBJS9 'SOIJBUIUI9S SO[ ' • •OpBZUBAB 8BUI pAIU Ull U9 'Á 'SBOIJOBad n
S9SB[9 SB[ 'BUI[dlOSip B^ 9p BpUB^SnS B[ 9p BZUBU9SU9 B^ BJBd U9AJI8 ^
6B9IJO9} 898B{9 SB^ 8BJIU91^\[ 'SOIJBUiragS A 9^BOl^OVld 898Bp '8B91JO91 ?&gt;
69SBp U9 BZTUB^JÍO 98 89}U99Op 8O^ Jod Bpi^lJip BZUBU9SU9 Bq n
•9ju9iUBAiscd opiqpgj oju^iiupouoo p gnb sbui jgpA ugpns oido^d ^
ozj^njsg p jod uopea^dns ns A 89JOJJ9 so^ íouiuibo pp SBjpgid w
8B[ supoi 9;mb ^\ 99 9nb 'oSaequig nis 'ax^ixg gp Bq ou giu^ipnisg ^
^3 *SO^DB^SqO JB9JJO8 B 9pBpn^B B 'OUIStUIISB 'SOJSgndsip UBJB189 9jd &gt;?
-UI9IS SO)S9 Í69JO89JOjd SO[ 9p BltlS B| OÍBq BJn^BJ9^I[ B^ JBpJOqB 4S9[ n
-BI3IUI S9JJS9UI9S SO[ U9 9lU9UI{BI09ds9 49)UBipn)89 [B BpU9IUIO99J 9g n
'(sopBOipUI 9^U9UIBJ91U 89UOp9nj)SnO9 A 8O^n9p9 JBn^99p O^din9Í9 ^
aod) Bidojd B^ugno aod JBfBqBJi A aBsugd p opunog^ 0}U9iuiBq.o „
-9AOJÜB un BJBd 9[qBSU9dsipui o^isinbgj 89 Bjnjog^ b^ U9
•ODlJBUI9iBJ^[ OIJBUIUI9 pp B99ioqqiq B^ A BJnj99^ 9p B^B8
-93 B9iuD9^p^ Bpnos^ ^\ gp Bogioqqiq BisiAoad ugiq B[
UIJ 9^89 y -OipnjS9 pp 91UBJJ0duiI 9JJBd BUn 89 B9I)BUI91Bin BJIHCJ9J „'
-lj[ B[ UO9 ofBqBJ^ p OJUB^ JO^ •B9I^BIU91SIS A B.OIUB^JO UOpB^tlUIJOJ n
B^ uggAoad sojqq so[ íoqoajBsgp pnpBjS ns J9Aomoad A g^ugXo pp M
91U9UI JS\ U9 8BA9nU 8B9pi JBlUB^duiI BJBd BpBUIiS9p BJ89 A BjdB 89 M
BjqBpd Bq •uoiobuijoj ns Bjsd OIJB8999U pijgjBui p opoj,,
9^ sosan^ so[ 9nb JBjgdsg gp Bq ou gjuBipnisg |q ,.
•opBOijtuSis ns gp Bpugpuoo BJBp Bun gp opBU M
JB489 gqgp osn ns osbd BpBo ug ísB^uuoj 8ej gp puinbBui w
qB Bpoi 9p 'ojgdrag *9&amp;aiu9A9jd gp Bjq 'buisiui b^ 9p BoijDBjd „
Bpqos Bun jtJtnbpB BJBd jof^ui p 89 oipnjsg pp ppiui opojjgd ?,
p ÍOpopO pp B9TU99^ B^ 9p OIUIUIOp p 9J9inb9J 98 8B9U^I9l^ni n
8B9pi 8B^ gp opunm p U9 9^U9ni9jqq gsjgAom jgpod bjb^ qBnjagp^ui ^
gp JBJJoqn 9^U9niBAi8Bd gsjBfgp g^qísod 89 ou topnsuad ^
sojjo anb oj ajuauipaj udpiidjdwoo apsnd d^udiuvanoo vfvqvu^ „

�la Universidad— concentrán^ose más en una exposición breve pero,
a nuestro parecer, magistral de la esencia de la disciplina matemá
tica y de su enseñanza, cumpliendo así específicamente con la mi
sión de encauzar la vocación del estudiante.

GRAN B R ETA N A
En este país solamente realizamos una breve visita al Departa
mento de Matemática del University College de la Universidad de
Londres. Si bien en teoría cada uno de los Colleges "que forman esta
Universidad debe extender su campo de enseñanza a todas las ramas
de la enseñanza superior, hay una inevitable polarización, debida
aunque no sea más a la gravitación hacia ciertos centros de los ele
mentos docentes más destacados de determinada rama. Es así que el
University College es quizá en el terreno de la Matemática pura el
más destacado de entre ellos.
El Departamento atiende a tres tipos de estudiantes: los que se
especializan en Matemática ("special degree students"), los que bus
can una formación científica más general y menos profunda ("gene
ral degree students") y aquellos estudiantes que requieren conoci
mientos de matemática cómo auxiliares para otros estudios. Además,
por supuesto, el Departamento atiende a los estudiantes post-graduados que, por lo general, se dirigen hacia el diploma del College y
uno de los grados superiores de la Universidad (M. Se. y Ph. D.).
Dado el complejo y particular sistema de reclutamiento del estudian
tado en las universidades británicas, es muy poco lo que podemos
decir sobre la selección vocacional, y menos aún sobre lo que pueda
ser relevante para un estudio que tiene en vista nuestro problema
local. De todas maneras, al igual que en la mayoría de los centros,
no hay esfuerzo activo para atraer estudiantes a la carrera de Mate
mática. El panorama general de las oportunidades para los egresados
es también similar, siendo —para los poseedores del "special degree"
—en primer lugar la enseñanza media, y en menor proporción la in
dustria, el actuariado y la enseñanza superior e investigación. Es de
notar tque la Universidad de Londres es bastante típica de las univer
sidades británicas, si exceptuamos las de Oxford y Cambridge, que
poseen un régimen muy particular de enseñanza que las distingue
netamente de las demás y que no podrían ser un término de compa
ración con instituciones como nuestra Universidad.

ALEMANIA
También en este país nos redujimos a realizar una visita a un
Instituto de Matemática, el de la Universidad de Erlangen. Es ésta
una universidad relativamente pequeña pero bastante representativa
(unos 2.500 estudiantes). El planteo general de la enseñanza de la

- 104 -

�- 901 un cas uoiasaoA bj anb oiJBsaaau sa ou o¡p bjbj •jq
BJjsanu opuaXnpui 'jotiadns BzuBuasua ap uoian^isui spo) ap Biauau
-adxa B[ ouioo sop^jisiA soai)Bina)Bui soj)uaa so[ sopo^ ap o)ub) sp
-uapadxa B[ Bn^i)sa)B o[ jsb ísBiSBJauisoipi SB)jaia b BpBpauíA a^uaui
-jB[nai)JBd B)sa Buipiíasip Bjsa ap Ban^na b[ anb o)sand 'a)UB)Jodun
sa uppBaoA B[ ap Buza^qojd p Bai)BinaiB^\[ bj ap oduiBO p u^
•Bai)Braa)Bj^[ B[ ap Biuafqojd p a^pa
•i)jBd ua UBaqds as sajo^aBj soquiy *sopi)uas sopo) ua Bjnqna B[ ap
o^pjtJBsap p JB)uamoj ap A. 'BaqBpd By ap oqduiB sbui op^uas p ua
jopadns szuBuasua B^ jaaAoad ap uops^qqo b^ B)sa sapBpisaaAiun sb^
ap d)JBd ío^ 'iipiowooa ap ouiuua) p of^q eqojua as anb
-ixnB sajo)aBj Á SBA^ouia SBpuapua) ^sapn)iaidsa sap^qnaBj '
-a)ui pBppBd^a ap o^unfuoa ofa[duioa asa B)sa a)UBipnjsa pp a)JBd
JO^j *sop a)uauqB)uauiBpunj: uos sois^ 'BUiapojd pp sajuBisuoa sajo)
-36^ so[ asjBuiB^^ BiJtpod anb O^ sotuBuopuatn JBSn^ jaiupd u^
•a)uaraBauBi[nuiis Biuana
ua sopaua) ap a^isod o[ ua souiajB)BJ) sopBuoiaBpjjoa aiuauíBqaaj)
•sa Xnuí uB)sa b)sia ap so)und sop so)sa 00103 'BzuBuasua bj jaaAOjd
ap BpBJBaua uoTon)i)8ui B^ ap p A puoiaBaoA uoiasiuapo Basnq
anb Buosjad b[ ap p : saiuajjnauoa b;sia ap so)und sop apsap osjbz
-t[bub ap sq opBjsaua somaq O^ anb ua pAiu p ua puoiaBaoA uoia
-aa[as b^ ap Buia^ojd p 'uoiaanpoaiui b| ua souiBJafxp
•aiuiojuí aisa ua jaua) Bpand SBiauai^ A sapBpiuBumjj ap
BJisanu anb saaa)ui pp b)sia ap O)und p apsap d)uaui[Bdiauijd A 'a^
-isod Bai)Buia)sis sbui o\ buijoj 11^ soqaaq sosa Jiinasxp souiaqap 'op
-Bpuauíoaua BJanj son anb o^ ap pjSaiui o)uaiuiqduina p souBoiaaB
BiBd 'anb soiuaaj^ "Buisini B[ ap Bina) p BJBd saiuBAajaj UB.iaiaa.iBd
sou anb soqaaq so^ Jtqijasap A asiaunua b somasB)tnii[ sou is uoxsiui
Baisanu ap o)afqo p uoa souiBiiqduina ou anb opiaai^d Bq so^[

NOISílDSia €
•Bipatu BzuBuasua B^ Bia^q ouiuiBa p ajqs anb 44BzuBuasua B^
BJBd pn^id^ ap opBaxjiiJaa,, p BtaBq uaiq sbui 'sand 'B)uauo b^ as
a)jBd jo^bui tb\ b ísBniíxa a)nauiBAi)Bpj uos (uoiaBSnsaAut b^ A joij
-adns BzuBuasua b^ ua 'opBJO)aop pp uoiauaiqo BtAaad 'o BrJjsnpui
v\ ua) so)uaiuiiaouoa sns JBzqun ap jBJiuoaua uapand anb sap^pq
-iqísod sb^ anb Buiíisa as sand 'Bpiuijap uoiaBaoA con uaj)sanm anb
Btpaui B^ b jouadns pBpiaBdBa ap sa)UBipnisa sojpnbB b aiuauíBps
44Buio^dip,, p Bia^q uotaBiuatJO B^ jiiiuuad sa oini^suj pp. Biauap
-ua) B^ anb jb)ou Jaa^q a)UBsaja)ui s^ '^buiSijo sisa) Bun na^npui
anb soitstnbaj soiaaia ofBq sopBiuojdip so^ b Btjosop^ ua opBJO)aoQ
p BBiuapB aaaijuoa pBpisjaAiuQ b^[ *44BaxiBuia)Bj/\[ bj ap BzuBuasua B^
BJBd pn)t)dB ap opBaiji)jaa,, un b Bas '4/B.atiBuia)B]/^[ ua Bniojdip^ un B
B38 'opuaianpuoa saj)sauias g apuajdtuoa otpnisa y^ #(44iBirjniBj\[^.)
BiJBpunaas BzuBuasua ap opBaijxiJaa p a)UBtpaui sa osajSui j^ 'Bzin^
ap o)adsaj aiuauíBTAajd oi^asap p JBpuiis a^uBisBq sa Bai)BuiaiBj\[

�elemento absorbente, una "idee fixe", pero un núcleo vocacional de
finido está en la base de la formación de todo matemático de valor;
nos atrevemos a afirmar, según la experiencia y las informaciones
recogidas, que ello es más claro en el caso de la Matemática que en
el de las Ciencias Firicas y Naturales, por la modalidad peculiar de
la vocación matemática. Un resumen bastante claro de estos hechos
es parte de los párrafos arriba citados de los "Consejos a los estu
diantes de Matemática y Física" de la E. P. F. suiza.
En cuanto a la obligación de toda universidad de proveer la
enseñanza superior en el sentido más amplio de la palabra y de
fomentar el desarrollo de la cultura; o por lo menos de tener esta
obligación como una meta inspirada de todas y cada una de sus
actividades, no es necesario aportar argumentos a su favor: está
contenida en el propio concepto de universidad, y en toda sociedad
civilizada tiene el carácter de ineludible. Que la enseñanza de la
Matemática y el fomento de su cultura en toda su profundidad for
ma parte esencial y en muchos aspetos fundamental de dicha obli
gación es una verdad que tampoco requiere demostracción.
No hay duda de que la existencia de estos dos hechos basta para
justificar la organización de la enseñanza de la Matemática y la
orientación vocacional hacia su estudio; pero su puesta en práctica
está sujeta a diversas condiciones, que no por ser accesorias pueden
ser despreciadas, so pena de que la formación de matemáticos deba
ser abandonada o se torne una parodia.
Hay, por supuesto, un cierto número de personas que estudian
Matemática, tanto en los niveles elementales como en los más pro
fundos, como una forma de adquirir un instrumento que les servirá
en otras actividades, sean científicas o profesionales. No es a estas
personas que una orientación vocacional hacia la Matemática está
dirigida; sin embargo, su existencia es un factor de peso, tanto
porque, siendo su aspiración legítima, es necesario contemplarla en
la organización de la enseñanza de la disciplina, como porque, al
engrosar el número de los estudiantes de la misma, permiten a me
nudo soluciones más generosas de ciertos problemas prácticos. A es
te úllimo punto volveremos más adelante.
Recordemos aquí de paso que son diversas las soluciones que se
ha dado al problema que suscitan estos estudiantes. Una solución en
cierto modo automática es la escisión de la enseñanza entre dos
instituciones de características diferentes, como una universidad y un
Politécnico (caso de Milán y de Zurich); pero surge de la descrip
ción de estos dos casos que no es siempre éste el problema que se
resuelve mediante tal escisión (en Zurich la E. P. F. enseña Mate
mática pura como carrera); por otra parte esta solución exige en
principio la duplicación del cuerpo docente, proceso peligroso sobre
todo en núcleos alejados de los grandes centros de cultura matemá
tica; a menos que se duplique las tareas de los integrantes del cuerpo

- 106 -

�- ^oí -^sn^ ap sauopnipsui SBj B osaaSui ap sauopipuoa sbj uaXnqisuoa oj
Baatuiad ej b uoiaBjsajuoo ap ojua^uí ug 'SBjja ap sbuiiSjb JBjsaiuoa
japod BJBd soan^as ajuauíBAijBpj soipara auai) oaag *oqaaq a^sa ap
eauozBJ sajqísod SBjaap b aiuejapB sbui ojb somaaiaajaa sou íBjuan.0
Bidoad ns aod SBjunSaad sejsa e SBisandsaa sbj JBasnq 'ajand joXcui
bj aod 'aqap a^uBipnisa [a sorasira soj ua anb soaiuaa sosaaAip eo^ ua
uoidbiijis B{ ap uoiadiaasap b^ aaaBq p aBjon oqaaq socuaq b^^
•Bsoaauo oaod ainauíBAijB^aa sa soadoana
soa;uaa go\ ap ajaed aoiCBin b[ ua anb 'oipnjsa pp uoiaBiauBuij bj b
BBAijBjaa sBiunáaad sb[ ap a^aBdB 'gB^sg ¿ooijBniaiBui ap BaaajBa B|
Banjnj BpiA ira BJBd aaqB ain sapBptpqisod an)? ¿BjaaajB.o jb\ aaaa^o
oipnjsa p ajuBJnp a^uarapuosaad JBÍBqBJ^ ap sapBpqiqísod an^)?
¿BzuBu,asua b^ ap p^pipa bj BpBAaja sg? ¿oasap anb jaAiu jap Baipra
-ajBra uoiDBraaoj bj sa? *JBipn^sa aapod anb ua soa^uaa soj ug ¿a^uap
-ijns X BpBnaapB jBnjaajajm pBptaBdBO iui sg? :aiuBipn^sa ja (asasj
-nraaoj ap Bq o) Bjnraaoj as anb 8B^un^aad seiaaia saauoiua Xbjj
•Buijdiasip bj ap soptn^ijsuoa
aiuauíBaiuBAjo X saiuaiaaaojj soaiuaa jaaajedc oqaaq BjaqBq Baunu
ojos odna^ ajsa anb BjaBj^soraap sopBjisiA saspd soj sopoj ap Bp
-uaiaadxa bj X íjBuopBOOA uopEjuaxao bj ap bjsia ap o^und ja apsap
oai}bdijiuis sa ou odnaS ajsa anb sa *oJBqraa uis 'Bsaaajuí sou anb
og '(sbiisla SBj;sanu ap osana ja ua sauopBsaaAuoa saju^saaa^uí SBia
-ba soraiAn^ jBria jap BaaaoB Btuaj 'uopBziiBjod jbi Bun ap BaiSojooisd
uoisnaaadaa bj jBaapisuoa b souiBa^ua ou) Bai^BiuaiBj^ bj ap osaaSoad
ja ua BpuEiiodrat ap odnaS un janb^ sa 'jiqap a^u^tuBaiaaranu anb
-unB 'anb oaaaia sg 'SBpBpipoinB ua UBiuaojsuBJj as 'oipmsa ap saj
-Braaoj sapBpijiqísod ap jb^oj BiauasnB ua 'anb SBUosaad uos íuop
-aaja ns ua uaXnjjuí ou sauopBaapisuoa SBiuap sbj SBpoi anb aiuaqaos
-q^ X Bsua^ui ubj sa uopBaoA BXna SBuosaad ap oajanu ouanbad un
'ojsandns aod 'ajsixg *uoiaaaja jb^ ap OAiiBaiji^snf X jBiuauíBpunj oj
-uaraaja oraoa BaiiBiuajBra uopBaoA bj op^uopuara soraaq vj^
¿BaajJBa B^sa aapuaadraa
b Buosaad Bun b atpiaap Ba^d saiuBAajaa sojuaraaja soj uos sajBng?
•BJajJBa ns Bat^BinajBj^[ bj ap aaaBq ap uBq anb SBuosaad SBjjanbB b
'sand 'aSuip as Bqaip aiuatuBidoad jBUOiaBaoA uopB^uaiao Bg
•opBjisiA soraaq anb
so-uuao soj ua 'sajBuoisajoad o soairaapBDB soA^oui soj^o aod Buijdp
-sip bj uBipn^sa anb soj X BaiiBinaiBiu BaajJBD bj ap sajuBipnjsa soj ap
sajBdsip sapBpisaaau sbj aapuaiB ap SBiauBín sajEdrauíad sbj uos sBisa
'Bspaad souara o sbui uoiaBjnraaoj Bun uoo X 's^jubijea uog #soiaaa
-uoa sosana soqamu b o^u^na ua ou oaad 'oipn^sa ap uBjd b oiu^na ua
SBpBJBdas SB^sa opuaiuaiu^ra 'sauopBju^po SBsaaAip sbj uoa sosana
soj oSjBa ns b buioi o^uaraBiaBdap ouisira un anb ua ' (aSaj^jog Xqs
-jaAiug ja ua ojdraafa aod) BUB^aag UBJf) ua BpBju^iut bj sa uopnj
-os bj^q qaAiu jap, oiuaratajap ua ai apand anb BaBaaaqos BsoaSijad
Bun aBjuasaadaa apand j^na oj —^^^IíW n3 aiuanaaaj osbo— aiuaaop

�ñanza superior. En cuanto al nivel y la calidad de la enseñanza hay
numerosos criterios relativamente objetivos que permiten apreciar
estos factores en el trabajo científico. Análogamente respecto de la
pregunta siguiente. La última suele ser la más difícil de contestar
a priori, lo cual es grave, siendo, como veremos, un elemento fun
damental en la orientación vocacional.
Lo importante para nosotros es saber cómo influyen las respues
tas a estas preguntas en la decisión de emprender o no la carrera.
En cuanto a la capacidad intelectual, no hay duda que repre
senta un papel preponderante en la elección de la carrera; este factor,
por supuesto, es estric^amente personal y depende en una parte muy
importante de la formación primaria y media. Si bien, por lo tanto,
no hay una relación inmediata entre este factor y el terreno en que
una institución de enseñanza superior pueda intervenir, la hay in
directa, a través de la formación de docentes de calidad. Sobre este
punto también volveremos.
En cuanto a los factores atingentes a la organización y calidad
de la enseñanza, pueden ser de mucha importancia, puesto que si la
vocación por la Matemática no es un factor avasallante el estudiante
prudente podría abstenerse de iniciar una carrera en la cual no
puede alcanzar el nivel y calidad de conocimientos que desea por
medio de las vías normales ofrecidas por la universidad, teniendo en
tonces que elegir entre la mediocridad y un esfuerzo adicional y
falto de guía. Preferirá frecuentemente orientarse hacia otras carre
ras, las más veces afines, en que la calidad y el nivel sean superiores.
Esto es una experiencia común en muchos centros universitarios eu
ropeos, aunque en verdad no en los que hemos visitado, ya que
estos están, dentro de su medio, entre los más destacados en el pro
pio terreno de la Matemática.
Debe advertirse, sin embargo, que hay desde el punto de vista
del estudiante un hecho que mitiga las posibles dificultades por es
tos conceptos. Justamente tuvimos oportunidad de comprobar que
en esos centros visitados, grandes cultores de la Matemática, una
proporción considerable del estudiantado no era local, sino que ve
nía precisamente de otros lugares, de preferencia dentro del propio
país, pero también del extranjero, donde las posibilidades de forma
ción matemática son más exiguas. (Ejemplos: en la E. P. F. suiza,
de un total de 143 estudiantes en la Sección Matemático-Física en
el año 1952-1953, 30 (21 %) eran ciudadanos del cantón de Zurich;
93 (64 %) de otros cantones de la Confederación; y 20 (15 %) eran
extranjeros; en la Universidad de París las estadísticas no indican
el origen de Iqs estudiantes dentro de Francia; es significativo que,
de 10.655 estudiantes de la Facultad de Ciencias en 1952-1953, 9.102
(85 fo) eran franceses, 615 (5 %) franceses de ultramar y 938 (9 %)
extranjeros. Ello indica que en muchos casos, si no en la mayoría,
existe para el estudiante la posibilidad de encontrar un centro que

- 108 -

�- 601 -nooojd bb[ JBUtmiyo BJBd sa^uaiaijns nos so^doouoo soj^o aod sosoj^
-ut soXno SEuosjod SBy b BiJBiimiy os bzubuosuo By bjoubui bjjo op
í (&lt;tJBJony^ oa X) jiaia Bpond os somaituioouoo sojsa op onb jpiraiod
op (Bmoydip yB *^[ *¿y -g bj Bp onb C4oipn}so yop bujojxo pBpqBuij,,
op uoioBOijiyBO By osopjonooj) oyqipmosojdrai ojod JBtyixnB 'uoiobS
-jyqo sy ooouoosop oa ojod í om^imioouoo siso op jojba oidoad p jod
(ooijsiuBranq o) ootj^nop oinoimpono^ pp noisirasuBaj B[ b X o^
•ojjbsop p opnodojíd Baiui^pBOB BznBnosao b¡ *(oqdniB opimos p no
BDIUOOJ UOIOBJIDBdBO) BAIJB-^^q pBpiAIJOB BpBniOIJO)op J03J0Í0 BJBd
soubsooou soiuoitnpouoo %o\ op uoiotsinbpB B[ BioBq BpBiu^tJO bjso
paoisopjd BznBnosao B[ sbj)uoiui :bzubuosuo b¡ op uopuojuí b[ no
BoipBJ Biouojojip ^\ 'ojnoijjoo sboi noioBynnuoj b^ unSog 'sbjio X sbj
-ojjbo SBun oj)uo uopunsip B[ Bxioq os bjoubiu b^so op onb osjooxo
op Bq oj^[ •BiouBisunojio bjso Bmono uo ouon ou is joqop ns b obj;
-sns os pBpisJOAian b[ onb X 'sBoiuiopBOB s^y uo orado sopuoisojoad
SBJOJJBO SB^ UO O1UBJ 'BlUIJtSoy OJUOlUBJOOJJod SO ^piA op OipOUI OIUOO
som^iniioouao sns op omoiuiEqooAOJdB p ^od oiuBipnjso pp uop
-Bdnoooad By onb 9p opiju^s p no jbiisia op. uoisboo somiA^ onb soj
-uoiqtUB soy sopo} uo oraiuBun o^uoiuBinyosqs osuosuoo un Xbjj
B BpiA Op OipOUI
un op Bponbsnq By uo oyqísod bos pBpiyiAotu Binsuu By onb os^op
-uoioad opond ou 'bzubu^suo joToui By op Bosnq uo osjBZBydsop Bpond
soiu^tpniso op oaouinu uonq un onb oyqístiupB so uotq is 'onb bX
'jouoiu oqonuí opBaS uo oSij sonora ys o 'so^uopooojd souoioBjopisuoo
SBy uo BpBuoiouora ojubStiiui BiouB^sunoaio By o8ij ou jo^obj oiso b
o}oodsoJ onb osBd op soTUBUoiouoy^f 'yBuotoBooA uoioooyos By uo oaisio
-op jo^obj un Bin^tisuoo opBsojSo yo BJBd 4^pq^s,, By Bpipora onb uo
X 'osod op bjo Bpipnys uoioofqo By Bprpora onb, uo JBppnyxp b oCeta
oj}sona op osano yo uo uprouoiB y^ioodso souiBoipop 'sbwuoi^ X sop^p
-tUBranjj op pBiynoB^ BJisonu op b^sia op oiund yo opsop opo} oaqos
'uqtsira BJisonu op yBitdBo om^raoyo un bjo Biuoyqojd oiso op uoio
-Bpionyip Bun onb soraBjm^s orao^ *ooiraopBOB 4tojuoraBjnd^ jq^dbjbo
ns opuoXnj^sop —Bjq^yBd By op opimos Jtood yo uo opipuom^ 44yBuois
-ojojd,, uoo— [Buoisojoad bjojjbo Bun uo BopBinomy^ uy op oipnjso
yo BijpJOAuo^ O}so onb opB}ofqo Bq og *sopiJinbpB som9íniT.oouoo soy
op jiata op aoioBJídsB By b opuodsoj onb o^sond 'oyqBioojdsop opora
unSuiu op so oa jojobj o^sgy 'Bjnjnj ^piA ns BJBd ojqs bjojjbo bjso
onb sopBr qiqísod SBy op Braoyqojd yo Boi^Brao}Bj\[ op bjojjbd By jiS
-oyó Bosop onb oump^so yo BJBd om^iJodrai jopbj oraoo
•BpBUOIO
-uora BqijJB sopBpisjoAiun SBy op uoioBSiyqo By Bnuo}B tu oraijdns
ou Bpimosip oiuBi}ira BiouB^sunojp By onb Jioop BSyonyy 'ojqrani
-soo op o^obj un O}so uo uoiqraBq Xsyy 'osjBioojdsop op Bq ooodrae^
inbs uoiq is 'BupBq BOijoray uo onb baiioojo sbiu oqonra so pBptyiq
-isod biso Bdojn^ uo onb 'bjso ojByo 'jBAJosqo oijbsooou s^ 'Biouopi9
-oj ns op osjBZBydsop uo omoisuoo í8 '^osop onb oy j^puyjq spond cy

�paciones económicas de toda la vida, o rebajaría su nivel a aque
llas conocimientos que pueden adquirirse en ratos de ocio; ambos
d^senlaces repugnan obviamente a toda universidad digna de este
nombre. En el caso de la Matemática esta circunstancia es particu
larmente flagrante; y en prueba de que es posible hacer enseñanza
académica sin perder de vista las ulteriores posibilidades de vida, no
citamos más que los ejemplos de la Escuela Normal Superior de Pa
rís y la E. P. F. de Zurich; respecto de estas instituciones, los pá
rrafos que hemos transcrito más arriba y más aún, la notoria y bien
ganada fama científica de estas instituciones proporcionan una bue
na prueba del carácter académico de la enseñanza.
Así planteado el problema, y antes de seguir la discusión del
punto mencionado en último término, examinemos desde el punto
de vista de la universidad las diferentes preguntas anteriormente ci
tadas. La primera de ellas, acerca de la capacidad intelectual de
los ingresantes, se traduce, como ya dijimos, para la universidad en
la fijación de las condiciones de ingreso. Respecto de estas condicio
nes es necesario satisfacer dos extremos: por una parte las condicio
nes de ingreso deben poseer el nivel mínimo necesario para permitir
en un tiempo razonable la formación de los estudiantes hasta el ni
vel final exigible; por otra, deben responder en forma lo más per
fecta posible a la formación primaria y media normal en el medio,
o- al menos a una fracción superior razonable de los egresados de esta
enseñanza. Por, tanto la universidad no puede, so pretexto de incre
mentar el nivel, aumentar las exigencias de ingreso sin influir de
alguna manera en la formación media al menos, sea en los progra
ma?, sea en la calidad. En los países europeos como en el nuestro,
lo primero es muy difícil de lograr, pues la coordinación de la en
señanza se produce al nivel de los ministerios (Alemania, Italia,
Francia; a pesar de la vinculación a través de la Academia en este
último país) o en forma aún más complicada (Suiza, Gran Bretaña).
Queda la segunda vía, por el medio indirecto de la formación de
mejores docentes. En todos los países europeos visitados la forma
ción de docentes de la enseñanza media está a cargo directo o in
directo de la universidad y siempre, como lo hemos visto, en estre
cho contacto con la enseñanza superior de la materia correspondiente.
(Claro está que el ingreso efectivo a la enseñanza secundaria, aun
de aquellos munidos de certificados especialmente vinculados a esa
formación (Francia, Suiza, Alemania) depende también de otras
autoridades, y a veces de un concurso (Francia).) Es claro que esta
situación deriva de un desarrollo histórico y no se funda en la pre
ocupación estrecha de mejorar la enseñanza superior mejorando la
media; pero es difícil sustraerse a la convicción de que esta interrelación es un poderoso agente de mejoramiento de la enseñanza
en todos los niveles. Sobre la formación de docentes medios volve
remos más adelante.

- 110 -

�- III -asua b¡ ap sa;ua3iJip so[ sopo^ 'paauaS u^ ^bisia ap sojund sounSp
uojaip o^aadsaj p jBsaaAuoa ap pcpiunuodo souitaiij anb uoa sbu
•osjad sbj anb 'ajuaniBipjB^ opinjiisui UBq b[ 'oj^sanu p oinoa 'anb
soipam na BairaapBOB BzuBuasua B[ Ba^uBjd anb sBtnafqojd so^ ap
uoiadixosap v\ a^us o^os s^ MjpuapiAa Bpoj ap opBjapisuoa oqaaq un
sa 'aiuaipuodsajjoa uopBnuoj B[ Bpupq anb BpiA ap soipain so[ X
SBaimapBOB SBjaxiBa sbj ax}ua uopBpauiA b^ edoan^ na anb sa uoz
-VI V^ 'SBjaJJBO 8B8J3Atp SV\ BIDBq OSdj^ui \V O)BpipUB3 \V JBJUaiJO
na aiuanuoXBtn uejeajoni as on sapBpisjaAiun sb^ anb ^p BfopBj
-Bd a^uaJBdB B[ b BpBpaniA uaiqraBj B^sa A ÍBdoan^ na BianBisuna
-jp Binuin Bj^a JBiaaadB ¡pjjip ^a pna v\ jod npzBJ ean Xbjj
'onaa^ni o^uainiBJofaní ap oipam nn onzoa onis 'sBuqdiasip sbsj3a
-ip sb[ na SBpBiiOBdBO SBuosaad SB^ apaaAoad ap p^papos b
Bjsa ap uopBqqo a^qspnpni b^ aod o^s on 'pBpisjaAinn bj b
-a;ui 'opBsaa^a p BJBd sapBpi^qisod sb^ 'sop^uopuaui so^ ap
-sa^ jo^obj p anb soniBAjaeqo 'B^sa ap opBuump pp sbjij sb[ ubsojS
-na anb 'BapBma)Bp\[ ap BjaxiBO b^ ap on 'sajUBipn^sa so^pnbB ap
sompiq anb uopuain b[ ap SBmapB A íosaaAaj p apsap onmnp pp
puopBDOA nopaaps B[ ap Braa|qoad p inbB eonia^ "opBuninp pp
namnpA \v ainajajai p sa A 'joi^bj oajo auatAJajuí anb p na opp
pp oiund nn ^Bq anb opBAJasqo naiqniBi soinajj 'Bjjap asjauajuBui
sand aqap uopo^aj p^ Bnn aspini BJBd sapBpiuniJodo SBSjaAip
8B^ ^BqaaAOjdB aasap anb uopnujsui bh^ "aja 'sBDiuiapBDB SBuqdp
-sip v\ ap o^pjjBsap p uojbjisbjjb anb sBamaai sapBpisaaau íbjos
-lAaad p^sandnsaad Batiqod ean í(aiBonio^ íJn9H lnlTJsaI P :oI^
-mafa) pBpijua Bqonui ap opBa[ un :asjBzipjaua^ uapand aiuaui
qiaijip eBiJBuiSrao SBsnBa sbj A 'sbjjb oduiaij oqanm opBioiui n^q
as Buapsa ua eauopoBaj SB^sa ap ajjBd joXbui B^ 'pspipa b[ ap X
pAiu pp odiuai^ pp soabj^

ojuainixuajuBni p sa aiuB^aoduii o\ anb

jBpiAp anb X^q o^¿ *a^a 'sapui^iJO sauoiaBiisaAui a SBaaq Bjsd eap
-BpqpBj: saaoXBm X aiuaaop od^ana p BJBd pBpipa aofaui ap eauop
-nps a^iinjad pna o[ '(louadns BzuBuasna v^ vivd BjnpsqB buijoj
na oraoo sauoian^^sui sbj^o b nopBpj noa ojubj) SBSoaauaS SBtn ea[
-B^sandnsajd SBiauaSixa b oqaaaap oiaaia Baqdmi pna o\ 'opBumnp
joXbiu boijiu^is pAiu jofam i*a^ '(saiuBipn^sa) sajBi^xnB saiuaa
-op aiuaniBainionoaa Jauaiqd ap sapBpqiqísod sbui boijiuSi9 pna o^
'opBnmnp joXbui bdtjiuSis pAin JoCam ípAin p ua ojuauíajaui un
aiinuad pna o^ 'upiaaaps jofam ean a^nuad pna o[ 'sasaja^uí ap
pBpaiJBA 6Bm noa 'opBnmnp joXbui b.oijiuSis BzuBuasua jofaní :bu
-apna na noiaanaJ omoa Bnotannj BjJoXBtn B^ 'o^aadsai ajsa b sanoia
-utisip uaaafqBisa anb saiuBjB^j sauozBj SBnnSp 'oSjBqma uis 'ub^
-nasajd as 'ojsa opi^inipY 'Epua^ajip Bp ap sapisiA sauozBj ubijbj
saaaA b apuop 'eoaio ap pBppnas&gt;o BApBpj b^ X soaiuaa sop^uiuijaiap
ap ptpunni ajquiouai pp anbaod p JBzipus jpjjip s^ "sajoiaBj sos
-JdAip Xnm ap 'pBpisaaAiun v^ ap b^sia ap oiund p apsap 'napuadap
'BzuBuasna b^ ap p^pipa X pAin ap SBpuaSixa sv^ v oju^na u^

�ñanza de la Matemática están fundamentalmente interesados en
aquellos estudiantes que sienten fuerte vocación por la disciplina y
que se orientan hacia la investigación en la misma como profesión.
Sin embargo, por lo mismo que las posibilidades para tales traba
jos son exiguas (y muchos expresaron la opinión de que, aunque es
deseable su ampliación, nunca deberán llegar a un volumen pre
ponderante; véase párrafo final de los "Consejos" de la E. P. F.),
reconocen la necesidad de la satisfacción de otras posibilidades para
los egresados, por un lado por su importancia intrínseca, y por otro
porque sólo así puede garantizarse un volumen de alumnado que
satisfaga las exigencias mínimas para poder justificar prácticamen
te el montaje del costoso y complejo mecanismo de la enseñanza
de la Matemática en un nivel auténticamente superior.
¿Cuáles son, entonces, estas posibilidades que se le ofrecen al
egresado de la carrera de Matemática? En cuanto a la situación im
perante en Europa es, con casi entera uniformidad, la que descri
ben los párrafos citados del catálogo de la Universidad de París:
enseñanza media, enseñanza superior, investigación, observatorios
astronómicos, administración pública, actuariado, carreras técnicas.
Cabe agregar un pequeño pero creciente número de puestos en la
gran industria para matemáticos propiamente dichos. La proporción
de los egresados que se dedica a estas diversas ocupaciones varía de
lugar a lugar. Así, la dedicación a la enseñanza superior y la inves
tigación es máxima en Francia, coincidiendo con un desarrollo muy
avanzado de la disciplina en ese país, mientras ya hemos mencionado
el desarrollo exiguo que tiene la investigación en Italia; pero exis
ten ciertos elementos constantes, y el más notable de ellos, al que ya
hemos aludido varias veces, es "que en todos los países visitados la
salida más voluminosa se produce hacia la enseñanza media. Las ra
zones son varias y bastante evidentes; la capacidad de absorción de
los demás terrenos es limitada y la selección en los mismos muy seve
ra; por otra parte, las necesidades de la docencia media crecen con
relativa rapidez, sobre todo en volumen, pero también en nivel. Des
de mucho tiempo atrás, como hemos tenido oportunidad de mencio
nar previamente, la formación de docentes medios ha estado a cargo
de las universidades, y el pasaje no se deja en general librado al
azar, sino que hay un proceso orgánico (como por ejemplo la "agrégation" en Francia) que coordina la formación con el acceso al pro
fesorado. En este sentido hay una selección vocacional definida. Sin
embargo el conocimiento de esta situación está tan difundido que el
esfuerzo que hacen las universidades para llevarlo a la atención del
estudiante que ingresa es mínimo, con excepciones.
La mejor razón de la vinculación de la formación de docentes
medios a la universidad, razón a la cual ya hemos aludido, es el le
gítimo deseo de la nación de que la enseñanza media sea de la me
jor calidad posible; y el reconocimiento de que la formación técnica

- 112 -

�- 811 -aq oy vA ouioo 'yBj ap SBaijsjaajaBJBa sb[ s^poj uoo (sapBpiuEtunjy ap
A) SBpuai^ ap psjynaB^ BaijuajnB Bun ap as^q By aaqos A oyayBjBd ua
ajuaureyos aijsisqns apand ojubj aod A ÍBpBjuas aod Bjsa opusp 'bca
-aad BaijBtuajsis uoiobuuoj By aod uoiaBdnaoaad sy uis ajuauíBspaad
oms aijsisqns apand ou aauBa^ ap ^Sayyo3 yap odij yap uoianjijsui
Bun anfa (uoiuido Bjsapora BJjsanu uaiqmBj A) opBjEJj somaq ep^aij
-yyca Buosaad Bjusna ap uoiuido By sa sand : ojuaiuiBuozB a ap y^iuara
-Bpunj Bj^j enn aaq^q aaaaBd ojea na iBianaiaipp Bjsa aqdns oijbs
-aaan ea sojjosou ajjua anb SBJjaaira 'aBuiuiipad BzuBuasua
-Bsiaaad aaaAoad ap BpB^jBOua pBpisiaAiuQ B[ aisixa anbaod 'Bp
ua a^qísod sa o^sa anb Biip ag *uba 39 o 'osana p uanSis o :Bija^Bin
b[ ua souo^BJBdaad sosana ainiíisut afqísod Bas 'osana opBuiuiaaiap
amSas BJBd soiJBsaaau soiuaiuiiaouoa so\ ap uBazaa^a sajuBipnisa so[
anbaod 'anb aauBj^ ap a^a^o^ \o ua a^iuips as o^^ uoiaadns ajnaui
-BonuainB pAiu un : sauoxaBiAsap ajirapB ou anb boijou enn b a^uara
•Bjaujsa Bpiuaa Bjsa BzuBi^asua ng *(soiao)BioqB| so\ ap upiadaaxa
uoa) aaqq ajuauqBjoj sa BiauajsisB v\ 'BaaaiBa ap ajuauíBUBsaaau
uos o[ ou saiosajoad sns 'sop^aá in so^njij Béaojo ou 'oipnjsa ap sau
-B^d aasod ou upianjpsur B-q *ojuairaiaouoa pp uoianpAa bj ^Baissq
pBpqBuij ns ua 'Bjsa oa^p 'oAps 'sapBptsaaAiun sb[ ap sojisodoad sns
A ojuaiuiBuoxaunj ns ua aaaijip aauBJ^ ap a^ayp^ ya anb 'uBJoqoaa
-oa oy BqiajB SBra SBpBuoTauara SBjp ssy A 'ajuapiAa s^ *Buisira bj
oyapora oraoa oajuaa yanb^ 'zoa Bun^p 'aaA opiianb Bq as
A sapBpiuBranjj ap pBjjnaB^ Bajsanu ua anb BiaaoaaBd 'opijuas ojaap
ua 'anb sa oyp b aAanra son anb uoz^a B^ 'Buiaj oajsanu uoa uopsy
-^1 ua ojaadsaa ns b SBaqB^Bd SEnnS^B apap sorasasap 'uopnjpsui bj
-sa ap Bpuajsixa By ap Bayaojsiq uoioBatjijsnf By ua JBJjua utg #aauBa^
ap aSayyoq yB soraiaayaa son :opBZBJj oapBna yap ajuara^jau ay^s anb
SBpBjisiA SBy ap uoianjijsui Baiun By b sajnaaajaa sauopBaapisuoa s^y
uoisnasip Bjsa ap puij ya sasd op^íap soraaq ajuarayBuoiauajuy
'Btpara BzuBuasua By ajuarasaBya sa ajuBaapuodaad sy 'sap
-Bpiyiqísod SBjsa ap BzaysanjBU By b ojusna u^ 'BairaapBOB Baaaa^a enn
ap ttBiuajxa pBpiyBuij,, By ap ajand sa SBrasira ssy b a^ua^uijB oy opoj
anb bjsia ap aapaad uis tsoadoana soajuaa soy ua yBuoiasaoA uoiaaayas
By ap aABya ojuaraaya un a^njijsuoa sopssaa^a soy BJBd ofBqBJj ap sap
-Bpyyiqísod SBy ap Bpuaiauoa Ba^ya eun anb axaap sand soraapo^
ns
:BaBd uoxanjijsut ByyanbB op;Soasa usq Bipara BzuBuasua By Biasq ubj
•uayjo as ou anb saaopBSijsaAui anb ojund ysj b '(osb^ ns ua 's^ajaq
ap By o) SBiauat^ ap. pBjynaB^y By ua Bnjaaja as anb ya uoa apiauíoa
ajjBd Buanq ua A 'opBynauíA ajuaraBiaaaip Bjsa orasira ya ua ofsqBaj
ya anb ojsand '(aoxaadng yBuuo^^ Byanas^) sajuaaop sayBj ap upia
-buijoj By b opBuijsap ajuauíJBynaijaBd ojnjijsui un ajsixa 'BpuBa^ ua
oraoa 'anb ua saa^Sny soyyanbB ua unB isb sa oyyq 'opBAaya SBra yaAiu
ns ua UBxfrjsaAui a UBipnjsa as SBuiydiasip SBAijaadsaa s^y anb ua sojj
•uaa soyyanbB ua ajuatUBpBqBOB asaauajqo apand oyos sajuaaop soy ap

�mas mencionado. Solamente cuando existen en un país organismos
capaces de crear y mantener un ambiente de científicos auténtica
mente formados y conscientes de su formación surge la posibilidad
del establecimiento sobre bases firmes de una institución destinada
a facilitar en forma libre el desarrollo del trabajo científico de acuer
do a los principios seguidos en el Collége de France; y si nos es
permitido emitir una opinión personal, en tales circunstancias el
establecimiento de una tal institución puede considerarse una nece
sidad.
En un establecimiento de tal índole resulta ocioso y hasta un
tanto ridículo hablar de selección vocacional.

- 114 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3613">
                <text>Sobre selección vocacional de los matemáticos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3614">
                <text>El  objeto  del  presente  informe  es examinar  el problema  de  la selección vocacional  de los matemáticos, tal como surge de un estudio de las condiciones respectivas en diversos países europeos y con especial referencia a los problemas que la cuestión referida suscita en nuestro medio.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3615">
                <text>SCHÄFFER, Juan J.  </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3616">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 95-114</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3617">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3618">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3619">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3620">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3621">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="460">
        <name>MATEMATICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="459">
        <name>SELECCIÓN VOCACIONAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="348" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="581">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e1c50fa5c884e0e2c5db9d8d52806bf8.PDF</src>
        <authentication>1729ea7de5a8e0cf7e0365894227c2be</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3815">
                    <text>961
O3QIA31NOW

zeA
Z^A

968*661
- ojaua ap

- Qg6l

ajjanui ns ap ouDSjaAiuD 6y^ |a ua

Vai3^íl3d ZVA SOlíiVO

V 3CVN3HOH

DJI9JJ9^ ZD/\ DJD3

�961
O3OIA31NOW

ZDy\ so|JD3 dp Djqo D| uo X DpiA o| ud [Djolu O]
I OinDDSVd

V

k Djqo 'Dpi/\)

zva a^aos

&gt;

(

DIJJDA9LJD3 dp DJjdJJdJ ZD/\ DJD

��^

4
\

�Hacia el pasado: a los muertos queridos: mis padres; mis herma
nos, Alberto y Elvira, que ya los acompañan.
A mi hermana Matilde, que vela su recuerdo.
En el presente: a Alicia Goyena, maestra de mi generación, mo
delo en sabiduría, bondad y reciedumbre moral.
Hacia el futuro: a mis hijos; a mis hijas; a mis otras hijas, las
discípulas de la Universidad para Mujeres: alternando con la lectura
directa la de este sencillo comentario empezarán a valorar y a querer
a nuestro filósofo uruguayo.
Cariñosamente
Sara Vaz Ferreira de Echevarría.

�'Z961 9
•vxaavaaxjay ap vaxaaaay zvyj vav
•aaoaavdv v soxuxxpad soj ua X
/ ojnopsvf ajsa ua vpvuopvaiu '¿(,1 ouv \ap XvnSnafj jap jvjuapQ
vaxjqndaj^ vj ap satuvtuasaadajy ap vaviuvy vj ap afvuaxuofj uppva
-xjqnd 'sujqo ap vtuaadxux ap axd ja axntjjsns vuvd opvajdwa vxj as
svxusxxu svj ua opvuopuaxu 'p.19/ ouiuuai j^ 'svajuoaj svuuou svjuarj
o opuanav ap opvjavpaj uvy as svuiSvd svj ap a\d jv smou swj
'sofvqvj^ soj ap urna
-vjnuuof ryj o sauojjajsod sauopipa v ajajfaj vj as sauoxsvao u^
-oijqxq atJvd vj ^ryjopuvjofaiu 'oyaayaj 1/ as 'jvwuof ataúd vj u^
•ja aod opvfasuoav ajaoa o aapvd
xua ap umovaaasqo nurtSjn ap njuana aup uaud jvaauaS ua 'soaanw svu
•nSjv oSavqtua uxs ooznpoajuj •svjou X svjp ap sojavaaSijv v aiuopuvj
•ituij 'sojavaifxpow v otuiuu aui ou 'opia ua aapud iul aod sopuqoadu X
sopujoajuoo opxs aaqvy aod íanbaod atuauijupadsa j^ '(09'6S6l dV wos"
sviuap soj) sojiaasa soaauipd soj aas aod osoiSijaa oj X jvaoiu oj aaqos
uvsaaa anb sop soj uoa uopvaxjqnd uj vpiui a •sojja ap oun upuo
ajqxsod oj ua opuvaoíaiu 'sojnapsuf ua 'svdvja aod uqpipa vj aaauq
otjansaa soxuafj 'o^unSuan aopvsuad oatsanu ap vaqo uj ua X vpia vj ua
opvxpnjsa (ooxfqsojxf oj 'oapsxjaD oj 'ooxpxanf oj 'oaxixjod oj iooxxuouoaa
oj 'jupos oj) vapaaaj zvyj ap pvpxjvuosaad vj ap sojoadsv sosaacixj)
uoauqv anb oxjdxuu svxu oxpnjsa un uvaSajux atuaxujvmay •uqpua
•xjqnd uj pzxaojnn X ouanq ojsxci ja oip saj 'soíasuoo X svpuaaaSns svu
-nSjv —ajuaxujvqaaa X ojxaasa aod— pjnwaof ípaxxu so^ •uqpvaapxsxioa
ns v paxuos soj q^^^l vpvjy 'aapvd xxu ap vpia ua '•atuaxuvapaadsaa
'PS ^ ZS6T ua sopujnxuaof uoaanf vaxaaaa^ zvyj sojav^ ap vaqo vj ua
X vpxci vj ua osoxSxjaa oj X jvaoxu oj aaqos sofvqvaj sajuasaad soy

�Lo moral en la vida y en la obra de
Carlos Vaz Ferreira

Difícil me resulta en este caso separar los dos aspectos que deseo
distinguir: la vida y la obra: son dos caras de una misma realidad.
Intentaré, sin embargo.
En la vida: ha vida de nuestro pensador apostoliza en general
su ética, en especial su Moral para intelectuales. Las consideraciones
condenatorias de la moral separada, lo de los predicadores, lo del
globo que sube muy alto porque sube sin barquilla, no son abstractas
sino vividas. Vaz Ferreira ha sido el primero y el mejor de sus discí
pulos. Si se confronta en forma analítica el estudio de su pensamiento
moral a través de sus fragmentarias manifestaciones con su vida mis
ma, pública y privada, a lo largo de constancias documentales, actas
de Consejos, testimonios de personas fidedignas, recuerdos persona
les, etc., se va confirmando en forma fehaciente lo que ya sabíamos:
coincidencia total entre su vida y su obra. La prédica moral de Vaz
Ferreira sube siempre con el lastre de la conducta real o posible. La
ejemplificación sería larga: tomaré solo dos ejemplos, uno posterior,
otro anterior a Moral para intelectuales.
Del futuro: Recordemos como inicia la moral de los funcionarios:
intenta resolver este problema: si se debe o no colaborar con gobier
nos impuros, espurios; y entiende que salvo casos extremos, justifica
tivos de revoluciones, la mejor actitud no es el aislamiento absoluto
sino cierta cooperación, siempre naturalmente que los cargos sean
obtenidos en forma totalmente pura y honesta. En 1934 Vaz Ferreira
tiene que enfrentarse con el problema que consideraba del pasado:
Con el golpe de estado del 31 de marzo las distintas ramas de la ense
ñanza sufrieron suerte diferente. Primaria fue intervenida y defenestrados colectivamente sus consejeros; igualmente ocurrió con poste
rioridad en enseñanza secundaria, segregada de la Universidad, en
una amputación que subsiste todavía. En cuanto a las Facultades, el
peligro de la intervención se cernía inminente. Se trataba de elegir
Rector en plena situación de hecho, disuelto el Consejo Nacional de
Administración, a quien le hubiera correspondido la elección. En

�bjou) SBpBjnuiaoj sbjjo sb| s^poj oiuoo 'u^pBAJ^sqo bjsg ciu^iu ua opu^j Bq
a^ ^auaq isiu pqiu smijoui ^qm :ja opuejOAUi 'ojBpipuBa pp ajqiuou p bjgiui
-udns anb oaipiu aui ofEqEJi ajsa 'Bjpjjaj ZBy^ '9S6I Bí-&gt;Bll 'jbsia^j \y (T)

*4toqaaq BtaqBq oj ajuauíBan^as anb 'oiuauíoui janbB
ua apasqoa ubj ^qBisg^ ^pjsajuoa 'opijcq Baaiqnq as osbd ^a opB^ajj
is aaqos 4Bumjd bj anb sbuub sbui BaBfauBiu sbuib^ uamb aod opujoa
oi^qad ja jod o soidioutid soj ap uotobjoia bj jod ts as ou op^ur
-jbjb 'o8iiub un jod BJiajja^ zb^y opBSojua^uí 'apjBj sbj^ "ojanp b
jBÍ^nj aaq^q ou uojBJBjoap anb ^souupBd sns opuBjquiou oiaj jb pjsa?
-uoa 'ojja ap JBsad y "sa^quinisoa sbj ua opBSiBjjB Anuí Bjsa 'opBAaja
Anuí sa ou uaiq is anb 'aouoq jap ja 'oiuaiuii^uas un aaBjsijBS anb
lapua^ua jod 'Aaj bj aod SBpBuiuuaiap a^uauíBAiiBXBi SBiauBisunajia
sbj ua ajiuijad oj anb j^njaB uoiOBjsi^aj BJ^sanu uoo BqBsuBJ^ uaiq
is 'ojanp jap o^iuiaua BJa 'B^Bsuas Buosaad Bpoi ouioa :sajBaoui sbui
-jou sns b BJiajja^ zs^ ap oazouoa anb uqísaaSsuBJi Baiun bj inb^
aanpoad as 'sisajuaiBd aa^u^ "ojanp b ojjBjaj b op^idaaB ou oiBpipuBa
jb ^uiuiaajap anb BJtajja^ zb^ ^p sojuasa soj ap oun ua oaiScqoq
-ijub usns?, un osnjaui oqnjj •sajqipuiosajduii so^uaui soj Bjunaj ou
'japuajua A aaqBS jb^j ns unSas 4anb ouBuoiaunj jb uojaijtuipB ou A
sauuij uojatsnd as SBSajoa sns A Baiajja^ z^^ "SBai^uo sbj ap pBpiiua
bj ojnajBa 'Bsuajap bj ap pBpisua^uí bj jod ojad 'sojauBduioa sns A
BJiajaa^ z^^ ^ sajqBJOABj Bsua^d ap sa^ooaj opiaj aq oj^c; "opBi^ajoa
odjana oqaip ap oíSijsajdsap ja soipaui soj sopoj jod opuBDOAOjd
'sanbBiB ap auas Bun qaoAoíd ouaaiqo ja 'jouas oqoíp ap Buosaad bj b
sajuaaajai soai^oui jod ^Baijqn^ uoiootujsuj ap uoiaaajtQ bj asjiisis
-aj jb A (T) ojBpipuBO opBuiuua^ap b uoiaBJodao^ bj ap ou^jajoas
ouioa aauoduii Buanb 'ojuauío^ ap oiaaisiuij/^ jap oipauíia^uí aod
'ouiijjn ^\s9 anb ua BOipBJ ua^iJO jg 'SBisan^ ap ou^aiqo^ ja BJ^uoa
— uoiaaaaiQ ap SBÍ^ajoa sns uoa ojunf — jaua^sos ^xq^p 9nb Bqanj bj b
sa^uajajaj BJiajjag z^^ ^p sojnapaB osnjaut a sapoaaj sosoaauínu
BdjBnqBjy ua 4BJiajjag z^^ ^BjnaijJBd OAiqajB ja ua uBAiasuoa a^
•BJiaxiag z^^ b odna u^iaBnjaB BatSaaua
A BpsaBjsap ub^ anb ua 06I"I06T 9P J^joasa o^aijjuoa ja ajuaui bj
ua opuatuaj SB^uasa uojanj SBjja anb aauodns opBJnjuaAB aaajBd aui
ou '"a^a 'oainbiBaaf jouadns jb ajuajj jouajuí jap sapnqjaB 'sBiaunu
-aj ap jbjoui aaqos sauoiaBjapisuoa ap ojisodo^d y :opvsvd
•ouisiui is b iu oundsa ouaaiqoS jb iu jiAaas uis
bj b A siBd jb j 1 Ajas 'opjans ja uis oSasa ja opuBjdaaB '^i
A pBpiuiiuBun aod jojaa^ opiSaja anj Sg6T 9P ^BUI 9
'uainb *BJiajjag ZB^ ^ oaiun ojBpipuBa BiuBjaoad as '*aja '5 ó^^ oaaiq
'oiuniao^^ oaaiq 'souo^BJBdaj^ 4Bj^ojojuopQ 'Bjn^aajinbay 'BuaiuaSuj
'Buiaipaj\[ 'oqaaaaQ ua SBpBzijBaa SBajquiBSB ug "19{JJÍH3 l9tÍV ^ opaA
-aay opjBnpg 4BJiajaag ZBy sojJBg b sojBpipuBa oiuoa opuaiuodojd
'fl'íl'3\i BI a^aíMPB " Pi^ido Bsa y -oajsnBjg jap BajquiBsy bj aod
oqaaq aas aqap ao^aajj ap oiuaiuiBaquiou ja anb uaAjansaa BUiaipaj^
ap pBijnaEg bj ap sajuBipn^sa A saaosajoad soj 'BajquiBsy ajuBaqiA

�En la obra:

DEFINICIÓN Y CONCEPTO DE LA MORAL. — SUS RAMAS
La moral puede ser definida como la ciencia de la conducta hu
mana, entendiendo por tal no sólo los hechos sino los pensamientos
y sentimientos que tienen que ver con el
bueno
maloibien
•„
_ii
/-\i fuera
e
j_
'_L:*^ 1..
y el
mal. Queda
de su órbita
la
nuevo

vasta zona de lo indiferente — cuya asimivieJlación a lo malo aumenta indebidamente la

cifra de los que lloraron cuando pudieron haber reído. Vaz Ferreira
ha insistido largamente en que la clasificación por bueno y malo es
transversal a la por nuevo y viejo. Esta confusión suele ser la causa
de que, frente a modas, costumbres, escuelas, se reaccione en falso:
Hay, en grueso, cierta tendencia en la juventud a tomar por bueno
lo que es simplemente nuevo, por malo lo que es viejo, y tendencia
correlativa y opuesta en la vejez cronológica o espiritual.
La moral abarca dos ramas: positiva y normativa. La primera se
refiere a lo que es o existe, a los hechos morales, a la conducta fáctica de los hombres. Varía a lo largo de las épocas y los pueblos.
Puede ser individual o colectiva. En ambas hay hechos ciertos e in
dudables y otros que aparecen oscuros o dudosos. Nos encontramos
frente a los problemas positivos morales, interesante subclase de los
que Vaz Ferreira denomina en su Lógica viva problemas de ser, o
de existencia, o de constatación, o de explicación. Son problemas
porque hay discusión; positivos porque se refieren a hechos; morales
porque tienen que ver con el bien y el mal, como si me pregunto
sobre la organización actual de la familia rusa, o el sentimiento del
honor en el pueblo francés del medioevo; naturalmente, hay mucho
de subjetivo en esta problemática; lo que es incierto para uno puede
no serlo para otro o para la ciencia. Se diferencian de los positivos
indiferentes porque éstos discuten sobre cuestiones que no tienen que
ver con el bien y el mal. Tienen una sola solución: podemos hallarla
o no pero, una vez encontrada, elimina a las demás.
La moral positiva es una ciencia, entendiendo por tal un con
junto ordenado y sistematizado de conocimientos referentes a un
sector dado de la realidad. Se relaciona con: a) la historia, estudio
de los hechos pasados de repercusión social; b) la sociología, estudio
del hecho social resultante de la convivencia de los hombres. Tiene
de común con la primera la investigación de los hechos e institucio
nes pasadas relativas a la conducta humana, con la segunda el estudio
de agrupaciones o colectividades. Naturalmente, aunque los temas
coinciden, el enfoque varía.
La moral normativa es un conjunto de reglas destinadas a regir
el comportamiento humano. Su postulado es la voluntad de vivir la
mejor vida posible. Donde tal voluntad no existe, se desvaloriza para
nosotros la moral, como un camino que lleva a un lugar donde no
deseamos ir. Las normas morales se dirigen a la conciencia humana;

8

�X SOAIJISOtl U9 SBUI9[qOjd SO[ 9p UOIOUT^
-Sip B[ 89 899U^99Jip SB9pi SBXnO 9p BUn 'üília VOiSo'J 9p 89p[OUI SO[
U9 BpBIOBA BJ89 'JBJOUI B[ O^UBJ Jod 'BUBTJpJJ9JZBA BIJOSOJIJ B[ BpOl
9tlbjod S9UOI9UIJ8ip SB1S9 9p UpiDBDqdxg B[ U9 OJSISUJ 'S91U91U9AUO9
-Til uts uopnps BunSp aouoi UBJOiqgp 'sBAijisod sb^ gp bzub f guias b
'iS OUIOO SBAI1BUIJOU S9UOllS9n9 SBJ JBJBJJ BJJ9S OOISBq JOIJ9 \9 J^
•S9[BJU9UIBJ9dui9l
8BI0U9J9Jip X S09U9ÍoOJ919q S9JO^BA IBS9d 9p pBipiDIJtp 'OJ99I9^ \9 U9
ÍUOISIA9jd B9UpjJ9 B^ Jod O UOI9BAI98qO BS^BJ B^ iod SOpBAIlOUI 89JOIJ9
'opiin9S [9 TI9 Í89[qBlA 89UOI9n[OS 9p UOTSIUIO 'OJ9UIT^d ^9 U9 :SOUISjS
-O[BJBd 9SI9^9UIO9 U9p9nd SBdBJ9 SB1S9 9p BUtl BpBO U^ U9S 9q9p 9llb
O^ JBUlUU9J9p BJBd S9 9nb O[ 9p JlJJBd 9U9IAUO9 : BlU9^qOld [9p 'SOATJ
-isod 'oqo^q 9p so^Bp so^ 9p oipn^sg |9 rgjuB^ioduii oiA9ad ojugiuoiu
un 'Bi9U9i9q 'oiusiuiui9j :so^9J9uo9 SBUi9^qoad sosagAip 9p stst[Bub ns
U9 BII9JJ9^ ZB^ ^9iSb O^S9 y *UOI999j^ (6g í S9JU9IU9AUO9UI 9
•U9A 8B|^ 9p SISqBUy (6g ÍS9^qiS0d S9UOI9n[OS SB[ SBpOl 9p
O[ 9p U9I9BUIUIJ9l9(q (¡,\ :SOJU9UIOTU SOIIBA BO
OAllBUIIOU BUI9[qOjd un J9A[OS9J BIBd OlU9ITUip99OJíd ^^ -U9I9n[O3
9p 891U9IU9AUO9UI 8O[ I9A 9pidlUI SOU OU B9ITU9UO99 BI9U9I9q
B{ SBJSIJIIUBJ 89UOI9BI9piSUO9 ^od IIJIUipB 9p Oq99q ^9 : U9D9JBdBS9p
OU SBpBJJB9S9p S9UOI9n[OS SB^ OJ9d S9JU9IU9AUO9UI 8OU91U X SBÍB1U9A
8Biu b2u9^ oiomf ojjsanu b gnb b^ soui9iiá9[^ 'U9i999[9 9p Bi9S U9io
-n[os B&lt;q "s^iqísod sbijba ouis Bun U9U9I1 oj^[ 'U9ituipB 9nb U9ion^os 9p
asBp B[ aod X BZ9^BinjBU ns jod 'soApisod so^ gp í[bui p&gt; X U9iq [9
UO9 J9A 9nb U9U91^ 9nbiod 89^U9I9JipUI SOAIJBUUOU SO^ 9p U9J9IJI(|
•iin^^s b Bjonpuoo tb\ o 4i9DBq 9U9iauo9 9nb oj o 4i9s gqop gnb O[
b ouis soqogq b 6Bai^B[9j eguoisnosip gp 'soAijisod so[ U9 ouioo 'bibij
98 O^ ' (UBIOnj 9nb 9|qB9S9p BIJ9S OUIOO B OUIS 8BSO9 SB[ 98J99Bq
ugqgp oiuoa b bX ou soaiib[9i uos [egpi gp so[) bi9U9tu9auoo gp o
'upiDDB 9p O *J99Bq 9p 8BUI9[qOld B.II9II9 J ZB^ Jod SOpBUIUIOU9p U9iq
-TUBJ 'SOAI^BIUIOU 8BlU9[qOld 8O[ U999IBdB BAÍlBUIJOU ^jOUI Bf U^J
•pBpgid 9p 89Uoi9BJ[9pisuoD aod opBzijnaBjsqo jgs gpond 'ojduiofg
aod pBpu99Uis gp igqgp p riugjip ugpgnd SBqiuy 'opBuiuugjgp osbo
un U9 Bi9ioiq 9S 9nb ougnq BU9S 9nb oj jod 'jB^no^aBd baijbuiiou
BUn X 89^BT99ds9 SBl9UBJSUn9II9 9p OpU9ipiIl9S9jd 'OldlOUIld U9 I99Bl[
oqgp 9S onb oj^ lod BpBi^gjur ^pigug^ baijbuuou piom Bun Xbjj
•upisgjuoo 'upioBU : upioBd
-naB Bun jod sopBidgoB 89[B9pi 9p ojunfuoo p Jod BpBi^gjut 'batí
-O9p9 BAI1BUIJOU BUn X Í9jqiUOq BpB9 9p BpiA B[ U9II 9nb S9[B9pi 9p
oiunfuoo p aod BpBjS^iui '[BnpiAiput batibuijou paoui Bun Xbjj
•BUTAip B[
Z9A pi 'Boqqnd upiuido B[ op 'BiouopuoD b^ op upiouBS b^ BpB^oa
gpond o 'BpBfoaBdB obji BiouBAagsqour ns ísbaiioboo uos ou

�FUNDAMENTACION DE LA MORAL
Vaz Ferreira esbozó este tema en el trabajo pedagógico pre
sentado en el concurso para la Cátedra de Filosofía en 1897. En la
Lógica viva aparece su pensamiento más maduro. En conferencias
de 1915, y en su cátedra de Filosofía del Derecho, ratifica y amplía
conceptos, que remoza y refresca en 1952.
El problema del fundamento de la moral, o sea el relativo a
saber por qué y para qué se debe ser bueno, abarca dos cuestiones
separables: 1) ¿Puede fundarse la moral?. 2) En caso afirmativo,
¿cómo?
En cuanto al primer punto Vaz Ferreira afirma en su Lógica
viva que se trata de un problema normativo: inútil sería buscar una
solución perfecta y completa como la de los problemas positivos;
tal es el error cometido por quienes, después de pasar en revista todos
los sistemas y todos los filósofos, concluyen que nunca la moral se ha
podido formular de manera completa y perfecta: no la fundaron en
forma plenamente satisfactoria ni Platón, ni Aristóteles, ni los es
toicos, ni los hedonistas, ni Guyau, ni Nietzsche. Y como lógico coro
lario de la imperfección de las bases propuestas, concluyen algunos
que debemos renunciar a fundarla, entendiendo por tal la obtención
de reglas tales que lleven a una conducta sin ningún inconveniente,
sin dejar nada dudoso, incierto, no resuelto, llegando, en resumen,
a una moral perfecta. El error provendría de buscar en los proble
mas normativos soluciones en el sentido que tiene este término en
los problemas positivos. La moral puede fundarse, siempre que nos
conformemos con una solución de elección. ¿Cómo hacerlo? Vaz
Ferreira empieza con la exposición y crítica de las fundamentaciones
propuestas. Ejemplifica con sistemas ya hoy clásicos —Bentham,
Spencer, Stuart Mili— u olvidados injustamente: Guyau.
Se los ha clasificado en: a) religiosos; b) metafísicos; c) po
sitivos.
Los primeros dan a la moral un fundamento trascendente: se
debe ser bueno para cumplir la voluntad divina. Son los únicos que
pueden suministrar una seguridad total: pero sólo a sus adeptos.
Los segundos se basan en principios racionales: supremo bien,
razón, etc. Son fundamentos abstractos y conjeturales.
Los terceros construyen una moral enraizada en la tierra. Arístipo nos habla de la búsqueda de la felicidad; Bentham de la uti
lidad, Adam Smith de la simpatía, Guyau de la expansión de la
vida. Los sistemas positivos —hacia los cuales van evidentemente las
simpatías de Vaz Ferreira— cometen el error de no tener en cuenta
las posibilidades trascendentes: "cerrados por arriba, no pueden cons
truirse más que tumbas...".
Vaz Ferreira aplica a los sistemas morales la crítica general a
la noción de sistema. En su Lógica viva preconiza la superioridad del
pensamiento por ideas a tener en cuenta. Todos los sistemas son
exclusivos. Han tomado un fundamento posible de la moral, han

10

�TI
•SEiugjqojd so[ JEgjuüjdgj aod
OpUBZ9dui9 4SBJ&gt;p9jqB}S99jd SB9lUC&gt;íoBlUB S9UOl9lSod SBJ gdlUOJt 9nl&gt; BA
'optlU98 UnSuiU 119 OUIST9IJ99[99 9p 9SJEjqBlJ 9p9lld JBUI (S9JBI0OS SBUI
-9jqOjd 'BI9U9J9q 4OUISIUIUI9J) 'SO9tJ9 SBUI9J SOJJO 9p O1U91UIE1BJJ [9 U9
í^Biagdgg Bui9[qoad 9JS9 ug 'os^ -g jg U9 Z9A yei is ojgd 'q jo ug tu '^
[9 ng iu 'y opiiuos p ug gjgsjEoijdB gpgnd ou 9nb souiBJiuooug
4ouBjnqE9OA ns U9 gpusp-q gp sguopiuijgp sbj b souopug^ijgg
9}UBjsBq opBOTjiuSis un 9U9ij oiuspi}99j99
OUIUU9^ p 'ODIJpSOJIJ OUB[nqB9OA pp UpiSpgjdlUl B[ 9p OJ11I9Q
•SO9OAjnb9 9p 8B9Ild9SB 9JU9lHB19pl
-IUO9 'JB9[dui9 B BA 9üb SBjqBpd SB^ SBpO^ OUBUI9JUB 9p OpBfgp J9qBq
ras OIUT9OI9BJ un jBzgduig Bjjgq^p gip^u 'jBsn uguodojd gs gnb sgpin
SCq SOpO^ 9)U9UIBIA9jd JB^99JUlS9p UI8 UOl9BJ9do BUn U9pU9jdui9 OU
souBÍnjp so[ 9nb opoui ouisiui {^Q,, :oiJBju9uiJ9^ jgui^d ns U9 vÁ
OpB^SgjIUBUI O989p p ISB 9^duin9 9 'O9I199p9 OU O 89 BjpjJ9^[ ZB ^
is JBUiuugjgp BJBd oiA9jd osBd 'ouisioijggpg gp opB9ijiu^is p jBsp
•9jd BJjpU9AUOD 'SBjqBpd 9p 9U^O1 9S OU UpiSllOSip B[ 9nb BJBJ
?Bipguijgjuí upptsod Bun uoo BppuiOD 9ub jBn[ un U9 3j[Bq
98 pBpJ9A B[ 9nb gOBJ 89 'BUI9^qOjd p 9jqOS 9^U9UIBJ99Jip OUTS OpBS
-ugd bX o^ gjqos ou Bsuoid 98 opu^no 'Busuinq o^ugui bj gp jbjoSbxo
B BpU9pU9) BJ BpBp OJ9g *Oip9UI OJSnf p U9 9SOpUB0Op9 X 'SBpU9
-89 'S9UOIUldo SBTJBA B^U9n9 U9 opU9IU9^ 'opBSUgd bX O[ 9aqOS BSU9td
9nb ouBiunq n}ijids9 pp jopgdns ou pnji^OB Bun so 'goip 'ouisp^
-oop^ 'sopBjnjga op ofBqBJj p opBuioj Bq os sououi o[ Jod oaod op^p
-OUIO9UT UBq O|^ sopinf sojsg ts ojouSj '^uozbj 9p o^[B BJjgpug onb
89 4BJS9pXU 9J B9I1U9 BUn IS^ ^SBUIBjSoOIsd SllS 9p OUn U9 Bjpj.I
-9^ ZB^ ^í&gt;í(I #OJ9UItjd p SOUIB9A ^OipnjS9 U9 OJOSOJIJ pp pBpTSOí^
-ipxii o pBpisoiSipj B[ gp ojisodojd b '9juB¡9pB sbui ojund opunSgs p
#8B9UU9 SB^ 9p AI^OUl-}p[ p U9XnjlJSUO9 '0UISpijd99S9 'OUISpiJ
:Bjpjjgq zb^ b UB[nuuoj sojndpsip osn^oui 9 sgjojisodo gnb
89UOpBSnDB SOp 8B[ BpinS98 U9 U999JBdy *BUBUpjJ9JZBA pjOUI B[ 9p
9jpBlU B9pi 'pjOUI OJ9I[JUO9 9p UOIDOO B[ JSB 9^jng *U9Uodo 9S SBJJO X
UBZJ9npj 98 S999A B S9[IAOUI SOJUTISTp SOJS^ "91UBJ[nS9J BUn BJ38 pjOUI
UOpOB IUI Í9JU9UI[BpjBd O pjOJ 'U9J8IX9O9 4(S9[B9pi SOA9nU OpUBJod
-JO9UI 9sji UBpgnd gnb BJBd BjjgiqB BÍgp b^ Bjpjjgj ^^
S9 ou Bjsq BXno 'sojoj^bj soisg sopoj^ *soSijsb9 X souuoad 4s
-U90SBJJ sopBpqiqísod B^uonD uo opuoiugj X 'pBpqiju ns uo 'j
ns U9 opuBsuod X 4Biur X gjqod [9p [Buosjgd pBppipj B[ jod o8bi[
o^ :Bjs9nds9j B[ Bpin^^s uo o^jiis 'jijugui op oSugjsqB 9iu o gjqod
un b opnX^ onb jod o^un^gjd oui is 'oaiibSou o OA^isod 4BJ9inb[Bii9
^BJOIU OJ9B Un 9p SgpAOUI SOJ 9JU9UI[BpjBdlUI SOUIBZipUB Tg
"S9JOJ9BJ SO^ 9JJU9 UOT9lSOdo BSjBJ BUll (q
ÍOpB^d99B OJU9IUBpun^ pp U9pBZqBJ9U9 BSJBJ BUn (B ^SBUISIJOS SOp
BJJU9nDU9 BJI9JJ9^J ZB^ -OS9a^ojd J9p BJ J99U9dg í pBJUJIjn BJ 9J^ BJ
uiBq^ugg í^ptA bj 9p upisuBdxg bj 9p BiouBjJodiux bj bjbzijbju9J3U99
-sbjj n^Xn^) -jb^oui Bj^npuoa bj gp OAtsnjoxg 9juBuiuw9i9p ug
j9 opi^ug X sojjo soj opuBuuuijg 4Bi9UBiJodun ns

�LA MORAL VIVA — SU NO REALIZACIÓN — FUENTES

DE LO MORAL EN VAZ FERREIRA
El pensamiento moral de Vaz Ferreira no ha sido formulado en
su integridad. Acarició durante largo tiempo la idea de escribir una
Moral viva. Habría sido, en el campo de lo ético, un equivalente de
la Lógica viva. Así como ésta destaca, para combatirlos, los para
logismos y sofismas, no estáticos, fijados, como los toma la lógica
formal, sino en estado de movimiento, tal como vician en la realidad
moral, sino en estado de movimiento, tal como vician en la realidad
el razonamiento de los hombres concretos, así la Moral viva habría
sido una obra destinada a plantear e intentar resolver problemas
éticos vivos, con la subjetividad que comporta dicha calificación, eli
minándose así toda cuestión artificial, ficticia o desengranada de
la realidad. Todavía en el Fermentario del 38 se encuentran refe
rencias a su posible publicación. Entre los papeles del Maestro apa
recen un esbozo de índice y algunos fragmentos. No llegó a escribir
se: fue una de las obras planeadas y no ejecutadas a causa de la
dedicación constante de Vaz Ferreira a su Cátedra. Pero no lamen
temos demasiado su pérdida. Encontramos mucho pensamiento moral
formulado a lo largo del prolongado período de producción vazferreiriano, que se abre en 1892, a los 28 años, con la publicación, en
un periódico estudiantil, de algunos pensamientos y se continúa bas
ta ahora sin interrupción.
Por lo demás, si no llegó a formularse en forma coherente y
armónica la moral viva, quedan varios libros destinados al enfoque
de los problemas éticos: Moral para intelectuales, Sobre feminismo,
¿Cuál es el signo moral de la inquietud humana? Hay libros, como
el Fermentario de 1908 (2) y el de 1938 ( 3) esmaltados de consi
deraciones éticas. Hay estudios morales en las dos series de Confe
rencias sobre temas científicos, artísticos y sociales (4). Y en Sobre
la propiedad de la tierra () y en Sobre los problemas sociales (G),
si bien considera fundamentalmente estos últimos, los resuelve, como
veremos, por ideas directrices éticas: libertad, igualdad, justicia, sin
contar la acentuada tendencia pobrista que informó su vida y su obra.

(2) Conocimiento y acción. Montevideo, Impr. Marino y Caballero, 1908,
110 pp., 1* versión.
(;í) Fermentario. Montevideo, Tip. Atlántida. 1938, 220 pp.
(4) Algunas conferencias sobre temas científicos, artísticos y sociales. Bue
nos Aires, Losada, 1956, 273 pp., 1* serie.
Obras. "Algunas conferencias sobre temas...". Montevideo, Edición Home
naje de la Cámara de Representantes, 1957, vol. 12, 232 pp., 2* serie.
(r&gt;) Sobre la propiedad do la tierra. Montevideo, Impr. Nacional, 1918,
322 pp.
Obras. "Sobre la propiedad de la tierra". Ibid., vol. 5.
(''•) Sobre los problemas sociales. Montevideo, El Siglo Ilustrado, 1922,
121 pp.
Obras. "Sobre los problemas sociales". Ibid, vol. 7.

12

�SI
"¿ &lt;d '9S6I 'PFPBJ\Í \4BJ^JJ3j[ ZBA 3JC{S '^Soj n¡ ap oiup j^
qaSuy 'opjBj[B^ X ouossq wopB^^nAip opis bXbi( ou anb ajqBiuauíBj sg •BJiajjaj
xv.\ so[^B^ Bjjosojig ap josajojd ajjsrqz [a 'oapiAOjuop\[ ap pBpisaaAiug cj uo
8061 U3 'P sajBnpapjuí bjbcí jbjoj^ ajqos anb Btauaaajuoa B[ ouioj 'sopBáoqB
soj ap jEJom b¡ ajqos oiiBjBip X oiiiBjjoduii ubj Bp^u opiaj aq o^j,, (lx)
*I6" ¿¿T "d '*IID 'dO "3P lan^!I\[ 'ounuiBuj^ (ox)
•

*{OA

ap jbuoiobj^ Bjanasg B[ ap "di^ 'oap¡Aajuoj\[ 'sajvniD3¡ojut vuvd jvuo^\¡ (r&gt;)
•g *[OA 'piqj "típBijaqi[ b^ ap SBUi3jqojd sogM 'sv^qQ
"dd Zd '¿061
ojiajjBjj *y ^buoiob^[ 'Jqig 'oapiAajuoi^ "pD^jaqj^ v¡ ap svwajqoud so^ (8)
'l6mLLl 'd 'IT6I
Baajoipjig 'piJpBI\[ 'sauopvsjaauoa X sombopjog -ap

tb\ ap SBSoa u sopo^ ¡sea
saiuajajaj soiaaouoa Á soaia Buiajqojd í-aia '^aoui Bianatauoa 'jajaBj
-bo 'ouisi^tJ^Bd :soana soaidoj soiu^sip b^bj^ Bpun^as B^ -aiuBipnjsa
ap b^ osnpui opuBajBq^ 'oqduiB opijuas un ua ouuuaai a^sa opuaip
-uajua 'sauoisajoad uaaaaía anb so[ '[Bniaa^aim o^ uBAiqna anb so[
jod opBjSaiui 'Biaajap B[ Buxuiouap Bpuag anb O[ ap soxdoid SBuia^q
-ojd so{ b ajtaxjaj as Bjauíud B[ rsajJBd sop ua asaipiAtp Bjjpo^
•a^qB^tAa ^bui ua BJjnaui as aaquinjsoa o upiaip^aj *uoiauajBsap
aod anb jipadtui íoaTja o[ ap uoiaBdnaoaad ajuBjsuoa Bun aod ^aoui
opmasap p JBjiAa ía[qxsod osn ^oíaui p Buaj anb B[ ap jaaBq Bpand
oun Bp^a anb buiioj \v% ua saaaqap soj jbjb[3B ap ouis (¿pBpipaoui
jiBaja osnput apand 'oppoui ooBpad p 'saaopinSas so^ aaqos uoyaaB
ns ua anb 'ouistui ja uoa jBaijjjdxuafa osnjaui a 'asiauaisos '
uts ^Bupod ou) o^o^Bpad jap uoiaas ap Bjiq^o bj BSBdajqos
zb^ un¿as anb BajB^ 'pBptjBaoui jBaaa ap ou 'jbjbj^ (^
soj ap sajBiaadsa SBUiajqojd soj aaAjosaj 'osbo ns ua 'X JBajuBj^ (ój
:saaujaajip SBapt sop UBapuo rjBjjsouiap b sisaj Bjja ua X^q o^^
"(ti) PJBllB0 ^ ouosq Á (ot) ouniuBUQ ap sotóoja sopijBa
ap 'soo^o aajua 'ojafqo opis Bq (6) sapnjaa^ajwí vuvd jvuoj^^ 'SBTauoj
-ajuoa o sasBja ap 'SBpiajJoa 'sBatjBjloinbBi sauotsjaA uos soaqij sns
'oipnjsa oj^o un^jB 'oj^ts ap oidiauíjd ap soj 'soAijxuixjd (s) pvjuoq^j
vj dp svuiajqou^ soj oajbs : BUBTJiaajajzBA uoiaanpo^d ap opoui jap
auaiAOJd (2) o^u^aua joXbui ns Binjiisuoa 'BJiajaa^ zb^y ^p Joj^Buujsa
X jopaaouoa 'ounuiBujq BjBd anb BaiisuajaBJBOi Bjsg ^Bi^asa anb sbui
BpBjqBq 'sBjqo sns ap SBqanuí ouioa 's^ •aaiuino^ oissnj^[ .ibso^) ^f
'BiajBg ojj^a^ 'xnBaABj^) anbiau^ 'ouiqnjj jBnasB^ 'sajuan^ bjojb/Y
ou^tuag :sojio aa^ua 'uBqBj^ajuí anb X oa^saBj^r ja Bq^pjoaaa sbiu anb
sasBja sbj ap Bun uoa BaiiBduns uoiaBaiuniuoa bj ap a^ans ísotjojbj
•Bdajt^ ua oub asa ap osjn^ jap upiaBjiduioa ouioa '806T u^ ^
a •BUBUtaxiajzBA uoiaanpoad bj ua opBaBjsap jb^iij un BdnaQ
sviaaud sauoiovudpisuo^)

S31VÍ11D3131^I VHVd 3VH0^Í

�Su validez no es sólo local. Por lo menos Unamuno entendía que
muchas de las consideraciones eran aplicables a su España (12). La
mayor parte de los problemas en ella suscitados siguen siendo vivos:
la moral del abogado es tan difícil en 1952 como en 1908 de conciliar
con el ejercicio eficiente de la profesión; la prensa sigue impune
mente haciendo y deshaciendo reputaciones; las corruptelas de nues
tra democracia no me parecen haber disminuido; nuestros estudiantes
siguen bajo el signo de la maldición examinista.. .
En ese trabajo que le es familiar de rectificación y ajuste del
propio pensamiento, varias veces se refirió Vaz Ferreira a su Moral
para intelectuales, formulando una serie de correcciones y am
pliaciones. Es un libro para ser leído, refractario al resumen. Des
tacaré tan sólo algunas ideas.
Moral del estudiante. — Ya a principios de siglo aparece en Vaz
Ferreira la alergia al examen, que puso de manifiesto en la difusión
de un proyecto que consiguió hacer aprobar por el Consejo Central
Universitario: la sustitución de los exámenes por la promoción en
la enseñanza media y en la Facultad de Derecho. En 1908 ya está fijado
definitivamente su pensamiento al respecto, que cristalizó parcial
mente en nuestra enseñanza media (ler. ciclo) y casi totalmente en
la Facultad de Humanidades y Ciencias.
Como antídoto del examen recomienda adquirir ya desde la
adolescencia hábitos de profundización. También un poco de cul
tura desinteresada: que cada estudiante, más adelante, cada profe
sional, dedique por día una pequeña parte de su tiempo a algún tra
bajo intelectual, condicionado por sus preferencias — que no tenga
que ver con los exámenes a preparar, o las clases a dictar, o el diag
nóstico a formular, o el alegato a redactar. La idea del estudio des
interesado, del saber por el saber mismo, tiene honda raigambre en
Vaz Ferreira y como es un hombre práctico, pese a un error muy
difundido, trató, hasta donde pudo y mientras pudo, de convertirla
en idea directriz de la Facultad de Humanidades y Ciencias. En el
acto inaugural de esta Casa de Estudios, realizado en sesión solemne
en el Paraninfo de la Universidad, a 3 de mayo de 1946, decía su
Director: "... Ahora, ¿qué hay que hacer? ¿Qué debe empezar por
ser H1C ET NUNC, la Facultad de Humanidades y Ciencias del Uru
guay, en su iniciación?
La respuesta tiene que ser una sola:
Simplemente, puramente, un rincón de nuestra enseñanza en
que se estudie por estudiar.
Si: lo que se necesitaba entre nosotros era una institución —una
Facultad— distinta en su fin legal de las Facultades profesionales,
en que se estudiara por estudiar; no para algo ajeno al estudio, sino
por el estudio mismo. El pasado de nuestra enseñanza crea para nues
tro país, una situación especial, nacional, propia, nuestra.

(12) Unamuno, Miguel de. Op. Cit., p. 179.

14

�?. 9

•dd 1^ '0S61 'iB^so^ uduij
'oipnjsa un njnd snjou ivutaujaj 2^ "y pnu^j\[ 'sdBj^ (^T)
•¿•911 "d '¿I lOA '-pi
•tís^pBpiuBuinjj ap pBipiJB^ bj ap pun^nBui ojaB ja ua osanasiQ,, 'sruqQ (I)

-un ou ojj^ •pBpijaaurs ap 'pBptoBJaA ap ja rooiscq jaqap un uoo od
-uiaij oiusiui jb opuaqdiuna 'ucusajojd ns aiuauíaiuaioija jaojafa apand
ou opt?oqB [a runiuoa JopBuiuiouap un uauatj sojduiafa sns sopo^
•BoasuiJiui pBpijBJOuiut ap o^jb UBjjaioua 'oiusipoiaad 'BiaBSoqB 'sau
-oísajojd SBi^aio anb 'oqaajap ^ap Bijosopj ap BapaiB^ ns ua sajuBtj
-ba sBunsiAaj uoa boijijbj á 'Bjqo Bjsa ua apuai^ua BJtajja^ zb^
•BpiA B[ BJBd sa A piA B[ ap aSans 'sojio so[ sopoi ouioo
'sa[Bnjaa[ajut BJBd [bjloj^[ ap O[n^jdBD aisg — sopvSoqv ap jvuo^^
•jaouadg ap BipnA ap uÁ acjsa [a A [pj\[ Jj^njg 'sauíBf 'u^ua^j '
,tns,, •••nB^n^) ap Biouanjjuí B[ ojsaijiuBui ap auod íBJiajja^
ap [Bjnqno uoiobuijoj bj ajqos —(^) ofBqBJj ns ua sdBj^) BOB^sap
oj— OAijBJ^snji ojuauínoop ap aajOBjBD ja auax^ 'oaasuja^uí ao[BA ns
ap aiJBd^ 'bistj Bsa 'sop^^ uop ap bj b souaui oqanuí tu 'janij^[ uop
ap uptuido bj b jojba ajjBjsaj uig *sjBd ojos un ap bijosojij bj jod
ajuaiujB^oi isbo Ep^uiiuiajap JBisa ja Bqaojdaj aj 'S6J ua 'o^sí^i bj
-xajja^ zb^y *B^ija9aajaq X BUBJjxa oaod un BqBJjuoaua bj :BqBjsnS aj
ou ounuiBujq y '08 aP B^SH BUtl ^fasuoay 'BjjxdBd ap buijoj ua ubjj
-siuiuins as soiuaiuiioouoo soj apuop sajBnuBiu X sojxai soj ap ajj^dB
'sajBjuauuaj X sajqcjjauad soaqij ap Biaajip Banjaaj bj bzijojb^y
'SdiDnjaajatui nuvd
jouop^ ua o^uaiuiBzíBJua ns X ssapi sBisa JBDBjsap ajuaiuaAuoa oajo
SBjauBiu SBpoi aQ "Bjazatu o uoiOBuiqiuoa BapjBS sbotuoSbjub sbjSoj
-oapi sop sbj ap anboqa jap xs jaAajd BiBd X (ozBjd ouoo b X oSjbj b
so^aaja B^nana ua jauai anb BX^q aiuaiuajqBqojd) soj^o jaaBq uojais
-inb anb oj aiqos X jaocq osinb Bjiaaja^ z^^ ^í&gt; oj ^jqos aiuatujBia
-aBdun jBuido BJBd soiuaiiuiaaiuoaB soj ua opBiSBUiap soiuBis^
(et) \i ' '' sajBnjTJidsa sotaiajafa ap ojjsnBja ja 'o^ubi aj^u^
íPn^sa^ Ia JO(^ oipnisa ja JBjnui^sa X sjqjsod uaiq aaoBij
:oj;sanu X ojBij)aiuui aaqaj&gt; ja soiuauaj ojubj aa^u^ ••••oía 'sbohu
-apBOB SBjajjBO jBdio ou o BjjpuaAUoo is ua BJBSuad as í sauoioniiisui
sns jbijuii ua ísasisd sojio b jbiiuii ua rojduiafa aod :sauoiooajij)
sbjio ua jBsuad 'ou o 'trjpod as aiuBjapB s^J/\[,, '' 'sofaj sbui ^^
*'' '}'ul1 l sa ou -lod :S3SíB(í SOJ B-i^d X sonpiAipui soj BJBd
jjin Xniu X ts ua ouiiiiSaj uaxq sa anb oj í*oia 'soajdma 'sajBuoisaj
-oad sojniji jauaiqo BJBd ojos jBipmsa b —Bjanj isb anb aaiuai ap bjo
o— SBUosaad SBpBisBTuap b 'opBiSBUiap opBjquinisooB jaqcq Bjjpod
'odiuaii oiuBi opBjnp Bq anb 'BOijqnd BzuBuasua bj ap BpBjqijinba
•sap uoiobziubSjo Bun anbao^ ¿(tnbB 'oisa) anb J0^? •op^sajaiuisaj)
jBiiiiJídsa oÍBqBJi jap X Bjnijno bj ap 'oipnisa jap uoioBziJorjadns bj X
jaoBjd ja jod 'ouisiui oipnisa ja jod aipnisa as anb ua jBnipídsa oioio
-jafa ap ojisnBjo un oiuoo oSjb 'jsjjojJBsap 'jBiuauíoj 'jsajo anb soui
-Bjuai í (BpBiouajajip p^piiua ouioo rapuajiua as) Bjnd jopadns bj
aiuaisixaui a jBuoisajojd jouadns BzuBuasua bj BiuisipBiuBjapy

�plica la renuncia al ejercicio de la abogacía, pero no conviene ocultar
que quien desee ejercerla en condiciones absolutamente puras, pro
bablemente no la ejercerá.
Moral de los médicos. — En la terminología vazferreiriana, bien
podría decirse que, así como hay en la profesión de abogado una
inmoralidad intrínseca, hay una moralidad intrínseca en la de mé
dico: es aquella cuyo ejercicio normal procura más ocasión de hacer
el bien, por su contacto directo con el dolor y con la muerte; sus
deberes son difíciles de cumplir, por requerir abnegación, espíritu
de sacrificio, altruismo, pero fáciles de ver (salvo complicaciones por
el lado del secreto profesional y la eutanasia).
Las observaciones de Vaz Ferreira en sus dos primeras ediciones
se refieren especialmente a la lógica de los médicos en sus repercu
siones éticas. En las correcciones de 1952 (15) extraña el haber omi
tido la moral propiamente dicha de la profesión; y formula serios
reproches para el exceso de especialización: en el ser vivo hay algo
más que una suma de partes: hay un todo, cuyo bienestar debe ser
el objeto del médico más que el perfecto funcionamiento de alguno
de los órganos.
Han surgido peligros nuevos, difíciles de preveer en los albores
del siglo: así, la colegiación profesional obligatoria es una amenaza
aquí y ahora, especialmente entre la clase médica. Vaz Ferreira ma
nifiesta su opinión categóricamente contraria en el informe presen
tado en 1952 en colaboración con el Dr. Rodolfo Tálice al Consejo
de Humanidades y Ciencias. Entiende que la agremiación profesional
forzosa es de corte fascista; contradice la Declaración Universal de
los derechos del hombre y limita demasiado la libertad; en el caso
especial de los médicos lleva o puede llevar a una tiranía del Colegio
capaz de trabar la libertad del profesional en cuanto al empleo de
nuevas técnicas o de innovaciones en el tratamiento y diagnóstico. (1G)
Y no ya como peligro, sino como lamentable hecho consumado,
aparece algo que, si bien precede en el tiempo a la agremiación for
zosa, lógicamente es su consecuencia natural, y prácticamente nece
saria: la huelga de los médicos —sobre la cual no conozco pronun
ciamiento expreso de Vaz Ferreira, si bien la condena surge tácita
mente de toda su ideología individualista y libertista— la huelga de
los médicos, digo, por móviles económicos, ha puesto de manifiesto
una caída vertical de la ética profesional, mercantilización de la no
ble profesión, adopción de una táctica de lucha que, disculpable entre
los obreros por tratarse en general de personas poco cultas y de una

(15) Incluidas en Obras. Montevideo, Cámara de Representantes de la Re
pública Oriental del Uruguay, 1963, 25 v. (Edición Homenaje actualmente en
prensa). (Nota de 1962).
(ir&gt;) Vaz Ferreira, Carlos y Rodolfo Tálice. "Sobre la colegiación profe
sional obligatoria". En Obras. "Incidentalmente... algunas cartas, discursos y
notas". Ibid., 1957, vol. 18, 174 pp.

16

�¿I
i vxod jojo¡^

soj sopoj ap spBjaojnq bj ajuajajip opeaS ua ubidia anb ssuanbad X
sapuBj^ SBjajdrujoa sbj opuBjijsap uba Bjqo ns ap sBui^^d sb[ Jog
•sopBuaduiaeap ja
jod soSjbd ap bjsij B[ opBpunua aq bX ísoub Bjuasas aiuBjnp BjqBjBd
B[ ap opijuas oaijuainB ja ua ojapoui oiJBuopunj opis bjj *sBpio ap
Bjqsq BjpjJag z^^ oaoduiBj jnby — sotjvuopunf soj ap jvuo^^^
• • -osBd ou anb sopa ap oun sBisipouad so[ b ouiBp ít* • "sora
-BSBd anb so[ soi^oso^j,, #uoisjadsip b^ á pBpqBiaijjadns B[ ua a^a
as rosa anb sbui BpBU ojad 'Bjsipouad uanq.un Jas b asjB^ap Bjp
-od sojunsB ap asBja Bpoj ajqos a^uauíBpBjnsaadB opuBuido ruoiaBzip
•unjojd Á uoiaBjjuaauoa ap aapod ^p Bpipaad b^ uod j^a anb uaua^
anb —Baija upisnajadaj ap— sojtqBq UBaaa as jBn^oajajuí o[ ug
•sa^uaanpoadB.il
-uoa osn[aui a sBnaouui uos sauoiaBatjiiaaj sb[ 'oqanuí souibzijo^ba
opunuí ^a ua souiBjsa anb soj anb ojuaiunjuas un sa anb ojad 'ttod
-luaij ^p ouinq 'jouoq ^,, bjbuib[[ BjnjjB ns apsap uijsn^y uBg anb o[
uB^aajB anb 'sojqap ap assp Bjsa ua anb vÁ 'sbsoo sb[ B[8ajJB [BnjaB
Bjuajduii ap ^a[ B[ anb Bip as ou X • • • SBiutun^a A uoiaBuiBjip ua
asjBpo[ua A JBpo[ua ap sajus opBpma oiisinbxa un Bpuaxuioaa^
(lx) \í^O]í}u SOI aP l JOÍ^ B1SBH *pBpqB^sBa jod oi^bs
aui anb 'Buuxuoiuoq b[ Jod Bjs^q íapjBjou sa bio[bub B[ :B[jBjni
-iJl o uoiaBindaj Bun jbjuba3^ rsoiaaja sa^qBJiuipB sbiu so[ Jtanpojd
Bjainb[Bna b ajiuijad anb b| ua 4Bsuajd bjio b[ ua Bsuaid ou
•tt'**oA[od SB^aaBq o sa^ui s^pBsad sbiu sb[j
rsaiujoua sofBqBjj jBzqBaj apand ouiu ujq *Bsn o[ anb pp SBZjanj sb^ b
sopBuopjodojdsap sbui sopBpnsaj so[ asjauajqo uapand oipaui oXna
jod oiBJBdB un b BoqnBjpiq Bsuajd soaxuBaaui so^ UBUiBp^, 'BDqnBjp
-iq Bsuajd B[ X opBisa pp japod ojjBna 'ssuajd b{ ajjua bj^o^bub b[
^oiJBiuauuag p ua Biuojaj X 'Bjqo Bjsa ua ajaijaj as Bjpjjag zb^
•sojunsB ap asB^a Bpoj ajqos ajuB^sBq uppBuuojuí
uis X aiuauíBpBjidpajd JBuido ap pBpisaaau b[ 'sopmf so[ b oiu^na ua
íu^pBuuojuí ap ajqBA[Bsut Bpuapijap B{ 'soqaaq so^ b ojuBna ug *ojp
b uauodo as sopaBisqo soq #pBpjaA X Bzaisnf 'Bpijsnf uoa 'jsSznf
osbo ns ua X jbuijojui ropijauíoa ns jqduino ap pBpqiqisoduii B[ ua
'Bjsipouad p BJBd íp^pjaA B[ ap asjips uis —BAisuajap ajuauíaiuBu^
•xuiopajd— uopunj ns aiuauíaiuaioija jqdurna ap pBipaijip B[ ua,
BaipBJ ^Bisunf p BJBd ÍBaasujjjuí pBpqBJOiuui Bun 'op^SoqB pp B[
ouioa 'BJjapua —XBq sb| is a[qou X BUBsaoau— Bisipopad pp upisaj^
-ojd bj anb BJjuanaua Bjpjjag zb^ — 'svjsipoiuad soj ap
•bjjoXbui b^ ajainb anb oj BJBd uoiun B[
ua asjBiuoi BJBd uaiq p BJBd uoran b[ jas ap ^fap anb 'pBpiJBpips
ap ojdaauoa ospj un X 'oiuaiiuBUBqajJB p ouioa BUBiunq Buosjad
B[ BJBd ajUBpBjSap ubi o[b ajuapija Jas japod BJBd jyjanbaj jod
is ua a|qBuapuoa sa 'pniaB ppos uaunSaj p jod BppajOABj ou as^p

�tiempos en todas las latitudes: que no percibimos porque "in eo vivimus, movemus et sumus":: recomendaciones, influencias, cesarizaciones...
En resumen: es una obra actual. Al leerla, es menester, como
pedía Vaz Ferreira, ponerla instintivamente al día.

FEMINISMO
Algunos puntos de referencia. — Como le es habitual, Vaz Fe
rreira no fija su pensamiento en fórmulas definitivas sino que piensa
y repiensa los problemas, buscando directamente las soluciones me
jores o menos malas, teniendo en cuenta lo que es o existe pero sin
dejarse dominar por el acostumbramiento, defendiendo su posición
contra los que conceptúa errores, así vengan de la derecha o de la
izquierda.
Nada encontramos sobre el feminismo en el trabajo sobre ense
ñanza de la filosofía (1S) en 1897, donde aparece el germen de mu
chas de sus concepciones posteriores. En Moral para intelectuales unas
líneas condenatorias de la excesiva severidad al juzgar la irregulari
dad sexual de la mujer. Apenas una breve consideración sobre el
divorcio en la Lógica viva (19). Y así Vaz Ferreira parece haber for
mulado por vez primera su pensamiento, ya maduro, al respecto, en
las conferencias pronunciadas en su cátedra poco después de 1914 y
no recogidas entonces. Las vuelve a dar en 1922, esta vez con taquí
grafo; pero se publican recién en 1933, integrando la obra "Sobre el
Feminismo" (2Ü). Recalco estos datos porque la tardanza en la pu
blicación impide apreciar lo avanzado de las ideas en la época de
su formulación: recorriendo la prensa de la época nos encontramos
con que en 1914 no estamos aun lejos de las tres "K" germanas:
Küche, Kinder, Kircbe (cocina, niños, iglesia): la única puerta abier
ta a las mujeres que deseaban estudiar era el magisterio. Vaz Ferreira
recordaba aun, en sus últimos años, la conmoción producida por la
primera joven —Aurora Velazco— que se animó a dar examen de in
greso en la Universidad: el público escalaba los ventanales para pre
senciar el inusitado espectáculo.
La edición de 1933, iba precedida de un prólogo de Gil Salguero,
que Vaz Ferreira consideraba valioso, si bien, añadía (con esa severa
autocrítica que, más que los motivos que acostumbra alegar, me pa
rece constituir el obstáculo permanente que lo ha inhibido en la

(18)La enseñanza de la filosofía. Montevideo, Anales de la Universidad,
1897, año 6, vol. 9, p. 335 - 397.
(19)Lógica viva. Montevideo, Tip. de la Escuela Nacional de Artes y Ofi
cios, 1910, 217 pp.
Obras. "Lógica viva". Ibid., vol. 4.
(20)Sobre feminismo. Montevideo, Imp. Uruguaya, 1933, 218 pp. (Ediciones
de la Sociedad Amigos del Libro Rioplatense).
Obras. "Sobre feminismo". Ibid., vol. 9.

18

�61
'S81" 181 -(I '6 "IOA 'THI *tiotus!u!lUí)J 0JflS
ja^ 'owsimui^f ^^^og u^ sauoijeiuaiua^uioa sejsa un.&gt;i|qnd ag (-s)
•g *¡oa ''piqi '^ouisiuiuiaj ajqog,, \t^vuqQ^f jo^
*P3 *2 ''^d ¿I 'Sf&gt;61 'BpBso^ 'sajiy souan^j 'oiusiuituaf ^uqog (lz)

BJdpiSUOO JSB ^ 'OAllBUUuU O[ aiUauqE}UauiBpunj BS0J^1UT
-ooisd o soaiSopiaos o 'soaijojsiq soipn^sa aao^q auodoad ^s o^
•BjsipuiBj aiuauíaiuBuiuiopaad
sa 'sB^sqspos X SB^sipnpiAipui SBo^sjaajaBJBa ap oiarafjad uts 'anb
|BtijaB {Btaos uauitSaj ojjsanu ap as^q 'BqiuiBj B{ ap uoianjijsuoa b^
jB^aajB aod [bjoui ja^aBa^a ap 'soatibuijou á soAiqsod ap zbj 9[qop ns
opuBa[Baaj 'bata BOtSoq b^ ap sapp^ui soj ua sauoi^sano sB^sa ap uoiobj
-apisuoa b^ BapBnaua Baiaaaa^ zb^y sosbo sojjo sojubi ua 01U0^
•SBAi^B^ajoa sauoiatqos sopo} b ap as anb sa ^BiiiiqBq o[
uaiq is 'BsaaAui b[ b á 'sauoisajoad Bzaafa anb jBasap ou X a^oA jat'nuí
B[ anb ajuaiuaAuoa sa anb 'ojduiafa aod 'asjBSU3d íbjio ua t^ub X
oxm ua Bisiuiuiaj uoianp^s JB^dopB uoiaaTpBJiuoa uis apand as :sa[qBi
• Bdas oaad 'pqap oxas ^B sspo} asjijajaj aod 'sBxauoa sauoi^sana uog
•aafnuí B[ ap ouaa^xa oÍBqBJ} (p '^aqq uoiun ts\ X oiuoiuuibui ^p oaij
-BJBduioa oipn^sa rsoxas so^ aj}ua sauoia^pa (a ísapAia soqaaaap (q
íoAisBd X oat^ob o^oa rjafnuí B[ ap soai}i[od soqaaaap (b :aaqBS b 'sbiu
-a^qoad soijba ouis oun ap bjbj} as o^ -saaaqap X soqaaaap opuaXnp
-ui 'BqixuBj B| X pBpataos B[ u^ aafnuí B[ ap ucuaBnqs b^ b soai}b^3j
SBiua^qojd X SBiaoai 'soqaaq ap oiunfuoa ^B ouisiuiuiaj Buuuouap ag
— 'sojvp sn^ 'sviudjqoud soj Bp opwiounu^ 'oícIbouoo X
•BaiuituojjBd uoiDB[sia[ b{ ap Buuojaj ap
o^oaXojd a}UBsaaa}ui un uoo saaafnui sb[ b Binbasqo sou aouinq uanq
ap o}uauioui un ua X í[Bioijiijb u^iaBuiurasui B[ :uoiobaouui Bun ap
oipndaj ns ua BdB^ ^a uoa apiauíoa 'saiuaaajip souiuibo jod íBisau
-a^na b[ iBiuapuiA ojsand Bq as 'ajuajsixa bX 'anb uoiadaauoa Bun
Buapuoa íoi^BJjns p :o^as ap opBÍap Bq anb Buia^qojd un b sbai}B[3j:
sauoiOBjapTsuoa sb^ SBpBJi^a^ aod uap as apid i uoxoBsuadutoa ap X uoia
-B[Bn^i ap ouisiuiuiaj aa}ua uoiauíisip :Bjqo ns ap zu^aaaip Bapi B[ b
o}UBna ua piuauíBpunj o\ (__) Bjpa^B[^) ns ua buijijuoo ^S6I n^ aiuaui
-puij ^ *llB I opuBÍBq jBpnSí Basap anb ouisimuiaj ap asBp Biaaia
BJ}uoa JBipn[ anb uoiquiB} auai} 'sB}siuiuiajt}UB so^ bjiuod ssapi sns
japuajap ap oíainfaad uts 'BJiajja^ zb^y -opxdBj Xnuí op^puB Bq '^X
o[is pp oaT}sjjaiaBJBa 'Bisiuuuaj ojuatuiiAOUi p :sBpBzuBAB-opnasd
sBpuapua} SBjaap b ajuaaj 'uoiaisod ns bdijubj X buijijuod apuop aaip
•uadB osoqBA un appuBaaSB 'jopa^auíoaduioa oSopad {a uis '(T-) Bjqo
ns Biipaaa S^6^ U3 'p^pip^OUiB Buiii^n Bjsa b bubjiuoo a^uaiuB^au
uoiuido ns Bsaadxa '(aiuauqBdpuiad oiaoqB X BtSBUBina) B^ajruj oSip
"9^ 19P 8^uí3!sdsip sBiuijsip b oujo} ua oipndaj ap o^uaiiuiAoui p
ajuBjnp SBaqo^B^ sbuibq sb^ aod Bpsjpqos BjaaiqB b}jbo ua '^^6t U3
•aqBjap ap sa^uBiJBA ops ub^ ub^oub as ísBapi sns a^uauiBAanu auod
-xa oqaaaaQ ap pBqnaB^ v\ ap Bjpaiy^ ns ua a^uBppB sbj^ *mbui[[b3
Bun aps X BjmSB un BpunuB?? anb ap ojaajap p auat} (uopBoqqnd

�el aspecto positivo al solo efecto de reunir datos previos a la bús
queda de soluciones viables. Son de tres clases: psicológicos, fisio
lógicos e históricos. Veamos brevemente.
Los datos fisiológicos son varios, pero centrados todos en torno
a uno fundamental: en la especie humana las cosas están organiza
das de tal manera por Dios o la naturaleza que todas las cargas rela
tivas a la perpetuación de la especie corresponden en forma fatal o
natural a la mujer: ésta tiene así por misión primordial e ineludible
la maternidad en las distintas faces de su proceso: embarazo, parto,
lactancia. Y en forma natural le corresponden las tareas anexas: cui
dado y protección del niño. De este dato básico deriva nuestro filó
sofo la distinción que constituye la médula de su contribución al
estudio de estos problemas: feminismo de igualación y de compen^
sacian. El primero, o mal feminismo, olvida este hecho fundamental
y considera deseable en todos los casos igualar la mujer al hombre;
el segundo tiene en cuenta el dato biológico y, captando la impor
tancia y la entidad de la carga asignada a la mujer, y no deseando
que la eluda —Vaz Ferreira, como veremos,— es enemigo de todos
los procedimientos y sistemas que, con distintos nombres, separan
el amor de los hijos, para compensarla en lo posible, preconiza en
todos los problemas la solución más favorable a la mujer. No se
trata de una mera galantería sino de igualar, en lo posible, las car
gas, repartiéndolas.
Todavía en 1952, decantado ya su pensamiento, Vaz Ferreira en
tiende que esa ^tesis: distinción entre feminismo de igualación y de
compensación le sigue pareciendo absolutamente verdadera y bien
fundada en su obra: "La mantengo —dice— en todas sus consecuen
cias, y creo que nada bueno puede legislarse, ni sentirse, ni pensarse,
sobre las relaciones de los sexos en la humanidad, si se prescinde de
esa idea directriz.
En cuanto a los datos psicológicos, mucho, tal vez demasiado, se
ha hablado al respecto; evidentemente hay diferencias psíquicas:
Vaz Ferreira admite en la mujer más sensibilidad para los ideales
concretos; en el hombre para los abstractos. El problema más dis
cutido, por las mujeres, es el relativo a la inteligencia comparada de
los sexos; parece admitido que hay cierta diferencia, probablemente,
en conjunto y en promedio, superioridad del hombre, que se mani
fiesta indiscutible en las altas cumbres del genio: la mujer puede
tenerlo, pero no se ha dado el caso de una que ligue su nombre a
una época como Shakespeare, Beethoven o Dante; pero, concluye
Vaz Ferreira consolador y sereno, si la mujer no puede ser como
Shakespeare, puede ser como Delmira Agustini, que ya es bastante ser.
En cuanto a los datos históricos: es un lastre difícil de arrojar,
que influye, consciente o inconscientemente en hombres y mujeres.
El movimiento feminista es reciente y siglos de tradición y de pre
juicios impiden pensar libremente al respecto.

20

�12
bj opiuijjdns jod ap as anb Basap anb ^6l ^ra BisaijiuBín uainb bj
-tajjag z^\ ap oasap ^a ojduing :Biuai ja ua oistsui o^[ 'sajquioq so[
oiuoa —jbui ub^ o— ^aiq ubi souibioa sajafnuí sb[ Barjaiud bj ug
•SBjsiuiuiaj
soj uBqBjadsa anb jBSjaAtun BaoBu^d bj opis jaq^q tu &lt;sB}siuiuiaj-i}UB
soj jod sopiuiaj sosojjsBsap sop^qnsaj so[ opianpojd UBX^q as anb uts
'sopBzqiAia sasiBd soj ap ajJBd jo^eui bj ua Á. sisd oj^sanu ua oduiaii
aa^q apsap a^sixa ouiuauíaj oiSBjjns jg 'opjanaaj sbj oauojsiq sajaiuc
ns aod ojos ub^ 'SBaiup^aBUB uBjjnsaj sauoioBjapisuoa sB^sa ojaj
•uoianjos bj opBjjnoijip Á
opBpjBjaj UBq sbui anb soj uos 'soaxjpistq sojBp soj b o^uBna ug
•SBUiajqoad soj ap upiaBjapisuoa
bj ua bjsia ap ojund ns Biuana ua Bua} as anb BJBd 'une upzBJ sbui
uoa 'a^uajajip sa pBpijBjuaui ns is íoiBjjns ja ajj^Sau anb jod X^q ou
'ajquioq jap bj b bSojbub sa BiauaSijajuí ns is rojsa b^oub as ^ 'B;&gt;ÍICÍ
-nd bsoo bj ua aiuaAaajui BJEd Bjqos aj Á bzubdjb aj jafnuí bj auaj^
anb Biaua^ija^ui Bg *jBUBq A BUBipijoa pBpiAtjaB jainbjBna ap ouaduia
-sap ja bjb¿ ouioa 'oiBJjns ja BJBd ojnaBisqo un jas Bjjpod osnjaui
a ^jbjoa BJBd Biisaoau ss ou oiuaS ja ojag sajquina sb^jb sbj b bo
-unu Á 'saoaA ssood oiuaS jb Bajj jafnuí bj anb ajuauíjBnijqBq aaouoa
• aj as ruajnajadaj oaoduiBj a^uauíBajiaBjd soaiSpjoaisd soiBp sog
•BjjajBaq bj ouioa ojanpojdqns un jod upi^ijaj bj JBuap
-uoa 'ojduiafa Jod opjnsq^ Bijas : sauoiaBiAsap o sauoiaBuuojap sns
jod SBsoa sbj ap jBSznf apand as ou :Baijijod bj b sbpbj^bsuoo sajaf
-nui ap osbo ja ua aBJjsyp bj anb ajafqo as ou Á ^SBaisyq sbojbi sns ap
jafnuí bj b aBj^sip ou BiJBsaaau BiAOjd uoxaBJBdajd Buanbad bj osnjaux
a oai^ob o^oa jap oiaxojafa ja :uaj)iaui ou soai^pjoisij soj :Biuajqojd
a^sa ajqos so}Bp soj aj&gt; oun BpBa ap uorsnajadaj bj b oju^no ug
•ojjBjBasa ouiuijad saj
anb psjjaqij bj JiSuuisaj ap UB^sn^ 'japod ja opinSasuoo u^q anb zaA
Bun *anb sauoisajuoa Á sopjiJBd jBjSajuí b asjBUjjaui ajans jafnuí bj
anb ua BqBaipBJ ja BJBd oj^ijad ja j^ 'jBpina Á ja^a^ojd BJBd sa Jaf
-nui bj anb b^ —BaiSojotq asBq Bun osnjoui B^Bq zaA jb^— SBJOpBAjas
•uoa sauoiOBuijaui uoa 'jBuoinj Buiuiouap anb buijb ap asBja bj BiaBij
Buiuauíaj Biauapua^ rsajoiua^ sns oqaajaQ ap pBjjnaBg bj ap Bjpajyg
bj ua Á Bjqo ns ap sauoiaipa SBjaiutjd sop sbj ua Biuodxa BJiajjag
zb^ ouisiui ja :Bjiuaj oj as ot^bjjiis jap upisaauoa bj ap sa^uy
•sopo^ ap ajuBiJodun souaui ja sa 'jBjna^^aadsa
sbui ja sa uatq ig 'sboiuoSSbjub sauoiaisod sbj japuajap BJBd opijj
-oa UBq B^uí} ap soj^ 'SBisiuiuiaj sbj opo} ajqos Á soj BJBd a^Bquioa
ap BJapuBq oduiai} oSjbj jod anj orSBJjns jap B}sinbuoa Bg 'OArpB
jb ojps ajuajaj aj^ uaCnuí bj ap ouja^xa oÍBqBJi jap Biuajqojd ja ua
ns ua sbui yisa OAisBd o^oa jg — 'oum^nidf oiSvjfn^ (b
•SBiuajqojd
soj ap oun BpBa ajqos sojBp soj ap oun Bp^a ap Biauapiaui 'sajqisod
sauoianjos 'sBiuajqojd soj ap o^uaiuiBa^uBjd ja aiuauíB^uians bjoijb
souiajapisuog — 'owsnniudf jdp svtuojqoud oujvno soj ^p oipnjs^

�de su libro referente a este tópico. Es un ex-problema, barrido por
el progreso.
b) Derechos civiles. — Esta cuestión es más delicada que la
anterior y no puede resolverse en forma simplista. No está de más
recordar las distinciones establecidas por Vaz Ferreira al respecto
en su obra y en la Cátedra de la Facultad de Derecho.
Nuestro Código, como casi todos, consagraba una serie de infe
rioridades de la mujer con relación al hombre. Pero la fundamentación era diferente según los casos. Había:
1)Diferencias legales resultantes de la intención de adaptarse
a las naturales: la edad requerida para casarse no es la misma en los
dos sexos. Prueba de la maternidad distinta de la prueba de la pa
ternidad. En este caso la diferencia debe respetarse, ya que está
calcada sobre una desigualdad natural, pero sin sobreagregarle nada
contrario a la mujer: así la investigación de la paternidad debe ser
distinta de la de la maternidad, pero no suprimida.
2)Diferencias de corte anti-feminista proveniente del concep
to de la inferioridad del llamado sexo débil y del egoísmo masculino.
Por ej. el artículo que habla de que el marido debe protección a la
mujer y ésta obediencia a su marido. Está bien que esta diferencia se
suprima, que se purifiquen totalmente los Códigos.
3)Diferencias provenientes del deseo de proteger a la mujer,
exención de la pena de muerte en legislaciones que la admiten para
los hombres; exoneración del servicio militar. Estas deben quedar:
la carga fisiológica de la mujer, grata y nobilísima si las hay, es dura
y en lo posible se la debe dispensar de otras sobreagregadas. Tam
bién dejar todo lo relativo al divorcio, eficiente arma defensiva en
manos del más débil.
4)Casos en que la ley no ha sabido como arreglar una situa
ción y ha optado por reconocer más competencia al hombre. Aquí
Vaz Ferreira no está del todo de acuerdo con la presunción legal
de que siempre el marido sea el más capaz. No tiene criterio defini
do al respecto y entiende que es opinable.
Después de exponer esta distinción de Vaz Ferreira, resulta ob
vio agregar que si no estaba de acuerdo con la legislación vigente al
formularlas, tampoco lo está con la ley de 1946, que, en medio de
una fiebre de feminismo igualitario, equiparó los derechos civiles
de ambos sexos. Lamenta que no se hayan tenido en cuenta distincio
nes básicas (En la literatura previa a la formulación de la ley en
cuentro sólo una mención del Dr. Martín Echegoyen de la distinción
entre feminismo de igualación y de compensación).
Con los derechos civiles puede relacionarse una modificación
legal propuesta por Vaz Ferreira a la legislación patronímica, origi
nal, sin duda alguna y con la ventaja de ser igualmente satisfacto
ria para los feministas de igualación y de compensación. Me refiero
a lo siguiente. Vaz Ferreira encuentra que ese "de" que agregan las
mujeres a su nombre de solteras, al realizar el ideal preferible es

22

�Z
•uoijn^ojjoiui op ouSis un uoa saiioTaejjpisuo^ sbjsj
U3 O[BU3S'

ajqijapjd papi pp uoiaEzipaj ap osBa ua sofiq soj ap uoiaBanpa X
OpiJBUI pp OlUaUUBUBdtUODB p BJBd SBppUEJBdojd 'SOipjBq BUIJOJ
bj^o ua BptA ns ap soub opuEuaq 'sauaApf SBjjsanu b Bjnqna BqduiB
opuBuotojodojd 'jb2ii{ jaiuud u^ ¿s^apt sop sbj JBnpBjS ouio^)?
•pBpiiuaiBiu B[ :oxas oj^sanu ap p.iniBU uoiaunjf v\ ap a^uaiaija ouad
-uiasap p uoa a^ijBduioa uaiq sa on oiuaixa oÍBqBaj ^^ (q 'Bu^ip
X Bp^naapB buuoj ua SBpaaBjsijBS BJBd BpBJBdajd apa anb ajuamaA
-uoa sa X sapnjuidsa X SBauupuoaa sapBpisaaau auai^ 'ajqmoq p ouioa
'jafnuí B[ (b isapnjaqjuoa ajJBd ua 'saaujaaaip SBapt sop Bjuana ua
jauaj oiJBsaaau s^ -X^q so^ xs opBaqap Biua^ojd un ap b^bji ag
'(•o%&amp; 'sapjaqq sauoisajojd 'ouaistSBui 'butdijo 'sBaxjqBj) pn^a^
-aiux p X pnjaapjui-uuas [a 'oaisij p opuBOJBqB ^jafnuí B[ ap oujaixa
ofBqBJj p ajarpj as Bjpjja^ zb^ — 'Jofnw vj ap ofoqvu^ (o
(eB) •sauoian^Tisux
-iuB ap Bpuajsixaoa b[ b BUBJídsB Bjpaaa^ zb^y osb^ unS[B ua ipt
numu B{ b jBsaaSui BJBd pBisajod BiajBd B[ ap Bjps jafnuí Bf oiuoui
-ij^bui p jod :oubuioj papi onSxiuB pp upiaBjadns BuiísjiuBsaaajut
Bun ojapxsuoa anb B[ souaui oqanuí m 'oiuaiuiipjouiaj un ap oituj
[a sa ou sauoiaisodajd ap oiqiuBO p is JB^iisaAui ap uaiq Xnuí ajBp
-jBnS aui pna o[ jo^ • • 'SBpnf ajdiuais sa asa X 4 Bipa^oiq B[ aquasa
oun aaduiais soqa ajjua X 'sopdxasip uauaij pnjaa[ajui BinbjBjaf
ap sajquioq so^ sopo^ anb BjaAasB opuBna 9p[i/^ jbosq b upzBj
JBp Bjaisinb ou oja^j •••BUBipi^oa BpiA bj ua opinasap jouaui p
anb 'sojqq so[ ua opBpaiuoa Xnuí 'XIX l^ís I9P oiajpqED
un Bjpjja^ zb^ ^a Xbjj -Bjqo ns ua ouioa BpiA ns ua B^siuiuiaj ubi
sa ojoscqij oj^sanu xs ap uousana B[ jod SBnosB ajqos ouioa osbcj
•uoiaB[si^a[ B[ b opBSBd Bjaiqnq anb a^qisoduii
Bijas ou 49^ pp Euuojaj bj^ ua puiuqna anb ouisiJBiipnSí pp opi^p
opojjad p ua 'sa^uB soub soijba oqaaq BJaxqnq o^ S6l ua oiaaXojd
ns jBpiujoj ap JB2n[ ua ig 'opjBjaj uoa opBsuad BXEq Bjpjja^
zaA Bun jod anb jB^uauíB^ ap sa x "ub^ejiuoo sauamb uoa
sojaaja^ so^ anb bX 4sa[iAp soqaajap ap pniaB Xa[ b^ ap uoiaBjuauía^d
-uioa Buanq Bun Bijas oiaaXojd ajsa— sB[p uoa uasBa as anb BJBd ouis
asjBSBa BJBd ojubi ou Bfiq sns b opuBanpa jináas UBasap —Bjpjj
-a^ zb^ 9p ^p^p p— ^nb SBisiuiuiaj-ijuB eo\ b souib2io ou anb
ajduiais X 'a^uauípjnjBji^ 'osojouib sbui X B^siuiuiaj sbui 'Bjpjja^
zbx B^ajSB 'Bijas anb o^ "zanSjjpo^ bijbj^ uoa zajarj UBnf osjbui
"Bll aP ojjnutiuip síjidva buiixbui b^ 4bjjo b[ uoa ojunf 'bjjijjiis ouih
qn ajsa x *t4zaj^cl uBn^ uoa,, zanSjjpo^j bijbj^ ouis 'z^jo^ usaf '
BsaauBJj u^pBpiSa^ b^ ua ouioa 4o zaja^ tpp,, zan^jjpo^ bijb^^ '
4Xoq ouioa ou 'asjBuiB^ b BiJBSBd Bisa 4zan2upo^[ bjjbj^ uoa zajaj
UBnf asjBSBa p jsb x "91-iBdBJjuoa b^ b uatquiBj JBAajj ojasjaaBq X
• • • OAi^BUBduioaB ttuoa,, un jod OAtsasod ttap,, p Jin^jsns auodojd
íopiJBiu pp Bja jafnuí bj anb ua soduiaij son^^uB ap oiqBsaj un

�o en todo caso poniéndola en condiciones de ganarse la vida en forma
digna y proporcionándole los goces espirituales de la cultura.
Se presenta aquí el interesante problema de la coeducación. Es
obvio que se trata de una cuestión normativa y que, por lo tanto,
no cabe una solución perfecta, sin inconvenientes. La opinión de Vaz
Ferreira ha variado al respecto, en sentido feminista. En un informe
de 1903 proponía, entre otros, un cambio en la forma de estar orga
nizadas las clases en los institutos normales, sobre la base de que tres
días a la semana asistieran a ellas los varones y otros tres las mu
jeres, "y de esta manera sencillísima se habrá creado la escuela nor
mal sin el peligro de la reunión de los sexos". Cambió luego de opi
nión desde hace ya tiempo. Tampoco es partidario del exceso de
protección que otorgan a sus educandos los colegios particulares: si
una planta es susceptible de torcerse, es preferible que eso ocurra
cuando es nueva y se está a tiempo de enderezarla.
En cuanto al trabajo propiamente dicho: si no expresa, implí
citamente parece establecerse en la mente de Vaz Ferreira una tri
ple distinción entre el trabajo de la mujer: a) soltera; b) casada sin
hijos; c) casada con hijos. En el primer caso, para estudios y tareas,
sólo cabrían en su mente dos limitaciones: a) estando habitualmente
la mujer reservada para una tarea nobilísima pero pesada y absorvente, no conviene que agote demasiado sus energías antes; b) evi
tar la desviación del matrimonio. En la mujer casada aparecen ya
las limitaciones, puesto que si trabaja a la par de su compañero, hay
un evidente recargo. El problema se agudiza cuando se trata de mu
jer casada con hijos. Aquí se pone bien de manifiesto lo que Vaz
Ferreira denomina feminismo de igualación o mal feminismo. Este
consideraría deseable que la mujer trabajara habitualmente tanto
como el hombre. En ese caso pueden seguirse tres vías desigualmen
te malas: 1) sobreagregar las tareas naturales a la actividad externa;
2) supresión del hijo; 3) su socialización. La primera podrá acep
tarse como necesidad, o para satisfacer un goce o vocación, pero no
constituye en forma alguna el ideal del feminismo de compensación.
La segunda abarca dos posibilidades: en la cruda forma del aborto o
atenuada y socializada con el nombre tranquilizador de regulación
de la natalidad, vulnera el que, bien mirado, debería considerarse el
primer derecho individual, anterior y superior al de estar en el pla
neta; el de venir a él: en la ideología vazferreiriana creo que entre
estas dos formas de atentar contra la vida cabría admitir tan sólo
una diferencia de grado, de grado de mal. Aplicando la terminología
aristotélica, podría decirse que en el caso del aborto, se elimina un
ser en acto, y un ser en potencia en el caso de regulación de la na
talidad. Vaz Ferreira se pronuncia en forma categórica contra el
aborto en carta (24) abierta dirigida a las damas católicas en 1955,

(2i) Carta abierta contestando una consulta formulada acerca de la Reforma
del Código Penal permitiendo el aborto y la eutanasia. En "Incidentalmente...".
Op. Cit.

24

�*t8t - C8t d '6 "I0A 'Pqi •Moiusiuiuiaj uqog,, SDdqo J&lt;&gt;A (es)

•aafa sbj anb BJBd saaafntu sbj b sajBaaqij sauoisajoad X sbuioijo 's
-JB3 ajuauíaaqij aiaqB i sauoiaaia^saa iu SBqBJj 'sauoiatqiqoad ap
•(oj^is oipaui aoBq BpBjnuiaoj anj anb aEpiAjo ou) iBjsa Biaas —s
a^iuips uoiaBsuaduioa ap ouisiuiuiaj ^a anbjod 'Baiaj^ja^ zb^y ^p ^J
ojaaauoa ua sbui— ucuaBsuaduioa ap ouisiuiiuaj jap ucuanjos Bq
•jbjjouiui sBiuapB opuais 'Baunu BaBiuaajua as
ou X 'jopBfBqBJ^ ajduiais Bjanj opiJBui asa X 'ojuojd opiJBui ns uoa
sajaínut sbj SBpoj is ouioa ubuozbj SB^simuiaj^uB so^sa anb
zb^y ^ Jiaap aaBq anb uoianjos rofBqBj^ ja jod SBpBuoiajod
•oad sajBuajBui X sajüjoxu sauoiaaBjsijBS sbj ap X Bjnjjna bj ap saao^
sojjb soj ap aafnuí bj b JBAijd aod JB^jEasap b uoianjog 'ojbui UBnjdaa
•uoa anb oj Jiqiqojd u^asap anb sajBiaoinj sbuijb ap Bidoad ucuanjog
•jafnuí bj b osaaaB ns souiajjaa 'saiuaiuaAUoaui sns auat^ sauoisajoad
X soajduia ap oiaxajafa ja anb bX íaABj^ Búas ouisiuiuiajr^uB jap Bq
•Biuajqojd aisa ua ouBjijBnSí ouisiuiuiaj jap uoianjos bj souii^y
(S8) srij
-o\ sty ^sd uou oaad íojsa aaqos JBjqBq anb oqanuí BuqBjj -sajBui
sns BjsBq X sauaiq sns sopoj jouib jb sojjosou soiuafap 'opBUop.iad
ou o BjjqBq janbB anb oj ua JBSuad uis íj^ *joxub uis X soaij^uata ai
-uauíBjjj ubi soiuaiiujpaaoad pBpxjiaBj buisiui bj uoa opBiiop.iad Biiq
-Bq 'oqanuí opBuiB UBiqBq anbaod SBJopraad Bq^uopaad anb oun rs
souiBjun^ajd sou anbuny *ttopBaad uis pBpiiuajBui bj b oqaajap^, ja
aaqos sojjosou aajua ojuasa Bq as opBJídsui aofaui oqanuí ojy
•UBJiuipB anb ja uoa sofiq UB^ua^ X
ubuib anb ja uoa uassa as saaafnuí sbj anb ap pBpijiqisod bj opBnuisui
Bq o^ojoiq aaqajaa un 'ojduiafa jocj 'OAisjndaj ojaaja un (souaiu jb
'iui b uaanpoad aui) uaanpojd uoi^sana BAanu bj aaqos o^ijasa uBq
as anb sBsoa sbj ap sBimiájy,^ :buuoj Bisa ua 'jBiaijijjB uoiaBuiuiasui
bj :BUBiunq aiaadsa bj b JBSBd BZBuauíB 'sajsuiiuB soj ua Bp^XBSua
'anb uotaBAouui Bun BJiuoa ^S6T uo ^iaunuoad as BJiajjaq zB^
•buijbj pBpijBjuaui
bj b ojb3 'jb^oij jap uoisaadns bj opu^aBisap 'sBiuajqoad sojsa di^
-os sauoiaBiapisuoa sajuBsajajuí aa^q '^fo^[ a^uijsq bj sa anb o^uaui
-naop ojsauoq asa ua 'juoSruq oijiiuq *aaquioq jb aafnuí bj ap ouaajxa
ofBqBjj ap Bija^Bui ua upxaBJBdinba bj ap jBanjBU ojnaj uos soquiB
uq 'sopBzijiAiaaadns souisiui ts b UBaapisuoa as anb sasicd soa^o X bis
"nH 'flQ "33 U9 U^J^diut pBpijBiBu üj ap uotaBjn^aa X ojaoqy
•ttajuaaap aaquioq un aauaj apand anb sou
-aui oj sa anb 'oauíq,, :Banj[B bj apsap ojsaiuoa 'Biuaj softq sojuBna
aaqos —B^siuoiaBjn^aa aauodns b BSqqo atu B^opaauB bj ap BUjauíis
bj anb— Buosaad Bun aod opB^oaaajuí 'uainb BjaBdjnasip apand jbui
X 'Baqo ns ap X BpiA ns ap BAiaap as Bjja oaad 'o^aadsaa jb Baiaaaaq
ZBA 9P ^saj^xa Buapuoa oaiuanaua ou 'pBjujB^Bu bj ap umaBjnSaa
buibjj as anb upiaBztjiAia bj ap opiapod oinaj asa b oju^na uq
•Bjaanaj oSipoq jap sauoia^aijipoui saa^pnB sbj b
ouao^ ua oaqqnq uatg ja aod BpiAouioad BUüduiBa bj ap o^sodoad b

�zan las que así lo deseen; b) no considerar ideal la excesiva generali
zación del hecho; c) esperar que el buen sentido de las mujeres
y el libre juego de los afectos regule y modere la actividad exterior.
Marañón, que en su buena obra "Feminismo, sexo y maternidad",
trata con inteligencia y buen criterio el mismo problema, hace ob
servaciones coincidentes: entiende que la mujer, en el período de
crianza de sus hijos debe consagarse en forma total a ellos, sin per
juicio de ejercer otras actividades en épocas anteriores o posteriores
o de prepararse para ejercerlas.
d) Relaciones entre los sexos. — Es un problema fundamental
por referirse a la organización de la familia, base de nuestro régimen
social actual. Las soluciones varían, pero las vivas, en el sentido de
James y del mismo Vaz Ferreira, para nuestra civilización, en esta
época, son dos y sólo dos: matrimonio y unión libre.
En cuanto a la repercusión de los datos sobre este problema:
los psicológicos para nada inciden; los históricos tampoco: ya en el
Génesis, Abraham alternaba a Sarai con Agar: de entonces acá,
matrimonio y unión libre, en equilibrio inestable, coexisten. Hay
un hecho fundamental y primario: el fisiológico: cuando un hombre
y una mujer se unen, al hombre no le pasa nada; a la mujer suele
formársele un hijo. Y como el amor maternal es instintivo y fuerte,
en tanto que el paternal se va formando más bien por el trato, en la
práctica es la madre la que se queda con los niños. El feminismo igua
litario preconizará, olvidando este hecho, la unión libre que es la
más igualadora; el feminismo de compensación será partidario del
matrimonio, por ser la forma que más protege a las mujer y los
niños. La unión libre es de ventajas más bien teóricas. Lleva en la
práctica a la supresión o a la socialización del hijo. Origina en las
mujeres el tipo poético e idealizable, pero que no deseamos para
nuestras hijas, de las Margaritas. En los hombres suele provocar la
formación de un sub-producto: el Don Juan, el personaje legendario
creado, mejor dicho transportado de la realidad a la escena, por
Tirso de Molina, y que sedujera a tantos escritores: Zorrilla, Moliere,
Byron, Guerra Junqueiro, sin contar con los hombres de ciencia que,
como Marañón, nos hablan de su inferioridad biológica. Entiende el
médico español que el donjuanismo puede considerarse casi normal
en la etapa indiferenciada de la adolescencia, pero, si se prolonga
hasta la madurez, es indicio de hombría decadente. El tipo superior
de hominidad corresponde a la monogamia o a una huena aproxima
ción, y a un ideal bien diferenciado, que sólo se satisface con una
clase muy restringida de seres del sexo opuesto, de muy pocos ejem
plares, o de uno, o incluso de ninguno. Dícese que si Dante no hu
biera encontrado a Beatriz, cruzando un puente, nimbada por el
crepúsculo, vestida de terciopelo rojo, hubiera seguido incansable
mente en pos de un ideal irrealizable. (26)

(2U) Marañón, Gregorio. Don Juan. Buenos Aires.

26

�LZ
^p JB^noíjjBd oahjjjb \a uo opBAjasuo;^ '(oiipauj) '^ünjoajajui ojuan^ (sz)
"ót'ót 'JBjinSy 'pupBj^ •auauiu^pui^i Ápn¡ ap ooiuvqv j^ -aB^sQ '^pií^ (iz)

• • • u^Sayy anb so[ b jbaouibs ya opuaiAiis oiyaSuBAg
yap yua^sa Bjanífrq 'oanj yap Eoaaa aiuauíBDtyoauByaui EpBjuas iquog
X ''' UÍJ Ia ^jsbi| oidiauud [a apsap soaqiy soy aay X sauaiq sns aiuaui
-Bsoioxnf BJisiuiiupB anb '[Baru oijBjaidojd opiyps un ua opiiaaAUoa
SB[oai^[ x *ttsíoJ9J^nBtP ^^uaiaiBui b^ ap jtBisaj mb ^o b[ioa 'sjub^
-ua sa^ ans a^uBq uoijBSjaAUoa ^^[\,, 'MosmaQ ap uoiaBjusap Baj^yB^
•sou By sotuijJBduío^ "t4BSBa^ ap X sapn^jiA ap 'sofiq ap,, BpBJBa Bqa
B asjBJjuoaua 3abj sg 'zvj vj Á, vjjan^ vj ua XoisyojL isy
BpiA By 'pBpiyBaj By ua oiuoa 'opu^na uauatAaaqos sauoTOBatydiuoa
SBy anb sg 'pEpiuBipijoa By ua SByopuBoqB 'oiuouiijjbiu yap sandsap
sbsod SBy ttJinSas,, upisiui Boyun aod UEiuaj soi^aaiq soXna (^Z) ttoyqBip
yap BjniBjajiy ap sajayyBj sog,, ap ojospyij ouisiui ya ^yq^q sou ou
X ¿sbwi o sop ua UBuiuuaj anb SBy opuBzyjoyBAjadns 'oiuouujibiu
ziyaj un ua UBUiuiyna anb s^y yBj aod opuaipua^ua 4tuayq UBqBOB,,
anb ojjBaj ap SBjqo n sByaAou aay oyos anb *oj^sanu ojospyxj opinS
-uijsip un osbob X^q o^^? jojaay yap ojsn^ ubjS uoa 'oAisiaap ojuaui
-oui ya ua oduiaij ya JBasd BjquinisoaB ojBjajiy ya anb sg -ayqBSau
-ut oai^aod ojuaiuaya un sa BiauBjsip By anb^od uaAJts ou adoyauag X
sasiyg *Bjaod ya opBjuBD BXBq pBpiatyaj sXna oiuouitjjbui un ouba ua
oasng •••anb saatyaj sbiu uos Bjaiynj* X oauíog a^uauíajuapiAg
(¿z) '44BipaSBjj BjapBpjaA Bun sa
Buiíjyn Bjsa :aoad By sa Bunqn Bjsg 'oyjtnáasuoa 'bjio X ajaynb oun
anb oy jtn^asuoa ou sa Bug •SBipaSB.q sop oyos X^q opunuí ajsa ug,,
:apyx^ jbosq —sojjo aajua— pfip B^ •uoiaBzyyBaj By ua apjaid as anb
Bjsaod Bun opBuos oy ua X^q a^uaiua^uapiAg ¿aoByua ziyaj un b JBayy
BJBd sayqBjaiunuui SBqarud UBijBsap SBUiojaq X saojaq sojubj 'Bjn^BJ
-ajiy By ua X BpiA By ua 'soy^is aoBq apsap anb isb opuais 'oxuoumi
-Bui yap Ba^ajsa p^piuiiiiSay By aopuajap oiiBsaoau osbob Bjag?
•ajqyy uoyun By uajaijaad anb 'sBisiaijajsa soy ap sanbB^B soy jijsis
•aj anb auay^ ojag "souiu soy b X jafnuí By b jaajojd ap BpBnaapB
sbui BjauBui By oiuoo 'soySis soy ap saABJj b 'sajuaiuaAuoaux sns b
asad 'aua^iiBiu ag "uoiOByqod By ayj bubs sbui a^jEd By ap sajtquinjsoo
SBy X 'oqaajap ojjsanu BJBduiB anb By sg 'buisiiu pBpiyBaoiu ns ua anb
pBpiyBJora ns ap uoiDBiuauíEpunj sy ua sbui jijayip uayans anb 'sajuaa
-ap sajafnuí X sajquioq soy ap aiJBd joXbui By X BJiaaaag z^y ^ziuod
-aad anb By sg #soiq ap 'osbo ns ua 'X 'opB^sg yap Bpi^a By ofsq Bjsand
soxas soy ap uoiun 'oiuouitjjbiu ya sa ayqBiA uoianyos bjjo Bg
•pBpiyBiuiuB By
b apaaoj^aj X oyispuB oy BpuBsap UBnj* uog 'oyopuBZTyBniTjídsa 4oyop
-UBjndap 'oaiiui^sui joiub jb ajquioq ya p^aaáB anb oy sa uoiaBziyiAia
By ap ajuBjJoduii oitug 'oxas ya ¡SBpoj b ByBní^i By anb oy ouis Biauaj
-ajip By anb oy ou Bun ByiBa ua sasnq íBJoy&gt;Basad By ouioa Buiaj By Bp
ay ojub^ rsaaafnuí SBy aj^ua an^utjsip ou UBnf uoq 'BsaaAiii bj y

�Es contra este final melancólico, que el genio de Tolstoy capta
certeramente y que la vida cotidiana nos muestra en su realidad des
teñida, que se necesita la defensa inteligente y fina de un poeta fi
lósofo para mostrarnos la belleza escondida en lo humilde y vulgar.
Guyau —del cual dijo Vaz Ferreira que era el que aquí más ama
mos de los escritores muertos del país que más amamos (2a)— nos
habla de la dificultad de captar la belleza de la vida cotidiana, gasta
da por el acostumbramiento y la rutina. "Hay poesía en la calle por
la cual paso todos los días, y de la cual he contado, por decirlo así,
piedra por piedra, pero es mucho más difícil hacérnoslo sentir que
la de una pequeña calle italiana o española de algún rincón de país
exótico. Se trata de devolver la frescura a sensaciones marchitas, de
encontrar algo nuevo en lo que es viejo como la vida de todos los días,
de hacer brotar lo imprevisto de lo habitual". Y un poco más ade
lante: "La vida real y común es la roca de Aarón, petrusco árido
que fatiga la vista; hay no obstante un punto en que se puede, gol
peando, hacer brotar un manantial de agua fresca, dulce a la vista y
a los miembros, esperanza de todo un pueblo; es necesario sentir
el estremecimiento del agua viva a través de la piedra dura e ingrata". (30)
El matrimonio con sus fallas: injusticia, por basarse en aparien
cias de monogamia en el hombre, y exigir sólo, de hecho, la fideli
dad a la mujer —claro está que ésta tiene la fisiología a su favor—
es la solución menos mala; la mujer conserva su dignidad; es per
sona y no un mero instrumento de placer del instante; es protegida y
mantenida —en teoría al menos— en los largos períodos en que las
tareas de la maternidad le crean serias dificultades para bastarse a sí
misma. Y así, monogamia, con cierta indulgencia para la mujer, que
Vaz Ferreira enraiza en los Evangelios.
En el Fermentario del 38, condensación y superación del propio
pensamiento, se encuentra esta espiga madura:
"Sobre amor monógamo". — La solución de casarse, de unirse a
base de amor monógamo, tener hijos, criarlos, tiene sobre las otras
tanto más brillantes en imaginación y, no hay por qué decirlo, en pre
sentación literaria —la superioridad, aun estética, de ser la única
que resiste a la vulgaridad y aun se asimila lo vulgar, lo cotidiano,
sin perder la idealidad y dándoles alguna: dándoles, a lo vulgar, a
lo cotidiano, hasta poesía. Todo lo demás, a base de "plenitud del
yo", y "vida completa", etc. no resiste a la realidad. El hábito, el
tiempo, lo desvanece o lo corrompe, si es que existió; si es que llegó
a pasar de las frases". (31)

(-9) Obras. "Presentación al público montevideano de Anatole France".
Ibid., vol. 18, p. 17 - 22.
(30) Guyau, Jean Marie. El arte desde el punto de vista sociológico. Ma
drid, 1902, p. 165-66.
(-^1) Obras. "Sobre amor monógamo". Ibid., vol. 10, p. 169-70.

28

�62
•ttofBq Bas anb so;q b
ofeqB uojjeq ya jod sajyi 3} anb apid ai aafnuí ni ig,,
:p)UEds.)
oqaip p Bqnii.) ^ 'Bjya ua Ey.iauaiaj Bpaud anb BuiAip iu Bunuinq nzaonj Aeq ou
bsb3 ns ua sbui jBisa aaamb ou jafnuí eun opuena anb aapuaiua jod
ap Áay By oioa 'jopEysiS^ay opuais 'anb oqaajag ap pEiynaB^ By ua
oqaajag ap oaiiBjpaiB^ 'osaiABjj^ soyas;) uoq b jbjjeu opio aq 'isy
• • sopiJBiu soy BJBd uoiq
-UIBJ yEÍo9y UOlD09JOjd EUtlSyB JBUIByO9J B Á X^y ns 9p 8BJU9nD 9[Jip9d
b 9nj ^^^nÁupa ns aod 9^u9uiBisnfut opBuopuBqB '9nb bji9jj9¿j zb^
9p opxoouoa [9nbB b jbjiuii iiBjj:B9S9p 9nb so[ soq^nuí vÁ uog 'aop
•B[SlS9]^ ^9 Jod BpB}ISod9p B|[9 U9 BZUBIJUO9 B[ B J9pUods9JJO9 OpiqBS
Bq BX^nSnjn j^fnuí B| ts 9p BjJ9iqB uotis^n^ B[ oÍ9(j *BSOjSi[9d ubi
BUIJB 8OUB1U Sn8 U9 JOUI91 UIS J9Uod BJBd OUIO9 BjnfOSqB UBJ IU 9)J9n|
UBJ 89 ou BIUIBSoUOUI B^ B BUIU9UI9J BI9U9pU9^ B[ 9nb .I9A 9pidlUI
^\ B1STUIUI9J Bl^o[OTJ9 9p ^BIOJBd BJ9n^99 9p 9I99ds9 BUn 019^
•opB989p ou oioaoAip p jBjioqos b 89J9Ínui sns b UBqqo 9nb sop
-UBiu :ois9ijiubiu 9p ois9nd Bq pBpqB9J bj 9nb 'oun gjjnoo 9[ 98 O[
•98 'BpBZIUO99jd |9 Jod U9I9n[OS B[ 9p S9JU9IU9AUO9UI SO{ BJ9UIIIU9 'OTO
-JOAip \9 UOD 8BATJBUIJOU S9UOIlS9nD 8B[ JB9IJI[dlU9f9 ^B BAIA BOI^q
B[ U9 OpiIBnO j^ •44OUISIUUU9J |9 'O^dlU9f9 jod 'S9jqUlOq SO^ UB1U9AUI
9nb sb[ U9iq Xnuí uBzqoisodB oagd 'sBjjogj ubiu9aui ou s^j^fnuí SEq,,
•Bjqo ns U9 Á BpiA ns U9 BJI9JJ9q ZB^ BlU91SnS O[ Ojd99UO9 9Sg 'SOUl
-9JJX9 8O8BD U9 O[98 B[[9 U9 BJBJBdlUB 98 9nb 9p 98OpU9nJBd 'SBIJBIO
-TJ9U9q 8B[ 9p OUIISiqB Old90UO9 Un Jod (^g) 89¡BI9UBJ8Un9JT9 89UOZBJ
jod uoa9i^iuipB B^ s9aopB[stS9{ soqonuí 9nb tsá —^JojnB ns gp 9jU9tu B[
U9 8OU91U O[ Jod BpBUOIOipUOD ^^S^ 'BIABpOJ ^joll SOU Á^
un Á ouiJBiuqns un 9J}U9 uppoBSUBJi 89 opBZBJooB un 9nb Jiogp oxuoo
B9 soquiB b o^Bp o sg^nXupo so{ 9p oun^uiu b oyjBp ou 9.11119 upio
-9BSUBJ1 89 J9ÍniU B^ B OqdlUB OlOJOAip ^9 9JJBp 9nb J9pU91U9 9nb BJD
•9p BJigjag^ zb^ qBuoiDDBsuBjj Bjnuu^j ouiod opBqojdB sg Á Bugay
899UO1U9 ^9 oSlUIB ns 9p Oip9UU91UI Jod BpBlU989jd
Blnuu9J ^I ^^^J^dy "OIDJOAip |9 JB^9U UBqB989p
B9JOpBAJ98UO9 SO[ 'opB[ OJIO jod ^SBSidBIJOO IU S9UOIDBltlUq UIS 'jofnui
By b ouioo opiJBiu yB oiuBi otojoAip yo opugipgauoD oiooXojd un op
-BlU989jd BiqBq O99jy ^SODIUpáBlUB SOpilJBd SOp BJBUIB^ By U9 BiqBiy
'oiund y^ osayinostp yy -Á^\ 4tnsM BiuByy onb By op u^ioB^yniuoad By
b p^oyy oioojipui osgoojd onb jod JBpjoogj BqBisnS bjiojj
*yBi99ds9 osbd un onq "BsnBO op upisojdx^ uis 'jgfnuí By op
pBiunyoA Byos By aod 'BiuisiyduiB buijoj uo opipoouoo 'oiojOAip yo :bais
-U9J9p BlUJB Un SOUBUI SnS U9 OpUOlUod OIUOUIIJIBIU y9 U9 J9ÍI1UI BJ
9p pBpiJOTJ9JUI By JBnU91B 9q9p 98 9nb 'upiOBSUgdlUOD 9p OIUSIUIUI9J
yg U9 opBJídsut gjdiugis 'gpugyiug oiquiBD U9 í^gy By ug sopBoi^iogd
•S9 91U9UIBA11BXB1 X SOpBlIUIíy SOSBD U9 9jqiUOq yB OIOJOAip y9p UOIS90
-uoo By uoo opjgnoB gp ^isg *ByBiu sougiu upionyos By jiSgyg gp bibji
gs gnb U9 'yBJoiu - oaiibuijou Biugyqojd jginbyBno oiuoo Bjgpisuoo oy
'sBsoi^iygj sguoioiqíqui gp oisiAOjdsgQ *oi9JOAip yg uoo osjBigyduioo oq
•gp oiuouiiJiBiu yg bubiji9jj9jzba Biáoyogpt By u^ — 'oiouoaip \^

�CONCLUSIÓN
Los problemas morales constituyen preocupación básica en la
vida y en la obra vazferreiriana. Desprovisto de convicciones reli
giosas, ha colocado en la cúspide de la jerarquía de los valores lo
ético. Si no temiera incurrir simultáneamente en varios de los sofismas
condenados en Lógica viva, diría que pueda considerarse un alto repre
sentante del séptimo tipo moral de Spranger, que éste excluye deli
berada pero a mi modo de ver erróneamente, de su tipología: el que
llamaríamos por simetría "homo ethicus", que valorizaría por sobre
todo lo moral, o, más adecuadamente aun, del que no sé si llamar
"homo integer" que en un esfuerzo poco pensable pero realizable lleva
de frente todos los ideales: estéticos, religiosos, éticos, teoréticos, polí
ticos, sociales.
No es su preocupación dominante el planteamiento y la reso
lución de problemas teóricos; sin perjuicio de hacerlo y de hacerlo
bien, dedica preferente atención a la moral práctica y a los problemas
de la vida cotidiana.
No encontramos en él un sistema moral que intente resolver más
o menos forzadamente todos los problemas. No podríamos encontrarlo
ya que, consecuente con las ideas y distinciones de su Lógica viva,
marco obligado de todo su pensamiento, prefiere pensar por ideas a
tener en cuenta. En el fermentarlo del 38 recimenta su punto de
vista, mostrando la falla habitual de los sistemas que, salvo en sectores
del conocimiento simples y con mucho saber adquirido —no es por
cierto lo habitual en filosofía— practican un relleno artificial y
mutilan la realidad (33).
En Vaz Ferreira la preocupación ética es dominante y absor
bente, e invade dominios a los que habitualmente permanece aje
na: resuelve los problemas sociales —sin perjuicio de tener en
cuenta las ideologías existentes y antagónicas: individualismo versas
socialismo— fundamentalmente por ideas directrices éticas: libertad,
igualdad, justicia, sin contar la tendencia pobrista, que imantó su
vida y su obra; ella informa dos iniciativas que valoriza en grado
sumo y teme no cristalicen nunca, una de carácter pedagógico, otra
de carácter social: los parques escolares y el reconocimiento del dere
cho para todo hombre, por el hecho de ser hombre, y para ser hom
bre, a tierra de habitación, el derecho para la criatura humana de
habitar en su planeta, sin precio ni permiso. Y moral puede consi
derarse la idea directriz que aplica para la mejor solución del pro
blema normativo: proteccionismo versus libre cambio: el paralogismo
en que incurren los países y personas proteccionistas es que, conscien
temente o no, aspiran a recibir tratamiento librecambista y a dar
proteccionismo y parece subsanable por la aplicación de la máxima
ético-religiosa: hacer a los demás lo que querríamos que nos hicieran.

i33) Obras. "Sobre sistemas". Ibid., vol. 10, p. 90-91.

30

�•pBpiaaouis b[ X pBpxaA B[ ap —3[qBiapuodun tsbd— ounsjj^B X oaij
-isod a^uaioijaoo rp^paid gp X p^jjaq^ ap sguoTorqos sb^ ug bzubijuoo
:SO9I19 8OJ9T[JUO9 SO[ 9p UOI9iqoS9J B[ BJBd ^BJOUI BIDU919UO9 Bldojd
B^ ap sBpBuiuua^ eounu uoioBjadns X ojuaiuiBuijB ^p a^jBdB— sBpB[
-nuuoj ojjuan^ua anb saap^oaaip s^api SBOod sb^ uos sa^aoui ]^

�ÍNDICE
Pág.
Reproducción facsimilar de un pensamiento de Vaz Ferreira
Advertencia preliminar ....5
Lo moral en la vida y en la obra de Carlos Vaz Ferreira
En la vida

6
6

En la obra
Definición y concepto de la moral. — Sus ramas
8
Fundamentación de la moral
10
La moral viva — Su no realización — Fuentes de lo moral en
Vaz Ferreira
12
Moral para intelectuales
Consideraciones previas
13
Moral del estudiante14
Moral de abogados
15
Moral de los médicos
16
Moral de los periodistas
17
Feminismo
Algunos puntos de referencia
18
Definición y concepto. Enunciado de los problemas. Sus datos19
Estudio de los cuatro problemas del feminismo
21
a)Sufragio femenino
21
b)Derechos civiles22
c)Trabajo de la mujer
23
d)Relaciones entre los sexos
26
El divorcio29
Conclusión30

�Imp. Cordón

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3816">
                <text>Sobre Vaz Ferreira : (Vida, obra y actuación) : Fascículo I - La moral en la vida y en la obra de Carlos Vaz Ferreira</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3817">
                <text>Homenaje a Carlos Vaz Ferreira  en el V aniversario  de su muerte 1958 - 3 de enero - 1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3818">
                <text>VAZ FERREIRA DE ECHEVARRÍA, Sara </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3819">
                <text> Vaz Ferreira de Echevarría, Sara:&#13;
Sobre Vaz Ferreira, vida, obra y actuación /Sara Vaz Ferreira de Echevarría..&#13;
   Montevideo : FHC, 1963-..   3 fasc..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3820">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3821">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3822">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3823">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3824">
                <text>Fascículo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="39">
        <name>CARLOS VAZ FERREIRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="406">
        <name>FILOSOFIA URUGUAYA</name>
      </tag>
      <tag tagId="371">
        <name>SIGLO XX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="349" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="582">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/08ba70b2194052f3b8af7a364fabadde.PDF</src>
        <authentication>f6164078dd75266cfb668c3e35db6a82</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3825">
                    <text>961
O3QIA31NOW

C961 - OJ9^^ ^p € "
ajjaniu ns ap ouosjaA^uD ó/y ja ua

zva soi^ivd

zoA
zdA

^68*66 t

TT

V 3CVN3^OH
ZDy\ DJOg

©p

�0 80 0
961
O3QIA31NOW

(9óL DPDH DJidJj^^ zDy\ jod opoqojdo A opo|OJjuo3)

so|jd;^ ap ojqo D| ua A Dp¡A d| ua oso¡6||aj o*]
II OlfDDSVd

A Djqo

zva

zd/\ djd$

ap

��"¿8 "d 'SI 'lOA '¿S6I
ap bjbuib^) B| ap f'

ojoadsaj \u Bqatud ap
oidiauiíd nn jBJisiutuins uBuaaajBd pnjuaAnf Bjauujd ns n^ Buioaq
ua Xnra Bjuosa ttBoiS9^oaj uoiobjtuij,^ Bun Á 'a^uapuaasBJiui aiuauíBj
-nSas *BiopoauB Bun^[B o[9s ubj^ "ouisjaiB ^p upioBisajiuBui enn Bjqo
ns na jb9jisbj B^as ^tjnui *iqB BjSBq 9nxs o[ on BJT9U9^ zb^y i\^va
O^UBJ B 9^qBSU0dS9J JO^nB Un JBp OU BJBd *B9S9p B[ OSnpUI 9 8OTQ 9p
BI9U91SIX9UI B^ BUIJTJB 'nBj(n^) 'OJUOABJ OJOSppj ng ¿Z9A BUn^{B O9JB
J9S B 9^9^? 'SOATlISod SOUISlJBUlSop SO^ BJJUOD U9199B9J ns U[J
#Bun8[B BsotSqaj Biuoui9J90 b jijsisb BJBd ouiod saija
9l{^q 'oiu9iuii9ouo9 iui ap iu 'ofiq un 9ziinBq Bounu
U9 oji[9sui oqoaq 'bsoiij9j btuoui9J9D Bpo^ ap opuaipmo
4006T ua 9SBD aS #Blin^IB BAi^isod upx^qaj ua jbs9j8ui b piA^oA
"SBI9U99J9 sns opis UBiqBq anb sb[ bjiuoo 'saaopBsuad ajqq ap
ns ua soq^nuí b unuioo — upiao^aj ap opouad
[a jod psBd 'saaoXBui sns jod BpBa^naut aj b^ B^^ansip 'zauxu b^
-nasuBj^ 'ouisioqojBa |a ua opBuuijuoa Á opBztjnBq anq
ajuatquiB un ua panpa as Á piaBjsj "osoiSqaj ouBapi ns BpiA ^\ ua
BJiajjaj zb^y '^^s ap souaui Bipod ou 0U10^ — "pja vj u^
•Bjqo ns ua k BpiA ns ua '[bjoui
o[ ap \r joiaajuí anbun^ 'ajuBAa^j JB8n^ un Bdnoo osoiSqai o^
(T) 'Biauaia B^ ap vqpj sbui ap
-sap sojiosou aaqos ubuoioob anb sa[BjuapuaosBJi SBuia^qojd so^ Bio^q
aBJiB sou anb oata oanbisd \9n sa coiaiauoo X opuoq uaiq opi^uas
un 'sBuiap o\ jod *Bp anb ye 4ttpBpisoi8qaj,, : aiuaBtqBnjiqBq Ba[duia
anb ^a jod sop^aadns nos soquiy :Bi}Bduiis BJidsui a^ ou anbaod
opunSas ya 'oA^tsod Bui8op un ua SBZuBjadsa sns JBUisB[d pjSo^ Baunu
anbaod ouiuua^ jauíud ya ajBjJBasaQ -BJiajjaj zb^y a upi^qajJi ap o
ap JB^qBq opBnaapB sbui sa is laA^osaj Búas aiu

zo/^
D| ua X op¡A d| ua oso|6¡|aj

�Dos palabras sintetizan su posición frente a lo religioso: incertidumbre y duda: desde la época lejana en que contestó a un niño
que le interrogaba sobre si había Dios, que no sabía, ocasionando el
consiguiente traumatismo psíquico en el educando, al constatar la
no omnisciencia del padre — modelo, hasta ahora sigue considerando
cuestiones abiertas las relativas a Dios y el alma humana.
Pero si aparentemente su posición se mantuvo invariable, hubo
un movimiento subterráneo, de carácter afectivo, que interfirió con
lo intelectual. Ya dijo — mejor que otros — Bergson que la religión
surge como un paliativo del miedo,a la muerte. Por mucho tiempo
el concepto vazferreiriano no fue, o sólo en grado mínimo, calen
tado por el sentimiento. Pero... "le coeur a ses raisons que la raison
ne comprend pas": A partir de cierto momento, concretamente des
de la penosa enfermedad en que por dos veces hizo crisis su cons
titución melancólica (1929 y 1940), parecían haber surgido en él
anhelos nuevos; y sin llegar al hambre de inmortalidad unamuniana — que Yaz Ferreira califica de ingenuidad trascendente — aspi
raba a cambiar posibilidades por seguridades; y a medida que se acer
caba el momento definitivo, cuya angustia no alcanza a paliar nin
guna filosofía, se observaba en él un anhelo creciente de anclar en
alguna creencia. Tanto que sintetizó en 1952, en frase que no habría
por cierto suscrito en los albores del siglo, su actitud hacia lo reli
gioso: "Es un desear creer y no poder creer".
Por un momento pudo pensarse que, de producirse una hipoté
tica conversión, contra la cual no había tomado las precauciones de
Renán, y por la que bregan incansablemente desde hace varias déca
das personas beneméritas y bien intencionadas, se produjera en el
sentido del catolicismo, hacia el cual lo inclinaba el fuerte peso de
la tradición familiar: católica era su madre; católica, con las sal
vedades que derivan lógicamente de muchas de sus poesías (2), su
hermana María Eugenia y católico el ambiente en que transcurrieron
sus primeros años. (3)
En la obra. — Dispersas a lo largo de su producción encontra
mos valiosas consideraciones sobre los problemas religiosos. Nunca
satisfizo el anhelo pedagógico que nos haría desear la coordinación
y unificación de su pensamiento al respecto: va sembrando ideas
desde 1892 hasta 1957. Fijemos algunos jalones:
1892: Publica pensamientos (4) que incluyen una consideración
sobre un problema conexo: la muerte.
(2)Ver Vaz Ferreira, María Eugenia. La isla de los cánticos. "El ataúd
flotante", "Historia postuma", "La rima vacua". Montevideo, A. Barreiro y Ra
mos, 1924, p. 51, 57, 75.
(3)Más adelante, hacia 1956, el peligro pareció conjurado: las corrientes
subterráneas habían seguido su curso y Vaz Ferreira ancló definitivamente en
su posición de incertidumbre, que mantuvo sin deflexiones hasta su muerte,
acaecida a 3 de enero de 1958. (Nota de 1962).
(4)Dr. Pascal (seud.). Las primeras ideas. "Pensamientos". Montevideo,
Diario "El Día", martes 25 de octubre de 1892 (Artículo firmado por Vaz Fe
rreira con este seudónimo, tomado del título de una obra de Zola).

4

�"01" T^ *d 'SI "lOA ''P^I \JBJoiu bj ap Bzusuasua ajqog,, 'svuqQ (Zl)
•dd 9\z 'ot *joa '*piqi ^oiJBUiauuaj,, 'sviqQ
dd 022 '86l 'BpiluB|iy djx 'oapiAajuoj^ -ouvjuaiudaj (xx)
"102 "61 "d
0J -joa ''piqj •^¿BUBuinq pnjainbui B[ ap jbjoui ouíáis ja sa jBn'")?M 'snuqQ
"dd 81 '96I 'BpuuBjjy
•d¡x 'oapiAa|uoj^[ ¿vuviunq pnjainbui vj ap puoiu ouSis ja sa jvu^? (üX)
"801" 26 "d
'jq *joa '"piqj ^BzuBuasua ap sauoijsana A Bi^oiáBpad ajqos sauoiaaa^,, 'svuqQ
'8161 'souiB^ A ojiajjBg *y 'oapiAajuo¡^[ •BuojBJBda.id - ouspunoas oj b
uoiaBaijdB uoa ivzuvijasua ap sauoi^sana A, Di^o^vpad aiqos sauoraaarj (G)
"68"88l "d ^V "IOA '"PNI •-t?í D3J?7,, 'snuqQ
"0161 'SO!JÍJO ^ saijy ap jbuoid
-bj^ Bjanasg bj ap -d;x 'oapiAajuoj\[ -BaijaBpip u^iaBidBpB i nata vaiSq'j (s)
"26-811 "d ' "lOA '"Pí^lI "wsajBnjaajaiui BJBd JB-ioj,^, wsojqQ
"68 aM '61 "IOA 'SI O!IB '"PÍ^I 'sajDnjaajatm vuvd jvioj^ (¿
"211 • 61 "d '8 "IOA '"Piqi "Moui3iiBui8Bjd jg,, :svdqg
"68 ^W '61 "IoA
'cj oub '8061 'pBpisjaAiujq, bj ap sajBuy 'oapiAaiuoj^ •oiusiimu^vid j^ (,,)
•upisaaA 6j &lt;-dd oil
'8061 'ojajjBqB^ A ouijbj\[ ^diuj 'oapiAaiuoj\[ •umaan A ojuajwiaouo^ (y)

^ 9p SOlTI9UIBpunj SO1UBJ SOJ 9p OUtl OUIO9 OSOlS
oj BJjs9iiiu (_x) (^vjom vj op vzvmjBsua ^jqog^^ :u^j :%!
•BUI9jqOJ(I J9J)
jb s9uoT9nqijjiio9 sb^ba (xx) oiJB^u9uu9tq j9 ug :86l
•UOZBJ BJ 9p OUtSIJo^inb J9 Jod OptU9lSOS 4SBZUBJ9ds9 IKS Bn^OB 9nb
J9 U9 BUBUinq BJÜ^U9AB BJ 9p BZ9piIBj^ BJ JtB.TJSOlU B BpBUIlS9p 'B9T^9
91u9ui9juBiiiuiop9jd 4Bi9U9J9jao9 i(ox) vuvuinij pnjdinbui vj ap jvj
-oiu ouSis ja sa jvn^? :ua SBpBjstB s^uoTOBjgpisuoo SBunájy :9^6J
"SOX9UB Á 8OSOl^lJ9J SBUI9jqOjd SOJ 9JqOS S9UOT9BAJ9SqQ
•(6) vzuvuasua ap sauonsana Á, vjSoSvpad auqos sauoiaaarj ug :8J6J
*S9JBUdsoq 8OJ U9 SOlSIjg SOJ 9p UOIJS9nO BpiOOUOO BJ 9jqOS S9UO19
-Bjgptsuoo sBiin^jB — sbjjo 9J1U9 — (s) vam vajSq'j ng :oi6T
•BZUBU98U9 TIS A OSOlSlJ9J OJ B 9^U9JJ UOIOTSod ns BSl99jd 99UBjg
9jojBuy gp ouB9piA9juotu ogijqnd jb uoiDBjngsgad bj ug :6()6T
'((sojqand soj ua A sauqtuoy soj ua vpm vj ap
oajSvj} oiuanunuas ja(jf, ^p s9U9jbui eoj U9 A sbi9U9J9juod BJBd sbj
-ou sns n9 opnugui b SBuigpB gogjBd^ 9iib) ouisijuBisgjojd A- oiustotj
•oibo 9JJU9 ojgjBJBd 9jqi^tiasTp un sbui 'sosoiSijgj sgjBioui SBiugjsis
8oj b BoiijJD Bun Bjnuuoj (j,) sajvnjaajajm vuvd jvuo^^^ ug :806I
•ouistoiisiui jg Á
bj gp sooijoBjd sojggp soj gaqos sauotOBjgpTsuoo gosq aojjg
i gjsa gp ojTspdoíd b '(9) otuspviuSvuj j^ ug :806T
•sauíBf gp gjquino Bjqo bj b s9uoiobjoub gp uoiodijgsuBJ^ 'asnaiSij
-a^ aouatxadx^fi b eoiJBjuguiog Botjqnd 'ouisioxidggsa jg 'jBsugd gp
opout ns gp snuo jg ouioo 89 anb Bui9i un gjqos sguoTOBjgpisuoo sa\
-UBS9J9^UI gp oiginfjgd uis (g) ojjvjuawja^ jguiud jg ug :806T
•BSOi^rjgj bijosojij ns gp soojbui soj boojod 'bijosojij gp osjnouoo un gp
jBunqxa^ jg 9}ub opjgj 'opBjio bX 'ooi^p^Bpgd ofBqBJj un ug :¿68T

�1952: En Recuerdos de un Curso sobre pedagogía de la ense
ñanza secundaria (13), retoma los temas filosóficos y religiosos tra
tados en 1914 y 15, refrescándolos, remozándolos, y poniéndolos al día.
1953: En ese extracto de ideario que se tituló, en denominación
bien vazferreiriana: Sobre algunas que creo verdades (14), nos da el
estado presente de su oscilación frente a lo religioso, y ratifica posi
ción con relación a la antigua polémica de los Cristos.
Hay además un interesante material de estudio en los apuntes
preparatorios para conferencias, no destinado a la publicación. Des
taco los relativos a la teosofía (15).
Formación espiritual de Vaz Ferreira en lo que dice relación con
el tema. (16) — Para investigar la formación filosófica de Vaz Fe
rreira y en particular la de su filosofía religiosa, son muy de tener
en cuenta: a) datos por él suministrados en la viva comunicación
de su cátedra; b) la lista de libros consignada en Moral para inte
lectuales y su complementación.
a) Al iniciar sus conferencias sobre teosofía, nos habla del
proceso de su cultura, ya avanzado cuando conoció las religiones
orientales. Describe la formación mental de su generación (predo
minantemente filosófico - científica) y la inmediatamente anterior
(histérico-política) como reflejo del pensamiento europeo. Ambas
tuvieron que optar —en forma dilemática— entre: a) Religión y fe.
b) Ciencia y filosofía. Razón y libre pensamiento. Vaz Ferreira des
taca que en esa elección, uno de los términos, la religión, se mos
traba estrechada e inferiorizada (también algo el otro, pero...) por
io cual su formación intelectual tuvo una base incompleta: en pri
mer lugar sólo conocieron las religiones occidentales (o, si se quiere,
las hebraicas); en segundo lugar sólo religiones literales, en forma
literal, literalmente entendida. Conocieron el catolicismo (cristianismo
muy "incrustado"); el protestantismo, algo limpiado de incrustacio
nes y (muy poco) más libre; siempre literal: Biblia, Evangelio, en
tendidos como dicen. Fuera de eso, conocimientos superficialísimos
sobre otras religiones: Mitologías grecoromanas, aderezadas como pa
ra niños; egipcias, hindúes, presentadas como inferiores o fantásticas.
Todo eso era interpretado por los del otro lado de dos modos
diferentes:

(13)Obras. "Lecciones sobre pedagogía y cuestiones de enseñanza. "Re
cuerdos de un curso sobre pedagogía de la enseñanza, Ibid., vol, 15, p. 15 -17.
(14)Obras. "Sobre algunas que creo verdades". Ibid., vol. 12, p. 17-52.
(15)De las interesantes conferencias dictadas por Vaz Ferreira en 1924
sobre las religiones orientales, quedan sólo apuntes preparatorios, en estilo tele
gráfico. Felizmente, son analíticos y permiten reconstruir aproximadamente el es
tudio perdido. En estas conferencias anunció otras sobre el mismo tema, que no
llegaron a realizarse. Y así, de mi conocimiento, sólo se ocupó ex-eátbedra de la
Teosofía en 1924.
(ll!) Los párrafos relativos a la formación espiritual de la generación de
Vaz Ferreira, están tomados casi textualmente de los apuntes preparatorios para
las conferencias sobre Teosofía en 1924.

�so^njj sns soidojd uos X 'aaajojj X BDijiianij joqjy un ouiod jsy
•BjjBjmnj ap opotu ja ua X sisop B[
ua Bisa pBpijBuiSuo bj :aj X uozbj opuBuiquioa jaAjosaj uaqap anb
sajqBjnuiui SBpnp b a^uajj UBjjuanaua as ojad ísoaijBuiajsis soj anb
oduiBD oqduiB sbui uauaij sajqij saaopBsuad soj anb oijaia sg
•SBaiBjqaq sauoiOBZijtAia SBjjsanu ap JopBJidsui ubj^ asa
'Bqqig bj ua ojbjo sbui X sa^uB 'jofaui s^qaip uajsa ou anb asjBij
-uoasa upapod SBSoa sBaod u^na rojduiafa uanq un JBasnq BJBd ^
•soduiaij so\ ap S3abjj b sajqBiJBAui uaaauBtuaad 'pBpqBjJoiuui '
-aiqos 'a^aanuí 'sasoip o soig rsBsoi^qa^ sajuBáojjajux sv\ oía^ "j
o[ ap sopBUBj^uasap 'sojaBj^sqB X sopiaaiBJua sBuia^qoad
anb sojospgj so[ sa^uiSuo uaiq jas ap sapBpqiqBqojd
uoiaBaja Xbi^ oaoduiBj ojad 'paijip Bijas Bqaiud B[ 'Bjjosopj u^
ua BauBjuodsa uoiaBjaua^ B[ ap pBpqiqísoduu B[ paisouiap
"BJiajja^ zb^ ^^ BsoiSqaj Bjjosopj bj ap pBpqBui^uo B[ ap
'SBiDuanjjuí sb[ ap Biuajqojd opBaqap [a inbB Bjuasajd ag
•BSoiSqaj Btjosogj Bun '[bioos
bjjosojij Bun X puoui Bjjosopj Bun anb JBd u\ b asopuaXnjnsuoa 'Bid
-ojd Bjuana jod JBSuad b ozaduia '^biujoj vji^o'j ns X viSojojis^ ns
jiqijasa b 9A3[[ o[ anb ojuaiiuiníáas jap bia b[ opuBuopuBqB 'opu^na
ojosopj oj^sanu oijjBd jqB 8Q "aiuauíBiBipauíui oipaaaad O[ anb bj X
BJiajja^ z^^^ p upiaBjauaS bj jod Bpiqiaaj uoiobuijoj bj anj jbj^
* (ll?I\[ ^JBnlS t^^í)liaíIg : jBiuauíijadxa-oaij^uaia Bas ísouipuoaiS
:BjsijBapi-oaijuBuioj Bas) BiaBjaoiuaQ '(oiJBsaoau ouioa opiqaouoa)
'(umSijaj ou) Biauai^ -(ouisiaijsiui ou 'aj ou) uozBg :ubj3
ojSis jap SBpBaap SBiuijjn) saauo;ua sajuBuiiuop SBapi SBq
•(BJiajjaq zb^ ua) Bjap
-Bjnp X Bpuoq sbiu 'nBXn^) ap Biauanjjuí bj oiaajBdB apjBj sb^^[
•upisnasip
Bpoj jBjjaa BJBd tí^jxip jajsiBj^[,, rjiaap BqBisBq —aaajBd un^as —
uaxqiuB^ jnby "OAaoipaj^ ja ua saja^ojsijy jod Bpiajafa bj ouanbad ua
Bpjanaaj Biauanjjuí ng -jaauadg Bpouiiuuio buijoj ua puiiuop ojjsanu
ja u^ 'opnasa ja ua a^sisqns ^osajSoj^ X uapjQ,, :Biuaj ja X 'p^piu
-Biunq bj ap ucuSijaj bj b sopBj^BSuoa sojduiaj BjABpoi X^q 'jisBjg
ja ua tsB :a^uio3 jod uojan^ sBiauajajajd sbj 'sasjBd sojio ug
•BiuouiaSaq ns bjiuoo 'Bjpajsa bj
ua a^uBjapB sbui X ¿68T aP oaiS^SBjiad ofBqBjj ns ua bX 'BuoiaaBaj
BJiajjag z^y 'ouisiAijisod X ouisijBijajBiu 'ouisxjBnjiJtdsa :opBSBd ojSis
jap sauíj b sjBd oj)sanu ua saiuBuuuop SBjanasa saji sbsoiubj sbj uaaaj
-Bdy •uoiDBDjnjiq Bun Bianpojd as 'opBj asa ap uoiado bj Bqaajq
•ouisiubij
-siJD jap BjnjjB bj jijuas ap oíain^jad uis 'soxauB X o^uaiuiBsuad
ajqij ja jod uojBjdo upiaBjauaS ns ap soqanuí X BJiajjag ZBy^
•opBSBd jap saj
-ojja ap (Bjaauís souaui o sbui) BiauaAiAajqos ajduus ouio^ (,,^
íuBqBUBáua X
jBuiuiop UBjjanb soun anbjod 'ajiB^jOyY oj b 'onSijus jg (ój

�y sus flores, pero no podría hacerlo sin los alimentos del suelo y el
agua, así cada pensador estructura su ecuación personal acerca de
las preguntas eternas, en la que interviene en grado diferente el
filosofar anterior.
Supongamos.. . una hormiga laboriosa y resentida que se dedi
cara a rastrear las influencias subyacentes en la obra cumbre de
Unamuno: "Del sentimiento Trágico de la Vida en los Hombres y
en los Pueblos". El hecho de precisar influencias de filósofos — ci
tados y no citados— ¿disminuiría acaso la fuerte originalidad y
valía del conjunto?
Para terminar esta larga introducción, creo que son aplicables
a Vaz Ferreira las palabras con que cierra Emilio Oribe el estudio
de las influencias que actuaron en aquel otro gran integrante de la
generación del 900, José Enrique Rodó.
"Los que con él convivieron, aquellos en los que se apoyó para
actuar, pensar y crear, no nos importan: la vaguedad de sus nom
bres no nos preocupará lo más mínimo, ni tampoco la partícula de
la personalidad del escritor que en alguna forma fue tributaria de
lo accidental y caedizo de tales fugacidades" (17).
Entrando al tema: La clave de los filósofos y obras influyentes
en la concepción religiosa de Vaz Ferreira, — aparte de Spencer, ya
superado— me parece sernos dada por la lista de libros publicada
en Moral para intelectuales y su complementación. Destaco algunos:
Guyau, M. La Irreligión del Porvenir. — Esbozos de una Moral
sin Obligación ni Sanción.
James, William. La Experiencia Religiosa.
Stuart Mili, J. Estudios sobre la religión.
Renán, E. Vida de Jesús.
Pese a su heterogeneidad, son todas obras escritas por pensa
dores libres, limpios de dogmatismos, amigos de dejar las cuestiones
abiertas, y, a la manera socrática, de hacer engendrar las almas.
En cuanto al grado de influencia: Sería interesante precisarlo
a través del valioso testimonio de las anotaciones marginales, en el
ejemplar de la biblioteca particular del pensador que nos ocupa. Y
a primera vista se observa que los subrayados y anotaciones de "Los
Primeros Principios" son meramente de estudioso y de discípulo.
En Renán, la impresión es análoga, si bien, en los márgenes de
La Vida de los Apóstoles aparece ya algún "lo mío": Surge la con
frontación de la filosofía religiosa estudiada con otra, la de Vaz
Ferreira, en tren de constitución. En Stuart Mili y en Guyau los "lo
mío" se multiplican: hay ya cotejo de dos ideologías y de dos "sentimentologías integradas. No me referiré al diálogo con James, enta
blado en los márgenes de L'Expérience Réligieuse. Fue, aunque amis
toso, tan animado y polémico, que de él surgió una obra que se llama,
precisamente: "En las márgenes de la experiencia religiosa".

(17) Oribe, Emilio. La dinámica del verbo. Montevideo, Impr. Uruguaya,
1953, p. 77.

�•(961 3P BiM) "06-S8S 'd '8 'IA '1961
'BuopaaBg SDtajduio^ sniqQ *ap pn8ij\[ 'ounuiBuj^ ja^ 'Bjiajja^ zb^ ap
uoianiujijc Bjsa a.iqos ajuauíBai^aaua ^uoiaasaa 'ouqij i^^^ ua ounuiBiify (6X)
"dd frOI '61 "lA
"piq| *4^BJiajjaj zb^ A. ounuivu[\ aj^ua Biauapuodsajjo^),, 'sv^qQ ja^ (8X)

apsap Bqa^q bX SBiuap oy jod BqBjsa BSOiStyaj Bjjosoyyj BXna 'Bjpuag
zs^ Jod opBjsnS anj ou 'osoy^iyaj ya X yBJOiu ya 'ajqtuoq ys
-ajui uEjaiqap sbui ^nb 'oqoíp jofaui 'ubs9J9Jut sbiu anb
SOp SO^ 9jqOS UOIUldo BSOqBA tlS Bp SOU 'SB01STJBJ9UI SBJTl^p SB|^ 9p
opuB^^q 'a^a anb ua 'uos^aag ap ajquina Bjqo b^ b oju^na u^
't4aaquioq ap BptA bSjbuib 'a^janj '^puoq 'Buanq Bun b ^aaquioq ap
BpiA Buanq Bun b jouajut íbuisiui BpiA b^ ap opB[ p aoijajuí sa osa
opoj?, :opB[[oaaBsap b sopBm^ap aauauíptaadsa sapnjijidsa soxaiajafa
so\ b ouioa tsb 'jaaouoo ap soansjiu sojuaiuiipaacid so[ b ouo^Bqoad
jo[ba osBasa apaauoa A 'une BpBjadns ou Buixjsa anb 'uozbj b^ uoo
Bpanb as BJiajja^ zb^y *ouisiaijsiui 'uotainjuí csapuoiaBj ou o^uaiuiia
-ouoa ap soipaui so^ bzuo^ba uosjag 'p^pisoiS^aj ns ajqos uotaaB
optajafa jaq^q aoajBd aui ou (ouiiqn ajsa ap iajuBÍij ojaaja X 'aÍ
-ua^ X o^uaixuBsuad ajjua sauotOBpj *fa #d) BJiajja^ zb^y ^a
Bjsa ig '44uosSaag ap bijoso^ij b^ aauBjaoduit sbui O[^ 'opBUiuiou o^ ap
'sapna sb[ ag qBjuapiaao oiuaiuiBsuad p ua SBSoa sbj^o uoaaiuiA sand
"S9CI :90ip ^s 'nBXn^) uoa uopBpauíA B^ Bp^puas zaA Bun 'sBpBuoio
-uaui bX 'Bijosoax ajqos SBpuaaajuoa sb[ BiBd sajundB so[ ug -b^bS
•^u BJBd 'aiujTiajaj oqap anb v\ b 'a^qísod Bpuan^ux bjio X^g
•Bjqo ubj
Bun sa rsisajujs ua 'ojag '(o^snS ap saaaA b X) uppBjapuod ap ajuaj
-bo 'oiJOjaxpBjjuoa 'Biuajsis ap ojpj 'puiSiao 'a^anj sg • • -jBzqBjsija
uanSisuoa ou sojubj anb 'Bpipaui ns Bp anb p 'ounuiBug ap (6I) ojqq
44p,, Bja Bjqo Bsa anb SB[[a ua BqBuiiijy UBDijqnd b o^aq ou anb
'sBiauaaajuoa saju^Sap sbuba uojaqBS sauotOBjouB sns ap rpuoisajojd
uoiDBuuojap ns bX Biuaj Bjpaaag zB^ 'opiiA ojp ap oaiuiapd oo[Bi|)
ojjo 9-iqq as sojqond soj ua A sa^qtuotf soj ua vpm vj ap ooi^vji oj
-uaiiuijuas \a(j 'ounuiBug ap aiquina Bjqo B[ ap sauaSjBiu soy ug
•Booadjaaj Biauangui jBiujxyE opipod Bq as 'yanéijY UOQ 9P
[Bniaayaiur BjnbiBjaf BiuisiqB By opuBiadsaj '^ "say^BpjaA sus UBjaap
as anb ua boijijo ap soynajjjB X (sx) SBiiBa ua BpBjsayiUBUi .'[Binaaya^
-ui |)bjsiuib buij Bun uojaiAnjsos BJiaiaag zby X ouniUBug sajBdsip
Xnuí sauoionyos Biynaijip BayiBuiayqoíd By ap pBpiiuapi By 44 • • • aaanuí
opo^ ajqos ^aaanuí X ajjns 'aa^u anb ya 'osanq X aujBa ap ajquioq ya^,,
ouis — ounuiBug ap B^uana aod ba Biauauíiaaduii zryaj By — 44Bjn}sa
ap,, ojospyíj yap uoiaaBJjsqB 'a^uBsuad ajqiuoq ya ou ^BUBuinq tbjxi\
-bijo By ajqos uajnajada^ anb ojubi ua ajuauíBATsnyaxa isbd UBsajaiux
as —SBjsiuBuinq souanq ouioa— oyap yap sBy aod X 'bjjoii By ap X
oyaia yap sbsod SBy ua JBpuoqB b uauod as 'unuioa opijuas BuiB[y as anb
pBptyBna bibj Bsa ap sopBiop X sa^ua^iyaiui sajop^suad sop opu^ng
•ByaBsxaaad Bijas aui ypjJJQ "ounuiBug ap yanSij\[ uog ay&gt; By b
•aj ajY -Bpunjoad X BiapBjnp 'Btauanyyui bjjo JByBuas anb

�largo tiempo atrás; y a quien solicitara su opinión al respecto, dio
ésta, categórica: "no me obligó a leerla hasta el fin".
Estructuración de su filosofía religiosa. — Vaz Ferreira integró
tempranamente su cosmovisión con una metafísica de líneas bien de
finidas: ningún dogmatismo, ni positivo ni negativo, que intente re
solver arbitrariamente problemas insolubles, sino un saber poco am
bicioso, humilde, que se conforma con ahondar, hasta donde alcanza
la razón, los problemas que no puede resolver la ciencia. Muchas
veces caracterizó y valorizó la metafísica: nunca tan bien como en
aquellos párrafos del primer Fermentario: "En medio del océano
para el cual no tenemos barca ni velas, la humanidad se ha esta
blecido en la ciencia. La ciencia es un témpano flotante.
Es sólido, dicen los hombres prácticos, dando con el pie; y, en
efecto, es sólido, y se afirma y se ensancha más cada día. Pero por
todos sus lados se encuentra el agua; y si se ahonda bien en cualquier
parte, se encuentra el agua; y si se analiza cualquier trozo del tém
pano mismo, resulta hecho de la misma agua del océano para el
cual no hay barcas ni velas. La ciencia es metafísica solidificada".
Es sólido, dicen los hombres prácticos, dando con el pie; y tienen
razón. Y también, nada es más útil y meritorio que su obra. Ellos
han vuelto el témpano habitable y grato. Miden, arreglan, edifican,
siembran, cosechan...
Pero esa morada perdería su dignidad, si los que la habitan no
se detuvieran a veces a contemplar el horizonte inabordable, soñan
do en una tierra definitiva; y hasta si continuamente alguno de ellos,
un grupo selecto, como todo lo que se destina a sacrificios, no se
arrojaran a nado, aunque se sepa de antemano que hasta ahora nin
guno alcanzó la verdad firme y que todos se ahogaron indefectible
mente en el océano para el cual no se tiene barca ni velas". (20)
La filosofía religiosa es una rama de la Metafísica, importante si
las hay, por abarcar un problema básico: el de la inmortalidad, más
Dios, la muerte, etc.
Vaz Ferreira no la ha constituido buscando un "justo medio"
entre posiciones ya hechas: en lo religioso, como en todo, gusta del
estudio directo y de las soluciones propias: su posición es de incertidumbre y duda: hay conocimientos ciertos y seguros; otros proble
máticos; no se debe forzar la creencia, sino graduarla; considerar
cierto solo lo cierto; probable o posible, lo probable o posible; dis
cernir lo que conocemos bien de lo que conocemos mal o ignoramos.
Sería erróneo en materia religiosa, dar a conocimientos imprecisos,
apariencias de certidumbre.
En ciencia, todos están de acuerdo en reconocer las imprecisiones
del saber: con más razón debe admitírsele en metafísica; así como
frente a una masa de agua podemos describir adecuadamente lo que
ocurre en la superficie, y conocemos cada vez menos bien, o no cono
cemos, a medida que ahondamos, así como podemos describir bien lo
(20) Obras. "Ciencia y metafísica", Ibid., vol. 10, p. 122-23.

10

�TI
'222 *d 'I "I0A '0261 '^JAiq np ^aucssiBuajj eq 'subj 'isnoj -34130^ (x-)

O\ 9S OU 9nb 9J9ipjd 4OUIUU91
[9 S9UOT0UIJSip 9p OpBSIJI Bq 9nbunB 4JSB ^ *9)U9U.IO9 OSU
p U9 opBuioj Bq 9nb oai}b89U oiuspBiuSop 9p 9^mj p jod 'ouisio
-I^d99S9 p 9)U9UIBSl99jd S9 4BpOUIO9UI 9{ SBUI 9llb SO^ 9p OUtl 4SOpOJ
9p 4X 4BJ9inbpno uouisi^ un U9 opBjgsBoug jos Bjs^pui o\ 4pi09ds9
U3 "(xs) I9!9 nP T^199J l^BSSiojnDsqo 99uinj 19 jiruq 9nb jS9tu uiou 9j
í}noj JS9 ^U9UIIJU9S 9[?^ : BUBIJSIIBJ UOI9BUIJIJB Te\ BiaiqtJOSnS 9^U9UI
qi9B¿J #pBpiS999U UTS JBUIUIOU 9p OTJBptJJBd S9 OU pj9U9 Ug "OAIIBO
-tjxpo p BjsnS 9| ou Bjpjj^g zb^ y 'oiuspiidoos^ ^sopdxosip osnp
-UI 9 8o8lUI9U9 Jod BpBpUIJOJ B9IJIJ9 B^ 9p (IIJOU! J1^J p 999JBdy
•oaia opBjs^ un 89 9nbaod 'BDiSpSBpgd uppBuuopp
TB\ B 'BjqBpd BUn U9 4Bp9J9UIO8 'SB[nUIJOJ B B^JI9np9J 'B|JBZIlBUI9nI)S9
'B[Jixuns9J ^xojJiQ "[Buosjgd X g^uBiquiBO '9[qBjnui '^pBiJBA oui8 4sopoi
BJBd B9IlU9pt 'BpiájJ X BflJ 4BUBIJ9DU9ds B[ OUIOD 4S9 OU pij 9jdui9TS
Opi09UBlUJ9d Bq 9nb B[ B
BUBUpj[J9JZBA BSOlSipj BIJOSOpj Bq
•SBSOl^ipj SB10U9I9UO9 9p
ouisif^ds^ un 9nb sbui p U9 J9A ou b Butpui 98 'um^q^j BpBO 9p SBid
-Ojd 8B9IJSJ^^1^BJB9 8B^ B UBjdBpB 9S S9UOTSIA SB[ 9nb U9 (q ÍUpiOBU
-osu9 op o sooiSopiBd sopBis^ uoo oos9ju9JBd ns U9 (b :9iu9uipd
-lOUTjd 9SOpUBSBg -ODUSTUI OIU9IUI19OUO0 pp JO^BA p 9JU9JJ BATJb^9U
BI9U9pU91 B[ BUlXjd 'OJUnfuOD Ug -S9UOT99B9J SnS S9^dppUI UOg
"BJ99UI8 BTOUBJOuSl BUn OUI8 4BJ9Op BIOUB^OtlSt BUn OU
4OJ99ds9J p J9U9J 9p JBJBJJ ÍBI0U99J9 B[ JBZJOJ OU :pj9U9S OTJ9JIJ0 ns
'osoi^ipj oqo^q 'oiusioxjsiui p Boqdy -upioisod ns oiqos UBJisn|i sou
9tlb 4S9UOIDBAJ98qO 9p 91J9S BUn 4S9XUBf '^ 9p ttB8OTipj BI9U9IJ9dxg
sg,, gp JB[dui9f9 ns U9 'pu^isuoa oj9d íoio^dsgi p pio^dsg oxpnjso un
oqDoq Bq ou Bjpjjgg zb^y #so9ijsiui oju9iuipouo9 gp sorpgj^ (q
•jgqBS ou pp souisiqB so^ gjqos Bin sou onb ziq
[tqgp 4unB opBjgdns ou ojod 'oioopoduit oxpoui un ouroo outs íbsoj
-gpod 'BjnpsqB 'opipjux ouiod 4ouisi[buot9b.i pp bjoubui b[ b 49qp
-UO9 B[ OU ÍJBJOSOfTJ ns 9p 91U9UBUU9(I BjnS B[ S9 ^UOZBJ Bq (b
:sop on^mjsip 4oju9iuiroouo9 op soipoui ouioq -pBpqBj
-JOUIUI 9p O9S9p 9nb SBUI 89 OU pj Jod BUIOJ 98 9Ilb O\ 9nb J9pU9^U9
jod 'BZBqogj o[ —BUBiuosSjgq X BOiupjB^d sguoioisod sb[ oj^gdsgj p
jbTij gp sgndsgp— pBpqBjJouiui gp ojuiisui [b ojubiio ug 'S9uoi9bj9a
-9SB SnS ^BJJSOUigp BJBd SOIJBJ^UO9 SO^ 9p pBjpiDIJip B[ U9 91U9U1BJ9UI
UBSBq 9S 9nb J9pU9JU9 JOd [¿SOpi0U9AUO9 SO^ B OUIS UBJ99U9AUO9 U9ltlb
y?] "SOIQ 9p BI9U9JSIX9 B^ 9p SBqgnjd SBpBUIBJJ SB[ U99U9AUOO OJ
ojs^ #SBAiiBUUip SBqgnad jBJjsiuiuins gpgnd ooodiuBi ojgd 'ouniusuQ
UO9 OS9 U9 BdgjOSIQ "pEpipiJOUIUI 9 SOIQ 9p BIDU91SIX9 B^ B 9liodo
os ou onb gpugiiug 'onjgdigd BinS ns 'upz^j tb\ b ojunno ug -gu^i} bi
ou ojgd BiJB9S9p b¡ Bjpjjog zb^y 'sopEi^^iiAiad soun[B gp gjjBd jod
U9I0B[9A9J B{ U9 BIDU99J9 49J BJ Jod J9U9jqO 9p9nd 9g 'SOpoj 9p O^J9t9Ul
SBUI p S9 OSOl^ipj O^ B OAIJB[9J OJU91UI19OUO9 p 9nb 4OIUSIDI^d9DS9
g^ioduii oqg gnb uis 'jpiiupB soiugqgp 49juozuoq pp sbj^ bis9 9nb o[
opoiu unSuiu gp X 4oubC9[ oj ugiq sougiu X 'oa^sgnu boj99 b^s9 9nb

�Ysin embargo, como muy bien observa Unamuno (") conviene
atenerse al recto y primitivo significado de la palabra; y éste es bien
atrayente: escéptico viene, por intermedio del latín "scepticus", de
un vocablo griego cpie significa: hábil o inclinado a contemplar, refle
xionar, meditar, derivado a su vez de un verbo que significa: escu-^
driñar. Y así escéptico sería el contemplador, el meditador, el escu-j^
driñador, y Vaz Ferreira es todo eso y le gusta serlo.
Ese otro gran buscador que se llamara en vida Soren Kirkegaardi /
adhiriendo a la afirmación de Lessing dice que si Dios le ofrecieray
en su mano derecha la verdad, y en la izquierda el esfuerzo ince
sante y penoso por lograrla, se quedaría con la izquierda. Vaz Fe
rreira no ha leído a Kirkegaard, pero es buen conocedor de Una
muno; múltiples y categóricos subrayados positivos señalan su adhe
sión a los hermosísimos párrafos en que el pensador vasco expresa su
deseo. .. de no ver totalmente logrados sus anhelos. ..
"Y, sin embargo...
Si, a pesar de todo, la tragedia culmina aquí.
Yel alma, mi alma al menos, anhela otra cosa, no absorción, no
quietud, no paz, no apagamiento, sino eterno acercarse sin llegar
nunca, inacabable anhelo, eterna esperanza que eternamente se re
nueva sin acabarse del todo nunca. Y con ello un eterno carecer de
algo y un eterno dolor. Un dolor, una pena, gracias a la cual se crece
sin cesar en conciencia y en anhelo. No pongáis a la puerta de la glo
ria, como a la del infierno puso el Dante, el "Lasciate ogni speranza".
¡No matéis el tiempo! Es nuestra vida, una esperanza que se está con
virtiendo sin cesar en recuerdo, que engendra a su vez a la esperanza.
¡Dejadnos vivir! La eternidad, como un eterno presente, sin recuerdo
y sin esperanza, es la muerte. Así son las ideas, pero así no viven los
hombres. Así son las ideas en el Dios-Idea, pero no pueden vivir
así los hombres en el Dios-Vivo, en el Dios-Hombre.
Un eterno Purgatorio, pues, más que una gloria: una ascensión
eterna. Si desaparece todo dolor, por puro y espiritualizado que lo
supongamos, toda ansia, ¿qué hace vivir a los bienaventurados? Si
no sufren allí por Dios, ¿cómo le aman? Y si aun allí, en la gloria,
viendo a Dios poco a poco y cada vez más de cerca, sin llegar a
Ellos, del todo nunca, no les queda siempre un poco de incertidumbre,
¿cómo no se aduermen?
O en resolución, si allí no queda algo de la tragedia íntima del^
alma, ¿qué vida es esa? ¿Hay acaso goce mayor que acordarse de^
la miseria —y acordarse de ella es sentirla— en el tiempo de la feli
cidad? ¿No añora la cárcel quien se libertó de ella? ¿No echan defl
menos aquellos sus anhelos de libertad?" (23).^
Yasí quedamos en que Vaz Ferreira es, como Kirkegaard, como
Unamuno, dicho sea en honor de los tres, escéptico.

(22)Unamuno, Miguel de. Ensayos. "Mi religión". Madrid, M. Aguilar, 1945,
vol. 2, p. 365-371.
(23)Unamuno, Miguel de. Ensayos. "Del sentimiento trágico de la vida".
Ihid., vol. 2, p. 389 - 99.

12

�SI
•(bji^jjojJ zb^ ^p
Bjjosoaj^ aaqos SBiauajajuoa sbj BJBd soiaoiBJEd^ad soiundy (cZ)
"(^961 3P B1M) '(pEso^ jBuo^ipg bj aod X
jap jBiuauQ B3IItlíldaH BI 3P sajuBiuasaada^ ap bjbuib^ b^ jod
-Jiqnd ap uaai ug) -atj^szr¿i\! :sojipaui soj aaiua aiuauípnjadsa

anb so[ 'sajouajuí so[— ajjanjBuqy ap Bisaod B[ na soijbjiuoo sns
b jBz^sua BJBd Bzuo^BAsap so[ o^^ "sajBdsip sa^api JBpi^aj X jBjqR
-T^inba ap BaJB^ Bnjadjad ua ^Bnio^juoa ^bjoui b^ ap josuajap \9 jbz^
-UBduits apand ou 'BJiaaja^ zb^ Bzi^Bdiuts on 't4SBiJB[OJ^uoa sBsad,,|
ouioa 4tsotuad oraoa,, so[ uo^) '(a^janjBuqy) SBjn^as 'sBjnp 'sBuajJ
-as SBuqB sb[ 'BijBduiis uis 'Bpaanaa^ "opiauaA ouioa Bj^sanuí O[ anb
oj ojsij^) ua BziJO^BA BJiajja^ z^y raoija^uB o[ uoa oxauoa oS^y
*(q^) I^ ^^^^ ou X sandsap ouia '(oiixa OAn^ anb JB8au apand as ou)
ojxxa ^^ *uojBiuauiiojB X 'uoJBuapuoa o\ X 'uoaainSisjad oj X • • • (;ou
"í9H 13 BjuaA bX 'bX rBq^aadsa tu BqBsuBjj ou ^ #pBpiujajBJ^
-Biuap 'jotub opBTSBiuap 'pBpiJBa BpBisBiuap Btaanb :oauoa^ un
: pBpijoxjadns aod opBSBDBJj oaiapai ^[\,, :snsaf ap osbo \&amp; uaiquiBj
BOBjsaQ #SBiijy oaisanu 'uaAoqjaag uoo Baijqdraafa BJiajja^ ZBy
•sandsap ajuniaj anbunB 'o[jaaaJBd apand Bjqo B[ ^
•sa O|^ 'optjuas o^raxa ua 'X 'opssBOBJj aaajBd duqwoy [a 'osbo asa u^
•sbui ap Bjjip as X ''aja '*0}a 'sbtu b JBJídsB 'sbui JBasap 4sbui Jiiuas
'sbut jaaanb 4sbui JBasnq aod 'p^pijoiaadns aod sog •Biauaiaijnsui o
pBpiJoiJajuí aod 'sauntuoa so\ :sopBSBOBJj ap sasB[O sop ^uq^^,, :jbsio
-aad b oansaadB aui anb '^Biaadsa opx^uas un ua '^opBSEOBJj,, un jas ^a
Bjsa 'ojstj^ b bu8tsb BJtajjag ZBy anb OAtixsod oqanuí O[ ajjug
•oiusiuBiisija \9 uoa asjaaBq
aqap ^uqtaBjadns ap B[ b BiAajd 'BaijJ-U) op B3jbj BO[Buy -SBpBjadns
opis uBjaxqnq ou SBjsa '—soSauS so^ ap oduiaij ua o^durafa jod—
sa^uaisrxa uoiSqaj B^ X ^bjout b^ uoa opBiujojuoa UBjaiqnq as sajq
•uioq so^ ts anb Bjjsaniu :o^a jod Bsnaxa a -ajqiuoq ouioa —UBuag
ap BjauBui v\ b— o[JBjapisuoa b 'BiJaiqB uo^sana B[ JB^ap ap oiamf
-jad uts 'aiuauiBiJOsiAOjd Buqaui as 'BuiAip uoiaBJídsui ou o o^qiaaj
xs 'sotq ap ofiq ou o sa ts 'jop^punj |ap uaáuo ^ o^u^na ug
•aiuauíaAajq soui^ay 'oiusTjuBjsajojd
X ouisiaqojBa ga ap UBAijap oiuaiuiüauojjua paxjip ua sauotsBao ua
anb SBAi^isod sauoi^qaJ sb[ X o^sij^ aj^ua ajUBÍBj upiauxisip Bun aaa[q
-Bjsa '(B^anbs anb (^.) Bjsa sbui) Biipaut a Bjipa Bjqo ns ap o8jb^
o[ b 'BJtajjag z^y 'Bjjata jas Bjjaaajaui ojad 4BjopaauB B[ ap p^piaij
-ua^nB b^ ap opuodsaj o^^ 'ttoi[BS ^a ap anb Of ap ^ui ío^sug ap uaig^,n
:oJ^saB]/^[ \^ ajuauíBpidBj ojsaiuoa anb o^ b 'oistj^ ap yew opuB^qBq•
Eq^isa anb oqaip UBiqBq 9\ anbjod 'sBrauajajuoa sns b oduiai^ un&gt;l
jod jtjstsb BqBsuad ou anb sopis^ ouBuuaq ns b oaiuniuoa a^ BJiajjag^
ZBy Biua^ng btjej\[ zaA Bun anb UBiuang ."ojsu^ A vuidauaj

0I3VS 33 3Ü 3QÓ 03 A
V 3X^3H3 VHI3HH33 ZVA 3Q

�caen: Verlaine, otro hombre de grande hombre, vaso infame de dolor,
débil e impuro, sino que opone a los "básicos puntales", otra clase de
almas superiores: el ejemplo más alto: Cristo. "Supongamos que
nunca hubiera tenido angustias, nunca dudas, que no hubiera deses
perado, que no hubiera sudado sangre, y llorado, que no hubiera dicho "Eloi, Eloi, ¿lama sabachtani?
Sería más perfecto —concluye Vaz Ferreira— y nosotros lo ama
ríamos menos; que digo nosotros. Los mismos que lo creen Dios lo
amarían menos. .."
Hasta aquí, la crítica positiva. Pero hay también un enjuicia
miento del hombre —dios desde el punto de vista favorito de nues
tro filósofo—: el moral. Como vimos, considera representante máximo
de la humanidad al individuo que en un esfuerzo tenso y heroico,
lleva de frente todos los ideales: éticos, estéticos, religiosos, sociales,
etc. Con este temible cartabón va a juzgar a Cristo.
Lo considera un altísimo ejemplar del hombre antiguo, que ac
tuaba con pocos ideales. Ya sabemos que Vaz Ferreira es humanista.
Admite a los monocordes, siempre que no se lo obligue a serlo. Pero,
en lo moral al menos, prefiere al hombre integral, que lleva de fren
te todos los ideales, con los consiguientes conflictos éticos, y la an
gustia, y el remordimiento: "Cristos oscuros, sin corona ni sacrificio".
Por eso considera que Jesús, tal como se nos revela a través del rela
to vivo de los Evangelios, es superado por muchos modernos, que,
sin llegar a su altura en caridad y amor, han sabido valorar ideales
que él dejó fuera de su reino. ..
Hay un lugar común en la literatura: suponer que Jesús vuelve
a la tierra y fantasear sobre lo que harían los hombres a base de
cruxifixiones más complejas y refinadas. Vaz Ferreira introduce una
variante de interés. ¿Qué haría Cristo, que tendría que hacer Cristo
para seguir siendo el primero en nuestro mundo moderno? En pri
mer lugar conservar sus altas virtudes de amor y caridad. Pero ten
dría que agregar varias cosas que Vaz Ferreira enumera implaca
blemente: la justicia, el trabajo, la familia, los afectos individuales,
la ciencia, la razón, las patrias, hasta el planeta. Y surgirían así
los conflictos, la angustia, que sólo se evitan mediante una restr^cción
de los ideales.
Vaz Ferreira y lo que de Cristo salió: catolicismo y protestantismo.
En cuanto a los dos "ismos" antagónicos surgidos de Cristo, Vaz Fe
rreira, sin perjuicio de abarcarlos en la crítica general a las religiones
positivas (rebajamiento de la religiosidad, frutos predominantemente perniciosos, adaptación de las guerras, desacuerdo con la ciencia,
etc.) los enjuicia en especial. Parcialmente de acuerdo con Nietzche,
establece una distinción tajante entre Cristo y las que se llaman a sí
misirias religiones c^istianas.
•Y si, ^callando su admiración y su amor, formula al fundador
serios reparos, no .por los ideales sustentados sino por el número y
la :eptidad de los réjegados, mucho más serias son sus críticas a los
"i^í^Ws^pen
que involucionó la doctrina.
^que

�0800 v
"(^961 aP
so[ Jiuiudns ojpnsoa aq ^no oj jod ttJBjsa aqap
:uor.)BAjasqo au^ináis b^ oXnpui —a
a aui anb Bjuasa capua r.\ ua 'ejiajja^
ap aiuaui[Bdiauud opiBJixa sauoiSqaj ssquiB ojjua
^a Á. oiusijijojBj |B ajuajj Bjpjjoq zu^ ap uoiaisod
3P uoiacjnuuoj B[ ua 'Bin^as jnby (9S)

•ouisuuBjsaiojd X omsiot[oiBO :sop o[os Á sop uos '
-a^ zb^ ouisiui [ap Á snsaf ap opijuas [a ua 'sbata Bjapisuoa anl) sb[
'sBDTBjqai[ sauoi^^aj sb[ a^iu^ — 'oiuswpnf po ojuauf uoiatso^

U)
•BJjanS B[ ap Bj8o[oiaos b[ b
Á BiSo[oatsd B[ b BpBjdBpB 'gBpoj ouioo 'sa atiL up^^ipj Bun oi[bs [a ap
X 'souaui o[ jod oaiji[od o[ ua zBd ap 4zBd ap upiSi^aj BJa ^ojsu^
ap ouisxuBijsia^ [a ^ 'sisajijuB B[ aiuauí^aiun jbjou oSsq— oiuauíoui
ajsa ua jbSziiC osb^ [ap sa ou anb 'Bzaanp ap 'zapi^xj ap [bjoui Bun
oiund asa ua uaiquiBj pzqBjsija snsaf ap oi[bs anb Bisa[Sj Bq "Bjai
qnpB jafnui B[ ap X Bua[BpBj\[ bubj^[ ap 'bubjtjbuibs b[ ap soiposida
saai so[ UBuiuin[i oqaSuBAg [ap sosua^ui sbui soaoj sajj so[ raBuopjad
BJBd souaui o[ Jtod 'Bjsuqq joiub souaui o sbui X Bisijafnuí— uptaBjjas
-ip BJisanu b oasaiuBpad opBisBUiap jajaBjBa un asp UBjjpod bjsiuiui
-aj X Bisi[Btaos ouioa anb SBjqB[Bd sb[ ouiijdng :Bisiaafnui uaiquiBj
snsaf ap Biauapuai B[ Bja j^ 'Bjsinbaj oziq as —SBOiia^uis sbui sBJtqB[Bd
sBjsa JBa[duia BJBd— Bisa[Si B[ X Bjsuqod Bja snsaf ap Btauapuaj b[
'sopBJjaa sbui SBiuSop so[ sbui zaA Bp^a 'opuB^sxnbua ouioo 'opuaia'
•aanpua ouioa uoaanj as 'ouisiubijstjo [ap oajuap X sBiu^op so[ b otj
-Bajuoa Bia íBpBziuBjo sbui Bisa[i B[ iqB ap cu^ins X 'oíaop^aaBS [b
'Bisa[Si B[ b bijbjjuoo Bja snsaf ap Biauapuaj B[ tSBpBATjap sauoi^i[
-aj sb[ X JopBpunj [a a.i^ua BpBOJBiu sisaijiuB Bun aaajjo sou ag?^

•biu[b ap p^panbas 'Bzaanp'pBpuBa 4Biaua^[npui 'jouib
BJ.ianJ&gt;
q oujopi^uas ^jqq X aopBsuad 9-iqq
(jBUop
•osa aaqos zoaaj Bzaanp-aad BJBd souaui o[ jod) Bjsijqq
Bisi[]joiub souaiu o sbui X Bisuafnuí
-nuijoj X BatjBuiSop ajuauízoaaj'sB[nmjoi ijub
•BisinbTJ - BpBjj(a[qBa X ooij)
-aa X BatnbjBjaf sbui b[ 4Bisa[SjB^sijqod oaa[a-iiuB X sbis3[8i-iiub

vissnoioisiuj
:ajuaináis [a 'sa^
•ubijba saAaj uoa 'sa anb oaijuuianbsa o;ijpBna un Bin^ij 'sBiauaaaj
•uoa BJBd sBuo^BjBdajd sb^ou sns ap oSjbj o[ b 'saaaA sBptjada^[

�¿Y el judaismo? Repetidas veces exteriorizó simpatía por la
religión y sus adeptos. Circulaban anécdotas al respecto. Así, como
alguien quisiera hacerle compartir su odio a los hebreos, contestó
que no podía hacerlo, porque de los dos que conocía, uno era Mau
ricio Nireinstein, su mejor amigo; el otro, Einstein.
Y para refutar las conclusiones pesimistas de Spengler en la
obra: "Decadencia de Occidente" acerca de la extinción próxima e
inevitable de nuestra civilización y su imposibilidad de florecer en
este momento en altos ingenios, gustaba de citar a los dos grandes
judíos de nuestro tiempo: Bergson y nuevamente, Einstein.
Pero no nos dejemos sugestionar: esa simpatía no es más que
una de las tantas manifestaciones, hacia una raza y una religión
vilipendiadas, vejadas y encarnecidas, de su tendencia "pobrista" en
un sentido amplísimo del término. Si los judíos mandaran ya se en
cargaría Vaz Ferreira de encontrar las fallas de su ideología.
Posición de Vaz Ferreira frente a la teosofía y en general, las
religiones orientales. — Durante su formación espiritual, Vaz Ferreira
y su generación trabaron conocimiento casi exclusivamente con las
religiones hebraicas que, como vimos, no lo satisficieron plenamente.
De ahí partieron los que deseaban superar su preparación universi
taria; Vaz Ferreira, entre ellos, se hizo un buen conocedor y crítico
de religiones orientales: las estudió en plena madurez —tercera dé
cada de este siglo— con su filosofía religiosa ya hecha. Y así, aun
que en conjunto lo conformaron más que las occidentales, ni por un
momento pudo pensarse en una conversión: agregó una más a su
haz de posibilidades.
Allá en 1924, Vaz Ferreira dictó en su cátedra una serie de con
ferencias sobre las religiones orientales, ya prologada el año ante
rior. Anunció otra, previas nuevas profundizaciones, más no llegó
a realizarse. El título es bien sincero: "Introducción a futuros (posi
bles) conferencias sobre Teosofía". Teniendo en cuenta su escasa
difusión —no fueron publicadas, ni pueden serlo, ya que no fueron
taquigrafiadas: se conservan sólo apuntes preparatorios, eso sí bas
tante detallados— creemos oportuno un resumen que destaque las
ideas básicas.
El ensayo abarca —en un método familiar al filósofo en estu
dio—: a) una exposición; b) una crítica; c) una síntesis. Veamos
brevemente.
Esas religiones verifican un cambio de escala en el espacio y en
el tiempo: hay prolongaciones extra terrestres, para atrás y para
adelante; galaxias, miles de años luz; acuerdo con la moderna astro
nomía.
Consideran al pasado poseedor de la sabiduría; al presente, en
descenso. La ciencia auténtica, para atrás: la moderna no es más
que un resto degenerado del antiguo saber total. Aún hoy, algunos
iniciados pueden, merced a un entrenamiento especial y ejercicios

16

�¿I
-juno uoa p^pijBaj na 'ounuiBug noo 'nsXn^^ uo^ *B8aiu oj BJiajjag
ZBA 'oaijojBa - oubi^sijo oiuaijui ja 'sajuaip ap jifma ja 'ojojj ja 'Buaq
"9O Bl a^jns ' ' "J^ui JBqBay *jbui ucqcoB saÍBUosjad soun^jB apuop ^
'ojob ops un uoa 'soubijsijd soj ap ajjanj X osiauoa Burejp p —bj
-jajjag ZB^ aaip— uoiaisodo ua 'saaijaj sao^piasap X sojas soqonra
Xsq BpiAajqos bj ug "bjjb sbui sa jbjoui b^ 'Bjofaui as uoiíáijaj Bg
tt* • 'sbixbjbS sbj uoa
BjBasa ua uptSijaj Bun BUBiisaaau 'BzuBjadsa X uozbj jbziuouub BJBd
'pBpxuBurnq bj X 'BJjaij bj uoa BjBasa ua Bjatnbts iu 'soidiauod sns
ua BqBjsa ou 'sbui souiaaouoa anb bj 'sB^sa ap :sa)ua^sixa sauoiSijaj
sbj JBZuoinBsap b apuaii 'biuiouojjsb bj 'Biauaia bjjo oiqiuBa ug
• • 'sajjBjap X soqaaq so^ubi ap uoiaBaijdxa bj ua o^ixa o^ajduioa
uauai^qo ou 'sajBiuauíijadxa X sajBuoiaBJ sas^q sns ap JBsad b 'SBjni
-atujsa sbj X sauoiaBuuojsuBjj sbj jBaijdxa BJBd SBjsandoad sBjJoai sbj
anbaod 'BiSojoiq bj ajuauíajqBjou 'Bun^jB jipad UBuaaajBd anb sbio
-uaia X^q BjsBq anb ouis 'BunSjB Buipad BUBiunq buijb ja ojos o^¿
•sauoi^ijaj ajqog,,
:ajuainSts oj 44sapBpjaA oaja anb SBun^jB ajqog^, a^uaui
-BuiajjajzBA uaiq 'sBpBuiuiouap 'sBtauaaajuoa sns uos anb ou^api ap
ojaBj^xa asa ua 'aaip opuBna oipn^sa ua ojospjij jb asauapj aaajBd
Bjja y -BaiJjuaaoaS X odojjuB 'jBiuapxaao bj anb bjuiouojjsb Buaapoui
bj uoa opjanaB ap sbui Bisa jBiuauo ucusiAouisoa bj íBpiAajqos ap sap
-Bpijiqísod sajuaaajip X SBAanu X^q ^u^qauBsua as SBiauaaja SB^
•uoiSijaj bj ap o^uaiuiBJofaui ja 'opun^as
ua X 'ojuaiuiBqauBsua ja ouiuuaj jauíud ua BjBuas sBjja aa^ug
•uaiq ajuauíjBiaadsa SBunjB X 'uaiq a^oaB BiSojoaisd ns anb
SBiauapua^ uaXnjaui anb apuai^ua X Bsoi^ijaj bijosojij ns uoo (aaauaj
-jad aj ouis^^ojoau ja) 44SBi8ojBjuauii^uas^, X SBi^ojoapi SBjjanb^ b^uojj
•uoa 'sapBjjnatjip sbj —ajqísod sa ojja apuop Bjssq— SBpBjadng
•SBaiSojoapi-oqjaA sbiobjbj ap boijij
-Ba anb 'sooiSbui o soai^pjBUB sopoui soj ua u^iaBJ^auad bj Bjsana aj
í o^uaiuiBsuad ap sajBuoiaBJ sopotu soj Bjd^a ojqs íoaiisiuiB un sa anb
-jod 'oiuaiiuBajaaB jap pB^jnaijip bj Bzipn^B as BJiajjag zb^ ug "P^p
-J3A bj ap SBiJBpsodap jas SBpoj uaaja anb 'sBiu^op X SBjoas ap pBpiu
-ijui bj 'sauoiaanpBj^ JBÍa^oa ap o 'sajBuiSiJO SBiuoipi soj ua jaaj ap
pBpijiqísoduii bj 'jBn^isap jojba ap 'sojqij ap BiauBpunqBjadns bj b8
-3j8b as o^sa y "oijaisiui 'pBppnaso 'uoioinjui ap asBq b 'sajB^uaiJO soj
X uoisioajd 'pBpiJBja 'pBpijBuoiaBj ap asBq b 'sajBjuapiaao o^uaiuiBs
-uad ap sopoui soj ajjua upioisodo bj BOBisap ounuiBug bX ijBjuapiaao
opoj BJBd sapBjjnaijip aoajjo sauoigijaj sBsa b ojuaiui^ajaoB jg
•aia 'jbioos bijosojij
'auaiSiq 'jbjoui : BiJBjuauíajduioa BOiiaBjd bjjosojij Bun usajBqy
•bubaji^^ jb s^poi UBSajj 'sauoia
-bjSiuisubjj ap auas Bun ap sandsap 'sojjanuí soj ap sbuijb SBg
•apioaijsiui o oaijsiui jajaBJBD ap 'sajBqjaA 'so8ba 'soot^ojbub 'soax8
-Bui 'soai^pj ou soipaui 'BiauaAiA o uoiainjui : ojuaiuiiaouoa ap soipaiu
sojio uajaijajd sajBjuajjo soj rupzBJ bj ^ajis sou oaod 'osojáijaj oj
ap jaqBS ja bjb^ "BijnpiqBS bj jaasod b JBajj 'sop^naapB

�quier persona sensata y dotada de un poco de sentido común, recha
za el anticuado fantasma: se niega a incorporarlo a sus posibilidades.
Es que la noción de castigos "ad perpetuitatem", como la del pecado
original —sobre la cual me hubiera interesado conocer la opinión de
Vaz Ferreira— corresponde al viejo concepto de derecho penal, vi
gente en la época de fabulación del cristiano-catolicismo, y resultan
ambas anacronismo pesado en esta época de proporcionalidad entre
la pena y el delito, p individualización de la pena. También las re
ligiones deberían modernizarse. . . Claro que es peligroso: dicen que
ciertas momias se conservan incólumes durante milenios. .. en sus
sarcófagos: el menor soplo de aire las pulveriza: si una momia pen
sara, nada temería más que la ligera brisa que puede aniquilarla. . .
Otra ventaja —de carácter ético— a favor de las religiones orien
tales, es que acabando al fin todo bien para todos, no se presenta en
forma aguda, como en las religiones hebraicas, el problema del mal,
con la responsabilidad, aunque sea a dos grados, del Supremo Crea
dor. Y si difícil resulta para nuestros teólogos, la explicación del mal
en esta tierra, más difícil es justificarlo en el otro mundo, creado
por la voluntad omnímoda de un creador, en la teoría infinitamente
bueno, sin los descargos derivados del mal uso de su libertad hecho
por las criaturas terrenas.
Pido perdón por la digresión y vuelvo al tema. Vaz Ferreira
valorizó en grado sumo la moral oriental, a base de la incidentalidad
de la tierra, y la abundancia de posibilidades, y el arreglo final, pre
firiéndolo a la cristiana, a base de este planeta sólo y una sola vez.
Ahora, al confrontar estas religiones con su religiosidad, apare
cen aspectos que levantan resistencia en nuestro pensador.
A)Por la filosofía religiosa que profesa.
B)Por su temperamento.
Por su filosofía religiosa: Vaz Ferreira la hizo a base de igno
rancia, sentimiento religioso mantenido vivo. Entendía que, "no creer
saber" mejora la acción. Además, no había abandonado las ideas que
presidieron su formación espiritual: Ciencia, Razón, Progreso, De
mocracia. Su evolución había consistido en sentirlas —o ponerlas—
en plano más hondo, depurarlas y sentirlas mejor. Esas religiones
son a base de saber, o creer saber lo religioso; que no se sabía, o
sabe, por los iniciados, y dogmas; ¡oh combien!
Y en cuanto a las ideas directrices vazferreirianas: la ciencia no
es en esas religiones orientales bien sentida ni justipreciada; más
bien hay cierto menosprecio por ella en nombre del saber religioso;
la razón es disminuida o postergada en nombre de otros modos de
conocimiento considerados superiores; el progreso: la Teosofía lo
respeta, agrandándolo; la Democracia: no engrana con las castas, la
desigualdad.
Por su temperamento: Hoy dos cosas —afirma Vaz Ferreira—
en que esas religiones van contra lo más central suyo: una contra
su temperamento intelectual; otra, contra su temperamento afectivo.
En tal forma que dan en el centro mismo de cada uno:

18

�61
Xi^ -do -ayoszj3i\¡

(lz)

-ubui X BAi^isod uoi^ijaj aj^ua ucuoBjnouiA bj sa Bxauoo
•oiuiuiop jb Biouapuai X uoiooaiojd bj ua bzubij
-uod 'sonpiAipui ap oiuaiuiijauíos 'uapjo 'BinbjBjaf 'uoiobziub^jo X^q
:uijb sa BiSojooisd B"q 'BJjanS bj b uoioBidBpB ns ap oqoaq ^a —p^pis
-oíSijaj bj ap ou— SBAr^sod sauoiSijaj sbj SBpoj isbo ap pBpuouajut
Bun Bjapisuoo Bjiaua^ zb^y — 'vujanS A svanisod sduoiSij^^j (q

bj aaoajBdBsap jaoBq b uapua^ SBAijtsod sauoi^qai sbj
ZBA aP ^9íBUUÍJB ^I BÍopBJBd Bjjnsaj ou 4isb jy "u^iquiBj
bj o BJjaj bj JBAiasuoa jod niTJtdsa ja usaaujnA anb 'opi^uas ap sbj
-siAoadsap SBaanq sbuijoj 'sBtuouiaaaa 'soiía 'sBuiSop ua opuBzijBisuo
X opuBujua ba as osa opoj 'sopBioiui sapusa^ soj ap ^oduiaji ja ua
X otOBdsa ja ua 'souiBÍajB sou aub Bpipaui b oaa^ '(o^sij^ :ojjb sbui
ojduiafa ja) saaopin^as sojauíud X sajopBpunj soj ua BauíBjj p^pis
•oiSijaj bj jBjauaS ugj — 'svaijisod sovoíSijau A pvpisoiSija^j (b

S3M0IX3M03 SV^Í101V
(lz) 'vul
-bjj bj JBpjBnS sa jofaui oj oaad íBpjBn^ soj X opuaiSoaaj ba soj X
sbuijoj X sojanpojd opuatDBq anj osojSijaj ojuaiuujuas ja 'buibjj bj
rjouadns ouioa BSoi^ijaj bijosojij ns opuaquis anSis jy "9JiwnsB as oXns
oj anb 'sapBpijiqísod sBAanu uoo ojad 'sajuB ap oj ua anSig "
bijosojij ns ap ojjuap BiaAajjua bX anb sbj b sapBpijiqísod SBsa
-ajy qBiouasa sa ojs^j "BiuSop ouioa ou 'sapBpijiqisod ouiod
•uoi^ijaj ap
Bsa X BpiAajqos ap sapBpijiqísod SBsa SBpiuaAuaiq :uauinsaj ugj
•4tjijnui a opidnjsa 'ooibjj ouioa aiuais oj opo^ 'sopuanb
sajas soj ap bj uod 'jBuosjad pBpijBjJouiut bj uis,, : oiuauíBjaduiaj ns
BJBd ^ojjjiuas Bipod ou o jad '(s^zuBjadsa sBJisanu uod B^sBq soj^duis)
'oiusiui js b asjBUBua Bjjanb o^ "p^pjaA bj ajBjjnsaj anb 'Bjanj oj
ou anbuny #oXns oj b jouadns jas Bjaipnd anbuns X i BiauaSijajui
bj uoo osa japuajduioD Bipod BJiajja^j zb^y :uatq Bjoqy "a^uBzijBuos
-jadsap sa uotsuaosB bj anbjod 'bj^o bj ua X • • • buijb^j 'osouBSua X
ouosnji Bijas osa anbjod 'BpiA Bjsa ua 'ojjinuxuisip b uapuaii sauoiS
-tjaj SBsa X 'sajBnpiAipui sojoajB soj uos opuoq sbui oj BJiajja^ ZBy
bjb^ "sajBnpiAipui sajas ap Bqoaq 'Bjajouoo pBpiuBiunq bj b X soiajo
-uod 'souanq sajquioq soj b X 'pB^siuiB ns X bijiuibj ns ap sopuanb
sajas soj b 'ssuosjad b joiub ap 'sojajouoo 'sajBaj 'sojoajB ap 'sbuos
-jad ap asBq b sa anb 'jbjoui X OAT^aajB ojuauíBjaduia^ ng (¿^
•jBqjaA oj
ap asjBjqij Bjuajui BJiajja^ zy anb sBjjuaiui 'sBjq^jBd sbj b bioubi
•joduii JBp b uapuaij^ 'sooiSojoapi-oqjaA ouioo 'saj^qjaA 'so^ba 'sod
-iSojbub 'sooiSbui 'jBsuad aj^ sopoui sosa aiuauíBsiaajd jBuapuoo b ap
-uai^ anb X (jBnjoajaiui oX ns) ouisiui ja sa anb— bdi^oj ng (ój

�(lo. Las religiones conservan algo de la espiritualidad primitiva va
entre el encroütement de los dogmas: no toda la llama se ha cenizado. Cuando mandan (como los partidos, como las personas), pri
man los elementos regresivos; cuando carecen de imperium, sobretodo
si actúan en un régimen de libertad, el rescoldo de espiritualidad
yacente entre las cenizas, se reanima.
c)Religión (o religiosidad) y arte. — En 1935, en conferen
cias complementarias a las dadas sobre: "El autor, el crítico y el
sentidor", Vaz Fereira estudió diversas causas que pueden disminuir
artificialmente el goce artístico (28). Entre ellas enumera la regida
por una falsa oposición entre el arte libre (arte por el arte), y arte
subordinado a algo (religión, patriotismo). Y entiende que lo mejor
es la coexistencia de ambos. No simpatiza con el hecho de que los
creadores se propongan expresamente hacer arte con fines religio
sos, o sociales, o morales. Pero si con el de que sienten los ideales
religiosos u otros, que les calientan el alma y los libran de la insen
sibilidad del puro esteta.
d)Religiones, religiosidad y derecho. — Conocido es el con
cepto vazferreiriano del derecho. Rechaza para éste, como para la mo
ral, la fundamentación enraizada en el cielo: no hay derecho de origen
divino, como no hay moral de origen divino (por lo demás, esta posi
ción ha sido abandonada actualmente aun por los mismos juristas em
barcados en religiones positivas).
¿Quedará excluido lo religioso en los basamentos del derecho?
No: en forma de religiosidad será uno de los tantos motivos que ten
dremos para respetar la norma jurídica.
e)Religiones, religiosidad y moral. — La moral se refiere a
los hechos, sentimientos y pensamientos que tienen que ver con el
bien y el mal.
Precisados ya los conceptos de religiosidad y religión, las conexio
nes surgen espontáneamente dentro de la ideología vazferreiriana.
Rechaza la fundamentación religiosa de la ética que preconizan los
"ismos": para el budista, o el mahometano, o el cristiano, bueno es
lo que ordenan respectivamente Buda, o Mahoma, o Cristo. Y en el
conflicto posible entre moral y religión, prima en forma absoluta la
segunda. Vaz Ferreira, por el contrario, coloca en la cúspide de su
jerarquía, los valores éticos. Son débiles sus posibilidades religiosas
y fortísimas sus convicciones morales. Acostumbra aplicar sus normas
a los mismos dioses, no perdiendo la esperanza de mejorarlos. Sin
querer, se me vienen los versos de aquel otro enjuiciador de seres
trascendentes que se llamara en vida don Miguel de Unamuno (otros
dicen San Miguel de Gredos):

(2S) Obras. "Algunas causas que tienden a disminuir artificialmente el goce
artístico". Ibid., vol. 11, p. 259-72.

20

�'(^961 3P Biou) ojtpauj
*(9ílBS 9lu OJ3^ ojuí Ras ojsa anb oaainb oj^) *asji)jaAuoa aod jccjbjb ap euaqap
SOIQ 9JU9UIBAIJ.)9J9 'Ojduiafa OJUB^ iC UOI.JBJldSB B1UBJ 'pBpiUBUItiq B| 9p
ojub; 31UV : sauotsuaauoa svj ap vpoiu vj :ajsa sa oiuaiuiesuad [^ (o
"6I "^ 'óí'ól &lt;S3J!V souang ap
'sajiy souang 'ounuimif^ ap osoiSijau vwvup \r¿_ 'UBuaajj 'zaguag ug (6S)

•une ^sjBJ^dns opipod bij
ou anb ojad 'ojoajaaduii a ^iSbjj oiuauínjjsui '[bjoui oija^ijo p ojp
sbxu p Bjapisuoa uaxnb jod SBpBzipiuapuaasBJj ajuauíBuii^iSa^ 'sqiJJB
Bj^d pBpuaAas bj ^ 'ofBqB BJBd BpuapAauaq b[ ^opaad asa b sai
-uapuaasBJ^ sapBpqiqísod oaduioa ou oÁ 'oaija o^n^jo ap anbuBJJB un
ua Bjpa^a^ zb^ aXn[auoa 'Bjanj o^ ou ts á —uajsixa is— sa^ouadns
sajas souisiui soj jod un^ BpBuipi^af jas aqap 'ajquinpijjaoui a Bpnp
ap pn^ipB b^ anb opuBuuijB 'sasoip o soiq ap Biauajsixa B[ b ajuajj
BpBiua^sns uopisod B[ ap BOi^a uoiaBJopA Bun opoj ajqos X^q j^
ap uoisjaAuoD a^qBasap B[ b OAijBpj oxopojajaq uaiq Á
ap Xnuí opxps oiuaiuiBsuad un uatquiBi ^hjj 'Biuiií^a^ uaiq Bpnp Bun
aq^a anb oiubj 'sajquioq ap asBq b uojapiq as '^png 'o^sij^ :sopBjo^
uaxq soaiun so^ isBUBtunq SBJnqaaq JBjapisuoa b Bpuapuaj BpBOJBui
Bun auatj anb so[ b 'BpuapAauaq uoa ajduiais ou 'Bpmfua \t89Jq
-tuoq so^ b JBznf BJBd soiq áos ou o^^, rasBJj B[ sa BXns rsa^uBfauías
sns uoa BJBd —opBisBiuap anb UBuido sounSp— a^ua^¡npui
•pBpxpjoiu ap BpBuSajduix Bjsa Bjpjja^ zb^ ^p p^pisoi^ipj B
(6.) 'jbuos sa jiaia anb ua
B^xpuaq pBpa B^ b auiaA^ariA
'p^paid jod auiBaiqaB
Bjjand b^ SBpuBjSs aui ou ig
•jBsad iui b oppaja aq oX
'souxu so[ BJBd ajspiq b^
opand ou anbjod
'Bjjand b[

�^1

sauoncauoa sBunSjy

9J83[B1U3UO S3UOI8
•ijaj sbj 'jBjauaS ua X Bjjosoai bj b ajuajj Bjiaxiag zb^ ap u^piso^
^l
1

oiusiBpnf ^B ajuajj uoiai^oj
oi^BS ja ap anfa oj A •••ojsu^ b aiuaaj Bjiajja^ zb^ ap pn^pay

qj

Bsoigijaj bijosojij ns ap u^iJBanjanjjsg

9
Biuaj ja
uoa uoiaBjaj aaip anb oj ua Baiajja^ zb^ ap jBiijuídsa uoiasuiJOj
\

Bjqo bj ug
'•

g

^piA bj ug
Bjiajjag zb^ sojjb^ ap Bjqo bj ua X BpiA bj U^ osoiSijaa og
BJiaxjag zb^ ap ojuaiuiBSuad un ap jBjiuiisasj uoiaanpojdajj

a o iqmi

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3826">
                <text>Sobre Vaz Ferreira : (Vida, obra y actuación) : Fascículo II Lo religioso en la vida y en la obra de Vaz Ferreira </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3827">
                <text>Controlado y aprobado por Vaz Ferreira hacia 1956</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3828">
                <text>VAZ FERREIRA DE ECHEVARRÍA, Sara </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3829">
                <text>Vaz Ferreira de Echevarría, Sara:&#13;
Sobre Vaz Ferreira, vida, obra y actuación /Sara Vaz Ferreira de Echevarría..&#13;
Montevideo : FHC, 1963-.. 3 fasc.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3830">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3831">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3832">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3833">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3834">
                <text>Fascículo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="39">
        <name>CARLOS VAZ FERREIRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="406">
        <name>FILOSOFIA URUGUAYA</name>
      </tag>
      <tag tagId="371">
        <name>SIGLO XX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="115" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="182">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a7a04be73b8531179a673c07a89cc3cc.PDF</src>
        <authentication>831afea85b9a2f2e4cccc2b6fdfdd230</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1104">
                    <text>— is —
'soSo^Bip soJamijd sns na *uoiBf&lt;j B Bpuajajajd v\ opuBp 'soiuomiisai O^ ap uopBp
-ajclB B| BjsiiJiAut jsibj^ 'anb |BjniBU 'and 'ej^ -Bo.iiuoiBjd oiíjosa boj ap uapuadap
S3]qn^oiu9^^ sb^ safssBd bojío na anb ojjsonzap JaiBjij 'ausd ns jo^ *t403iup 03od un,, ouzoa
opBjuasajd BjjBisa satBj^fOg ns 'isy 'sanaqisjiuy ap sejqo sbj na ainam[Bpadsa 'gBiíJ^sa bX
sa^nan) na opBSBq Bijqsq as uoqdouax "OJisasm pp BpBqBjB uoisuajduioj B[ Ejcd aaiqo un
jiniíisuo^ ap oqnq —psprAiiafqo ap bzubii jas ap sofa[— B^i^osojtj Biusipaní ns X 'pijur
is jod ap jopcijojsiq un ap ojspj jap pBpippi} B[ bjiuod jBjídsuo^ uojaiqap Bijomam
B{ ap 6B[[bj se] junj oj jod 'eoqaaq so[ ap sandsap oqonm eojij.iea aojan; anb 'so.iubj.io9
sofcqojj sns e ojucn^ na opuB^apj X 'sijí ijjod ap sspuiai X sbisbiubj ap sBpspjoq 'sbjij
•oisiq SBjqo sns uBjnatno^ anb oqoaq ap sajojja so[ opuspuapiAa 'pcpiAi'afqo opBiuam ns
ouim jaof 'Bn^uam oppap^d Bq uoqdouax Bpajam anb Bzusijuoa bj saauoiua apsaQ
•(*Dja 'jajp^ 'jaqaBuuap^qag) oJisaBín ns b aXnqij)B so3o[Bip sns ua anb pdBd
^a ajqc^ijdxaui aiuauíBiaiduioa JS^Bq ou Bjod 'aucd ua Bouain o[ jod 'uoib^j b asjapnais
ap BiqBq anb oijjiApB ag -sa[aioisijy ap ¡ojiuoo [a otsq somoraussj eoqniB ap uopBniq
-uioo B[ ojna^uí as apjBl sbjij •(BioiiqB'j 'nupmasjj '^aSag 'ja^pnig) ]fjoui jBapi ns opuBu
•JB3U3 i O^iuo^B^d oiuaiuiBSuad |ap op^uS^-idun sa^Bj^og un opBp BpqBq sou 'B^pema^sis
ajusmaiuBuiuiopajd uoi.iBdn^oajd ns ap pnuiA na 'jbiij [a 'uoir[cj anb OApafqo snta 'jatj
SBm Jas Biqap ^o^iioso(i| o^nA ojaj)ssj ns ^ noisa^ojd ap jopetjoisiq ap ja]3BJB3 ns jod
sand 'a^ ap ou2ip ooiun ja vis uoqdouax 3nb ?su3tI 8S oSan^ -ouiscj^ osajojd oj ojubs
un 9 onto^ anb uopejauaA B( auaiAojd tnbB 3q *pBpi(Baj B^ b Bipnodsajjo^ saiBj^jog b
BinqijjB ajsa anb o( opoi anb aiuamBnua^ui oXaj^ as uojt^j ap soiíj^sa so[ nojapqn^sapaj as
oiuaciuiJBuajj ^a ua opuBn^ 'ojujap un jBjjaa b opc3j[[ Bq Bijoisiq csg -saman} SBqtuo
ap aopBJo^BA v\ op Bijo^siq b¡ opnssBdaJ Buui^no^ as o^j8uopn^os ap pepi^iqtsodmi b'j
*Buia|ip ^a a]UB zaA bjio *isb ^soniBis^ *nopda3uo3 Bidojd ns 6aiBj^pg ajqos BiaaXojd (opB[
ojjo jod ^anb &amp;. *waj^[ *^3X ^P opoi ajqos Á 'SIbiojj 'XVi^ ap aiJBd ua uapuadap sauuo}ai sns
anb 31US0UIAUO3 ajuBjSBq buijoj ua ojjsom Jai^j^ [j anb apsap 'oja.ua) un jas ap opBfap
Bq sapioisijy oja^ 'BJBjqos a{ uo]B{^ ap B^ b anb Á oS[B bjbi|bj 9\ uoqdouax P Q?T*&gt;?S
•odxa B[ b anb aaaj^d 'soiuomtisai sns ap znj bj b SBpBuiuiBxg -opeuuojuí uaiq jB^sa Ejnd
B.u aa a^uBiSBq oj A iBpjBduii jas BjBd -g ap sofa[ aiuEissq o( pjsa —Bi.iap as— biijtSbisjj
13 '(pJBq^oj^ *1bi^[ ^^I9of ^zjadmo^ 'ja|[3^ &lt;sTPaeJ9) noi^san^ b¡ jiniuip BJBd oaiuuaj
1^019^ ope^quB asa sa^ioisijy ua uoJaiA soq^nur anb o^jap s^ 'ojio ^ap pBppBjaA B[ ap
oisandns p aa asJBSBq ap Bijqcq
q oun {ap pitii^Bxa B{ ap uopgSau B{ anbjod udtjmjd
un BjB^i{duii ^uopnios bj Bas anb Bjainb^Bn;^
b
L uoqdoua^ uo^ uoib^^ b
JB{OJiuo^ somapod ofog 'so^pnbB ajjua jippap BJBd
aiij^ ap eajis anb ojoso^ij ojdojd
|ap opBUBnia oisp unSuiu soniauai ou 'oiqijjsa Bp^u
cj^jog ouioo 'san^ -aiuoiuBJiSoiojti
a{qn{osni ^joSij ua (sa Buia[qojd {Bi oja^ *Bpua3jaAi
Bq apuop i{|b oaijoisiq o¡ B{[Bq as
ope{ anb ap jBuiuuaiap Btj^s Bm^^qojd \ 'oiund
^ disdi/ uapi^uío^ 4scuij^3op sb¡ ap
X pepi|Buosjad b[ ap uoijdijjsap c\ ua 'uoqdouax
UO'C[&lt;I '\ai.i o:^Jiaj omoj asjBmoi
apand ou 'opspBídsap anbcjc un jas jod 'anb saqnp^ sbj op^[ ap opuBfap 'anbjod ajuaiuBij
-Bsa^au asjBaiue^d ap Bq oaijo^snf saiBJ^fOg un ap ema^qojd {a 'o^JBqma uig *(sa]Bj^(og
oiJBna un ap jB[t[oq BJBd aid ub[i ou smiaqdg ap sauíqosiy ap opBpanb usq anb sojsaj
so-j) -auiijqns 'aiuBSnXqns 'BpiA bj ap ojjsacui 'oois;;Biam opunjojd 'uojb[,j ap ja X 'ajo
-oipaul 'B)siJB)tii^n 'oiEsuas 'uoqdoaax p p íajqBpaJdsap bisijos X odjsij 'sauBqdoisijy
ap p ^sajuajajip saiBj^og saj) ap jBjqeq somBjjpod 'oauBjodiuaiuoa sns ap somaasod anb
soiuotniisa) so( opBJBdas jod 8omBzi]BuB ig -saiuanj bb[ ap smaiqojd [B o^aadsaj uoptsod
BJisanu a^namaAajq JBfij ap somaq 'soijBsa^an soisandn9 sns ap X BDi^i^od X E.iipiJnf Bi]oso¡i)
ns ap o^os ouis '8aiBJ3[Og ap Bj}OSO^T} b{ Bpo^ ap uopisodxa Bun soma^Bq ou anbuny ([)
o^ as oiusun \^ •soj[a b noi^isodo na ^jjbij ^s ain^meoijoso^ij
'sbisijos so[ ap oancj^oo un (Ql^) 83jBJ5[9g sa a
(uopnis¡[ /ap X ot{33J3(j \a-p mjoso¡ij n] sp

•u oi^mrupuo'^ )

(i)
oaaAazr ^a sviawvn tjvnr

— os —

•ooiun A ^api uxj un e sajnaonpuoD soipaux so^ o soAUiu^suoo sojnain
-ara sOI a^uauíBios nos 'sean^ij s^\ ap 8apBptiBTn3iuBd svi 'sixb^uis
A oxiB^nqB3OA ap sspBiJBA SBpanbsnq swj ouisijoSuoS \a Bjjinjijsnoa
anb oj 'oasaqBJB asa 'uopBziiBuajBín Bjsa anb sbui BpBn sa ou íajaf A
p Bijas I? ^no b^ ap B^an^sa Bun b bjoSuo^ 3p aaquiou \^
oísnf sa' is j^ -SBAtioadsaj gBaoda sns ap bjsib eo^ unrao^ p^p
-buii Bun biobu jopeaj^ ozjanjsa ns ap a^uaiosuoo Bpuapuai Bs
¡BOijaod
bj Bzuairaoa apuop niB nanaijap as sBpuaaajip sa^j ts 'ojsa
-raí an^? -souisira s'oj nos ou uppBonpa ^\ 'pEpi^iqisuas v\ 'ojuaux
-Bj'adraai ig -a^Bjapisuoo sa SB^aod sop so| ajiua spuajajip b^ 'oisa
ap Bjan^ fUDU^ne^ A BJtoguof) ap unraoo opuoj \^ a^nijisuoo anb o\
sa oosaqBJB ua bsbjj bS^ Bjsa A 'a^qBjsui anbunB iBuajBui pBpi^a^
bt b bsod Bpoi ap jBfadsap b ^lu^Ipu^^ ozjanjsa onuuuoo ajsg
•sauoponra A
sauopBSuas sb^ ap oraijuí ouiiij \a unSas 'sopua[ts ap BpsuoD 'BjdmqB
aosq as o^iqns ap o' Bsonms' Baují ^ szi^ap as anb oosaqBJB un
sa Blta 'sa^api sisajuajBd só^ A sainappm so^ ap oiJosnR
o opajua pp saABjj b' '3sbjj Bt b aujapuo^ anb o^ ua ^
ap auas Bun 'ojB[aj ^ 'uaBrai b[ a^nitisns 'uopdwasap b^ b 'isy
•oiuairaBjquinpap ns jBj^saj uao^q ajuauíBoijiuSBUi A opiJo^oD UBp
a^ anb 'so^a*tda so^ ap ajqranpiAJas v\ ap o 'a[oqjadiq B^ ap ojuaut
-nB ap oijpiÁ p of^q 'Bzajnd ns Bpoj ua BUiraop 'a^qBdpd A aiqísiA
BijajBui B^ ap uppBUJB^ua 'oAijuBisns p ^ SBpBoi{duioa A SBjxsinbxa
sauoisjaAUi ap oip'aui jod Jo^A ua BpBz^aJ o 'Bps^iB 'mmdsa ^ auod
-un as BoiSjaua BjqBpd b^ anSuuxa as uopisoduii b^ apuop 'B^iiaod
asBjj b^ ap {buij ^b '^puap^a ua apuapsap o 'Bsdipa 'sa^aj sbsoo sb^
ap^Bzanbu b^ ajina 'sa^aA sbj^o íoAiiafps A otdpiuBd ua ajjaiAUoa
as oqjaAp íBjnbJBJaf ns ua SBpBpBjS^p uBjjuan^ua as SBna 'opnu
-aui y -uaSBunB^ jinjisuoD b sBpBuiisap u^jsa 'saij^jaJ ap sBjnStj sb[
anb oduiau orásira \e 8BjqBTBd sbi ^ -oi^ba p A SBjnd

�destacó a Hippias: "no hay casi nada en que yo esté de acuerdo con
vosotros" (2)„ Sókrates significa la iniciación de un movimiento cuyo
principio fundamental —el método— extendió su influencia hasta
nuestros días, y en este sentido la historia toda de la filosofía se di
vide en dos épocas entre, las cuales se halla él como testamentario de
una y profeta de la otra.

Los problemas de la política constituyen uno de los temas favo
ritos de las conversaciones socráticas y el fin último asequible de sus
empeños filosóficos. Frecuentemente lo vemos ocupado en la forma
ción de buenos gobernantes, administradores, militares, y expresa
mente destaca que el gobierno del estado es la más alta de las activi
dades, el arte más importante, que por eso se llama "arte de reyes" (3).
La guerra del Peloponeso, que después de un período victorioso, se

y admitiendo sólo la Apología y la "Defensa" de Xenophon en cnanto pueden ser con
troladas por Platón. Y se ha llegado^ por último, a sostener la rigorosa historicidad
de la exposición platónica en todos los diálogos en donde Sókrates desempeña el papel
principal (A. E. Taylor, Burnet). Xenophon y Aristóteles no lo habrían entendido.
En cambio Platón lo exhibe tal como es y las teorías que le atribuye serían realmente las
de Sókrates. La distinción de dos épocas en sus diálogos no se justificaría porque los de
la juventud insinúan ya las teorías de los de la madurez, y porque, cuando Platón quiere
exponer su propia teoría, hace de S. una figura secundaria o lo suprime. Con esto se
ha cerrado el círculo, y la apreciación de las fuentes ha terminado en el mismo punto
en que había comenzado. Y todo cuanto se ha escrito después^ —reivindicación de Xenoph.
(H. v. Arnim), de Aristót. (Stenzel, Jaeger)— constituye el comienzo de un nuevo círculo,
lo que confirma que el problema será insoluble por la sola filología a menos que nuevos
descubrimientos de papiros nos pongan en posesión de fuentes hasta hoy desconocidas.
Solamente hay una salida, que es también histórica, pero en un sentido más hondo que
el de la parvedad filológica: tomar como punto de partida la actitud de Sókrates ante la
muerte —punto en que concuerdan los dos discípulos— y apoyándonos en lo que sabemos
de otros héroes que murieron en pareja actitud, inferir analógicamente su personalidad
y sn espiritual conexión. Y sabemos ciertamente: a) que Sókrates, a pesar de la falsedad
de la acusación, tenía conciencia de que corría un gran peligro (Xen. Mem. IV, 8, 6 ss;
Apol, 4 s. Plat. Apol. 19 a, 28 a s, 36 a; b) que quiso defenderse por sí mismo, ingenua
y sinceramente, sin preparación previa, renunciando a los recursos técnicos y efectistas de
un logógrafo (Xen. Mem. IV, 8, 5. Plat. Apol. 17 b s. Dióc. Laert. II, 40 s.) ; c) que
mantenía una gran confianza en Dios, cualquiera que fuera el resultado del juicio (Xen.
Mem. IV, 8, 5 s.; Apol 4-10. Plat. Apol. 19.a, 29 a); d) que hubiera podido conseguir
la absolución, empleando un poco de adulación o patetismo, pero no quiso usar medios
ilegales e indignos (Xen. Mem. IV, 4, 4. Plat. Apol. 38 d); e) que aceptó la sentencia de
muerte —aunque la consideraba injusta—• con valentía y serenidad (Xen. Mem. IV, 8, 1 a.;
Apol. 24 ss. Plat. Apol. 30 d, 38 c ss.); f) que rechazó la proposición y ayuda para huir de
la prisión (Xen. Apol. 23. Plat. Kriton) ; g) que soportó la muerte con la mayor decisión,
sin un temblor, con una calma que trasuntaba nobleza, alegría, beatitud (Xen. Mem. IV,
8, 2 s.; Apol. 33. Plat. Phaed. 58 e s. 117 a ss.). Y bien, tal estilo de morir sólo puede
haber sido el término de una vida realizadora durante un largo trecho, de acendradas vir
tudes, y supone un espíritu embargado en la meditación amorosa de los valores morales
y en el sondeo reiterado de los misterios del* alma hasta llegar a sus confines y descubrir
el oriente de sn salud y de su perdición. La muerte de Sókrates* es el signo certero de una
personalidad riquísima, de un alma muy grande. Es claro que con este criterio Platón es
más verídico que Xenophon, aunque la descripción de los hechos y pensamientos indivi
duales que le atribuye no sean históricos en el sentido corriente. Más verídico, en cuanto
sus diálogos exponen ejemplos típicos del pensamiento, palabra y obra de Sókrates, cuya
potencia espiritual, en su soliloquio interior y en su askesis privada, debió ser mucho más
rica que lo que salía a luz en las relaciones con sus interlocutores. Por eso puede decirse
no sólo de Xenophon, sino también de Platón que ^se quedó corto^: lejos de haber ido
más allá de lo histórico, la poesía de sus primeros diálogos fue el medio más adecuado para
trasmitir a la posteridad equivalentes en escala menor de su abundancia filosófica. Pero
estas características de la personalidad socrática necesarias para explicar su manera de morir
—sus reflexiones morales, su análisis instrospectivo, su consubstancialidad con la virtud—•
no implican en lo más mínimo el estar en posesión de una interpretación^ metafísica como
es la teoría de las Ideas y sus vinculaciones psicológicas y gnoseológicas. Por eso —aparte
de otras razones intrínsecas de bus diálogos, muchas veces alegadas— esas teorías han de
cargarse a la cuenta de Platón.'
Desde luego que el criterio sentado no sirve para decidir sobre los detalles. Pero para
los fines de nuestra exposición, el problema puede resolverse de modo un tanto arbitrario.
Como no escribimos una monografía sobre Sókrates, sino que tratamos de exhumar todo el
acervo del pensamiento antiguo sobre el derecho y el estado, no es indispensable determinar
con exactitud si un pensamiento es de Sókrates. Si no lo es, será de Platón o de Xenophon
y en los tres casos ha de encontrar cabida en nuestra historia. Consideraremos, pues, como
socrática la doctrina expuesta en Iob primeros diálogos platónicos, incluso el Protágoras; pero
utilizaremos también a Xenophon, advirtiendo en cada caso la procedencia del testimonio.
(2) Plat. Hipp. mia. 372 h.......

tornó cada vez más desfavorable para los atenienses, provocando o
patentizando la desorganización estatal y la ineptitud de sus direc
tores, fue la ocasión propicia para el desenvolvimiento de su doctrina.
Pero Sókrates no piensa en una reforma de la estructura social ni
del régimen constitucional. Nada más alejado de él que los proyectos
de un Hippodamos o las antítesis de Hippias y de Antiphon entre la
naturaleza y el derecho positivo. Para él el problema se resuelve con
una acción sobre las personas: la cuestión política debe solucionarse
con una reforma moral, no puede separarse de los supremos princi
pios éticos que rigen al individuo tanto en su actividad privada como
pública. Nosotros estamos acostumbrados desde el Renacimiento a
considerar como cosas distintas la moral y la política, la ética y
las ciencias del estado. Y también en la época de Sókrates, ciertas
tendencias sofistas, como la escuela de Gorgias, que veía en la retó
rica un arte de la pura persuasión sin preocuparse de la verdad
o justicia de los fines sobre los que ella recaía, implicaban la misma
separación. Pero Sókrates, como la vieja sabiduría tradicional, y como
luego Platón y Aristóteles, concibe la moral y la política en íntima
unidad: la política es ética porque ha de estar dirigida por principios
axiológicos que deben encarnar en los gobernantes mismos, y la ética
es política, porque la vida moral del individuo no puede realizarse
de espaldas a la comunidad de la que forma parte, y sólo puede
llamarse realmente bueno al que cumple las exigencias que aquélla le
plantea. Esa unidad era la que se desgajaba entonces, y es por la
restitución que hace Sókrates de su integridad que Platón lo proclama
el único político auténtico de su época (4). Y por ello también cabe
decir que los primeros diálogos de Platón que versan sobre la piedad,
la valentía, la discreción, las que habitualmente se llaman valores
morales, tratan en realidad de aspectos de la virtud "política".

— 52 —

Pero la política socrática está ligada a su concepción antropoló
gica y teológica y, sobre todo, fundada en un método que es la médula
de todo su filosofar, el cual, a su vez, se va desenvolviendo con la
conciencia de ser la ejecución de una tarea que le ha confiado Dios.
Por ello, se hace más necesario que en ningún otro pensador, para
entender su filosofía del derecho y del estado, considerar los supuestos
de que ésta depende.
Sókrates no es un filósofo en el sentido corriente del término,
no es un puro homo theoreticus, que haya elaborado su sistema,
(3)Xen. Mem. III, 6, 2; IV, 2, 11; IV, 2, 2.
(4)Plat. Gorg. 521 d.
— 53 —

�— es —

't 'Z 'AI Ul

'AI 'Z '9 'III 'iuaK

()

'Biuajsis ns opBJoqBja b^bij anb 'snotjajoatft ouwq ojnd un sa ou
'ouiuuaj jap ajuaujoa opijuos ja ua ojosojij un sa ou sajBjjjpg
'apuadap Bisa anb ap
sojsandns soj JBJapisuoa 'op^isa jap A oqoajap jap bijosojij ns japua^ua
BJBd 'jopssnad ojjo unSuiu ua anb oijBsaaau sbui aa^q as 'ojja jo^
•soiq opBijuoa Bq aj anb BaiBj Bun ap uopnoafa bj jas ap Bpuapuoa
bj uoa opuaiAjoAuasap ba as 'z^a ns b 'jsna ja 'jbjosojij ns opoj ap
Bjnpam bj sa anb opo^am un ua BpBpunj 'opoj ajqos 'a" BaiSojoaj A BaiS
-ojodojjuB uopdaauoa ns b BpBSij Bjsa BoijBjaos Bop^od bj oja^
•ítBaiíJlod,, pnjjiA bj ap sojoadsB ap p^pijBaJ ua ub^bjj 'sajBjom
saJOjBA ubiubjj as ajuauíjBnjiqBq anb sbj 'uopajosip bj 'BjjuajBA bj
'p^paid bj ajqos ubsj3a anb uojbjj ap soSojBip sojainwd soj anb jpap
aq^a uaiqraB^ ojja jod _^ • (f) Baoda ns ap o^ijuajnB oaijijod oaiun ja
BinBjaojd oj uojbj^ anb pBpjjSaiui ns ap sajBj&gt;jog aa^q an¿ uopnjpsaj
bj Jod sa A 'saauojua BqsfeSsap as anb bj Bja pBpinn Bs^ 'BajuBjd
aj Bjjanb^ anb SBpuaSixa sbj ajduma anb jb ouanq a^uauíjBaj asjBuiBjj
apand ojos A 'ajjsd buijoj anb bj ap p^piuntuoo bj b SBpjBdsa ap
Baij3 bj A 'souisiui sa^uBujaqoS soj ua jbujbou^ uaqap anb soaiS^joixB
soidpuud Jod BpiSijip jB^sa 3p Bq anbjod sana sa BDpijod bj ^pspiun
biuijui ua Bai^ijod bj A jbjoui bj aqpuoa 'ssjsj^jsjjy A uojbjj oáanj
ouioa A 'jBuopipBjj Bijnpiq^s BÍaiA bj omoa 'sajBJ^j^g ojaj 'u^pBjBdas
biusiiu bj UBqBoijdun 'Bisaaj Bjja anb soj ajqos sauíj soj ap Bppsnf o
pspjaA bj ap 3sjBdnao3jd ms uoisBnsjad Bjnd bj ap ^jjb un boij
-ojaj bj ua BpA anb 'sbiSjo^ ap Bjanasa bj ouiod 'sbjsijos SBpuapua^
sejjap 'sajBj^jog ap Baoda bj ua uaiqiuBj j^ "opBisa jap sspuap sbj
A sapa bj 'Baijjjod bj A jbjoui bj SBjuijsip sbsod ouiod JBJapisuoa
b ojuaimiaBuajj ja apsap sopBjqmnjsooB souiBjsa sojjoso^^ -Baijqnd
ouioa BpBAijd pBpiApaB ns ua ojub^ onpiAipui jb uaSjj anb soaija soid
-pupd 8omajdn8 soj ap asjBJsdas apand oa 'jBjora Buuojaj Bun uoa
asjBuopnjos aqap sapijod uopsana bj :sBuosjad sbj ajqos uopa^ Bnn
uoa aAjansaj as Buiajqojd ja ja bjbj -oAijisod oipajap ja A BzajBjnjBu
bj ajjua uoqdnuy ap A SBiddijj ap sisaji^uB sbj o souiBpoddifj un ap
8ojaaXoJd soj anb ja ap opBfajB sbui BpB^[ -jBuopniíisuoa uamiSaj jap
ra jBpos BJn^onjjsa bj ap Buuojaj Bun ua Bsuaid ou sajBuj^g oja^
'BuiJiaop ns ap ojuaiuiiAjoAuasap ja BJBd Bpidojd upisBao bj anj 'sajoj
-aaiip sns ap pnjijdaui bj A jBjBjsa uopBziuBSjosap bj opiíBzpuejBd
o opusaoAOJd 'sasuaiuaiB soj BJBd ajqBJOABjsap sbui z^a Bp^a oujo^
as 'osoiJo^aiA opouad un sp sandsap anb 'ossuodojs^ jap Bjjan^ ^j
' (S)íiS9^^j- 3P 3^F ^ra^JJ as osa jod snb 'sjuBjjoduii sbui bjjb ja 'sap^p

'

-IAI)3B SBJ 3p BJJB 8BUI BJ 83 OpB}S3 Jap OUJOiqoS J3 3nb BOBJSap ajU3UI
-BS3Jdxa A 'sajBjijiui 'sajopBjjsiuiuipB 'sajuBUjaqoS souanq 3p upp
-buijoj bj U3 opBdnao soiu^a oj ajuauía^uanaajj^ ^soaijosojij souaduia
sns ap ajqmbasB omnjn uij ja A SBai^Bjaos sauopBSjaÁuoa sbj ap sojij
-oabj SBuia^ soj ap oun ua^njijsuoo Baijijod bj ap sBuiajqojd so-r

^p spaap930Jd v\ os^^ ^pe^ na opn^iiJTAptr 4aoqdou^ v u^iqrae^
lpiojj |3 osn|jui 'so3iiio]B[d so3o[eip soj^mijd so| na eisandxa Buui^op ^\ B^T}ej^OS
ouio3 'sand 'souiaJBjopisuo^ -Biaojsiq bjis^iiu as Epiqoa jBj^uo^us ap Bi( sose^ 88jj so] ua ¿
uoqdona^ p o uoib[^ ap ejas *sa o^ ou ig -saiea^fog ap sa oiu^uuesuad un ts pniti^exa no?
JBUilnjajap a[(|BSuad3ipu; sa ou 'opBisa ]a X o^oajap p ajqos on^íiuB o^uailUBSuad ]ap OAjajg
ja opo) jGninqxa ap somBieJi anb ouis ^saiBJ3|Og ajqos Bi^Bj^onom eun soniiqij^sa ou omo^í
•oijBJiíqjB oiubi un opooi ap osjaAjosaj apand Biuaiqojd ja 'nopisodxa BJis^nu ap íauíj so]
BJBd oi¿ -sajieiap so[ ajqos jippap BJBd ^ajis ou opsiaas ouaiijD \ anb oin\ apsaQ
•no)B[^ ap emana ^\ B asjB^jBO
ap nsq SBTJoai SBsa —snpB3a[B sa^aA seq^nm ^soSo^Bip sns ap sB^asuijjni sanozBj sbj^o ap
^jjBde— osa joj -eB.iiSo^oauou^ X 6B3iSü|o.ii8d sauoi.in|njuiA sns X scapj sb¡ ap bijo^j B[ sa
omoj B^iSTiBianí no^BiaJdja^ui can ap uoisasod u9 JB:^a p ominim sbiu O[ na uB^i^dmi oa
—pnjJiA v\ UO9 pBpijBpaBisqnsuo^ ns ^oAtuadsoJisui sisi^bub ns 'sajBjom sauoixa¡|aj sns—•
jtjom ap Bjaurui ns jn.ii[dxa BJBd ssijssa^au bjubj.&gt;os pupi|i!uosjad B[ ap SB.&gt;nsua)jeJB3 sbis^
oja^ *B^Tjosoji| BpnBpunqe ns ap jouani e¡B3sa na sa^ua^BAinba p^pijaisod e{ b jtinasBJ]
BJBd openjape se tu oipam p anj so^o[B;p sojamiJd sns ap cisaod B[ 'ojijoisiq oj ap C[[b sbuj
opi jaqBq ap sofa| :^^01JO3 opanb as^ anb uoibj^ ap naiqoiBi oais 'uoqdouax ap o^os ou
asjpap apand osa joj 'sajoin^ojjaiui sns uo^ sauopBpj sn| na znj b bijcs anb o] anb bou
8Bm oq^nm jas oiqap 'BpBAUd sisa^s^ ns ua X joijaiui oinbojijos ns na ^(Bnijjídsa epnaiod
BÁnj '83;bj5(O5 ap cjqo X BjqsjBd 'oiuaimssuad jap sojidi) so^duiafa naaodxa so^ojBip sns
oiUBn^ ua ^o^ipuaA ^^^^^ *aiuaiJjoj opi^uas p ua sojuoisiq usas ou aXnquis aj anb sa^cnp
-lAipui soinainiBsuad í eoqaaq so[ ap uoi.idij.isap b[ anhunu 'uoqdoua\- anb oipijai sbui
sa noiBj^ oua^iJ3 aisa uod anb oj^p s^ 'apuBJS Xnm boi^b un ap 'eunsinbij pBpijEuosjad
Bun ap ojauaa ouSis p sa sa^BJ^og ap auanuí b^ -uopipjad ns ap X pujos ns ap ajuaijo ja
jijqnosap X sauíiuo^ sns B jB^ajj BisBq buijb .jap soijaisim soj ap opsjaiíaj oapuos ja ua X
sajsjom sajojBA soj ap bsojouib uo^siipaui bj ua ops^jBquia n^ijjdsa un auodns X 4sapni
-jia SBp^jpua^s ap 'oqaaJi o^jbj un a^UBjnp Bjopeztjsaj BpiA Bun ap ouiuuai ja opis jaq^q
apand oj9S Jijora ap ojijsa jbj 'uaiq A -(-ss B ¿jj -s a 8S 'P3BHd '^id " miody i-s z '8
'AI *w9j^ *^aX) Pn^pE3&lt;! 'Btj^ajB 4ezajqou eqsiunsBJi anb BinjBa son uoa 'jojqmai un ms
4uoispap joXbxu bj uoa aiJanui bj oijodos anb (^ i (uo^ij^ 'íVi *g^ '\ody *N3X) ^orsiJd bj
ap Jinq BJBd BpnXs X uopisodoJd bj ozBq^aj anb (} í (-ss gj 'p qj -joíf^ 'iv^ '88 f^ -jodfr
;"s I '8 'AI 'wi&gt;V¡ '^3X) pBpiuajas X euu&gt;|BA uoo —Bisntu; BqBjapisuoD bj anhun^— aiJanuí
ap spuaiuas bj oidaas anb (a í (p g^ -¡ody 'i\^¿ "^ 'f 'AI "&lt;uaH "NaX) e"^ipui a sajBSaji
sotpam jBsn osmb oa ojad ^ouisi^aisd o uopBjnps ap oood un opuBajduia LuopnjosqB bj
juiijasuo^ opipod sjaiqnq anb (p í (b ^^ 'b-oj -jody -im^ 'Qi-^ jody i-e j '8 'AI '•"*^
*K3X) ^^^11^ I9P opsijnsaj ja Bjan^ anb BjambjBn^ ^soiq ua szuBtiuo^ ubj8 Bun Biuaiueui
anb (o ¡ (-s o^ 'II 'laavi -391a "s q ¿I 'jody -xvij -5 '8 'AI '^tt 'NaX) o|jíJoíoj un
ap sBisti^aia X so^iu^ai sosjn^aj soj b opuspunuaj 'BiAajd nopBJBdajd uis 'ajuauiBja^uis X
Bnua^ui 'orasiui js jod asjapuapp osmb anb (q !b g^ 's b b^ 'b oj -¡ody •!^^ -s p •¡ody
isa 9 '8 'Al -uia^r 'K3X) o^^ijad ubj^ un bjjjoj anb ap Bpuapuo^ siuaj 'uopssn^B bj ap
jiBpasjB} bj ap jBSad b 'saiBj^fog anb (B :aiuauis]j^p souiaqcs l^ -uoixauoa jBnijjldsa ns X
pBpijBuosjad ns ajuamB^i^ojBUB jjjaiui 'pn^ii^B BfajBd ua nojaunut anb saojaq soj^o ap
sooiaqss anb oj ua souopuBXodB X —sojndpsip sop soj UBpjanouoj anb ua oiund— auanur
bj aiuB saiBJ^og ap piniioe bj opiiJBd ap oiund omo.) jbuioi :boi8ojoji} p^paAJBd ej ap ja
anb opuoq sbui oppuas un ua ojad 'B^uoisiq uaiqujB] sa anb 'BpijBS Bun Xsq aiuauíBjog
-ssppouo^sap Xoq BisBq sa^nan} ap uoisasod ua usüuod sou sojídsd ap soiuoiuiijqn^sap
soAanu anb souaiu b b.i ^ojojij bjos bj jod ajqnjosui Bjas Bmajqojd ja anb buijijuo^ anb oj
'ojnajia oAanu nn ap ozuaiuioo ja aXmíjsuo^ —(jagaBf 'jazuaig) -ioxsihv aP '(mjajy -a -jj)
•HJ0M3X ^p uopBDipatAiaj— 'sandsap ojijosa Bq as oiu^n^ opoj ^ -opuzuauíoo Biq^q anb ua
oiund omsim ja ua opBuiuuai Bq saiuaní sbj ap uopBpajdB bj X 'ojnajp ja opejja^ eq
as ojsa uo^ -amudns oj o Bijspunaas ejnáij Bun -g ap a^sq 'Bjjoaj Bidojd ns jauodxa
^jamb uoiBj^i opuBn^ 'anbjod X 'zajnpBiu bj ap soj ap ssijoai sbj bX ubfiuisui pn^uaAnf bj
ap soj anbjod BUB.iíjnsnt as ou so^ojBip sns ua stjoda sop ap uopuiisip B^ -saiBJ^og ap
sbj aiuaui[Baj uBijas aXnqiJi^ aj anb SBjaoaj sbj X sa ouioo jb} aqiqxa oj uoibj,] oiqmBJ ng
•opipuaiua uBjjqsq oj ou sajaioisuy X uoqdouax •(laujng 'jojXbx "3 'V) JEdpuud
jadBd ja Buadmasap saiBJ^og apuop ua so^o|Bip soj sopoi ua B^iuoiBjd uopjsodxa bj ap
pBpptJOistq bsojo^ij bj Jauajsos b 'omiija jod 'opB^ajj Bq as j^ -uoir|j jod sbjibjoji
-uoa jas uapand ojubu^ ua uoqdouax p ,,tKuaí3Q,, BI ^ "iSojody bj ojos opuaijiuips X
bj ap Bjajojd A Bun
ap oiJBjuauíBjsa} ouiod p BjjBq as sajsna sbj aj}ua SBOoda sop ua apiA
-ip as Biiosojij bj ap Bpo^ Btjoisiq bj oppuas a^sa ua A 'sBip soj^sanu
BjSBq Bpuanj^ai ns oipuaixa —opojaiu ja— jB^aauíBpunj oidpuud
oAno ojuaiuiiAora un ap uopBprai bj boijioSis sa^Bj^^g '(^)ttsojjosoA
uoa opjanaB ap ajsa OjÍ anb ua BpBu is^a ^bxj ou?? :8Biddijj b o

�alejado de la vida cotidiana: es una rara síntesis de homo religiosus,
de moralista y de pedagogo, tres aspectos de una misma conducta,
que ciertamente está ligada a una actitud teórica, a una indagación
de fundamentos. Las disputas en torno a su caracterización radican
en esta multiplicidad de facetas, porque Sókrates desborda todas las
categorías (5)...
.
Está convencido de que tiene una misión de origen divino que
consiste en la reforma moral del hombre. Es un deber que Dios le
ha prescrito por medio de oráculos, sueños y por todos los otros

vivir filosofando y que por eso jamás mientras viva dejará de filosofar,
se refiere expresamente a esa actividad (12).
Pero, además, "vivir filosofando", significa que Sókrates con
cebía la operación filosófica, como la acción moral por excelencia, a
la filosofía, como existencia moral, y a la moralidad como existencia
filosófica. Por eso, un rasgo peculiarísimo de Sókrates es que en cada
una de sus enseñanzas se va jugando a sí mismo. Su filosofía —ya
podemos llamarla así sin engendrar equívoco—• está afianzada por

medios de que se sirve un dios (6). Tal vocación se le hizo patente

sus actitudes personales, es inseparable de ellas y por eso sus dis
cípulos dieron lugar preferente en sus escritos a la exposición de su

al reflexionar sobre la respuesta que dio a su amigo Chairephon el
oráculo de Delfos: "nadie es más sabio que Sókrates". Respuesta

personalidad y de su conducta. En este sentido hay que destacar:
a) que Sókrates no escribe, sino que enseña oralmente, en con

extraña, porque él tenía conciencia de no ser sabio, ni poco ni
mucho, y en la ciudad los había que pasaban por tales. Para veri

versación familiar, lo que confirma que lo importante para él no es
la teoría sino la eficacia práctica sobre los hombres. Con ello se
evidencia, además, que no busca la gloria y que, más bien, se expone
al odio de los investigados (13). Y es ya un signo exterior de su
grandeza, que, no habiendo escrito nada, tantos se hayan visto ten
tados a escribir sobre él y su figura haya dado tema a obras de tan
alta calidad como las de Platón;
b) para consagrarse al servicio del dios descuida sus intereses
particulares (14) y enseña sin exigir retribución (15), con lo que
demuestra que se preocupa sólo del bien del educando, sin perseguir

ficar el oráculo comenzó entonces a interrogar a algunos políticos
y poetas y artífices, y su sorpresa fue grande al comprobar en todos
los casos que los pretendidos sabios eran ignorantes, mientras que él,
Sókrates, si bien nada sabía no ignoraba que no sabía (7). Compren
dió así, que la misión de su vida era continuar ese examen para
confirmar siempre la palabra del dios (8).
Aunque no tiene vinculación directa con su misión, el signo o
voz demoníaca que se manifestaba en Sókrates, inhibiéndolo de cier
tas acciones y quizá inclinándolo a otras, es una confirmación clara
de su cuño religioso (9). Sókrates lo experimentaba como un poder
secreto pero familiar, y alude a él sencillamente, sin jactancia al
guna. Como últimamente lo ha hecho notar Guardini, se trata de
una experiencia numinosa de carácter primario, cuyo modo subitáneo
de aparición la emparenta con la forma de la profecía (10).
La tarea que le ha confiado Dios consiste en exhortar y enseñar
al hombre que ha de cuidar de la propia alma, más que de la for
tuna, fama y honores, y tratar de mejorarla hasta hacerla excelente.
Pero Sókrates no es un moralista banal cuyas doctrinas se disuelvan
en vagos sermones predicados in abstracto. Su acción se ejercita en
forma directa sobre el hombre concreto que se atraviesa en su camino,
y se apoya en un examen a fondo, refutándole su falso saber y repro
chándole su errónea valoración de los bienes, hasta ponerlo en el
camino de hallar los fundamentos de la virtud. Y es esta acción di
recta sobre los hombres en torno a la cura del alma, lo que constituye
para él la filosofía (11). Cuando afirma que un dios le" ha prescrito
(5)Cf. Plat. Symp. 221 d.'
(6)Plat. Apol. 33 c.; ^
(7)Id. id. 20 d y ss.^*•^•
(8)Id. id. 21 e y ss.
(9)Principales textos sobre el daimon: Plat. Alcib. I. 103 a, 124 c; Apol. 31 d, 40 a s.;
41 d; Euthyph. 3 b; Euthyd. 272 e. Xen. Mem. I, 1, 4; IV, 3, 12; 8, 5; Symp.
8, 5; Apol. 12 s.
(10)Guardini R. Der Tod des Sokrates. 1945, p. 75 y 83.
(11)Plat. Apol. 29 d -, 30 b. ^•
— 54 —

un provecho para sí mismo. Tampoco abre escuela, ni tiene propia
mente discípulos (16), sino que anda en busca de amigos (17), no
precisamente ricos (18) a quienes pueda reformar. Por eso lo vemos
recorriendo el día entero la ciudad, deteniéndose en las plazas, los
mercados, los gimnasios (19) e interviniendo en los simposios, pues
es en esos sitios en donde puede ejercer su influjo sobre las almas.
Este modo de actuar era completamente nuevo en Grecia, y constituía
el medio más eficaz de superar a los sofistas en su propio terreno.
Su desinterés era la contraprueba de su recta intención, contraprueba
reforzada por el hecho de que fue siempre muy pobre (20);
(12)Plat. Apol. 28 e y 29 d.
(13)PtAT. Apol. 21 d.
(14)Plat. Apol. 23 b, 31 b.
(15)Plat. Apol. 19 d, 31 b, 33 a; Euthyph. 3 d; Xen. Mem. I, 2, 5 ss., 60; 5, 6; 6, 3, 11 s.
(16)Plat. Apol. 33 a.
(17)Plat. Ly$. 211 e s.
(18)Xen. Symp. IV, 44.
(19)Xen. Mem. I, 1, 10; Plat. Lach. 180 c; Charm.
(20)Plat. Apol. 23 b, 38 a s.; Lach. 186 c. Xen. Mem. I, 2, I; 2, 58 . La pobreza de
Sókrates unida a los datos sobre las profesiones de sus padres —cantero Sophroniskos y
partera Phainaretes— dio lagar a que la mayoría de los historiadores concluyera que era
del bajo pueblo (p. ej. Zei.i.er.). Últimamente A. . TaYloh Philos. Stud. p. 3 ss., hu
dado buenas razones para demostrar que Sókrates pertenecía a una familia aristocrática.
Plató
es de S. También Zenón, Protágoras, Damón,
Pythodoros, Kephalos, Pyrilampos (padrastro de Platón) eran del círculo. A esto hay que
añadir que cuatro de los siete diálogos que había escrito Aischines de Sphettus: Alkibiades,
Aspasia, Axiochos, Kallias, se referían a miembros de ese círculo. De modo que, según
Platón y Aischines, S. es exhibido en estrechas relaciones con las más famosas de las
antiguas casas atenienses; los Alcmeonidaa (Perikles), los Philaidas (Milkiades, Alkibiades),
los Eteobutidas (Kallias). A estos datos recordados por Taylor, pueden añadirse otros
— 55 —

�— ss —
so.no 39jipeun uapand 'jojXbx 1o^ sopepjoD^j soisp eojs y -(SBiiprij) SBpijnqoa^^ boj
'(sopBiqii([v '^PRi^lilM) eEP!nI!Hd[ SOI '(laFI!JB&lt;I) epinosnrofy ^o] isasuainaiB sbsbd ssnSiine
sbj ap s^sóme^ SBm sb^ uo^ sauojDB|aj SBq^aJisa ua opiqiqxa sa • 'sauíq^eiy A. uo^Bf^j
unías 'anb opoui ag •ojnoji^ as^ ap sojqiuarui b ubijoj^j as 'sm¡¡v^ 'sotpmxy 'Bisvdsy
'sapmqimy ismiaqdg ap souiqosiy ojijjss BiqBq anb eo3o[eip ajáis so[ ap ojjbti.1 anb jipcue
anb ^Bq oisa y 'o^n^jp |ap UBJa (uo^bj^ ap ojisejpsd) sodmB^ij^^ tso^Bqda']ij (8ojopoqi^í^
'aouiBQ 'sbjoSciojj 'uou2 naiqmBX 'S 8P aiBnjtqBq sojsucdmoj omoo ubjü^ij 'sa[5(uaj b
sopB^nouiA sopoi '8Bijjb^j oiJBnojjim \9 'soq^oixy op ns 'sapBiqiífjy 'BTSBdsy ^saf^ija^ ap
^enosjad o^najp ^a uoo onejduiai apsap aoixano^ Bq^aaisa na ojoso^ij JB BJisanm son uoiBjcj
•BoyiEjjoiBiaB B¡]imBf Batí i) Bi^^uauad saisj^og anb jBJisomap BJ^d eanozsj s^uanq opBp
Bq '-ss g -A 'pmg -sojitij aoiAV^ -g -y a)u.uiBuiii]f) •(•anaz "fa -d) ojqand otcq jap
Bja anb Bja^npno^ sajopBtJoisiq soj ap bijoAbui bj anb b je3n¡ oip —saiaJBUiBq^ Bja^jed
i 9O^)8taojqdog ojojubo— sajpsd sns ap sanoisajojd sbj sjqos so)Bp boj b Bpiun
^g
p ezajqod b-j -a 8S 'Z ¡I 'Z 'i 'm3VÍ "aX '3 981 '^I !"s " 8 '1 Z ^O&lt;/K "•"fltl (O^)
!0I 'I 'II 'm3l/í 'H3X (61)
•uijdi^^ ía
í 081 '
'AI •&lt;Í"^CS (81)
(¿i)
•s a \\z
•b ix ' '9 ¡9 's ^09 '• S 'Z 'I 'tu3IV 'aX !P '

!* 'q I 'p 61 -V&gt;dy •q IS \ Z 7orf
"P IZ •7&lt;ífr •
•p 6! i 8Z 7O&lt;/K

(1)
(ZI)

g íS 'g tZT ' '
8 b ()^ 'p ^j -jod^ !d

9 IZ -P

— ts —
^a
•q o^ - v 6Z
8P
T Ji'u • ^ INIOHV
8 ^ Si d 'S
t PO
r iL
•8 ZT •jody íS '8
[3 iq • !/&lt;7Á &lt;ín^ !P It
eajBdpu ^a
:ot -i vw "•ivi^ :uouitBp p ajqos so:ixat
pí
•88
P OZ TI •pí
•89
jody -x ^ía
•D
•p m •diu.(S XV^d •lo

(it)
(01)

(6)
(8)

(¿)
(9)

(S)

Bq aj sotp un anb buuijb opuBn^ "(n) ^Jjosojxj bj ja
anb oj 'buijb jap Bjno v\ b oujoj ua sajqmoq soj a^qos
-íp u^poB Bisa sa j^ ÉpniiiA bj ap soiuatuepunj soj jBjjsq ap o
ja ua ojjauod Bissq 'sauaiq soj ap u^pBJojBA Bauojja ns ajopu^q^
-ojdaí A ^aq^s osjbj ns ajopuBjnpa 'opuoj b uauíBxa un na B^odB as A
'ouiutbo ns ua BsaiABJjB as anb ojajouo^ ajquipq ja ajqos B^oajip buuoj
ua Bjpjafa as ñop^^ ng "Oj^njjs^ ui sopsaipaid sauonuas so^ba ua
uBAjansip as SButjjoop SB^nD jBUBq bisijbjoui un sa ou sajBJ5[og oja^
•aiuajaoxa BjiaoBq BjsBq BjjBJofam ap jbjbj^ A 'sa^ouoq A buibj 'boti^
-joj bj ap anb sbui 'butjb Btdo.id bj ap JBpmo ap Bq anb aaqraoq jb

^jdraais anj anb sp oq^aq p aod
q^joaj ns ap BqanjdBJ^noo B^ bj3 sajtajinsap ng
•onajiaj oidojtd ns na sbjsijos %o\ b lejadns ap zB^ija SBta oipata \a
BinjiisnoD A 'Bioajf) u^ OAanu ^^uaraBia^Iuioa bj^ jBnjaB ap opoin a^s^
•8BnqB sb|; ajqos ojrqjnt ns laoj^fa apand apnop ua soijis sosa ua sa
sand 'soisodtnts so^ na opu^iuiAJaini a ((,^) eoiSBuraiS so^ 'sopBojaxn
soj 'SBZB];d sb^ ua asopnamajap 'pBpnto bj; ojaina Btp p opuaojoooj
9ouiaA oj osa jo^ 'jBtnJojaj Bpand sanamb b (81) sooij ajuaniBsioajd
ou '(¿x) soSiniB ap eosnq ua BpuB anb ouxs i(g\) so[ndj3Sip a^uaní
-Bidojd auaij tu 'spnosa ajq^ ooodtnBj^ "onisTni is BJBd oqoaAOjd un
jxnSasjad uis 'opuBonpa ^ap uaxq jap o^ps Bdnaoaad as anb Bjjsanraap
anb o^; uoa i(\) upionqjjjaj JiSixa uis Buasua Á (f[) saJBp^aijjBd
sasajaim sns spm^sap soip pp opiAias p asiBjSBsuoo Bisd (q
íu^jB^^ ap sb]; ouiod pBpxpa Bjp
ubi ap SBjqo b Bniai opep Bi(sq BjnSij ns Á p ajqos Jiqu^sa b sopBj
-uaj ojSia UBA^Bq as sojubj 'Bp^u ojtj^s^ opuaiqBq ou 'anb 'BzapusjS
ns ap Joua^xa ouSis un bjÍ sa j^ '(T) sopBSiisaAut boj; ap oipo p
auodxa as 'uaiq sbut 'anb bijo[S v\ B^snq ou anb 's^uiapB '^puapiAa
as o^p U0^ -saaquioq boj ajqos B^ijaBjd Biosoip v\ oms Bjjoaj B^
sa ou p BjBd aiUB^jodun o^ anb Bnuijuoa anb o^ 'jbijtoibj noioBsjaA
-uod ua 'aiu^mpjo suasua anb ouis 'aqij^sa ou saisx^og anb (b
riBOBjsop anb ^Bq opi^uas aisa u^ -Bjonpuo^ ns ap A pBpipuosjad
ns ap uopisodxa b^ b sojoos^ sns ua aiuajapjd JBSn{ noaaip sojndi^
-sip sns osa jod A SBjp ap a^qBJBdasui sa 'sapuosjad sapn^p^B 'sns
jod BpBzuBijB Bjsa —oooAinba jBjpuaSua nis isb b^buieji; somapod
Bj— btjoso^ij ng •ouiSTui xs b opuBnf ba as SBzuBuasua sng ap ^un
BpBa na anb ea saieujog ap omisjjBi^naad oSsbi un 'osa jo^ •Boijoso^j
Bpuaispca ouioo pBpi[Biour b^ b A 'jbjoui Bt^ua^sixa oinoa 'btjosojij bj
b 'Bpnapoxa jod [Bjora uopoB bj oraoo 'boijosojij u^pBjado bj Biqa^
-uod sa^Bi3[og anb bdijiuSis 'tlopuBjosoji| jiaia,, 'SBtnapB 'oaa^
' (Zl) pepiAi}3B esa b aiuauíBsajdxa a^aipj as
jij ap BJBÍap bata SBjjuaini sbuibí osa Jod anb A opuBjosojtj jiata

jBuasua A J^woqxa ua a^sisuoo soiq opBijuoD Bq aj anb BaaBi v^
*(0T) Bj^ajoíd bj ap buuoj bj uo BiuajBdraa bj uppuBdc ap
oauf jiqns opoui oAno 'oijbuii.i(Í jaias^Ba ap BSouramu Bpuauadxa Bun
ap b^bjj as 'tuipaBn^) jbiou oqoaq Bq oj a^uauíBmxijn orao[) *BunS
-jb BpuBioBÍ oís 'ajuauíBjjpuas ja b apnjB A 'jbijiiubi ojad oja.roas
japod un ouiod BqBtuaonjadxa oj saisxs^pg • (^) osoiijaj ouno ns ap
bjbj3 uopBuuxjuo^ Bun sa 'sbj^o b ojopuBuijam Bzmb A sauoioDB sbj
-^ap ap ojopuatqiqur 'sa^Bxsjpg ua BqBisajiuBui as anb BOBraomap zoa
o ouSis ja 'uoisini ns uoa B^aajip uppBjnouiA auaij ou anbuny
•(g) soip jap BiqBjBd bj aadmais iBnuniuo^
BJBd uauíBxa asa jBnmjuoa Bja BpiA ns ap uoisrm bj anb 'jsb oip
-uajduio^ ' (1) BiqBs ou anb BqBjouSí oa Biq^s Bpsu uaiq is 'sajBu^og
'ja anb SBXiuaini 'sajuBJouáj uBja eoiqBs sopipuaiajd soj anb sosbo soj
sopoi ua JBqojdmoo jb apuBjS anj Ba^ad jos ns A 'saotjjiíB A SB^aod A
soouj[od soun^jB b jB^ojja^ni b saauoiua ozuamoa ojn^cjo ja jb^ij
-uaA bjb^ 'sajBi Jod UBqBs^d anb Bjq^q soj pcpnp bj na A 'oqonra
tu o^od ra 'oiqBS Jas ou ap biouoiouod Biua^ ja anb^od 'BiiBajxa
Bisandsa^; *4tsajBJ5[pg anb oiqus sbui sa aip^u,, ¡sojjaQ ap ojnaBjo
ja uoqdaJiBq^ oSuub ns e oxp anb Bpandsaj bj ajqos jBuotxajpj jb
aiua^Bd oztq aj as uoiobooa jbjl "(o,) soip un aAJis as anb ap soipani
sojjo soj sopoj Jod A souans 'sojn^Bjo ap oipam jod oiíj^sajd Bq
aj soiq anb Jaqap un sjj 'ajqmoq jap jbjoui Btnjopj bj ua aisisuoa
anb ouiAtp ua^ijo ap upisiui Bun auau anb ap oppuaAUoa bjs^
sbj SBpo^ Bpjoqsap saiBj5[pg anbjod 'ssiaoBj ap pBppijdiijntn B^sa na
uppBzijajDBjBa ns b ou.ioj ua SBjndsip sb^j •sojwatuBpMn/ ap
wi Bun b 'boijobj pnjp^B Bun b Bp^Sij Bjsa aiuauiBjjap anb
Btnsiui Bun ap so^oadsB sajj 'oSoS^pad ap A bistjbjoui ap
. owoi{ ap sisaims bjbj enn sa :BUBip^oo BpiA bj ap op^fajB

�— ss —
solio asjipBiiB uapand 'jojKbj^ J^ aopBpjo^aj so^sp so^sa y *(8BÍIIB"H ) Süpijnqoai^j so^
'(sapBiqt^||y 'sapBí^líJ^^) eBpiB^iq^ so^ '(sa^ifija^) Bpinoam^xy 9O\ ! sasuama^B SBSB3 SBn^pnB
sb[ ap sesouibj sera sn[ uod souoioej^j sBi^aaisa na opiqtqxa sa -g 'sauíipsty A nojB^^
nnSas *anb opom ag *o{tt^jp asa ap sojqux^iin b nsijajaj as 'sojflv^^ 'so^^otxy 'msvdsy
'S3pniqi3¡jy :snnaqdg ap saunpsty oiuoss BiqBq anb soSo^Bip ajáis so[ ap oJiEn^ anb jipEUB
anb ^sq oisa y *o^n^jp xaP a^^ja (noiBj^ ap ojiSBJpcd) sodraB^iíjC^j 'sojBqda^j 'soiopoq)^
'uoniBg 'sbjoSriojj 'uod32 najqmBX 'S 3P wiwuiqeq sojaunduioj omoD uBjn^ij 'sapjijaj b
6opB[noaiA sopoi 'bbjub^j oijbuohiiu ja 'soqooixy ojj ns 'sapBtqiJijy 'BtsBdsy ^saj^ija^ ap
XBaosjad 0¡n3^i3 j^ uo^ ons-idmai apsap uoixano^ Bq^aj]sa na ojofioji^ xB BJisanm son noiB¡^
•B3UBJ0OJ6IJB BiiiniBj Boíl b Bi-rauauail sa)BJi|og anb JBusouiap BiBd sanozsi SBaanq opBp
Bq '-ss g -d -pnig "so^ii/j hoijiVx 'a -y ajnaniBiniiifi •(•Barraz 'ta -d) ojqand oteq jap
oja anb EjaXnpuo.i sajopBi^oisiq so[ ap bijoábui bj anb b jBSn^ oip •—saiaiBaiBq^ Bia^ed
í so^sinojqdog ojsjubo—• sajpsd sns ap sanoisa^oid sb| aiqos soiBp soj b npiun saiKa^og
ap Bzajqod b-j -a 8^ 'z il 'Z 'i "'a^ '3X '3 981 "H3"! s"s B 8 'q ^ "IorfK 'lv'Id (0^)
•iujDi/3 i a 081 '^"! ^^d ;0I 'I 'I •" 'aX (61)
' 'AI •|Í'-ÍS "aX (81)
•s a IIZ -s^7 -xvi^ (¿t)
•b -^ÍK '^id(91)
•s xi ' '9 ¡9 'S -09 *• S 'Z 'I 'Jir "MaX !P S 'H^VS íB ES '1 IE 'P 61 •/0&lt;í^ "lVIIá(SI)
•q IS 'q Z •20dK *i^^d(ti)
•P 12 "ldV w*d(1)
'P 6^ i 8Z loáV "^id(21)
í (0^) ajqod jínta ajdiuais ^nj 9nb ^p oqo^if ^ ^od
'nopu^jm bjo9je ns 9p Bq^rudBjjuoD v\ bj sajajnisap ng
oidojd ns na sbjsijos bo^ b JBj^dns ap zbdtj^ sbui oipam \a
A 'Bioaaf) ua OAonu ajnaniBja^dino^ B^a jBnjoB ap opoui a^sg
•SBta^B e^]; ajcqos ofn^juí ns ^aojafa ap^nd apnop na sopis sosa na sa
sand '8oisodtais so\ ua opnainTAjaim a (^-[) soisBuraiS soj 'sopBDjaui
soj 'SBZB^d asi ua asopuamaiap 'pBpnio bj; ojaina Bip p opnaiJjo^aj
soui^a o^ osa jo^ 'jBnuojaj Bpand sauatnb b (81) soou ajnaniBspajd
ou '(¿i) soSiuib ap Basnq ua BpuB anb ouis i(g\) sojndpsip ajuoui
-Btdo^d auaij ra 'B^anosa ajqB oaodniBj^ •omsiui js BJBd oqoaAOjd un
jin^asjad ms 'opneonpa ^ap uaiq pp o^ps Bdnaoajd as anb Bjjsantnap
anb o^ uod '(^x) uopnquiaj JiStxa ms Buasua Á (f^) sajBp^ai}jBd
sasaja^ur sns epmosap soip pp opiAJas \u asjBj^ssuoa vivd (q
íupiB^ ap sb[ oraoD pBpipa B^p3
ub^ ap SB.iqo b Bniai opsp b^bij BanJíij ns Á p ajqos JiqiJ39a b sop^j
-uai o^sia UBXsq as sojubj 'upen oji.i3sa opuaiqBq ou ^anb 'BzapusjS
ns ap joiJa^xa ouSis un vÁ sa j^ '(SJI) sop^^^saAm so^ ap oipo \e
auodxa as 'uatq sbui 'anb Á bijojS v\ Basnq ou anb 'SBtuapB 'BpuapiAa
as o^p uo^ -sajqmoq soj ajqos B^i^^sjd BpBDija bj; ouis bijob^ b^
sa ou p BJBd aiuBiiodtnt o[ anb buutjuoo anb o\ 'jBifiniBj
-uoo ua 'aju3ui[BJO suasua anb ouis 'aqwasa ou sajBj^og anb (b
:jBOBjsap anb Ápq opi^nas a^sa u^ -B^onpuoo ns ap A p
ns ap uopisodxa bj b sojiaosa sns ua aiuajajaid jbSiij uoiaip sopndp
-sip sns osa jod A gBfp ap a^qBjedasur sa 'sapuosiad sapn^poB 'sns
jod BpBzuBi^B Bjsa —oooAjnb^ ^Bjpua^ua ms jsb B^jBiuBj^ somapod
BjÍ— Bjjosojtj ng 'omsim js b opuB^nf ba as SBzuBuasua sns ap Bun
BpBD na anb sa sa^Bxs^og ap oraisuBip^oad oSsbj un 'osa io^ •B^ijoso^tj
Bpuaisixa ouioo pBpijejoui ^\ n A 'pjjoui Bpuaisixa ouioo 'bijosojtj bj
b 'Bpuapoxa jod ^jom noioaB ^\ omoo 'Batjosojrj u^pBJado
-uoo sajBxs^pg anb BaxjtuSis 'ttopuBjoso[ij Jtaiam 'SBniapB 'o
' (Zl) pBpiAi^ae Bsa b aju^iuBsajdxa ajai^j as
^ij ap BjBÍap bata SB-i^u^ira sbuibí osa jod anb A opnBjoso^ii jiaia

'&gt; &gt;0^ 'p X -

Í3 \z\

— ts —
•qoí-p 6^ •;o&lt;I^ "
"S8 S¿ 'd 'S^I latojuog tap poj; J9Q
¡S '8
•s z\
¡P It
'tt i aft -Nax " 2¿2 y^H^S -I E
pnu^
01 "I 'I^V '^^id ¡aoraiBp xa ajqos soixai
•ss S. a \z -p! PI
•ss ^ p 02 -P! -PI
•3 "¡ody -xvi^
•P 122 •&lt;'"I'CS ••^^d '10

(ti)
(oí)
&lt;6)
(8)
(L)
(9)
(S)

B^ a^ soip un anb buuijb opu^n^ *(ll) Jjoso^ij v\ p
anb o\ 'Btup^ pp Bjna b^ b oujoj ua sajqraoq soj ajqos
-xp uopoB B^sa sa ^ "pniJiA bj ap eoiuamcpunj soj ^BjjBq ap outtuBa
ja ua ojjauod B^sBq 'sauaxq soj ap uopBJojBA Bauojja ns ajopuBqa
-ojdaí A Jaqss osjbj ns ajopuBinjai 'opuoj b uauíBxa un ua B^odB as A
'ouiraBD ns ua BsatABJ^B as anb ojajouoo aiquioq ja ajqos B^oaaip bumoj
ua BjpjaCa as uop^e ng •ojoo^tsqo ut sopB^ipajd sauouuas so3ba ua
uBAjansip as SBm.ii3op SB^n^ jBUBq bistjbioui un sa ou sajBJ3[9g oaaj
•a^uajaaxa BjjaoBq BjsBq BjjBjoCam ap jbibji A 'sajouoq A buibj '^un^
-joj bj ap anb sbui 'buijb Bidojd bj ap jBpmo ap Bq anb ajquioq jb
jBuasua A Jsuoqxa ua ^istsuoo sotg opBtjuoa Bq aj anb b^jbj ^j
• (oj) Bjaajojd bj ap buuoj bj uoo BiuajBdma bj uopuBdB ap
oauBiiqns opom oÁn^ 'oi^Buiijd ja^o^jBO ap Bsouinma Bpuaijadxa Bun
ap b^bjj as 'raxpjBn^) jb^ou oqoaq Bq oj aiuauíBuinjn 00103 •buiüí
-jb BpuBjoBf ms 'a^uauiBj[pua8 ja b apnjB A 'jeijiiubj ojad ojajoas
japod un otuoa BqB^uannjadxa oj 89jBX3[9g *(6) osoiSijaj ouno ns ap
bjbjo U9pBmiijuoo Bun sa 'bbjjo b ojopuBuijaui Bzxnb A sauopos sbj
-jap ap ojopuaiqiqur 'sajBis^pg ua BqB^sajiuBUi as anb BOBjuomap zoa
o ouSis ja 'U9TSIUI ns uoo Biaa^ip U9pBjnouiA auai^ ou anbuny
• (g) soip jap BjqBjBd bj ajduiais jbuut^uoo
BJBd uauiBxa asa JBnuijuoa Bja BptA ns ap uoisixn bj anb 'isb otp
-uajdmo3 *(¿) BjqBS ou anb BqBJOuSí ou BiqBS ep^u uaxq is 'sajBis[9g
'ja anb SBJiuaxui 'sajuBjouSí n^ja soiqss sopipuaiajd soj anb sosbo soj
sopoj ua j^qojdnioo jb apa^j^ anj Bsajdjos ns A 'saoijijjB A SBiaod A
So^IlTJod 8OUnJB B JB^OJ.131UI B S30UO1U3 OZU0UIO3 OjnOBJO J3 JBOIJ
-ijaA bjb^ 'SajEi Jod UBqesBd anb ^iqBq soj p^pnp bj ua A 'oqonxu
ra oood ra 'oiqBS ^as ou ap spuapuoo Biuai ja anbjod 'BUBjjxa
B^sandsa^ #4tsajBJ3[9g anb oxqBS sbui sa aipsu,, :sojjaQ ap ojnoBjo
ja uoqdaBq3 oSiuib ns b oip anb BisandsaJ bj ajqos jBuoxxajpj jb
ajua^Bd oziq aj as uopBooA jBj^ • (9) soip un oajis as anb ap soipaui
sojjo soj sopo} Jod A souans 'sojno^jo ap oipain jod o^josajd Bq
aj soiq anb Jaqap un sg 'ajouioq jap jbjoui Buuopj bj ua aisisuoo
anb ouiAip uaSijo ^p U91SIUI Bun auaii anb ap oppuaAuoo Bis^
•-•-"*(S) SBiJoSa^BO
bbj SBpoj spjoqsap sa^Bjj[og anbjod 'sBjaoBj ap pBppijdxijnuí Bisa ua
uBoipBJ u9pBzijajoBjBo ns b oujo^ ua SB^ndsip sb^ •sojiiauwptinf &amp;p
uppoSvpui Bun b 'Borroai pn^nas Bun b Bp^Sij B^sa a^uauíBijap anb
'Bianpuoo BuTSiui Bun ap so^oadsB sajj 'oSoSBpad ap A bisijbjoui ap
S. oiuoi[ ap sisa^ms bjbj buti sa ^Buexpijoo BptA bj ap opB^ajB

�c)El método y la moral de Sókrates encuentran su realización
más acabada en su propia persona y conducta. Platón y Xenophon
insisten a menudo en esa concordancia. El testimonio más impresio
nante y conmovedor es el elogio que Platón pone en boca de Alkibiades al final del Symposion. El carácter de confesión que tiene el
discurso, perjudicial para Alkibiades, el estado de ebriedad en que
se encuentra, favorable a la veracidad, la reiteración con que afirma
que dice la verdad y pide a Sókrates que no lo deje mentir (21),
permiten creer que Platón nos ha dibujado al maestro tal como real
mente era. Sókrates e&amp;- presentado como el dechado de todas las vir
tudes: resalta su templanza, resistiendo a las tentaciones del homo
sexualismo, su autarquía frente a lo exterior, manifestada en su resis
tencia en las penas y fatigas, su piedad sencilla con los dioses de la
religión tradicional, su valentía acreditada en duros combates. Al
mismo tiempo se pone de relieve su aparente torpeza y su sabiduría
interior, su asombroso poder de ensimismamiento, su eficacia per
suasiva y su capacidad para despertar la conciencia moral, aún en
aquéllos que como Alkibiades la tienen más profundamente adorme
cida, cualidades que permiten señalarlo como un admirable educador,
en el sentido más amplio y elevado de la palabra;
d)La concordancia entre doctrina y conducta adquiere el nimbo
de lo heroico cuando Sókrates sostiene el acatamiento incondicional
al derecho positivo después de su condena, en el momento en que el
cumplimiento por su parte de esa tesis le va a acarrear el más grave
daño corporal. Aunque sea un lugar común, hay que repetir que la
muerte de Sókrates fue su más sublime enseñanza.
Está bien clara, pues, en Sókrates la íntima unidad de lo reli
gioso, lo moral y lo pedagógico. Su acción pedagógica es el vehículo
de sus doctrinas morales, y su religiosidad, el motor que lo impulsa
y le otorga esa tenacidad en la persecución de sus propósitos que no
se descorazona ante ningún obstáculo.
El tema central de la filosofía de Sókrates es, por consiguiente,
nombres de personajes de la clase superior^ que solían ser interlocutores de Sókrates, como
Kritias, Charmides, Lysimachos, Melesias, Nikias, Lysis, Menexenos, Ktesippos. Ahora bien,
¿cómo un hombre del pueblo, por más genio que tuviese, pudo inmiscuirse en aquellos
círculos, cuando por su pobreza, sus hábitos de vida y sus opiniones debía ser despreciable
e incluso repugnante a los eupátridas, que debieron ignorarlo, o tenerlo por un charlatán
de esquina? Por otra parte, la noticia de que Sophroniskos era cantero o estatuario no
tiene fuente más antigua que los Silos de Timón de Phlius, quizá aprovechando, desvir
tuándola, la noticia de Plat. Euthyph. 11 c. Pero yo no veo por qué esta noticia, reiterada
muy en serio en Alkib. I. 121 a, (considerado hoy auténtico), según la cuál Sókrates se
dice descendiente de Daidalos, no deba tomarse en sentido literal, como ^ya lo entendió
Crote, sobre todo si se la vincula a Lach. 180 e s., donde el eupatrida Lysimachos recuerda
a Sophroniskos como a un entrañable amigo y compañero (probablemente de armas) y
elogia a Sókrates por hacer honor a sn padre. Sophroniskos debió, pues, ser un Dedaiida.
Empero, el origen plebeyo de Phainaretes es innegable, dada la profesión que le atribuye
Platón (Theet. 149 a). La hipótesis de Wilamowitz-Moellendorf y Tovar de que abrazó
la profesión por haber venido a menos, carece de toda base en las fuentes. Lo más probable
es, entonces, que S. fuera el producto de un matrimonio desigual. Sophroniskos, un eupátrida empobrecido, como debió haberlos muchos a raíz de las reformas democráticas, desposó
a una plebeya, pero mantuvo sus antiguas relaciones. Sókrates reunió en sí las buenas
cualidades de ambas clases sociales. Este origen quizá pueda explicar muchos rasgos
socráticos que hasta ahora parecen enigmáticos. Pero no es este el lugar de intentarlo.
(21) Symp. 214 e, 215 b, 216 a, 217 b, 219 c.
— 56 —

la dirección de la vida humana. La investigación de la estructura
profunda del cosmos —ya veremos luego cómo hay que entender
esto— queda fuera de sus designios. También era la dirección de la
vida el tema favorito de la enseñanza de los sofistas. Pero para éstos
se trataba de una enseñanza técnica, referida a los fines inmediatos
de la actuación política, en tanto que Sókrates viene a encadenar
esos fines inmediatos a los fines supremos del hombre individual y
social. Como él mismo lo dice una vez, el objeto supremo del saber
son los valores morales, "lo justo, lo bello, lo bueno, lo útil" (22)
sobre los que existen las más graves discordias entre los hombres (23).
La política como técnica de los medios, resulta así, relativizada, o
mejor dicho, integrada en la Ética, que, como hemos visto, es también
Política, entendida como ciencia de los fines del hombre en la comu
nidad. Por eso dijo Cicerón que "Sókrates, por primera vez, invitó
a la filosofía a descender del cielo, la instaló en los estados, la intro
dujo hasta en los hogares, y le impuso el estudio de la vida, de las
costumbres, de las cosas buenas y malas" (24). En pocas palabras
está expresado aquí el tema socrático en toda su amplitud; su tra
tamiento teórico y su eficacia práctica, en su fundación antropológica
y en su fin político. En todo caso se trata siempre de la consideración

de lo humano (25).
Como la filosofía es ante todo una acción que se ejerce sobre
los hombres en vista de su reforma y no la estructuración de un
saber teórico sistemático, es claro que el punto capital para compren
der a Sókrates es el análisis de su método. Pero "método" no tiene
nada que ver con lo que la lógica y las ciencias modernas entienden
por tal, sino que significa el procedimiento que de hecho empleaba
para conseguir su fin. Pues tampoco —salvo indicaciones aisladas—•
nos ha dejado Sókrates una teoría de su método. Por otra parte, por
medio de él es que se logra la superación de la sofística. Las dife
rencias de doctrina con ésta tienen su más honda raíz en la diferencia
de métodos. Y sin embargo, hasta cierto punto, el método socrático
era el mismo que el de los sofistas. Este consistía en una crítica, enun examen de algún componente del espíritu objetivo, religión o
derecho positivo, etc., crítica que concluía generalmente con la des
trucción de la concepción tradicional del objeto examinado y su sus
titución por una nueva. Así, había opuesto Protágoras el agnosticismo
a la religión homérica y Antiphon, un naturalismo hedonista al dere
cho vigente. El meollo del método socrático es también el examen,
pero el examen conducido hasta extremos insospechados por los so
fistas. Por un lado va a aplicarse a las mismas nociones con que éstos
pretendían sustituir lo tradicional, y yendo más allá todavía, al fun
damento de todo saber auténtico, al reconocimiento de la propia
ignorancia. Por otro, en la ejercitación de su' método, mostraba
(22)Plat. Alcib. I, 118 a.
(23)Plat. Euthyph. 7 d.
(24)Cíe. Tuse. V, 4, 10. Cf. Ac. I. 4, 15.
(25)Xen. Mem. I, 1, 16.
— 57 —

�— 9S —
— ¿s —
•91 'I 'I •"&gt;H¡ "M3X (SZ)
'SI '* 'I 3V JD "01 't 'A "U "^3 (*Z&gt;
•• su 'i '&lt;fínr ^^d (zz)
'opojaiu ns ap U9pB;pjafa bj ua 'ojio joj -sp
bj ap oiuaimpouooaj jb 'ooxiuajnB ¿aqss opoi ap oiuauiBp
-uní jb 'BjABpoj bjjb sbiu opuaÁ Á 'jBuopipBxi oj .nnixisns usjpuaiajd
so^sa anb uoo sauopou sbtusixu sbj b asjBOijdB b ba opBj un jo^ ésbjsij
-os so[ jod sopBqoadsosui somajixa Eissq oppnpuoo uaurexa js ojad
'uaurexa ja uaiqurBj sa ootjbjoos opojaiu jsp ojjoatu jg -ainaSiA oqo
-aiap jb Bisiuopaq oumjBJniBU un 'uoqdiury A Bawauioq ucnSi^ai bj b
ouispiisouB [a sbjoSbjoj^ ojsando Biqsq 'jsy "BAanu eun Jod uppnjij
-sns ns Á" opBuiuiBxa ojafqo jap jsuopipBJi uopdaouoo bj ap uoponj^
-sap bj uoo ajuarapjjauaS Bjnjouoo anb boijijo '*oja 'oAijxsod oqoajsp
o uoiShjaj 'oAijafqo njmdsa jap aiuauoduioo tmSjB ap uainBxa un
uo 'boijJ-13 ^un na eusisuo^ 3^s^[ •sb^sijos soy ap p anb omsmi p bj
ooij^-i^os opo^aui p 'o^und ojjgp B^^sq 'oSjBqraa ms j^ -sopojaui ap
epuajajip b^ ua ztbj Bpuoq sbui ns uauai} Bisa uoa suui^op ap s^puaj
-ajip sb^ •BDijsjjos B[ ap uopBJodns B^ vjSo\ as anb sa \? ap oipaui
lod 'ajJBd bjjo io¿ -opoíara ns ap wiuoai Bun sajBJ^og opsfap Bq sou
—SBpBpiíB sauopBOipm OAp3S— o^oduiBj san^ "uij ns ainSasuo^ Bi^d
BqB9[diU3 oifoat¡ ap anb o^uaiuiipaaojd p Baijm^is anb ouis '[b; jod
napuaiiua SBujapoui s^puap sb[ á boiS9[ b^; anb o\ uo^ J3A anb BpBU
auau on 4topojatu?? oja^ •opo^aui ns ap sisi^bub p sa sa}B.i?jog b aap
-uajduioo BJBd ^jidB^ ojund p anb ojBp sa 'ootjBuia^sis 0^09a} jaq^s
un ap uopBjn^^nJjsa bj on A Biuaojaj ns ap bjsia na sajquioq so^
ajqos a^jafa as anb uoto^b Bun opo^ ojub sa bijosojij b[ ouio^
•(5^) ouBuinq o[ ap
uopBjapisuo^ b^ ap aidiuais bjbj; as osb^ opoj u^ "oopijod uij ns ua A
b3t^o[o&lt;Io.iiub u^iaspunj ns ua 'BapaBJd Bpepi^a ns A 00^931 ojuaiure^
-bj^ ns ípnji(duiB ns Bpoi ua ooiibjoos Btaaj p jnb^ opBsaadxa Bjsa
SBjq^p^d SBOod ug • (f¿) ítSBp3ui A SBuanq sbsoo sb^ ap 'sajquinjsoo
sb[ ap 'b[&gt;ia b^ ap oipnjsa p osnduii a\ A 'sajB^oq so[ ua B^BBq ofnp
-oxjui B[ 'sopBjsa so^ ua o[Bjsni bj 'ojap jap japuaosap b bjjosojij bj b
ojiaui 'zaA Bjamijd aod 'sajBJ3[ogM anb U9jaai3 ofip osa joj -nuioo bj ua ajqmoq jap sauíj soj ap Biouap onioo ^pipuaiua 'boijij
uaiqmBi sa 'ojsia souiaq omoo 'anb 'Boi^^[ bj ua BpBj^aiui 'oqaip jofaui
o 'BpBziAijBjaj 'isb ejjnsaj 'soipatu soj ap Bomoa^ ouio Boiijjod vj
' (Z) sa^quioq soj aj^ua s^ipjoosip s^abjS sbui sbj uaisixa ani&gt; soj ajqos
(^^) U^n I 'o^anq oj 'ojjaq oj 'oisnf oj^ 'sajBJoui sajojBA soj' uos
jaqBS jap omajdns ojofqo ja 'zaA Bun aaip oj ouisiui ja 0U103 "jépos
A jBnpiAiput ajquioq jap somajdns sautj soj b sojBipauíui sauíj sosa
^BuapBoua b auaiA sajBj^jog anb ojub^ ua 'Bo^jjod uop^nj^B bj ap
sojBipamuí sauíj soj b spijajaj 'Boiuoaj BzuBuasua Bun ap eqBjBj} as
sojsa BJBd oaa^ 'sbísijos soj ap BzuBuasua bj ap ojuoabj Biuaj ja BpiA
bj ap uopoajjp bj Bja uaiquiBj^ 'soiu^isap sns ap Bjanj Bpanb —ojsa
japuaiua añb ^^q 00193 o^anj souiojaA vA— soutsoo jap Bpunjojd

• 6tz 'q ni '• 9tz 'q siz * ra •&lt;^s (iz)
"" ' •"noijBui^tua U333JBIÍ BjoqB BisBq anb so^iiBJOoa
sa oa
\&lt;a
^aisg
'sajspos saSBj^ SBqutB ap sapBpij^n^
ezmb
SBuanq sbj ts na oiuúsj saiBJ^jog
'Sauopsjaj SBn^^uB sns OAniuBtn ojad 'B^aqajd Bun b
osodsap 'SB3!^BJ3outap seuijojsj sbj ap zibj b soqonm sojjaq^q oiqap ouioj 'oppajqodma b[iij|
-Bdna un ^so^jsiuojqdog 'jBti^isap oiuomuiBm un ap oianpojd ja BJan} 'g anb ^sa^ao^ua ^sa
ajqBqojd SBm o1^ *saiuan^ sbj ua asBq spo^ ap a^a^B^ 'souaui b opiuaA JaqB^ jod noisa^oid bj
o'/.Bjqn anb ap svaox Á jaoaNa^iaojij-zxiMOWVií^. 8P sisajodiq B^ -(b 6^j -j^ai/j;) noivij
aXnquiB aj anb uoisajoid bj Bp^p 'ajqB^aum sa sajajBUiBq,] ap oXaqajd u^Suo ja 'ojadm^
'BptjspaQ un jas 'sand ^oiqap soijsiuojqdog *ajpBd ns B jono^ ja^Bq jod sa^BJ^jog b BiSoja
Á (SBouB ap a^namajqBqojd) oaauEduio^ X o^iuib ajqBUBJiua un b oraos so-^siuojqdog b
^pjsn.wj soijobuiisa^j Bpuiedna ja apuop '-s a ogj -1/307 B Ejn^n¡A bj as is opo^ ajqos 'a^oj^)
oipuaiua oj ba ouioj 'jbj^iij opi^as ua asJBiuo) qap ou 'sojEpiBQ ap aiu^ipua^sap a^ip
as saiBJ^jog jsna bj unSas '(ooijuajnB Xoq opBjapisuo^) 'b ^^x 'I 'li^lV aa o^^s ua Anuí
BpBjaiíaj 'Bpijoa b^sb anb jod oaA ou oX ojaj -3 xj •i^d^i^jng' "xvi^ ap bidi^ou bj 'BjopuBm
-jiAsa'opaBq^aAojdB Bzmb ^snijq^ ap mohiij^ ap so/JS soj nb Bn^uuB sbui a^uanj auati
.,^,,i^^c. ab 3D EDUOU BJ 'alJBd BJ^O JOJ ¿BUinbSS ap

Josa sajBX5[
•ojnoB^sqo unSuiu ajuB BuozBioosap as
ou anb soiispdoad sns ap uopnoosaad bj ua pBppsuaj Bsa b^ioio aj A
Bsp^.dtnt oj anb aojoui ja 'pBpisoi^ijai ns A 'sajBJoni SBuoioop sns ap
ojnoiqaA ja sa BoxSoSBpad U9^0B ng "ooiSoSBpad oj A. jbjoui oj 4osot3
-ijaa oj ap p^ptun buiiiui bj 83iBJ5[9g ua 'sand 'bjbjo uaiq Bjs^
"BzuBuasua auiijqns sbui ns anj sa^BJ5{9g ap ajjanui
bj anb iijadaa anb ^^q 'utiutoo JBSnj un Bas anbuny "jEJodaoo ouBp
3AbjS sbux ja jb3jjbob b ba aj sisal Bsa ap au^d ns jod oiuaimijdnina
ja anb ua ojuamoiu ja ua 'Buapuoo ns ap sandsap OAiiisod oqoaiap jb
jBuoptpuooux o^uaiuiBiBOB ja auaiisos sa^Bxsjog opu^no ooiojcaq oj ap
oqunu ja ajambpe Bionpuoo A Buujoop ajiua BpuBpjoonoa ^^ (p
¿BjqBjBd bj ap opBAaja A oijdmB sem opuuas ja ua
'aopBonpa ajqBjirapB un ouioo ojjBjsuas uaiiuuad anb sapBptjBno 'Bpp
-auuopB a^aauíBpunjojd sbui uauau bj sapBxqpfly ouioo anb sojjanb^
ua unB 'jBJotu Bpuapuoo bj jBi^adsap vivd pBppBdso ns A BAtssns
-jad BpBDija n8 'ojuaimBuisiinisua ap japod osojqmosB ns 'jcowajuí
BjjnpiqBS ns A Bzadjo^ aiuaJBdB ns aAaija^ ap auod as oduiati ouisiui
jy 'sajBquioo soanp ua BpBjtpajoB BijuajBA ns 'jBuopipB^^ uxtiSijaj
bj ap sasoip soj uoo Bjjpu^s pepoíd ns 'sbStibj A s^uad sbj ua Biouai
-stsaj ns ua BpB^sajiuBui 'jooaixa oj b a^uajj BtnbaBjnB ns 'oumjBnxas
-outoq jap sauopBiua^ sbj b opuaxjsisai 'BzuBjduiai ns BijBsaj :sapni
-aiA sbj SBpo^ ap opBqoap ja omoa opBjuasa^d ^sa saiBai^og "^J3 a^uara
ouioo jbí oj]S3bui jb opBÍnqip Bq sou uoiBj^ anb jaa^o uauuuad
^Unaur afap oj ou anb 8aiBJ5jog b apid A p^pjaA bj aoip anb
Buiatie anb uoo uops^aipi bj 'psppBaaA bj b ajqBioABj 'B^iuanoua as
anb ua pBpauq^ ap opB^so ja 'sap^iqi^jy BJBd jBpipnfjad 'osmostp
ja auatj anb uoisajuoo ap J3}objbo j^ 'tiofsoduiAsj jap Jbuxj jb sapsiq
-I5jjy ap Booq ua auod uoibjj anb oxSoja ja sa lopaAoinuoo A ajuBu
-oxgajdrax sbxu oxuouiíisa^ jg •BpuBpjoauoo Bsa ua opnuaui b uaisxsux
uoqdoua^ A u9^bj,j -Bionpuoo A Buosjad Bidoid ns ua BpBqsoB sbui
uopBzxjsaj ns UBJiuanoua saiBa5(9g ap jbjoiu bj A opoism jg (o.

BJnjonjjsa bj ap uopB;jsaAui B'j 'BUBUinq BpiA bj ap uopoajip bj

�Sókrates que las cuestiones a examinar no tenían todas el mismo
rango, dando decididamente la preferencia al problema del cuidado
del alma, refiriéndolo, así, todo a principios religioso-morales. Para
decirlo con palabras de Xenophon: Sókrates sabía "remontar las
cuestiones a sus principios" (26). Pero ocurrió que por este camino
llegó muchas veces a una restauración de concepciones tradicionales.
Utilizando y ahondando el método de los sofistas se obtenían resul
tados opuestos a sus innovaciones. Este volverse del método crítico
contra sí mismo constituye la ironía originaria de todas las ironías
socráticas. Lo antiguo renacía de sus propias cenizas. Por eso, apa
rentemente, Sókrates significa a la vez un paso atrás y un paso
adelante en la filosofía.
Aunque el resorte íntimo de toda su actividad es, como vimos,
la conciencia de una misión divina, Sókrates se presenta a menudo
como impulsado en sus tareas por el eros, poseído de un amor por los
jóvenes (27), de un deseo apasionado por adquirir amigos, que pre
fiere a todos los tesoros (28). Pero no hay que pensar en un Sókrates
pederasta. Él condenó formalmente el amor griego (29) y sus decla
raciones eróticas se transfiguran muy luego en un amor espiritual
que tiene por objeto el alma y no el cuerpo y cuyo fin es la "salva
ción" del amado por medio del filosofar (30). Puesto que —como
veremos— la esencia del hombre es el alma, el que ama al cuerpo
no ama al hombre, sino solamente algo que le pertenece: el verdadero
amador es el que ama al alma. Por eso, el que ama sólo al cuerpo
lo abandona desde que éste pierde su juventud, mientras que el que
ama al alma no la abandona mientras ella aspire a la perfección (31).
La enseñanza socrática ocurría en un "encuentro" (32). El que no
quiso escribir, ni abrir escuela, ni ofrecer un saber construido de
antemano, descubrió en una contingencia de la vida diaria el medio
más eficaz para revelar una verdad necesaria. Porque un encuentro
es en general en la vida cotidiana una contingencia no sólo por su
origen y su duración sino también por la futilidad de su contenido.
Pero un encuentro con Sókrates, si bien era una contingencia en su
origen, significaba un toparse con una figura singular e inconfundible
que representaba, sin embargo, algo umversalmente válido. La efi
cacia de este modo de actuar dependía de que Sókrates era un formi
dable conocedor de hombres y poseía una habilidad consumada para
"entrar", para entrarle al otro. Platón hace declarar al mismo Só
krates que tiene una especie de don de los dioses que le permite
reconocer a primera vista al que ama o es amado (33)."-Y en Alcib.
(26)Xen. Mem. IV, 6, 14.
(27)Plat. Alcib. I, 103 a; Charm. 155 d; Prot. 309 a 8. Xeh Symp. IV, 27 s; VIII,
2, 24. Aisch. Alcib. ir. 3 y 4.
(28)Plat. Lys. 211 e s.
(29)Xen. Mem. I, 2, 29 s.; I, 3, 8 8. Symp. VIH, 19 s, 32.
(30)Xen. Mem. IV, 1, 2.
(31)Plat. Alcib. I, 131 c s.
(32)Cf. Guardini. op. cit. pág. 15.
(33)Lys. 204 c.
— 58 —

I, 103 b-105 e (34) tenemos un ejemplo notable de cómo Sókrates
se detenía (él, interiormente) en el examen de una persona, cómo
desde hace tiempo la ha observado y analizado hasta descubrir los
secretos móviles de sus acciones (en este caso, la imagen que Alkibiades se ha forjado de sí mismo) y cómo logra luego decidirla a anudar
el diálogo sobre el tema que le interesa. •
De este examen que Sókrates hace para sí del otro debe dis
tinguirse el que realiza del otro con la colaboración de éste mismo.
También aquí se trata de una operación espiritual cuyo objeto es la
determinación del saber o la ignorancia de los demás (35). Sókrates
es comparado a un médico: así como éste desnuda el cuerpo, así aquél
desnuda el alma para verificar su examen (36). Pero Sókrates ha co
menzado por ejecutar esa operación consigo mismo, se ha examinado
a sí mismo (37) y ha llegado a la conclusión de que no sabe: no sabe,
pero no cree saber, porque sabe que no sabe (38). En este conoci
miento de la propia ignorancia consiste la "ciencia propia del hom
bre", la única que él posee (39). Hay dos criterios que permiten
distinguir a los sabios de los ignorantes: el primero consiste en que
los que saben concuerdan entre sí y no difieren en sus opiniones,
el segundo, en que son capaces de enseñar a otro lo que saben (40).
En cambio, la prueba de que los hombres ignoran algo es la dis
paridad de opiniones sobre un mismo objeto (41). Cuando alguien
ignora una cosa, su alma no puede menos de variar de opinión (42).
Pero lo que Sókrates descubrió y puso de manifiesto es que existen
dos clases de ignorancia: la ignorancia que se conoce como tal, y la
ignorancia que se ignora a sí misma, que cree saber lo que no se sabe.
En esta última consiste el error: no yerra el sabio ni el ignorante
que sabe que ignora, sino precisamente aquél que cree saber lo que
ignora. Esta es la peor de las ignorancias y la causa de todo lo
que se hace mal (43). Sókrates la considera reprensible, y, por con
siguiente, un hecho que cae también bajo la valoración moral (44).
La vida en estado de ignorancia no vale más que la muerte (45); la
vida sin examen no merece ser vivida (46). El "conócete a tí mismo"
de Delphos es interpretado como exigencia del reconocimiento de la
propia ignorancia (47).
El sentido profundo de este descubrimiento no está en la com(34)Utilizo a menudo este diálogo que constituye una ouverture en donde se hallan
insinuados y enlazados los principales temas de la socrática.
(35)Plat. Apol. 21 b - 23 b, 38 a.
(36)Plat. Charm. 154 d s.
(37)Plat. Apol. 28 e.
(38)Id. id. 21 b, d, 23 b).
(39)Id. id. 20 d.
(40)Plat. Alcib. I, 111 b, 118 d.
(41)Id. id. 111 d s.
(42)Id. id. 117 b.
(43)Id. id. 117 b - 118 b.
(44)Id. id. 118 a. Apol. 29 b.
(45)Plat. Hipp. maj. 304 e.
(46)Plat. Apol. 38 a.
(47)Plat. Alcib. I, 124 as.
— 59

�-Z

— 6S —
8 • ni i -qp]}
"d
•b g -jody -i ^d
•a ^o "f^" "'''i
in^
•q 6Z "lody '" 811 P? P/
•q su • q ¿ii •P? P/
•q ¿it "P? P/
• p ni •P? PI
•p 8it 'q ni 'i -q^if
'M
•p oz •P! PI
"(q ez 'p 'q iz PJ 'PI
*• 8Z '^ody -X'^d
•b p ^si í-""/:
^d
-B 8p 'q z • q iz •?"&lt;'^r *X1^d
*B^T]BJ3O8 V\ 9p 8Bmal 83|Bflpaud 8O[ 8OpBZB[U3 ^ SOpíBnuí su;
98 apaop aa 9jntjano Ban a^Cniíisno^ anb o8o[Bip aisa opnaam b OZI¿ na

— 8S ~
(¿^)
(9fr)
(S^
(^)
(Z^)
(1^)
(0^)
(6)
(8)
(¿)
(9)
(SE)
(^•)

-nioD bj na Bisa ou oiuaimijqnasap ajsa ap opunjojd opijuas j^
'(if) pnEJouSí eidojd
bj ap ojuaimpouqaaJ jap spuaSixa oraoa opcjajdaajuí sa soqdjaQ ap
ltoin8itn ij b ajaaouoa,, [3 "(9f) BpiAiA jas aaajara ou uatuBxa uis spiA
bj i (&lt;¡f) ajjanuí bj anb sbui ajBA ou BpuBJonát ap opBjsa ua BptA B'j
•{f^) Ibjoui uoidbjo^ba bj oÍBq uaiqtnBj a^o anb oipaq un 'aiuamSis
-no^ Jod '^ 'ajqisnajdaj Bjapisuoa v\ sajBxs^og '(f) \bui aBi{ as ^nb
oj opoj ap BsnBO b^ A sbioubjouSi sbj ap joad bj sa Bjg^ 'bjouSi
anb o[ jaqss aaj^ anb [anbe ajnaraBsioajd oms 'bjouSi anb aq^s anb
aiuBJOu^í \9 iu oiqes ^a tbxisA. on :jojj3 \o aistsuoo Buiíijn Bjsa n^j
•aqBS as ou anb oj ^aq^s aajto anb 'Btasinr ib b bjouSi as anb biduejouSi
bj JL 'jbj omoa aaouoa as anb BiauBjouSí bj ¡bioubjouSi ap sas^ja sop
uaisixa anb sa oisaijtuBui ap osnd Á ouqnosap sajsxsj^g anb oj ojaj
'(Zf) npinido ap jbijba ap souoni apand ou buijb ns 'bso^ Bun bjouSt
uainSjB opuBn^) ' df) ojafqo ouisim un ajqos sanoiuido ap pEpu^d
-sip BJ sa oSjb ubjouSi sajqmoq soj anb ap Bqanid bj 'oiquiB^ ug
•(0^) uaqBs anb oj ojjo b jetosua ap sooBde^ nos anb ua 'opunSas ja
'sauoimdo sns ua uajaijip ou Á is 9jjua nepjan^uoa uaqBg anb soj
anb ua ajsisuo^ ojamijid ja : saiuB-tou^í soj ap soiqss soj b jinSm^eip
usjtinjad anb soijajijo sop ^bjj • (^g) aasod ja anb Boiun bj 'ttajq
-uioq jap Bidojd Biauaio5j bj a^sisuoo bioubjouSi Bidojd bj ap ojuaira
-pouoa ajsa u^ *(8) ^q^s ou anb aq^s anbjod 'jaq^s ^aja oa oiad
'aq^s ou :aqB8 ou anb ap uoisnjauoo bj b opsSajj Bq A (¿g) omsini is b
opBuiuiBxa Bq as 'orasiui oáisuo^ uopBjado Bsa jBjnoafa jod opezuaur
-oa Bq sajBj?[ps oja^ • (9^) uaniBxa ns jBatjtjaA BJBd buijb ja Bpnusap
janbs isB 'odjana ja spnusap ajsa ouioo isb : oaipam un b o'pBJrednioa sa
saiBXjjog "(^g) SBuiap soj ap BiauBjouSí bj o aaqes jap uopBuiuuajap
bj sa ojafqo oAno jBniíJídsa uopejodo Bun ap bjbjj as in¿B uaiqdiBj^
•orasTiu aisa ap uopBJoqsjo^ bj noa ojio jap Bzij^aj anb ja as^mSoi^
-sip aqap oajo jap re BJBd aBq sajsj^jog anb uaniBxa ajsa aQ
• "Bsajajut aj anb ^raai ja ajqos o^ojsip ja
jBpnuB b Bjjiptaap oSanj bjSoj oraoo A (ocusitu js ap opBfjoj Bq as sap
*BICIPIIV 3n^ naSBUii bj 'o9Ba ajsa ua) sauopoe sns ap sajiAour soiajaas
soj Jiijqnosap BjSBq opszTjBue A opBAJasqo Bq bj odmai; a^Bq apsap
ouioa 'Buosjad Bun ap uauíBxa ja ua (ajuauuoi-iajni 'ja) Bjuajap as
oraoo ap ajqBjou ojdmafa un somau^j (^g) a SOT'^ 01 'i

•9 o xI 'I -&lt;fínv
•Z 'I 'AI m3Vt
•s s uz -^7
y i -jj -qpiy -HDSiy 60 •"'•'rf SP SSl '"va '•' COI 'I -&lt;mV
•ti '9 'AI '9W

'IIIA ÍB iZ 'AI •rfu"cS

()
(^)
(I)
(0)
(6Z)
(8Z)
(IZ)
(9Í)

•qpjy na j^ *(gg) opBtaB sa o buib anb jb ojsia vjawiud o
ajiioaad aj anb sasoip soj ap uop ap apadsa Bun auayi anb
-og orasira jb JBjBjaap a^^q uojbjj -ojío jb aja^ajua Bjsd 'MJBJiua,,
BJBd BpBuin8uoa pBpijiqBq Bun Biasod A saaqraoq ap JopaoouoD ajq^p
-iraaoj un Bja sajBjsj^g anb ap Bjpuadap JBnjDB ap opotn aisa ap vpva
"ÍJ3 BT 'PHBA 8íu^nijB8jaAiun oSjb 'oSa^quia ais 'BqB^uasajdaj anb
ajqipunjuoant a JBjnSuis BjnSij Bun uoa asjBdoj un BqBaijiuÜís 'uaStJO
ns ua BpuaSunuoa Bun Bja uaiq is 'sajEJ^og uod oj^uanoua un ojaj
•opiuaiuoa ns ap pBpijijnj bj jod uaiqraBi. ouis upp^jnp ne A naáoo
ns jod OJ98 ou BpuaSuijuoa Bun BUBipijoo BpiA bj ua jBjauaS ua sa
OJiuanaua un anbaoj •BiJBsaaau p^pjaA ^nn jBjaAaJ BJBd zBoija sbui
oipam ja BiiBip ^piA bj ap BpuaSuuuoa Bun ua owqnasap 'ouBmajuB
ap opinj}8uoa Jaqes un ja^aijo tu 'Bjanosa JiJqs tu 'jxqiiasa osxnb
ou anb j^ •(^g)ilo.iiuanonaM un ua Bjjjnoo BaiiBjaos BzuBuasua vj
*(l) uppaajjad bj b ajídsB Bjja SBajuaiui BiiopuBqB bj ou buijb jb biub
anb ja anb SBjjuaxui 'pmuaAnf ns apjaid ajsa anb apsap BuopuBqB oj
odjana jb ojos buib anb ja 'osa jo,j 'Braj^ jb buib anb ja sa jopeuiB
ojapBpjaA ja :aaauajjad aj anb oSjb aiuaraBjos ouis 'ajqtuoq jb buxb ou
odjana jb buib anb ja 'buijb ja sa ajqmoq jap Bpuasa bj —souiajaA
oraoa— anb ojsan^ *(o) JBJO8OIÍJ FP oipara jod opBuiB jap uoia
-bajes,, bj ea uij o^na A odjana ja ou A buijb ja ojafqo jod auai) anb
jBniíJídsa Joras un ua oSanj Xnm uBjnSijsuBJ} as s^a^oja sauopBj
-Bjoap sns A (o^) oSauS jouib ja aiuamjBouoj ouapuoo j
sa^EJ^jog un ua jBsuad anb jÍBq ou ojaj ' ($Z) sojosaj soj sopo^ b
-ajd anb 'soStraB JiJinbps jod opBuoisBdB oasap un ap '(¿^)
soj Jod JoniB un ap opiasod 'soja ja jod SBaJBj sns na opBSjndrai oraoa
opnuaui b Biuasajd as satBj^og 'BuiAtp uoisira Bun ap spuapnoa bj
'souiia oraoa 'ea pBptAijaB ns Bpoj ap oraijuí a^josaj ja anbuny
•bjjosojij bj ua ajuBjapB
ossd un A sbjje osBd un z^a bj b boijtuSis ea^BJ5[og 'ajuaraaiuaj
'osa jo^ 'SEzmao SBidoJd sns ap biobuqj on^nuB c^ 'SBaijBJaos
Jí 8bj SBpoj ap bijbuiSijo Bjuo.ii bj a^njpsuoa orasira is bjjuod
oaniJa opojaui jap asjaAjoA ajs^ 'sauotaBAOuní sns b so^sando
-jnsaj UBiuaiqo as SB^sijoe soj ap opojara ja opuEpuoqB A
•sajBUopipBjj sauopdaauoa ap uopBjnBisaj Bun b saaaA seqanra oSajj
ouunBO aisa jod anb oijjnao oja^ • (9^) itsoidpuijd sns b eauopsana
SBJ JBjuoraaj,, BtqBS sa^Bj?[Og :uoqdoua^ ap SBjqBjBd uoa ojjpap
bjb^ 'sajEJoui-osoiSijaJ soidpuud b opoj 'isb 'ojopuaiJijaj 'b^^jb jap
opBpina jap Braajqojd jb Bpuajajajd bj ajuauíBpipioap opusp 'oSubj
ouisiin ja sBpoi UBjuaj ou jsuiraBxa b sauo^sana sej anb

�probación de la ignorancia en que nos hallamos sobre tal o cual
objeto, sino en haber hecho consciente al hombre que en el comienzo
de su existencia está instalada la ignorancia como estado originario
y (48) cómo el reconocimiento del no saber es el primer paso nece
sario para satisfacer rectamente la tendencia irreprimible hacia el
saber. Pues el principio socrático, lejos de constituir escepticismo,
es el supuesto necesario para superarlo. 1 que sabe no puede ser
filósofo, no puede aspirar al saber; tampoco el que no sabe que no
sabe; filósofo sólo puede ser el que ignora pero es consciente de su
propia ignorancia (49). El filosofar está constituido, pues, por una
tensión entre el estado de ignorancia y la vocación por la ciencia.
En la búsqueda de la verdad es preciso recurrir a la dialéctica:
el saber hay que inquirirlo entre dos (50) : el pensamiento conce
bido en la soledad debe comunicarse a otro que lo ayude a verifi
carlo (51) que permita controlar su verdad (52). Y de hecho Sókrates busca el saber con otros (53). Se declara en perpetua incertidumbre, pues su propia conciencia le discute y lo refuta (54). Examina
siempre sus propias ideas, temiendo creer saber lo que ignora (55).
Por eso vive interrogando a los otros (56). No posee ningún saber
elaborado de antemano. En el Charmides dice: "querido Kritias, tu
actitud hacia mí parece atribuirme la pretensión de conocer las cosas
sobre las cuales interrogo, y pareces creer que depende de mí con
cederte lo que pides; no hay tal: examino contigo cada problema
a medida que se presenta porque no poseo su solución; después de
examinarlo te diré, con gusto, si estoy, sí o no, de acuerdo contigo,
mas espera a que haya terminado mi indagación" (57). Esta peculiar
posición de Sókrates de tener que ir haciéndose con esfuerzo y con
la colaboración de los demás su propio saber, es lo que ha querido
expresar también Xenophon al llamarlo "aÜToup-yós" de la filosofía(58).
Sin embargo, esa colaboración para el filosofar no ha de pedirse
a cualquiera, ni a la mayoría, sino sólo al competente, al que posee
ciencia, aunque sea uno solo (59). Por eso en primer lugar Sókrates
se dirige a los que pasan por sabios como Hippias (60) o Protágoras (61).
Puesto que uno de los criterios de la verdad es el acuerdo de
los que saben, Sókrates lo tiene siempre presente como punto de par
tida y de llegada de sus discusiones. Xenophon nos dice que "partía
(48)Véase la retrogradación temporal en Plat. Alcib. I, 109 e
(49)Plat. Lys. 218 a s.
(50)Plat. Alcib. I, 124 c.
(51)Plat. Prot. 348 d.
(52)Id. id. 331 r, 348 a.
(53)Plat. Apol. 21 c.
(54)Plat. Hipp. maj. 304 c s.
(55)Plat. Charm. 166 c s., 173 a.
(56)Plat. Hipp. maj. 286 d s. Lach. 181 d.
(57)Plat. Charm. 165. b b.
(58)Xen. Symp. I, 5.
(59)Plat. Kriton 44 c, 47 a 8. Lach. 184 e.
(60)Plat. Hipp. maj. 304 c, 295 b.
(61)Plat. Prot. 348 d s.

de lo aceptado comúnmente" (62), y la regla que más tarde nos dará
Platón de que hay que fundar la verdad únicamente en lo que el
interlocutor reconoce saber (63) no es más que la formulación teó
rica del procedimiento que de hecho usaba Sókrates. No se trata,
desde luego, de la aceptación ciega de lo que el otro admite —lo
que sería la negación del socratismo— sino de partir de ello, hacién
dolo objeto de examen, para aceptarlo o refutarlo y de obligar a
admitir sus consecuencias lógicas. El acuerdo, pues, no constituye
una nota intrínseca de la verdad, sino el signo exterior de la fuerza
del ^áyo^, que una vez elucidado avasalla ineluctablemente a las
inteligencias individuales. El Xó^o? es universal.
Y la eficacia del método depende, naturalmente, de que de ante
mano los interlocutores se pongan de acuerdo sobre el objeto preciso
de la discusión (64). Así, cuando se discute sobre un fin, es éste el
objeto de la discusión y no los medios subordinados a él (65).
Sókrates advierte que en su época los valores morales, lo justo,
lo bello, lo bueno, etc., son objeto de discordias entre los hombres (66)
lo que, como ya sabemos, es signo de que no se posee la verdad sobre
ellos. Por eso buscará el acuerdo, suprimir la discordia de las opi
niones, lo que será índice de haber hallado la verdad.
Este método no lo aplicó Sókrates a la solución de los problemas
del cosmos, lo cual no significa que los ignorara totalmente. Él sabe
muchas teorías (67) y ha leído las obras de los antiguos sabios sobre
la naturaleza (68), la medicina, las matemáticas, etc. (69), pero no
cree en la verdad de ninguna de esas explicaciones. Es en ese sentido
que hay que interpretar la negativa socrática de la Apología (70)
cuando se defiende de las acusaciones de Aristophanes, puesto que
el mismo Platón nos dice que Sókrates de joven estudió a la natura
leza y leyó a Anaxágoras, pero desilusiondo de éste por su inconse
cuencia y reconociéndose a sí mismo inapto para tal clase de pro
blemas (71) concluyó que era éste un territorio misterioso cuyo
conocimiento está reservado a Dios (72). La negativa a explicar la
naturaleza (73) significa la renuncia a encontrar la sustancia última
de las cosas y a construir una explicación mecánica tal como la habían
intentado los antiguos "fisiólogos", incluso Anaxágoras, y a considerar
a aquella sustancia como lo Absoluto. Pero no desconoce el valor
de las ciencias particulares, cuyas investigaciones aprueba y a las

110 c.
(62)
(63)
(64)
(65)
(66)
(67)
(68)
(69)
(70)
(71)
(72)
(73)

Mem. IV, 6, 15.
Men. 75 c s.
Plat. Lach. 185 b.
Id. id. 185 d.
Plat. Euthyph. 7 d.
Xen. Mem. I, 1, 14.
Id. id. I, 6, 14. Plat. Phaed. 96 a s.
Xen. Mem. IV, 2, 8 86.
Apol. 19 c.
Plat. Phaed. 96 a - 99 d.
Xen. Mem. IV, 7, 6.
Xen. Mem. I, 1, 11. Asist. Met. A 6 987 b 1. Cíe. Ac. I, 4, 15; II, 39, 123; Fin.
V, 29, 87.

— 60 —
— 61 —

�••"i 'tZl '6 'II ¡SI 't 'I -o

— 19 —
"18 '6Z 'A
t q ¿86 9 V
^sny "II 'I 'I •"&gt; M^X(¿)
9 '¿ 'AI
"M3X(Z¿)
•P 66 • * 96 po^id 1J(I¿)
• 6I -fod^-(o¿)
•" 8 'Z 'AI 'm3it '^X(69)
•ss b 95 pm¡j ivij ^l '9 'i p; p/(89)
•• 'I 'I 'W3N 'NaX(¿9)
T L H^f-Htni ixi¿(99)
•P S8I P "P/(S9)
•q S81 V3D7 -"^d(W)
•s 3 si •(9)
"SI '9 'AI •fuaW(Z9)
011

— 09 —
P 8tJ(19)
•q S6Z ''• fOE '{"' '^^IH '^id(09)
pwi 9 b Lt '3 ^ uojtjj, iv^^(6S)
"S '1 -duiis -S3X(8S)
•8 q -S9I -U/JDV^ -ivia(iS)
I8T VI • P 98Z fOT" d&lt;líH *^d(9S)
•b g¿t '"s J 991 •-"&gt;V^ "lvrld(SS)
ÍÍ(^)
^0 fH
(S)
•3 iz jody -i
•• 8t '•&gt; I "PJ "P/ (ZS)
•p 8^ •'•'d ^^ (IS)
(os)
• wi '1 •ivnr
(6^)
-s s 81Z -^7
o;aBpBj8o^aa bj

601 'i '1!3

sbj b a1 Bqanade sauopBSijsaAUi SBjína 'saaBjnaijjBd sspuap sbj ap
iojba ja aoouoosap oa oja^ 'ojn^osqy oj oxnoa BpuBjsns Bjjanbs b
iBjaptsuoo b A 'sbjoSbxbuy osnjoui 'wso8ojomj,, sonSijue soj opBjuojm
uBiq^q B[ o moa jbj BaiuBOsui uopBojjdxa eun JirujsuoD b A bbsod sbj ap
Buxijjn BiauBjsns bj jBjjuooua b Bpanuaj bj boijiuSis (g¿) BzajBJnjBu
BJ JBDIjdxa B BAIJb^oU B^; ' (¿) SOIQ b OpBAJ38a.I BJB3 OJliaiUipOUOO
oXna osoijajsuu oijojijj3j un ajsa bj anb oÁnpuoa (-[¿) Biuajq
-ojd 3p asBp JB} Bjsd o^übui oiusiiu 18 b osopuapouoo3j jÍ Bpn^no
-osuooui ns aod ajs ap opuoisnjisap ojad 'sbjoSbxbuy b oA^\ A bz^j
-BjnjBU bj b otpn^sa usaoC ap ajBa^jog anb aoip sou u^jBjj oinsim p
anfa o^sand 'sauBqdojsijy ap sauopesn^B sb[ ap apuaijap as opu^tio
(0¿) viSojody b^ ap boijbjoos BAijBSan v\ JBiajdaajuí anb ^bi{ anb
opiiuas asa ua s^ -eauopBai¡dxa s^sa ap BunSuiu ap pspjaA bj na aoja
oa ojad '(69) "^19 '8B3ijbui8}bui sbj 'Buioipaui B[ '(89) Bza^BjnjBn B[
ajqos 8OUJB8 sonSnuB so¡ ap sejqo sb^ opia^ Bq ^ (¿9) SBjJoaj SBipnuí
aq^s [^ •a}U3in[B}oj bjbjouSi boj anb b^ijiuSis ou \eno o\ 'souisoo pp
9Btu3[qoJd 8o¡ ap u^prqos bj b sajBj^pg oai[dB o^ oa opo^atu ajs^
•pBpjaA bj opB[[Bq jaqeq ap aojpui BJas anb o\ 'sauoiu
-ido sb^ ap Bipaoasip b¡ jioirjdns 'opaanos p BJBosnq osa joj -sojja
aaqos pBpjaA B{ aasod as ou anb ap ou^is sa 'souiaqBS bjC omoa 'anb o[
(99) sajqoíoq soj ajiua SBipjoasip ap ojafqo uos '-a^a 'ouanq o^ 'ojpq o[
'oisnf o^ 'sa^Bjoiu sajopA so[ ^^oda ns ua anb a^aaiApB sajBj?jog
'(S9) I? B sopBUipjoqns soipam so^ ou A aotsn^sip B[ ap ojafqo
[a ajsa sa 'atj un aaqos ajnasip as opasna 'jsy • (^g) upisnasip b^ ap
osioaad ojafqo p ajqos opjanaB ap usáuod as sajojnaojjajuí so^ oubui
-ajuB ap anb ap 'ajuatnpjnjBU 'apuadap opojara pp BpBDija B[ j^
•psjaAiun 8a So^p^ 13 'saiBnpiAiputsBpuaSip^ui
sb¡ B ajuaraafqBjonpur bj|bsbab opsppnp zaA eun anb 'So^o^ pp
Bzjanj e\ ap aouaixa ouSts [a ouis 'pspjaA b^ ap B^asuujuí bjou ^Bun
ainjyisuoo ou 'sand 'opjanaB j^j -gBoi^pj sspuanoasuoo ens jijuupB
b JBSijqo ap A ojaBjnjaJ o ojJBjdaaB BJsd 'naniBxa ap ojafqo ojop
-uapBq 'ojp ap JijJBd ap ouis —oiustjbjoos pp uoiosSau B[ Bijas anb
o^— ajiiupe ojjo p anb o^ ap BSap uop^jdaoB ^\ ap 'oSanj apsap
'bjbjj as o^j -sajBa&gt;^9g Bqssn oqaaq ap anb ojuaivnip^oojd pp voii
-oai uopBpnmjoj bj anb sbio sa oa (g^) aaq^s a^ouooaj aojnoojjajuí
p anb oj ua ajuaiuBomn pspaaA b^ JBpunj anb jÍBq anb ap upjBj^
sou apjBj sbiu anb Bj^aj bj A '(^9)t4ajuaunmuioa opBjdaac oj ap

d,, anb aotp soa uoqdoua^; 'sauoisnasip sns ap BpBgajj ap A p
-jBd ap ojnnd oinoo ajuasaad ajdinats auaij oj satBj^jog 'uoq^s anb soj
ap opaanoB p sa pBpjaA bj ap soijajuo soj ap oun anb ojsan^
•(•J9) sbjo3
o (09) SBtddijj ouioo soiqBS Jtod uesBd anb eoj b ^^uip as
saiBJ^jog jbÍiij Jaraud na osa 10^ • (5^) ojos oun ^as anbunB 'Biouap
aasod anb JB 'ajuajadtnoo jb ojos ouis 'bijojÍbiu bj b tu 'Bjainbjena b
as^ipad ap Bq ou jbjosojij ja BJBd uopBJoqBjoa Bsa 'oájBqoía mg
•(g^)Bjjo8ojij bj ap ^spJLdnoan^ ojjbuibjj p uoqdoua^ uaiquiBj ^Bsajdxa
opiaanb Bq anb oj sa 'jaqBS oidojd ns SBtuap soj ap uopBJoqejo^ bj
uoo A ozxanjsa uoa asopuapBq xi anb aaua; ap sajBJ5jog ap u^pisod
jBijnaad ^js^ • (¿5)^uoioBáBpuj im opBuiauai B^Bq anb b Bjadsa sbtu
'oSijuod opaanaB ap 'oa o is '^oisa is 'ojen^ uoa 'a^ip ai ojJBuiotBxa
ap sandeap íuopnjoa ns oasod ou anbaod ejuasajd as anb Bpipaui b
Biua[(jojd BpBD ogijuoD ouiiUBxa : jbj ^^q ou isapid anb oj ajjapaa
-uoa jui ap apuadap anb aaaja saaaJBd A 'o9ojiajui sajBna sbj aiqos
sbj Jaaouo^ ap uptsaaia-td bj ataainqijjB aaaasd im cp^q pnjijaB
nj

ijij^j opuanb,, :aaip sapttuuny^ ja u^ "0^^013^^^ ap opB-toqeja
unáutu aasod ojiyj '(95) soajo soj b opuBxtoxiaiui sata osa joj
bjou^j anb oj jaqss aaaja opuainiaj 'ssapi sBidojd sns a^duiais
• (fr5) Bjnjaj oj A ajnosip aj spuapaoa Bido^d ns sand 'ajq

i Bn jadaad ua BjBjaap ag '(9) soj jo uoa jaqBS ja ^asnq sai
-bj?(9 oqaaq ap j^ "(^s) pepiaA ns JBjoj^uoa Bjiuuad anb (^) oj^bo
-TjiJaA b apn^s oj anb ojjo b asjeaiunuioa aqap p^pajos b^ ua opiq
-aauoa ojuannBSuad ja : (os) sop ajjua ojjumbui anb ^^q jaqss ja
¡Boijaa^Bip bj b Jijjn^aj ospajd sa pspjaA bj ap epanbsnq bj u^j
•Biauap bj Jod uopBaoA bj A BiauBJouSt ap op^jsa ja ajjua u^isuaj
Bun Jod 'sand 'opmjij^noa Bjsa jbjosojij j^ ' (6V) puBJonSí Bidojd
ns ap ajnapsuoD sa ojad bjouSi anb ja jas apand ojos ojosojij íaq^s
oa anb aq^s oa anb ja oooduiBj íjaq^s jb uvutdsv apand oa 'ojosojij
^as apand ou aqss anb j^ 'ojjBjadns BjBd ouBsaaau ojsandns ja sa
'omsToijdaosa Jinjijsuoa ap sofaj 'oaijBJoos oidpuud ja san^ ^aqes
ja BiDBq ajqimudajJi Bpuapuaj bj ^juainsjaaj 43aBjst}BS BJBd oubs
•aaau ossd Jaiuijd ja sa jaq^s ou pp ojuaiuiioouooaj ja oiuoa (g^) A
ouBuixfrjo opsjsa omoo BpuejouSi bj BpBjBjsuj Bjsa Bpuajsixa ns ap
ozuauuoa ja ua anb ajquioq jb ajuaiasuo^ oqaaq jaqsq ua outs 'ojafqo
o jbj ajqos soniBjjBq sou anb ua bioubjou^i bj ap uopBqojd

�que sólo impone la prohibición de indagar más allá de lo que puede
ser útil al hombre (74).
La concepción teleológica que intenta Sókrates no debe ser con
siderada como una inconsecuencia, pues, cabalmente ella hace caso
omiso de una sustancia material como explicación última y la susti
tuye por un Dios personal, con más consecuencia que Anaxágoras
y Diógenes de Apolonia, sus inspiradores. No implicaba una inquisi
ción detenida de la estructura y esencia de las cosas ni del conjunto
del universo, sino que, más bien, la hacía superflua, al transferir a
Dios, por intermedio del enlace teleológico, la causa explicativa.
Ni tampoco la demora de Sókrates ante el problema teológico
entraña una desviación de su interés exclusivo por el hombre y los
valores morales, porque la actitud religiosa había de ser discutida
como cuestión moral y, desde luego, exigía por adelantado una
solución al problema teológico. La teología, como la antropología,
es en él un presupuesto necesario de la moral. Por eso atribuyó siem
pre el mayor valor al conocimiento de las cosas divinas (75). Teología
y religión eran para él partes integrantes del gran problema éticopolítico.
Ante la actitud crítica y agnóstica de Protágoras y otros sofistas,
Sókrates viene a restaurar la creencia tradicional en los dioses per
sonales, mediante una prueba clara de su existencia y un concepto
más alto de su esencia y de sus atributos. En ésta como en tantas
otras cuestiones Sókrates fue a la vez un reaccionario y un reforma
dor. Su restauración entrañaba un perfeccionamiento de la religión
tradicional.
En el universo encontramos un orden final, relaciones de medio
a fin, en donde el fin es algo bueno. Los seres vivos nos muestran una
disposición de órganos y de funciones destinados a la conservación
de cada individuo (76). Por otra parte, el mundo entero está consti
tuido por cuerpos materiales, como el agua, la tierra, el sol, etc., y
por el conjunto de las plantas y los animales cuyas propiedades múl
tiples y diversas son especialmente útiles al género humano, parecen
haber sido ordenadas de propósito para su bien. El mismo hombre
está provisto de órganos y funciones, entre los cuales sobresalen la
inteligencia y el lenguaje que, como fautores del conocimiento y de
la vida política son los más adecuados para su conservación (77). Este
orden teleológico es prueba de que existe una suprema inteligencia
ordenadora, una Providencia divina que ha estructurado el mundo
todo al servicio del hombre, al cual favorece además especialmente
con los oráculos que le manifiestan su voluntad (78).^
Con la idea así fundada de la Providencia quedaba a salvo la
antigua concepción de la personalidad de los dioses. Y Sókrates siguió
(74)
(75)
(76)
(77)
(78)

Xen. Mem. IV, 7.
Plat. Euthyph. 7 d.
Xen. Mem. I, 4, 2 88.
Id. id. IV, 3.
Id. id. IV, 3, 12 y 16; I, 4, 14.
— 62 —

admitiendo el politeísmo (79). Veneró especialmente a los dioses pro

pios de su ciudad, Zeus y Hera (80), Eros (81), Helios (82) y Apolo
(83) cuyo oráculo obedece fielmente hasta constituirlo misión de su
vida entera. Pero por encima de la multiplicidad de los dioses tradi
cionales inserta la idea de un Dios supremo (84) que es precisamente
el que hizo y gobierna el mundo (85) y es concebido, no como un ente
exterior, sino como un principio inmanente a la manera como nuestra
inteligencia gobierna el cuerpo (86). Es invisible, omnisciente, omni
presente y omnipotente (87). Pero aún en lo que se refiere al poli
teísmo, Sókrates sustituyó la concepción homérica, que, como hemos
visto, ya había sido rectificada por Píndaros y los trágicos, por otra
más coherente y elevada. Como resultado de sus análisis dialécticos,
Sókrates obtuvo una moralización de los dioses. Los dioses no pueden
obrar injustamente y los relatos en que se les atribuye tal conducta
son falsos (88). Todos aman los valores positivos, lo justo, lo bello,
lo bueno (89) y todos están de acuerdo en que la injusticia debe ser
castigada (90). Más aún: al sostener e intentar una demostración de
que lo santo no es santo por ser amado de los dioses, sino que es
amado de los dioses por ser santo (91), reconocía a todos los valores
(puesto que lo santo es una parte de lo justo) (92), una esencia abso
luta y así, la validez de las normas no era derivada ya de una arbi
traria voluntad divina, sino que los dioses al dictarlas no hacían más
que dar vigencia a lo que era valioso en sí y por sí. En esta doctrina
se encuentra el origen lejano de la larga disputa que tuvo lugar en
la Edad Media entre el intelectualismo y el voluntarismo éticos. Con
la tesis socrática, la obediencia a los dioses no era más una sumisión
ciega. Parejamente, al reconocer el deber de honrar a los dioses y
ofrecerles sacrificios (93), advierte que la religión no puede consistir
en un comercio de daca y toma con las divinidades (94) puesto que
éstas de nada necesitan (95) y que en el sacrificio lo que vale no es
el tamaño de la víctima sino la intención del que la ofrenda (96).
Y reconociendo también el deber de la plegaria (97) recomendaba
(79)Id. id. I, 1, 19; 3, 3; 4, 11 ss.; IV, 3, 3 ss.
(80)Xen. Apol. 24.
(81)^...,.
.-.., 1
x ss.
Xen. Symp. VIII,
(82)Plat.
Symp. 220 d
d.
Plat Symp
(83)Dioc. Laebt. II, 42, Xen. Mem. II, 6, 8; IV, 3, 12. Sin embargo, otros dioses especial
mente venerados allí, Atbena, Hephaistos, Ares (Plat. Crat. 406 d) no figuran entre
sus devociones.
(84)Plat. Apol. 35 d, 37 e, 42 a. Xen. Mem. I, 4, 5, 7, 17.
(85)Xen.
n. Mem. IV, 3, 13.
)
(86)Xen.
(86)
Xen. Mem. I, 4, 8 y 17.
(87)Xen.
Mem. I
I, 4
4, 17
17 s.; IV, 3, 12 s.; I, 1, 19.
Xen M
(88)Plat, Euthyph.
(88)Plat.
r,,.th^^i. t.
6 ^.
b.
(89)Id. id. 7 e.
(90)Id. id. 8 d s.
(91)Id. id. 10 a - 11 a.
(92)Id. id. 12 e.
(93)Xen. Mem. IV, 3, 14 ss.
(94)Plat. Euthyph. 14 c ss.
(95)Id. id. 13 c, 15 a.
(96)Xen. Mem. I, 3, 3.
(97)Id. id. IV, 3, 14 ss. II, 2, 14.

— 63 —

�— ^9 —
— 9—
•n 'i 'ii ••• n ' 'ai P? pi(¿6)
• ' 'I ^{f -K3X(96)
•b si '^ 1 p? P/(S6)
•as o n -^dX^m^ "^id(f&gt;6)
•s n ' 'Aj -iaj^ -iiax(6)
•3 [ -pj pi(Z6)
*• II " • Ot "P? ^/(16)
•s p g pt -p/(o6)
•a i -p; p/(68)
•q 9 -^diipns ívi^(88)
•61 'I 'I !•• ZI 'í 'AI '•* ¿I ' 'I 'm3W '3X(¿8)
"¿I ^ 8 ' 'I • "Max(98)
•I ' 'AI • ""3X(S8)
"¿I 'i 'S 'f 'I 'tu^íí '^^X •• Zt ' ¿ 'P SE 'ldV ^^d(W)
•s^uüiJOAap sns
jjn oBJn9tj on (p 90^ 1**^ "i^ij) ^-^V 'eojsiBqdag 'mi^ipv 'jijb sopBjausA siustn
-|8i33dsa sasoip sojjo 'ogjBqma u;g -^i ' 'AI ¡8 '9 'II "raj^ "^^X 'Z^ 'II 'XHavi -aoia(8)
•p 0ZZ •tfu'^S "^^d(Z8)
-SB I 'IIIA •&lt;ftu^S aX(18)
"M •?o&lt;i^ MaX(08)
' 'AI í-BS II '^ ! ' !6I 'I 'I PI PI(6¿)
•S9

BqBpuauíoaaj (¿5) BUsSajd bj ap Joq.jp ja uaiquiBj opuapouoaaj _j_
' (96) ^pnajjo bj anb pp nopnajuí bj^ onis BmijaiA B[ ^p ouBraBj ja

91 ^ Zl ' 'AI P? -P7(8¿)
• 'AI P? -P7(¿1)
•88 z 't 'I -'Í1/ -nax(9¿)
i -Hd^H'n3 '^id(SI)
"P
(W)
"¿ 'AI
ornáis 8aiBi3[9S ^ "sasotp soj ap pBptjBuosjad bj ap uoiodaouoo biiSi^ub
bj oajbs b Bq^panb BpuapiAOj^ bj ap BpBpunj isb Bapi bj U0^
• (g¿) pejunjOA ns UB^saijmBui aj anb sojnoB^O boj uo^
aiuarajBpadsa BBraapB aoaaoABj j^n^ jb 'ajqnioq jap opiAjas jb opo^
opunui ja opBjn^anajsa Bq anb BuiAip BpuapiAOJj Bun 'BJopBnapao
BpuaSija^ui Binaadns Bun aistxa anb ap BqanJd sa ooiSojo3jaj uapjo
ajgg • (n) uopBAjasuoa ns Bjcd sopBnoapB sbui boj uos ^aiijjod ^piA bj
ap A ojuaiunoouoa jap saio^nBj oraoo 'anb afBnuaj ja A BpuaSijaim
bj uajBsajqos sajsna boj aj^ua 'sauopunj A soubSjo ap oisiAoad Bjsa
ajquioq orasitn jg; -uaiq ns BjBd ojis^doíd ap SBpBuapao opis jaq^q
uaoa^Bd 'ouBuinq oaauaS jb saj^n ajuarajspadsa uos sss^aAtp A sajdi^
-jnin sapBpaidoad SBÁno sajBuiraB soj A BB^uBjd sbj ap o^untuoo ja jod
A '"Oía 'jos ja 'B^aij bj '^nB ja ouiod 'sajBijaiBin sodian^ jod opinj

Bun uBusanuí sou soaia sajas so1^ 'ouanq ojb sa mj ja apuop ua 'uij b

anb ojsond (^5) sapBpraiAip sbj uoo bxuoj ^ BOBp op opjanio^ un na

-i^suoo B^sa ojajua opunui ja 'ajjsd bi^o aoj • (9¿) onpiAipm BpBD ap
uopBAjrasuoa bj b sopBuiisap sauopunj ap A boubSjo ap uopisodsip

sa ou ajBA anb oj oiotjoofs p a^ anb ^ (56) ub^isooou vpvu ap ssisa
j^sisnoa apand ou u^i^ipj bj anb aiJaiAps '(6) sopijuass
A sasoip boj b jF.iuoi[ ap jaqap ja jooouooaj jb 'aiuaiuBÍajB^ -b
uoisnnns Bun sbiu BJa ou sasoip soj b epuaipaqo bj 'boubjoos sxsa^ bj
uo^ "Booija ouiBWBjunjoA ja A ouisijEmoaja^ut ja aj^ua Bipaj^j pBpg bj
ua jB^nj OAní anb Bjndstp b^jbj bj ap ousfaj ua^iJO ja BJiuanaua as
BuiJioop Bisa u^ -js jcod Á je ua oboijba Bja anb oj b BiouaSiA jsp anb
SBtu UBia^q ou SBjjBjoip JB sasotp soj anb onis 'BuiAip pBjunjoA bjjbjj
-xqjB Bun ap b¿C BpBAwap Baa ou sbuwou bbj ap zapijBA bj 'isb á Bjnj
-osqB Bpuasa Bun '(^6) (ojsnf oj ap aij^d enn sa ojubs oj anb ojsand)
S3JOJBA 6OJ BopOJ B B10OUO03J '(X6) OJUBB J88 jod 83SOip SOJ 3p OpBUIB
sa anb ouib 'sasoip soj ap oj&gt;buib jas jod o^ubs sa on ojiibs oj anb
ap uoioBj^souiap Bun jBiuaiui a jana^os jb :unB sbj^ *(06) ^pBSnsBo
ias aqap Bpijsnfui bj anb ua opjanas ap n^^sa sopoj A (68) ouanq oj
'ojjaq oj 'ojsnf oj 'soAijisod sojojba eoj ubuib eopoj^ *(88) ^OSIBJ
e^^npuoa jbi aÁnqiJjB saj as anb ua sojepj soj Á aiuauíBisnfni
uapand on sa^oip so^ 'sasoip soj ap nopBzijBjom enn OAnjqo sajBJ3[9g
'soop^ajBip bisijbub sns ap opBjjnsaJ ouio^ 'BPBA3Ja -^ ajnajaqoa sbui
bjjo Jod 'soaiSBjj soj A sojBpni^ ^od Bpsaijiiaaj opis Biq^q bj 'ojsia
somaij oraoa 'anb 'Boijauioq uoiodaouoo bj o^njiisns saíBJ3[og 'omspj
-1 jod jb ajaipj as anb oj ua unB ojaj '(¿8) ^iuajodinnio A a^u^sajd
-inuio 'ajnapsinmo 'ajqísiAní s^ '(98) odjana ja Bujaiqo^ Bpuaáijajm
Bjjsanu ouioa bjoubui bj b ajuauBniui oidpuiad un ouioo ouis 'jojjajxa
ajua un outoa ou 'optqaauoo sa A (5^) opunra ja BujaiqoS A oziq anb ja
aiuauíBspajd sa anb (^g) omajdns boiq un ap Bapi bj B^aasui saj^uop
-ipBJj sasoxp soj ap pBppijdnjnux bj ap Bnipua aod oja^ -Bjajua BpiA
n8 ap uoisiui ojjmjijBuoa Bjs^q ajuauíjaij aaapaqo ojnoBJO o^no (8)
ojody A (^8) SOTI3H '(T8) SOJa '(08) BJ3H ^ snaZ 'pBPnP ns p 8id
-ojd sasoip soj b a^uanijBpadsa oaaua^ '(6¿) orasiajtjod ja opuauímpB

oipaui ap sauop^jaj 'jbuij uapjo un BouiB.uuoaua osjaAtun ja u^
JBUOpipBJ^
•JB
bj ap oiuaiuiBuopaaj^ad un BqBUBJjua u^pBanBjsaj ng #jop
Buij un A ouBuop^Ba^ un zaA bj b anj saiB-njog sauoi^sano sbj^o
sbjub^ ua oinoo Bjsa u^ -soinqi^B sns ap A Bpuasa ns ap ojjb sbui
oidoouo3 un A Bpuaisixa ns ap Bjsp Bqamd Bun ^juBipaux 'sajBuos
-.iad sasotp soj ua jBuopipBj) spuaaja bj JBinBjsaa b auaiA saiBj^jog
'SBisijos soajo A sbjoSb^oj¿ ap boijsouSb A Baijxaa pnjiiOB bj a^uy
•oor^ijod
-oopa Bmajqojd ubj^ jap saiuBj^aiur sa^i^d ja BJBd UB^a uoi^ijai A
BiSojoajL '(S¿) BBuiAip sbboo bbj ap oiuaiuipouoa jb jojba jo^bui ja aad
-utais oAnqtJ^B osa ao^j 'jb^oui bj ap oiJBSaaau ojsandnsaad un ja ua sa
'Bt^ojodoj^uB bj ouioa 'BiSojoai B^ "oaiSojoaj Buiajqojd jb uopnjos
Bun opBjuBjapB Jod Btixa 'oSanj apsap '^ jbjoui u^isana otnoo
Bpi^nasip jas ap Bjq^q BsoiSijaj pn^naB bj anbjod 'sajBJoni saaojBA
goj A ajquioq ja Jod OAisnj^xa sajaiut ns ap uopsiAs^p Bun bubjius
oai^ojoaj Buiajqojd ja aiue sajBi^jpg ap Biomap bj ooodiuBj i^^
•BAiiBoijdxa Bsn^a bj 'oaiSojoajai aasjua jap oipauwaiui jod 'boiq
b JuajsuBJi jb 'Bnjjjadns Bio^q bj 'uaiq sbui 'anb ouis 'osaaAiun jap
oiunfuoa jap iu sbsoo sbj ap Bpuasa A Bjnianx^sa bj ap Bpma^ap upp
-isinbui Bun BqBDijduit o^ -sajopBJídsui sns 'Biuojody ap sauaSoifj A
SBJoBXBuy anb Bpuanaasuoa sbui uoa 'jBuos^ad boiq un jod a^ínj
-psns bj A Btniijn uppsatjdxa ouioa jBuaiBui BpuBjsns Bun ap osiuio
obbd a^^q Bjja aiuauíjBqBa 'sand 'Bpuanaasuoaui Bun ouioa Bp^japts
-uoa Jas aqap ou sajBjjjog Bjua^uí anb Boi9joajaj uopdaauoa B^j
• (f¿) ajqraoq jb jpn jas
apand anb oj ap bjjb sbiu jBSspui ap u^piqiqojd bj auoduii ojos anb

�no pedirles bienes determinados, exteriores, sino simplemente lo bue
no, pues los dioses saben perfectamente qué es lo que conviene al
hombre (98). Pero Sókrates no quería reformar nada de lo que no
chocaba con sus principios y aconsejaba en general observar el culto
según la tradición del estado al que pertenecía el creyente (99).
El problema de la ignorancia y su superación fue lo que condujo
a Sókrates a realizar también ciertos análisis sobre la esencia del
hombre. Para salir de la ignorancia hay que preocuparse de uno
mismo (100). Esta preocupación por uno mismo es entendida en
sentido individual, como cuidado que cada uno ha de tener de sí.
Pero ella supone cierto conocimiento de la esencia del hombre en
general. Para preocuparse por una cosa y poder mejorarla es preciso

arte, ni cuidar del cuerpo, ni menos de la fortuna, que está más ale
jada aún de lo que es "uno mismo" (109).
Pero falta todavía determinar cuál es el "fondo del ser uno
mismo", es decir, del alma. Sókrates destaca otra vez aquí la necesidad
de la dialéctica. Así como el ojo para verse a sí mismo tiene que
mirarse en la pupila de Otro ojo, así el alma, si quiere conocerse
debe contemplarse en otra alma y en la parte donde se halla su fa
cultad propia, la inteligencia (^oepía) o algo semejante (110). Y bien,
en el alma la parte más divina es aquélla donde residen el conoci
miento y el pensamiento (lypovsiv) y el que la contempla y sabe
descubrir lo que hay en ella de divino —un dios y un pensar— ese
es el que tiene más probabilidades de conocerse a sí mismo (111).
A su vez, el conocimiento de sí mismo, la discreción, es lo que hace

saber lo que esa cosa es. Así, tampoco el hombre podrá hacerse mejor
si ignora lo que es él mismo. Sólo conociéndose podrá conocer el
modo de preocuparse por sí (101). Se pregunta, entonces, qué es este
"sí mismo" del hombre. En éste se distinguen: el alma, el cuerpo y
el todo formado por la unión de ambos, en donde uno de ellos tiene
que dominar. Sókrates sostiene que el hombre es el alma. Para de
mostrarlo enseña que hay que distinguir entre un objeto y lo que
pertenece a ese objeto, por ej., entre los pies y los zapatos. Por ello

saber imaginario sobre el más allá. Nadie sabe lo que es la muerte,

no serán lo mismo el arte de preocuparse de un objeto y el arte que
se ocupa de lo que pertenece a ese objeto, y por lo tanto, no serán

ni si es un bien o si es un mal, ni lo que ocurre en el Hades. La gente
la teme como si fuera el más grande de los males, y sin embargo es

lo mismo el arte de preocuparse por el hombre, por uno mismo, y el
arte de lo que pertenece a ese hombre, a uno mismo. Ahora bien:
el hombre no es el cuerpo, puesto que se sirve del cuerpo. El que se
sirve es el alma. Luego el alma es el hombre. De ahí que cuando

incierto opone Sókrates el mal cierto que consiste en desobedecer una
orden divina (113). La persona de Sókrates quedó comprometida

dos hombres dialogan se trata en realidad de un diálogo entre almas.
Y por eso también, conocerse a sí mismo significa conocer nuestra
propia alma. Este conocimiento es lo que constituye la virtud de
la discreción (aiocppoaúviri) (102). Sókrates insiste a menudo, como
vimos en la Apología, en el deber de preocuparse por el alma (103),
en advertir los "peligros" que la acechan en su educación (104), hasta
prevenir con frase gráfica, que no se puede "tirar a los dados" su
destino (105). La razón de ello finca en que el alma no sólo es supe
rior al cuerpo (106) sino en que ella es "el bien más precioso" (107).
Esta valoración constituye el fundamento para establecer una jerar
quía entre los bienes: los del alma son superiores a los del cuerpo,
y los de éste a los bienes materiales exteriores (108). Por eso, la
preocupación por el alma no consiste en conocer una profesión o
(98)Id. id. I, 3, 2. IV, 3, 17.
(99)¡d. id. I, 3, 1. IV, 3, 16 ss.
(100)Plat. Alcib. I, 127 d e.
(101)Plat. Alcib. I 128 e - 129 a.
(102)Id. id. 128 a - 131 b.
(103)Id. id. 132 c. Lach. 185 e. Charm. 157 b. Prot. 312 b.
(104)Plat. Prot. 313 a.
(105)Id. id. 313 e.
(106)Plat. Apol. 29 d - 30 a lo da por supuesto. Krit. 47 e s. sin nombrarla.
(107)Id. Prot. 313 a, e.
(108)Id. Alcib. I, 132 c.
— 64 —

i

posible saber lo que hay en nosotros de bueno o malo (112). Así, pues,
por declaración del mismo Sókrates, la antropología es un supuesto
necesario de la moral, el examen de la naturaleza humana en general
ha de preceder al examen del saber de cada individuo.
Sobre el problema de la supervivencia, Sókrates no estableció una
doctrina segura, pero combatió el temor a la muerte basado en un

posible que sea el más grande de los bienes. A ese eventual mal

por esta opinión, pues fue emitida para justificar su conducta, que
antes y después se conformó estrictamente a ella. Personalmente
se inclinaba a creer que la muerte es un bien. Para él fue una prueba
decisiva que su daimón —que siempre se había manifestado para
evitar que diera un mal paso— no le hubiera impedido ir al tribunal,
que ciertamente lo iba a condenar a muerte. Por otra parte, pensaba
que la muerte o es una aniquilación absoluta o un tránsito a otro
lugar. Si lo primero, no hay que temerla, pues será como uno de
esos sueños profundos no turbados por ningún ensueño, una incons
ciencia absoluta. Si lo segundo, nada mejor que llegar al Hades y
poder tratar a los grandes muertos y someterlos a examen, igual que
a los atenienses, para descubrir si saben o no saben! He aquí la su
prema beatitud (114). El sentido irónico de esta declaración no debe,
sin embargo, anular la validez de la segunda parte del dilema, pues
inmediatamente agrega Sókrates, completamente en serio, que no exis
te posibilidad de mal para el hombre de bien, ni en esta vida ni
(109)
(110)

Id. id. 131 b.
Plat. Alcib. I, 132 c - 133 b. La interpretación de este pasaje como alusión poética
de la dialéctica se confirma si recordamos que poco antes en 130 d, Sókrates la
ba determinado como diálogo entre almas.
(111)Id. id. 133 c.
(112)Id. id. 133 c.
(113)Plat. Apol. 29 a ss.; 37 b.
(114) Plat. Apol. 40 c - 41 c.
hu^

— 65 —

�''0

•b

— S9 —

•q ¿j i-n • 6Z 7'^ "xvi^(ni)
•^ m tí tí(zn)
•^ EI ^í Tí(III)
•SBrajB 9Jiaa oSojBip omoa opBuitujaisp eq
J^jog 'p Q21 'tt9 'same O3od anb somepjoDaj is Bm-njuoa 39 e^ii^^jeip bj ap
uoisn[8 omoo afesed ^isa ap uoijujajdj^iu; b-j q ( • a j[ '] 'q;o¡y "ivij(OTO
•q II Tí Tí(601)
m epiA Bja n^ iu 'usiq ap ajqtuoq ^3 BJBd jbui sp pspijiqísod 3}
-81X3 ou snb 'oijas na ajuarae^ajciinoa 'sajBJ^jog eSaaSe ajusuiBjBipaiuui
sand 'emajip j^p ajjed Bpuniíae bj ap zapijBA B[ jepnne 'oSjBquia uib
'aqap ou uopBJBjaap Bjsa ap oaiuojí oppuas j^ '(^lt) pnjijBaq ^inajd
-ns b^ mbB a¡j ¡uaqBS ou o uaqes is joqnasap BJed 'sasuaiuajB soj b
anb jBnüh 'natuexa b sojjajatuos ^ sojj^nuí sapusjS eoj b jbjbjj japod
X s^pBjj jb jbS^jj 3nb jofaiu spsu 'opunSas oj ig 'B^njosqB Bpuap
-suoaui Bun 'ouansua unSniu jod eopBqjnj ou sopunjojd sonans sos^
ap oun otnoa Bjas sand 'e^jsmai anb ^^q on 'ojarai.id o\ ig -jeSiij
oj^o b o^isubjj un o Bjnp^sqB uopBjinbiue un 83 o ajjanuí bj anb
eqBsnad 'a^a^d bjjo jo^ -ajjanui b jBuapuoa b cqi oj ajuamBjjaio onb
B Jt opipadrai Bj3iqni{ [ ou —os^d p3ui un Bjaip ^nb jbiia^
opBjsajiuBtn Bjqeq 38 ajduiais anb— uouiinp ns anb BAispap
Bqanjd Bun ^nj js bjb^ -n^iq un 83 ajjanuí b^ 3nb Jaaao b BqBuipui 38
ajuanij^nosja^ '^\[^ B ajuaiuejaijjsa ouuojuoa as sandeap Á sa^uB
anb 'B^anpuoa ns JBoijnsnf BJBd Bppiuid anj sand 'uoiutdo Bjsa jod
BpijaraoJdmoa opanb ssiBjsjog sp Buosjad B^j "(gil) BuiAip napjo
Bun Jaaapaqosap ua ajsisuoa anb o^jaia jBtn j^ sajBi^og auodo ojjaioui
je ni jBnjnaAa asa y -sauaiq eoj ap ajJUBj^ boi ja Bas anb ajqísod
83 oSjBqraa uis A 'sajBm soj ap apuBjS sbui ¡a Bjanj is omoa ama} bj
ajua^ v~i 'sapBg; p us ajjnoo anb oj ra '[bui un ss is o u^tq un 8 a ts m
'a^janni bj sa anb oj aqss aipB^j 'bjjb sbui ja aaqos oijbuiSbihi jaqes
un ua opBSBq ajjanm bj b joma} ja oijequioa o jad 'Bjn^as BuiJjaop
eun oíaajqBjsa ou saiBj^og 'BiauaAiAjadns bj ap Buiajqojd ja ajqog
"onpiAipui Bpe^ ap jaqBS jap uaniBxa jb japaoajd ap bij
jBjaua8 na BUBnmq BzafBjnjBU bj ap uauiBxa ja '^joui b[ ap ouesa^au
ojsandns un 83 BjáojodojjuB bj 'saíBJ3[9g orasiui jap uopBJBj^ap jod
^sand 'jsy *(^XT) ojbui o ouanq ap sojjosou na jÍbi[ anb oj Jaq^s ajqtsod
aDBq anb oj 83 'upiaajasip bj 'ouisiui ib ap ojuaiuiiaouoa ja 'zba ns y
'(lll) ouisim jg b aejaaouoa ap sapBpijiqeqojd sbui auap anb ja sa
383 —JBSuad un Á soip un— ouiAip ap Bjja ua jÍBq snb -oj Jijqnasap
aqBS Á Bjdiuajuoa bj anb ja Á (^s^odcb) oiuaioiBsuad {a A ojuaiin
-laouoa ja uapisaj apuop Bjjanbs 83 ^uiAip sbih ajj^d bj biujb \é ua
'uaIíI A "(Olí) ^jnBfarase ogjB o (ujdoo) Biaua^ijajui bj 'cido^d pBjjna
-bj ns BjjBq as apuop ajjBd bj ua A biujb bjjo ua asjB^duiajuoa aqap
asjaaouoa aaainb ib 'buijb J3 isb 'ofo ojio 3p Bjidnd bj ua asjBJiui
anb auap ouisira ib b 3sj3a BJBd ofo js oiuoa jsy -BDij^ajEip bj ap
pBptsaaau bj mbB zsa bjjo BaBjsap sa^Bxsf^g *BrajB jsp 'jpsp 83 'ttouisiui
oun J38 jap opuoj,, ja sa jBna JBUiuuajap BjABpoj bijbj oj^j
"(óOl)01118^111 otmn 83 anD I aP ^^}^
-3jB sbui Bjs3 3nb 'Bun^joj bj ap souaui ¡u 'odjsno jsp jBpina iu

•B[4Bjqiuou m • ^

•3 ZI 'I ^
Tí
•a 'b I •"•'d Tí
• P 6Z láV •XV1J
-oiaanána aod p &gt;I B
•a I ' Pí Pí
IE 'Jd •I
ZIE &gt;^d 1 ¿SI ""1j - aoi
i-l •3
- Zl
„ Tí Tí
S8I •t^7
•&lt;l[ II - b 8ZI Tí TI
6ZI - ; 8ZI I -^^iv •x vid
•a P ¿Zl 'i qmr •x vid
'AI •I ' 'I Tí Pí
91
'AI Z ' 'I Tí TI
'¿I

(801)
(¿01)
(901)
(SOI)
(01)
(TOO .
(00O
(66)
(86)

o uoisajojd eun Jaaouoa us ajsisuoa ou buijb ja jod u9pBdnooajd
BJ 'O83 JO^ • (801) 83JOIJ81X3 83JBIJ3^BUI 83U3iq SOJ B 3JS3 3p 8OJ A
'odjana jap eoj b sajouadns uos buijb jap soj zssusiq boj ajjua Binb
-jBJaf Bun j^oajqBisa bjb^ oiuauíBpunj js s^njijsuoa uopbjojba Bjeg;
•(^0l)ttosopsjd bbui uaiq ja,, sa Bjja anb ua ouis (901) odjana jb joij
-adns 83 0J9S ou biujb ja anb us Bauij ojja ap uozbj s^ *(soi) omisap
ns MsopBp oj b ^biij,, spand as ou anb 'boijbjS bsbjj uoa JiuaA3jd
bjsbij '(^0l) uppBDnpa ns ua ubuosob bj anb ^soiijad,, soj ai^JSApB ua
'(01) BUIlB Ia Joa ^sJBdnaosjd sp Jaqap ja us 'tnSojody bj ua souiia
omo 'opnuaui b a^eisui BajBJ5j9g "(^Ol) (t"^oood*&lt;"^) uopaa^sip bj
ap pn^jiA bj a^njiisuoa anb oj sa o^uatuiponoa sis^ •buijb Btdojd
Bj^sanu Jsoouoa Baijiu^is omsiui js b asjaaouoa 'usiquiBi osa aod j^
•sbuijb aj^ua ^oi?íP t^ ap p^pijBaj ua bjbj^ as UBSojBip saiquioij sop
opuBna anb iqB 3q -saquioq js sa buijb ja oSan^j -buijb ja sa ^ajts
as anb ^^j 'odiana jap ^ajis as anb ojeand 'odjana ja sa ou ajqraoq ja
:uaiq Bjoqy 'oiusun oun b 'ajquioq asa b aaaua^jad anb oj ap aiJB
ja A 'ouisiui oun Jod 'ajquioq ja jod asjBdnaoajd ap ajje ja ouibiui oj
UBjas ou 'o^ubi oj jod A 'ojafqo asa b aaauajjad anb oj ap ^dnao se
anb 3)JB ja A ojsfqo un ap asjBdnaoajd ap ajJB ja ouisuu oj ucjas ou
ojja Jo^ -sojBdBz soj A said soj ajjua '*fa Jod 'ojafqo asa b aaauajjad
anb oj A ojafqo un ajjua Jináuijsip anb ÁBq anb Buasua ojjbjiboui
-ap bjbj 'buijb ja sa ajquioq ja anb auaijsos sajBj^og uBuimop anb
auaij sojja ap oun apuop ua 'soquis 3p uoiun bj jod opsuijoj opo^ ja
A odaana js '^rajB j3 :u3nupsip as 3j83 u^ •ajqtuoq jap 4iouisiui ie^
aj^s sa anb 'saauojua 'Bjun^aad ag *(^oi) ís IO&lt;^ ^sjBdnaoajd sp opoui
js jaaouoa Bjpod asopuapouoo ojog •oinsira ja sa anb oj Bjouái ts
jofaui asjaaBij Bjpod ajquioq ja oaoduiBj 'isy &gt;sa Bsoa Bsa anb oj jaqss
ospajd sa BjJBJofara Japod A Bsoa Bun Jod asjBdnaoajd bjb^ -je
ua ajqiuoq jap Bpnasa bj ap ojuauupouoa ojjap auodns Bjja
•ja ap Jauaj ap bij oun Bp^a anb op^pina ouiod 'jBnpiAipui opijuas
ua BpipuBjus sa ouisiui oun Jod uopBdnaoajd Bjs^ '(00l) onreira
oun sp asjBdnaoajd anb Xbij BpuBJouái bj sp jijbs bjb,j -3Jtquiot[
jap Bpnasa bj ajqos sisijbub sojjap uaiquiBj jbzijb^j b sajBj?^og b
ofnpuoa anb oj anj uopBjadns ns A Bpusjouái bj ap uuiajqojd j^
• (66) a^us^aJ^ ja Bi33U3jj3d 3nb jb opsjsa jap u9pipBj^ bj unSas
ojjn^ js JBAJssqo jBjauaS ua BqBfasuoaB A soidpuijd sne uoa Bqsaoqa
ou anb oj ap BpBu jBuuojaj Bjjanb ou 8aiBj^j9g oja^ *(86) ^^qnroq
jb auaiAuoa anb oj sa anb ajuauíBjoajjad uaq^s sasoip soj sand 'ou
-anq oj ajuamajduiís oms 's^joijajxa 'sopeuiuuajap sauaiq sajjipad ou

�en la otra (115). También dio a entender que existen sanciones, para
la conducta, después de la muerte, al mencionar a las leyes del Hades
como hermanas de las leyes del estado (116).
Con toda esta doctrina sobre el hombre Sókrates se oponía nue
vamente al agnosticismo escéptico de los sofistas, pero rectificaba
también considerablemente la escatología pesimista de la religión
homérica, acercándose a la línea de la concepción órfico-pitagórica,
aunque sin compartir su radical contraposición del cuerpo y el

alma (117).
Pero la más singular teoría antropológica de Sókrates, de directa
repercusión moral, es aquélla según la cual ningún hombre hace el
mal a sabiendas, que nadie yerra voluntariamente, que los que eje
cutan malas acciones las hacen a pesar suyo, por ignorancia de lo
que es el bien (118). Esta tesis paradojal, contraria al sentido común
y al derecho positivo de los pueblos civilizados, que distinguen entre
faltas voluntarias e involuntarias y consideran a las primeras más
graves que las segundas (119), fue demostrada por Sókrates una vez
indirectamente, por la vía del absurdo. Este es el propósito del Hippias
minor platónico. Su argumentación puede resumirse así. Si aceptamos
la hipótesis de que existe para el hombre la posibilidad de obrar mal
voluntariamente (120) (lo que es contrario a la tesis socrática) y
planteamos la cuestión de si vale más el que hace el mal voluntaria
mente o el que lo hace sin querer (121) llegamos a la conclusión
de que el primero es mejor que el segundo (122). En efecto, es mejor
corredor el que corre lento voluntariamente (porque también puede
correr ligero) que el que corre lento sin quererlo (porque no puede
correr ligero) (123). Lo mismo ocurre con el luchador y los otros
ejercicios del cuerpo, con la actitud, la voz o el empleo de cualquier
órgano: los que funcionan mal voluntariamente son superiores a los
que funcionan mal sin quererlo (124). En general, en todas las téc
nicas y ciencias la superioridad está del lado del que puede ejecutar
las mal a voluntad. Si las faltas son involuntarias son signo de infe
rioridad (125). Así, para engañar es preciso ser capaz y hábil en
aquello en que se engaña; el ignorante no puede ser un engañador
(126). Para engañar a otro en materia de cálculo es preciso saber
aritmética. El que no la domina corre el riesgo de que al querer
engañar diga—por azar— la verdad (127). De donde resulta que el
hombre veraz no es mejor que el mendaz, puesto que ambos son uno
(115)Id. id. 41 d.
(116)Id. Krit. 54 c.•^
(117)Los animales también tienen alma. Xeit. Mem. I, 4, 8.
(118)Plat. Prot. 345 d s. Xen. Mem. III, 9, 4 s.; IV, 6, 6.,
(119)Reconocido por el mismo Platón. Vide Hipp. min. 372 a; Prot. 352 b ss.
(120)Plat. Hipp. min. 376 b.'
(121)Id. id. 373 c.
(122)Id. id. 375 d.
(123)Id. id. 373 d s.
(124)Id. id. 374 d s.
(125)Id. id. 375 b s.
(126)Id. id. 365 e y es.
(127)Id. id. 366 e y es.
66 —

y el mismo (128). Traslademos esto al alma, a las actividades mora
les: el alma mejor será aquélla que es capaz de realizar los dos resul
tados contrarios, hacer voluntariamente lo bueno y lo malo. Peor
será aquélla que cometa maldades, injusticias, sin quererlo (129). Te
nemos, pues, demostrado lo que queríamos: que el que hace el mal
voluntariamente no puede ser más que el hombre de bien. El absurdo
de esta conclusión se pone de manifiesto en el hecho de que no sólo
Hippias se niega a admitirla, a pesar de la corrección de la demostra
ción, sino que el mismo Sókrates, que ha conducido ésta, tampoco
la admite. Pero Sókrates destaca que es la conclusión forzosa de todo
el raciocinio (130). Y como éste dependía de la admisión de la hipó
tesis de que es posible hacer el mal voluntariamente (131), el único
modo de evitar el absurdo consiste en rechazar la hipótesis. Luego
nadie obra mal voluntariamente.
El anverso de tal doctrina, su complemento positivo, está en que
la ciencia del bien y del mal tiene tal poder de dirigir al hombre
que el que la conoce se ve impelido a ejecutar sus mandatos y se
rehusa ineluctablemente a obrar en contra de ellos (132).
Sókrates ha intentado demostrarlo, examinando el punto de vista
del vulgo, que opina que los hombres aun sabiendo lo que es el bien
pueden no realizarlo, porque se dejan vencer por el placer. Ahora
bien, el vulgo considera que ciertas cosas o acciones son malas, no
por el agrado inmediato que proporcionan, sino porque las conse
cuencias que producen, enfermedades, pobreza, etc., son un dolor.
Son malas porque terminan en un sufrimiento y privan de otros pla
ceres. Del mismo modo, cosas y acciones buenas son aquellas que,
aunque en el momento son dolorosas, terminan en placeres y evitan
sufrimientos. Para el vulgo el mal es el dolor, el bien, el placer.
Pero si esto es así, es absurdo decir que el hombre, conociendo el
mal, lo realiza porque se deja vencer por el placer, pues, según la
explicación anterior, equivaldría a decir que realiza el mal porque
se deja vencer por el bien! (pues placer=bien). Eso sólo es posible
si ese bien no merece sobrepujar al mal, y la inferioridad de uno
respecto al otro sólo puede consistir en una diferencia de tamaño
o cantidad. Entonces, "ser vencido por el placer" significa elegir, en
lugar de un bien menor, un mal mayor o, dicho en términos de placer
y dolor, ceder a un placer que no merecería sobrepujar a un dolor.
Y como el valor relativo de un placer y un dolor sólo se puede deter
minar por una apreciación cuantitativa, ésta implica un arte y una
ciencia de medir, si no queremos abandonarnos a los resultados
erróneos de las meras apariencias. De donde se sigue que lo que el
vulgo llama "ser vencido por el placer" es en realidad efecto de una
(128)Id. id. 367, c, 369 b.
(129)Id. id. 375 e y ss.
(130)Id. id. 376 b.
(131)Al final Sókrates declara expresamente que se está razonando con una hipótesis:
"El que hace el mal voluntariamente, que se conduce vergonzosa e injustamente,
ese, Hippias, si existe uno así, no puede ser más que el hombre de bien". 376 b.
(132)Plat. Prot. 352. e .
— 67 —

�•t 3 -zst %oi¿ -xvi^
*q g¿ 'ttuaiq ap ajqmoq [a anb sbui las apand oa 'tro oun aí^?^a js 'SBiddifj 'asa
'ainamBisnfui a BsozuoSjaA aanpuo^ as anb 'a)U3uinijniun[0A jbui ja aosq anb ¡3,,
:sisajodiq ^an uo^ opaBuozBj B^sa as anb a^uamesajidxa BJBpap saiBJ^¡og {Baijf {y
•q'9¿ Pí VI
•as i a s^ pí pj
•q 698 ' 'i9 "P? P/

(TI)
(0I)
(6zt)
(8ZO

san ap oj^sja pepijBaj U3 63 t(jaoBjd ja jod oppuaA Jas,, euiejj
p anb oj añb anSis as apuop 8q 'SBpuaiJBdB sbj^ui bb[ ap soauo.ua
sopB^jnsaj soj b soujBuopuBqB somaJanb oa is 'jipara ap Biauap
eun A ajjB un Boijdini Bjsa 'BAijBjtjuBno uopsiaajde Bun jod jbuioi
-jajap apand as ojos jojop un A aaacjd un ap oaijbj3j jojba p onioa j^
•jojop nn b jefndajqos Buaaajara ou anb jaaejd un b japa^ 'jojop X
jaoBjd ap souiuua} ua oqaip 'o loAvm pui un 'jonaui uaiq un ap jBnj
ua 'JiSap bdijiuSis tíJ30Bjd p jod opiauaA Jas,, 'saouoju^ 'pepijuBa o
oiiBtnBj ap epuajajip enn ua jpsisuoa apand ojos ojio p oiaadsaj
oun ap pBpiJoijajuí B[ A 'jeta jb JBÍndajqos aaajaui ou uaiq asa ts
ajqísod 8a ojos 0S^ *(uaiq=jaaBpi sand) ¡uaiq p jod jaauaA Bfop as
anbjod pin [a ezi^aj anb jpap 6 BjjppAinba 'jouatUB uoiDBai^dxa
B[ un^as 'sand 'jaaB[d p Jod jaauaA efap as anbjod bzi[B3j O^
[a opuapouo^ 'ajqtuoq [a anb ipap opjnsqe sa 'jsb sa ojsa ts j;
•jaOB[d p 'uaiq Xa 4JO[op p sa pni p oSjiia p bjbj •soiuaioiijjns
uBijAa A saja3B[d ua uBuitnjaj 'sBsoaojop nos ojuaiuoin p ua anbuns
'anb SB^pnbe uos ssuanq sauop^e A SBSoa 'opom omsitn pQ -sajaa
-Bjd soj^o ap UBAijd A o^uauuijjns un ua wuiiujaj anbjod sbjbui uog
•JO[op un uos '*3ia 'ezajqod 'sapBpauuajua 'usonpoad anb sspuana
-asuoa 8b^ anbjod ouis 'uBuopjodojd anb o^Bipamuí opBj^e p jod

•ts q

— 99 —
•es i a 99g -p; -pí
•s X a S9 Pí PI
•• q s¿s "P? vi
• p ws pí pi
• P ¿E Pl PI
•P S¿ T! PI
• ¿ Pt PI
•q 9i ••• "&lt;'&lt;ÍH xvij
^¿ -utui -ddig apiyf -noxvij omsim ja jod opi.iouoj^^
%WJL¿ !b 9 '9 'AI iB i '6 'III :"*a/V aX a P S^ i'd '^^
9
'j luajr^ -H3X "BraiB ususij aaiqmB) BS]BiniuB scj
•g
•o K jjjjf p;
•p n pt pí

(LZi)
(931)
(szt)
(.ni)
(ZI)
(ZZI)
(t^l)
(ju)
(811)
(¿II)
(911)
(su)

oun uos soqoíB anb oissnd 'zBpuata ja anb jofaui sa ou ze^aA ajqinoq
ja anb Bjjnssj apuop 3Q '(iz^) ppJ3A bj —jbzb jod—BSip jBueSua
aaianb jb anb ap oSsau ja ajjoa Buiuiop bj ou anb jg •BopaiujiJB
jaqBs ospaid sa ojnojfa ap BuaiBui ua ojio b jbubSu3 bjb^ '(9^1)
ocopBUBua un jas apand ou a^uEJouSt ja íbub^us as anb u^ ojjanbs
ua Jiqfq X zBdsa Jas ospajd sa jBus^ua BjBd 'isy "(s^l) p^piJOij
-ajut ap ouSk uos SBUB^unjoAut uos sb^jbj sbj ig -pE^unjoA b jbui sbj
-jBjnDafa apand anb jap opBj jap ,Bjsa pBpuouadns bj SBpuap A seaiu
-oaj sbj SBpoj ua 'jBJauaS u^ *(tl) ojjajsnb uis jbui usnoiaunj anb
soj b sajouadns uos a^uauíBUB^unjoA jbui ucuopunj anb soj :oubSjo
jainbjBna ap oajdma ja o zoa bj 'pnitj^B bj uoo 'odjan^ jap soppjafa
soj^o soj A Jop^qanj J3 uod djjn^o oinsiin o^ '(g^x) (o^^^í! J3JJoo
apand ou anbjod) ojjsjanb uis ojuaj ajjoa anb ja anb (oja^ij jajjoa
apand uaiqinei 3nbjod) aiuauíBiJB^unjoA ojuaj ajjoa anb ja jopajjoa
joCaur sa 'o^aaja ug[ '(^^1) opun^as ja anb jofam sa oaauíijd ja anb ap
uotsnjouoo bj b souiB^ajj (jl) jajanb uis aa^q oj anb ja o aiuaui
-BiJBiunjoA jbui ja aoBq anb ja sbih ajBA is ap upiisana bj somBa^uBjd

smddijj jap oiisodojd ja sa ajsnj -opjnsqB jap bia bj aod 'ajuauíBiDajipui
zaA Bun sajBJt&gt;j9g Jod BpBJ^souiap anj '(611) sBpun^as sbj anb s^abjcS

' (Zl) so[p ap BJiuo^ ua JBjqo b ajuaniajqBj^npui Bsnqaj
as A sojBpueiu sns aB^naafa b opipdmi 3a as a^ouoo b[ anb p anb

A (Boi^Ejaos stsaj bj b oiJBjjuoa sa anb oj) (021) aiuauíBiJB^unjOA
jBín jejqo ap pepijiqísod bj ajquioq ja BjBd a^sixa anb ap sisajodiif bj
soniB^daaB ig -jsb asjiutnsaj apand uopBiuauínSjB ng 'o^mpiBjd jouiw

ou 'sb[bui nos sauopae o sssoa seijaia anb Bj^pisuoo oá[nA p 'uaiq
Baoqy "jaoBjd p jod Ja^uaA usíap as anbjod 'o[jbzi[B3j ou uapand
uaiq p sa anb o[ opuaiq^s une S3jquioi| so^ anb ^uido anb 'oSjiia [ap
bjsia ap ojund p opusuiuiBxa 'o^JBJjsotnap opBjuajur Bq sa^Bjjjog

ajquiou; [B JiSiJip ap japod pi auatj ivvd pp A uaiq pp epuaia B^
anb ua Bjsa 'oAijisod oiuamajdinoa ns 'Buu^oop pj ap osjaAue [^
•3}uaniBiaB}un[OA pm Bjqo aipsu
oáan^f -sisa^odiq bj JBzeq^aj ua ajstsuoa opjnsqB [a jbjia ap opoui
o^iun p '(ll) ajuaraBTjBjunjoA pui p aa^Bq a^qísod sa 3nb ap sisaj
-odiq bj 3p uoisimpB b^ ap Bipuadap ajea omoa j^ • (^g^)--oiaiaoi3BJ[ p
opoj ap bsozjoj uoisnjouoo b^ sa anb B^Bjsap sajBj^jog oaaj 'ajunpB bj
o^oduiBj 'Bjsa oppnpuoa Bq anb 'sajBjijog oiusnn [3 anb ouis Hioia
-BJ^som^p B[ ap uoiooajjoo b^ ap jBsad b 'BjjpiuipB b s^am as SBiddijj
ojos ou anb ap oqaaq ja ua oisaijiuBin ap auod as uoisnjauoD Bisa ap
opjnsqB j^ *uaiq sp ajqtnoq ja anb sbui jas apand ou ajuaiUBijejunjoA
jbui ja aosq anb ja anb :souiBjjanb anb oj opBJ^somap 'sand 'souiau
"aX '(6^1) ojjsjanb uis 'sBpusnfui 'sapBpjBui Bjauíoa anb BjjanbB bjss
joa^ 'ojeui oj A onanq oj ajuaineiJEiunjoA jaaBq 'soiJBjjuoa sopB^
-jnsaj sop soj jbzijb^j ap zBdBO 83 anb Bjjanbe Bjas jofain buijb ja :ssj
-BJom sapepiAU^B sbj b 'buijb jb ojss souiapBjsBjj^ "(861) onisini J3 A

sbui SBjamiJd sej b UBjaptsuoa A SBUB^unjoAut a SBiJBiunjoA sbjjej
ajina uanánusip anb 'sopBzijiAia sojqand soj ap OAtiisod oqoaaap jb A
unraoD opijuas jb BiJBJinoa 'j^fopBJBd sisa^ Bjs^ "(8XX) na!cI Ia 88 ^n^
oj ap BpuBJon^í Jod 'oins JBsad b uaaEq sbj sauoiaaB sbjbui ue^na
-ata anb soj anb 'aiuaniBiJBiunjoA bjjs^ aip^u anb 'sepuaiqBS b jbui
ja aasq aaqinoq unáuiu jen^ bj un3as BjjanbB sa 'jbjoui uojsnajadaj
Bjoaaip ap 'sa^BJ3j9g ap Boig^jodoaiuB Buoaj JBjnSuis sbui bj oja^
•(¿TI) BraIB
js A odaana jap uoiaisodBJiuoo jBaipBi ns JijJBdmoa uis anbuns
'B3iJo^B}id-oatjjo uoiodaauoa bj ap Bauíj bj b asopusoja^B 'Boiaauíoq
uoiSijaj bj 3p Bisiunsad BiSojojB^sa bj aiuaraajqBjapisuoa uatqiUB;
BqEOTji^aaj ojad 'sb^sijos soj ap oatjdaosa omsto^sou^B je aiuauiBA
-snu Biuodo as sajeisjog ajqmoq ja ajqos euiJjoop b^s^ epo^ U0^
*(9ll) opeisa jap sa^aj sej ^p seueuuaq omoa
sapBjj jap saXaj sbj b jbuoiouooi jb 'a;janin bj ap sandsap 'Bjonpuoa ej
BJBd 'sauopuBS uajsixa anb aapuaiua b oip uaiquiBj^ "(SIJ) BJ1 BI aa

�ignorancia, puesto que la mala elección entre placeres y penas es *
consecuencia de no poseer aquella ciencia de las medidas. En con
clusión: dejarse vencer por el placer es ignorancia y vencerse a sí
mismo es ciencia, lo que nos demuestra otra vez que nadie hace volun
tariamente lo que cree malo, sino que es contrario a la naturaleza
humana preferir el mal al bien o elmal más grande al menor (133), •.
Así, uno de los principios orientadores de todo su filosofar y que
Sókrates, repetía a menudo, es que el hombre es bueno en cuanto
sabio, y malo, en cuanto ignorante, que toda virtud es ciencia o sabi
duría, esto es, que el hombre que conoce los valores los realiza nece
sariamente (134). Por eso, considera a las virtudes a la vez como
ciencias y potencias del alma, y más virtuosa, al alma que posea
en mayor grado esas cualidades (135).
La doctrina socrática afirma no sólo que el conocimiento del
valor es condición necesaria de la virtud, sino que es condición su
ficiente. La paradoja que entraña esta tesis sólo puede despejarse
si nos damos cuenta que el conocimiento del valor admite diversos
modos y grados. No es lo mismo un mero saber del valor o un cono
cimiento intelectual de él, que una toma de conocimiento o aprehen
sión intuitiva del valor, que posee una inmediatez y proximidad al
valor de que aquéllos carecen. La aprehensión intuitiva puede ser un
"ver" que implica aún cierta distancia entre el sujeto y el objeto,
o un "sentir" en el cual el valor se halla iluminado con tal claridad
y aprehendido en tal inmediatez que se incorpora a nuestro propio
ser (136). Entonces la evidencia de la valiosidad no puede menos de
entrañar su realización.
La relación esencial entre la virtud y su conocimiento consti
tuye el motivo por el cual Sókrates pregunta constantemente por el
tí (qué) de cada virtud. Casi todos los diálogos menores de Platón
están dirigidos a indagar el sTSo? de cada una de ellas (137). Lite
ralmente "eTSoj" quiere decir "aspecto". Pero a Sókrates no le
interesa el eTSo; de una cosa o acción individual, sino lo idéntico
de varias cosas o acciones, esto es, lo que nosotros llamamos "esencia
(133)Plat. Prot. 252 d - 358 d.
(134)Plat. Lach. 194 d. Prot. 361 b. Xen. Mem. III, 9, 5; I, 1, 16. Cf. Plat. Euthyp. 7 e:
"cada uno ama lo justo y bueno y odia lo contrario^.
(135)Plat. Hipp. min. 375 d y b. Lach. 192 b - d.
(136)Estas distinciones fundamentales se deben a D. v. Hildebrand. Vide, Die Idee der
siltlichen Handlung, pág. 205 y ss. y Siltlichkeit und ethische WerterkenntnU
pág. 467 y ss. Ellas justifican la interpretación que doy en el texto, coincidente,
en el fondo, con la que Jaeces, Paideia II, 77, ha formulado en estas bellas palabras:
"El conocimiento del bien, que S. descubre en la base de todas y cada una de
las llamadas virtudes humanas, no es una operación de la inteligencia, sino... la
expresión consciente de un ser interior del hombre. Tiene su raíz en una capa
profunda del alma en la que ya no pueden separarse, pues son esencialmente uno
y lo mismo, la penetración del conocimiento y la posesión de lo conocido". Cf.
ist vielmehr die eigentliche gemeint, welche im Schauen der Idee besteht. Die
Idee tu schauen bedeutet aber... nicht nur Wahres zu Behen und wahr su sehen,
sondern auch... wahrheitsartig zu werden. Da aber die Idee,.... im letzten
Seienden einfachhin, namlich im Cuten wurzelt, nimmt der Bezug zu ihr das
Cute in der Raum der Existenz auf".
(137)Eúthyphr. 5 c 8.; Hipp. maj. 286 d; Charm. 158 e s.; Lach. 190 d s. Xen. Mem. I, 1, 16.

universal" o "especie". El Hippias majus está destinado a precisar
el perfil de este problema, recortándolo sobre la aparente torpeza de
Hippias para entender la distinción entre la descripción de una cosa
bella y la concepción de lo bello en sí (138). Sin embargo Sókrates
no realizó ninguna indagación sobre la naturaleza de la esencia (esen
cia de la esencia). No la interpretó ni en la forma metafísica de la
Idea, ni en la forma lógica del concepto: ni resolvió, ni se planteó
semejante problema. Pues la ciencia que busca Sókrates —la que
vale más que las otras— "es la ciencia del bien y del mal" y no una
ciencia de las ciencias (139). No es un teórico de la esencia, sino un
investigador de ciertas esencias, de la esencia de las virtudes, en
cuanto la calificación moral de las acciones supone la existencia del
valor correspondiente: las cosas santas son santas en virtud del eToo;
de lo santo (140), el hombre justo es justo por la justicia; el sabio,
sabio por la sabiduría; los bienes, buenos por el bien, las cosas bellas
en virtud de la belleza (141). Ciertamente que agregaba que los valores
debían ser reales, de lo contrario no tendrían ningún efecto (142),
pero con tal enunciado Sókrates sólo quiere destacar que los valores
no pueden ser meras palabras, que habían de tener algún modo de
existencia, dejando indeterminado cuál sea éste. Fue más tarde
Platón el que transformó el eÍSo; en hipóstasis metafísica, y Aris
tóteles el primero que habló de "conceptos" al negar la trascendencia
de la Idea. Sókrates no fue —lo que era de esperarse ya de la
limitación de su tarea— ni el fundador de la teoría de las Ideas
ni el primer teórico del concepto, pero al llamar la atención sobre
la esencia dio, sin habérselo propuesto —como ocurre siempre en la
historia— el primer impulso para aquellas doctrinas (143).
Tales investigaciones están enganchadas al propósito permanente
de la tarea socrática: la reforma moral del individuo. Entretanto nin
guno de los diálogos platónicos llega a una conclusión sobre la virtud
investigada, lo cual no significa que su resultado sea puramente
negativo. No llegan a una definición conceptual de la esencia de una
virtud, pero testimonian un aspecto importante del método socrático,
el É'Aey/o;, la refutación de las falsas opiniones sobre la virtud, de
las cuales ha de ser purgada el alma si quiere ponerse en condiciones
de adquirir su auténtico conocimiento.
Con la tesis de que la virtud es ciencia está vinculada otra no
menos importante: la doctrina de la unidad de la virtud, esto es,
que todas las virtudes son una. Ya en el Kriton (144) se afirma —aun(138) 287 d. 288 a, 289 c, d, 292 c, 300 a *.: la expresión "auto; T¿ KocX¿;" aparece no menos
de cuatro veces. Cf. Lach. 191 e.
(139) Plat. Charm. 174 b.
(140) Plat. Eúthyphr. 6 d.
(141) Plat. Hipp. maj. 287 c, 288 a..--'
(142) Id. id. 287 c.
(143) No otra cosa es lo que ha querido decir Aristóteles en Metaph. M 4, 1078 b 17
y concordantes, pero habiéndolo referido a su propio punto de vista, como lo hace
siempre, ha dado origen a la errónea interpretación de Zelleb y otros de un
Sókrates fundador del concepto y de la filosofía conceptual.
(144) 48 b. Cf. Alcib. I, 115 a ss.

— 68 —
— 69 —

�— 69 —
•ss B Sti '[ -qp/^ -j;) -q st
¡bijosojij bj ap ^ oida^uos jap Jopspnnj s^isj^og
mi ap sojio ^ H3TI3Z ap uopBiajdjajai Baaojja e¡ b ua9uo opEp sq 'ajdin^is
aom{ oj ouioj 'bisia ap oiand oidoad ns s opiiajaj ojopuaiqBq ojad 'saiucpjojuoj A
¿I H 8Z0I 't Vi 'H&lt;ll^l^¡ na sai^xoisiay jpap opuanb Bq anb o[ sa bsod bjjo o\j
• ¿8Z "pj 'vi (zn)
• 88Z ' m ^ ''
•p 9 -d
•q nx -"
*a ^5^ '^on*] -y^y 'sa^aA ojjBn^ ap
sonam on a^aJBdB ^So^BN 01 5?lf,, noisajdxa bj :-s b oo '3 Z6Z 'P '3 68Z &lt;E 88Z "P LSZ (8SI)
-unB—• BttuijB as (ff\) wojijTj^ ja ua bj^ -Bim nos sapniJiA sbj SBpoj anb
's^ ojsa 'pnjjjA bj ap pepuin B[ ^p Buujaop B[ : ajuBjjodmi souara
on bjjo BpBjnaniA Bis^ Bpuap sa pnjJiA bj anb ap sisaj bj uo[)
•ojuaimpouoa ooijuajnB ns JijmbpB ap
sauopipuoa na asjauod ajainb is BnqB ja ^pcSand J^s ap bij sajeno 8B[
ap 'pnjJiA B{ ajqos sauomido sbs[bj sb^ ap nopBjnjaj ^\ 'io^JLa^s ja
'ooijbjdos opo^aru ^ap ajuBjaodtm: oj^adse un UBiuomrisaj ojad 'p
Bnn ap Bpuasa b^ ap jBnjdaouoa u^pinipp Bun b nBSajj o
Bas opBjjnsaj ns anb bdijiuSis ou j^no oj
bj ajqos noisnjonoo Bun b bS^jj soaxn^iBjd so^ojBip soj ap ounS
-utu OíUBjaj^n^ •onptAipin jap jbjohi Buijojaj bj- :bdi^bjoos BajBj bj ap
aiuauBnwad oiisodojd jb SBpBijanB^na nsisa sanoiDBgtjsaAm sajBj^
' (fl) BBuiJ^oop SBjjanb^ BjBd osjndnn jamud ja —bijojsiij
bj na ajdtnais a^noo ouioo— o^sondojd ojasjaqsq ms '9ip Biouasa bj
ajqos uotonajB bj jbuibjj jb ojad 'oidaDUoa jap ooijoaj aauíiid ja ra
sBapj sbj ap Bjjoa^ bj ap jopspnnj ja ra —e^jej ns ap uoioBjiraij
bj ap b^ asxBjadsa ap Bja anb oj— anj on s^jB.i^[og *Bapj bj ap
Biouapna^sBJj bj js^an jb tt8oídaouooM ap ojqBq anb ojamijd ja sajajoj
-sijy Á 'BaisijBianí sissispdiq na ^og^3 ja oumojsubji anb ja hojbj^
apjej 6Bm an^ -aisa sas JBna opeuiouajapui opusíap 'Bioua^sixa
ap opout nnSjB aau^j ap UBjqBq anb 'sBjqsjBd SBjam jas napand ou
sajojBA soj anb JBOBjsap ajainb ojos sa^Bj-j^og opsiaunua jbj uoa ojad
í{Z^\) ojoaja unSmn UBijpuaj on oijbjjuoo oj ap 'sajBaj jas usjqap
saJojBA soj anb BqBSajSB anb ajnauíBiJai^ • (i^^l) Bzajjaq bj ap pnjJiA na
SBjjaq SBSoa sbj 'uaiq ja Jod souanq 'sauaiq soj ÍBunpiqBS bj jod oxqss
'oiqBS ja ÍBpiisnf bj jod ojsnf sa ojsnf ajquioq ja '(o^l) oihbs oj ap
5o gp jap pn^tA na SBjnes uos sb^ubs sbsoo sbj ¡ajuaipuodsajjoa jojba
jap Bionajsixa bj auodns sauotaaB sbj ap jbjoui uoioboijije^ bj o^u^na
m 'sapniJiA sbj ap Bpnasa bj ap 'sBpuasa SBjjap ap jop^^psaAm

— 89 —
s a 8st -uuo^j !p 98Z -trnu -ddijj ¡i } ; ''
'91 'I 'I '
P 061
",jnB zu^isixg jap lunejj jap ni
sBp Jqi nz Snzag lap luimiu 'ijazjnM nain^ mi qaijniBn 'niqq3B^ma uapnaiag
na^aj mi •••'aapj aip jaqs bq -napjaM nz ^iUB^ipqjqBM •qonB njapuos
'aaqas ns jubm pnn naqas nz sajqs^ jnu }ip;u • • • jaqs ^ainapaq uanBq^s nz aapj
ai^ *iqa]saq ^apj jap nan^q^g un aq^jaM ^iaiama^ aq^ijina^ia aip jqamjaiA ^si
8iumu^T[i^i&gt; nj^,, :omsiao]Bjd ja SBm opueniua^B anbnnB ^j¿ *d 'tp *do 'iuiohvíi^
'SO *uoppono^ oj ap tioieasod bj ^ oiuaimpono^ jap nopsJianad bj 'omsnii oj X
oun a^namjBpnasa nos sand ^asjBJEdas napand on ba anb bj na buijb jap Bpunjojd*
BdBj Bun na ziej ns anaij^ -ajqtuoq jap joijawi jas un ap ajuspsuoo noisaJdxa
bj -"ouia 'BpnaSijaini bj ap uopojsdo snn sa on 'snuBmni¡ sapnuiA SBpBDiEjj sbj
ap Bnn BpB^ &amp;. SEpo^ ap as^q bj ua ajqn^sap *g anb 'uaiq jap oinaimpouoa J^,,
:sB^qejBd SBjjaq sbisb n opBjnuuo} sq '¿¿ 'jj mapwj 'aaaavf anb bj uo 'opuoj ja na
'aiuappuioa ^o^xai ja na ^op anb nopB^ajdJa^ui bj ns^ijiisnC sbjj^ *ss á ¿9^ *SBd
siujuua^jdjjd^ 3i^^sii(j9 pun }t93(i{^}pjig ^. 'ss X ^Q^ '^Bd *2un^puvjj u^i/3i/u??
jap aapj atQ 'ap;A. 'ONvasaoiig -a -q b naqap as sajBiuamBpun} sanopuijstp SBjsg (9I)
•P • q Z6I •&lt;PD'7 •• •^ P S¿S •!• 'ddÍH ••'^d (SI)
*moubjiuo3 oj Bipo ouanq H oisnf oj biub oun BpB3^
:a 1 -dXi^jn^ -imi¿ ^3 "9j 'j '1 í^ '6 'III -uin 'S3\ -q 19^ -jojj -p f^j -1/307 -i
•P 8SE " P ZSS K&gt;^d "^
Bpuasa,, soiaBuiBjj sojiosou anb oj 'sa o^sa 'sauopo^ o sbsod sbtjba ap
oauuapx oj oms 'jBnpiAipui uopaB o bso^ Bun ap 5ogp ja Bsaja^ut
^j ou sa^Bjjjps b o^a^ "^ojoadsB,, Jpap ajamb ^og^s,, a^namjBj
•aiTT (¿l) SBIia ap Bun Bp^a ap 5og^ ja jB^^pui b sopiSwxp UBjsa
uoiBj^ ap sajouam soSojfip soj sopoi Í8B3 "pniJiA BpBD ap (anb) )i
ja Jod ajuauíajuB^snoD BjunSajd sajBJsj^g jBno ja jod OApora ja a^n^
-ijsuoo oinarapouoD ns Á pniJiA bj axiua jBpuasa u^pBjaj B1 , •
•nopBzijBaí ns ibubjju3
ap souatu apand ou pBpisoijBA bj ap BpuapiAa bj saouoiu^j -(9j) jas
ocdojd ojieann b Bjodjo^ui as anb za^Bipaiuui jbj ua optpuaqajde A
pBpuBjo jbj uoa opBmuinji BJJBIÍ as ^OIBA I3 JBna ja na ^Jijuas,, un o
'ojafqo ja jÍ ojafns ja ajjua BpnBjstp B^jap utib Boijdrat anb ttJ3A,,
un jas apand BAi^mjni U9isuaqajdB b^j 'uaaaiBO sojjanbB anb ap jojba
jb pBpimixojd A zajBiparaui ^un aasod anb 'jojba jap BAiiraim n9is
-uaq^JdB o ojuaiuipouoD ap buioí Bun anb 'ja ap jBnjaaja^ui oiuaimp
-ouod un o jojba jap jaqse ojanr un orasiui oj sa o^¿ -sopBj^ jÍ sopota
sosaaAip ajuupB jojba jap oiuaiiupouoo ja anb Bjuana soniep son is
as.iefadsap apand ojos sisai Bjsa BUBj^ua anb BfopBJBd b^j -a^uapij
-ns U9pipuoa sa anb oms 'pnjjjA bj ap BtJBsaaau uopipuo^ sa jojba
jap ojuaiuipouoa ja anb 0J9S ou buuijb b^ijbjoos BuojDop b^
'(Sl) sapBpHBnD 8B8a op^^^ Jo^bui ua
sasod anb buijb jb 'BsonjJiA sbux A ^buijb jap s^puajod A SBiauap
oraoa zaA bj b sapniJtA sbj b BjaptsuoD 'osa joj "(^g^) ajuauíBUBS
-a^au BztjBaj soj sajojBA soj aaouoo anb ajquioq ja anb 'sa ojsa 'Bjjnp
-iqBS o Bpuap sa pnjjtA spoj anb 'ajuBJouSj oju^no ua 'ojbui A 'oiqBs

BzajBjniBu bj b oubjjuod sa anb ours 'ojbui aaja anb oj ajuauxBUB}
-unjoA aDBij aipeu anb zaA bjjo BJisanniap sou anb oj 'Bpuap sa oumín
is b asaaouoA A BpuBJouSí sa jaaejd ja jod jaauaA asjBÍap :noisnja
-uod ug •SBpipaní sbj ap Bpuap Bjjanbs Jaasod ou ap Bpuanoasuoa
sa s^nad A sajaa^jd aijua U9paaja bjbiu bj anb ojsand 'BpuBJonSí

-nasa) Bpuasa bj ap BzajBjnjBU bj ajqos uopESepui BnnSnin ozijsaj ou
saiBJ^[og oSjBquia mg '(8j) is na ojjaq oj ap nopdaauoa bj á Bjjaq
Bsoa Bun ap uopduasap bj ajjua uopmisip bj japua^na BJBd SBiddijj
ap Bzadjoi a^uaJBdt; bj ajqos ojopuBjjooaj 'Buiajqojd ajsa ap jijjad ja
b opBui^sap Bjsa srtCvui sviddifl jg '^apadsa,, o ttjBsjaAiun

ojucna ua ouanq sa ajquioq ja anb sa 'opnuata b Bi^adaj' sajBj^og
anb JÍ jbjosojij ns opo^ ap sajopsiuaiJO soidpnud soj ap oun 'jsy
•(ggj) jouam jb apuBjS sbui jbiu ja o naiq jb jbui ja juapjd BuBninq

un ouis 'Biouasa bj ap oatup^j un sa o^ *(6l) SBtauap sbj ap Biauap
Bun on A 14Jbui jap A uatq jap Bpuaia bj sa?? —sbjjo sbj anb sbui '^jba
anb bj— sa^Bxsjpg Bsnq anb Bpuap bj san¿ •Btaajqoíd ajuBfa. raas
oajuBjd as m 'oiAjosaj m :oidaonoa jap BaiSoj buuoj bj na m 'Bapj
bj ap BoisjjBjaui Bnuoj bj na xu ojajdjajuí bj o^¡_ • (Bpnasa bj ap Bp

�que sin intento de demostración— que el bien, lo bello y lo justo
son idénticos, y en el Laches (145), que la valentía implica la discre
ción, la justicia y la piedad. En el Protágoras se aborda de frente el
problema, el cual es objeto de sucesivos planteamientos. Primero se
pregunta si la virtud es un todo único en el que justicia, discreción
y santidad son partes o si ellas son sólo nombres diferentes de un
mismo ser. Luego, en forma más intuitiva se quiere saber si son partes
de la virtud como la boca, nariz y demás órganos lo son de la cara,
o como pedazos de una masa de oro que sólo difieren por la canti
dad (146). Finalmente, si los individuos tienen participación en una
u otra virtud o bien si el que posee una las posee a todas (147)-. Y en
este caso, también contra la opinión corriente, representada por Pro
tágoras, que sostiene que un hombre puede poseer una sin las otras
(148), Sókrates va a demostrar la identidad de todas las virtudes.
Las virtudes respecto a las cuales se discute el problema son cinco:
justicia, valentía, discreción (oaxppojúvT)) santidad y ciencia (É7cto-cr|¡A7i)
o sabiduría (oo&lt;pí) (149) que eran las de la moral tradicional.
Pero el sentido de la tesis es universal. Sucesivamente se afirma la

identidad de justicia y santidad (150), de sabiduría y discreción (151),
de justicia y discreción (152). Luego se trata la valentía, que parece
resistir a toda unificación, puesto que hombres injustos o impíos son
valientes. Pero Sókrates demuestra la identidad entre valentía y sa
biduría (153). Y la demostración se basa en la doctrina expuesta
arriba, de que nadie quiere el mal voluntariamente y en la interpre
tación del dictum "dejarse vencer por el placer"(154). Ambas cosas
se explicaron por la dependencia de la virtud respecto de la ciencia
de medir los placeres y dolores, y —como reverso de esa tesis— por
que el mal (obrar) es efecto de una ignorancia. Así, pues, nadie va
en busca de algo que teme, puesto que lo que teme es un mal; de
donde el valiente, si bien afronta peligros, no los considera tales.
Por otro lado, si la valentía es algo bueno, será también agradable,
y el cobarde cuando no sigue el partido de lo bueno, es porque
no sabe lo que hace, por ignorancia de lo que hay que temer. Y como
la valentía es lo contrario de la cobardía y el conocimiento de lo que
es o no temible es lo contrario de la ignorancia, resulta que la valentía
es la sabiduría de lo que es y no es temible (155).

(145)199 c n.
(146)329 e ., 349 a .
(147)329 e."&gt;
(148)Id.
(149)330 b, 349 b: la identidad formal de ciencia y sabiduría resulta de que en laa
dos enumeraciones de conjunto se menciona una vez una y otra vez otra, lo que
confirma Xen. Mem. IV, 6, 7: ím&lt;rcr¡y.r\ oo&lt;pía loxív
(150)330 c - 332 a. "La justicia es santa y la santidad justa". 331 b; pero ante la resis
tencia de Protágoras no se entra a una demostración.
(151)332 a - 333 b: cada cosa sólo puede tener un contrario, y la insensatez se opone a
la sabiduría y a la discreción^ luego...
(152)333 c • 334 c: un injusto no puede ser discreto.
(153)350 e i.
(154)353 a 6.
(155)358 d - 360 e.
— 70 —

La doctrina de la unidad de la virtud, aparte de ser de por sí
una innovación, constituye la reforma más grande que haya padecido
el ethos griego a partir de Hesíodo. Significa que ninguna virtud ais
lada se basta a sí misma, que cualquiera de ellas implica necesaria
mente a las otras, porque no son más que aspectos parciales de un
solo y único bien. Quien posee a una posee a todas, pero, recíproca
mente, quien no posee a todas no posee a ninguna. Y la persona
misma de Sókrates es presentada por Platón y Xenophon como por
tadora unitaria de todas ellas. Al ethos de la justicia ha sucedido el
que podríamos llamar ethos de la integridad (del bien).
Si ahora preguntamos qué entendía por "el bien", en qué con
sistía para él esa identidad de todos los valores (la esencia material
del objeto del saber sobre el que se basa la virtud) nos hallamos ante
un problema de difícil solución. Ante todo, puede decirse que Sókra
tes señaló por primera vez el concepto de "fin de la acción" (156) en
el sentido de fin de la vida, no como término temporal de la existen
cia, sino como meta a "tener en vista" en todas y en cada una de las
acciones. Y Sókrates supone, sin discusión, que ese fin es la felicidad
(ÜSai¡iovía) (157). Pero cuando tratamos de averiguar cómo ha de
llenarse este concepto, los testimonios nos dejan en la estacada. En
el Protágoras el fin está vinculado a los principios del placer y del
dolor. La vida bella y buena es aquélla que procura lo agradable y
evita el dolor (158). Sin embargo, puede afirmarse que, aunque esta
doctrina es puesta en boca del mismo Sókrates, no es la expresión
de su propio pensamiento.' Recordemos que el principio de la dialéc
tica socrática es partir de lo aceptado comúnmente, que una solución
debe fundarse únicamente en lo que el interlocutor tiene por verda
dero (159). Ahora bien, el problema que en conexión con aquella tesis
se discute no es el del bien, sino la opinión vulgar de que es posible
obrar mal aún cuando tengamos conocimiento de lo que es el bien,
y es para refutarla que Sókrates, de acuerdo con su método, parte
de la opinión que el vulgo y Protágoras, Hippias y Prodikos tienen
por verdadera sobre la felicidad: que el bien es el placer y el mal
el dolor (160). Además tal doctrina está en contradicción demasiado
flagrante con el aprecio que él tenía por la discreción y la templanza,
con su afirmación de que los placeres a los que arrastra la intempe
rancia (aKpaoía) son nocivos (161) y, con lo que sabemos de su pro
pia conducta (162). Finalmente, si bien tal hedonismo explicaría la
filiación de Aristippos, haría absolutamente incomprensibles la de
Platón y la de Antisthenes.
Según otros testimonios más abundantes, el bien es caracterizado
por medio del concepto de! lo útil: lo justo, lo discreto, la templanza,
(156)Protag. 353 e, 354 b, c y d. Xen Mem. III, 2, 4.J
(157)Plat. Alcib. I, 134 a. Charm. 173 d s.; Protág. 351 b. Xek. Mem. III, 2, 4; IV, 1, 2.
(158)351 b; 353 e, 354 b c; 358 b s. Xen. Mem. III, 8, 2.
(159)V. supro pág. 60 y l.
(160)Protág. 353 c - 354 c, especialmente 354 c, 355 a, 358 a.
(161)Xen. Mem. IV, 5, 10; 5, 6.
(162)Agregar al elogio de Platón en Symp. el de Xen. Mem. IV, 8, II.
— 71 —

�—u—
'II '8 'AI '"a/(í 'Max *P Ia •rf"-íS n soiyi¿ ap o;8o¡a jb JB^ajSy(^90
"9 'S ^01 'S 'AI W 'Max(191)
•B gS ' SS ' tSE ainamiiií^adsa 'a ^.jE - a ^SE '^Oid(091)
•í X 09 "^?d Djdnt -^(6SI)
•z '8 'ni 'w "x •" q 8S i q tse ' ese íq ise(ssd
'Z 'l 'AI ! 'Z 'III •'* 'N3X 'q IS "?"&gt;-'&lt;/ i"8 P ¿I -u-""f3 -a (,^i '1 -&lt;^!3;k -xvij(¿si)
't 'Z 'III 'm3Vi aX -P -^ a 'q ^^E ' ESE •*&lt;&gt;•'&lt;/(9SI)
'BzuBjdmaj bj 'ojajasip oj 'ojsnf oj :jijn oj ap ojdaauoa jap oipaui jod
opBzuajaBJBa ss usiq js 'ssjuBpunqB sbui sotuoraijsaj sojjo unáag
•sauaqj8ijuy ap bj jC uojbjj
sp bj ea[qisuajdmoaui sjuaniBjnjosqB bjjbij 'sodchjsijy ap uopBijij
bj BUBaijdxa oiuetuopaq jbj uaiq ib 'sjusuijbui^ *(^9l) Bjanpuoa Bid
-ojd ns ap soinaqBS snb oj uoa lA (^aj) boaioou nos (jnnd) btoubji
-sdmaiur bj bjjsbjjb ^nb so¡ b saiaasjd soj anb ap uopBuuijB ns uod
'BzuB[diuai B[ ^ U9pajosip B[ jod Bjuai \9 anb opajdB p uoa ojubjSb^j
opBisBuiop uojo^ipBajuoo ua B^sa ButJjoop ^bj eemapy '(091) Joiop p
[biu p X jaoB[d ^a sa naiq p anb rpBpioipj b^ ajqos BjapepjaA Jtod
aanai^ so^^ipoj^ Á SBiddijj 'sbjoSbiojj á oSjnA p anb noimdo bj ap
aiJsd 'opojaun ns uoo opjan^e ap 'saiBa^og anb BjjBjnjaj BJBd sa Á
'natq ja sa anb oj ap ojuaittnoouoD soiuBáua^ opuBna uriB jbih JBjqo
ajqísod sa anb ^p Je^jnA uoiuido bj ouis 'naiq jap ja sa ou ajnasip as
sisai Bjjanbs uoa umxauoo na anb Binajqojd ja 'uatq Bjoqy • (6Sl) oj^p
-BpjaA aod auaij Joínoojjcaim ja anb oj na ajuauínoiun asjBpunj aqap
upianjos Bnn anb 'a^uaraunraoo opBjdaoB oj ap Ji^jBd sa bdijbjdos boj}
-aajBip bj ap oidiDuud ja anb soiuapjoDa^ 'o^uainiBsuad oidojd ns ap
uoisajdxa bj sa ou 'sajBJj^pg oinsiin jap B^oq ua Bjsand sa Bujjjoop
Bisa anbun^ 'anb asjBiuaijB apand 'oSjBqina uig "(8SI) ^ojop ja bíiab
A ajq^pBJíSB oj Bjnoojd anb BjjanbB sa suanq A Bjjaq BpiA wj 'jojop
jap A jaaBjd jap soidpnud soj b opBjnauiA jsa uij ja svuoSvíojj ja
u^ -EpEOBisa bj ua usfap sou soiuoinpsai soj 'ojdaauoa ^i^^ asasuaj]
ap Btj oinoa JBnSijaAB ap soraBjBjj opuena oj^j *(¿Sl) (rjAOTlirgijs)
p^ppijaj bj sa uij asa anb 'uoisnasip uis 'auodns sajBj^og j^ -ssuopoB
sbj ap Bun Bp^a ua A SBpo) ua mbjsia ua jauaj,, b Bjatn ouioo ouis 'bid
-uajstxs bj ap jBJodniaj ouiuuai omoa ou '^piA bj ap uij ap opijuas ja
ua (9SX) uuopaB bj ap uijm ap ojdaouoo ja zaA B-rauíijd jod ojeuas saj
-Bj5[9g anb asjiaap apsnd 'opoj ajuy -uopnjos jpijip ap Braajqojd un
3jub souiBjjBq sou (pnjJiA bj BSBq as 3n¿ ja ajqos jaqes jsp ojafqo jap
jbijsíbui Bpuasa bj) sajojBA soj sopo^ ap pBpi^uapi Bsa ja bjb¿ bijsis
-uoa anb ua 'wuaiq ja,, Jod B^pna^ua anb soiUB^un^ajd bjoub ig
'(usiq Jap) popiuSatut vj ap soqj^ jbuibjj sotnsjjpod anb
ja opipaans Bq Bppsnf bj ap soijja jy #sBj[a SBpoj ap BjjBjtun ejop^j
-jod oraoa uoqdoua^ A uojbj^ jod Bpeiuasajd sa sajBj&gt;[og ap Biosim
Buosjad bj ^ 'BunSuin b aasod ou SBpoj b aasod on uainb 'ajuara
-Booadiaaj 'ojad 'sepoj b aasod Bun b aasod uain^ -uaiq ooiun A ojos
un ap sajspjBd soj^adsB anb sbui nos ou anbaod 'sbjjo sbj b ajuara
-BUBSaaau Baijdmi SBjja ap BjambjBna anb 'Brasira xs b Bjseq as BpBj
-siB pnjJiA Bun^um anb BaijinSig "opoissjj 3p JijJBd b oSau^ soqja ja
oppaped BÁsq anb apuBJé sbui Braaojaj bj ainjijsuoD 'uopBAOuux Bun
js Jod ap jas ap ajjsdB 'pnniA bj ap pspiun bj ap Bui^joop B'j

— o¿ —
•• 09E - P 8SE(SSI)
• • ESE(.til)
• OSE(ESI)
•ojajoeip jas apand on o^snfni nn :o ^,fj - a (ZSl)
••oaan[ 'uopajjsip B[ b X Bunpiqm b[
b ánodo 98 zajBíuaflUí Bj i 'oiJBJjnoo un Janaj apand ojos bsos peo :q
• " Z(ISI)
•uoioEJlsooiap snn b BJina as ou bjoSojojj ap Bpuai
^isaj i bjub ojad iq IJ •menf pspiiucs b( í bwbb sa Bpiisnt r\n • ^ - a ^jj(0SI&gt;
^11D3 JQ;4OD UlriUlI115| :¿ '9 '\\ -Vlf¡ 'S3\ OUIjnOD
anb O( 'ojio zaA bjio ¿ Bnn zaA snn Buo^uom as ojunfuoj ap sauop^janinua sop
tB[ ua anb ap nnsaa EiJnpiqBS i BiDoap ap [buuoj pepituapi B :q 6ii 'q 0(6H)
PI(Stl)
• 6Z(¿ti)
6^ '"• 6^E(9H)
••• 3 661(S^)
"•

*(SSl) aiqiniaj sa ou A sa anb oj ap sunpiq^^s bj sa
BijuajBA bj snb B^jnsaj 'BpuBJOuSí bj ap oijbjíuod oj sa ajqiraaj ou o sa
anb oj ap ojuaiuipouoa ja A BjpjBqoa bj ap ouBJjuoa oj sa bjiusjba bj
oinoa j^ 'Jauíaj anb ^Bq snb oj ap BpuBJOiiái jod 'aasq snb oj aq^s ou
anbaod sa 'ouanq oj ap optjJBd ja anSis ou opuBna apjBqoa ja A
'ajqBpBJ^B uaiqiuBj Bjas 'ouanq ojb sa biju^jba bj is 'opBj ojjo joj
•sajBj Baapisuoa soj on 'soaSrjad b^uo^jb uaiq ib 'a^uaijBA ja apuop
sp íjbui un sa ani3i snb oj anb ojsand 'aiuaj anb oSjb ap Bosnq ua
ba aipBU 'sand 'isy 'EpuBaouSi can ap ojoaja sa (iBjqo) jbui ja anb
-jod —sisaj Bsa sp osjaAaJ ouiod— A 'saiojop A ssjsa^jd soj jipara sp
Bpuap bj sp ojoadsaj pnjii*. bj ap Bpuapuadap bj jod uojBaijdxa as
SBSoa SBquiy • (f^\)uJaaBjd ja Jod jaauaA asjBÍsp,, tunjoip jsp uopBj
-sjdja^uí bj ua A ajuaraBiJBjur^oA jbui ja ajainb aipBu anb ap 'BqiaaB
Bisandxa BuiJjoop bj U3 BSBq as uopBJjsoraap bj j^ *(Sl) Bjjnpiq
-es A Bi^uajBA ajjua pBpijuapi bj Bajsanraap sajBJ^j^g oja^ -sajusijBA
uos soidmi o sojsnfui eajqraoq anb ojsand 'uopBaijiun Bpoj b Jij9isaj
aaajsd sn¿ 'BijuajBA bj bjbjj as oSan^ '(^Sl) upiaaaasip A spijsní ap
'(ISI) nopajasip A BunpiqBB ap '(oSl) pBpijuBS A sppsnf ap pBpijuapi
bj buuijb as ajuauíBAisaang 'jBSjaAiun 83 stssj bj ap opijuss js oaaj
•jBuopipBJí jbjoui bj sp bbj UBJ3 anb (6^l) (?^oo) BunpiqBs o
(U-riUioi^s) Bpuap A pBpijuBS (li^nSodAroD) u^paaasip 'biju^jba 'Biaijsnf
:oaup uos Braajqojd ja sjnasip as ssjBna sbj b ojaadsaj sapnjJiA sb-^j
•sapnjiiA sbj SBpoj ap pBpijuapi bj jBjjsoiuap b ba sajBJ^jog '(9^1)
bbjjo sbj uis Bun Jaasod apand aaqraoq un anb auaijsos anb 'sejo^bj
-ojj aod BpsjuasajdaJ 'ajuawjoa u^mido bj bjjuo^ uaiqraBj 'oses sjss
ua j^ '(lf\) SBpoj b aasod sbj Bun aasod anb ja is usiq o pnjjiA bjjo n
Bun us u^pBdpijJBd uauaij sonpiAipui soj is 'ajuauíjBui^; '(o^l) p^p
-IJUB3 bj aod uaaaijip oj^s snb ojo sp bsbui Bun sp soz^psd ouioa o
'bjb3 bj ap uos oj soubSjo SBraap A zubu 'Baoq bj oraoa pnjjiA bj ap
saji^d nos is Jaqss aisinb as BAijinjuí s^ra Braaoj ua 'oáan^j -jas ouisuu
un ap sajuajajip sajqoíou ojos uos ssjja is o sajisd uos pBpijues A
uopajosip 'Bpijsnf anb ja ua oamn opoj un sa pnjjiA bj ib Bjunáaad
as oaaraijj -sojuainiBajuBjd soAtsaans ap ojafqo sa jBna ja 'Braajqojd
ja ajuaaj ap BpjoqB as svuoSptojj ja u^ 'pspaid bj A Bpijsnf bj 'uop
-aaasip bj Baijduii bijusjba bj anb '(^^l) setfovj ja ua A 'soaijuapi uos
ojsnf oj A ojjaq oj 'uaiq ja anb —uopBjjsoraap ap ojuajuí uis anb

�la amistad, lo bueno, lo bello, son útiles o son lo útil (163). Pero es
otro error interpretarlos como concepción utilitarista del bien en el
sentido corriente (164). Examinados con cuidado, algunos de esos
testimonios permiten concluir que la utilidad no es considerada como
la esencia o la diferencia específica del bien ni de cada uno de los
valores en particular. En un primer grupo de textos, al predicar de
un valor la utilidad se agrega otro concepto: la conducta discreta es
calificada de recta y útil (¿p$s&gt;í te Kal w^eXíi^o?), la discreción, de
útil y buena, lo bello, de bueno y útil (165). En un segundo grupo
se discuten como dos problemas diferentes la esencia del valor y su
utilidad, la cual es considerada como un efecto (166). Por último,
tenemos un texto referente a la valentía en el que se concluye que
ella es agradable porque es buena y bella (167). Aunque aquí no
se trata de la utilidad, se nos hace claro que Sókrates no siempre
ponía al bien como x a demostrar, sino que a veces era una x la
que se despejaba por medio de él.
Por otra parte, allí donde Sókrates dice que lo bueno es útil,
jamás se sorprende su interlocutor: la acepta como opinión corriente
y no como una doctrina distintiva de aquél (168). Parece, pues, que
si recurre a lo útil para caracterizar a los valores es, como en el caso
del placer, para ajustarse al principio antes mencionado de su dia
léctica. Esto no significa que para él los valores no fueron realmente
útiles. Sin duda que los consideraba así, pero con ello no definía su
esencia, sino lo que luego la escuela aristotélica llamó íStov (propio)
(169). Y como lo propio es reversible con el sujeto, se explica que
Platón haya, a veces, enunciado una equivalencia entre el bien y lo
útil y que Xenophon haya tomado esa equivalencia por una defini
ción. En resumen, podemos decir que lo útil constituye un propio del
bien y un criterio para caracterizarlo ante el vulgo, pero no su esencia.
Finalmente, aún cuando lo útil definiera realmente la esencia del
bien, Sókrates estaría siempre no sólo lejos^sino en el polo opuesto
del utilitarismo hedonista. Pues si ahora preguntamos: lo útil, para
quién es útil? Sókrates responde: para el hombre. —Y quién es el
hombre? —El hombre es el alma. —Y lo útil para qué es útil al alma?
—Para su ciudado (170). Lo útil es, pues, lo adecuado a la salvación
del alma. Podríamos llamar a esta doctrina "eudemonismo del alma"

(163)Plat. Alcib. I, 114 d s., 116 e; Charm. 174 d; Lys. 210 b c; Prot, 332 a, 333 i.
Xen. Mero. III, 8, 3-7; 9, 4; IV, 1, 5; 5, 6; 5, 10; 6, 8.
(164)Es el error de Zeller y eos seguidores, sobretodo de Brochabd que confunde a
Sókrates con Ar¡$tippos.~^
(165)Plat. Prot. 332 a 6, 358 b; Charm. 169 B.
(166)Plat. Charm. 164 c - 165 e, especialmente 165 d, 171 d, 172 d. Xen. Mero. IV, 5, 10.
(167)Plat. Prot. 360 a.
(168)Ver nota (163). El caso de Plat. Prot. 333 d es. en que el sofista admite
que hay cosas bnenas que no son útiles, no significa la negación de la utilidad
como criterio general, sino que quiere decir que cosas que no son útiles a los
hombres, lo son para otras especies.
(169)Porph. Isag. 12, 17 88. Es la cuarta acepción.
(170)Vide supra, pág. 64.
^ 72 —

(171). Pero su resultado es puramente formal y no nos dice nada
sobre el contenido de la utilidad..- •Descartados el placer y la utilidad, las fuentes no suministran
ninguna idea que pudiera ser considerada como contenido del bien.
Y tenemos derecho a pensar que Sókrates nunca dio una definición
esencial del mismo. Sería extraño que si lo hubiera hecho, Platón no
lo hubiera referido. Pero justamente hemos visto que los diálogos que
tienen por objeto una virtud particular nunca llegan a definirla, y
tampoco escribió Platón un diálogo dedicado especialmente al pro
blema del bien en general (171 b). No debe despreciarse tampoco la
circunstancia de que Diógenes Laercio, no contiene ningún testimonio
en ese sentido, mientras que de otros filósofos, especialmente de los
socráticos, expone su principio del bien.- Y cabe, por último, señalar
que el mismo Xenophon, que fue el inventor de la identificación entre
el bien y la utilidad, no le da a ésta la jerarquía de un principio
general: la expone como una de las tantas definiciones morales, des
pués de las de la piedad, justicia y sabiduría y antes de las de la
belleza, valentía y formas de gobierno. Por ello la pretendida inter
pretación utilitarista de la ética socrática va incluso más allá de lo
que estrictamente testimonia Xenophon. Esta ausencia de doctrina
sobre el bien es justamente la razón explicativa de la diversidad de
las escuelas socráticas.- , • .
Sin embargo, yo estoy persuadido de que Sókrates poseía una
clara intuición del bien, que como tal era inexpresable por conceptos.
Me baso en que, si por un lado fue realmente un decbado de todas
las virtudes, como lo aseguran las dos fuentes principales, y por otro
él estaba tan convencido de que la virtud no depende más que del
conocimiento de los valores hasta hacer de esta tesis el contenido
más frecuente y el principio orientador de todas sus enseñanzas, hay
derecho a suponer que efectivamente en sus meditaciones se había
acercado tanto a una intuición plena del bien que había logrado in
corporarlo a su persona. Y algunas alusiones de las fuentes permiten
suponer que en el círculo socrático se admitía una fuente de conoci
miento extrarracional. Laches, al fracasar en sus definiciones de la
valentía, declara que está convencido de que aprehende su esencia,
pero que se le escapa y es incapaz de exponerla (172). Sókrates se
confiesa incapaz de encontrar la discreción por medio del logos, pero
supone que quizá Chármides la posee sin necesidad de los "encan
tamientos" (los discursos) (173). El mismo Sókrates expone una idea
de la amistad que dice obtenida por una adivinación (¿no(jLavxevó|ivo;)
(174), esto es, por una especie de aprehensión directa. Y quizás el
recóndito sentido de la ausencia de conclusión en aquellos diálogos
platónicos, no sea otro que enseñar que el conocimiento del valor
(171)Es frase de Jaecer.
(171 b) La República y el Philebo no exponen el pensamiento socrático.
(172)Plat. Lach. 194 a s.
(173)Plat. Charm. 175 e s.
(174)Plat. Lys. 216 d..•
— 73 —

�L—
. :
•-p 9iz sS-i ••&gt;d (ni)
• ••"s Sil ••nV3 "^vij (¿i)
•s o ni 1^3117 -iva
•O3UJJ3OS o^uainiBSuad ja uanodxa ou oqaji^j p ^ vojjqndau vj
•aaoavf ap ssbjj sa (Ul)
jojba jap ojnaiinioouoD ja anb jsuasua anb ojio as on 'soaiuoiBjd
soSojeip sojjanbB ua uoisnjauoa ap Bpuasn^ bj ap opijuas o^ipuoaaj
ja SBzinb _^_ -Biaajip noisuaip-idB ap apadsa enn jod 's^ ojsa '(^¿l)
(so^^-rio^^iA^-rioicp) uopeuiAipE Bim jod Bpmajqo aoip anb pBjsiuiB b[ ap
eapi Bun auodxa sajBJ^og oinsiin j^j "(¿j) (sosjnasip soj) ttso^naiuiBj
-uBoua,, soj ap pBpisaaau uis aasod bj sapiuuBq[) Bzinb anb auodns
oiad 'aoSoj jap oipaiu jod uopajosip bj jejjuooua ap zEd^oui Bsaijuoa
as sajBj?[9g '(ZLl) Bjiauodxa ap zBdBaui sa A Bd^asa aj as anb ojad
'Bpuasa ns apuaqajd^ anb ap oppuaAuoa Bisa anb Bjspap 'biju^jea
bj ap sauoratuijsp sns na jbsbobjj jb 'saqoB^j •[BuotaBjjBJíxa ojuauu
-ponoD ap a^uanj san BijiinpB as oop^jaos o^nojjD p na anb jauodns
uaiiinaad sajnanj sb^ ap sanoisnp ssiinSp j^ "Buosjad ns bd
-ui opB^So]; BiqBq ^nb naiq pp Bu^^d upioinjuí Bim b ojubj
BjqBi[ ^s sanopejipam sns na ajuaraBAiioaja anb jauodns b oipajap
ÁV\\ 'SBZUBU3SU3 6118 SBpoj 3p JOpBJU^JJO Oldpuijd p Á 0}UOn03JJ SBUl
opraainoa p sisaj Bjsa ap aaoBL[ bjsbij sajopA $o\ ap ojuaxraiaouoa
pp anb sbui apuadap on pn^jiA bj anb ap oppnaAnoa ubi Bcpisa p
OJ)o Jod Á 'sapdi^utjd sajuanj sop sbj ubjü^osb o\ ouioa 'sapnjjiA SB[
SBpoj ap opBqaap nn aiuampai anj opBj nn Jod is 'anb ua O9Bq aj^[
•sojdaouoo Jod ajqBsajdxam bjo [bj oiuo^ anb 'uaiq pp uotamiui BJBp
Bnn ejasod sajBi^^g anb ap opipBnsaad jíojsa oÁ 'oSjBquia uig
'•'-•"SBoiiBiaos SB[anasa sb^
ap pBpisjaAip b^ ap BAi^B^i^dxa uozbj b[ ajuauíBjsnf sa uaiq [a ajqos
Buiajoop ap BpuasnB Bjs^ "uoqdouax Binoraijsai ajuaniBjDiJísa anb
o\ ap Bjp sbui osnpui ba BapBJaos Bi;a b^ ap BjsiJBji{ii;n uoioB;ojd
-jajuí Bpipuajajd bj ojp io¿ "ouJíaTqoS ap sbuuoj jÍ bi;u3[ba 'Bz3^{aq
bj ap sbj ap sajuB A BtjnpiqBS Á Bpijsnf 'pBpaid bj ap sbj ap sand
-sap 'sajBJOiu sauoi^iuipp sbjubj sbj ap Bun ouio^ auodxa bj :jBJaus^
oidpuiad un ap BinbjBjaf bj Bjsa b Bp aj ou 'pBpijpn bj A uaiq ja
ajjua u^pBaijiiuapi bj ap JoiuaAin ja anj anb 'uoudoua^ orasiui ja anb
JBJBU3S 'omijjn aod 'aqsa j^ *uaiq jap oidiauíJid ns auodxa 'soai^Bjaos
soj ap aiuamjBpadsa 'sojosojij sojjo ap anb SBJiuatuí 'opi^uas asa ua
oiuouitjsoj un^uiu aua^uoa ou 'opjaB^ sauaáoiQ anb ap BpuB^sunojp
bj oaodraBj asjspajdsap aqap o^¡_ '(q j¿j) jBJtauaS ua uaíq jap Buiajq
-ojd JB a^uauíjBTaadsa op^aipap oSojBtp un uojbj^ oiqi^asa o^odmei
jC 'Bjjimjap b usSajj Bounu jB^n^ijjBd pn^jiA Bun ojafqo jod uauaij
anb soSojBip soj anb ojsia souiaq ^juaraBjsnf oj^j -opuajaj Bjaiqnq oj
ou uoiBj^ 'oqaaq Bjaiqnij oj is anb oubj}X3 Bjjag -orasiin jap jBpuasa
u^pmipp Bun oip Bounu sajej^jog anb JBSuad b oqaajap somauai j^
*uaiq jap opmaiuoa oinoo BpBjaptsuoo Jas Bjaipnd anb Bapi Bun^uiu
UB^jsiuuuns ou saju^nj sbj 'pBpij^n bj A jaaBjd ja sops^jeasaQ
: • :-'pBpijun bj ap opmaiuo^ ja ajqos
aaip sou ou A jbuijoj ajuauíBjnd sa opB^jnsaj ns oja^ '(j¿j)

— Z¿ ^
•y) -ied 'jfns ap?/1
uaná bj sg -ss ¿j '^[ Sm^ Hdao^
*s^iD3dsa 8BJ^O Bjvd nos oj '^^ajqraoij
soj b saTP? a08 on 9n^ ^BSo^ anb jpap aiatnb aob onis 'jBjauaü! otj3)ij3 onio^
pspijiin ej ^p aop^Saa bj B^i^iu^is ou 4s3ji}n nos oa anb ssuanq seso^ ^bi^ anb
sjimpo bjsijob ja anb na -sb p j -jojj -xvij ap osbo jg '(91) ira JA
•b 09Í ^JOM 'ivia
'01 *S 'AI 'm3K "M3X "P ZLl 'P I¿I 'P S9I jnaraIBpadsa 'a S9I • ^91 w^HO iy^d
•q 691 -V^ '-1 8S '9 • Z f^d '^d
•soddristjy uoo saiB^^og
i apunjnoa anb aavHOoag ap opojajqos 'saiopm3as sns í aanaz ap jo.ua ja sg
•8 '9 !0I '9 ¡9 'S ÍS 'I 'AI !f '6 U'í '8 'III ''W *^X
lJd -3 1 OIZ f^l ^P WI ••"&gt;V3 :•&gt; 911 '• P HI 'I HPIV "Ivlcl
T SS ' ^

(69t)

(891)
(¿91)
(991)
(S9I)
(^I)
(91)

tlBuijB jap ouisinourapna,, BniJjDop Bjsa b jbuibjj souisjjpoj •bui{b jap
uopBAjBS bj b op^naapB oj 's^nd 'sa ji;n cyj "(0¿j) opBpnp ns bjbj^
¿butjb jb jijn sa anb BJBd jpn oj ]^— -buijb ja sa ajqnioq jg— ¿ajquioq
ja sa uainb j^— •ajqmoq ja Bjsd :apuodsaj sajBJjfog ¿jxjn sa uainb
BJBd '[Tin oj : souiBiun^aid BjoqB ib san^ 'B^smopaq omsuB^íjiin jap
ojsondo ojod ja ua ouis sofaj o^os ou ajduois BjjB^sa sajej^og 'uaiq
jap Bpuasa bj ^juamjBOJ Bjamijap jpn oj opusna utib 'ajuarajBui^
•Biauasa ns ou ojad 'oSjnA ja aju^ ojjBzijaioBiBa BJBd oija^wD un A U3iq
jap oidojd un ajín^psuoo jijn oj anb Jiaap soiu^pod 'uaransaj u^ "npra
-ruijap Bun jod BpuajBAmba B83 opBmoi B^Bq uoqdouax anb A Jijn
oj A uatq ja aj^ua Bpua^BAinba Bun opBpunua 'saaaA b 'B^ÍBq uoibj^
anb Baijdxa a^ 'o^aíns ja uoo ajqísjaAaj sa oidojd oj ouioa ^ '(691)
(oidojd) ^igj oniBjj Baijajo^siJB Bpnasa bj o^anj anb oj outs 'Bpüasa
ns Binijap ou ojja uoa ojad 'isb BqBjaptsuoD soj anb Bpnp uxg "sajijii
ajusuijBaj uoianj ou sajojBA soj ja BJBd anb boijiuSis on ojs^j •Baijaaj
-Bip ns ap opBnopuatn sojub oidpnijd jb asjBjsnfB BJBd 'jaasjd jap
osb ja ua oraoa 'sa s^jojba soj b jbzij9jobjbo BJBd jpn oj b ajjnaaj is
anb 'sand 'aaaJB^ "(89J) janbe ap BAijuiisip Buijjoop Bun otno^ ou A
a^usiJJoa uoraido omoa B^daaB bj : joinaojja^ui ns apuajdjos as sbuibí
'jijn sa ouanq oj anb aaip sa^Bjjjog apuop ijjb 'ajjBd bj^o jo^
•ja ap otpaui jod BqBÍadsap as anb
bj x Bun Bja saadA b anb ouis 'jBJjsouxap b x otuoa najq jb Bjuod
ajdrnais ou sajBJ5[9g anb ojBja a^^q sou as 'pBpijijn bj ap bjbjj as
ou inbs anbuny "(¿9J) Bjjaq A Buanq sa anbjod ajqspBJ^B s Bjja
anb ajínjouoa as anb ja ua BjiuajBA bj b aiuajapj o^xa; un ouiaua^
'oraijjn joj '(99J) ojoaja un ouiod Bpejapisuoa sa jsna bj 'pBpijpn
ns A jojba jap Bpuasa bj s^juajajip sBuiajqojd sop orao uainastp as
odnjS opunáas un u^ • (59j) jijn Á ouanq ap 'ojjaq oj 'suanq A jpn
ap 'uopajasip bj '(SotIj^sí^^ jj 31 sm^d^) jijn Á Biaaj ap BpBaxjijBa
sa B^ajastp B^anpuoa bj :o^daauoa ojjo b83j^b as pBpijijn bj jojba un
ap JBOipajd jb 'aojxaj ap odnjS jamud un n^ uc^naiijBd n^ s^jojba
soj ap oun BpBa ap m uaiq jap Baijiaadsa- spuajajip bj o Bpuasa bj
omoa BpBJapisuoa sa ou p^pijnn bj anb Jinjonoa ua^inuad soinonnísaj
sosa ap sounSjs 'opBpma uoa sopBuiuiBx^ '(^j) ajuaiuoo opijuas
ja ua uaiq jap BjsiJBijjijn uopdaauoa ouiod sojjBjajdjajuí jojj3 ojjo
sa ojaj '(9j) jiin oj uos o sajpn uos 'ojjaq oj 'ouanq oj 'pBjsiuiB bj

�Vide el N.

nunca se obtiene de una vez para siempre, como si pudiera acumu
larse en los receptáculos del lógos, sino que es preciso investigarlo
constantemente, con renovado impulso, para aprehenderlo en su
esencia.

Podemos ahora exponer los aportes de Sókrates a la filosofía
del derecho y del estado.
Recordemos que no abriga ningún propósito de reformar la es
tructura social o política de la comunidad. El mejoramiento de
ésta ha de ser el efecto de una reforma moral del individuo. Para
ser buen político y buen ciudadano hay que ser hombre de bien.
Pero, a su vez, ser hombre de bien implica cumplir ciertos deberes
políticos. Ante todo hay que vivir en un estado ya como gobernante
ya como gobernado, y no, extranjero en todas partes, como era la
práctica de los sofistas, de la cual Aristippos hará su ideal (175).
Luego hay que prestar algún servicio a la patria, porque de su bien
depende el de los individuos. Así recordaba los derechos de la co
munidad sobre el individuo, cada vez menos atendidos en la última
parte de la guerra del Peloponeso. Y en esa época de derrota militar
y de decadencia íntima, Sókrates, para estimular su regeneración,
destaca como modelos las instituciones, el poder y la nobleza de Persia y Lacedemonia, de los que dice que sólo podrán ser superados
por el ejercicio y el saber, y evoca las virtudes de los antiguos atenien
ses a las que propone retornar (176).
En el estado las tres profesiones más valiosas son la de labrador,
la de médico y la de político (177), cuyas funciones corresponden
a la producción de los bienes según la jerarquía socrática: riquezas
exteriores, salud del cuerpo, salud del alma (178).
Sókrates nos ha hablado de algunos valores que tienen relación
con la política, aunque sin haber desarrollado una doctrina firme
sobre ellos.
El orden (suvo(ita) es mencionado a propósito de Lacedemonia,
como el principio de su organización estatal (179). Lo que distingue
al estado ordenado es que estima a la virtud por sobre todas las
cosas (180).
La discreción (oíoippoaúvri) es también un principio del estado
bien regido (181). Hemos visto que en el Alcibiades 1 ella consistía
en conocerse a sí mismo, en preocuparse por su alma (182). Pero en
el Charmides, el joven que da el nombre al diálogo dice que la idis(175)Xek. Jifero. II, 1, 12 ss.
(176)Plat. Alcib. I, 124 b; Xek Mem. III, 5, 9 ss.
(177)Xen. Mem. III, 9, 15.
(178)Plat. Alcib I, 132 e.
(179)Plat. Hipp. roa/. 283 e.
(180)Id. id. 284 a.
(181)Id. Charm. 162 a.
(182)130 e, 131 b, 132 c.
— 74 —

creción consiste en que cada uno haga lo suyo (183), definición que
coincide con la exigencia que en el Alcibiades I enuncia Sókrates de
la justicia (184) y que será la de la República (185). Pero en el
Charmides "hacer lo suyo" significa que cada uno obra sólo para su
uso personal, tejiendo sus propios vestidos, fabricando sus zapatos, etc.,
sin hacer nada para los demás (186). Aunque la definición es recha
zada, estos testimonios nos indican que no había una distinción clara
entre la discreción y la justicia.
Pero explícitamente es la justicia la que Sókrates considera nor
ma de la comunidad política y del gobierno (187). Sin embargo es
un punto delicado establecer exactamente su concepción al respecto.
Según Xenophon, la justicia es identificada con la legalidad. En una
conversación con Hippias, Sókrates dice que "lo que es legal es justo",
refiriéndose expresamente al derecho positivo decretado por los ciu
dadanos del estado sobre lo que se debe hacer y omitir. El que obra
legalmente es justo, el que ilegalmente, injusto (188). La insistencia
en demostrar que "es lo mismo lo justo y lo legal"(189), parece
significar una reacción contra aquéllos que como Antiphon o Hippias
negaban o estimaban en poco al derecho positivo, al que oponían
la naturaleza como norma superior (190). Pero Sókrates no debe
ser considerado como un positivista jurídico a lo Protágoras o como
el Anonymus Jantblichi. Y el propio Xenophon se encarga de eviden
ciarlo, cuando, en el mismo diálogo con Hippias, Sókrates admite la
existencia de leyes no escritas, cuyos autores son los dioses y no los
hombres. Su origen divino se demuestra porque, siendo iguales en todos
los países, loa hombres no han podido reunirse para dictarlas. Además,
difieren de las escritas en que los que violan éstas a veces se sustraen
a toda sanción, porque las desafían o se ocultan, mientras que los que
violan las no escritas reciben siempre una sanción justa. Así, los que
violan la prohibición del incesto, obtienen una posteridad degenerada;
los que no pagan a sus bienhechores son abandonados por sus amigos.
Estas sanciones naturales son el signo de la providencia divina, y sus
leyes, la obra de un legislador superior al hombre (191). Y como
las leyes de los dioses no pueden no ser justas, resulta que también
los dioses quieren que lo justo y lo legal sean lo mismo. Pero esta
conclusión es equívoca, porque "lo legal" significa ahora "leyes no
escritas" y antes se refería al derecho dictado por los hombres. No se
borra, pues, la diferencia de ambas clases de leyes, y la ecuación jus
ticia = legalidad ya no significa positivismo.
Los testimonios de Platón tampoco permiten reducir la justicia
(183)
(184)
(185)
(186)
(187)
(188)
(189)
(190)
(191)

161 b.
127 c.
433 a, d s.
161 e s.
Plat. Alcib. I, 108 d-109 c.
Mem. IV, 4, 12 8. IV, 6, 5 s.
Id. IV, 4, 18
2 de esta Revista, pág. 237 y s.
Xem. Mem. IV, 4, 19 ss. Aunque a veces es Hippias el que habla, se trata de conclusiones de lo dicb o por Sókrates.
— 75 —

�•s^ 6 'S

— sz, —
*8aicj^fog jod oq^ip I P 83UOI8
npuoo ap B1BJ) as 'B|qBi| anb ¡a SEiddijj sa sa^aA b anbuny '88 51 '^ '\
M3X
•s i i^z -ÍBd 'bjsiasjj Bisa ap ^ oN Ia aP^
81 '^ '1VI "P/
•s s '9 'AI "9 Zt ' 'AI •1U3j^
• 601-P 801 'I •9P/K •IV1^
*B
191
•s p '• E^
• ¿^i
q 191

(161)
(061)
(681)
(881)
(¿81)
(981)
(E8I)
(t&gt;81)
(81)

eppsnC bj jpnpaj uaiiuuad oaoduiBi uojbj^ ap soiuoiupsa}
•oinsiAijisod BoijiuSis on vA pBpijBaj=Bpp
-snf uopBnaa bj A" 'saXaj ap sasep sBqmB ap Bpuajajip bj 'sand 'B
as o^^ •sajqmoij soj jod opBjaip ouoajap jb Bjjapj as sajuB ^ ^
ou sajíaj,, bjoub BaijiuSis 41JB¿aj oj,, anbjod 'BOOAinba sa uoisnjauoa
Bisa oja^ •orasiui o[ u^as jbS^j oj A" ojsnf oj anb uajainb sasoip so[
uaiqniBi anb Bjjnsaj 'sBjsnf ^as on uapand on sasoip soj ap 8a.iCaj sbj
orno j^ "(I6l) ajquioij jb joijadns jopsjsiSaj nn ap Bjqo bj; 'saj(a[
sns Á 'BuiAip BpnapiAOJd bj ap ouáis p nos safeanjBu sauopnBS SBjs^
sns Jod sopBuopasqB uos sojoqoaquoiq sns b ne^^^d on anb so^
ppBpijajsod Bun uauauqo 'ojsaoni pp u^piqiqoad bj hbjoia
anb so[ 'jsy 'Bisnf uopuss Bun ajdmais uoqpaj SBjiaasa on sbj ubjoia
anb soj anb SBajuaiui -ubijiioo as o asijBsap sbj anbjod 'uopuBS ^poj b
uaBJjsns as saaaA b sBjsa ubjoia anb soj anb na SBjiaosa sbj ap uajaijip
'sBraapy •SBjJBí^ip BjBd asamnaj opipod ubi{ ou s^jquioq so[ 'sasiBd soj
sopoi ua sa^Biiát opnais 'anbjod Bjjsanuiap as ouiAip n^Siio ng -sajqinoq
soj ou Á sosoip soj uos eojojtiB soAna 'se}ijasa ou sa^aj ap Bpuajsixa
bj ajirapB sajBJ5[9g 'SBiddijj no^ oSojeip oiusiia ja ua 'opuBna 'ojJBp
-uapiAa ap Bá.iBaua as uoqdoua^ oidojd ja j^ •íi^i^^íM/' sntuÁ, uouy ja
oinoa o sbjoSbjojj oj b ooipijnf BjstAnisod un omoa opBjapisuoa jas
aqap ou Ba^Bjjf^g oja^ • (061) Jouadns buijou ouioa BzajBjnjBu bj
uBiuodo anb Jb 'oAijisod oqoajap jb oaod ua UBqBuipsa o
SBiddijj o uoqdijuy ouioa anb sojjanbB Bjjuoa uotaasaj bqii
aaajsd '(68l)IB^9I I -^ ojsnf oj omsim oj sa,, anb JBJjsouiap ua
Bpuajsisui Bq '(881) ojsnfui 'ajuarap^Sají anb ja 'o^snf sa ajuauíjBSaj
Bjqo anb {^ "jijuuo A aaa^q aqap as anb oj ajqos op^jea jap souBpBp
-np soj Jod opBjajaap OApisod oipajap jb ajuauíBsajdxa asopua^íjai
'ttojsnf sa jB^aj sa anb oj,, anb aaxp sajBjjj^g 'SBiddijj uoa uppssjaAUOD
snn u^ "pBpijB^aj bj uoa BpBaijpuapt sa Bpusnf bj 'uoqdoua^; un^ag
•ojaadaaj jb uopdaouoa ns ajuaaiBjoBxa jaaap^B^sa op^ai^ap ojund un
sa oSjBqraa uig '(¿81) oujatqoS jap A Bopijod pBpiuntiioa bj ap bui
•jou Bjapisuoa sajsj^pg anb bj Biaijsnf bj sa aiuauiBjpi[dxa oj^j
•Bpijsnf bj Á uppajasip bj ajjua
uopupsip Bun BtqBij on anb UBoipui sou soiuorapsaj sojsa 'spsz
sa uopraipp bj anbuny '(981) sBuiap soj BJBd Bp^u jaaEq uis
'•aja 'sojBdBZ sns opuBaijqBj 'soppsaA soidojd sns opuoifaj 'jsuosjad osn
ns BJBd ojos Bjqo oun Bp^o anb boijtuSis uo^ns oj jao^ij,, S3pituwpt¡j
ja ua oja^ "(S8l) ^otjqnday bj ap bj Bjcas anb A (^81) Bpijsnf bj
ap sajBJjj^g Biaunua j S3ptriqpjy ja ua anb BpuaSixa bj uoa appuioo
anb uopmijap '(^81) ^ns I b^bij oun Bp^a anb ua ^jsisuoa nopaaa

• zn 'q m * oei(^si)
•b 29t -tujDi^^ pi(i8t)
•• nz pi pi(oso
• E8Z •^" &lt;ld1H -^".!(6¿I)
• ^EI 'I H"W '^^M(8¿I)
"SI '6 'III •'^ -aX(¿it)
x ¡q ni l imv ^^d(9¿i)
•ss Zl '! ii m^^ -Max(Sil)
-sip bj anb aoip oSojBip jb aaquiou ja Bp anb uaAof ja 'saptiuuvyj ja
na oja^j * (^8I) buijb ns jod asjsdnaoajd ua 'oiiisiin je b asja^ouoa ua
Bi^STSuoa Bjja j sapmqiojy ja na anb ojsia souiajj • (J8I) opiSaj uaiq
opBjsa jap oidpuud un uaiquiBj sa (UAnood^pic) uopaaasip vj
'(081) 8B8oa
sbj sBpoj ajqos jod pnjjiA bj b uinpsa anb sa opBuapjo opB^sa jb
anSm^sip anb o^ '(6¿^) jBjBjsa uopBziuBSjo ns ap oidpuiad ja ouioa
'BiuoniapaaB'j ap o;isodojd b opsuopuaui sa (jirioAn^) uapjo j^
•sojja ajqos
auuij BuiJioop Bun opBjjoJjssap aaq^q uts anbuiiB 'Bapjjod bj uoa
uopBjaj uauap anb s^jojba sounSjB ap opBjqB^ bij sou sajBJ3[og
"(8¿l) buijb jap pnjBS 'odjano jap pnjBS 'saaoiaajxa
SBzanbij :BapBjaos BinbjBjaf bj un^as sauaiq soj ap uopanpojd bj b
uapuodsajjoa sauopunj SB^na '(¿¿j) oopijod ap bj A ooipam ap bj
'JopBjqBj ap bj uos sbsoijba sbui sauoisajojd saj^ sbj opB^sa ja u^
"(9¿l) JBUJo^aJ auodojd anb sbj b sas
-naiuajB sonSpuB soj ap sapn^jiA sbj BaoAa A 'jaq^s ja A oppjafa ja jod
sopBJadns jas UBjpod ojos anb aaip anb soj ap 'BinouiapaDBrj A bis
Bzajqou bj A Japod ja 'sauoran^psux sbj sojapoiu ouioa Bae^sap
ns JBjnmijsa Bjsd 'sajBJ5[9g 'buiijui Biauapsaap ap A
jbíi[iui Bjojjap ap Baoda Bsa ua j^ 'osauodoja^ jap Bj.ianá bj ap a^jsd
eniijjn bj ua sopipuajB souara zaA Bp^o 'onpiAipui ja ajqos pBpiunra
-oa bj ap soqaajap soj Bq^pjoaaJ jsy "s^npiAipui soj ap ja apuadap
uaiq ns ap anbjod 'BjjjBd bj b opiAjas unSjB asjsaad anb ^bij
•(S¿j)jBapi ns bjbij soddpsjjy jsno bj ap 'sbjsijos soj ap
b[ BJa omoa 'sajJBd SBpoj ua ojafuBjjxa 'ou A 'opBuiaqoS omoa b^
ajnBujaqoS omoa ^A opBjsa un ua jiaia anb ^sq opoj a^uy -soDijijod
sajaqap sojjap Jijduina BDijdrai uaiq ap ajqiuoq jas 'zaA ns b 'oja^
•uaxq ap ajqinoij Jas anb jí^q ouBpBpnp uanq A oaijjjod uanq jas
bjb^ ÉonpiAipui jap jbjoui Buuojaj enn ap ojaaja ja jas ap bij Bjsa
ap ojuaiuiB-iofaiu j^ "pEpranuioD bj ap Bapijod o jspos BJnjanj^
-sa bj JBHUOjaj ap oiisodojd unáum BoqB ou anb soiuapjoaa^
•ops^sa jap A oq^ajap jap
BIJOSOJIJ BJ B S31BJJ[Og ap SajJodB SOJ JdUodxd BJOIJB SOHiapOJ

•Bpuasa
ns ua ojjapuauajdB BjBd 'osjndrai opBAonaj uoa 'ajuauíaiuBtsuoa
ojjB^psaAui ospajd sa anb oms 'so8p2 jap sojnasidaaaj soj na asjBj
-nninaB Bjaipnd is omoa 'ajdmais bjb¿ zaA Bun ap auapqo as eaunu

�exclusivamente al cumplimiento de la ley. La justicia no es como
un idioma, que uno aprende sin quererlo, sin necesidad de maestro,
sino que, como todas las virtudes, es una ciencia. Pero ya hemos visto
que el verdadero saber implica la uniformidad de opiniones y que
la prueba de que un grupo de hombres ignora algo es la disparidad
de convicciones sobre ello. Ahora bien, en materia de justicia y de
injusticia es donde existe mayor divergencia en la mayoría de los
hombres, divergencia que se traduce en disputas y luchas. Así lo
atestiguan los poemas homéricos y las actuales guerras entre los grie
gos, cuyo motivo ha sido la discusión en torno a lo justo y lo injusto
(192). Según esto, la justicia no puede consistir en la legalidad,
puesto que no existía un derecho positivo común entre griegos y troyanos, ni entre los distintos estados helenos. Los principios invocados
eran siempre leyes divinas o naturales (193). Más directamente re
sulta la admisión de principios independientes del derecho positivo
allí donde Sókrates distingue en materia de instituciones jurídicas lo
que es realmente bello y lo que parece tal a la opinión de los hom
bres. Ignorantes de su esencia, -éstos discuten-y se querellan constan
temente sobre ese problema, tanto en la vida privada como en la
pública (194). Lo bello no significa aquí un valor específicamente
estético, sino lo valioso positivamente en general, que en relación con
lo jurídico es lo justo (195). Finalmente Sókrates afirma que es inelu
dible la obligación de obedecer a Dios antes que a los hombres (196).
Del conjunto de estos testimonios parece poder concluirse que Só
krates no concibió la justicia como el mero cumplimiento de las leyes
del estado, puesto que admitía, con independencia de éstas, otros
principios directores de la vida en comunidad. Pero si podemos lla
mar a éstos "el derecho natural de Sókrates", es preciso advertir las
diferencias que presenta con el de los sofistas. Mientras para éstos su
fuente es la naturaleza empírica del hombre en un sentido práctica
mente ateo, para aquél su fuente radica en esos seres personales que
son los dioses. Además, mientras los sofistas acentúan la oposición
entre ambos derechos, presentando al positivo como vinculador e in
justo, y al natural como liberador e igualador (197), Sókrates se es
fuerza en reducir la oposición al mínimo, y llega a fundar en la justicia
exigencias más estrictas aún que las que imponía el derecho positivo.
Alcanzamos aquí a una de las más notables innovaciones de la doctrina
socrática. El derecho positivo ático distinguía entre injusticia (aSiKia)
y antiinjusticia (ávxaS^ía). Esta última consistía en una injusticia
realizada como reacción frente a una injusticia originaria. La injus
ticia era ilícita, pero la antiinjusticia, lícita (198). A estar al testi(192)Plat. Alcib. I, 111 a • 112 c..
.
(193)Vide supra los testimonios en los trágicos.
(194)Plat. Htpp^ maj. 294 c d.•
(195)Esto resulta no sólo del contexto del Hippias majus, sino también de Alcib. I, 115
a ss., y Crit. 48 b, donde se afirma la identidad de lo bello y de lo ju6to.
(196)Plat. Apol. 29 d, 29 a, 37 e.
(197)Vide supra sobre Hippias y Antiphon.
(198)Antiph. Oxyrh. pap. XV. 120 (Pap. 1797) y de caed. Herod. 13.
— 76 —

monio de Xenophon, no otra habría sido doctrina socrática al poner
la distinción entre amigo y enemigo como criterio director para dis
criminar lo justo de lo injusto, puesto que el daño al enemigo es
antiinjusticia. Sókrates habría sentado que es valioso hacer el mal a
los enemigos y el bien a los amigos, ya sean del estado o del individuo
(199). Así, la ingratitud, el engaño, el hurto y el saqueo, la subyuga
ción, son justos contra enemigos, injustos contra amigos (200). Es
cierto que a continuación sostiene Sókrates que las mismas acciones
pueden ser también justas contra los amigos: es lícito engañar a los
soldados para devolverles el ánimo, mentir al hijo para que beba un
remedio, hurtar el arma del amigo para que no se suicide (201). Pero
con ello Sókrates sólo quiere desconcertar a Euthydemo demostrán
dole su ignorancia, pues finalmente también con esas acciones se hace
un bien a los amigos. En el fondo sigue en pie la distinción del amigo
y del enemigo, de la injusticia y de la antiinjusticia.•
Pero según Platón la doctrina de Sókrates es otra (202). En la
cárcel, mientras aguarda el día de su muerte, enseña a Kritón que
todo mal que se hace a otro es una injusticia, que nunca se debe
obrar injustamente, que hacer mal a alguien, en cualesquiera condi
ciones, aun cuando las consecuencias sean peores para el que obra,
es siempre una injusticia. Rechaza la distinción jurídica entre injus
ticia y antiinjusticia. Ésta es también ilícita. Y es perfectamente cons*
cíente de que su tesis no es la admitida corrientemente: "sé que pocos
hombres están de acuerdo con ella y que pocos lo estarán" (203).
Antes de exponer las consecuencias de esta tesis vamos a referir
nos a otro valor de la comunidad que menciona Sókrates. Ya hemos
visto que una exigencia de la justicia es que cada uno haga lo suyo.
Del cumplimiento de la justicia surge el nuevo valor de la concordia
(ójjLÓvoiot) o amistad ciudadana (204). Es un valor consecutivo de
la justicia. Implica la unión de los ciudadanos en el cumplimiento
del derecho y excluye todo odio y espíritu de facción. Al realizarse
en el estado se realiza también en cada individuo y en los individuos
entre sí. De su presencia resulta la buena administración, el buen fun
cionamiento, el poder y la felicidad del estado (205).
Sókrates no se planteó el problema de las relaciones jerárquicas
entre los valores, pero a menudo se refiere al que considera el valor
supremo. Según Platón es la justicia. Sókrates declara que la ha con
siderado siempre por encima de todo (206), y en la prosopopeya
(199)Mem. II, 3, 14; II, 6, 35.
(200)Id. II, 2, 2; IV, 2, 14 ss.
(201)Mem. IV, 2, 17.
(202)Filológicamente la opción por una u otra interpretación es imposible. En este sentido
tiene razón Zeller, II - 1, 143. Tampoco es demostrable, como quiere Plat. VI, p. 181
que Sókrates haya evolucionado de la primera opinión a la segunda. Si opto por
la interpretación platónica es porque, de acuerdo con el criterio sentado al comienzo,
es la que mejor concuerda con el sentido heroico de la existencia socrática.
(203)Crit. 49 a - d.
(204)Plat. Alcib. I, 127 b 6.
(205)Plat. Alcib. I, 126 b ss. Xen. Mem. IV, 4, 16; III, 5, 16.
(206)Plat. Apol. 32 e.
— 77 —

�— II —

•91 's 'ni ;9i '^ 'ai

• Zí m q 9zi 'i •8 q ¿ZI 'I -?

-xvij

8 Bpuaisixa e{ ap oaiojaq opimas ^3 uo^ ^pjan^ao^ jofam anb b^ sa
'oznannoa jb opBin^s oijsjuo ya uoo opjsnoB ap 'anbjod sa B.i;uoiB[d uopei^jdjam; B[
jod oído ig 'Bpan^^s v\ b uoiutdo Bjaunid B{ ap opBuopn^oAa B¿Bq 8a)Bj3jog anb
181 '^ 'IA '-^^^d 3J3^nb oiQO3 'aiqBJ^souiap sa o^odiuB^ *^^^ 'I ' II 'HSTiaz uozbj auai)
opimas a^ea u^ ^jqísodtm sa oo^Biajdjaim bjio n Bun jod uopdo B[ 3juaraBj;iJo|0[i^
. "¿I 'Z 'AI '•
• H '^ 'AI ¡Z 'Z 'II P/
"Sí '9 'II :n 'S 'II ^í

(90^)
(soz)
(W)Z)
(60Z)

(ZOZ)
(102)
(00Z)
(661)

Bjíadodosojd bj ua A '(90^) opoi ap Biupua jod a-^lmais opsjapis
-uoo Bq bj anb Bjejaap 8a^Bj3[9g •Bioijsnf b-[ 83 uojBfjj un^ag -ouiDadns
jojba ja BaopisuoD anb jb ajaijaj ^s opnuain b ojad 'sajojBA so[ aajua
gBainbjBj^f sauopejaJ sbj ap Btnapqojd ^ o^jnB^d 38 ou

"(SOS) opBjsa pp pBpprpj b^ ^ j^pod p 'o
-unj n^nq p 'nppBJisrainipB Buanq B[ Bjpnsaj Bi^uaaajd ns 8q 'ib
sonpiAipai so[ ua ^ onpiAipui spe^ na uaiqiuBj bzt[B3j as opBjsa p na
asjBzi^aj ^y "nopoBj ap njojdsa Á oipo opoj aÁnpxa Á oipajap pp
ojuairaipinino p na souBpBpnp eo^ ap uoiun bj Boi^draj •Bpi^snf v\
ap OAtjnoasuoa jo[ba un s^ • (f^0) BUBpBpnto pBjsuuB o (ioaot)o)
Btpjoauoa ^\ ap jo[ba OAanu p aájns Bioijsnf v\ ap ojuouuifdinno p(j
•o^ns o[ b8bi{ oun Bp^^ anb ea Btoijsnf v\ ap BianaSixa can anb ojsea
soiuoi[ b^ #saiBj3[os Buopnara anb pBpiunuioa b¡ ap jo^ba oj^o b son
-Jijajaj b souiba sisa} B)ea ap sepuanaasuo^ se[ jauodxa ap sajuy
' {0Z) nBJBjsa b^ soood anb Á B^p uoo opjanoB ap uB^sa sajqraoq
so^od anb as^ : a^uamajnaiJjoa BpiiiuipB B[ ea ou sisaj ns anb ap ojiioio
-suoa ajuaraBioapad sa j^ -Bípj[i uaiqniBj sa B^sg[ 'Epiisn^ui^uB Á btdij
-snfuj ajiua BDipjjnf uppniisip b^ BzBipajj -^pij^nfui Bun aaduiais sa
'vuqo &amp;nb /a vuvd sauoad tinas sviouanoasuoo svj opuvno uno 'sauoio
-ipuoo vuambsajvno ua 'uainojB b pm Jsa^q anb 'aiuoaiBjsnfui jsjqo
aqap as vounu anb 'Bpijsnfui Bun sa ojio b ^oBij as anb p^iu opoj
anb ucnij^^ b Buasua 'ajjania ns ap Bjp ja BpjBnáB SBjjuaim 'pajea
BI U3 "(20Z) BJ^ 8a 8lBJ3[9g ap euijjaop b¡ upjBj^ un^as ojaj
•BpilsnfunjuB B[ ap A Bioijsnfui b^ ap 'oáiuiaua pp A
oSiiub pp uopuijsip b^ aid ua an^is opuoj p ug -so^iuiB so[ b uaiq un
aa^q as sauopas sssa uoa uaiqiuBj ojuaia^uij sand 'bioubjouSi ns ajop
-UBj^8omap omapÁqjng b jB^jaauoasap ajainb o^os sajBJ^jog o¡p uoa
oaaj *(x0^) 3PÍíns aB on an^ BJBd oStniB pp buijb p iBjJnif 'oiparaaj
un Bqaq anb BJBd ofiq p^ Jijuara 'ouiiub p sa^^AjoAap BJBd sopupjos
so^ b JBue^ua ojiaj[ sa :so3iuib boj Bjjuoa SBjsnf uaiquiB^ jas uap'and
sauopaB BBuisTuí sb[ anb sajBJ^^og anapsos uopBnupuoa b anb ojjap
83 ' (00^) soáiuiB Bj^uoa o^snluí 'so^imana Bj^uoa sojsnf nos 'uoio
-B^n^qns b¡ 'oanbBS ^a Á ojjnq p 'oubSu^ p 'pniíjBjSur bj 'jsy "(661)
onpiAipur pp o opB^sa pp UBas bá 'soáiuie so[ b uaiq p Á. so^uuaua eo\
b p^ra [a Jaasq osoi[ba sa anb opB^uas BjjqBq 83}Bj?jog •BioijsnfniTjUB
sa oSimaua p ouep p anb ojsand *ojsnfui oj ap ojsnf o[ jBuimija
-sip BJBd Jo^aajip ouajua ouioo o^icuaua jÍ o^tuib ajjua uoiaupsip b[
Jauod pj BanBjaos BuiJiaop opis BjjqBq bjjo ou 'uoqdouax ^p oraoui

9¿ —
"SI P0JH T300 aP ^ (¿6¿I •&lt;I'&lt;1) OZI -AX dod 'V^O -HdixNV(861)
•uoqdijuy i SBiddij^ 3jqos vidns apjy^(¿61)
;• Lt '8 6Z 'P 6Z 1&lt;IV -i^d(961)
•ojsnf oj ap i o^q oj ap pspiiuapi bj BmJtjB as apnop 'q gp -jjj^ A. '-98 b
Sil 'I '9P1V 3P n?!qt^Bi ouis 'siilvw svidd;¡¡ [3p oixaiao^ pp o]os on Ei(nS3j ois^(S6I)
•p fB •( t(WiH 'm^(t-61)
•so3i8bji o[ na soiuomus^i 8O[ nudns apty{(61)
'• ZII " • III 'I VnV "^"d(Z6O
p jBjsa y *(36l) B1Í3J[ 'BpiísnfuiíjuB b^ ojad 'Bjpt^i Bja Bpij
-snfm wj "BiJEaiSiJO Biausnfui buti b ajuajj uopa^aj ouioa BpBzip^aj
Bpx^snfui Bun n^ Bj^stsnoa Binppn Bjs^ •(tjujiiu) BiaijsnfuiijuB A
(xnxigs) Bpij8nfai ajjua Bjn^uijsip ooijb OAijisod oqaajap jg -BaijEjaos
BuiJiaop bj ap sauopBAOuui sap^Bion sbui sbj ap Bun b inbB souiezuBOfy
•OApisod oqaajap p Biuoduii anb sbj anb une SB^aiJ^sa seui sspuaSixa
Biojisnf B[ ua JBpunj b Bi^a[[ A 'oiuiurtu jb uopisodo b[ jpnpaj ua ezjanj
-sa as sajBj5[og '(¿61) ^opBpmSi a Jopcjaqi^ ouioa pjnjBu [b A 'oisnf
-ui a JopB^nauiA omoa OA^isod ye opueiu^sajd 'soipajap soquiB ajjua
uopisodo bj UBnjuaaB sbjsijos soj SBJiuaiui 'sBuiapy 'sasoip soj nos
anb sa^uosJod sajas sosa ua Baipej aiuanj ns pnbB BJBd 'oajB a^uain
-Bap^Bjd oppuas un na ajqmoq pp BaiJidraa BzapjnjBu v\ sa a^uanj
ns sojsa Bjed sejjuaip^[ 'SBíeijos so^ ap p uoa B^uasajd anb sBpuajajtp
8B^ JijJaApB ospajd sa '4tsajBJ5(9g ap pjnjeu oqaajap p,, sojsa b jbui
-B[j souiapod is oja^ •p^piunuioa ua BpiA B[ ap saaojaajip soidpuijd
boj^o 'SBisa ap Bpuapuadapui uoa 'BjjinipB anb ojsand 'ope^sa pp
sa^a^ sb[ ap ojuaimipiuina ojaui p omoa Bppsnf v\ oxqpuoo ou
-og anb asjinpuoa japod aaajBd soinouipsaj sojsa ap oiunfuoa
"(961) sajqraoq so[ b anb saiuB ^oiq b jaaapaqo ap uopB^ip^o b[
-npui sa anb buijijb sajej5[9g ^iuauíiBui^ *(S6t) oisnf I 9^ oaipwnf o[
uoa uope[aj ua anb 'pjauaS ua ajuauíBAijisod osoijba oj outs 'oapa^sa
ajuauíBatjtaadsa jo^ba un inbB boijiuSis ou ojpq &lt;kj • (í?6l) B3ílan&lt;^
bj ua ouio^ BpsAiad BpiA B[ ua ojuBj 'Biuajqojd asa ajqos ajuaiua}
-uBjsuoa ue^pjanb as ^-uajnosip sois 'epuasa ns ap sajiíBaoitój -saaq
-raoq bo^ ap uomido b^ b pj aaajed anb o^ A o[jaq aiuanijBaj sa anb
o[ SBDtpjjnf sanopmnsui ap BTjajBin ua anSupsip sajBJ^jog apuop j^jb
oApisod oqaajap pp sajuaipuadapui soidpuijd ap uoisuupB bj bjjiis
-aj aiuauíBjaaJip 8Bp\[ "(6X) sapjnjBn o SBuiAip saja^ ajamáis ueja
sopBaoAut sotdputjd so^j 'souapq sopB}sa sojupstp so^ aijua tu 'soub^
-ojí A soáaij^ ajjua unmoa OAUísod oqaajap un Bijsixa ou anb oisand
'p^pipSa^ bj ua jpsisuoa apand ou Bppsnf bj 'ojsa unSag '(^61)
oisnfui oj A ojsnf oj b oujoj ua uoisn^sip bj opis Bq OAi^oni o^na 'soS
-auS boj ajjua sejjan^ sajen^ae sej A sooijainoq SBiuaod soj UBii^psajE
oj jsy 'SBqanj A sejndsip ua aanpBjj as anb BpuaSjaAip 'sajqraoq
soj ap BiaoÁBin bj ua Bpna^jaAip loÁvui ajsixa apnop sa Bppsnfut
ap A Biapsnf ap BijajBtw ua 'naiq BJoqy 'ojja ajqos sanopaiAuoa ap
pspTJBdsip bj sa o8jb bjou^t sajqmoq ap odnjS un anb ap eqanjd bj
anb A sauoiuido ap pBpiuuojiun bj Baijdnrc jaqes ojapspjaA ja anb
ojsia somaq ^A ojaj "Bpuap Bun sa 'sspniJiA sbj SBpoj ouioa 'anb ouis
'ojjsaBin ap p^pysaaau urs 'ojjajanb uib apuajds oun anb 'Biuoipi un
otnoa sa ou. Bppsnf wj *Xaj bj ap oiuainnjdnma jb ajuaujBAisnpxa

�de las leyes del Kritón, la justicia se coloca sobre los bienes más
entrañables. "No pongas — dicen las leyes a Sókrates — ni a tus
hijos, ni a tu propia vida, ni a ninguna otra cosa, por encima de lo
que es justo" (207). Y no se aleja de esta doctrina, cuando en diálogo
con Hippias, dice que las leyes son el bien supremo para el estado
(208). Es cierto que en el Charmides se otorga tal puesto a la discre
ción, pero hemos visto que ésta no se distinguía claramente de la
justicia (209). Entretanto, los testimonios de Xenophon son descon
certantes sobre este punto. Nunca la justicia es considerada como el
valor supremo. En cambio se les da ese rango sucesivamente a cada
uno de los otros valores. La concordia (210), la libertad interior (211),
la sabiduría (212), la templanza (213), la piedad (214), la valentía
(215), son llamadas por turno "el más grande bien" o "lo más bello".
Esta oscilación en la tesis podría achacarse a inexactitud de Xenophon,
pero no es imposible que provenga del mismos Sókrates. Pues a éste
le interesaba ante todo poner en claro la superioridad de los bienes
del alma sobre los demás, pero en razón de su doctrina de la unidad
de la virtud, la fijación de una jerarquía entre los valores del alma
no tenía mayor importancia para él. Exaltando a uno exaltaba a todos.
En cambio, el problema de la justificación del derecho positivo
fue planteado con toda claridad: "¿la ley es un bien o un mal para
los estados?" (216). Y la respuesta es que es un bien no sólo porque
tiene por fin la utilidad, sino porque es la condición ineludible del
orden. El orden es, así, el fin último que justifica al derecho.
No puede sorprender, entonces, que Sókrates haya enseñado la
obediencia incondicionada al derecho positivo. Pero la obediencia no
es una actitud ciega ante el poder de hecho que posee el estado, aunque
se base en la opinión de la mayoría (217). Su solución es el resul
tado de un examen, el cual ha de revelar la mejor razón para deci
dirse en un sentido o en otro (218). Para ser correcto ese examen ha
de distinguir entre las opiniones que valen y las que no valen, pues
no todas son dignas de consideración. Las buenas opiniones son las de
los hombres sensatos, y éstos son los competentes (219). En conse
cuencia, cuando hay que conocer las exigencias de los valores (justoinjusto, bello-feo, bueno-malo) no interesa la opinión de la mayoría,
sino la del único juez entendido, del único que hay que respetar y
temer, más que a todos los otros juntos. Ese juez entendido es la
"verdad pura" a la cual no podemos desobedecer sin que se perju(207)
(208)
(209)
(210)
(211)
(212)
(213)
(214)
(215)
(216)
(217)
(218)
(219)

Crit. 54 b.
Hipp. maj. 284 d.
175 a, 161 b.
Mem. IV, 4, 16.
Id. IV, 5, 2.
Id. IV, 5, 6.
Id. IV, 5, 8.
Id. IV, 6, 2.
Id. IV, 6, 10.
Plat. Hipp. maj. 284 d.
Plat. Crit. 44 c.
Id. id. 46 b.
Plat. Crit. 46 b - 47 b.

dique o deteriore el alma, aquella parte de nosotros mismos a la que
se refieren la justicia y la injusticia, que se hace mejor por la justicia
y se pierde por la injusticia (220). Sókrates no es más explícito, pero
se ve claro que el examen ante la verdad, quiere indicar aquí,
como otras veces, la necesidad de hallar los fundamentos teóricos con
vincentes para adoptar la actitud ante el derecho. Este método supone
ya la objetividad de los valores.
El problema planteado se originó frente a la situación individual
de Sókrates que permaneciendo en la cárcel, después de una sentencia
injusta es incitado por Kritón a que huya a otro estado. Pero su
tendencia peculiar hacia lo universal, trasmuta los términos de su
caso individual en los de una cuestión general. Sókrates acatará la
sentencia, porque sólo esta actitud está de acuerdo con principios
generales. Ante todo, en razón de su doctrina innovadora sobre la
justicia que antes expusimos. Todo mal, incluso el de la antiinjusticia,
es ilícito. Si él huyera de la prisión, haría una injusticia al estado
(221). Recordemos que osta tesis era extraña al derecho positivo, que
admitía la antiinjusticia. Incluso el condenado a muerte podía huir:
al estado no le importaba no ejecutar la sentencia si se expatriaba.
Y probablemente ni los que condenaron a Sókrates creyeron que se
dejaría ejecutar. Resulta así que su doctrina exigía para todos y para
sí mismo una sumisión al derecho con un rigor que este mismo no
imponía.
En la prosopopeya de las leyes este rigorismo se formula con
relación a la autoridad de la cosa juzgada. La transgresión de las
sentencias implica la destrucción de las leyes y del estado todo (222),
y en consecuencia, la anulación del orden que, como vimos, es el fin
último del derecho. Esta tesis es apoyada por dos nuevos argumentos.
1) El individuo ha concluido un convenio con las leyes, por el cual
se obliga a tener por válidas a todas las sentencias, cualesquiera que
sean, aún a las injustas (223). Por su parte conserva el derecho, si
las leyes no le gustan, de renunciar a la ciudadanía y salir del estado
con lo que es suyo. Pero si permanece, y se entera de la marcha de la
legislación, sólo le quedan dos caminos: o se compromete a obedecer,
y si no lo hace es culpable, o puede intervenir en la discusión y co
rrección de las leyes, si las encuentra malas (224). Esta doctrina se
aplica especialmente a la conducta de Sókrates, cuyo tácito consen
timiento queda demostrado en que siempre permaneció en la ciudad,
salvo una vez para ir a las fiestas ístmicas y en las expediciones mili
tares, sin manifestar deseo de conocer otro estado y otras leyes, ha
biendo tenido hijos allí, y pudiendo, durante su proceso haberse hecho
condenar al exilio. Todo esto demuestra que estaba satisfecho con la
legislación de Atenas. Ahora no puede volverse atrás (225). 2) El
(220)
(221)
(222)
(223)
(224)
(225)

— 78 —

Id.
Id.
Id.
Id.
Id.
Id.

id.
id.
id.
id.
id.
id.

47
49
50
50
51
52

c • 48 a.
e s.
b.
e., La idea de contrato ^e menciona ya en 49 e.
d - 52 a.
a - d.
— 79 —

�•

¿

P " B ZS
"B zs • P IS
n^ vi üoopu^m as ojbjiuod ap B^pi '1 ' a os
q os
•s a 6^
8^ " 3

P!
P'
P?
•P?
P!
P?

P/
P7
"P/
P7
P7
P7

(SZ3)
(f&gt;ZZ)
(szz)
(ZZZ)
(IZZ)
(OZZ)

13 (2 '(S22) 8BJJ8 ssj3ajoa apand ou Bjoqy 'SBuaiy sp uopBjsiSsj
bj uoo oqosjspBS eqBiea anb Bjjssnuisp ojss opoj^ -oi^xa jb jsuapuoo
oqoaq asjaq^q osaoojd ns ajusjnp 'opaaipnd A 'ijjb sofiq opina} opuaiq
-Bt[ 'ss-^aj bbjjo ^ opejsa ojjo jaoouoo ap oasap jBjsajiuBiu uis '93jbj
-tjiui sauopipadxs sbj na A sboiuiísj SBjsaij sej b ji bjb¿ z^a Bun oajbs
'pBpnio B[ na opauBuuad sjdmsis anb na opBJjsouiap Bpanb ojusiuití
-ussuoa ojpBj oAno 'ssjBJ3jog ap Bjonpuoo bj b ajuomjBpadsa BaijdB
as Bujjjoop bis^j • (^'^^) sbjbui BJjuanaua bbj is 'sa^aj sbj ap uoposjj
-od A uoisnosip bj ua jiiioajoiui apand o 'ajqedjna sa soBq oj ou is a"
'ja^apaqo b a^^inojduioa as o rsouunea sop uspanb ^\ o^os 'u^pspi^a^
B^ ap BipjBín B[ ap Bja^aa as A 'aoauBinjad is oja^ -o^ns sa anb oj noo
opBjsa pp jijBS ^ BiuBpBpnp v\ b JBpnnaaJ ap 'aB^snS 9\ on sa^a^ sbj
is 'oqoajap p BAjasao^ aja^d ns jo^ *(g^^) S^lsnfni sb^ b htib 'he^s
anb BJainbsajBnD 'sBpnaiuas sbj SBpoj b SBpijBA Jtod jaua; b Bijqo as
jBno ja ^od 'sa^aj sbj uoo oiu^auod un opjnj^noa sq onptAipnt jg; (•[
•sojuaranSjB eoAanu sop jod BpB^odB sa sisaj Bjs^ -oqDajap jap oniijjii
uij ja 8a 'soraiA oxnoa 'anb uapjo jap uppBjnuc bj 'eiouanoasuoo us A
'(^^^) poi opBjss J3p jC sa^aj sbj ap uoponjjsap bj Boijdrai
sbj ap uoisajSsuBjj B^j -BpBSznf Bsoa bj ap pBpxjoinB bj b uoio
uoo Bjnrajoj as ouisijoSij ajsa ss^aj sbj ap Bjíadodosojd bj n^
•Biuodrai
ou omsim ajsa snb joSij un uoa oq^ajap jb uoisioins Bun ouistra is
Bjsd A eopoj BjBd Biüfrxa Biiijjoop ns anb tsb Bipisajj -jBjnoafa Buefap
as anb uoja^ajo sajBJ^jog b uoaBuapuoo snb soj iu siuamajqBqojd j^
•BqBiJjBdxa as te Bpusiuas bj JBinaafa on BqBjJodon 3j ou opBjs^ jb
:amq Bipod a^januí b opBuspuoa ja osnjauj 'BprisnCuniuB bj BjjTinpB
anb 'oAijisod oqoajap jb bubj^xs bjs sisaj bis.) anb souiapjooa^j ' (\ZZ)
opBjsa jb Bpijsnfui Bun BjjBq 'u^isud bj ap Bj^^nq J3 ig "oipiji 83
'BpijsnfnnjuB bj ap ja osnjoui 'jbui opoj^ 'souitsndxa sajuB anb Bppsnf
bj ajqos BJiopBAOuui Buujoop ns ap uozej ua 'opo^ ajuy 'sajBjauaS
soidpuiid uoo opjanoB ap bjs^ pnjijoB Bisa ojos anbiod 'Bpuaiuas
BJ BJB^BOB 83}BJ&gt;[Og 'JBJ3U3^ UOTJSaiI^ BUll 3p SOJ U3 JBlipTAipUI OSEO
ns ap souiniJ3} soj BjnuiSBJi 'jBSJ3Aiun oj eiobij jBi[n^ad spuapu^j
ns oja^ -opBjsa ojjo b B^nq snb b np^u^j jod opBjpui sa B^sufui
Bpusiuss Bun ap sandsop 'jaojso bj ua opuapauBuuad anb sajBxsjcfg ap
jBnpiAipui uoiobiijis bj b ajuajj pui^tjo as opB3}UBjd Buiajqojd 1^
•88JOJBA SOJ 3p pBptAIjafqO BJ BA
auodns opojain ajs^ 'oqoajap ja ajuB pm^oB ej JBjdopB BJed saiuaouiA
-uoo SO0HO31 soiuaiUBpunj soj JBjjBq ap pBpisaoau bj 'ssosa sbjjo ouioo
'mbB jBoipui aaainb 'pvp^aa vj aju uouinxa ja anb ojejo 3a as
ojad 'ojpijdxa sbui sa ou saj^j^og • (022) Bptjsnfui bj jod apjaid as A
Bpijsnf bj jod Jofoiu 33Bq as snb 'Bpusnfut bj A Bpijsnf bj U3J3I|3J as
anb bj b souisiiu sojjosou ap ajasd Bjjanbs 'buijb ja ajouaiap o snbip

•91 '

'AI •

•q i^ • q 9t •
(6IZ)
q 91- p? "P7 (8IZ)
•o ^^ • JJ^ ^ -xvi^ (¿IZ)
•P f-8Z •t^ 'i d;jf/ XV1^ (9IZ)
•oí '9 'AI P7 (SIZ)
•z '9 'AI "P7 (HZ)
•8 's 'AI P7 (EtZ)
-9 's 'AI P7 (ZIZ)
Z 's 'AI P7 (IIZ)
t3K (OÍS)
q 191[ *• S¿I (60Z)
•p m • ^mu 'dtii¡l (80Z)
(¿OZ)
q J.S i
-nfjad as 3nb uis Jaoapsqosap souiapod ou JBno bj b 4tBjnd pBpjaA?&gt;
bj sa opipuajus zsnf asg 'sojunf soj^o soj sopoi b anb sbui 'jama)
A JB^adsaj anb ^^q anb ooiun j^p 'opipuaiua zanf ooiun jap bj onis
'bijojÍbut bj ap uomido bj Bsaaajuí on (ojBut-ousnq 'osj-ojjaq 'oisnfm
-o^snf) sajojBA soj ap SBpua^ixa sbj jaoouoo snb ^^q opusno 'Epnano
-asuoo u^ '(612) sajuajadraoo soj nos sojsa a" 'sojBSu^s sojqmoq soj
op sbj uos sauoiuido SBuanq sb^j 'nopBjapisuoo ^p SBuStp uos SBpoj ou
ssnd 'u3Jba ou anb sbj A usjba anb ssnomido sbj ai^ua jmui;sip ap
bt[ uaoTExa asa oioajjoo jas bjb^ '(8X2) oj1 ua opnuas un ua asjip
-pap BJBd uozbj jofara bj jbjba^j ap Bq jBno ja 'uaiuBxa un ap opBj
-jneaj ja sa uopnjos ng '(l\z) bjjo^bui bj ap uonndo bj ua asBq as
anbunB 'opsisa ja 33sod anb oqoaq ap japod ja ajuB B^ap pnjijOB Bun sa
ou Bpuaipaqo bj oja,j 'OAijisod oqoajap jb BpBuopipuoaut Bpuaipaqo
bj opBUdsua Bjí^q sajBujog anb 'saouojua 'japuajdjos apand o^
•oqoajap jb Boijpsnf anb ouii^jn uij ja 'jsb '83 uapjo j^ -uapjo
jap ajqipnjaui uppipuoo bj sa anbjod ouis 'pBpijijn bj utj jod auop
anbjod ojos ou naiq un sa anb sa Bjsandsaj bj j^ "(912) tt¿8OPB^S3 8OI
BJBd jbui un o uaiq un 83 ^aj bj?m rpspiJBjo Bpoj uoo opBajuBjd anj
oAijisod oqoajap jap uppBoijijsnf bj ap Biuajqojd ja 'oiquiBO u^
•sopoj b BqBijBxa oun b opuBjjBx^ "ja BJBd BpuBiJodmi joíCbhi Bjuaj on
buijb jsp ssjojBA soj 3Jju3 BinbjBjaf Bun ap uopBÍij bj 'pnjJiA bj ap
pBpiun bj ap Bupjoop ns ap uozbj ua ojad 'SBUiap soj ajqos buije jap
sauaiq soj ap pBpuotjadns ej ojbjo ua Jauod opoj ajuB BqBsajajuí aj
ajs3 b san^ -sajEJíjog souismi j^p BSuaAOJd snb sjqisoduii 83 on ojad
'uoqdoua^ ap pnix^oBxaui b ssjBOBqaB Bjjpod sxssj bj us uopBjpso bjsjj
•tiojjaq SBui ojM o Muaiq apuBj^ sbiu J315 oujni Jod SBpBniBjj nos '(X2)
BijuajBA bj l (^xz) pBpsid bj Í(^\Z) BzuBjdniaj bj '(^j^) EjjnpiqBs bj
'(II2) ^oijajuí pBjjaqxj bj ' (012) Bipjoouoo b^j -ssjojba soj^o soj ap oun
BpBO b ajuauiBAisaans o^ubj asa Bp saj as oiquiBo u^j "oiuajdns jojba
[3 omoo BpBJspisuoo 83 Bpijsnf bj Bonn^[ "ojund ajsa sjqos sojuBjjao
-uoosap uos uoqdoua^ ap somoinijsaj soj 'ojubjsjjujj '(602) Bppsnf
bj 3p sjnamBjBjo BjnSupsip as ou B^sa snb ojsia somaq ojad 'upp
-ajosip bj b o^sand jbj bSjojo as sapiuijotf^ ja na anb o^jaia s^ • (80^)
opBjsa ja BjBd oiuajdns uaiq ja uos sa^aj sbj anb saip 'sBiddi|j uoo
oSojBip us opuBna 'Bnijjaop Bjsa ap BfajB ss ou j^ -(¿02) i8ní sa 9IlD
oj ap Burpua Jod 'bsoo bj^o BunSuiu b iu 'BpiA Bidoad nj b iu 'sofiq
enj b iu — ssjBJ3[Og b sa^aj sbj uaoip — s^Suod O^^n •ssjqsuBJius
sbui sauaiq soj ajqos boojoo as BpijsnC bj 'vojjj^ jap saÁ^j sbj ap

�estado y el derecho son la fuente de grandes bienes: el individuo les
debe el nacimiento, las justas nupcias, los cuidados de la infancia,
la educación por la música y la gimnasia. Por deberles todos esos
bienes el hombre pertenece a las leyes. El estado y él no son dos
partes con iguales derechos. En oposición a una corriente que comen
zaba a insinuarse en su época (226), Sókrates sostiene la idea tradi
cional de que a la patria se debe honrar más que a los padres y seño
res: "es más digna de respeto, más sagrada, ocupa un rango más alto
en el juicio de los dioses y de los hombres sensatos". Hay que obe
decerla en todas las actividades aunque haga sufrir, o haya que morir.
Sólo queda el recurso de hacerla cambiar dé idea por medios legíti
mos. Pero toda violencia contra ella es impía (227). Apenas es nece
sario agregar que la estrictez de esta solución está bien lejos de la
sospecha de un doctrinarismo ficticio. Su sinceridad está garantida,
porque, a pesar de estar en contra de toda humana inclinación, se
dispuso a cumplirla para dar testimonio de ella, y en este caso cum
plirla era morir (228).:

Xenophon le atribuye las definiciones corrientes de las diversas
formas de gobierno, en donde lo único digno de nota es que, contra
la confusión vulgar, distingue entre monarquía y tiranía: la primera
es un poder aceptado voluntariamente por los hombres, y conforme
a las leyes del estado, la segunda, un poder impuesto a personas
forzadas, sin reconocer otras leyes que el capricho del manda
tario (234).
Personalmente, en virtud de su firme actitud de respeto a la ley,
tuvo sus conflictos con los distintos regímenes que se sucedieron en
Atenas. Durante la vigencia de la democracia, cuando se instauró
juicio a los generales vencedores en las Arginusas (406 a. C), siendo
miembro del consejo de los quinientos, hubo de oponerse él solo,
a pesar de las amenazas que recibió, contra los deseos del pueblo que
pretendía, contra la ley, juzgar a todos en conjunto (235). Pero cuan
do se implantó la oligarquía, luchó con decisión contra los Treinta.
Censuró públicamente a Kritias y a Karikles por las numerosas muer

contra la objeción de Hippias de que a menudo son modificadas o
derogadas. El cambio en las leyes puede ser un bien, como cuando,

tes que decretaron y por las corrupciones que fomentaban (236).
Y cuando le ordenaron a él y a cuatro ciudadanos más, ir en busca
de un tal León a Salamina para darle muerte, se negó rotundamente

en distintas circunstancias, se decretan sucesivamente la paz o la gue
rra (229). Y de acuerdo con el criterio utilitario que le atribuye,
Sókrates habría destacado todas las ventajas que obtiene el hombre

porqué la orden constituía una ilegalidad. Y sin duda habría pagado
cara su independencia de carácter, si pronto la oligarquía no hubiera
sido derrocada (237). Sókrates, pues, no tuvo ninguna complacencia

Según Xenophon, Sókrates defendió la obediencia a las leyes

que obedece a las leyes: evita castigos, se abre el camino de los
honores, triunfa en los procesos, obtiene la confianza para educar
o administrar lo privado o lo del estado, todos esperan en su equidad,
los enemigos lo prefieren para los armisticios, los aliados para sus
convenios, le encomiendan el mando militar, el bienhechor espera su
gratitud, se lo prefiere como amigo y se lo evita como enemigo (230).
A Xenophon lo único que le faltó decir fue que Sókrates obtuvo
apenas alguna de esas ventajas, salvo la de ser acusado, condenado
y ejecutado.

culpable ni con la democracia ni con la aristocracia, y al encastillarse
constantemente en el respeto a las leyes, contribuía a destacar el
contraste entre la necesidad del derecho y la contingencia de las
formas políticas.
Pero por razones de principio Sókrates combatió a la democracia.
Le objetaba en primer lugar, el sistema de designación por la suerte:
es una locura elegir con un haba a los gobernantes cuando nadie saca
a la suerte a un piloto o a un arquitecto (238). La misma objeción
había sido hecha por los A^&lt;"&gt; Xó-rot (239). Pero mientras el anónimo
sofista consideraba ese procedimiento como "nada democrático" y
pretendía con su extirpación afianzar ese régimen, Sókrates entendía

En consonancia con su doctrina sobre el fin de la vida, Sókrates
señalaba que también el gobierno tiene por fin la felicidad (231) de
los gobernados y no la ventaja personal de los gobernantes (232).
Y la idea de que el gobierno es una función para la comunidad se
extiende hasta aconsejar al aspirante a político que debe demostrar
sus intenciones realizando desde ya servicios al estado (233).
(226)Vide en el N. 2 de esta Revista págs. 229 y 246.'^
(227)Crit. 50 d • 51 c.
(228)Y cabe aún preguntar si cuando se testimonia una convicción con la muerte, en la
forma y circunstancias en que lo hizo Sókrates, es posible que ella no responda
a la verdad objetiva.
(229)Xen. Mem. IV, 4, 14.
(230)Id. id. IV, 4, 17.
(231)Plat. Alcib. I, 134 b.'
(232)Xen. Mem. III, 2, 3.
(233)id. id. III, 6, 3.
— 80 ^

que ambos eran solidarios y que la censura del uno entrañaba la del
otro. En segundo lugar, destacaba el incontenible poder de las masas,
incapaces de entrar en razón, cuando se les ocurre decretar una injus
ticia, pero muy capaces de hacer morir al que intentara combatirla:
"no hay hombre que pueda evitar perecer, por poco que se oponga
generosamente a vosotros o a cualquier otra asamblea popular, y que
(234)Id. Id. IV, 6, 12. Las otras definiciones son: aristocracia, el gobierno de ciudadanos
amigos de las leyes; plutocracia, el de la riqueza; democracia el de todos. En IV,
2, 37, la democracia se circunscribe al gobierno del pueblo como el de ^los ciuda
danos pobres".
(235)Plat. Apol. 32 b. Xen. Mem. I, 1 ,18; IV, 4, 2. La ley exigía procesos separados
para cada ano de los acusados.
(236)Xen. Mem. I, 2, 31 - 38; IV, 4, 3.
(237)Plat. Apol. 32 c s. Xem. Mem. IV, 4, 3.
(238)Xen. Mem. I, 2, 9.
(239)Vide el N. 2 de esta Revista pág. 2J6.
^- 81 —

�— T8 —•
'9ZZ •8?d I8}AH &lt;"8!&gt; 9P Z o'K Ia
•6 'Z 'i -ma^ -Max
• 't 'AI Jlf 'H3X "8 =&gt; Zí -tody ^¿
'^ 'AI ^8 - IS 'Z 'I &gt; ^M^X
•sop^snoB bo^ ap oun spso ejhcí
sopBjB(la9 sosa^ojd
a ^aj b-j -j '^ ?^vi !8l' I 'I '"^ 'M^X '1 Z '^o^^ "^^ij
•l(83jqod souep
-Bpnp ^o{1^ ap ¡a orno^ o^qand pp oiHaiqoS |B aqt.i^siiit^.ip as epejoomap b^ *¿g '^
'AI U3 'eopoi ^p I Eiaejjoui^p ¡Bzanbu b[ sp p 'Bi.iBJ.ioin[d íssÁa] sc[ ap soguuB
souepepnp ap onjatqo^ ja 'bijbjjoisub :uob sauoi^tutjap seno s^q •;;[ '9 '^j p/ p¡

— 08 —
(6Z)
&lt;8Z&gt;
(9Z)
(sj)

anb ^ 'JBjndod BajquresB bjjo jainbjBna b o sojjosoa b a^uaiuBSojaua^

' '9 'III P? PI (Z)
" 'Z 'III 'luaN "HaX (ZZ)
•¿I 'f 'AI T? TI (0Z)
•I ' 'AI •maW "^ax (6ZZ)
•BApatqO pBpJ^A B[ B
epuodsaj on Bjja anb ajqrsod sa 'saiEJ^g ozjq I anb na SBiouBjsanDJia i buijoj
bj ua 'auanoi bj no^ uüijjiauoj oun ciuoiunsaj as opustij is JBjunSajd ntiB aqB^ \(8ZZ)
• IS " P OS ''?J^(¿ZZ)
'9^Z A 6ZZ •s3?d B&gt;S!^9H Bi" 3P ^ o'N Ia n9 aPM(9ZZ)

sojB.i^[og 'BpiA bj ap uij ja 3jqos BuiJjaop ne uoa BpuBuosuoa

[ap v\ BqBUBjjna oun pp Bjnsuao B[ anb Á eoiJBpr[og nBj^ soqure anb

'(^) opBls3 lB sopiAjas vA apsap opuBzxjBaj sauopuajm sns
jBJisouiap aqap anb ooijijod b ajuBJídsB jb jBfasuoaB BjSBq apuaijxa
as pBpiunraoo bj BjBd uppunj Bun sa oujaiqoS ja anb ap Bapi bj ^
*(^) sajuBUJaqoS soj ap jsuosjad b^eju^a bj ou A sopBUJaqoS soj
ap (^g^) pBppijaj bj uij jod auaii oujaiqoS ja uaiquiBj anb b

-snfui Bim JBiajaap ojjnoo sa[ as opu^na 'uozbj ua jBj^ua 9p saosdB^UT
'sbsbui bj 9p aapod ap^iuaiuoam p BqBoejsap 'jBSn^ opunSas ug -ojjo

eSuodo as anb oaod jod 'jaaajad jb^ia^ Bpand anb ajquioij iÍBq ou,,
:BjJijBquioa BjBiuajuí anb jb jijoui JaoBi^ 9p sa^BdBa Ánva ojad 'biotj

Bipu^jn^ s^jBJ&gt;[pg 'uaraiSaj as jbzubijb nopBdjjjxa na ^od Bjpuajajd
A KoaijBaooniap Bp^u,, oraoo ojnatuiipaoojd ^sa eqBjapisuoo Bjstjos
orampuB p SBjjnaun oja^ "(6^^) '•'•'•PX ¡01)O'V SOI JO(I B^oaq opis BjqBq
uoioafqo Etasioi B^ "(8€^) ojaajinbjB un b o o^o^id un b ajj^ns B[ b
bobs oipBU opuena sa^uBUJaqoS so^ k BqBq un uo Ji^ap ejnaof Bun sa
•.ajjans B[ jod upi^suSisap ap Bra^isis p 'jBnj jamijd na BqBjafqo a^
•Biaejaoinap bj^ b o^Bqraoa saiBj^og oidiauíjd ap sauozBj jod ojaj
*SB3llT[od 8BUI^OJ
sb^ ap Bi^ua^uiiuoa bj á oq^ajap pp pBpisaaan bj aj^ua
p JB3B}sap b Binqpjuoa 'saJCa[ sb{ b ojodsaj p ua
ye A 'BpBjaoíswB b^ uod tu BpBJaoraap b^ uoa tu a^qsdjna
Bun^uiu OAnj ou 'sand 'sajBujog '(¿g^) Bpeaojjap opis
ou BjnbJBi[o bj o^uojd is 'jajaBJBa ap Bpuapuadapm ns bjbd
BjjqBq Bpnp me j^ -p^pijeSaji Bnn Binjpsuoo uapjo bj anbjod
ajuauíEpunjoj o^au as 'aijanni ajjsp BjBd Buiraejeg b uoa^ jbi un ap
Bosnq ua ji 'sbui souBpspnp oi^Bna b A ja b nojeuopao aj opucno ^
• (.9^2) uBqBjuauxoj ano sauopdnjjoa sbj jod A uojBjaaoop anb sa^
-januí SBSojauínu sbj jod saj^jwB^; b A bbijix^j b a^uamBaijqnd ^jtnsua^
soj Bjjuo^ uoispap uoa pqanj 'BinbjBSijo bj piuejdmi 38 op
'(%) ojunfuoa ua sopoj b jb^ziiI" '^aj bj bjjuoo 'Bipuajajd
anb ojqand jap soasap soj bjjuod 'oiqpaj anb SBZBuauíB sbj op jssad b
'ojos ja asjauodo ap oqnij 'sojuaiumb soj ap ofasuo^ jap ojqmaira
opuais '('^-b 90^) BBsnuigjy sbj ua sajopoouoA sajBjauaS. soj b orainf
o.inB^sui as opuBna 'spEJootnap bj ap BpuaStA bj a^uBjmQ 'SBuajy
ua uojaipa^ns as anb sauaun^ai sojuusip soj uoa soiaijjuoa sns
'^aj bj b oiadsai ap pniíjaB auuij ne ap pn^jtA ua 'ajuauíjBnosjaj

* inz)
-spuBin jap oq^udsa ja anb sa^aj sbjjo jaaouoaaj uis 'S
SBuos^ad b o^sanduix japod un ^Bpun^as bj 'opsjsa jap sa^aj sbj b
auuojuoa A 'sajqiuoq soj jod aiuouiBiJBjun[OA opBjdaoB japod un sa
Bjatuud bj :biubjij A BinbaBuom ajjua an^upsip 'jBSjnA uoisnjuoa bj
bjjuoo 'anb sa b^ou ap ouSip oaiun oj apuop ua 'oujaiqoS ap sbuijoj
SBSjaAip sbj ap saiuaijjoa sauoiamijap sbj a^nqjjjB aj uoqdoua^

•opBjnoafa A
opBuapuoa 'op^snoB jas ap bj oajbs 'sbíejuoa SBsa ap buii^jb sBuadB
OAn^qo eajBjj[9g anb anj jpap 91JBJ aj anb oaiun oj uoqdouai^ y
"(0^) oSiuiaua ouioa BjiAa oj as A oSiutb oinoo ojaijoad oj as '
ns Bjadsa Joqaaquaiq ja '.ibjijiui opuBiu ja uspuaimoaua aj 'soi
sns BJBd sopsijB soj 'sopiisinuB soj Bjsd uajaijajd oj so^iinaua soj
'p^pinba ns ua uBjadsa sopo} 'opsjsa jap oj o opBAud oj jBjjsiuuupB o
jBanpa BiBd BzuBrjuoo bj auaijqo 'sosaaojd soj ua Bjuno^ 's^jouoq
soj ap outuibo ja ajq^ as 'soSijsbo BjiAa :sajíaj sbj b aaapaqo anb
ajqraoq ja auaijqo anb SBfBjuaA sbj sspo^ opB3Bjsap BijqBq sajBa^jog
'a^nqujB aj anb oiiBjijun oijojijo ja uoa opianaB ap j^ '(6^S)15-1-1
-an3 bj o zBd bj ajuaraBAisaons UBjajaap as 'sBpnBjsunojp eBjuijsip ua
'opuBno ouio 'uaiq un Jas apand sa^aj sbj ua oiquiB^ jg; 'SBps^oJap
o SEpBoi^ipoiu uos. opnuain b anb ap ssiddij^ ap uppafqo bj bjjuoo
sbj b Bpuaipaqo bj pipuajap sa^BJijpg 'uoqdoua^ un^ag
-nina osbd ajsa ua A 'Bjja ap oiuorapsai j^p BjBd Bjjtjdnino b osndsip
as 'uopBuijoui BuBranq Bpoj ap bjjuod ua jBjsa ap j^sad b 'anbjod
'BpijuBJB Bjs3 pBptjaauís ng "oíaíjaij omsiJíBurjjaop un ap Bqaadsos
bj ap sofaj naiq Bjsa uppnjos bjss ap zajoij^sa bj anb JBSajSB oijbs
-809u sa SBuady ' (izz) ^idral sa Bjja bjjuod BpuajoiA Bpoj oja^ 'soui
-UjSaj soipaui Jod Bapi ap jBiquiBO Bjjaa^q ap osjnaaj ja Bpanb ojpg
•jijoui anb B^ísq o 'JiJjns BBq anbunB sapBpiAijaB sbj SBpoj ua Bjaaaap
-aqo anb jÍbjj '^sojBsuas sajqmoq soj ap A easoip soj ap opmf ja na
ojjb sbui oubj un Bdnao 'bpbjSbs sbui 'ojadsaj ap BuSip sbui saM :saj
-ouas A sajpsd soj b anb sbui JBjuoq aqap as BiajBd bj b anb ap jsuop
-ipBJi Bapi bj auau^os ssjBJíjpg * (9^) Baoda ns us ^sjBnmsui b Bq^z
-uauíoa anb ajuawjoa Bun b uppisodo u^ "soqaajap saj^nSí uoa sa^jsd
sop nos ou ja A opBjsa jg •saX'aj sbj b aaaua^jad ajquioq ja sauaiq
sosa sopo^ sajjaqap jo^ 'BisBuniiS bj A BDisnm bj jod uoioBonpo bj
'BpuBjuí bj ap sop^pina soj '8Bpdnu SBjsnf sbj 'ojuaiuipBu ja aqap
sa¡ onpiAipui ja :sauaiq eapnBjS ap ajuanj bj uos oqaajap ja A opBjsa

�se obstine en impedir en su estado las injusticias e ilegalidades" (240).
Pero la objeción decisiva era para él que la asamblea del pueblo
estaba compuesta de los individuos más débiles e ignorantes de la
nación: bataneros, zapateros, albañiles, metalúrgicos, labradores, co
merciantes, buhoneros, chalanes, son los que deciden todos los pro
blemas políticos (241). En su discusión con Protágoras, Sókrates co
mienza por sostener que la política no se puede enseñar, y la primera
razón que aduce es que según la constitución ateniense, en las cues
tiones generales del estado, se permite opinar a todos, aunque no sean
competentes, mientras que en otras cuestiones sólo opina el compe
tente, en materia de edificios el -arquitecto, en materia de barcos el
naviero, y no se admite intromisión de los demás, así sean bellos, ricos
o nobles (242). Pero como sabemos que la verdadera doctrina socrá
tica es la de que la virtud es ciencia y que, por consiguiente, se puede
enseñar, ese argumento sólo puede tener un sentido irónico, y en el
fondo contiene una reprobación del régimen democrático que aparen
temente sólo describe.
En otra ocasión censura y parodia al que se jacta de venir a la
política sin haber antes aprendido nada de nadie, y lo compara con
uno que pretendiera obtener la habilitación para la medicina hacien
do gala de su ignorancia en ese arte (243). Así señalaba también
que la mayoría de los generales no pasaban de improvisadores (244).
El reproche no podía ser más grave cuando se estaba en plena guerra.
Pero lo que enrostra sobre todo a la mayoría de los que tratan los
asuntos de estado es que —con poquísimas excepciones, entre las cua
les cuenta a Perikles— está sumida en la peor de las ignorancias,
esto es, la que se ignora a sí misma: no saben de política pero creen
que saben (245). Son gentes que llegan, incultas, con sus taras ori
ginarias, quizá sin saber hablar el griego, para adular al pueblo y no
para gobernarlo. Sókrates los quiso marcar con un signo denigrante,
diciendo que esas gentes llevaban todavía en el alma "la tonsura de
los esclavos". Era una frase que empleaban las mujeres (246).
En lugar de la democracia, a la que imputa todos esos vicios,
propone Sókrates el ideal, que podríamos denominar de la "sofocracia". Exige ante todo la competencia. Para gobernar el estado hay que
instruirse en las cosas necesarias: conocer las relaciones entre las
riquezas y las necesidades, entre las rentas y los gastos, entre las
fuerzas propias y las de los enemigos, el arte militar en todas sus
partes, y saber persuadir a fin de obrar en consecuencia (247). Para
ello se requiere mucha preparación, aprendizaje y ejercicio junto a
los maestros competentes (248). El fundamento de esa exigencia ra-

dica en que en toda cuestión, actividad o arte, la dirección corresponde
al que sabe y sólo se obedece al competente y al hábil (249). Es ton
tería pensar que sin lecciones de buen maestro pueda nadie resultar
hábil en las artes más vulgares y que la más importante de todas
las ciencias, la de gobernar los estados, se produzca espontáneamente
en los hombres (250). Y continuamente vienen en su apoyo las com
paraciones con las artes y profesiones más diversas (251). Se trata
de un principio general. Sókrates no ve ninguna razón para que el
arte de gobernar no siga la norma. Recíprocamente, el que sabe man
dar es el que tiene derecho a ello. Así como Píndaros había exaltado
el valor de la nobleza con independencia de la posición política real
que ocupara en el estado, así Sókrates entiende que los verdaderos
reyes y gobernantes son los que saben mandar, y no los que llevan
cetro y han sido favorecidos por la suerte, la elección de la mayo
ría, la violencia o el fraude (252). Y con ello naturalmente insinuaba
una especie de derecho natural de los competentes a ejercer el poder.
Este ideal del gobernante no es más que la consecuencia aplicada a
la política de la doctrina de que la virtud se funda en la ciencia.
La ciencia del gobierno es, por otra parte, la misma, sea que se
trate de la casa o del estado. "Sólo por el número se diferencian los
asuntos de un particular de los asuntos públicos. Lo esencial es que
unos y otros no se traten más que por hombres, que son los mismos
que rigen los asuntos del estado y los de los particulares. Cuando se
tienen las riendas del gobierno, no se emplean otros hombres sino
aquéllos de los cuales se sirven los padres de familia para sus asuntos
particulares; y quienquiera que sabe emplearlos triunfa en la econo
mía como en la política, mientras que sin ese talento no se cometen
más que faltas en la una y en la otra" (253).
Sókrates no insiste nunca en la necesidad de una pluralidad
de gobernantes. Más bien parece satisfacerle el gobierno unipersonal
con tal que sea el del competente: "yo digo que un hombre, puesto
al frente de lo que sea, si sabe lo que hace falta y lo procura será
excelente director, tanto que se le ponga a la cabeza de coro, como
de una casa, de un estado o de un ejército" (254).
Pero la competencia que requiere el gobernante no es un saber
puramente técnico sobre la administración pública, sino que entraña
la posesión de todas las virtudes. Hemos de repetir aquí que nada más
lejos del pensamiento socrático que una separación de la política y
de la moral. En el gobernante es donde adquiere su aplicación más
cabal la doctrina de la unidad de la virtud. El Alcibiades majus nos
muestra esto, al mismo tiempo que establece la vinculación de todas

i
(240)
(241)
(242)
(243)
(244)
(245)
(246)
(247)
(248)

Pl.AT. Apol. 31 e.
Xen. Mem. III, 7, 6.
Plat. Prot. 319 a 88.
Xen. Mem. IV, 2, 4 s.
Id. id. III, 5, 21.
Plat. Alcib. I, 118 c.
Id. id. 120 b. Xen. Mem . IV, 2, 22.
Xen. Mem. III, 6, 4 68.; III, 1, 6; III, 5, 4.
Id. id. IV, 52, 6; III, 5, 22 - 27.
— 82 —

(249)Plat. Alcib. I, 107 b. Xen. Mem. III, 9, 11.
(250)Id. id. IV, 2, 2.
(251)Comparaciones con el médico y el citarista: Xen. Mem. III, 1, 4; con bailarines,
cantores, luchadores, pancracistas: id. id. III, 5, 21; con la flauta y la equitación:
id. id. IV, 2, 6; con el arquitecto, el geómetra, el astrónomo, el rapsoda: id. id.
IV, 2, 10 88.
(252)Id. id. III, 9, 10.
(253)Xen. Mem. III, 4, 12.
(254)Id. id. III, 4, 6.
— 83 —

�"9 ' 'III P? PI
•zi 't 'ni ~m3n M^x
•oí '6 'ni pr pi
•" 01 '^ 'AI
•p; -p; :eposdBj \ 'omonoJiSB (a 'BJiamoa^ p 'oi^aimbJB ja noD i 9 *j '^I 'p? 'PJ
:uopBimb3 B[ X ama]] aj'aoD tjg '5 'jjj -pi -pi : sbisidejoubíI 'BajopBqanj 'ssjoiubo
aoo if 'j 'm -iua|^ -Max :b|s;jbjid [ i ooipam ^a ao^ s^uoi.iBjcdaio^
"Z 'Z 'AI P? P/
•11 '6 'ni m9n "M^x "i ¿01 '1 -^

(SZ)
(esí)
(zsz)

(ISZ)
(OSZ)

sepoj ap uoiaBjnauíA bj aaajqB^ss 3nb odtt^^xj otasim jb '&lt;HS3 BJ^sanuí
son snfvtu s^pmqioiy jg *pnjjiA bj sp pspiun B[ sp euijjoop B[ jBqsa
gBín aoi3B3i[dB n8 ajsmbpB apuop sa aiusujaqo^ ja ug "jEjoin bj ap
j Bapijod b[ ap uoioBJEdas Bun anb ooi^bjdos oiuaiuiBsuad jap sofaj
sbui Bp^a anb mbB aijadaí ap soutajj "sapnjjiA sbj sepoi ap noisasod bj
BUBJJU3 anb ouis 'saijqnd uopBJjsiuiuipB bj ajqos oomoaj ajuaniBJnd
iaqss an ea oa QjuBUJaqoS ¡a ajamba^ anb BiDuajaduio^ v\ oja^
'(í'SS) íPa?í3 un 3P
PB183 un aP '^sbo Bun ap
oiuoa 'ojo ap ezaqso b^ b B^uod a^ as anb ojubj 'aoi^ajip ajuapoxa
BJas Bjm^ojcd o^ X bjjbj a^B^ anb o\ aq^s is 'Bas anb o[ ap ajuajj ^b
o^s3nd 'aiqmoq un anb oSip oÁn laiuaiadtno^ pp p Bas anb pj uoo
[Baosjadiun onaaiqoS p apao^jsijBS aaajsd uaiq sbj^[ •sa^uBUJaqoS ap
pBpipmjd Bun ap pBpisaoau v\ ua Bounu aisisux ou sajBJs^og
'(S^)t4BJl BI ua -^ Bun Bl U3 SB^BJ an^* SBnI
uojaraoo as ou Oíua[Bj asa uis anb sBjjuaira 'Bopj^d bj ua oinoo bioi
-ouoaa bj ua Bjunpi so[jBa[dina aqss anb Bjambuaxnb jÍ ísaaB[naiiJBd
so^unsB sns Bjsd Bi^iraBj ap sajpBd so\ uaAats as sa^no soj ap sofpnbB
ouis Sajquioq sojjo UBa^duio as ou 'ouJaiqoS pp SBpuaiJ sb^ uauai]
as opuBn^ •sajB^noij-iBd so^ ap so^ A ops^sa pp sojunsB so^ ua^u anb
sonisim so[ uos anb 'sajqmoq Jod anb sbui ua^Bj) as ou sojjo X soun
anb sa jBtauasa o^ "soat^ond so^nnsB so[ ap jB^notjjBd un ap sojunsB
so^ UBiauajajtp as ojauínu [a Jod o[og,, 'opBjsa [ap o bsb b^ ap ajB.ii
as anb Bas 'buisiui bj 'a^jBd bjjo jod 'sa oiuaiqoá pp Bionap b^;
•BTOuaxo B^ na epunj as pnjjiA BJ anb ap Buijjoop b^ ap Boiji^od bj
b BpBoi^dB Bpuanaasuoo b^ anb sbui sa ou ajuBUJaqoS pp ^api aisg
uapod p Jiaajafa b sajuajaduioa so[ ap pjn^BU o^aajap ap apadsa Bun
Bqsnuisui aiuarapjnjBn o^p uoa j^ *(^S^) apnBjj p o BpirapDiA b^ 'bjj
-oJíbui B[ ap U9iD39p v\ 'ajjans b^ jod soppaaoAB^ opis u^q A
ubao[[ anb so[ ou A 'jnpumu uaqos Bnb soj uos sajuBu.iaqo A
sojapcpjaA boj anb apuapua sajBxs^og isb 'opBjsa p ua BjBdnoo anb
[B3J Boi^j[od uopisod b^ ap Bpuspuadapui uoa Bza^qou bj ap jopíA p
opB^^xa Bjq^q soJBpuj^ onioa jsy *o^p b oqaajap auap anb p sa jBp
-ubui aqBS anb p 'aiuauíBDOJdjDa^; 'bumou B[ bSjs ou jBUJaqoS ap aiJB
p anb BJBd uozbj BunSuiu ^a ou s^jej^jog *^Bjaua oidiouijd un ap
b^bji ag "(IS^) SBSjaAip sbui sauoisajoad A. sajjB sbj; uoo sauopBJBd
-moa sbj; o^odB ns ua uauaiA ajuaraBnupuoD j^ '(OS^) ^aaquioq so[ ua
a^uautBauB^uodsa BoznpoJd as 'sopejsa soj jBUjaqo^ ap b^ 'sbi^uoio sbj
SBpoj ap ajuBjjoduii sbui bj anb A sajB^jnA sbui sajjB sbj ua Jiqsq
jB^jnsaj aipBU spand oj^saeui uanq ap sauoia^aj uis anb .resuad BjJta;
-uoj sg '(dfZ) Ti^?" IB ^ aiua^adraoa jb aaapaqo as ojos A aqBS anb jb
apuodsajjoa u^ioaajip bj '^^jb o pBpiAi^DB 'upiisano Bpoj ua anb ua Boip

'III *•

•¿z • zz s III -9 ZS AI P? P/
'S 'III -9 'I
' ^ '9 'III
V H3X
-ZZ 'Z ' AI "JKí "Nax '1 OZI P? P/
• 811 'I •
' -XV1J
•iz 's 'III •p? p/
'• ^ 'Z 'AI
^ *^3X
•88 B 6IJ
1 -xvij
9 '¿ 'III
^ '^3X
• u •?od^' -xvij

(8tZ)
(IW)
(9^3)
(S^Z)
(ra)
(ítZ)
(ZtZ)
(IK)
(OtZ)

-bj Biouagixa Bsa ap ojuauí^punj j^j ' (^fz) saiuaiadmoa sojjsaeui soj
b ojunf oppjaTa A ofj&gt;zipuajde 'uppBJBdajd Bipnuí ajambaj as ojja
bjbj '(LfZ) cpuanaasuoo ua JBjqo ap uij b JipBnsjad jaqBS A 's
sns sspoi U^ jbjijiui aiJB ja 'soSimaua soj ap sbj A ssidojd
sbj aj^ua 'sojsBá soj A SB^uaj sbj ai^ua 'sapBpisaaau sbj A SBzanbu
sbj aj^ua s^uopsjaj sbj jaaouoa :sBiJBS33au sbsoo sbj ua asjjnjjsui
anb ^bij opB^sa ja JBUJSqo^ bjb^ -BiDuajaduioD bj opoj ajuB aSixg '^bw
-bjoojosm bj ap JBuimouap souiBjjpod anb 'jBapi ja sajBJ^jog auodoad
'soidia sosa sopo^ Bíndrai anb bj b 'epBjoouiap bj ap jBánj ug
' Í9fZ) sajafnuí sbj uBqsajduia anb asBjj eon Bjg ^^soABjasa soj
ap Bjnsuot bj,, buijb ja ua BiABpo^ usqBAajj sajuaS sBsa anb opuapip
'aiuBJ^iuap ouái9 un uoa jbojbui osmb soj sa)BJ^(og 'ojJBUJaqo^ bjbc!
ou A ojqand jb jBjnp^ BJBd 'oSawS ja jBjq^ij jaqBS uis Bzmb 'sbijbuiS
•uo sbjbj sns uoa 'sBjjnDut 'usSajj anb sa^ua^ uog "(^^) uaq^s anb
uaaja o jad Bapijod ap uaqBS ou : buisiui js b bjouSi as anb bj 'sa o^sa
'sbioubjouSi sbj ap Joad bj ua Bpimns Bisa —sajjjwaj b Biuana saj
-Bna sbj ajjua 'sauoiadaaxa SBmisjnbod uo^— anb sa opBjsa ap sojunsB
soj ubibjj anb soj ap bjjojÍbui bj b opoj ajqos BjjsoJua anb oj
•BjjanS Buajd ua Bqujsa as opusna ^abjS sbui jas Bipod ou aqaojdaj
^aJopBsiAOJdmi ap u^qssBd ou sajBjaua^ soj ap bijoábui bj anb
BqsjBuas isy 'ÍfZ) 81JB 8sa ua bi^uejou^i ns ap bjb^ op
-uaiaeij Buioipaui bj Bj^d uoiaBjijiqBij bj jauajqo Bjaipua^ajd anb oun
uoa BJBduioa oj A '^ip^u ap Bp^u opipuajdB sajuB jaqBq; uis Bapjjod
bj b jiuaA ap biobí as anb jb BipojBd A Bjnsuaa uoisb^o bj^o ug
•aqij^sap o^os ajuauí^j
-U3JBdB snb ooijBJOoraap uauíiSaj jap u^iaBqojdaj Bun auaiiuoa opuoj
ja ua A 'oaiuojí oppnas un Jauai apand ojos ojuomn^^jB asa 'jBuasua
apand ss 'ajuamSisuoa jod 'anb jÍ Biauaia sa pnjaiA bj anb ap bj sa bou
-bjoos Buijjaop BjapBpiaA bj anb somaqBS ouioa oja^ *(tS) sajqou o
soaiJ 'sojjaq usas isb 'sBuiap soj ap uoisiuiojjui ajuiípe ^s ou A 'ojsiabu
js soojsq 3p BijajBm ua 'ojaajmbJB- js sopijtpa ap BijajBui us '3ju3|
-aduioa js Buido ojos sauops^na sbjjo na anb sbjjuoioi 'sajuajadnioo
UB38 ou anbutiB 'sopoj b JBuido ajiuuad as 'opB^sa jap sajBjauaS sauoij
-sana sbj ua 'asuaiuajB uoianj^suoa bj un^as anb sa a^npB snb uozbj
BJamiJd ^J jC 'JBuasua apond 38 ou Bopjjod bj snb jduojsos jod Bzuaim
-oo sajBJi|9g 'sbjoSbjoj^ uoa upisnasip ns ug "(j^) soopijod SBtnajq
-ojd soj sopoj uappap snb soj nos 'ssubjbu^ 'soaauoqnq 'sajuBiojaiu
-oa 'ssjopBjq^j 'soaiSjnjBj^ui 'sajiusqjB 'sojajBdBZ 'sojsuBjBq :uopBU
bj ap saiUBJOuSí a sajiqsp sbui sonpiAipui eoj ap e^sandiuoa BqBjsa
ojqand jap BajquiBSB bj anb ja bjb¿ Bja BAispap uopafqo bj oja^
()^BBioijsnfui sbj opBjsa ns u3 Jipadmi ua autjsqo as

�las doctrinas socráticas en función del problema político. El gober
nante idóneo es el hombre bueno, y bueno es el sensato (^pov¡ious)
el que obra iluminado por la ciencia (255). La ciencia que se refiere
a los que gobiernan es la prudencia (Iu(5ouXíet) que consiste en velar
por la buena administración del estado y su seguridad. Ésta es efecto
de la concordia, la cual, a su vez, implica la justicia (256). Por otro
lado, sin el conocimiento de sí, es imposible el conocimiento de lo
que nos pertenece, ni de lo que depende de esto, pues todas estas
cosas dependen del mismo saber. De ahí que el que ignora lo que
le pertenece, ignora igualmente lo que pertenece a los otros, y por
tanto, lo que pertenece al estado. Ese hombre no puede convertirse
en un hombre de estado, ni en buen ecónomo. Ni siquiera sabrá lo
que hace. Está condenado a equivocarse y, por ello, a conducirse mal
en la vida privada y en la pública. Será desgraciado y hará desgra
ciados a aquéllos cuyos intereses administra. Así, pues, no será po
sible, no siendo discreto, ni ser bueno ni feliz: el vicioso sólo escapará
a la desgracia si se torna sabio. Con estas premisas pudo Sókrates
sentar la doctrina —desconcertante para los políticos prácticos de
todas las épocas— que los estados, para ser felices, no necesitan ni
murallas, ni trirremes, ni arsenales, ni población, ni grandeza, sino
solamente virtud. Y que, por consiguiente, la función central del go
bierno consiste en dar a los hombres virtud (257). Por eso es una
cuestión primordial de toda buena política ocuparse con la educación
de la juventud (258). Pero como nadie puede dar lo que no tiene,
para hacer virtuosos a los otros es preciso que el gobernante comience
él mismo por ser virtuoso y posea la justicia y la discreción (259).
Cuando Sókrates aconseja a Alkibiades que debe aprender lo que
hay que saber para actuar en política (260), quiere referirse al cono
cimiento de la virtud.
Según Xenophon, Sókrates exigía también para la educación del
gobernante, el cultivo de otras virtudes de que no nos habla Platón.
Necesita ejercitarse en la templanza (I-fK p.Teia) limitando sus im
pulsos físicos, acostumbrándose a las durezas de la vida y sometiendo
siempre las inclinaciones y sentimientos al dominio del espíritu. Con
cebida así, la templanza, más que una virtud particular es la base de
todas las virtudes (261) y probablemente fue Sókrates quien por
primera vez la concibió en su total esencia y significado (262). El
reverso de la templanza es la libertad. Ésta no es entendida en su
significado civil ni político, sino como la libertad interior que consiste
en no ser esclavo de las pasiones (263). Libre no es el que obra con

prescindencia de toda norma, sino el que precisamente, por ceñirse
a un principio superior, conquista la independencia espiritual al im
perio de los apetitos corporales. Por eso, un hombre libre en sentido
político puede ser un esclavo en sentido socrático. Y en estrecha unión
con ambas virtudes está por fin la autarquía, la fuerza interior que
se desarrolla como efecto de la limitación de los deseos a lo que es
trictamente se halla en nuestro poder. El modelo es aquí Dios, que
carece totalmente de necesidades (264). Este es.el aspecto de la ense
ñanza socrática que se ha caracterizado como cínico. Y ciertamente
el cinismo recogió estas virtudes para forjar con ellas su ideal moral.
Pero saltó por encima de la sabiduría socrática al pretender desarrai
gar al hombre de todos sus vínculos sociales. Sókrates no quiere eso.
La autarquía ha de realizarse dentro de la vida de la comunidad y
supone las formas de relación históricamente dadas. No cabe duda
en esto puesto que la considera una virtud del gobernante.
Sókrates mismo no intervino en política, pero una de sus mayores
preocupaciones era la de formar buenos políticos. Y cuando Antiphon
le reprocha una conducta que en general era mal mirada, se justifica
alegando que cree prestar mejores servicios al estado educando a
otros, que consagrándose él solo (265). Y, efectivamente, inducía a la
política a los capaces y preparados, como a Charmides y a Perikles
hijo, y disuadía a los que no servían, como a Glaucón (266). Y a aqué
llos que como Alkibiades poseían condiciones pero no habían hecho
aún su aprendizaje, les aconsejaba entretanto abstenerse de intervenir,
"proveerse de contravenenos" para evitar un fracaso prematuro y
fatal (267). Pero entendía, en cambio, que los que no servían para
nada, ni con palabras ni obras, ni en el ejército ni en la administra
ción, debían ser reprimidos por todos los medios, aunque fueran auda
ces o ricos (268). Y cuando se le objetaba que su ideal de gobernante
podía convertirse en un tirano, respondía que si el tirano no escuchara
los buenos consejos, cometería faltas y, en consecuencia, le sobreven
dría un castigo natural. Y si se le replicaba que podría matar al sabio,
respondía que esto sería su castigo más grande, pues, desprovisto de
su mejor apoyo, terminaría por arruinarse a sí mismo (269).
(Continuará)

I

(255)Plat. Alcib. I, 125 a s. Cf. Lach. 197 e: el que preside los asuntos más grandes
(los políticos) debe estar provisto de la más grande sensatez.
(256)Alcib. I, 125 e • 127 c.
(257)Id. id. 133 d - 134 c.
(258)Plat. Euthyphr. 2 c s.
(259)Plat. Alcib. I, 134 c. Xen. Mem. IV, 2, 11.
(260)Jd. id. 132 b.
(261)Xen. Mem. II, 1, 6 y 17; I, 5, 4.
(262)Vide Jaece. Paid. II, 62.
(263)Id. id. I, 5, 5 s.; IV, 5, 2-5.
— 84 —

(264)Id. id. I, 6.
(265)Id. id. I, 6, 15.
(266)Id. id. III, 2 - 7.
(267)Plat. Alcib. I, 132 b.
(268)Xen. Mem. I, 2, 59.
(269)Id. id. III, 9, 12 y s.
— 85 —

�— S8 —
^ Zl '6 'III T? PI(69Z)
•6S 'Z 'I ••"3W "MaX(89Z)
Zl 'I ^P7K "^id(¿9Z)
•¿ " Z 'III Pí PI(99Z)
•SI '9 'I P? PI(S9Z)
"9 'I Pi PI(WZ)

•S-Z 'S 'AI '••' S 'S 'I PI PI(9Z)
•Z9 'II Pfd -Ha^^vf p!A(Z9Z)
•^ 's 'I !¿I Í9'I 'II "^&gt;I\I 'N3X(I9Z)
•q ZEI T? Tí(09Z)
"II 'Z 'AI ••"? '
• ttl 'I 'IPIV ^d(6S3)
•8 a z •JHd^H"'3 "^vi^(8SZ)
• MI " P l "P? PI(¿SZ)
• ¿ZI " a SZI 'I '^P1V(9SZ)
sa aqap (eo^iijiod so[)
s b ^^j '^ 'qpjy "1V1^(SSZ)

•Z3JE9U3S apunj^ sera b[ ap oisiAOjd
spucj8 Boni soiunsB so^ apisajd anb p :a ¿61 •^oB'j -

'(69^) ouisiui js b asjBuinjJB jod bijbuiiujsi 'o^od jofara ns
ap ojsiAOjdsap 'sanil 'apuBJ sbui oSijsbo ns bijs^ o^sa anb Bjpuodsaj
'oiqBS jb jBjBta Bjjpod anb BqB^ijdaJ aj as is ^ -jBjnjBu oSijsbd an Bjjp
-uaAaaqos aj '^puanaasuoa us '^ bbhbj Bjjsjauíoa 'sofasaoa souanq soj
BJBqanasa ou oue.ni p js anb Btpnodsaj 'oubjij un na asjtjjaAuoo Bjpod
ajuBUjaqoS ap JBapi ns anb Bqsjafqo aj as opuBno ]^ • (89^) soou o sa^
-BpnB UBjanj anbune 'soipam soj sopoj Jod sopimudaj jas UBjqap 'upp
-BJjsraitnpB bj na iu ojpjafa ja ua iu 'sBjqo tu SBjqBjBd noo iu 'B
BJBd HBjAjas ou anb soj anb 'otquiBa ua 'Bipuajua ojaj *(¿9^)
A o^njBuiajd osbdbjj un jbjia^ BjBd KsouauaABJjuoo ap
^jxuaAJajuí ap asjauajsqB ojuB^a^^ua BqBÍasuoaB saj; 'aÍBzipuaadB ns nne
oqoaq uBiqBq ou ojad sauoptpuoa UBiasod 8apBiqi5j[y ouioa anb so^[
-anbB e j^ • (99^) uoanBj^ b ouioo 'ubjaj38 ou anb soj b BipBnsip A 'ofiq
aa^5jijaj b A sapiinjBu^ b ouiod 'sopBJBdaad A sa^BdBO so[ b BDijJIod
B[ b Bionpui 'ajuauíBAn^ap 'A '(S9^) IOS Ia asopuBjSBsuoo anb 'sojjo
b opnBonpa opBjsa p sopiAaas sajofaní jBjsajd aajD anb opu^Sa^
BDijnenf as 'BpBJixa ^ra Bja jBiauaS ua anb B^onpuoa Bun Buaojda^ a^
uoijduuy opu^na j^ 'so^ijjiod souanq jbuuoj ap b^ bj^ sauoiaBdnooaJtd
s^joÁBin sns ap Bun ojad 'Bo^ijod ua ouiAjajur ou ouisim sajBxs^^g
•ajuBu^aqo pp pnjJiA ^un Bjapisuoo b^ anb ojsand ojsa ua
Bpnp aqBo oj^ -SBpBp a^uauíBoxaoasiq u^pBpj ap sbuiioj sb^ auodns
A pBpmnuioo B[ ap BpiA b^ ap ojjuop asjBzt^aj ap Bq BjnbJBjnB vj
•osa aaamb ou 83jbj5[9S 'S3[bPos so^nauíA sns sopo^ ap a^quioi^ ye jbS
p japuajajd ^e BaijBjoos BjjnpiqBS b^ ap Btnpua ^od o^^bs oja,j
^Bapi ns s^jp uoa -ibíjoj BJBd sapnjjiA SBisa ^tSooaj orastup p
^ "oamp oraoo opBzuajoBJB Bq as anb bdijbjdos bzubu
-asua v\ ap oiaads^ p sa ajsg '(f^z) sapBpxsaaau ap aiuaurpnoj aaaJtBD
anb 'soiq jnb^ sa oppom ^g ^apod ojjsanu na B[TBq as ajuauíBiDu^
-sa anb o^ b soasap so[ ap uoiaejiuTi^ b^ ap ojaap oraoa B^o^ssap as
anb joiaaim Bzianj b^ 'BtnbjBjnB b^ uij Jod Bjsa sapnjJtA SBquiB uoa
uoran Bqaajjsa ua jc^ -oauBJaos oppuas ua OABpsa un jas apand oou^od
oppuas ua ajqr[ ajqraoq un 'osa joj 'sa^jodjoD soiiiadB so^ ap owad
-rat {B ^Bniutdsa Biauapuadapui B[ B^sinbuoa 'jouadns otdiouud un b
asjiuaa Jod 'ajuaraBsioaad anb p ouis 'butjou Bpoj ap Biouapupsajd

uod Bjqo anb p sa ou ajqrj *(9^) sauoisBd sb^ ap OABpsa jas ou ua
ajstsuoa anb Jtoijajuí pBjjaqi[ bj^ oiuoo ouis 'oatji(od ra ^iAp opBDijiuSis
ne ua spipuaiua sa ou bjs^[ #pBjjaqi[ b^ ea BzuBjduiaj bj ap osjaAaJ
13 '(^9S) opBoijiuSis A Bpuasa ysioi ns ua oiqpuoo B[ zba Bjamijd
Jod uamb sajBJ5[9g aní ajuauía^qBqojd jC (\gz) sapniJtA sbj SBpoj
ap asBq b^ sa JB^napjBd pn^JiA Bun anb sbut 'ezuB^draa^ bj 'isb Bpiqaa
-uo[) 'njTJídsa pp omiiuop ye sojuatuipuas A sauoioBuipui SB[ ajdmais
opuaijauíos A BptA B[ ap sszajnp sb^ b asopuBjqtunisoaB 'sooisij sos^ud
-raí sns opuBjimr[ (ii3id})^¡) BzuB^draa; b^ ua asjBjpjafa
•U9JBj,j Bjqeq sou ou anb ap sapnuiA sbjjo ap OAijjna p 'a
pp U9pBanpa bj BJBd uaiquiB^ BiSixa sa^BJ^jog 'uoqdoua^
•pnjjtiA bj ap oiuairap
-ouoa jb asjuajaj ajamb '(09^) Boijjjod ua JBnjaB BJBd Jaqss anb jÍBq
anb oj japuajdB aqap anb sapBiqí^jjy b sfasuooB sajBJ3(9g opu^n^
'(6S^) uopajasip bj A Bpijsnf bj Basod A osonjJiA Jas Jod ouisiui ja
aouaiuioa a^uBujaqoS ja anb ospajd sa sojjo soj b sosonjJtA ja^Bq bjb¿
'auaií ou anb oj jsp apand ajpeu ouioo oja^ '(8S^) pn^uaAnf bj ap
uopBDnpa bj uoa 3sjednoo Baijjjod Buanq Bpoj ap jBipjomud uo^sana
Bun sa O83 jo^ '(¿^^) pnjjjA ssjquioq soj b jep us ajsisuoo oujaiq
-08 jsp jBjjuaa uopunj bj 'ajuatnSisuoa Jod 'anb j^ "pnjJiA a^uauíBjos
ouis 'BzapuBiS m 'u9psjqod iu 'sajBuasjB m 'saiu^ajuj tu 'sBjjBjnm
iu UBjisaasu ou 'saaijsj jas Bjed 'sopsisa soj anb —ssaoda sbj SBpoj
ap soaijDBjd soatjjjod soj BJBd ajuBjjaauoosap— BuiJjaop bj je^uas
sajBJijog opnd SBSimajd SBjsa U03 "otqBS bujoi 38 is BpBjSsap bj b
BJBdBasa 0J9S osopiA ja :zijaj tu ouanq Jas m 'o^ajosip opuais on 'ajqis
-od Bjas ou 'sand 'jsy •BJisiuimpB sasajaiui so^na sojjanb^ b sopep
-BjSsap BjBq A opBpsjSsap Bjag •Baijqnd bj ua A BpBAijd BpiA bj ua
jbui asjpnpuoa b 'ojja jod '^ asjBaoAinba b opsuapuoa Bjsg -aosq anb
oj BjqBS Bjambis i^[ •ouiou93a uanq ua iu 'opBjsa 3p ajqmoq un ua
asjijjaAuoo apand ou ajqmoq ss^ -opE^sa jb aa^ua}Jad anb oj 'ojubj
iod A 'sojjo soj b aaaua^jad snb oj 3juauijBni bjou^t 'aaaua^jad 3j
anb oj Bjou^i anb ja anb iqB ^q uaqBs oiusiui jap uspuad^p sBsoa
SB^sa SBpoj sand 'ojsa ap apuadap anb oj ap ra 'a^aua^jad sou anb
oj ap oraaiuipouoa J3 ajqísodnii sa 'rs ap oiuaitupouoa ja uis 'op^j
ojio jo&lt;j • (9S^) Bpijsnf bj Boxjdrai 'zaA ns b 'jBna bj 'Bipjoauoa bj sp
ojoajo 83 bjs^ "pBpijnSss ns A opsjs^ jap u9pBJisiuiuipB Buanq bj jod
JBjaA ua ajsxsuo^ anb (nj^no^nj) Bpuapnjd bj ss UBUJdiqo^ anb soj v
ajaipj ss snb Bpuap vj "(55^) Bpuap bj Jod opsuiuinji Bjqo anb ja
(^noirl^^odá) oiBsuas ja 83 ouanq A 'ouanq ajquioq ja 63 oauopí sjubu
•J3qo3 jg[ -oaijijod Burajqojd jsp uopunj ua SBapBJaos SBuiajoop sbj

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1105">
                <text>Sókrates : continuación de "Los orígenes de la filosofía del Derecho y del Estado".</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1106">
                <text>LLAMBIAS DE AZEVEDO, Juan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1107">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 51-85</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1108">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1109">
                <text>1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1110">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1111">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1112">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="907" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1497">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0a59d9335b68c773ac88b8e3de648605.PDF</src>
        <authentication>24cb7edc8b85bf341e9f46ef076f1ed7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="14038">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9990">
                <text>Solicitud de contribución de financiación  de una serie de folletos. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9991">
                <text>Publicaciones&#13;
Solicitud</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9992">
                <text>Solicitud de contribución de financiación  de una serie de folletos planeados por la Cátedra de Historia Social de la F. Humanidades.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9993">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9994">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 10 -Carpeta 1 -Doc 3</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9995">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9996">
                <text>S/D</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9997">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9998">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9999">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="568">
        <name>FACULTAD DE HUMANIDADES</name>
      </tag>
      <tag tagId="168">
        <name>PUBLICACIONES</name>
      </tag>
      <tag tagId="655">
        <name>SOLICITUDES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="211" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="342" order="1">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c741eef8571ce2feff1b4d14f1579471.pdf</src>
        <authentication>bcc84686973496294effa46d0346ada1</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2273">
                    <text>U~V
3~~,~s ..

F,'·LCl~ r.r

FACULTAD
DE

Hl:JMANID1\.DES
RFVISTA

Pags.
Antecedentes de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Acto Inaugural de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Leccion Inaugur:1l de la Catedra de Biologia Experimental

5
11
19

C. VAZ FERREIRA..•...
RODOU'OMONDOLFO....

39

Los Problemas de la Libertad
~
San Agustin y el Problema del Mal en el
Neoplatonismo
Cristiano
1. E. CIL SALGUERO•.• Simples Notas sobre Acto FilosOfico y Des.
criptibilidad
de la Experiencia Metafisica
E. CARciA DE ZUNIGA •• Leibniz, matematico
R. MENDEZAUOLA ...•
Larraiiaga, precursor de los Estudios Supe.
riores y Desinteresados en el Uruguay ...
J. LLAMBiASDE AZEVEDOLos Origenes de la Filosofia del Derecho
y del Estado
C. E. PRELAT .....•...
La Afinidad Quimica
E. RIESZ
Actividad BiolOgica y Estructura Electronica
L. AYESTARAN
Fuentes para el Estudio de la Musica
Colonial Uruguaya

UNIVERSIDAD
MONTEVIDEO

DE

127
137

207
211

229
275
305

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="351" order="2">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8897de8e68346cd670e0787e3bc09488.pdf</src>
        <authentication>4bec3af701172091faf1bd660b2b17ba</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2289">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="344" order="3">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4c544cbd9bcbe1fc65c9b6c29b7b6543.pdf</src>
        <authentication>5f51883f45c2294af96d2b404516f084</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2275">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="345" order="4">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/cb53df04756a2bdcbd36c6a900fbea4f.pdf</src>
        <authentication>b532d4b045f1969345adce0551b8cdf9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2276">
                    <text>Referencia
MCIF.-.ÜIRE 191^^ÑO III • N. t

FACULTAD

HUMANIDADES
CIENCIAS
Y

REVISTA
SUMARIOPágs
CRÓNICA

5

Caki.os Vaz Ferreira . Condi^iones sobre los problemas de la
Libertad y del Determinismo
23
Zmsus Mii.nf.r
Gónzora y Mallarmé. I Traducción y am
pliación de ñolas y ejemplos, de Emilio
Oribe)37
J. Llambías de Azevedo Los Orí^enes de la Filosofía del Derecho
y del E^tado (Continuación)
51
Lris Juan 1'iccardo .. Dos Momentos en la Historia de la Gra
mática Española
87
Desiderio Papp
¿Es la teoría atómica de Dalton una
concepción apriorística?
113
Ci.e.me^te Estable .... Binmicroscopía del corazón. Exploración
paralela de nervios y centros cardíacos y
obtención simultánea de microrineniatngrafía, electro y fotocardio^ramas. — Es
tudio complementario hi^toíóí:ieo experi
mental de las relaciones neuro-cardíacas ..127
Fernando de Buen ... La Oceano^rafía y la Limnología en cam
pañas y laboratorios
221
Lauro AvestarÁn
La Música Indígena en el Uruguay
... "2'!9*

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
^vi O N T E \ I 1) EOURUGUAY^ •; •
••;/

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="346" order="5">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a493a3fce0416babc182317d5ce5f14d.pdf</src>
        <authentication>0c9b99aab14857be70d49f5bbc10a9f6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2277">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="347" order="6">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1e78b8055b1d9b8556bc1d56928e79cb.pdf</src>
        <authentication>bd85726e720920a3bf37ab4ead9c47fd</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2278">
                    <text>*., ••

v t.
7 ;•^••^• *••

'?&lt;;

v n o n a íi

vi aa
093

naxng

oXEngrun jns pjoj
-ij pp BEOijioBuoiu-oaijiuaiuii SEjgau simajy

60^

8P
X saox ^p sejsj sb[ ajqos sanopBAjasqQ

i3

H5O 3 ^Vílf

Xapnjj : EiSopig Eq"" *' aonyx 'A oaaoaog

661
81
11
S¿

^upioBJO bj ap sajjBj^ ap ojdaano^ jg• • oaavoaig Nvnf smq
Ejqsjj X Etnjof^ 'Einajsig

19
¿3

niH3SO3 oijtiaang

(¿iwvoaag asof

ouaaijuj pp ojafEsuaj^¡ 'SBfog

uyavisaAy OHnvq

(3081 'oapiAajuoj^) Bpaq^ pnuEj\[
XBjg ap ^sojuiijiq ap bjq EJBd bsij^ Bq

• • • • Bianaisixa bj ap
eijoso^ij bj ajuB saaopA soj ap pBptAiiatqo Bq oaaxazy aa svi

•[

V3IMPHD
•s8bj

oiavisüs

VISIA3^

SVD^3D
aa

f,6 óN — IA OííV

3S6i
\ l?

.Sor ^

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="348" order="7">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/35a7711122086a7333d2ac7a502e1538.pdf</src>
        <authentication>d01fcec8419666eb466762f0fbc5b287</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2279">
                    <text>50^
pot

. ano3ciiA3ivon

an^aa vi aa avaisaaAiMfi

ojauoiuoui anunu jg
paj Bun ap soiund a.;qna anb ihuiujui bj
jiuomnj
a.) ej ap uoion|OA3 ej ap sodiuap s^

NyavisaAy oanvg
aa^avuDg
•[ A. vaassv^ -j f
zinHDSJig -y

oiduuiJd ap A oniatiiBpun] ap uoioou b[ aiqo^ vpav^) VAiig "V oiavj\[
(o.iqa)oiPUB oidaanoa tin ap
tiaSuo ja a.iqo^ OABstigi so3o[ A tqiqaajaiug
jBA3ipatuofBi| &gt;qs;.tj tq A sanS^nq nit.itdsa (g
^caiiaisa SBapi stg a.tqo^ so;puig

mnij ZNvag
oaaiAo^ sing asof
aaiaQ onnvig

VDINOH3
:oi^vwns

VISIA3^

SVDM3D
ry

aa

9 o'N

IS6I

r'i^

•VfiE

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="349" order="8">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fb88dc5d002e0e7676a2a02c181b099f.pdf</src>
        <authentication>17c37f08bea98a2c9ec8b196922b9c15</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2280">
                    <text>3 7 ^ Of

c

Uro. n8

JULIO 1952

FACULTAD

HUMANIDADES
CIENCIAS
REV1ST A
SUMARIO
TRABAJO UNICO

PAG.
J. Torres Garcia La recuperacion del Objeto. (Lecciones sobre plastica)

5

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLI^A

^

MONTEVIDEOU R U G U AV^^)ij ^'

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="350" order="9">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/327e076eaef128599d32039dc0aaae82.PDF</src>
        <authentication>495d94dbecfda7eb1cb2e0226161c5b3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2281">
                    <text>61
81

¿21
S6
¿8
69

vi aa avaisaaAiMfi

(oSang pp Eiíaig) s9ireSB^
soj gp Bn3u9[ ej 9jqos sopEJEdmoj s^jundy
aawaojj 'j\[ saif^j
(puoisiAOjd Buianbsg)
SBOIUpj SEpU9p SB[ 9p UppB9IJIUn BJ EXE^ !zanbsyyy moiomihsv^
a niaasog oiMaang
gjjJEg jnEj-UBgf 9p eiSoiojuo ug
aniAaaavg
vsonvg naNvmv^
oaavag soaavg
• • zanbsyA noionihsv^
o.iio.i9q ouisiuiis^d pp SBinaod sog
XBnSn^g pp puBdsg p ug /s/ Biuguoj ^g

zsbig gp uopisodoxd Bun 9p sopBz^
-B.I9U9S SOMlldUIOJ SOJUnfuOD SOJ B S9U0ISU9)xg

Tí^

• ZBI(J Op9A99y OpjEnpg 9p EpAOU Bg
ZIBUI pp Cqp.UBS9p p X UOp
-ruiuiJoS E[ gjqos so.iuq¡quui; soj 9p uoi.),&gt;y

S

zaNyaj oíaaaog
vaasopí
aa axnaavg VNVsng
• • izzoinvani -y soaavg

V3INPHD

S
•sSbj

oiavwas

VISIA^^

SVDM3D

saavaí^vMQH
aa

S6l OISOO1

01

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2282">
                <text>Sumarios  de la Revista de la Facultad de la Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2283">
                <text>Con un solo clik,  puede acceder artículo de su interés.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2284">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2285">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2286">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2287">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2288">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="900" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1490">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0c58c797f20e6a5abca397dc2ec5ce9d.PDF</src>
        <authentication>11e8515c946d1920ac40b4b630556cfa</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="14031">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9920">
                <text>Temario para la discusión del plan de acción universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9921">
                <text>Elección Rector</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9922">
                <text>Temario para la discusión del plan de acción universitario proyectado por el comité pro candidatura del Dr Mario Cassinoni</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9923">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9924">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 8 -Carpeta 3 -Doc 4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9925">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9926">
                <text>1956-06-00</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9927">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9928">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="9929">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="601">
        <name>CASSINONI</name>
      </tag>
      <tag tagId="392">
        <name>ELECCIONES</name>
      </tag>
      <tag tagId="573">
        <name>RECTOR</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="296" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="527">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/19da6f2c7f12745eb588d060735cfa81.pdf</src>
        <authentication>39c1a07b7d3e2c7a8fa86b8776fc2b42</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3309">
                    <text>•

·FACLitf-A[) DE HUMANIDADf!S Y EIENCIAS

•

TEXTOS EJE
)

•

PEDRO

•

GUILLERMO

FILOSIJFIA

HISPANO - SILOGISMOS

DE

OCKHAM -

I

SOBRE

MEDIEVAL - II
SUPOSICIONES

LOS

UNIVERSALES

.

PROF.

JESUS CANO GUIRAL

189

e añ
v.2

UNIVERSIDAD DE LA REP.UBLICA
DIVISION PUBLICACIONES Y EDICIONES
M()N TEV1Qf0

•

��•

rt e &lt;lí e v ~ 1 - I I

Tex t os d e :E' i 1 o s o fí a

1. Pedr o Hi s p .":l no Tr ~ ct ~ tu s

Si l og i smos

( · Su mra ul ..::e Lo g ic :.. le s •' ,

I V, e d. La ti n s L . M. De Ri jk, pp . 43-54)

•

2. P edro Hi s pe no - Supo s ici o n e s
( Tr

I! et e

t

1J

s VI ' i b id • , p p • 7 9 - 8 R)

3. Guillermo d6 Ockh Jm - Sobr e l os
( 9 ' Sur.im ~

Logi c tl e' ' ~

PSl r S P rimie: ,

T r ~ d ucció n

Jes ú s

-

Un iv e r s ~ l es

ed . Boehne r , pp.

d ire ct ~

l ~ tí o

de l

43 - 52 )

por

Ciño - G u ir~ l

L ic en ci ~ co

en

F il osof í ~

.

•

- Ca tedr í t i c o de His t o r i ~ de l s Fi l oso fí &amp;
An t ig u a y Mediev a l en l ~ Fs cult a d d e Hu
m ~ ni &lt;l ~d e s

Rep úb lic e· .

------189 CA tex
Textos de filosofía medieval I
1111111111

11 11111111111, 11111

• FH (; E / 031 .. 89 •

y

Cíen c i~ s.

Un i ve r s i d~c

de

la

��T'\EDRO lf I SPA~JO
Sobr~

fi g ur s de Fed ro Hiap ~ no (1215?/1277) deben despej a r
se a Gn v a ri o s inc5 gnit as . Pn cu ~ n t o ~ l per&amp;on ~ je his t 6ri co q uiz ' la mis impott ~n t~ -- ~ 1 menos i nnedi~ t ~nente -- se t 1 ~ ~e s~ber si
el Pedro Hisp ~no Port 1i3¿ l ensis , fi l Saofo y ~gdi c o, es l a rn is n ~ per
son ~ que ocupó 1 ~ sece pontifici~ en 1 275 é 1 276 c on e l nomb r e deJua n XXI. Junto ~ es t a dud!$ dig anoe t a mbi~n ... ~ u e t cde ví a se eus~y~n
fech as divers~s p ~ r ~ fi j~ r s u n~ ci n i ~ nto 9 ee-v ru eb ~ n~ distintos lu
geres de ori qen, se discute Eu p e rtenenci ~ ~ ls orden doninic mn ~ y
s l g uno~

1~

~ i s.

det a lles

Su obr a , sin
•

e~b ~ rgo

no se

pre s t ~

~

1

cc~f u sícnes .

Qui enq ui e
quP. h ~ dej&amp;do -

--

r a que h ~ya sido, el Petru$ His p a nu s Po rtu g~ len s is
su huell u en l a brill~ntez es col fs tic a de l siglo XIII result ~ ser
autor --en..tre otr ! S obr -=.s -- de u n com ent a 1· io node l o b'. 1 .... De Anim!i.- _
!. ristotelico (''Expositi o Lib ri .... De AnÍPl 8 '"" '') ~ de un ~ obr~ propi ?:. so
br e el te ca en qu~ ateetigu~ s t 1 pro c ed~~ci ~ e interesee ~e m~ 1ico
( ''S cienti a libt·i
de a.n iri: rt ) y ' sob re t cdo
r.e l f~t!O S O Tr !i Ct o.. 1. tus
!}

--e r;t' u~nul ae Logic D le~ n COt'\O se denccin e rí :. p0Si t e rÍOTt:lente- - que
-· s e1e u n ""· r-=., es e r e 1,, d o ~ ~ n
h 1. z o ~ b l~ ~. r 1 c.1s o J. o F .., i~ e 1 e i. e 1 o p ~~ t... c.• o _ m~
1 ~ r e 1 e v .... n e i :. d e 1 c. 1 ó &lt;; i e ;:: r. e ;¡ i e. v . J • ' v s i
e r~ p 1 P. no f r ! . g o r ,1e 1 a
pe 1 é o i e ~ p ci i · i s in i.; T e~ i 3 t :¡ s '' e r s u E' ; .... v é. r r o í s t is s ' ' - - ll e ~ s e r i t o e :i o - tro oon~n~o ( !)- "L s s "" 3Dnmul Cl Lc.gic " le s"" de Pedro Hisp lino c 0menza
1

ron y a e l presti g i o s ~ c nmiro de 1~~ s ucASÍV l ~ re~~iciones (m~s de
150 h 4 st n pr inc ipios del siglo XVI) y ~1 c ~ nz i ron e l ~Otcible ~ xit o
e e u l'l é n i e o tl e s e 1: 11 t i. 1 i z ~ d r s p o r
1 o s n g i s t r í d e t o d . , s 1 a s t en de.:...
e i .:is in~ gin ~ b :!. es , de b en o e e en e 1 u ir q u e 1 ~ o b r ::t d e. P P {1 r o His p ij, no m~
r e e e s e r e o n s 5. el -E- r :~ &lt;l s e o 11 . e i f" r t o ¡: e s p ~ t o '' .

l ~:~ e i r¡ r. o v .. e i e~ o. r:l f~ i r.. t r o d u e i c1.: s p J r P Il P rt 1 -: l ó g i e .:;¿ p o - drí~n enuner ~ rs e ou t ~0 rí ~ ~e les ~cdos de
bstr ~ c cié~, su t eoríd
d t. 1 ;e. s i g n i f .!. e 3 e i é n y d e .i ¿¡ s u p e s i e :.i. 0 c. , : d e t11 ~ s c1. f! o t r as q tl e s e a - bren ~ persp e ctiv ·: s s e~ ~~t ic es y ~intl ct ic · ~ de l ~ l~gic3. Po r o -t r a p a r t ¿. , 1 ~ e o~ o e i d ¿ M n e mo t e en i ::. s e b 1· e s ~. 1 o gis t i e ...i ( ' · B w r b ~ r z. , C~
.
.
. ones si2
. ~~
.. , ~ res 1 e co 1 oc ~ n
l a rent.,. '' ) y otr ·s 1ntereo~c
t es ind
~g ~ ci
entre l o s cultor ee del Live l p~3gm ~t ico.
En t r e

e x e 1 u í m() e 1 ~·. o f., r e !'l é d i e ;i. p t o p ;_ r' r.i en t e &lt;l l.e h ~J , ? · e r í t i e r_ di
sient e eL cu an t o E 1 ~ ~ origin~lid~d~ d e t od~e ebt~s elu·~id~ ciones
de PH. ¿Fue Pedro His p ¿no reGl o€ nt e el primer cr e~ dor de es e s te o rí ms, o fue sólo un hon or e co n i n teli g~n c i a q ue &amp;upo p ropü ne rlas
oportun ~~~nt e en su t ie~ p o? El punt o no intere~ ~ en ex c es , en -primer lug w r~ mie n tr ss I \ C s~ en cu e~ tr en y ~nu est ren' feh~cic ~ t~ ~ ~n Si

�-2-

te obr&amp;s a nteriores E l a public~ci6n de l :.s de PH. En segundo lugar
ya s6beoos que sil• noción de ~origin a lid d~se endurece en demasi..
&amp;uele quebr a rse f ~ cilmente en 16s m ~n Gs del investigador de 1 &amp; hi~
tori ~ dél pens ~mient~. Atribuíble&amp; en su tot lid ~d ~ 1 &amp;utor de l a s
''Summul ~ e· ;

o e otr t1s fuentes. El ti echo escueto é B quP todos los -' t is b os 1 ó g i e o e d é P R s o b r e p t s e n e t'1 e 1 ,· r id ""~ e , e on e i s i 5 '' y s is r e o á t i
c :::i ped S!g ó g ic s. .; sus c or. ter p c r6 .n eos, .E_Er eso ee re~ (l it s ron y se estudi¿ ron. DEmss está decir que d ifícil~ente se h ~ ll ~ rt, desde lue-

go, otro que le i gu a le en au m~ce r s de propon~rl0s, s l menos h ~s ta
que unG
f igur ~ d e l e t a ll ~ ñ~ Gu ill er~c dt Ockh ~ rn co mpendi s se en
e 1 s • X I V o t r s. 11 S l:1 mr.1 t:.: ' 1 , n in r, ú o 15 g í e o me d i e v .9 1 p u ~ d e p a r ¿n g o n l1 r s e
eon Petrus Hisp ~n u s .
•
•

•
e

o

L c. tr .:: ducción c1ue. ofrezco reco 3e l as tr &amp;t ti dos I\7 ( '' De Sillog i s mis '' ) y V I ( ..' De S u p p ü 9 i t i o r.. i bu s · ) r'
1 ~ s ~ S u c1n1 u 1 ~ e L o g i e .=. 1 e s '' ,
de i: Cu~rdo con l t=· primer ::. €rJición l ~ tin ~ crític :_ hech ·n por L.M.De

=

de t0dos loe m ~ nuacri~os c~ nservsdos h ~ st ~ nue~
t ros d í . . s .•.
mu E:. s t r e e e p o" r t ~ pre e i !:. r · p 21 re í !'.'¡ 1oe12 t e en n u es
tr a leng~t --t c~b i~n por prioere ve~-- l &amp; s ínt esi&amp; de PH sobre
ls
oec~nic ~ silcgístíc c y l ~ te o rí ~ d e 1 = supcsición.
Rijk

(~:)

~

p ~ rtir
eo n e :J t ~

..

•

•

I

..

•

'
•

(:) C6Jt. Caf'io-'Jublo. t~ J, &gt; 1 '1i'7 . ;¡~~p!lí..).~~J...ea.t~v.lr'..arl u ab .6tJt.ac.c..lón.: a
p1top6.óJ...to rte. :o.6 mor; O&lt;\ rle. rtb.ó:tiLa. c. c.l..6n r~('. ?e¿Jto rf .l.6t~a.n.o '~
en E~
tu.rl..io~ r"e. F.l Zoho · ~a t·,tt.l urt y f.i~(t1-e.va.[ ~ f.A~vJ....6.l6n Pábl.lc.~eione~
tJ E.. ..(.C.A..On.~.6 :º e ta Un,i,vº .. e .. a. ~e.pu ~e.a ; Mon.:éc. v.lrfe.o .
J

(::)ne. R.lji~. ,

LºMºP 1'.'7 2. " Petcit 06 .~J·JO-~Yl. TJtac..tai"u.6 .,'f ;

-

na, Van GoAeun, ~ ~h2n 6

•

-

�\

.
•

•

'

'

•

l

Silo gismo (1)

/2/ El siJogis~o e~ un a or~ci6n en le cu ~ l, rJ L r} OS d e t e r OÍ n G
dos supuestos, es neces s rio que a lg o se der ive de ellos, Cono,
por ejeoplo,

-

. 15

es s ti s t L' n e l.• a ,
todo hot!lbre es ~I! io .l l ;

.... t

t ~ nto,

Por

5 n in~ 1

o :l o
1

;

todo hombre es sust &amp;nci 3 ?.

El eje~plo ~ntericr ~onstituye un ~ or ~ ción en l s cu a l d &amp;dos cíer
tos supuestos --es decir, l ~ s dos proposiciones pr~cedentes ó prenis ~ s~ -- neces 2 ~i ~ n~nte
~e sigu~ ~ lgo de ell á s, es to e s , u

20

n a conclusiórt .

..

9Ílo~isnc, pues, c ons t a rle tr as té r~ inos y oos proposicion~s. (2), De est ~a dQs se deno c in ~ ~proposici5n m a yor~ ~ l a
prioer ~ y · ~proposición nen o r~ ~ l a se g u ud2 . Con lo s tr es térmi
nos, empero, no pueden hacerse dos pr~µcric~ones / co n plet ~ s/ s

To1o

·-

25

no ser que uno d~
y entcnces, dich0

e e ~ec i r, se t ooe dds veces,
ter~i no repetido i ) o bien es sujeto en un s
proposici6n y pre¿ic ~ do en i ~ ot rs~ ii) o e s predic &amp;d o ec d m~ cs
i i i ) o e s s u j e t (; e '.:1 u n t~ y en 1 ~ o t r · • t.. tl n o a _! e s t o s t ~ rm in{.. s
s e 1 e ..s en o~- 1.:¡. e. . r: e ,,i•.,,.
~1 o
, ;,. o t r e, , ..- e x t r en l..d ,.. d -1 -! y o r ..- y s. 1 o t r o . e.!.
t l ~ tn i e l d me 11 o r "' •
?. 1 t é rm i \.~ ) me d i o ~ ::: ;_ . q-u e l q u e h eme· s d i eh o s e
incluye dos vece s ~ ~ te s d e 1 ~ c ~n clu e ién. L ~ extrenid ~ d m~yor es el t~r~i11 ~ ~ uA 3e to 1~ ~ ? n 1 ~ prop 0 s~ci~c n c yor c 0njuntdillente
con el térní11 - cadic . L'- extrerJ í ci..:.d o~r.. vr e e ~. l término que se
t om a en 1 m p ro p c. s i e i 0 n me n r e ~ l1 j u r~ t ,~.. r1 e l , t t . e en e 1 t ~ro in o o e d i o •
0

llos ae

repi. t~,

,A

l.A

5

'

!".

M~do

y Figu r l!. .

/ 3 / P n. r a q u e h y l . e i 1 o g i s t'1 o
tin ~ c ons iste ~~ 1 5 crden~ci5n

•

tl

e

d~

A.x

i

lo~

;-i; 2. 1"

1"1 o C! ( 1

tr e ~

y f i g u r ~ . E s t ~ úl

t~rMinos

Dntedichos
según ~ surn ~ n 1 -~ posi ci ón de s ujet o o d e pr~di c ld o . L ~ or den n ción
in d i e u d a e s t r i p J. t~ ~ e o T" o s e h ? v i s t o L- :n ?is ·- r r i b ~ • D e cil e u f'. r d o l ello se d ~ n tr es fi gur ~ s :
'
.
. .,

•

10

L '~ p r in e r E. , e u .. n ,., :¡
d i e :id o en 1 o s e g ti:.~ &lt;l ·~ •

•

s u .; et o en la

~l

-

pr1~Pr a

pr 0 posic1on es

pr~

•

""'todo

21 nim fj l

e .,

todo hombre e· ""c ·
\

'

'
I
I

,

1

•

�-415

L&amp; segona s figur~ se d ~ cu~ndo en un a
se predice lo misno :
'

y otrL proposici5n
•

•

.-tod o hot:lbre es ~nicE..l
niügun e piedr ~ es e nimsl

•

•

1 ~1
Q

•

te·c~r~
•
.._
- ·

y otre

.

cu r
~~o
... .. ¡,; ....

.
.,,.
pr~pos1c1on:
'

ln-

~i~mc
- • -

~
sume
-

el lug e r de sujeto en un e
1

~t

do honbre es ~ nímal
todo hoobre es c a p ~ z de reír~

20

Modo es el ordGn debido de l ¿ s dDe· proposiciones respecto
•
a cuslidad y c~ n tidad.

Rer,l s s univers e lee

•

· /4/ De lo expres~do hüst ~ ~ qui se d espren a" e que h \.y ciert~s regl~s univers é. les p...¡r!{ c :z. d .. ~ figur e:
,,#

25

•

RUl: No puede coustruír•e un silogis~c s5lo c o n
ni indeficidos 2 ni singul e res. (3)

p ~ rticul~res

•

•

De donde se sigue quA un m
univers a l.

d~

l as

do~

•
tiene
que ser

premisss

\

•

5

•

RU2 : No puede construirse un silogisno s61o con neg&amp;tivos
~n ninguca de l~s figur~s.

De donde se
•
mat1v
s.
•

~igue

que · un 8 de l ! s doe prernis Rs debe ser

· a fi~

I

RU3~

Si
~er

preniea ee p ~ rticul ~ r, l6 c o rclusi6n debe
•
~ .
,
p s rticuls r, y no vicevers

un ~

•

10

RU4: Si 6 lguns de l ~ a premis ~ s es negstiv s ,
debe ser r.es ~ tiv e , y ~ e vi~ever~c º

l a conclusión
\

un ~ de l e s · premis~s
&amp;erl~ 1~ conclusién.

15

RUS: Si

20

RU6: El

t~rnino

medie

nunc ~

es

p ~ rticul a r,

t ~ mbi~n

debe a pa recer en

Prit!ler s Figur e.

1~

deber~

conclusión.

..

/5/ La primer ~ figura tiene ~ modos ; lo~ cu ~ tro primer6s
concluyen direct ~uente y los otros cinco indirect a mente. Se en
tiende por .-covcluír direct ~m~nte~ qu~ se predique l ~ extremid a d m~yor como nenor e n 1 : : cor,clusi5n.
Cc~ ncluir .. indir~ctamen
teJ quiere decir q ue ~~ prejic ~ l a extrenid ~ d nenor como mayor
en 1~ ccnclusión.
1

1

1

\
•

•

�.. 5•

lle.y dos re g 1.:-.'s p
tos de 1-a u-: i• me l ... J';L

-

•

/Fl / F~ l

o
~

/Fl/R2

5

•••

1.v
,.. f....

,~ r ;r

e u .-.. t r o o e•t l "..,; ~ e e r. e 1 u y en t es d ir e e - L ¿"J.., r ~ g i :i 3 .::. e r . 1 ~ s s i g u i en t e e :

~~ ~.. s J g t •____
~ é1 e 1J.___
n Et I:l_
e .. ~ r
----

~l ~- d E'

, __...;.

N ._. d ~:.

~1 ~y e, 1·

,~ ~ '!" t 1

---~

e u 1 .~ r

-

...
~

l

~.e

--

.t

~

\

/6/ El pricer ~0&lt;l J d 2
~e~aales ~firm3 t i a2 ou a
"
ma tiv a . · Con c, p. e ~:

~ 1~ 1 r ~
'
e)
,. • ,...,~
-" ........

... t od) &amp; n .,•

10

~
. L-

••

I

por t a nto,

t~du

"l y. .......'I~.. u !:. . ~ u :a i v

t;

e r s ., 1

de

d~s

t o mb i

ée

•
u n1-

~f

ir

-

,

t '" r. e l. l)I
::a n ., n •' .,

E. (.~ ·

su

e;

....... ~ -

.;;· F,5

t

c0n~t a

•

..
.....
Gt -·

:1 ' Ch i

Lodc

F i f; t: r -. .

·t1_~ i tr e r G

,

•

honb í. -e

~b

8\lS

•

9

o

·c~í C 1 !3.

_,.

'

.....
neg
;.
.
¡
.. 1 v
~! n. i v ~ r s ~ 1

El segundo rlo&lt;lo e o r' s ~: e (í e u¡~ C:i
ve r ·s &amp; 1 e·f i rI!J -3 &amp;.. ·i. v s , e :::. n c. !... ~y €.u e~- o · ~ D i...J , s u

1. ..

¡¡

•

y un !t uni
.
..
un.1verE.6l,l. G. firm s tiv &amp;:

I

•

15

..

. , f' .
..' ·9\
.. -__• ,_...,._

,

~

r..• • , •

\,..

.l... -

-J!· ..:.?. J. lll •.. l

t :&gt; d J l~ 0 m :t -::: e-::ri ir¿ g ú 1.~ h . ~. rr- 'J ;: e.
1

•

~

!&gt;-)

•

l&gt;

,

•

un a. p E'~ rti­
af irm """ tiv a~

El
cu l a.r:·
•

...

20

•

tc dc.~

3vS t ,.. !- C1 .!:_ ,

a nina l ,

h Ctl b; n
}-_ 1,.fD b Y"~

•

p•
•

I

pie0ra

25

.... n ,!..... r.'\~ 1 !.
o . ... ::::;"" :. o e a p i e 1 ·.' ¡~ . _, º
i.: · ••• •

•

p.

'

E1 q a i

yen

t 2t

t "\ ,
"·'"'

t , '

o e o n s- t '

i~direct~ruent~

'""

• .e,

~1

que c o nclu

..

-.... t -.,:. e u

~ J...

~

-··

..,,!·, 1"'
,.,,

~

•

·:. J . r

m~J .: l. v .._' ..
•

• l s •"'I
,C \A
•. 1l:;.t

t u&lt;.1-c

-.

5

t'
•

~ ., e

._. ..&amp;.

~

r

lle . a· ·· ~

u ...- '!.:'\
. ., ...... . ~ "'ª

J',

••

..3 -

~~

"'&lt;-s....,. ...... , ,

-

n c1• r:&lt; ,,. .

8~ ui r1~ 1 l,
~

..,.

..L.
·
"'

_.,

:t

'"'

.\. J

',J~ m. b .•
' · P..... .• •

•

Y s e '?l·ueb_. p~} C e l p : i1ne.r 1""0L.,v r:_,.r1-:l u j-.,e!lte t l"!l. V E: 'I' SS l ~ firm~
i C l v e n p ·i !' t i C t! 1 ar , p U e S
t ivc df· :!_ R p r Í O f:. r a _; ~ g t 1 ~ ~ !I l.! O r . / .t. r ': i
'all este quinto m·Jd~ l ~ ~on c i·}~-i~n ~3 0:.1:~ iLuJ a r º
1

en ·

10
•

E 1. e ex t· o c:nst l de
.concluyendo a u. b _,., s un ~i

,1 ' 1-· , ,
- l.J

.J..

e ., .~~
'

'-' .....

y u i . i ve r s c. l ;: firm a ti v a ,
i r1 c1 i r ~ e t ~ m en t e :

1

,

•

•

•
\

•

�-6'
1

Y Ee reduce
conclusión.

~1

~eg~ ~ d ó

i ~ versión

o:dc p r

s imple de la
•

El s~ptino ~od ~ co ns t ~ de u n ivers ~ l ~ {irm ~ tiv a y p ~ rticul a r c firm ~ tiv ~ c~ ~ cluv e.ndc ~mb ~ s i~direct ~ me~ t~ un s a firmativs
p ~~ r t i e u 1 :ir ~

15

~todc a~ im s l ee sue.t a n ci a,
~ l;tin hcmb re ea en im n l,
'
~ lsun s s ust s nci a es hombre

•

~ ·

•
•

Y s e red u e e ,
..

20

cer

e e r .v f.. r s i ó ü

pe r

3'i mp 1 e ,

~

l~

cvnclusió n del ter

-

moac~

•

univers ~ l e f irmativ~ y univers a l neg a
in¿irect am~n te un e p ~ rticul a r neg~tiva;

-

El o ctavo conste de
tiv e cuncluye ~ d o ~obss
~

to d o &amp;~ 1~ ~ ~ es sust ~ nc1 ~ ,
n ingu n &amp; pied ra es ~ tt im ~l ~
o

s

25

.1-

gu a~ ..

,

•

sus t &amp; ne :i.. ~
o

t: e

~s

•

d

p1e r

::i:

~

•

conversi6n d~ l r m!lyor por a c
Y se reduce: ~ 1 c~ u rt c m~do p c r
cidente y pcr e rversio n s in p~ e y tr ~ ~spo~101on de 1a aenor. •

•

30

...

..

,

o

~

El nLve~c c c1s t s de un ! p~~ticul ~ r ~ f i r~~ tiv a y de un ~ un!
v e r s s.1 r. t g ~ t ~ v a Y. u e e e r r~ 1 u y e 11 ir. d í r e e t ·:i.t1 en t e un s p :?l r t i e u l • r n _!.
•
g l1 t1V 6:
'
.r
]
,,
•
1 e s sust ~ nc1. ~ ,
2 .g u n ~ n 1rn ~
nin ~ un {. pie ¿ r s rs a ~ia ~ l,
'
a l f u ~~ Pt1st 2 nci ~ no as p~edr ~ ~.

.

.
..c 1 on
,...

, egut!.

• . .;

/ 7/

~

e e ·- v e r s J. o n s 1.op 1 e y

Y se

~

d

~I

~

/F í. /F.1

t

r SLns pos i-

.. , °'•

•
!f'
i:
~ g. ulT ~

eo r t in u .J m ; ~ e o t :. l .:: s e g u ~ d :Ji

siguient es
5

o

f i gur

r2 •

De

e 11 e s e d a n 1 ~e

reg l ~ e ~

"o

N _d:

.
.
_p__:..r-:t:-1:-c_u_J.._i;,\_'_r__a_e_-~-1~g;...u_·...:;;e;__..;;;t.~.;...e~...;l;;..:;.tt;_m.:;:;...;:~::.:.."'-Y...:º:...::.r_.::e:..:n=-..:1::..=.
~·
~

-~~u~ci ..:.

f~·g ur ·

•

•

/F2 /F2

.,o

/"F2/R3

r¡

· f i. rrt :'.! t i v :.. s

•

10

- t• - ~___
J. _e_
-. _c_\.;_
1
• ó
.
.~- 1· f~_l..
..•_r_c_J..;_u_s...;:t;;;;..:.-=n;.::_......:e~s-=e;..;:1::..::e;_:tl:..Pc....:.r:...=..e

;

... e 5
.i. ,\

,-~ ~

}- . .

.:.. ""

.l.

V c...
"" •

•

•

~·

�-7,

?1 o d os d e 1 e.

15

il

/8/ L ~ s~guncl ~ figur .c tienecu a tr o nod os . El prinero const a
de univ~rs ~ l neg ~ iiv : y u n ivers ¿ l ~ f irn L t iv~ c on clu y e ndo s o-b~s

un ~

univer s~ l

neg ~ tiv !~

_.

p.t.
Y s e r e due e

20

S ¿ g un d 0. F i g u r

.
p1edr ~

.
ninguna

~ ~in 2 l,

es

toqo h onb re ~s 8~i n ~ l,
ningún hombre e s piedr ~ ~.

5

.r:. 1 s e g un d o modo d e 1 !l' p ): in -e r
l .~

ei6n simple de

~¡

f i

g u r f~ por e o n v e r -

m.:.1 yor •.

E 1 s e g u n ;1 e, r1 o el. 0 e o ns t :D d e u r1i v e r r. : 1 ,~ f i r m 2 t i v .~ y un i v e r s :1 l
?eg ~ tiv c . concluyend o Lmb a s un 5 univ e r s : l n~gs tiv a:
~

hombre es

~ t odD

.

,
ning un a
p.t., t1irgun e
Y se
sión

r ~d uc a

~1

sinpl~ y

s~~ und ~

moño

tr ~_r.. spDeición

~rin ~ l.

pi e dr ~

es

~ nim ¿ l ;

pi~dr ~

~s

hocbre .~

d~

l a primer g f i g ur a por c o nver-L. ·.:1 1 ~ mf-•nor y 1 ~ c an clu sió n.
•

El terc e r modc con s t e
firm ~ tiv a

c~nc1u y8~d~

un ~

a~

univer s ~ l

p ~ r ticul c. r

hombre

e~

de

r ~ duc e

1~

cu ~ rto

cl

modo de l m

p &amp; ~ticul ~ r

o

~ n1m L

-a

1,

~nim tl l ~
~s pit d r ~ ~.

p.t., a lgan h oob r e no
Y se

y

~~g~t iv u:

.... ning
.
u na pi.. e d r a as
~ lgún

ncg~tiv~

pr ime r ~

p r co n vPrsi 5n simple

m ~ yor.
l

El cu ar t e c ons t ~ ce u ni v e rs ~ l ~f irn a t i v ~ y p s rticul ~ r
.
1 ~ ! ncg a t1v ~~
tiv a c on cluy en d v ~ ~b ~e u n e p ~r ticu

5

~

"' t o el o h o rJ b r
~ l g u ne
p . t.~ 2 l g u n~

e e ': r_in ! .1 9
pi e dr ~ no es c nin ~ l ;
piedr z no es hombre~.
P

1

Y s t.: r e d u e !1 &amp;1 primer ~ c do de l ru primer 2 f ig ur ~ por re ~ ucción
ü l a bPurdo. ( 5) •

10

~ b s ur do

Re ducción s l
\

19/

L~

r~ducció~

~1

.

~b~ urd o

c onsis t e en inferir e l opuesto
d e un tt d ~ 1 .) s dos p r ~ r} i s _ s 9 ~ p ~1 r t i r d e ] . o t r ~ p r en i s ~ Y d e 1
opu e sto de l ~ c 0n clusió n . Por ejemplo : t ones a el o pu es t o d e -

15

lm

concluEi6t~

siguiente ~

con l a m ~ yor de
del pri~er ~odo

-

est~

¿~

cu ~ rto

modo, y

pr~mer a

ls

•

pi ad r ~

'to d2
f

i ~ ur ~

f

ee

h-nbre ~

...

co~ s tru yzse

de

est ~

c ~nj unt snent~

.
un si. 1 og1smo

m&amp;ne r ~:

•

�•

-8•

s nin ~ l,

. . . tcdo hor:.bre es
tod~
•

ee hotibre;

piedr ~

piedra
es !lnin:.1.
p.t.,to
da
•

20

Est&amp; conclusión s~ opone 2 . la menor del
esto se denoninP- nrobar por el ebsurdc.
•

Segui~os

s hor e con 1 -

modo. Y

~

-

~

Tercer&amp;· F igu r
ílO/

cu~rto

tercer~

f igur~.

f~gu

Ls tercera

rs es ~quell&amp; en l s cucl el sujeto as el mismo en émbss pramI
sas. Pera ~ st ~ figur~ d~remos lss siguient~s reglas:
1~

/F3/Rl : En

•

m~y o r ne ge,. t l.• v ~ •

,

•

25

µn~

tarcera figure ne1 e se sigue de

; L~ t~rcera fieur a sierr.pre concluye particularmente.

/F3/R2
,
•

t1odos de . le

/11/ L~ terc ~ r ~
de dos univ~rs e les
firmativ e :
•

figur ~

Te-rcer~

Figur~

tiene seis modcs. El

~ f irm ~ tiv ~ s

qu~

•

concluyen

prim~ro ~ consta

un ~

•

-

'
honbre es sustonci
B.
todo hombre es ~ nimsl ;

5

~to~o

\

p. t., fu lgGn

p~rticul~r ~

sni~al

su~t e ncie~.

es

•

Y se reduce ~ 1 t ~zcer modo de l a pricerc f i ~ ura por conversi5n
por a ccidente de l L ~~nor.
,
\

10

El segundo modo const ~ de univers n l neg&amp;tiv g y univers~l
firo .h, tiva cot!cluyendo amb o s en ut .. a p~~ rticular negativs:
~nin g ún

es • piedr ~ ,
t'O ñ o h oo b r e ~ s .e n in .:1 1 ,
p. t . , ~ lgitn .:2nin ~. 1 no e s piedrG

~

I

ho~bre

,¿#&gt;.

-

'

'

Y 98 reduce ~1 - cu 2 rto Medo de l g primer a f i g ur s por conversión

por accidente• de

l~

m~nor.

'

.

15

El tercer modo conats de p ~rticul :· r s firrn a tiva y univers&amp;l
afirnativa c oncluyend.o smb ~. s una ~. firm ~ tiv ::. perticul .r;~ r:
1

p. t .

~

e lg6n hom~re es su s t~nci &amp; ~
todo hombre es ~ nim n l ;
~
.
1 e ~ suet &amp; nc 1~
. ... .
s 1 gun
~ n1m ~
1

20

Y se reduc~ s l terc ~ r modo de 1 ~ pri~er a figure, convertidas
ln m~yor y la conclusión simplement~ y tr a n2nuestas
.
•
•

'

El· cuGrto modo const~ de universer ~firmativa y particulaL
afirmativ e concluyendo una ~ firm~tiv 2 p~~ticulsr :

,

�-925

_, to1o hombre ~e eus t ?nci c ,
~lgún honbre es s niD a ls
p •t • ,

~

,,,.
1 g un

. ..i r~ i. r1 u 1 es

su~

. ~ .-

t &amp; ne 1

..
•

Y se ·reduc e. :. 1 tt:rcer modo de 1.s prim er&amp; f:I.gur tJ) por conver.:.
sió~simple de. l e ~eno r.

El quinto c ons t ~ de p~rticul ~ r n~g 1 tiv ~ y' unive rs l l c firfl&amp;tiv 5 conclu y¿ud o 8 nb ~ s en u ne p ~ rt i cul s r ne3&amp; t iv s::
•

•

,,. ~ 1 gun
,,,.
h on b r e no ee r·1. e d r e ,

30

todo ho~br e ee ~n im ~ l~
p.t.? a lgan s~ i~ a l no ~s piedr a ~ .

•

•

se reduce e l primer nodo ae laprim er u pcr e l ~bs ur do . T5men
se pues
21 opuesto de 1 ~ conclusión c on cu á lquier ~ de l ~s doe
•
pr e ois cs ~ infi ér~se el opuesto d~ 1 ~ otr L~ como p. e.,

Y

5

'° todo ~n im a l es pie c! r ~ ,
todo hombr e es a-.nima l ;
teda hocb r e es pi• e d r e ,,,. .

p •t • '
I

Est~

conclu sión ~ eí obtenids c on el primer ~odo de
xs fi gur a co n tr ~ dice l a m ~yo r del quin t · modo.

1 ~ prim~

El sexto c onstz d ~ negatív ~ univ era~l y af irE&amp;tiv e pa rticu
l a r c on cluyendo amb~ s un e negativ~ p ~ rticul ~ r :
10
•

p.t.~

Y se reduce
sión siople

~1
~b

l

~ningún hombre es pi e dr b,
~ l g ún honbre e.s ~ ni~~ l ;
~ lgan ~nima l n0 es pibdr a ~.

c~ ~ rtc modo
s men~r.

de

1~

priter~ f igur ~

I

\

'

por c onve r--

,
•

Algun~ e

15

otr ~ s

regl ~ s

/generale s /

eiguiente r eg l a ae 6p lic ~
cluyen indir ¿ ct s nente u n~ p ~r ticul sr

/12/

L~

~

'

l os si lo gisno s que con

•
negt. t i v ~:

-

RGl : Ningún si l ogismo que cor.cluy L i ~di r ec t emér. te con un ~
~ticulsr ne&amp;ativa pu~de c oL cluírl ~ directam~nte 2 y
~ i qu -·~ c on cluye ~i rect sme.n t e no pu .~ de concluírl 6 in
dire.ct ~n€. nte.

20

Y

t ~abiÉ n

est~

otre :
•

· RG2 : Le 2rinera figura concluye to ~os l os géneros de propo
p o s i e i o Il e s , e s t o 'l_9 2 un i v é r s ~ 1 e. &amp; ;y p s r t i e u 1 a r es , a f ir
ms t i v ~ s
ne ge t i ' ... .:. . L 2 s e g un d m 2 s 1 o un i ver s '1 1 es Y

y

25

p ~ rticul s ree neg a tiv~s.

ticulares
s4les.

a firm ~ tiv ~s

o

La tercer ~ 2 en fin, sólo pa r
•
•
y neg : tivss,
pe~o nuncs univer

�•

-10\

..
•

/l .J~/

~
B~'i.RB

ARA CE L n' RE PT Dl..t. RII FER IO BARALIPTO N
CELANTES DABITIS FAPESMO FRISESOMORUM
. 'f -

•

0

CESARE CAf.i ESTRES FEST! t O E AROCIIO DARAPTI •

FELAP TO DIGA~ IS DATISI BOtARDO

.

FERISON.

(6) •

'

5

10

•

i) En est~ custro versos h3Y 19 dicciones (7) que sirven pera signif ic.~ r los 19 nod.cs de l ~ s. tre~ figur '.B, de m a n~:s que i a priGer ~ clicci5n repres~ut ~ el primer modo de 1~ pr1m~
rs figura y lE eegunde el segundo y as í del r~sto. ~e donde se sigue qu~ los . doe v e r sos primero s St deber un a plic a r ~~loa
modos d~ l a primer _ figur~, el tercer ~erso --con excepcxon·
e.el último v oc a blo - - sirve p :.. r~ ret E.n~r los modos de la se-gundn figur~, de naner ¿ q~e su primer o d icci6n significa 61 primer nodo de l a segur.d e figura, 1 &amp; se g und ~ el segu~do Y así
lss demf~. 'Ls últim s diccién del tercer v~7so conjuntanent~ con l ~s 1dicci o~ es del cu ~ rto verso a~ a plics n , por su orden,
e 1 os mo d os d ~= 1 ~ s t e r c e r ~ f i g u r .::i • .
e e ? ~ b E: r , s d em ti s , q u e: p o.r 1 !l s e u ~ t r o . .v o e !i b 1 es [u tiliz 3n~ V deb¿n ent ~r der8e lo ~ cu s tr e g ~n eros de proposiciones. Por ~A's l ~ proposición univ ~ re ~ l ~ firm ú tiv s; por ~E,, • \ l a univers g l ~e 3a ti v~ , pcr '!~, 1 ~ p ~r ticul ~ r ~ firm ~ tive, y i i )

15

por

20

eo n v i

~o,,

1·

p ~ rticul ~ r

negQtiv~.

iii) En c 6de dicc ión h~y tres síl~b~s y si e lgc quedgse no d~
ber~ teLerse en cuent a~ ~ no ser
que s~ ~ un e 'N- como luego
se ver ~ len p.53~ 5- 7). P or l a prin e r ~ de 1 ~s tres síl~b a s d~
ber ~ entenderse 1~ proposici6n m ~y~r dtl silogismo, por 1~ s~ .
gunda, 1 ~ m¿n o r, y por l ~ t~rc é r ~ , 1 ~ c on clusión. Por ejemplo
1 ~ primer ~ Jiccion -- EARE ARL-- ti ~ce tres s íl ~ b a s en c s d~
1u t i a d e 1 ~ s e u e: l a.s h ~ y un !: ""A ' s- y p e r e s t ~-:1 ~A ~ t r ~ s v e e e s r e p e
tid ~ se indic ~ q ue ~1 µrimer n~1u
de l ~ primer~ figur a consta de dos pr op0 sicior.es univers ~ les ~f irn ~ t i v cs quP. concluyen

-

25

UL ~

univere c l t ~mb i ~n s firm n tiv s . Y ~ sí h 2n de entenderse l&amp;s
rest sn tes dicciones segÚ~ l ~ e VOCGlA6 qu e COnteng ~ c
el or~
den que ~~et ~s gu~rd~nJ .

ry

•

•

30

iv) Deb~ s 6bers e. ~ ~ de~ás~ qu ~ las cu~ tr o prineras dicciones
del primer vere o . comienz ~n con ~stse c ~n son sn tes : B, e, D, F,
y lo ~ismo l ~s siguientes. ESt~ signific ~ qu e todos los modos
represent ¿Jos pcr dicciones que coai ~nz~n con un a ~B~ deben reducir~e ~ 1.priner medo de l s prim ~ r c figur~, y que todos los
modos s1g~1f1c ~~&lt;l cs por l &amp; dicci5n qu e conitn z s por ~e~ se red u e e t1. ~ 1 s e g un d e 11! e j o
t e 1!1 b i é n
d e 1. 5: p r i me r s f. ·i g u r ~) ' 1 ~ € que comienz ~n pcr ~ e~, ~1 tercerc, y l ss que l o h s ce,p. por ~F~
al cusrtc.
'

e

•

Dond~qui~T a qub S€ encuentre un ~ ~s~ ~n est a s dicciones
eignif ic ~ que l e prúpcsíción s eñ~ l ~&lt;l ~ pvr 1 ~ v o c~l iomedi a te~ente ~reced~nte dab ~ convertir se s implemente. y ~P~ signifi-

v)

...

5

c a que l r1 .propo sición cebe canvertirs t:~ pot· c:.: ccidente. cuando

�1

•

-11-

aparezcs ~ M; 0. Sta l e tr c signif ic ~ que debe ef ectusrse tr a ns p os i e i 6 n e :i 1 ~ s p r e mi s ,., =• l . : t r a f) s pos i e i é n es h s c e r un él meno r
d~ le m ~ ycr y vicever e 2 . Dende ~ p~rezc ~ # e~ se q uiere indic mr
que el modo sefi ~ l ~do p ~ r es ~ p~l L br ~ d ebe prcb ~ rs e por redu cción a l ll baurdoº
10

[i 4] Au r4q u ~ Ar :i.s t é t e 1 e !l ~1 u es t r 3l en 1 os P r i me r os An ::l l í t i e os
( I , 2 7 , '• 3 &amp; 2 O y s s . ) qu e 1 !l a ev o t, i ·,.. : e i o t:. es ~ n 1 ~ s e u e 1 es n o se
sigue conclu&amp; i5n de l j ~ premie Rs son inGt i le &amp;, pues se p¿rdería tiempo e~contraLdo términ os c on l o s cu ¿ les no h a y c ombin a
ción v é lid ~ , s in eob ~ r gJ es útil l s búsqu eci ~ ae t a l es ter~inos.
.

15

Así pues, cu cndo St h ~ g ¿ inútil l s ccmbin n ció n porque v s coütr &amp; l s s r~gl es de lo s silogismos ~~ t eriormen te i ~ dic 5 d as hebr'n ce hac e r ee ens~y os t oman do dos esp~cies c on un g éner o
como 'hombre ~ / ' 3 an o ,/ ~ 3 n im ~ l~, o dos especies c on un pr~
pio de a lguno d ~ e llos ~ como ,hom b r ~ ~ ¡ ~ a sno~/ 'c ~ p s z de r e ír'
o con un o aspecie c on su g ~ n ~rc e c or su pr opio, c omo 'hombre~
, ~ . En e s t os ens~yus se
,
anima 1'/ , c ~ p~z d e reir
e~ c o n tr ~ ~ ~ n 1 o e e j e mp 1 e s
(1e e u a d os . ? a r ~ 1n o s. t r a r ~ i 1 o g i s mos f et 1 e o ~7 .
i

•

e

5

Eccoutr a r ejeopl o s ~ onelste e n t c n.J r l Ls timr~inose:i l os
e u ~ 1 E: s 1 ~ e p r e mi 2 4~ s s e ~ n v e r d et. d e i · .!l s y l l e o n c 1 u e i ó n f .s 1 s !l , mentenjeüdo l 2 e prcpo a ici~n P~ c o n i ~ o ~ sn e c ~n ti &lt;l ~ d y cu s li-d s d • S u pon g t:. mo e 1 t. s i g u i e r.. t &lt;:- c om b in ~ e i ó n in ú t: i 1 :
'~ingún

10

~ing u n
p . t ~~ n ir g un 5

hombt ~
oiedr ~
pi e~ r~

•

e 5

: s n o,

~s

h0mbrt ;

es

~ en o ',

el

~ j~mp l ~

•

...
re .aisi :

~ decu ~ do

se

i n fi~

-

1 e,
n1ngun ~ sno e e h 0mJi
ni.. !1 g ú, ..:. e .si p . 71 z ll. e r E. í,,._ r e: g · •• · e r. '&gt;
p .t., n1ng u ~ c ~ p a z ae r e i~ es hombre ....
. ....

•

¿&gt;

.~t '

.,.ao;, ~,v

15

Aqu1, como S 8 ob3erv a r á , l ~ s prerais ~ s ~ou vP.rd a der ~ s y l a
conclusi ón f 2 ls &amp;, y se hsn -ma ntenido 1 - s p1emisas c on l a misms cantidad y cu ~ lid a d en · un o y ~ tr o s i lc g ism0 felso.
,
•

'

,

.
•

•

,

•

•

�•

•

•

•

\

•

r

..

•
•

•

'
.. •'
•

•

•

,
,
I

•

•

•

•

•

•
•

,
•

1

•

•

•

•

�...

'

I

•

. ..

.
•

7R P~TAD C1

•

VI - SYJl' 0S IC I 0!JE3
1

•

Lo en u i1 e i ~ de pu e d ~ s e r e o mp J_ e j e e, in e o n p 1 e j o , E j e m p 1 o
1
. de c0rn-pl e jo e·~ 1.:el.] hot71bre corre..P( 8) ~ ... honbr ~ bl :.i.t'co ... ; ejel!l-

L-1.)

5

plo d e incomplejo,

~ hoohr e; ,

~s

qu e

u ~1

t ~ rmin o

iricomplejo.

,..
lo~ t~rmi nos incomplej o ~ o a ig ~ ific 4 sust
~ ~ ntid J d, · o cu 3 lid ~ d o r e l ~ ci on 9 o ~ cció n, o

Csda uno d?

_n ci a

o signific ~
sión,
o cu~lquier a de l ~ s deQts [c ~ te g0rí ~ s] .
...

p ~ -­

1 o·

L2) Ls

•

15

signific ~ ción del térci~c~

t ~ l como se eü ti end~ ~ -­

qui, consist~ .e~ l G represent ~ ci 5~ de l s c es ~ por medio de un
v o e e. b 1 C'r [u t i 1 i z ;Q d oJ e o n v en e ion &amp;r 1 rn e n t e • P ú r 1 o e ;.is l r e o mo tod o
cos s o es univers a l o sing ul cr, convio~ que l 5 s dicciones qu~
no signific ~n ni u n ivers ~ l ni p ~ rticu1 G rm ea t ~ c ~ rezc ~ n de sig nificsdo. Y así no deber~n c Jn sider ~ r s~ c omo tér mino s en el . seLtid~ en que ~~ uí tom a mos 1 ~ p s l r ~ c ~ ~te r m ino~, e s to es, e~
rao.... signos univ e rs s l es y p ~ rticul ~ r es .
•

TT n ~ d e 1 t:. s

-

...

5

e ~i ~ ~ 1 e e o s ~ su s t s n
tiv~, emple~nccs c p Br s sig~ific ~ rl ~ u n .. noM bre s u s t ~ ntivo t a l
como ~hombre ... , otr e h a ce refere ~ ci ~ ~! l Q c oe a ~ djetiv ~ y se e~
plea en ese c aeo u n noBb re e djetivo e un v ~ rhc, com o ~bl en co~
o ~corre: Por eeo propi ~mént~ ne h u J ~ ignifice ció n e u s t &amp; nti~ e ,
o s djetiv a , si~o q ue se signific c a l g~ s u s t -ntiv ~ o ~ djetiv ~me~
te, puee l ~ eu s t ~n tiv a cíón o 1 ~ a djetiv ~ c i ó ~ eon modoe de l e s
cos~s que se s i gLifi c s n y n 9 d e J.~ ~ igvific ~ ci5 n . (9)

i gr.. ·S f i e ~ e i o t' e s h a e e r e f

¿ _1· ~ n

.C! l.C€
.

quP.
sil- emb ~r go ~ se
los a djetivos y lvs verbos se dice que ~so c c pu 1 5; •

Loe

nombr~s

6

su s t ~ ntivoe;

#O

~

'

Suposición y Cópul c
•

L-3.7

Ls euposición consiste en l ~ ~. c~pt t cí ón de l
L~

tuntivo por otro.
lo siguient~ ~

10
'

15

ls

suposici~r&gt;

y

1~

signific a ci ón s~ d e

t~rmino su!_

signifi c ~ ció n difi&gt;r~n en
8 tr ~ ves de 1 ~ imposición

del vocablo s 1~ cos s signific ~d~, 1 ~ supo si ción, en c a mbiop es 13 ~cepción del térnino ~ismo --ya sig n~ficente de Blgo-- por o t r o • · Por e j e mp 1 o ~ e u and o ~ e cl i e e . - ( e 1_7 hombre e o r r e .., , e 1
t~rmino ~hombre' supones Ju ~ n · o z Pl : t~n ; y l o miamo o curre
con otros, P0r ello~ l a signific f ció n es ~ nteri ~ r, ~ 1 ~ supos!
ci5n. Y no se ~ pl i c e~ ~ lo nisno, pt1e e ~ sigrific 1 r~ es propio de l a p a l ab ra misoc, mientr ~e q ue ~s u uone r~l o ae d~l t@rmi~o
esto es, de algo que es ya c ~s i un compu es to de p ~ l e bra Y sia
..

-

\

�-14-

nific a ción pc r t c nt o

..-

.
.
su pos1 c 1

~

n

..-

_,

Y

..

Sl.g

~ fic

ci6n~no

son lo

•
mism
o.
•

die~ q u e h s y cúpul ~ cu i~do se t o~~ 1 ~ d cepci5L de un término ad j e ti vo por otro .

se

Divisi6 n de l e s up ~s ic i~n (10)

[4]

20
....

Re y u n '""' s up o s i e i ó n e o mún y

d i ser et a . l E ..- supo s i 8e d~o - ~e u~ . termino -

ot

1· -

cion c omú n es ~q u e ll ~ q u e se h : c~ ro r
común c orn o e l c ~s de ..-hom bre . L~ sup o si~ion discret a es l s
~
. r d iscrato,
.
qué 8 ~' h e ce po r rn ¿ dio de un t er
oin
coro ~J u s n ~ o ..- e~ t ,e h e n b re.... •

..

•

5

•

En l a supo s ición c o~ún s e d e .un e n~ tur e l, Y otr ~ accident a l.
Le sup o sici ón n Qtur s l c on siste e n 1 ~ e cepción de téraino común
por toco s Equ e ll cr l lndividuosJ p e r s l o s cus lé 2 es lícito opl!
carlo, como ~h omb r e ~ que tom a d o ec =i ~sup o ne..-, por . ~ e tur &amp; lez &amp;
a tcdcs l os h ombr e s qu ~ fut:rc n s son Y s er ij n. L&amp; st1poeición a cciden t a l es l a a cepc i 5n d e l t ~ rminc c 3mG n por &amp;quellos que ex!
gen a l gún sg r 8~-dc . r o r e j e opl o ;h c mo ~ s ~ , pues este término -'hombr e ... sup o~1 e e. l o s e ctu !. le.s ~ p er o cu an d~ s e dica "'[el hom11

•

10

br e existi ó ~ s u pone L l os
del p~s~d o y cu ~i~ d ü s e die~ ~ /J:t7
hombre -:x i at i r .:::~· s up 0r.e s l ()S a u e i; x i 8t i r ~n .en el futuro. Y a
s! Ccl mi s mo t é r mi no) t~e ne diver s a s s u pos ici o nes, de a cuerdo
s. 1 a di v é r si ..1ad de . J.~,, p ~ 1 e b i· E-l s q u e s"' e 1 E. wñ a d ::l n .

L-5 .l

1 a s u pe s i e i é n a e e i d :; n t ~ l. s t: d s u r~ ~- d e t i p e&gt; s i mp 1 e
y o t r ~ pe r s on r.: 1 . L ~ s u p os i c i é ::2 s í mp 1 e e &lt;:n s i s t e en 1 ~ ai e e pe i ón
dél téTmi no c onú n p (. t· l ~ c o~ ..':! un ~ v ~rss l sie ni f ic ,1c1 ;:' por el pro
pío t e rmino , Ccr!v cu .! n rlo St3 dice _.. [ e 17 hot"lh re e s e.sp e c·ie ... o -~
.:
1 ~s g .,zr-ero .- , p u es ~ q ui,,,, e ~.. t érn1Lo
~· ~
~ n~ m ~
hc mb re ~ supone e 1 hombr e e n c oT"JÚ1. '·' . o ~ ~lg u n.J d e le ~ it~·f. cr io r r·s, (11) y e l té!.
. a 1 ,,,. s u p 01: €. a 1 ~r. l.l'i1
. 2 1 en e '" ' mu..- n y n.:; a J. 1 g u no de 1 o s
n i. ra o .- e.n im
infer~ o r ea~ Y l o s ~ i smo o cur r~ c o~ cu ~ l q ui e r ctro término común
c e mo &lt;"' ·· • p ~ z d e. r ~ í ·e e s p r ~ p i c. .- ~ .- r a e j o 1 ~ ~ 1 e s d i f e r e!! e i s ..- , .- b la.!l
En

....

w

.tP

15

eo

20.
'

25

30

.e s s e e id e 11 t e

L.-6)

En 1 ~ s

,¿J

..

•

s upo 3 icicnes

&amp; im pl ~ s

s~

~n n v~ rio 5

tipos, Uno - _
a a 1 ~ e upoeici 5n d e l t~r~ i cc c ocGn d , do 8 0 un sujeto, como ~~v
honbre es es p é ci e~, ctr ~ es 1 ~ del t ~ r~i ~o co rn ú~ d a do en un
prsdic
a
do
&amp; f i r m~ tivo, ceno ..-tod ~ hou b r ~ es an i ms l~ pue s este
t..
...
~
.
,
ermiu o
sn1 m ~ l
p1 s &lt;l1c ~ d o ti c r.P supo s iciór- . simpl e y ~ que ~nic e.t"J ~~- ~.- su Po t! e ~ e: ~! - t u r .:. 1 e z ::: d e 1 g t; :¡ e r 0 . o t r ~ , e r1 f i n , e s 1 e s ~
p~sicion d e ~ t ~ rni~ o c o~ ú n d ~ dL
a~ s pu é s de u ~a dicción exce~
tiv ~ ! c~mo
~ odo ~nim ~ l exc e pt o el h oBbr e ~ s irr ~ cional~ ; aquí
e~ t e r mi no · ·h cnb rc ~ i n cluido ~n el pr e dic ~ do ti.tne sup~sici5n
sim ple •. Y ~ e.e ll o no s e si g ue que ~todo an in ~ l axcepto el bom:
b~e es irr a c:i.o n. .· l , po r t ~r te , t ~ d\:&gt; .si nime l excepto e ste hombre
sino qu e h !:y c&amp; quí ur ~ f ·i g u,·::. de dicció'n qu t: procE!d e de lo si:ipl e e l o p e r~ on ~ l. rc l mi s nc modo, en e st e otro e jenplo: ~hombr e e s esp~ci es por t e r. t o ~ :.., l g ún h ·-· r."brc~~ (-~ s e S p e C l.• e , . ,~ ,..-_.. ~$-~
r

....,

....,

J

t.!.1

V

•

/

...

�l
1

\•
-15-

•
•

J

te otro : ~todo ho~bre e9 &amp;n in ~ l, por t a ~to~ todo h ombre es •
este aninsl~. En todos ~stos c asos ejenpli f i c a dos se procede
de suposición s~~pl~ a supcsicién nerson~l .
1

.
R~epecto

5

&amp; que ~ l t€rnico conú . in clu{d c en un predic~d0 Sf
considere sinple~~n t ~ se ver á cl a ro cu and o se dice : ~L a oisna
técnica es 0.plic ab le] ~todos l os contr ~ rio s ~, pu~s s no se r
que ~1 t6rmino ~tecnic~~tuvi ege auposició~ s imple, 1 ~ prop osi
ci5n entera aeri false, y e qu~ no existe t~~nica p ~ rticul ~ r a l
guna que sea da todos los contrari osº L ~ oedicin~ ne es de t o
dos los contr&amp;rioa sino solao e nt~ &lt;le l o s ~ n0 y lo enfe rno~ l a
· gran3tics, de lo congruent ~ y le inco~gruent~ únic ~cen t~, y

-

lo mismo en otros c &amp;s vs.
10

LI]

La s~po s ición p~rsondl co nsis te ~n l ~. a cepción del t~¡
mino común por t odos aus inferioree . Cono cu ~n do decimos ~[e~
hombre corre;, donde

~hombre~

supon e~

todos lo s

inferior~s.

l ~ s sup~sicicnes person ~ le &amp; ee 1~ un ~ suposición ~ ~
termin a da y otr a co u fus ~ . L ~ 3uposici6~ determin E d ~ ea dice~ue
ocurra cus ndo ~ 1 t~rnino c omdn est! t om ~ do i~~efinid~ment e 0

lB] En

15

20

25

con signo p a rticul a rj cono ~Cel] h cºb re corre~ ~ ~c lgún hon5r s
corre~. Y se die~ que un~
y otra de e~ t ~ s s uposicion ~s eg determinada pcrqu~, si ~ien en uns y otr ~ el t ~ rmin o ~ ho~hrt' su
poné; s todo 11.J~bre t en to s i corre ccoc s i no, sin embargo'socverdader~s amb~s a unque existier¿i u t .. so l c; ho~b r e qu~ corr \ese.
Porque hay que tener ~~ cuent ~ que u n e ces ~ &amp;e e uponer y ctr ~
distinta es qu e 1 ~ locución s~a v crd~der~ de un individuo q ~ do.
En los ejemplos an t ¿r iores, s~gGu s~ h 2 diL 10 y ~ , el t ~rm i\
~hombre~ supo~ ¿ a todo hombre t ~ nt0 &amp;i corr ~ c omo si no ; p\ro
ls locución se h ~ c ~ ver~ ~ d e r e p~ri ~ 1 que corr &amp;. Que 6nbasisean
deter~inad D s es obvio, puss cu ~ r.do se di c e ~Qn i m~ l .e s Ju~, ~
nim g l es Plat5n, ~nima l es Ciccr5n·· y 1 0 aism ~e otros, .... )or
tanto , s n. i me 1 E= s t o d o he mb r e. .... , s: e. t r s t .. .1 e u n~ f i g u r s d e i 'i i e e i ón d onde mu eh os d et e r min ar u rl ~ &amp;. u po s i e i ó -.1 7 . Y s· s í e. l t ~ ~rl i
no com~n tom ad o ind~finid nment ~ ti Pn ~ s upc Fi ci6n determin e ~a7
y ocurre lo mismo con e l signo p Lrticul n r.
w

L~] Le suposición c cr.f us $. conaist ~ err 1 ~ a cepción del t~rmi

no coeún por muchos mediant~ el sieno u ni v ¿ rssl. Cuando sa,di
ce ..,todo hombre t::S s nim ,!. l~, el termi no .... liow~re'"' se too ~ po ' muchos medi~nt~ e l signo univers = l pcrque s up one por todos.
En l.ms eupcsiciot.c9

5

cvnfus ~s

s~

d .:\rÍ e l s siguiente V5t riedad :
confusg - por nsc~si~ ad del si gno o modo y
tr ~ que . es c onf us~
por u~cesid a d ce 1~ cos s . Cono cu andv se dicQ ~tod 0 hombre es
animal~~ dond e ~ste término .... hombre~--p r n~c~sid ~ d d~l signo-a e e on fu n c1 e e o n s. o es d is t r i bu t i v o p ~ r a e u ~~ 1 q u i e r e d e 1 os [ -in dividuos.../ &amp; lo!: que supone y cot!lo c a d .... l1ombre ti ene su propi a
•
esencia, entonc~s est &amp; pQl ~ b r e ... es d¿ b e t~n ~ rse --por necesidad de . ls cos ~ -- por tant ss ,:senéi.:.~ cu :..n to s hombres supone ~hombre~y como c ~cl s hombre tiene su pr0pi~ tn imelided, entonces también deber~ tom~rse ~anim a l ; --por n~ c es id a d de l e co~

10·

•

..
•

I

�-

15

20

6-

·
sa-- por t ntos sn1mnles
cuantos eup one el t~r~ino
- ,
, ~hombre~P
.
por tantas eeenciss cu nt~s supone le palabra . es • or cons_!
~
· 0 'ho~bre~
se dice que supone confuesmente
gu i en t e, e 1 t eroin
~
.
de maner&amp; din!cic é (12) y distributiv · pero supone confusa y
distributivsocnte porque se tomé por todo hombre Y supope co~
f.use. Y.. dinámic oente porque es lícito descender hasta c~al~ui!.
r~ de los supuestos, como ~todo hombre ; ~or.t&amp;n~o,_Jua~ o ~~
do hombre por t nnto, Plat6n~. Pero el termino sn1m~l se dice
que es confuso estlticemente, porque~~n ~1 no es líc1t~ el de~
censo antedicho --cono saríe, p.e., todo hombre es sn1msl por
.tantq , todo hombre es este animsl 11'-- sino que Stl da un ~roe_!
90 ·dP. ·, 0 simple ::. lo personal, como .,. el hombro es uns ,,_ cr1etura
dígn ~ -~~a, por t nto, elgún ho~bre y ... ls :ose.~~ le mas herm~
ss d~ les flores · por tanto, elguns rosa • Difieren, por co~
siguiente, en esio: en 1.os ejemplos Gltimos se da suposici6n
simple por parte del suj~to; en el ej~nplo de ~snimal; por parte del predic~do.
...

•

Dudae

•

25

I

5

/ÍO] No debe er1.ten.t1erea au e h~y J oposición entre lo dicho acerca de que en l~ propos i~ión "tod,~ h.(')mbre es a.nim~~l '* el -término ~aniaEl (que es predicado) tengs suposición simple, por
un lado y lo ~ ue t obién hemos expres~do anteriormente ~cerca
d~ que teng a sup o sici5n confusa por otro ledo, pues allí el g~nero se predic a b a por e uss de ls especie, y por ello, el te~
oino ... eni~al ... se toma por .~ quello cotiúJ que e9 el géner&lt;?, y,
~n consecuenci ~ - tien e suposici6n simple pero, en cu~nto aquel.l a natur~li~Z!l comú1 . del ·.propio género se .t1ultiplics por los
supuestos de hombr e , entonces se dice que tiene suposici5n
confusa estétic ~ y no dínsmic~. La supo e ici~n dinámicamente confus&amp; no pue¿e d a rse simultgne&amp;rnent6 c o n l a s imple, ni respecto a los oismos supu~stos ni respecto e diversos, pero la
supoeici5n est , tic s mente confus a puede d ~ rse ~mult~neem&amp;nte
CO~ f a Suposici6n ~impl E no respecto ºa los mismO$, d~sde luego,
pero si respecto ~ tl iversos e~gGn se h s indic2do.
,
.

10

-

Conviene s o lucionn"T a sr l G dif icult ~:. d . &lt;JU e ~perecí ~ cuando
s~ sostenía q ue el término común pr~dic ~ do tenía ~uposición simple y se confundía ast&amp;tic ~me ~ te cun el signo universal af irmetivo del sujéto, como en ~1 c s 30 ~ todo honbre es aaimal' •
•

•

15

•

L11J Pero~c:eo iEp~s!b~~ que el t~roino conún predicado se
confund a cst&amp;t1ca ~ d1nsmrc~nente con el signo universal af ir
mativo ~e~ sujeto, co~o en ~todo honbrc es animal~y en otros-

casos s1m1l~res. Po:que, eegún señ~l n Porfirio (Isag., 7,4-),
todo lo _que se pr~dic s de otro, o ee n r yor 0 igual que aquello
d~ lo qué s e ~r~dic ~ y se refiere Porfirio s l~ predicación de la su:tan7:s pero ~n este caso ~todo hcrnbre es animsl' hay pre~1cac1on por e1 (13) y no se predica igu 3 1, por tanto,
se pred1ea oás, e s ~sí que no se predic ú ~ccidentalm~nte, por
.

'
•

•

•

�•

-1720

25

5

•

1

10

15

20

·

5

s~

predic ~

sust 5n ci ~ J

o esenci a lmente, por t an t o, se
predic~ del gén~ro o de l e di f erenci a y c omo no es de l o di fe
renci~, entonces se predic~ del g é nero . A esta [áificultgd] h~ y
que respo~d ~~ qu~ 1 ~ n~ tur ~ lez a del g2n ero mu ltiplic a da dináo i
c ~ o est $ tic ~raeu te no es géner~. Por t en to ~ cu t ndo s e di c e 9 to
do hcmbre es ani m a l~, c 0mo ah í s~ predic a ~el g ~nero, no es p~
sible multiplic ~r el términ o c o~ ún n i din ~~i c ~ ni e s t Ztic a men=
te porque significs l a n ~ tur s lez ~ cel g ánero, de o tr o medo y s
no sarí ~ género ~ sí como si s~ c onfu~&lt;liese 'ho~bre~din~mics o
est~tic
a m~nte y : no se rí ~ especie •
.
t&amp;nto,

o

.Esto se v e s den!s cl ~ r ~m e n te en ~ 1 tr a t s d o prinerc de lo s
Tópicos de Aris tótelee. Se dice ~ llí (top., I, 8, 1Q3b7 -17 ) qu~ es nec e s a ri~ que to do ·10 que se predique d e e l gc o pueda
predic a re ~ conv~r s~c~n te de ello o no. Si p u ede pr e di c a rse c o~
vers&amp;mente ent ch ce &amp; s~ tr ~ t a de d efifiición o propio ~ p~ ro si no pued e pr ed ic ~ rse convers Q~e nt ~ d~ 1 6 co~ ~ , o bien es l a de ºfinición de l a cos n o no l o ec . Si no lo ~ e, ~ n t ~n c ~ s &amp;e tr a t 2
del accidante y si es de f inici6n o e ~ e l s ~n 2 r o o PS l e dif e re~
cia. Y sP.ñ a l e ~ llí A ristétel ~ s q u e Ps t A ~s prr-~ic ~ ciór. dirt cta
y que
1 ~ especie es s ujeto ec si o m utiplic ~ d $ . Es ~ sí que en
el ejemplo ~todo hJrabre ee sn in a l~ s~ ' trQt c d e un a pre&lt;lic&amp;ci6n
direct ~ y l a ~specie es sujeto y no &amp;e p r P dic~ l o ig u ~ l o l o ~ ~
cident ~ l, por t -~toj o es géne r o o ~s difere L ci ~ . ~s ~ sí qu e no es dif~renci s , por t 3n t o es, g e n~rv . Y ~ eí vo l vem~s rle n uevo &amp; lo nisQo .que decí Emós ~ r1 t~riorn ~n t ~ . Po r ~ s o ro es posible que e l t ~rnino c om G ~ predi c ~d o pu e d _ c~ nf u ndir s ~ n i e stt ti
C 6 ni din ~mi c ~m~n t e .
~

El t odo u~iv ~rs a l --que es g~ner c -- y tl t odo cu ~ n t i t 3 tiv o
son opuestos. Ie ro el t odo cu ~ nti t ~ tivc e s &lt;l~bl t· . Pu e s h _y ¿ 1gún tod o c om¡,le t o ~n c . ttid~d c owo s ~ d~ ~ Í n Qpr e q u r s e c0nfu~
de ~1 t~rmino cc ~G~ din ~~ic &amp;ne~ t e y h a y otrL tod~ incocp l eto o
d isminuído, c~ mo siempre que ~e cónfu ~ d c el tér min c c omún e ~ tf
tic ~ mente. Por e ll~ ~ si se m ult~pl1 c :~ e l t ~1min o c cn Gn s1mple bente, t ambi¡n se h ~ ce simp l em€~ t e u n tc~o cu ~ ntit ~ t ivo, y si se h ~ ce ~ l g un B vez, e~ tc ~ C tS se h e ce. Pcr ccr s i g uielt ~ , si es
imposible que ~ l tc do cu ü n tit ~ti v o o e ~ E én ~ r v de es t e codo, t ~~
poco es p os ibl a que se le c onf u nd ~ CJ ~ e l tétmino C J ~ Ún predic a do cono decÍEn lí es que sos tien en 1 &amp; n pinión refut s d ~ an t es2 .
Aquella com p~ r ~ ci 6t. seg Gn l E cu s l l ~ e i nfe ricres e e reducen
~ su sup ~ rior, s a op on e ~ es t ~ c om p sr ~ c i61: segGn l ~ cu ~ l e l s~
. perior se reduc e . e~ lo s inferí res, p~rc , s e g ú n 1 ~ primera ,
se ~om a ~com Gn~ en r e z6~ de le comG~ --y así el propio c om ~ n cvntiene en si t r¿ o ~ los que l e eon inferio1es--- y ~n c ~ mbio,
segGn l a s~gl1nd ~ , se t o~a ~n ultipl ic~ndo'o ~ c onfuso~o se multiplic s el cumGL , ~ r ~ tod os o p ~ r P alg un os, por t an t o , si e l
g~néro es t a &lt;le
pcr s i en r B z~n de l o c~mún, no es posible que pued ~ multiplic ~ ree de este co~o .

Y todo esto l o

cc ü c P.de~os .

'
•

\

•
•

•

•

�-18-

Solución
10

15

[J. 2] L !.. r B z ó n que 1 0 s m,, v í E re s u 1 t ~ f ~ e i 1 d e r e s o 1 ver , Di e en
O.os opoeitotes _ 1 - t e s i ~7 q ue cu Lndo ~e en unci ~ ~todo h~mbre
es ~nim ~ l' -- y pu~stc qu~ s ced hoobre le e tr ~ sponde su ~
senci a y su ni~ · lid a ye q ue es impo s ible q ue a l go sea hocbre
sin que s 6- mnin~l- - el tér mino ~ nio_l' _supon~ por t sn t s ~ n!
ma 1 es e u s. 1.. t o s s u p o .. g ~ e 1 t J r n. in
" 1 o mb t ., ~ ~ • D e e 1 ro~ s , pu e s que
en este ! r g um ento no hcy f&amp;l~ eded, pues cu ~ndo d 1g
todo hombre
es blenco o ' t odo hombre es negro~ c om es imposible que slgo
•
•
sea hombre si n o u ~ sen ~nim~ l, es n~ces ~ r.~o q u e se entiendamt ~n tos ~ni m~ l¿ s ·o t~nt s ~n im 5 li da d~e en el sujeto cu an tos se ~ n
,,,,.
.
,,.
,
los hombres cue el t e rmlt!O s up one .
"'

20

Sin e mb c. r go ~s su perfluo de cir qu . 1 ~ multitud de tod 6 s es os ~r..im!:. lid ~dt:.s esté a llí p o r Ln ultiplici ds d de.l predicado,_ - '
cu ~ndo se predique ;b l ~ nco~o 'negro ~. Po r t en to, digo qua pr~
. a m en t ~ porque ..,. hcm b re ""' asts
" c ~ nst1tu1
.
~ 1
_. ~mente h a bl a~
cis
co -- 1 og 1c
.
1' y ~ r~c~on
.
1"" , por eso es por
do, no n tur ~ 1 mente-- por , anima
~
lo a ue 'h omb re ' ti ~ne d¿ por si ~~nim~l'. De done~ se sigue que cu ando se multiplica ~ hombre', el t~r m ino tiene en si la
multiplicidad ée esss 6n im ~ lid e.des . Pe ro cu ~n do di go 'todo horn
bre es bl~nco'o ""todo hombre 6S negro~ el preaicsdc de ningún modo incluye en s i esas ~~iot l.id ~des .
~

25
•

mti ne r o E- i.ni l ~ r e e u r r e ~ n 1 !! p r u p e s ~ e i ó n , t o d e h o mb re e e
nim s l,,,,., en 1 cual se predic ~ e l ggn fu r o . E~ elle e l sujeto es
'tiombre~, y en el se ~n ti ende 1 : mult i tud
.de es ~ s an im~lid n des
como y~ se hs 1icho. Y se pr~dic pst ~ g~ne~o ' ~ pin ci l,,,,. que de
D t.:

5

n 1• n eu-- n ne w:1 o .... 1.:: e o~ ~- u -r: 1..~,J f!:

10

- -

n 1•

"""*
•
1 n ~_n1 1• e . n 1• e s t I 'f~
t 1 e __ me n t e - -

.-t •
~~

s 1• no

que est~ ~hí r epr~sen t sndo l e e~encir mi9n 3 de l g ~nero coman
predic ~ bl~ de muchos. DP dc~rle se s i g u t que ' ~ nimsl' se pre•i
c a y s~ entie:~ de
e ~ e l sujeto de ent ~ m ~ nero : ~to e o a nim a l ~a
cione l ~o rt e l es ~ =i~ e l'.
•

-- e s

Y lo rnisno
~

.
n1

~s

~

2vs t ~ngc

.1 c "

t :.i. t
~nim ~ l

.
11 l.

re ~ p~ct o ~
...~ 1 n e i:' ~ e e men t e ,

.

.

tiese d~
en el hombre ~s t o
En tes de q ue se le h cg~ s uj eto ~n
e i ón ...~ et u - 1 o p o t e r, c i ~ 1 . ( 1 4 )

que no se c ~~ fun de el verbo
Pvrque lo que hubies e o exi~
t ení ~ Y~ s ujeto por si mismo
uu ~

propoeicíón cJn predicaJ

15
•

20

Y por est ~s r jzon~s ¿estruímos 1 ~ di vi s ión ~nteriorcente he
·~
,,'Tj:'
1
. .
C h ....
·-~
- s s up os iciones c onf us ~ s se.~ ñ~J. - r 1 ;~ 1 a s1gu1en
·
·
t e v~
~ r 1·L·
~
d sd: confus e por nec¿sid a d del si2no 0 modo, y otr ~ que es con·
· !us E P~~ n e~ esida d de l m ~os L '' . P ~ es de cimos a hor ~ que tod c ;onfus~o: Se da ~cr ~ecesid~~ ñel wodc . Corao por ejemplo en to~o ~n:tm &lt;J l r :. c1cn úl ncrtel ~e e nit:i c l ... ·1 onde e l término ..- o.ni
ma l , s~- tom a ' n~
vi·~t d ~ 1
.
~ ....
.. u e~ e s i g no ~ p o r t o d o 81 n i M ~ 1 q u t. s e s - hom
u r~. Y ..l~ o mismo
..3 .
h en! b re es a. , n1m..;;
· , ~ l'
d
d
.
, en este o tr o c e so.• ,.Jt--º1...''on e e 1 term~fio ~Grnbre ~ s~ tom ~ no so l o por to~o h0abre ii
no por : odo ~nim o l que se~ hombre. Y, por e so decimos en con
¡

('!1

sehcube nlc1 c ' que h a y e hí t an t ~ s ::n it!! ~ li 1~~1se; cu ~ nt~s 'hu~ ,~ nidades
-- ~ cn¿ o n ~ tur a lm~nte-·
·
, pues i ~- h um ~ ~id~&lt;l
es 1 ~ mism
a --en

�-1925

lógic~,

n ~ tur z lez ~ -- en cu ~ lqui e r h oob re individu ~ l
ic~ntico el h ombr e ~n c cmún. D¿ &amp;hí que e l qu~ se ~ ~est a ~o ~ ~ quell3~ ~ nin s li d ' d , e ~ o o cu r re ~n r 3 zÓn
la m ~ teri ~ . En ~ 1 n ivPl nEtur~l ~ni h um~nidtd ~ es po r si y
es distint ~ ~ ~tu hu~ , nid ad ~ ~ oe l nisno noco que ci ~ l m ~ , po r
1~ cu a l mi huo ~ ni cl~d est ~ ~n mi, e s dis t1 i1 t z &amp; tu ~ l ms que es

no en 1 :
le mismo que es

ne

erv ti d~ tu hu ~ ~ nid~~. Y púr el l o urque el si gn o o o~
do ccnfunde ~hombre~ no c on funde ~ ~ nic ~ 1 ·, pue s ~ __n i m ~ l~s e contrue a ~hoo b re- pvr sus diferer.ci a s .

c3us ~

D~

donje

necesid~d

conclu!n o~ ,

d~l

signe

0

pue s, que to d ! c c nfusi5n o curr e pcr
de l mo do .

•

\

•

•

I

\

\

•

•
•
•

�..

•

•
•

\

•

..

•

•

\

-

•

•

•

•

•

- -

•
1

•
•
•

•

•
•

..

,

-

•

�•

NOT!-tS

,

,

Sólc suprinc de éste Tr e t stlc IV e l n uner E l / 1 / c~rre s -­
ponJiente ~ l as 12 prim~r ~s lí~e a s de 1 ~ ed. DP. Rijk, por tr ~
t ~ rse de un ~ &amp;imp le r1 efinici6 ~ ¿p lo ~ u ~ ~s u n~ oroposici6n _( ;¡ or~c ión
C!Ue ~ f irm ~ e n ie g .a E. lgo ..::. e ere 2 i a ~ l go , o ~ p &amp;r t ir
9
de elgo : - or ~ tio ~ f firm ~ tiv t vel neg Qt i v ¡ 3 licuius de ~ liquo
v e 1 1 l i e u i u s ,. ~ b g 1 i c:u e )
s e g u í a!',; ñ e 1 ·~ 1 i v is ón u s u ti l en un i v e r
s rt 1 r:_·f i rm ~ t i v r::. q u e e s '' p r ¿ (1 i e - d g oe t o &lt;l i&gt; ~ ' o/ u n i v e r s -:. 1 n E. g a t i - va.

J. •

1

Obs€rvese que PH define el silc g is ~0 preacin d i~ndo ¿ e l a

2.

c~·clusien.

m~~
l~s

P~ r~

el l&amp;

c ~n alu si6n

es u n

~. rgumento~en

s i mis

osee, u~ ~ prcposici5n prob ~du p0r el sil og ism o (i.e., ~or
dos preoi3 ~ e). Cfrº Tr~ct~tus V, 55, 19.

-

T ~ rm in os

i t l d ~ f i rt i d os ( ir. d ~ f in i t i 1 . - F 1 t ~ r mirt o in d e f in id o
es un término común Gin signe (ter~1nue c~~munis sin~ signo);

33 •

nroporcion ~s t ~ se d e L~~in a pruposic1ón in
definid :~ ·~ (i.e., si11 cu ..J:n tific ~ r) , c ..~ mo 1·hor:ibre corre ' 9 donde -

cuand o

inte g r ~

u ú~

no h=y determ~. ~ ~ cien de si es ~todc~ , ~ l g un o~~
.,. -:: s t e ..- , ~ t e • ( ef r . _ T r .l e t r..: t u 9 I , L:. , :! 1 - 2 ?. )

~nin g u no~,

-

/Fl / ir..d1c. ,;. '• Fí g u1 :i 1 '' ~ ec 1 1$ 'R. e g l ~ s (RF. ) de 1 ~ s~gund ~ y
tercera figt1r~s utiliz ~ r~ /v~/, /F3/ r ~s p~ ctiv :a ente .

.4 •
•

Pcducci~; n

S.

~l

sba11r c1c, (Redi.1ctío pe¡- iUQossibile)...!.-":·
Se c o r10 c e t&amp;mbi¡n pc1 l oe nomhrEs de re~. pcr ~ l_ ~bs ur do , irl. por ~s ur
de, red. e le impcsible, pcr lo i~po s i b l B , e tc. Fs t a últim ~ (r~d. par imp0 z, eibil~) es l i2 p!'P f e:r itta
c c.11 únmerJte por l o s .:J_!!
torE&gt;s med iev . . •l €s , incluÍ rJc PE.

,

He _qu{,¡ ~ f en~~ ~ mnenotecni a q u ~ h ~ p, rdur ~ dG por s iglos e n
1 h 1 ó g i e ~ t --- ;.:. d i e i o n .s 1 • T ;~ n t ~ 1. 6i .::. t r i · u e _;_ ~~ !' d &amp; 1 e t r s ( r\ , E , I ,
O ) ~ 1 !' s p re p o R i e i ~ n P. s el e :i e u e r d u s: l
e n t id ~-' d y e u l.t 1 id e d e .2.
mo los d~m~E ae t ~ ll ea (conson a rte 8 B, S, ~9 F? p . r ~ iLdicer 1 ~ figur ~ ~ que e~ h a n de reducir 1 ~ ~ pi~p si ciones ,e tc.) son
d t! i X e 1 u s :i V ~ i l. V €: r: e i 5 r.!. r! e F R • - r u ~ rl ,_ ·~ u &lt;.l r s e ' s in e mb f. r g f1 ' - que no existiesen "G tr 2 s. mnemotecnia$ .:; "y u ñe s p : recid ..~ s p _r 2l
n

p61c ! Js

~ tribuci~n

= ~tr - 5

_ utGr es - ~t¿r1~
ras ~ PH no h_n Eido pr~1 b . . . ,.l ~ e h ..# st r. ~1 11 0Mento. ( Cfr. De Rijk,
o • e . ,e r in t r 0 &lt;l • , p • Xe I I I ' •
los

~stud -~ ~ nt~&amp;,

•

s

M!:! r~ t e r;. g e• 1 ~_¡ p _ 1 tt. b i.· ~ d. i e e i Ó1.l ( e i e t i 0 ) d e 1 v r i g in ~ 1 p o r e o n sarv ~ r e n ~u ~s trG idiom s 1 ~ mi&amp;m ~
c~pc~$n e~n~r ~ l , ~n que 1 ~

7•

•

I

•

•

•

�•

-22-

tom e PH. cubre dé e~te mod o t ~n to ~1 ~enrido de.~p a labre~o __
~vcc sblo~ (que ~ lgunos de l ~s 19 m e nc1~n ~ d a s, c1e~tamente lo
son ) como el de lo s que ne pueden c o n s i d ers rse c s1.

a

El 3 rtícul o clet ~ rmin a tiv c e n nu 8 stT ~ l en g ~ e _puede ~esult a r
· .. equívc:co a l tr ~ d ucir e~ sn':'~ci ~ d ~ lfhu 170. c:i~r1t '' qu e , precisamente, d enot ~ i n det~rm1n ~ c1 cn o ~ndef1 n Lc1on. Como en est ~ e 0
br ss d e 16 gic a tiene, se g6n se comprc b~ r ~ , especi a l importan=
•
ci ~ ma ntaner 1 ~ d~ncrnin a ~ió ~ indetermin d d;~ en éste y otros c a sos simíl ~ res he pr e ferido dej ¿ r el ~ rt1culo ·de est&amp; m$ner s

e e'l

9.

J.

.

L ~ ~ cl ~ r ~ ci6n cuastr e l e ex ~ ctitud
1 ~ b Ls e ~e 1 ~ teorí ~ d ~ l ~ suposición

ae

PF. Aqui se encuentrs
o de l LJ propied 5d de los
. o s ll a m ~ d m po r los me d 1.. ~ v &amp; 1 ~s ' ~ suppos1t10
• . '' • s e tr ~ t s de
t ~ r m 1n
un ir.icio d e se~ ~ ntic ~ lógic ~ en 1 ~ qu ~ l v s lógicos ~ e diev a les
del s . XIII veí nn los divers os modo s s ignific ~ tivos de un nom
bre , es decir, l ~ s v e ri s d ~ s funcio nes ie g ic 1s determin a d ~ s p;r
l a cu e ~tific a ci5n, el signific ~ d o , ~ te. y que -- a 6n c~re~iendo
de otrd vehicul ~ m ~ e t¡cnico que no fuestl el l · ngu ~ je n~tur a l
lleg ~ ron a ~ fin ~ r t ~ l c omo lo muestr ~ el tr ~ t e do de PH.
•
•
seguir
meJor
1 ~ teori ~ expu est a por PH
que, s e gún el, l s suposición pu 0 de se r :

téng~se

P ar ~

10.
t ·!

en

cu~n

-

,

1 nG tu r :.:1 1
\
~

e :Jmuu -

e n sujeto
sinpl t.: - -én predic s do
e11.

pr ~ dic a c·ión
•

SUP . /

·- e'XCLiptl.V E

- !' CCid i"n t e, 1

\ _ d:i s ct: e t a

p c'r son e l

•

p.. 1l r. q t 1 ~- p lJ
1
"'1
•
'"~ (11. v J..... e: p r 1 e e r ~te é n·t P l ..~ s u p _ e ~, n f u s ~. en
n é: e es s- :. !:: ~ t ~ s i gn :! v ::: 1 ru o e i ); y i: e o n fu s ~ n t: e e s s i t t: t e r

'' e o n f u s ~
e.i '' ) ( p o r
nE c e sic ~ d de l s i g~o o de l mv c v } pcr ne c es id 3 d de l a cos e ) en
9 p 4 - 5 1 ~\ ''e r ~ :i ~: " s q u ~ , t r ~ s d i s e u t i r l .:~ s' , r e eh !.. z ~ de p 1 ~ n o 1 a
s~ g u n d t! Y s '"="n ¿:_ l ¿ ~: ue t c d e su p oc i c ió n e v n f u s l. , 1 o es ''por
nec_!
eid ~d d 8 l Ei 5no e c e l modc H. El rech ~ zo d e 1 ~ suposición conf~
e ~ del pr i m ~ r ~ i p o lo v e r ! e l lect o r @ ~a ~ d e l ~nte (en 11-12).
:!

I

.:

11 •

I u : er] or e2 .- Ee decir ~ ~ l os i ndiv i due s q u~ e l sén e ro o l ~
~ sp e cie c o mpr ~ h ~nden . _

12.

1 m~n t "e I d in éroic ~men t e. - Tr ~ d u z e o ~ a í l os a dv erb ioé
E¿,
t
~
t
~c
::
1
1
n1:,! e b 1 ~ 1 t e r I mo b i 1 i t e r ~' p _ r ~ .::. d ¿ p t s r 1 e s l!l ,~ j o.r ~ un ti t e rm in.2.
1 o g 1 ._¡r tl"I
•0
e e. . r e ~,.,n ~-~ ~"'"' n o s '3 t r O S • -!!, ,~ S e T!. t l.º d L- (f e 1 ~ d 1nF.
•
•
• d
·- ":
tl.m1C1
!: d Y
, .

l e est ~ tic i d ~ d s s de apr ende c on

cl ~r id&amp; d del propio texto.

l3"

Est o es, p r ~ dic ~ c i5n d e l ~ eu s t ~ n c ~ ~ .

14.

I ~ fr . .:1 c. e i • ~ d.
"e
.:.. .:;
. .í*p r e 1c r_ c1 0 ~ ~ ctu !1 l o p o te n. ci .:... l\ 1 se refiere e top r o p- e ....e 1 e :¡_ \.,·
- ... ~ q u º
h ag .~. o ~ pu 1 ·• e r (';. h ~ e e r s e .- ~ 1 respecto • ~ e e:.
•.í*

d~

•

•

•

�-23-

Pere PH l e ~ &amp;riim ~ lid dd ~ dP.l hoobte ~~ dep~nde de q u e sea pred!
c n d ~ en un~ prc-pc~ición,

es un ~hech o~ vn tolé gi co, corre,pondiente ~ r~ es~ncif del hcn b re.
•

-

r

'

•

•

\

•

�•

•

•

•

•

•

•

..

'

,

•

,

•

•

'

•

•

I

/

,
•

•

\
•
•

�1

I

•

•

En lm f &amp;mos s pol¡mic ~ scb r ~ lc 2 u ni v ~~s ~ l es, u n ~ discusi6 n
que privo · del suéño --pod~mo s suponE-r qu~ liter _ lm~n t e -- ~ m::s de
un escolástico mediev a l, Guillérm o de Ockh cm (1 200 - 1349) repr ~ ­
sent~ a l culmin3ción de uno de los sector ~s en pugn ~ , ~ 1 nomin a lis
1

-

t~ .

Aunque ee cit ~n con . frecupnci e s u ~ opiniones ~ cb1e los univer
s~les y De r e piten · un ~ y otrs v pz s u ~ t
; ~~ t es forrnul~ciones ~ cer
c e d~l problema, s e debe decir que l e s ohr ~ s qu e e scribi5 no ha n
corrido l a mism c s uert e qu cl su doctri n ~ . Dif íciles de h~1 l ~ r y -qu e sep a mos ha a t o el nomento-- r- u n c ~ tr ~ ducid ~s en 1 nguds mode rn a s en su tot a lid ~dd , 1 06 tr o t ~dos y eecrit oE g~ne r ~ l ~ s s cuoula n
polvo sobre su s lírte. ~ resec o~ . LÍnf! !.lS e~c rit ..... s en u ..... 1 tí n c o r-t u. t! t e. y r e p et i t i v v ~ q u e i.:.. p en~ s pe r mi t ~ r 1 e:. i '¡i s in u ~ e 1 S-:-: d e e 1 g ú n :=.
jemplo concreto, quH no &lt;lE n pi~ s l ~ libr~ i: t e r pr e t e c ién por p ~~
te del lector º Ockh nm, -~ til i ter ~ rio por r o~vic c i5~ y por ele cc i6n
enc ~ den ~ su exp~ e ición er. un ~ c l~r : , conc ~s ~ , esc u ~ t e s€ cu enci : que termin ~ , inevit ~blemen te, c cn 1 ~ prue b~ ~ in f rm s ~--1 ~ ~ rgume~
tsci6n ~i logistic ~ c0ntund~nte qu~ l s costu r1 bre d e s u ~po c _ e xi ía.
0

L s pr~e cn t e v ~rr i6 ~ ,

tr ~ d uc id m

e 8peci _ l me1: t ~

df

l ~s

c a pitulo~

14, 15 y 1 6 del t ex t o l ~ ti nc de l e Su1nm. Logic:e bd i t · do por Boeh
ner (*), preten de~ ~ n prio ~ r t érmi~o, r eunir ~n un ~ so l ~ pub l i c =cióL 1 ~ cloctrin ~ f und ~nAnt &amp; l de G uill ~rmo de 0ckham sobre lo s uni
verssles (ce. 1 4 y 15) jun te c~ L los s r g ume t o8 esgrimidos c on tr ~
Escoto (c . 1 6 ). Coco
e u ~$ tr ~ d ~ l ~ f ~ ncs ~ c uehill~ de O ckh ~ m , es
.
t e 1 a r g ú p ~ s 8 j e de 1 .... " Su rn m ~.' · t ~ 1 v ~ z e r. n a t i t u y - un o d e 1 os · ri ~ j -2_
res p t:. r 3.&lt;l i grn;.s dé tcd ..... l e:\ obr a. . Y, en aegu: . ..lo lu g~r, qu eremos d . :,. r
n conocer · e l lect or ~ ctu ~ l un t ~po do pro~ ucci6n f ilo~Sfic ~ q u ¿ - ~ Gn que, sin du des l e p ~ r e c er~ e xc~siv _me _ t e ' rido y lej ano -- m~~
C é. un - et- . p ~ cumb1:e de 1 !1 severid ... d fc·rr:1a l , est rict !:!.mente forr!lS.l,
~ qu ~ llé gs r ~ 1~ ~2 co1 ~e tic ~ en l ~e últ imoe nomen to e de s u esp l e~
dor
(sigl o XIV)
•
•

-

•

( *)

'' .~u.mmo~ Logi c.a e., P(tlt.t, P1t.ima "; Lou.va,i.1'1, 19 51. En nu c.1.&gt;tlta. e.cf .i.c..l~n
.e o .6 ~t únJ e.1i o -6 a .e a. ,¿ z q u,( eJt da. ..t r:..(t ,1~c.a Jt p Jt C.6 J:J c. c.~ ..l v a.111 ente, t a pág -&lt;,
n.a de. la e.d. Roe.Jin.e.lt /p º fJ/ y el!_ nú.r;iQJto de, l .ll'ie.a -6e.9ú11 la mZ~

ma.

e.rf.ir~ -l6 n.

•

�•

•

•

•

•

..

•

\

\
\.
•
•

•

...

'

'

-

•

'

-

/

•

•
\

•

'

•
•

•

•

•
I

•

-

1

J

•

•

-

"

•

•

,

•

•

'
\

•

•
•

•
•

•

•

•

•

'
f

�•

•

..

•

-

•

•

I

L4~] Cumo

~ d &amp;uficient ~ p~r e el

l ~g1 c v

(1) un síntesis
general de lus t~rain~s cvcc l ! h~ch
(2) s i n0 que precis
e~
, nocerlcs o~s ~speci m l oP.ntt y y &amp; se hs tr a t ~ dc de 1 s divisivn~s g enérciles de 1 ~ s mí smoR -} p r~&amp; egu ~... r e.~J.úS ~.he. r ~ c on e 1 es tu-. 1v

dio d e alguno s de

~ llos,

cc r.tenid~s

i ~s

en

divi~ion e~

a~

ros.
5

intención
/~.447

Ec J rirn~r lug s r tr atsreoos d~ les

d~
p~r &amp; p s ss r
r e in~enciS~. (3) Y~ s e

po~terior~~nte ~
h~ dicho qu~ pcr

tér o i~ os de seg un
oe - ér~in ~ s de prioe
é r mínvs d~ seguna~ in

l
t
tenci5~ h &amp;u de e~t eG detEe t€r 1ircs t ~ le s c cmo
nerc f ~ 9 ~spec1• s i , ~t e. (4) .

s e d e ~) . · h a b 1 E. r u a.~ p e e o
los ci r c3 u n ivérc~l e9. P er o,

IA- e- 1 q u e

10

15

'Singul ~ r' St!
quiere cl~ cir

~

-

' u&amp; iverse.l ',

!i1 ...

P

s t
·ces

qué 11 o que ,

!igno

a~

e u en d ~

_

e.:1 t i end ~ de d "' s m ne r- .... 11 r

:!

~r

-

un 1 d o ,

•

.,

t ~ma

este n0mbre 'sing ul ~r' ~n e l sentido
e ~
s i e ~ J e: u ~l r: y no v _ r i o s ,
o s e e v ns t r u )Te p &amp; r B s e r -

v a r ios ni p&amp;r s ser pre d ic s do de
s e 11 sm ~ u :: i v ~ r se 1 t:

m~~ce

.:. 1 g o q u e

¡ _ e,

v~_ r10~. Por
es u ~ o e u s n t

-- a ce pci 6n qu E muc Hos tri buyer 2 ;uLiver
q u e 11 o e. , u t t i v e r ~ 8 J. , :_, r: o s e r q u P, q u i -~ r !:: s t. b u s a r

30

'g!

'sing u
l ar ¡
t odv ~quellv que es u~ ~ y nG múltiple . As í en t é n d id e ; e 1 u¡ i 'r e 1· ~ 1 c. s e í ~ ::- t
e u :: 1 i d .., ,3 m,:: n t 1 ( 5 ) o re d i e G. b 1-t:· d :::: mu eh e s , no p - r s ~ m i a o a s i ~ : c. n · I q u l . p t\ e~ rl e · p 1 i e r s ~ ~ muc~cs, C~ alq ui~r u ~i vers s l ~s en eet A primf ~ sen t i do , verd_d
ra )" re e lm~nte singu l _r , pue s g~ Í (;Omo ur. µ .... i~b=~ cu ~ lqui e r u
--en su ueo ccmun-- ca vcr a~L~ ar &amp; y r ) t~ ~en t ~ s1ngui ~ r y t u na ' numéric ~ m&lt;.:.rl t e p o ;.:que es un a y n o \' S ri E.. s, E sí t 1mbién 1 :5. c ons-trucción men t e l qu~ s í gn ific ,i ( p) v ~ r ias e s ~ ~ externss, P-S verd ~de r a y re a l~e nt~ si~g ul _ r y : u~ ~ numé rí cec~n t e y~ q ue --e unque pued_ a i gnific ~ r v a ri ~s cos a s es u na y no v ri s s . .

Asímisruo se
25

s J e.

-

min o e q u e c! .§.
0 x p~ icr r
no t ~ n
o ri me ~ ¿m ente ·
.9
s 1 g o e e e re :: d e f.... s t e w l.. s me t e.... r m l.. n C\ e v m 11
un 1• v e r s s. 1' q u e se pr~
dic s de t~do 11 r:ii...1 er e~ l, y de su cpu:a a t o el t é rmit1c ' síng ul s r ' .

,,,

20

teri -o

l o cu 1,
i t t i va- -

- 1 ~ --

scstengo
d ~ 1 v o e .:. b 1 e ,
e o mo e u en d o s e d i e e que t mu eh e 1u mb r e ' e 9 e~. u n i ver s ~ 1 po r q tl e. no
es t.t no a in o ml l e ) s . e 1 ~ r e es t ti que ser ~: a pu e ~ i 1 e"ª ten der 1 o t.! sí .
Por

y

t~n t o,

eola~ ~n t e

d~he

qt1 s e l u nivero&amp; l es a l gc sing ul r,
s u ,Jaignif i c ci 6n p~rq e es
en cu &amp;nto

~~ c irse

ur iv~re e l

-

�•
•

-28-

•

signo de va rios. y esto es lo que explica Avicens en el libro
V de l a Metefísicw:

'' •.. una. 6oJtma en la mente. que .6 e. Jt~la.c..lona e:on ta
''multitud tJ en e.6 .te .6 e.ntA..d o e..6 un~ v e.Jt.~ a..e. r:o1t que.
•· e..6 un e.o ncc.pto en ta. men.te, c.tty~ .aplA..c.ac.~ó n no v~
r: Jt.la, .6 e tome. del modo que .6 e q LL&lt;..ella. tomM •

35.

i

Y

continú ~:

,

''E.6ta. 601tma o e.6pec.ie, que e.6 . u.n~veJt..6a.l ~n ~e~~ac..l6n
''e.o n to.6 ind.l v.ld uo.6 a. que .6 e apf.A..c.a. ~ e..6 -&lt;..nd-&lt;.. v~d ua.l
'' .6in emba.Jtgo, en -1teta.c.i6n con ..r.a .lnte#l.lgenc..la t,.lngu
~laJL en la oue .6e .lmpJt.ln1e, pu.e..6 et.la. m..i..6tna. no e..6 t,'l
"no una en,o;_e la.6 irle.a.&amp; qu.e e..&amp;t~n en ..~a mente. '' {7T

40

/jJ. 45J Quiere cacir ccn elle quP e J. universal es una cona
trucción ment~l sir.gule r, form3da p 3 r ~ ser predicada de varios.
Por ·esta r6zón --insisto: porque puf~e preoic Erse de varios,
no por si misma, sino p~r esos v~rios Q los que pueda eplicara -- puede ser ll~m ~&lt;la universal. P~ro por la otra razón indic ada --porqu~ e a ··une 9 form ~ que existe re a lmente en la mente-puede llemsrse si~gul cl r. Así que s e predics. singul~r' de lo~
nivers3l en ~1 prim¿r sentida indic =do, p~ro no se predica en
el ségundo e en tiJc. Es lo mismo que cu3n1o, por ejemplo, deci- '
mos ': el sol es l s c !!us a universal '' y sin ~mbsrgo, sa tra.t l! aquí
de ~lgo ver1 ~1e r e mente singul &amp;r y p ~rticul a r y en consecuencia
de uns c~us~ singul a r y p Lrticul~r verd ade ram~nte. Se dice que
e 1 s o 1 t E r' e 6. u s s. un i ver s ;... l ~' pe r 1 u .;: es e ~u s "1 J e v s r i os , es to as ,
causa ae todas l ~s c os~ s inf~ricres gener r bles y corruptibles;
Y se dice t anbién que ts c ~ us e p~rticul~r porque es une sola
c ~us c. Y no v ~ ri ss C:.:k ue &amp;s. Así que se ll é ma '$universsl'w a la -construcción ~ent c l porque ~s un sigr-c pr~dicable de vario,, p~
ro se l e ll ern ~ singul~r en cu~nto e b un ~ so~ ~ coa s y no varias.
~

7

45

50

Sin ernb ütgo, h ~y dos cl ~e es de univers ~ lee. D~ un s parte,
t~nemos el univers ~ l n a tur ~ l, o ses, e l que neturalmente es un
signo predicabl~ &lt;la varios. P~r o poner ur- ~ compar a ei6n, 1iga-mos que lo es~ 1gl mismo me~ ~ que humo n2tur~lmente significa
fu e ge , ~ 1 g e1:1 i '~o ~ ,-: 1 en f ¿ rm o e e s i g no e! e :: o 1 o r y 1 s r is a de a1 e gr í~ interior. T ~ l tipo de u~:, e rs ~ l no eg más oue una construcci6n ment Gl ya que ninguna suhsta~cia y ~ni~gdn accidente
extr&amp;ment a l puede ser un univers ~ l ~e esta cl ~ se. Tret ~ ré de el
en los c a pítulo~ s~guientee.

55

60

tip~ de_ univers o! es el que s e establece pór con~nc~on ~ v~l~nt o ria: un: p ~ l~br a cu ~ lqui~r a , d unqu6 sea, en re~
l~!aJ ' un s . cu a_ntitativ~mente, es univers l\ l , sin embargo·, Pº!

v
•

~~ Gtro

q.
~s.u~ sign~ convencional ~st3blecido voluntariamente para
signific a r v a rice. Dé donde, as í como se ll~ma ~ común' a una -

65

pa labra.o nombre de este tipo, tambi~n se puede ll a mar com~n 8
este univers a l, per o subreyemos que est~ c a r a cter{stica no se

�'

... 2 9 •

h!se en l s

nsturalez~ de l
est sb lecid ~.

convención

u nivers~ l

'

•

-

•

..

-

•

•
•

•

•

•

mi smo, sino s ol sra ente en l e

�•

-

•

•

•

..

•
...
•

•

•

..

•

'

•

\

•

-

•

•

•

•
1

•

-

•

'
I

•
•

•

•

•

...

-

r

�.
•
•

•

II
•

EL l'i'l IVEf{S AL NO TI ENE
EY I S1'ENC I A EXTR.,.\t.1ENT. L
,

11 é r1 ~- s t . h :"\ b r f! x pu es t c. 1 e ~ !! t e r i e, r , s in e :1 !&gt; ~ r g o , He e e f ~ 1 t :. p rob :: r 1 e r e i ;:. n t~ 1 i:1 en t ~ . ( 8 ) f o x 1 v t e n t &lt; , ¿~ d u e ir i · ·· 1 8 u
n~s

por
5

10

r~zon b ~ Y l c s cvnfir La r~ e ~ le exp res ~do
v ~ ri ~s ~ ut~rid c d &lt;~s e n l ~ o ~ t eri a .

el res pecto --

L~.4~7
Qu~
nín
e
~n
univer
ac
l
se.
une subst Dnci r q ue ten g~
•
•
ex1stenc1~ extr ~ ~c~t : l ? UP1e p r 0b2r s e c ~ n tod a cl u rid ~ d.

1. Nic ~ Gn univers ~ l es u ~~ suhE t ~ cci ~ sin~ul e r . e indivi
du :. 1. · Si se dij ~ s ~ q ue lo es , se s 9 (~uirí n que 11 J u un'' es t s ob i é n e 1 eo u ~ i v e. r se 1 , . u e F. n ' h ~y r : . z ( r! .:. l r:; u r1:'! p _ r ~ q ue un ~
ni v e r s ~. 1 2 e C' 'J r. o. ~ u b e t . . r e i .. r~ in u 1 ~ . r , y ~ u e e t r :i. o 1 o s e e •
P er o :1 i t: ~ un ~ s u 0 s t ~ ne i ~ s i eu 1 !:. r e e u n i ve 1 s a 1 , pu e s t o &lt;l _ s u b s
t ~ r1. e i l!. l! s s i n -3 u 1 ~. r (&gt; i n ri i V id u ~ 1 .
N i p 3 u:! - s u ~ 9 t n e i u ~ s un i V e r s e 1 , p \... l." r u e t ~ r~ ~ 8 u b 8 t .. l n e i - ( )
e s u n a. e ~ 3 :_ y r¡ ~ V ..:: i: i a 8 ,
( b ) o es v e ri ~ s c ~e~s n 1 ~ v ~z, Si e
uc y n~ v _. ri ~ e, en t on
e e o t i ~ n ~ et u t se i· e u : n t i t :1 t i v .. m8 n t '= u. n , r \• es es t ; es 1 o que
tod cs Jl .- monc~ 'u ~~ • Y si - 1 , u ~ - ~ u bs t : nci n f ue se v-ri 9 s
c o s ue , (i) o ser!
v ~ ri J s cv s~s sir ~ ul ~ re~ (ii)
serí v ¿
ri~s coe~s u ~i ve 13 2 l es . Si fuese (i), de e ll v s e se guirí a -que : l ~ t1n ~ subet occi pvdrí~ 9 ~ r v~ri · e s u l s t ~ nci ~e sing ul ~ res y -~en c~n c~ cu en ci ~ y c cn el ~isn r ~ z o n ~ m ient · -- q ue ~lgun · subet cn ci 2 p~ dría ser. v ~ ri ~s h vrnbre s , y en t 8 1 e s ,
cunque el univEr so l ·fe di e t i n 3 ui ~ r ~ , ~ un p ~ rticul c r, n-s e d i s t in eu ir í ~. d e 1 '- ~ p ~ r t í e u 1 :- r ~ s . Y r- i ~ .. 1 r, un _ s u s t a n e i e
fuese (ii), p~rc!t ~s eo e t a ~ r un ~ de es ~ a es s p~ rticul ú res
y p r e g u r,, t e r s i s t= t r ~ t ( J d ~ , v ~ , r i ._. s e '- s o t ' o J ,~ · · ' un ::.. y n o v .... r i ~ s ' • S i s t! t r e t '°' r! e 1 v s e g un 1 ,_, s 8 s i g u ~ u e e s s i n g u 1 r. r
qÍ de l e priucr o , in ~is t c o es v s ri ~s c os ~ s s in ~ ul - r~ s 0 v~
ri ~ s univers ~ l ee ... Y ! si, 0 e ntinu M
º'ª dis ti n J ui end h nst o
~1 infinitv, o ~~s dc t~nem s, µ.~r que
nin g un !':s su Lst c nci c, es
un i v e r e ": 1 q u e ne! ú e .:. s in p u l .:1 r • D e 1 \J · u .. q u ~d o e r.. e 1 ~ r u r, u e
ni~ g un ~ subst~~ci ~ es univ~rs o l.
('t

-

'-'=

V

-

9

15

20

25

-

in d i v i r! u 1 , ~
xietnnte an l ~ s r u hs ta n ci ~: s ein 3 ul ~ re s ·
· s t i nt c de ~l l ~s ,
se se guiri c ~ u e pod rí a existir sin e ll e s p_ r · u~ t cd~ l e n o t~
r ~ lmente onteri r e
tr o =) u ¿de po r ~ 1 p d er "1 ivi ~1'°' ' exi s tir 2 •· S i

a. l t., ú n

u t. i v e r s a 1

f u e s E. u n ~ s u s t ~ ~ e i -

�-32•

ain ee e o tT o , p~ r o l s c~nsecuenci ~ ~ erí ~ 6bsurda. (9).
30

35

I

3. Si es = ~?inicn fueaP. verd ~ der ~ , ningún individuo podría ser ere n~~ , pues t o ~ ue : l ~ c preexisti,ía s l individuo,
y e que no pndr{~ deriv- r t b d ~ su exist~n c~ de la nsd a ~i el
univers:l qu~ a s t ~ en el estuvv :- nte s en ctr • Por el mismo
camino de ~ r e uoent Q ciór. se seguirí ~ Ci ue Dios no tendría poder p~r~ a nihil ~ r ~ un indivi du que ?~ rticip c se de es s sub~
t oncia , ~ n~ se r qu e destruytr~ ~ tcd os l oe dem5s individuos
c~p c rtici p~ntes. Porque si ~n iqul ~ r ~1 J ~ l e ún individuo, lo
destruirí ~ t otolm r. nte --~st c es ~e 1 · propi ~ esenci b ~e todo
'individu ~ l'-- y c ~ r.secuentenente, destruirÍJ el universal
que existe e~ el y ~n vtrt's, es décir, que los dem!s tampoco
perca necer!an, y e que n~ po~rí ~ subeietir sin su p~rte, que
depende de cquel univ~rsal.
, 4. Ta l univers c l ne

púcrí~

a ñ:! dir :. l e(· tot o lnente ex te!.
40 no ~ la esencia ~el individu~, sin, ~ u~ tendría que parten~
~er e 1~ esencic del indivi~u u . En c vn s~cuenci a , el individuo se conpon¿r{ ~ de univers 3 lee, y d e esté m,#~ o el indivi. duo no seríc n!.a c ingul e r que 'el univers...:.1 •
•

•

•

· 5 • S e s i g u e t ~ n b i é n q u~ ~ 1 g ·~ en 1 e ~ o \ar_e i e d e e r i e t "
se
ri n nieer ~b le y c~nde n:do , r ~rque 1 ~ nstur~lez~ cooGn (10) qu~ existe ~e~lo~nte ~n Cristo y ~ ~ el c ~ nde na d o est ~ rí~ con
den ~ d ~ , pues 1 : ~st L b~ en Jud - s. (11) y est'; es nbsu~do.

-

ouch ~~ r ~ zo~es pvJ rían ~~ ucirse, po r brevedsd, l ~ s
p&amp;~o p o r c lt0. P~ro v o y ~ h,r ~ ~ c 0n firn o r l ~3 ~~ism c c~nclusi5n
con el tegtim o ni ~ d ~ n ut v ri dL~es en l ~ m ~ teri ~ .

Otras

-

Arist~telPe, en ~ 1 libr 0 7 r1 ~ 1 -~ Me t _., f í s i e s , s 1 t ro t e r implícit Jnent~ aste punto
(si el univ ¿ r B~ l es o no es •
•
9 U b 9 t tl n C i a ) , '1 e: =t U t! S t r G Q. U~· D i 11 e~ Ún un1ver &amp;:1 l es:. substcanci e ,

1)

50

en .aste p ., se J• a

0

,
1

impo~~ ~te

ou~
f a ~uh~tanc.l.a .6ea.
•
un.lve.n.6ale.6 e.nume.Jta.·~o~" ( 72)

a.tg u.no de.

•

•

Y en el elibro 10

~e

l~

Met :f í e ic ~

dice:

"Si, pue..6, no e.-6 po.6,lb le que a.lgúr:. u.n.l.ve1t.6a.t
".6 ea .6 u.b-6ta.nc.~a, taR.. como .l.nd.l.c.a.rr:o.6 al tna•; i{:M de .ea. .6 ub.6 tanc..la y rl e.P.. .6 e.Jt, ..ta.111 p o e o pu.e
"d e .6eJt u.n"i -0ub.6tanc..la e.x,i.6te.nte. (,u.ella. de ¡_0-

'

''ml!.tt,tpte. ex,i.6tente." ( 1 3)

SS

de le que rtsult ~ tvidP.nt~ q u~, P.n
nin~ún univecs u l es sur.st ~n ci ~ .
2) Lo nisn ': , el Ct.aent ·.dc)r

opini~n

(14),

dP

Arietóteleu -

•

quien ci ce en su Cvmen

-

•

•

-

�•
•

-33torio 44 c.1 libr ..

7

d e 1 ~. Me t ":' f í

s; i

e~ :

60
En e 1

e :10

~n

t. ri

4s:

~.

"V .lg amo .6 , p u.e..6 ~ que. c_¿, .ln1 p o¿, ,¿b .C.. e que ritg un. o
"de. lo .6 u.11i v e.Jt .6 rtl Q..6 .6 ic.. ~ ub.6t.a11 c.ia .: c. 1.t tg u -

':na c.Ot, (I., ttunqu e , f.,()~ u.n.lvc.Jt.6alc.,~ dc.c.1_cJLe.n.
"lat&gt; .6 ub .6 :ta. nc..&lt;.c!.6 ti e e.a f&gt; c. o .~ ct.6 "
En el

C c rn e ~t c- ri ~

47 ~

65

'

En el

Y,

Con -·~ n
.. _t ..~ riº~~

.
;&gt;vr u""' 1 tin'"
,

2, ~- 1

11·b r V-~

0
0

s~ n-

0

~1

U

·

~•

•

•

~n

~1

C o n~~t ~. ri ~

6 = 1 libr o 1n

70
c! e: n t e s y ~ t: - ... t r :. s o u e h _ a p u e &lt;l a
coleg irse (}Ue ~in .3 Ú t: u ~ iv e r s1 1 e s s ubs t .. r· ci .2 b2J. o nine? ú n es
pe: et u o u e s ~- e .. ns i ,., e re . Dt? d . . n de , 1 r. e e r! s ). de i· :::t e i ó n i n te 1 e e tu e: l n o h :· ce ue. e:. l g- se~ subst c nci i: :l t :.J l e se ... _, ~j un q u ¿ l o
s i g n i f i .:: e i '-· n 1 ~1 t ~ r n in h · r, ~~ ,., u ~ e \-! \:; 1 ·; · r ·, n li p r e 1- D ~ 1 'J s :.. u t · r i :1 #! d e ::

~ r.:

t

~e

V

75

s~

prediqut~
p Gr ,e j en~' 1 . .

~s t e

, S i.

El

n o~ ~re ¡s u ~ st ~n ci ~~ e n ~ s ~ n redi ~ ue.
e 1 t r~ Í n
'' C- n " e C t2 S t ~ \) L' ~ l, 9 Í Ci ... t?

-

c-o o ,

P

c ~n

ee (un)

o nio ~ l

/

H ~ ce

~ u n cnin~ l q u ~ l c dr~, ~~ vP.r ~
un J c on stel c ci ~n, PS f ~ l e . Per~ n t
1 ~ I J i s t1 . e '- a t. s ~ ...: s u a t e r. e :=. e e ne 1 &lt;.

refer~nci

si se refier e e
d e s u s t en e: r q u e
bido a un u otr ~

~ o nsider c ci 5n ,

Y por lo t : nto h y Ci Ua c vn ceñer si o ~ l ~ aen te q ue nin gún ~
nivere ~ l es substu~ci o , de cu-l quier n ~ ner : ~ ue s~ c v neid~re.
El
univers
c
l
2E
u~ ccnc~ p t ~ qud, se g ~n JJin iSn p r ~b-b le, n
•
difiere del ~ ct 0 int~l e ctu ~ l. Pu r ~ ll o d ic e n que l J int ~ l e~
cién, o s¿ ~ , 2 1 a ct pJ r e l que c ~ nozcv u n h oo r ~ es el s i gno
n ~ tur o l de 1 09 se re s huo ~ n o s, t e ~ n~tur ~ l c~o u el g eoid 0 es 85 · signo de l e ~nf2.rm~d~&lt;l 0 de . triatez o e d l u r, y un si gno o
80

•

er : , pe r ~
se puas e :! , d~

•

•

�•

...

señal ce este tip o puede sub9tituir ~ 1 ~9 ser~s hun a nos en
lae prepo siciones nentoles, de 1 ~ nien ~ ncner~ que un ~ psl~
br a puede subctituir = l ~ s c, s~s e~ l ee enunciados or a les.

•

Qu . .:: el univers a l es un c once p t o l o t.~ xplic ~ suf icienteoc.n_
te Avicen ~ en el libr o 5 de l ~ Met~físico, clvnde dice:

90

''A ábt mamo~, pue.~, q u.e. el u.n.l ve.Jt..6 a.E ha de ente.nd e'!
".6e. de. :tJr.e.~ mo"lo.6. Se. d.lee. 'u.n.~VQ.Jt~al' .6 e.gún aqu~
''.e.to qu e. .6 e. t:JJLe.c{.lea . de mu.c.ho'6 e.n e.P_ ea.1~ o e.amo - " ' ho mbit~' .6 e if..ama u.n...{. v e.Jt..6 al ai c. o ne e,p.t o que. .6 e. " apl.l ea ~ rn u.c.h o .6

-

Y o i 3 ue : .

•

'
"AR.. e.o n.c.e.pto .6 e. te llitma. u.n~ v e.Jt,~ a.e
"a.unq u.e. n.o .6 e. plt e,rl,,i,q u.e rf ~ muc.h o .6 '' ( 16 )

95

y ce ~ tr ns ~ ut 0 ri ~ J des result n evi~ente que el
univtrs
~l es un e c onstrucción intel ~ ctu L l form ada per~ ser
.
p r e d i e ~ d n &lt;l e ,..¡u-:! h o e • L 0 q u t! p u e d e e un f ir o e: r s e r (Je ion ~1 lo en t e ,
puesto que tou ~ ur.ivers n l, ~a ~ cuerdo e t o~us los ~ utores, se p~edicc d~ noches, perv sol o es univ e rs c l l ~~ nstrucción
oentnl y r. 0 un o subst~nci n o el sign a V \~ lunt e ri onP.~te institu!~ 0 . Y t~n ~ce~ en cu ~n t ~ q ue :~ h 0 r ~ ne us o 'universal' en el sontidv de si~nc inetituíd,J v 0 lunt .J ri t}mente sino en el -sentid o del~ qu ~ . n 2 tur ~. lnent e sir;nificc. univers 1l. Que la subst nn ci c n 0 ea ~ ~p t 2 p ~ r ~ s e r oredic~1~ PS cb vi c , porque
si l o fuese, se FeEuiríc q ue un ~ proposici5n se c unp o ndrí c
d e su~ s t ~; n e i :-. s ? r t i e u 1 :1 r es , y ~ n e v n n e e u 2 ne i ).:i , e 1 su j et o por1 2 e~t ~r dn Rvnc y el ?~ed ic u dv ~n In g l ~ terr a , lu ~ual D~

•

100

••• ''

eet ~ s

u.

105

~

es

~bs urd u .

•
\

Ad e m1 s u r! ~

110

r e: p \) s i e i ó n es o ta·n t ~L 1 , , r ::1 1 o e s e r i t a • Por t ~ n
t o , s u s ·~ .:.. r t es ~ v t . n ¿ n t !: 1 e s , e· r. ~ 1 es o 1~ s e r i t ~ s , ~ s í q,u e no pueden ser subst 2ncios 9~rticul~res. Qu8t! ~ c~nfirc~do, pues
que n.in g un a p r ( p o s 1 e i 0 il s ~ e v n p ""n ¿ :~ e su h s t J n e i ~"' s . S e e oo p o
.
.
ne• de univer s~l~ s. Y l os univers ~ le s nv s on s ubst ~n ci e s de ·
·l)

•

ningun ~

•

m!1ner2.

•

#11#

-

1

•
•

•

•

•

...
•

1

,

�•

•

•

•

III

-

Aunqu~ nuch ua ~r tier ~ e n cl ~ r ~ Dtn t ~ q u ~ ~ 1 u n iv Qr s- 1 n ~
es un l subst ~n ci ~ ex tr tn~n t ~ l c;u · t one: dXis t en ci ~ e n 1 09 in
d i v id tl v s , t: t ::.. 1 e ~e t ~ el i s t in t ¿_ d e ¿ 11 \.) s , h :. y : 1 º u n '-- s , s in e n - b o r gc , ~ q uj.t:n e E. :1- r ~ c e q u e , d e :.: l g ur~:. n.~ r.e r 2 , el univ e r s :i l
•

~xtr 2:~ ec t .J lo ~nte

iv i1 u s, c e sd~ lu e go sin
distin ~ uir se de e ll v~ r c ~ loen t e , ?~ r L
ei f or o .loen te. (17)
De. donde c ""n clu y~11 q ue;. e r_ 'J u .:. n ' ' , ¿cr ejGop l '"' , h . . . y u n..:J n ._ tu
r :.. lez c. hu m. . . n~ q u t:?. s ~ ... j ust n !! f' Ju su '' p, t cir E
un ..! d i fe r enci .:.
in&lt;livi d u ~ l -- q u ~ i-~ e. e d i 2t in ·u e r e ~1 ~in c fcr~ ~ l nen t e de G
q_ u e 11 .:.. n s tu r :.: 1 ~ z ~ , : (- ~ 11 í e~ u w ~ .. s- e:. r.. e~ .. s e v s S! , pu e e u ~ s ~. o

. existe
5

ES

-f v r fil ~ l m~nte.

1~

er

1 ~- ~

Íi!

~trJ .

1 f)
1 : s e t i u t u r . s j ~ o : !' r u e d en
d~ rss ':lis ti n ci ~n ¿r e x t r .:..t f"'~n t n le(!'s :l nu ~er : u e e e -!O c vs::s d i s t in t : s . S i , p u e s , en t r ;~ P e r.
n .: t u i· :: 1 ~ z :::: y ¿ s t ~ d i f e r ¿ n e i ~
d e 1 . e_ u e h :~ ·!.) 1 e:.
l s 'J r. v s s e d :L ,~ F e ~ 1 r:- ú n t i ·? e ~ e i' i s t in e i ' n ,
Er; p r i e e r

l )

»

1 u g ... r ,

,., o r' e u e

P. t1

.:

erto n ce s l ~ n ~ tu r- le z~. y 1 ~ d ifer~- C ~ - serí ~ ' c ~s~s' r e~ l ne~
t e r! i 6 t i ~. t , f! • P r u e~
1 - ~ E" u r! e i :! n e n f - rn r. s i 1 e \; í s t i e :
•

*

15

Es t ~

n n tu r- l ez ~

A

~e

se

. i sti~ 3 u e

1

G e~t~

n

tu r ~ l ¿z w

&lt;life r e n c i .. i ndivi du =l C _e d is t in '. U ~ fc r Q ~ l rnen te de
2s t · r'if.e~er: c i 1.. in d ivi d u a l e
ast ~ n ~ tur ~ l ¿ z ~ B, p~r t _n t ) ,
n G ea e s t n n ~ tu~ ~l~z u A.
B,

ee t ~

A e:t:'l.::s ,

2)

**

A

~

•

L ~ o i e o e e s _ ri o .." u ~ j ~ s e t· e . . :'1 u r! y ? t "" ? 1 .: , I' e r u - s e f: un
1 o s n i s ne 1 q u e d e f i '== • ~e r; e s t
o pin i Cn -· 1 _ ::1 i f e r ~n e i 8 in d i v i - ~ u u l es pr opi _ y e l u n iv ~ r e ~ l c ~n G n l'~ r t ~ ntc) n i n g ~ n u n iv e~

20

sol

y n i ns un~ &lt;li f e r cn ci ~ i n~i vidu _ l p u ~ d~n ser l ~ o i soo .
3) Asími srno,

** *

L o·r: oou c=s t us r.:: c : n v iene. ! 1 '1 r.. i sr1n e . s J cr e o c 2 , e!l a s í r: u e 1 e e o ú n v 1 ... n r e p i (· : o tt. ..1 ~~ u ¡.; ~ t ,,, ~ , l) ~ r e , &gt;n s 1 g u 1 e n t e
n .~. ·.) u '"·~t:~
..l u
, r ~ i w e 1 ~ v ez , y
l a mienc
c~s ~ cr ~3di~
~ E. t r e ~e ú n y n
est o o curr i· r i,,. o ~· 1 e n_, t ~t . l t:! z c'" r1 ú n y l e difei.en c i :i i nd ivi
1

I

•

•

•

�•

•

-36•

•

31 fuesen lo oisDo.
4) Por

25

'tr&lt;j p . !rte,
.

**Si 1~ nc turalez ü c · nún fuese lo raisno ~u~ 1 ~ diferenci u
individu ~ l, se sie 1a que re~lnent~ existir1 20 tant~s n ~ tur_
lezüs cor1unes cu .:.nt
.
c s d iferenci ~ e indivi '.\u~, les h~b1ese y, por
cvnsigui~nte, r- ~c ~ cornún e~ d ~ ríc entre ell~s, sino qu~ habría cierto propiCi de 1 ~ c ife~encic q u~ es, en l ~ re ~ l1d~d,
1e

a·i:

.

m1sm~

.

1L~renc1~.
•

5 ) D e o t r e n '") e~ e :

30

•

***

Cuo l c os e sa distingue de o tr~ 0 bien por si oiem ~ e bien
por clgo intríns~co ~ si míe~~.: una ea l n hun~nid~~ d~ Juan
y ot r ~
1 n e' cl. P 1 ~ té n ? ~' r e o n s i 8 u i ~ 1:1 t e , 1 !1 • un:: ~ e ~ 1 e t in 8 µe
de l e otrc ? Or si mis~ ~ y n o 1or cl1ferenc1es an=d1d~s.
.
Aris~ótelee,

6) Según
35

'

'

,

***

Los qut: c!if !eren en especie se dif L? tencian en núme.ru, l~ n~turolez~ del hambre y 1 ~ n L tur ~ lez n del asno se distinguen ~specífic n ~ente une . &lt;le ctr ~ , lue30, se distin guen uno
d e O t r ~ n U tl ( r i C '!.m~ n t e , 1 U e P, O , C _. C E. Un :. e! ~ e S U9 n !!L t U r a. l e Z~ S
.
.- . es, por si oien ~ , numer1c Gnence, un o .

.

1

•

7) f1.dem.~s,
\

4Q

****

'

qu~ b ~ jo cin~an n soact o puerle pertenecer a va rios,
b ..:.. j O n Í n 8 Ún !l O p e C t ") p U~ de T? r e d Í C .J r S e d e V ~ r Í. O e e B fl 8 Í q U
s i t a 1 n.::. tu r o. 1 e z o f u e s e r e .~ 1 sen t e u -:. u s o 1 ~! e v s el e o n 1 ci d i f ·e

Lo

e,

1
,
.
.
1
.,,
•
renc1 ~ 1n ~ 1v1 c u ~ , o~ ]~ nin gun r s p~ ct c&gt; , P~-~r1~ c ·1nv-~1~ ~
.. .; p v r ·u ¿ ·'! ~ ~ :t. _\ ... ' u ;-1 \l !! ": ~P. r . _ , v c.' r 1.- b '")e r t ~ne e e r t=t et ro · 1. n ·
v:: r::..""
. .iividu~, lue n o, b~ jv ? ing ún e~ pecto, eer.íc predic~ble de v~
rioe y en coneecuenci o , 1)c jo nin oGn ss pecto serí c universcl.
•

•

J •

•

1

...

~

,

,

j

.....

I

45

•

50

8) Ad~o!!·s, tcoenos es e diferenci~ ir1&lt;lividual y es~ ntit~
rnleza , ~ l~: qur p~rtenece. , e ind ep; ueooc lo siguiente: *****
O se d ~ entr~ € ll ~ e uno d idtin~ión n n yor ~ u ~ entre dos indiv id u o s , e s ~ d '.:! un C:. (1 i s t in e i 6 n. .tl e rl o r . ( 1 8 ~: ~1 o pu e d e d ar s e un s
distinción n : ].or, puesto qué no se cif¿renci nn re !! lnente, y
los individuos 02 0iferenci3n reolnente, . t c npoco ?Uede d a rs; un~ diatinci6n menor, pues entcnc e s la distinción depend~
9 doa ··
ri ~ ce l e nente que ~istir..guP.. (19) Y esto ne, es 8 .sí
in~ividuos' d~pende de 1 ~ mente qu8 d istin ry ue pero 'en le '
'
rea 1 1.d 3t~..t , si• une es cu ~n titativ~n e nt~ vuno', por
si mismo
tam
·~
'
bien
e 1 otro eer a~ 9 uno V cuantitstiv ~ n2nte por si solo.

9) Fin a lm~nt~, pre g unto lo si Rui e cte:
O 1 . . naturv.lPz :,

sostiene que lo es,

t

1~ &lt;liferencic individu J l o no.
argunent~r~ silrgistic~m~nte así:

es

•

1

•

•

Si se Est~ -

1

...
I

•

�-37diferenci ~

55
I

individual e s prG?i~ y n~ c ~n ún ; es os í q ue est e
di fer a e i n in ".:1ividu :!1 as un ~ t\ ...- tu r s 1 e z _; : r t ü n t 0 , 1 ~ n ~. tu r~lez ~ e e p r ~?i ~ y n0 c on Gn, q u e P~ l ~ q ue se p reten dí a de • 4

coetr o r.

t ...~ D b l.· 8~ ..

~

n f .. l:n u s !.. 1 u' ; 1 s t 1. e : :
~

# Est &amp; d ifere n ci o iédivi1u_l r ~ s~ dis ti n n u e f o r oc l o e n te
de este difer6cci ~ i~1ivi d u a l ; ee ~s í q u e est a ( p . 51) d i fe -

renci 2 indivi du 2l ~6 uns n ~ tur _ lez :; pc r t ~ n t ~· , l J n _ tur s lez n n e se distin gue f(ro e loent ~ ~~ 1 ~ diferen ci ~ i ndiv i du a l.
s~ c curr ~ qu e eat ~ d ifer ~n ci w in&lt;l ividu ¿ l n v es 1 ~
O u tur ~ lez : , ~ ~ t on c ~s se prueb e l v q u~ q u ¿ rÍ ~ n ~ s nemcs tr a r,
pues s r. s i 3 u ~ q u e 1 .: d i f e r en e i ~ in J i v i u 1 r" o e e 1 _ n t u r ~ 1 e

Pe r o

6O

e

za Y qu e, p - r t &lt;l nt~, l n ~ i fe r ~n ci - i~~ivi d u c l n ~ es r ea loent~ l z_ n ~ tur c l ez~ , p~ r q ut d~ l o ~posi ci ~n ¿¿ 1 s c ons&amp; cu en t es
se sigu¿ l s opvs ici ~n ce l vs ~ n t e c edér.te o~ se 2 ún este ~ r g u­
o¿nt'-:
1

¿_.:!e i e in d i vid u .:. 1 e s r e .:: 1 n e ú t f= 1 :- , n :, t u r u 1 e z .:. ;
por l o t - ~t 0 , l a d ifer 2~ ci ~ indivi d u ~ l es 1 ~ r.~tur ~ l e ­
zn .

11 Le &lt;l i f e r

L~

65

c o nsecu en ci ~

q u t ~ h c y c ~nse cu e~ ci ~ ~e
. _. 'h l e ,.. u ~ s e : e u o '" e "" n ~, et e ro 1. n ~ e 1" n es ,
v o~i·...i
1 ~ de t
._
....' ¿ t e r D in
sia~ p r e qt1e ~o~s
. eternin a ci ~ne s ni ~ u ~en t ~n ni dinnin uy ~ n ~ 1 d e t a rn i n .:' L 1 ~ t ( r1 _ d ~1 en s u t o t ~ 1 id '-:e! ~ • ( 2 n ) E 1 e: d v e r b i e '' re ,3 1 n en t ~ '' r.. e es e q u í
n i un 2 d e t .3 r nin =::. e i ~ n \- u o en t ~ t i v ~ n i
u n o d e t e rfl in ~. e :;. ('; n d i s e in u y en t e : p o r 1 o t n t ~· , p r e e d e e"' 1 n cluir q u e 1 ~ i if e renci ~ in&lt;livi ~ u ~ l ea r~~ln~n t e 1 - n = tur ' lez a y ll e~5 r ~ 2c t 3 v ~ li d c c cn~e cu enci _ fin c l: l u d iferenci n

1 ~ vi ~

0

r ¿ cu ~rdesr

u

(..!

individu ~ l

7 fJ

e~

/\.e í

~a

1~

n~ tur ~ l ez:. .

q u ~ h -:. y

q u ~ d e e ir q u e , e u t .. tl e\ o ~ ~ t r _ t ~ ñ e e r i !' tu r os ,
n 0 se A !:. t c_ l dístinción f o rm nl. Lo ci u f; es c ~ ia tint c en l vs se
r e s e r &lt;; ~ e r. , e;; e· r ~ a 1o en t e d is t in t v y ~ ~ un :_ e o s .. c1 i a t in t &lt;- d t:
o tr ~ , si cmb ~s c ~, sus ~on v e r ~_de r ~ s .
.De d 0ndP se si a ue q u e,
~ eí c cnv r ~ sp~ct r a l , os seres cre ~~~s~ n uú ca
se debe n ne g~ r
l o s si g ui en t er oc~~@ d e ~ r g u o ~ n t J:
.

Es t o es A,
est o ee B;
pvr t ~ nt ~, B

~s

A,

t s np u c o l os si g ui a nt ee:

75

Esto no ~ s A,
c 2 t o es B,
;i C.· r t a n t o , B " ~ · e s .r.\. s
deben r~ch c z 2 r~ e cu Dnd( a e tr v t ~ &lt;le 9ere s c re3d0s . Estv es, ser ~n cos_e d ieti ú t ~ s, o n o ser q ue h _y _ c on tr -d ictoriuA en ~ 1gunus c a c os , e ~ u e un 9 de t ern i n ~ ci 6 n u 0 tr u t~roin d sincwt~
goreo5tico qu e ne se debe incluir en 1 ~ r o~ ue s t , se u 1 ~ e ~~
•

•

��"

•

- '

'

•

•

•

•

-

-

•

l

N O T ¡\ S

-

\
..."

1. O~kh~n define . l .: lé g ic.:.. c o o c •lu~ a rt e '¡ : o-:!: :¡ Ún, '' como el 0 5 8
a: · instrua¿nt- entre l~s ~~tes, pues sin él n~ puede c o no.
. 2 ~ 1 eun o '' (Bo~h~er, I, 7, -7). El 1~ ~ ic o e d quiri
c~rse c1e~c7
ra 1~ ~e~1c1~ nec~sari ~ , en l e pr~ctic ~ , ''del oisn o oúdc q ue
''el necs.n1cc, c;. ue no cunoce ''t0t::.lner..t t.~ eu herr c ri.ient .::. ' a dquie
re, us:lr.dola, ur: ccnociait:.nt c5s nt::.rf
e ct o ce ell --· ''
(I b í c
1
;i 10-11 )
w
•
, '

2. En los cops. 1 a 13; e~. B0ehner, ~ r. 8 u 43.

3. Un térflino &lt;l~ ?ric~rú iutenci0 n (iAe ~s , c é nce p t e en p riner
grado d e 3b str 2 cci Gn, segGn 0 tr s t e rnín 0 l 0 0 í ~ eec ~'stic - )

es ''estrict nn~nt~;·, sP : úrJ O., ''el i1' n b re ri .... nt ~ l que sí ~ nifi­
':'ca ~lgc ~' (I, 13, 5 -57); ''el ei ~ n e~. 1 .... c e s"""', d el q ue se c u t!l
" p o n e 1 e ? r p " s i e i ó n n en t e 1 ( • • ~ • ) &gt; t r1b i ~ n 11 a m.:. &lt;l o ... in t en e i 5 n ' ,
''concepto. posiGn, im e.g ~n d~. l e. c o s e '' (I, 12, 13-1).

4. El t~rrnin o de : eQ und ! interci ~ n, de 1 -s qu e c quí se reiter~ ~
vnrios ejenpl c s, h ~. sido estu1 iaa p r o. e n el c ~n . 12 de l~
n S u o T!l s '' , y -~ e f in i d o a 11 í
e 0n ~· 11 s i g n "' d r:. l _ n ~, r i o e r ü s in t en e i
ne s '' ( I , 1 2 s 5 C- 5 9) ; es de e ir , t 0 d =- p .... 1 a 1, r .... ( v o x) Que se re-fiere el c o nc ~ p t 0 ~ t~roi~ ne nt ~ l cle p ri n er~ intecci ~ n (Cfr.
Coño - Gu ir ~ 1 , . . J • , ''Un ~ e 1 u e í e e i !. r1 _e tu .1 d e '' e f in i e í ó n '' en
X ! \T ( Gu i 11 \;;ro
C. e Oe l&lt; h , a ) , ir e 1 • r. ti. ~ s t u d i o s d e F ;_1 e e e f i __ ~ t i 3 u .:.. )7 ~1 ~ rl i e v ~ 1 , D e p t • ' e
u .) 1 i e e i e- r e e y E d i e i ~
~ J.

s i g10

;1.

-

nes ~e 1 ~ Uoiv. Ae 1 ~ RP p ~ &gt; lic , M n te v i de~ , 1977). Lo s t'rminos de ee ~ uL~ 1 intenci ~ , p~ r 0 t -~ p : rt e, c c n n tituyen el
ú n i e o o b j e t o f? r &lt;&gt;p i · . (~ ¿ 1 ~ 1: . .; i e ::i • E e t e p o e i e i ~ n r e O • res u e.!.
v e , en r :_. Í z , r~1 u e h e: e ,~~ e 1 _ :; d i f i e u 1 t ... ~ J - s e 0 n q u~ e e eT1e · n t r .: r un
otros ló e ic r- ned i ~ v - les, e ntr e e ll o s e l oi~n o P edr o Hisp a n ~
al tr:;tsr 'le 1 ::.. su¡&gt;r sicit'n y ~n c• tr'-: e 1 o en t o s. C -o
señ ¿i lO
en el tr~b c j o nenci o n ~ ~~
ntet 9 ry ~ r O. 1 - 1 6g ic s n n nej ~ ~sig
ne s _. n o d "'J m é. D ; d e~ l. h í &lt;; u ~ '' e u . 1·1 rl v ( ' 1 u n i v e r s e 1 p ~ s . . . &lt;...: o e r .P r e '' d i e d w en u r! :-~ p r · p e i e í ~ n ( r1 en t :.J 1 , v r _ 1 , e s e r i t ~ ) . Y:;,. e a un 1
' t é r rn i ri ""
r. e s as u n d o i 11 t e n e i C~ • e,. r, f u t? d í r 1 o e \,.; n 1 e s d e P r i rn e r r.i.
'' in t en e i é n- s e. r í a ·~o 1 g e o · . r e 1 ~o i t e ~ B 1 o 1 ó g i e C" ( en e 1 q u e
1 os un i v ere =.:. 1 8 s 9 e mt' ~ v e -, ) ) e 0 n e 1 p 1 · n o o!\ t e 1 ó g i e v ' ' ( " • e • , P •
¡os) •

Cu ~ J.id ~( nert_l. Ea tv eB, i &lt;l e ~ , e~ . c~ p tL, s ign u (en 1( nente)
-o--t-é_r_m_·_i_n_o__d~e-.-~r-i n · r n in t e n e i ~ n , e ru 11 ' r.: \.· o d i eh L.· en l ....i no t 8 onteiicr. V~ 1 ee ~ l,.. r- .s p- tctc ~1 c ~ ¡J . 55 d e 1 2 ''S umm a" (''De prse
_
d ic am ~n to ·q u ~ 1 i t r¡ ti. s '' , I , 1 , 3 et s s . ) •
•
•

•

�•

•

'
1
,1
f
·
6. Que significE.?:.
Signi 1cans • • • ' En o. el verbo ,, ''significa.
,,
re'' equivale en todos los c oso s en qu~ lo us o ~ s1gnum esse
(:.:e.ar signo) d~ . . i l g o. El p~scj e •fsj.güi~iccns plur!s res ex~ra''
-. duci· rse como ''que
~s o 1g~o. de var1 e s cos!ls •
pu e d e , pu t~ s , tr ._
_

''Al-ND.ch~t''

7. Avicer.. .:. :

s.

(L~ Cur:::ción),

358-361.

El eaquem~ seguido por Ockh~~ es el típico de lu escolóstico

mediev c.1 :
1 - a cl ~ r ~ ci6n de lo s t~rminos, y ~xposici5n de 1 ~ tesis;
•
2 - formulcción
y
prueba
de
l
ü
~ian~: ·
..
~

- prueb= f ormsl

b e \

3 -

d e ~utoridedes
re~uo~n de prueb ~ s;

_ pru~b c

tesis eustentodn.
Un~ vez hech !.! l !:. ') ~~ rtinente 2 cl !&gt; r n ción de los térninos e emP 1 ~ ~ r ( e n p 1 tu 1 o --.~ t e r i o r ) , Oe k h ~o s e d -~ d i e ::.t ~ n é s t e n f o r mu lar 1 ~ tesis c~ntr c l: que ningGn univere c l puede tener exi!t en e i t=! ex t r .~ men t c. 1 ( 1 s • 4 - 5 ) , y a p r o b ,- r 1 Q , i11 i s m~ •
respu ~ s t ~

~

obj~cionen

contr ~.

1~

1

.~ -

f o r n ~1 1 rJ en t

ad i o d e v .::: r i o s ~.. r g un en t o s
b - ~ tr ~v~s d e ~ utoridades (ls. 46-95), y
e - ofrf:::ci~rido el resut!len fin .... 1 (ls. 96-112)

e , por

r.l

( 1s • 6- 4 5) •
·

\

· 9 • Es é s t u u i~ '' ~ r g u tJ !: t u m f1 id e í. ;' u s ~ d J por o.t 1· os , en e 1 q u e Oc kharn no qui~re det ene rse. AunquP c on c e d a que l ~ o~nipotencia
d i V 5. n S p O d r Í L 11 e V Q. r L C :.\ b O e 3 t e ' t1 i 1 -: 8 r O 9 , t' 9 e r Í ~ :... b S U r d O 11 tl
i;;

su ~~ nt end er que los hic i 0s e c on t in u · ~nen te, cono exp li e :l?' Íllti los defensores de e~e posi c i6n que conb ~ te •
•

•

· 1 O • · E e de e ir ', 1 ~ ''n o tu r n 1 ~ z ~ hu n !..). n J. ' 1 d ~ 1 e que, segun
-- l n teo 1 og1a
..
c r i.s t i ~. n l . , er i s t o p ~- r t i e i p . .1 ' en e u ~ r. t e honbre 9 •

. 11. La te oicií:! cri ~ t i 1n o ~n 1 8 Ed Gd M ~ di~ ~ogtení ~ , un§nioeoente, que l s n~tur ~ l ~zc hunon ~ de Jud n s y ~ e~t~bl 9 vici~d~ 9 • Se
. ~ r si1 í ~ ~ q tt ~ .n.1 n (~ r: t") ~ d e un o 1 m::i ( d 4'l 1 : d ~ J u e ~ . s ) s e p o d í s t e ne r segur id..). d ~ ~ q u ~. e s t Lb.:.. a u f r i en d o t u r me n t o et e r no • Es t o

ll~v ~bc , n n tur 2 lo ~ n te, ~ 1 prcbl~c ~ ~- 1 ~ pr~destin a ci6n y l ~
pr~~encin divin ~ ; y, en 1 ~ c on tr cd icci0n ~r- que se envolví~n,
lvs te~l c,g(~~ d&lt;:! l _ épc.,c ;: ·h a bÍ C: ti enCv\"~ tr .:. c1c un ~ COOúd C distinC i J n que in t re~ u e í 2 l "· s '' c1 ~si g ni u s i t , e x pu 8r.. ~b 1 es d e D i 0 s '' ( in
c oopr¿nsiblez, !'0 r supu~sto, p~ r ~ l ~e huo~ncs) rpgid o s pur eI
~· p r in e i ~) i v d e 1 o." p r e d i 1 t! e e i ó n d i v in r_"' 7 ' , i E u .: 1 n en t e in e u I:l p r en s i
b ~a • ~e L- ~€· Dict:!.0n~a~re de Théolügie C :. th 0 li.9u ¿ , ~r te. ''préde!:
t l. n t! t 1 0 n
( R G · r r l. (j 0 u - Le;. , p, r t g ~ ) y ' 1 l? :i.· é 0 e s t in c. t i o n i e t:l e '' ( E •
A~n cn ), tco c xxr : 2R03-3022.
·
0

1

12. 103 8h 10-11.
13. 1053 b 16-2 4 .
1 4 • E1
I

e r.; o en t n c.1 e 1·

-

Av e r r "" e s • E11 1 ~ E r, :.,?;. e~ ~ i ~e i .. ,

e1

e 0 n en t ~ d 0 r

(o

�-411

''Cooentarist~) fue el fil( eof0 c o rdcbé~ Averrces (AbÜ 9 l-Wn lid
Mu h o 0 f.l t:. d
t ·n Ah t1 ~ d t n Mu h...::. n r.i ... ¿ H ~ f I el b n R "x a , 1 1 2 6 - 1 1 9 8 ) e u y o s
e oo en t a~ i v s ·.. ~- 2 i i ¿ t : f í ~ i e :1 :1 ... 1 ... s :) r in e i p ~ 1 e s e b r ~ s ¿ e 1 e o r
P~•
ar1st~tcl1cun s1rv1~ron de b~re e n ucho ~ filós~fvs cris=
ti~n0~.
•

pricer~ g r ~ n 8d ición (en tr ~ ~ ucci~ ~ l ~ tin y)
de l ~ e 0b r c s
de Ave~rvee ~··~ hiz~ er.. 1472. Ockh ~r:. ce '~ _q uÍ nanej o r el t ex t\.1 latino de ~ l s: un c tle l Cl s mu ch e e '" :--1 i ~. s p::: rci ~ les del ''T~f sir

15. Ln,
•

m

ma ba1lar al-tabicat (Gran Comentario a la .Metafísics); se tr ,_. t . . l b J de
e e p i u s d e ~ x .: e t i tu d el u d s J.. , q u e r e e u r r i e r e n E u t v p 1 d u r :. n t e ccsi tres si s l~s, h _ st _ 1 ~ edición nenci o n ~ d 2 de 1472. Sin ec
b o rgc, con ~ e l texto c~o p l~t ~ del 1iT :! fcir" s~ h ~ c-ntenido i-:n,dito h~et~ el si g l0 XX (Edici~ n Bc uy p es, en 4 v ~ ls., 19381948) ee &lt;lifícil ~recis ~ r si l e a cit _s '1 t. Ockh~o ~n 1 ~ ·' Summ!.!''
es t 2n t 0 n e d n s d e .:! 1 g un .~ e v p i ~ p 2. r e i _ 1 c.1 ~ 1 p r \,, p i o '' Gr &amp; n e o o en t o r i ~ '' , o d e e t r '"' e ~ x t r · e t .., e 11 ~ n e\) ~ t = e L n € n t ~ r i J M e d i ..:. n v " y
''~oapendio e P~ r ;_:-f r ~c is d 8 Met ü f íeic .:.'i q u~ fuer0n b~ st a nte P.Q.
pul~res en l ~s Escu6l n s i e u : lne~te. L ~ s p r es~n te E cit ~ s de Oc
k~ho ccinci~ en , en l e eser_ci 1, c ~n l os p . s : jes c!el ''Cc.·npen-1
' C ~o
d i v de Me t ~ f Í s i C - ' ' , e eÍ t CeO
- r Qui r CE • (V é :1 e e Av e r r es ,
pe n d i ' . C e f-1 t t r_: f Í S Í C ~ '
t e X t ú ~ r G b ~ C J n t r . CU C C Í f" n y Q c., t !'. S d e
C~rl~s Quir~D R~dr!g u~z, Re : l A c ~ demi c .. e Ciec ci _s ~1 ~ r ~ l es y
Políticce, M ~_ ri v , 1919).
_1

1

,

-

16. ' 1-Al-S i f

17 •

L~

-

~'

1

(

L ~ S .:: 1 v '3 e i ... n) ,

11 , 4 8 3 •

d0ctrin ~

Ae Ju: n Duns Es c o t ~ (1266-1308 ) s b re 1 ~ d istinci5n es, en síntesie, l ~ s i guientd : St ~ ~n cos ti P s de d is-

t in e i ( n : c. ) 1 :"L q u f:: t i en 8 su v r i 5 ~ ~ ·~ n 1 :· r:.:. tu r ..! 1 e z e d e 1 o b j e t o m i so (. y 1 . ) 1 :: in t e 1 e e t u _1: • L ~ ~ ) ) u ~ &lt;2 e s e,) r : i ) r e .'1 1 s i mp 1 e t:l en t e ,
i i ) r ~ e~ 1 e 0 n d i e i ' '!' • 1 ; ~., i v i (1 i ~ rl e s e e s t :. ú l .t i mr , a s u
vez, en r e~ l COL'licion a l ~de cu _d_ y r e: l c ~ ndici n 1 l fcrm o l.
L :. b) pu~ d ~ e ~ r : i ) · e p e n" i en t r. cl e 1 n e ~ t E¡ r :) z v n i. n te ( e et e
es, sin q ue t ¿ ~ g~ nin s ún fu d ~men t v ~n e l (l · ·et ~ l e distinc i ó. ) ~ o i i ) v i r t u ~ 1 ( 1 u t i en e f u ... (_ r1 e 1- t v e r. e 1 b j t: t 1..1 ) • Es e t "'
e f in G 1 : &lt;l i s t i r1 e i ~ n r e .. 1 e ... n :1i e i e, r..:. 1 f ... r o ..: 1 ( v , s i o P 1 e nen t e t 1 !:. ''c. i s t i n e i (: r. f r r.1 1 " ) e o o .) . u t !:: d is t in c i é n q u e ! ti e npendÍ€rtd O Ce 1 '-1 13 \l tUr ~ lcZ -l del vbj~ t ...1 ,
&lt;l g en tre v 2 r7 1..S. ''fo rm ti 1 id ~(}es ( ? s t v 2 s , en t r e o ~ t e r i j u n i vers a 1 y o - ter 1 .: 1 n ''dividue!l
(;ntr ¿ f o ro .) univ~rs ~ l ~ i: ivi ~ u ::.. 1, etc) re ~ lmente
''i¿entifi~ =daa , u~ ~ de l ~ S cu a les e xirt e SÍ~ 1 ~ v~r3.Cun n nt~
r i Gr i &lt;~ ~ j n 1 n r "' e es o in t e 1 e c t i v
q u e 1 :l c 0 ne 1 b ~ , s 1 b 1 en t · n Po~
'' f o rm '1! 1 i d a d e~ :l i s t i ~ , u id s n (; p u~ een ex i s t i r s ~ P - r ~ d a me~ t ~ . n ~
'' i q u i e r ~ ;; e r e 1 ? \.; d e r d i v i n o ;' • L "' s e \_; 1:1 fJ 1 i e ~- d v
e! ~ : s t
&lt;: e 1 n .!..
8
e iÓn ~n ¡ _ q ue g ,.~ p~ g _:
e 1 p 1 ~ n ú 1 ·2 t~ i C '- .... 1 \. n t O 1 . e 1C O S 1 n P :.._!!
r
,, 1 ºun G
.., ~ · . . bu
en s u su t i 1 s~~
i v s !? u rt t 0 s 0 s e u r v s ( e 1
S ..... •.....\ 0
- '
'- · - 3 ._..
'
U..
L~
b
d
1
d e 1 1;;:. ' in e i v i ,~ u .. 1 i . ,. e' ~ , r o r
. ~ 1' 'J. '~~ /;\ - n. ·l s e t ~ el t ._ .. ~ ~ _
d o e t r in ::. .·. E: l 1.. s: u o i v e r a e 1 e~ -:- t ~· -r~s ).,~. .~. ·u &lt;: 11 e~
e 1 a r t:: P 1 ~
e '=· d e Oe k h ~o • s.: tJr e e 1 pre, . Ei¡~J . . . , \,.':': t"..;1 se \S. '' e w ski , O • F • M • , • M wu • ee J
.
'i
T h ª f ,, r n ~ 1 d i e t i ¿t i e r. "" f D u;:
e
(;
t u 9 , A S t u c1y 1 n r-1 - - - • •
· ,.._
"'
•
...... ..., O 'P'i,T1;M"~lO
t..&gt; • -...
, ..
"
' ~ e-_
"' • e_,
-

e

: e:.

#

1

.,,.~

.

~

~

_,&gt;.

·:_;

c.,.,,.

&lt;,,.

=-¡

~
,.~
t,¡C lt.•N '&lt; ~
·~ _, t
Ot

~"'

~ .~· ,!f.1·. rA~\'.'..:1-.:~ '/
- ......,./

'"

2

1

�.

..

-42'I

~

Met aphysics, Th ~ C8 th o lic Univ e rsity c f Americ e Press, Wc ehina
t on, D. e. , 194 4)
•
•

18. Con e.xcepci~n de l os eec o tist c. s (vé ,., s~ n o t ~ ~ nteri o r), l !:! di,!
t in e i ó n a d o i t i (1 .~ e !:! e i p o r t o C. !l s 1 a s es e u e 1 ~ s er e 1 ~ (! e r i v e eo
de les e ecrit 0s ce Tcn 1e de Aquin o (1225-1274), est~ es, l a
distinción forn -J l. y 1 .r' distinci ó n rec l. L n fc·rm n l (o &lt;le . r o z~n) d €u ende de i Q 7 nente r ~ z vna nte' ; 1 ~ re e l se b a s 5 en l os
ob jat c s . cisoo s, c on t 0 t ~ l inde p endenci ~ d e l ¿: consider nci5n
intelectu a l qu~ d isti~ g u ~ (es d~cir, q ue l o d istinguidc est4
sep ~ r Q c o en el u bje~ o ) : L ~ disti~c~6n r e~ l ? Uede ~er meyor .
(cu ~ n d o se dn s epcr ~b ili dc d Lísic n entre l es rlistin~uidos) ~

n cnor (cu D nd ~ l e s o p a r e bili d~ d es net c fíeic o , e st o es, entre
principiop. no p crc¿ ptibles ; c vm~ 9 p. e ., ~ ntre 1~ esenci a y
1 ~ existenci ~ en e l hon bre). L ~ te o rí ~ d e 1 ~ distinción tuv o
enoroe imp ~ rt =nci ~ en 1 ·\ Esc ~ 1 :s tic Q de b i~ 0 E qu e ~e ella depandí ~ n ciert ·,:) S pun tos d. elic ~~a s d.a te (' l c -.1 í n (Trinid a d, tr a nsubst ~ nci o ci~ n, etc) en l os que h ch í 2 qu e eo p le a r distincio-·
,,.
, .
n
. e s 1 ~g 1c u s. .
_
.
•

19. Est o es, seri ~ u n~ distinc iC n que de p~~ derí ~ d~ l e mente r ozo
n e nte dei suj,at J j c on nin gGn fund on 6n t c en l ~ c o sa (distinci6n
f orno l ~d e r ~ z ~" ). Ockh am llege c ~ c este s r g uoent o ~ ln ne30
ci5n im p licit o ~e t Gd u posi b ilid a d c nt c le e ic o (y 16gic a ) pari
e 1 u s e d e 1 :l '' c1i a t in e i ~ n f e·r n e 1 '' e s e o t is t !1 en ~ s t u s e !l s \J s , y

se t.:i dh i ere
rior).
,

·~ 1 :~ c.C.o pt ~ d .::!.

(Vé ~ se

tr !&gt;dici c n ·1 ln ;;;! nt E. .

n o t e ente- /

.

•

...

20. Afcriso ~ 1eg ic c esc vl1stic o . De ~ cuer d ~ ~ sus fines (ver i a
n o t ~ 1), Ockh ( n inetruy~ Dl lect o r en l e p r ~ ctic ~ del instfti
~Pnt 2 l &lt;l~ 1 ~~ + é E ic ~ ~ su d is po sici ún ~p r o v e ch ~ n d u les fi guras
Y m od ~s d el silGg isn o ele 5 i ~~ s p~ r 2 su a r 3 ucent ~1 ci G n c Gncret a
en est~ ccp ítul J .
1

•

2 1 • Oe k h !.!O h .~ u s e eo -i1 r. r í . .:. e v e e es ( e r 8 s • 2 , 3 , 1 • • • ~ ) e 1 t i p o d e
1
sil ~s ism o A~ B ~ e= B; e~ A, c c rr e s ~Jnd ~ente o 1 ~ se g und ~ _
f i Ru r ~:- e 1.:! s i e CJ. :
....

p

s

s ..

M
~1

\

p

•

•

•

•

•

Y defien d~. Cl quí l n f uerz ~ que tie ne el. n u a(; · ''Cp,s ~~ rP. ~t

(EAE) en

es s fi· -~ ur :~- p~... r "-·~ ,;nl t•i pc d e -~ r g t1ne n t ~.. e i o... n q. ue us u . De c h1 su
·
P !2. r""en t e 8 is
e 1 ~' l...
-0 ,.~ i· e e '' 1J \'~ r 2 s u b r ~ y n r 1 e C' u ~ e e t e t i p o d e s i 1 o g isn o es t o n c ~ nclueivo como el ''Cel &amp;. re~t 9 1 (EAE)
·1 a primero.
fi gur a , p:eferido_p~r sus contcropor ~ n 8 os quienes, en los posi
·· ble, se c1rcun ~cr1b1 an ~ lo s modos v ~ lidos de 1 ~ p rimer a fig~ .
r 3 pues l ~ crei c n ''m ~s conclusiv .:\ ' 1 qu e l :: s otr :S s •
..
J

de

t

..
•

------...-----..,~
I

•

I

/
/

•
•

•

�•

\

•

I ND I C E
Pedro

Hiep ~ nc

. .. . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
~

p.

1

p.

3

• • • • • • • • • • • • • • • • • •

p.

13

• • • • • • • • • • • • • • • • • • •• •• • • • • • • • • •• • • • • • • •• • • •

p.

21

1 • Tr c t _ d~ IV - Silogienc~

2 . Tr :: t 2.do VI
Not s

-

S u posi ci 0nes • •

Guillermo de Ockl1 r m

-

Sobr~

el

• • • • • • • • • • • •• • • • •• • • • •

• •• •• •• • • •• • • •• • • • • • • •• • •

p • 25

• • • • •• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

o• . 27

• • • • • • •

Univ ~ rs o l

t

•
1. f.; n Q

•

exietenci ~

• • • •

p.

31

• • • • • ••• • • •

p.

35

. . . . . . . . . . . ... .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .

p.

39

..

. . n de Dunc
Contr n 1 . ::. ~~1r!l.
Ea coto
Eobre ~1 u ~ivers .... 1 • • • • • • • • • • • • •
•
Not es

ext r ~ ment ~ l

•

• • • • •

...- .... -------.-•
•

•

�•

•

•

•

•
•

...

I
/
'

•
•

•

-

I

•

•

•

•

·,

'

'

•
•

•

\

•

•

•

•

•

•
•

•

�•

•

•

•

Impreso poi 1&amp; Civisión
Publicaciones y Ediciones de la
Universidad de la República
Depós r to Le ~a 1 r 'o. 132. 690/78

•

•

,

�•

•

•

•.. ,1
.,.(;

.

•

•

\:

•

. .•
••

~

•

• •'llt

..

•

•

•
lt

•

#

•

•

•

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3299">
                <text>Textos de filosofía medieval - vol 2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3300">
                <text>Filosofía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3301">
                <text>CAÑO GUIRAL, Jesús</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3302">
                <text>Caño Guiral, Jesús &#13;
Textos de filosofía medieval / Jesús Caño Guiral.--Montevideo : FHC/DPE, 1978.; 42 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3303">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3304">
                <text>1978</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3305">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3306">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3307">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3308">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="207">
        <name>Filosofía Medieval</name>
      </tag>
      <tag tagId="419">
        <name>HISPANO  PEDRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="418">
        <name>OCKHAM GUILLERMO DE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="316" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="547">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/168db645b1520e4501079ab31db1d03c.pdf</src>
        <authentication>693da947b1960a39c4e3a42f90daae47</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3504">
                    <text>·FACUllTAD DE: ~UMANl[)ADES Y BIENCIAS
•

•

TEXTOS DE FILOSOFIA MEDIEVAL - 1
•

• Al - FÁRABI - SOBRE
•

ALBERTO

•

TO MAS

DE
DE

EL

ENTENDIMIENTO

BOLLSTAD - OBJETO
AQUINO - LOS

Y

LO

DE

LA

FILOSOFIA

PRINCIPIOS

DE

LA

PROF.

JESUS

~

Ca n
1

U1NIVERSID,AO DE LA REPUBLICA
OtVISION PUBLICACION,ES Y EDICIONES
W

Yf VIDfO

NATURALEZA

CANO

189

v-1
ej·3

INTf!LIGIBLE

GUIRAL

��I NDI CE
Pág .
Al-Farab1

•

•

•

•

•

•

•

•

•

1

Sob re e l e nt e n dimien t o y l o int cl i p ill e

•

•

•

•

•

•

•

•

3

Notas

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

15

Alberto de Bo llsta d t

•

•

•

•

•

•

•

•

•

o

•

•

•

•

•

•

•

•

•

21

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

23

•

•

•

•

Ob j e to de la F ilos ofía
Notas

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

31

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

35

Los P rinci p i os de la Na tural ez a

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

39

Nota s

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

53

•

•

•

,

Tomas de Aq uin o

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

*

* *

��lí59
e~
l.
Textos de Filosofía Medieval -

I

l. Al-Farab 1 - Sobre el entendimi e nt o y l o int e lipible
("De intellectu et intellect o 1

text o en latín de -

s

autor desconocido, editio Gils o n)
2. Alberto de Bollstadt -

Objet o de la Fil o sofía

("Metaphysic a , Líber VI, Tract ..

t. XVI, I, ed .

I n,

Geyer)
3. Tomás de Aquino, -

Lo s Principios d e la Naturaleza

(''De Principiis Naturae" :; o puscul. XXXI , e d . Nardi)

Traducci6n dir e cta del latín por
Jesús Caño-Guiral.
- Licenciado en Fil o sofía.
- Catedrátic o de Historia de la Filosofía
Antigua y Medi e val e n la Facultad de
Humanidades y Ci e ncias. Universidad Mayor de la República.
.

~I

f

'

813

r.

-

��,

A

"

I"

AL-FAR/\BI
Con Abu Na sr Muhammad b n Muhammad bn Tarjan a l-Farab 1 (870950) culmina e l perí odo de co n so li dac i ón filosófica en el Islam.
Una etapa iniciad a casi en los a l bores del mensaje islámico mismo con los partid os po lític o -r e li piosos , escuelas j urídicas y teo
lógicas y p e nsad o res indivi d u a l es qu e _e nh eb r a r o n el proceso inin~
terrumpido d e l triunf o de l a r azón . (:)
Para l o s fil ósofos musu l manes mas destacados de las etapas
subsieuientes, a l-Farabi será --exc er tuado Arist óte l es -- "e l me-jor entre los fil~sof os de o tr os ti cmro sn, según señalará Averroes.
Si el Estagirita era para el l os el p rimer maes tr o indiscutido, a
a 1- Far a b i 1 e re n d ir an e 1 . l) o mena j e d e b id o a un " s e g un do ma es t r o " ,
mas cercan o y mas humano; el hombre que fijó un pro~ r ama pio n ero
de inv es tig ac ión filosófica adec u ado a lss inqui e tudes y necesida
des científic o-s ociales del Islam. Para l o s filósofos cris ti a n asen occidente al-Farab1 constit u yó asimismo un fasc inante polo de
atracción e n el qu e los medievales vieron --no del t odo inj ustifi
cadam e nte-- el oripen de aq u ella t endencia musulmana a identificar
el Nús con un úni co Entendimi ent o Apen t e para t oda l a espec i e humana.
A e ste Últirno interés deb emos h 0y lns trad u cc i o nes latinas
medie V a 1 es d e a 1 8 un as ob ras de a 1- Far a b l: . po r 1 o me 'll J s ' 1 as "F o n tes Quaestionum ~ (::) y el tr ata ~ o que p res en t amo s a l lector en versión española, cree~os que po r primera vez en nuestra lengua
El t e xt o latino del tratado ¿e al-Fa r abi ("De Intellectu e t
Intellecto") fue r esca t ado y p ublicado por E .Gil son en "Archives
d~hist o ir e doctrinale e t li tt é r airc du Moyen Age '' (:: :) . A esta~
dición de Gils o n me h e ceñido en mi traducción. Aunq u e he p r oc ur a
do --al menos, as í lo espero -- lib e rar el text o de lecturas con-fusas, quizá ciertos pasajes no escapen a la esc urid ad de la versión latina. El l o se debe a que , si bien este tipo de t e xt os medie
vales latin os si g uen fi e lmente el oripen árabe, n o es menos cierto
lo que ya señalab a el p r opio Gil son e n el artículo que acompañaba
su edición: '·como tod as la s tr ad uc cio n es latin as "med i eva les , ésta
e s d e l tipo literal , co n las ventajas y los "inconvenientes que el
genero comporta. Tales tr ad ucci o n es n o "son nunca e xplicativas y,
a veces, son mas oscuras que e l mis mo o ri p inal" ( : :: :) .
Sin embargo, e l con oc imient o en español de al-Fa ra b i merece
el riesgo. Como introducci ón básica a uno de los p r oblemas que co~
moverían lue p,o la escolástica cristiana y ~ especia lm en t e, e l mundo

•

�-21

universitario rarisino del s. XIII --la polémica contra el averroí~
mo' cristiano-- el antecedente alfarabiano destaca un testimonio
inapreciable y nec esa rio si se des ean entender l o s ñ lcances de di
cha polé~ica y no ~eranente los accid e nt e s transitorios que desatara.
•

'(:) Podrá apreciarse en t oda su ex t e nsión l a riqu eza inicial
del pensamiento musulmán en nuestro "Filosofía de l Islam"
a publicarse p róxi maDe nt e.
(::) Las "Fo nt esH h a n sido r e c o n st r u í das y edi tadas ( e n árabe
y e n 1 a t í n ) p o r C r u z H e r n á n d e z , M • , e n "1~ r ch i ves d .... h i s - toire do ct rin ale e t littér a ir e du ?1oyen Are'', a nnées -1950-51 t. XVIII 9 pp . 303-323.
(:::) Années 1929-1930 9 t. IV 9 pp. 115-126.- En e sta edición los núm e r os qu e situamos a la i zq ui e r¿a se r ef ier e n a -las líneas del t ex t o ec. Gilson.
(::::) "Les Sources Gr eco - a ra bes d-e l .... au g ustinisme avicennísant"
en Ar e h i v e s . • . , a n n é e s . , c i t . ,. _11 • 1 1 4 •

:

.

•
•

•

..

•

•

..
•

•

. ..

'

..

•

,.

•

�'

.,
1
•

'

· Dijo Al-Farabí q u e e l v ocP~l o entendim i ento t iene varias
acepciones. Una de e llas sep ún la cu a l el vul go suele llamar
a un h omore 'inteli p.e nte ~ o ' d i s cret o ' . Otra 9 la q u e us a n los
mutakallimies (1) cuand o di ce n , po r ejemplos "E l e ntendi mien
5 to postula tal cosa o rech aza tal o tra' ·. / Un t e rc er sentido
de 'entendimiento 9 es el que se enc u en tr a e n el libro de Las
remostraciones (2) de Aristóteles, El cuart o sen tid o es a que l
del que habla e l mismo Aris tót eles en el trat ado sex t o del libro Sobre las Costumbres. (3) . En ouinto lu pa r ten emo s la
acepción qu~ Aristóteles da a l té r~ ino en el libro So br e la
Psijé. (4) La sexta acepc i ón, en f in ,
toma e l término como
sinónimo de vinteli ge nci a'; así ío emplea [el au t or cit a do)
en su obra Met af ísica f \ • ( S)
10 Seeún la acepción común de 'en ~e ndirni ento', la sente suele 11~
mar inteli ge nt e ri
.... .eo, que 'tiene int elecc ión o en t e ndimiento'J
al hombre que muestra capacid a&lt;l d~ discerni r ; y suelen mu chos
extender tambi~n esta misma acepciÓn 9 e n ocasiones , al h omb r e
que conserva y mantiene fi rm emente su fe , pues la fe para el vul
go es sinónimo de 9 probidad 9 • Es &lt;lecir : el p u e blo no ll ama 'in-telieente' sino al que pos ee in genio apto para d i scer nir e ntr e
15 lo que deb e hace rs e -- po rqu e es bueno--/ y lo que d e b e evitarse
'
--porque
es malo. De raodo q u e se cuidan de Jlarnar ineenioso al
que inventa ~aldades:a una pe r sona de este tipo lo denominan -a lo más-ocurT en t e o versado o d~ ot ro ~odo parecido. Y es q u e
la aptitud del ingenio
para discernir lo bue no y pone~lo en pi§c
.
20 tica y para darse c u e nta de lo que es verd1de r eme nt e ~a l o / y ~
vitarlo 3 se denomina ¡p rud encia' propiamente. De ma n era que, e n
general, p u e d e decirse q u e los que se expresan como h emos indicado antes tom a n po r 'entendiMientoi lo que Aris t ó t eles llama : prudencia'. Ahora bien : la acepción común t odavía se bifurca en otras dos opi ni o n es qcerca del sentido de la palabra . A ~ g un o s
sostien e n ~ e n efecto, que sólo d2be oenom inars e 'inte li p.ente ' al
que tiene fe ; y se opcnen, por ello, a lla~a r 'pr ud e nt e¡ a un 25 malvado , aunque tenga ingenio para la maldad./ Otros, po r e l co~
trario~ llaman , inteli pe nt e' a todo aquel que tiene capacidad inventiva para discernir lo que deba hacerse, con prescindencia
de si ello es bueno o malo. Con l o cual , cuando alp un o d e es t o s
ú 1 timos e a 1 i f i e a a un h o mb r e de ·'1 i n t e 1 i pe n te 1 v (' mo s q u e q u i ere
decir exactamente l o mismo que si u tiliznse [el término] 'pruden
te . . P=udente 5 sin embarRo, s e rúL
Aris t óteles, es aquel que d~­
muestra n o sólo ca pacida d intelectual pa r a saber cómo eje rcitar
30 la virtud y cuánd o deba eje rcitarl a / de acuerdo co n l a conve-niencia circunstalcial, sino
q u e posee p rudencia mo ral .
•
'

•

�,
•

7

Ei segundo sentido de ~entendimiento es el frecu~ntemcnte ut~
lizado por los mutakallimies cuando dicen, p.e., "El entendimiento
~
.
''E s t o
postula esto" o . "El entendimiento prohibe
aquel 1 o ,. , o b ien
es materia prnpia del entendimiento y esto no lo es", o también
"E s t o e s o b j e to d e 1 en t en d i mi en to ''o, p o r ú 1 timo , n Lo q u e e s o b j e - ·
to del entendimiento no se entien¿e sino c or10 aquello que es pr~
bable para la mayoría ') . / Así que l e s mutakallirntes denominan e~
tendimient o a la proposición aceptada por todos, o , por lo nenos
por una mayoría º Y se podrá comprcbar este uso de 'entendimiento'
si se exa~inan sus discu~sos orales o escritos

'

•

40

45

El sentido que da Aristóteles a ' entendimiento 9 en su libro
- la Demostraci5n (6) / es el de aquella facultad del alma
Sobre
por la cual el s e r humano adquiere desde su niñ e z la certeza de
las próposiciones universal es, verd ade ras y nec e sarias. ·y no se
trata de una ad q uisición obtenida por argumentación o por medit~
cien, sino [alpo que el hombre tiene] n a tural y propiamente de~
de s u in fa n c i a . De tal man e r a q ue e 1 s e r 11 u man o no p e r c i b e ni c.§_
mo ha adquirido esa certez a ni dónde la ha adquirido. Esta fa~ul
tad constituye una parte del a lma ) con ella obtenemos el primer
conocimiento y l ~ primera / certidumbre acerca de l a s proposici~
nes indicadas sin que s e a precedida ni de med itación ni de consi
deración al r- una. Dichas proposici o n e s universales constituyen -los principios de las ciencias especulativas.
1

•

so

55

60

65
•

•

1

,

El cuarto s e nti do de 'entendimientoi, seRalado po r Aristóteles
en el tratado 6º del Libro de l as Ccstumbres (7) debe entenderse
como aquell? parte del alma c on la cual -- y debido a la frecue~
te experiencia temporal · / d e cada cosa y de cada eénero-- se adquiere 1 a c e r te z a d e 1 as p 1· o p os i c i en es y de 1 o s j u i c i os a ce r ca de
las cosas voluntarias ~ pues l a ~aturaleza de éstos es tal que pe~
miten elee.ir una deterninada acci6n o evitarla. De modo que los juicios así adquiridos / por el ser humano y po: esta parte del alma le sirven al hombr e de principios ' para el discernimiento en
tre lo que deb e hacer y lo que no 0ebe hacer. La relación entre-estas proposiciones --juicios-- con el alcance de lo que se obtie
ne por e ste entendimiento es l a ~isma q u e ex iste dent~o las pro-pos i cienes de las que se habló e n e l libr o Sobre la Demo s .t ración
y lo que s e infi e r e de ellas. Pues así como dichas proposiciones /
sen los principios por los que se gu ían / los científicos especu
lativos pa~a derivar de ellas el conoc imi ento espec ulativo --que
ti ene po r fin lrt ciencia solamente y no l a acc ión-- así también
se trata en ~st0s que 5ndicamos ah0r~ .de pr inci p ios para el pru
dente y e l ingenioso ; de fuanera que, a trav€s de ellos? irtfiere~
el hombre de ~n tr e las cosas v olun tar ias aquellos cu ya naturale
za es la acción. Esce en t end ;~i ento aumenta e n el ser humano / ~
de acuerdo a la ex t e n sió n de la vida, p o r q u e se inj e rtan en el homb~ e aq u el ~os jui c io s, y en cada momento , s~ afiade n otros que
antes no tenia. Claro q u e, en esta pa rt e de l a l ~a que se llama "ente n di mi C: n t o ' 1 os h OT"' b r es di f i eren g r a i1 demente e ntr e s i . S i 1 os
juicios antedichos se perfeccionan e n un hom br e determinado respect~ a tod~ un P,ene r o de cosas , e s e ho~bre de vendrá perito en e
se genero. Este es ~ p u es, el séntido del tér mino 'perito': que=
•

•

•

�-5•
•
I

70 si [a un perito ] se le propone / a l eo, o a lp,ui e n l e consulta so
bre algo, se reciD e n su proposición y . cons e jos rle tal mamera ::que ni se le piden razon e s de lo que h a d ict am i nado ni se l e con
tradice ni se ve precj.sa do a aportar [ e l peri t o] p ru e ba a l g una sobre ello. Por eso ~ rarament e exis tir á un hombr e de e stas ca-racteristicas ~ a no se r ~ ue sea &lt;le a v a nz ada edad; y la r a z6n de
. ello es que la p a rte del alma a que n os ref e rimo s lleva a cabo
múitiples experimentos que n o µu e den ll evarse a cabo si n o es
a lo lare o de un prolongado la ps o. (8)
_Los mutakallimi e s j uz pan --y así l o in c u lcan e n sus dise rtaciones-- que el s en ti do ~ u e e ll os dan a 'ent e ndimiento ~ es el mismo que señala ~ristotele$ al término e n su libro Sobre la De
mostración. Pero si trat a r de i nd ucir (9) alp o d e es tas p ri me ras
p r ó p os i c ion e s qu e u t i 1 i z a n C1 o f? ti u t a ka 1 J. i mi e s ] ) de s e g uro q u e
encontraras qu e s 0 trat a de p ro pos ici o n es que -- s i bien son indu ·
bitables par a ellos-- son s ó l o pr obcb il ís tic as p~ ra ti ;/ v
- ...,
. es
que los dialécticos int e ntan re fer irs e a un a c osa y [ e n r e alidad)
están h a blando de otra .

75

l

80

..

•

2
•

El sentido que da Aristóteles al término 'en tendimiento' e n
el libro Sobre Psij~ e s cu~dru p l e: i) e fiten d i mi e nto en po t e ncia. ·
ii) entendimiento en acto, iii) e nt e ndi mi ento adq uirid o , y iv)
intelig e ncia ag e nt e . El e nt e ndimi e nt o e n pote nci a, o es e l alma misma, o es / una pa rte del a lma , o es una facultad d e entre
las fuerzas del alma, o ~s algo c u ya esencia es ap t a para abstraer las esencias de todo l o e xistente o l as f o rm as de e sas 'ma
terias, y que tiene ade ma s la capacidad d e hacer q u e todas esas
fo r mas de v e n P. a n p a r a e 11 a u P. a s o]. a o va r i as . / S e t r a t a e n e s te caso de una fo~ma abstr a íd a de (10) l a s ma t e ri as q u e 9 no o b~
tante 9 no se da se pa r ada de sus materi as -- p u es su ser subsiste
en ellas-- sino q ue deviene simplemente un a f o rroa pa ra e sta e s e n
e i a L-i . e . , p ar a e 1 en t en d i n i en to) . P e ro e s t a fo r ma a b s t r a í d a de sus materias y q ue ~evien e una forma pa r a esta esen cia e s l o que
llamamos " inteli g ibl e'', t é r n ino és t e derivad o del n omb r e de la
esencia qu e abstree las fo r ma s de l as cosas de t a l manera q ue
dev e n ga n fo rmas pa ra si ~isrna . (11) / En lo que respec t a a esta
esencia Lentendimi e nt ol s difareos que e s asemeja nt e a un a materia
en la cual se hu b ie sen i mpr i ~ido f o rmas~ Lo ~ ue q u eda rá e jemp l i
ficado claramente si te i r a g in as un a mater i a co r po r a l cualquiera -- la cera, sup o n garraF- - en J. a cu n l s e im p r~~iese un sello que la penetrase por comrleto, de manera que t oda l a cera --ta~
to en su sup e rfici e como e n su espe s o r todo-- queda s e con la imp r e e i on • As í p o d r á c o n e e b i r t u p e n s a l i e n t o e 6 mo e s t a ·e s e n e i a a -5!
quiere las forma s de l e s c osas; p u es dic h ~ e s~ocia será s eme ja~
te a 1 a materia )' es ta r á su j e·t a / a es t a forma ; pero habría que distinguir esta ~a tería de ot ras materi a s co rpór eas por el hecho
de que las materias corporales a rti\ici a les no r ec ib e n formas -

85

9O

95

-

T

l OO

•

•

\

�•

105

110

'

-6-

,

•

sino en su superficie ,-p ero n o e n .n r of un d i da d ; mi e ntras que ~n los cuer r os natur a l es oc urr e l o co ntr a r io. De l ~ is mo mo d o en una esenci a de e st e tipo de l q u e v e ni mo s h ab l a n do, l a e s e ncia no se distin g u e d e l a s f o rm a s de l os int e li g ibl e s de ma~e,
ra que tant o p a r a ~ ll a /c omo r c.ra l as fo r mas q u e e n e ll a e stan
se den otras t a nt a s e s e ncias d i s tint as: t cdo l o contrario : e sta
esencia d evi e n e p r op iamen t e l a f o r~8~ y as í como pu ede i map in a~
se uno que la i~ p resión o c o n f i g ur ac i ó n imp ri Mi cla sobr e un p e d~
zo de cer a cúbi co o e sf é ric o p e ne tr a y a tr a vj e s a a l o lar po, a
lo ancho y a lo. a lt o de man e r a t o t a l , de t a l ma n e r a / q u e la , c~
ra deviene l a Hma rc a'· o Hinprc si ó n t:" i stlla", aná l o ~ a m e nt e h a bra
qu e repres e nt a rs e l a adq uisi c ión &lt;le f o r ma s de c o s a s e n e sta e sencia a l a qu e Ari s tót e l e s h a de n o ~in ad o ¡e nt e n d i mi e nt o e n P~
tencia' e n su li b ro Sobr e la Psij é .
.

115

120

125

130

135

140

Mientr a s q u e .n o hay e n é l úin pun a d e l as f o r ~ a s de l o s e xi~
tentes, e l e n te n d imi e n to e n si mi s mo es e nt e n dim i e nto e n - p o ten•
.
cí a; pe ro e n c u a nto s e e ncu e ntr a n e n é l f o r ma s de l o e xi s t e nt e
tal como diji mos e n nu es tr o e j e mp l o, e l e nt e n dim i e nto mism o / de
vi e ne e ntendimi e nt o e n act o y· est e y no o tr o es e l s e nti d o d e 'ent e ndimi e nt o e n ac t o '. Cu a n do , pue s , s e adq ui e r e n e n e sta ese~
cía los int e ligi b l es q u e e ll a mism a abs trae de l a s ma t e rias, e~
tonces d evi e n e n int e li g i b l e s e n ac t o los q u e a nt e s de I s e r ab~
traídos d e sus ma t e ri a s r e s pe ctiv a s e r a n int e li g ib le s e n p o t e ncia. Pero , un a v ez ab str a í d o s 9 se h ace n in t e li g ibl e s en a cto Y
se h a cen form as p a r a ~ l e nt e n d i mi e nt o . El e nt e n d i mi e nt o, pues, no devi e n e e nt e ndi mi e nt o e n ac t o s in o d eb i do a l o s int e li g i b les
en acto. P e ro ~ aq u e llo p or l o cu a l l os int e li g ibl e s s o n acto y
aquell o p or lo c u al e l enten d i mi e nt o de vi e n e act u a l, e s uno y
lo mism o . El se nti do d e nu e stro d i sc ur so c u ando de cimos qu e e sta
esenci a es int e li ge nt e e n a ct o, es e l mis wc q u e c u a nd o d ec imos
simpleme nte q u e l o s inte li g i b l es dev i e n e n fo r ma s de t a l manera
que / e 1 en ten d i rn i ·e n t o d e vi e n e e s tas fo r mas mism as .
Así , pues $ qu e l a s e x p r es i o n e s "se r int e li re n te e n a ct oº ,"en
t e ndimi e nt o e n a ct o" e " int e li p. i b le e n ac t o ' ~ ti e n e n u n mis mo y_
únic o senti d o. P ue s lo s int e li g i b l es -- c uando n o e r a n mas q u e in
teli g ibles e n po t e nci a - - ex i s tí an a nt e s de q u e fu ese n int e li ~ i-~
bles e n a ct o como / f o r ma s e n mat e ri a s fu e r a del a l ma ; pe r o, e n
cuan~o d e vi e n en int e li g i b l e s e n ac t o , su se r --e n t a nt o qu e son
in t t=. 1 i p. i b 1 e s e n é~ e t o ·· - n o e s e 1 mi s mo q u e t e n í a n cuan d o e r a n f 0tr
ma s e n mat e ri a s . El s e r a u e t i e n e n e n si n is ~ns o e n l a s mat e riis
no e s e l mism o se r q u e e l que ti e n e n e n t anto q u e s o n int e li g ibles e n act o, p u e s e l s e r q u e ti e n e n e n si raismo s e stá a com p aña
do de t odo l o de más [ que aco mpa ñ a a l o se n sib l e] /, e s de cir; el
lu g ar, el ti em~o, la posic i ó n, la can t i dad la c u a li d ad qu e resul
ta d e lo c o rp 6 r eo, la ac ci 5 n y l a pas i 6 n . ( 1 2) Po r Lo c o ntrarioen cuant o de v iene n int el i g i ble s e n ac t o~ mu c h a s de es t a s cat eg orías l e s so n r e tir ada s y s u se r dev i e n e ot r o [ modo de] s e r . Los
int e li g ible s -- o mu c h os d e e nt r ¿ e l los-- dev i e n e n t a l e s / q u e sus si g nifi cac i o n es ¿ebe n e n te n de rs e &lt;le ma n e r a d i fe r e nt e- - no se
encontrará ah o r~ ab s o lut ame nt e n a da de s u s i g ni f ic ac i ó n [s e nsible}

\

•

�-

"1
I

-

o sea, que harg falta t omar e l t€rmin o f ' lugar f] e n otro sentido
que nos hará adquirir un a i dea distinta o de dif e r e nt e signific~
do.
145

150

Una vez que l o s int elipibles devien e n actuale s , dev ienen se res del univers o, e n .t anto que actual~s, y, e n tan t o qu e inteligibles en ~e t c? se l es debe c0nlar ent Ye las cosas real e s. (13)
Ahora bi e n : es de n at ur al~za de t o dn lo exis t ente ser aprehendido por el entendimiento y de v enir fo r mas para él. Y, pues t o q u e
ello es asÍ 9 / n o hay nada de extraño en que estas cosas sean i~
te!igibl e s al hacerse int ( li ~ ibl es e n acto , ni oue es ta misma e
e 1 e n ten d i mi en to] s e a en t en d i miento en a c t o y q u
s en c i a [ i • e .
al mismo ti empo, en ti e n da. As í, lo que ahora ente n demos no es diferente de l o quP es e l ente n dimiento e n e l acto de e ntend e r.
(14) En efecto, l o oue es entendido en acto l o es po r q u e un inte
li8ible deviene su forma [i.e., forMR rlel en tendi ~íent0] y, co mo esta forma mi~mn _deviene en t endimie11to, / ~ntonces el e ntendí
miento esti en a·cto con r elac i 6n a e sta fo r raa solamente, p u es permanece como 'enten~imiento en rotencia 9 respecto a todo otro
inteliBible que n o hay a adc uiri f.0 to da ví a en acto. Cuand o otro
inteli e ible sea adquirido, ent0nces el entendiMiento deve n d r á 'entendimiento en ac t o ' en cuant o a l p rim e r o y en cuanto al s e - ,
gundo ; y cuando de v e n pa entendim i ento en act o r e specto n todos
los inteli g ibl e s , habiendo p 0 r ello devenido uno de l o s se r es ~
xistentes, / entonces e l al~a misma de vendrá tod os los inteli gi
bles en acto. Pues c u ando haya aprehendid o intel ec tualmente lo
que es el entendimient o en acto, l o q u e conozc~ ya no s e ri n ada
exteri o r a su e s e nci a . Es ev i dente, en efecto, q ue cuando el a l
ma misma tiene la int elección de su p ropia ese ncia /i,e., de su
'entendimient o 7 ) en t a nt o q u e es? ese n c i a es ente ndimiento en acto, ent~nces l o o u e adquiere -- del hecho de que tien e intel e~
cion de su e s e nci a -~ n0 es nada cuyo s e r s~a diferente de s u previo ser puesto q u e es lo mi smo que lo e ntendido ~ n ac to : es
decir , adquiere po r su csenci1 alpo que ya es tá en el e ntendi
miento qu ~ es su esencia. ( 15) / Esta e sen c ia deviene, pues inteligibl e en ac t o para si misma , aho r a ~ien, antes de tener intelección de t odo esto, nt1estra n l~a n o era más q u e int el igible
en potencia [para si misma] ; mie nt ras que , después, es inteligible en acto puesto que es actualm ~ nt e 0 bjeto de intel ecc ión para si misma y q ue su ser, en si~ es a la v e z en t endinien t o e n
acto e inteligible en acto ¡ pe r o, desd¿ luePo, de ot r a manera dÍE~inta a COID0 lo fueron las formas anquir i das intelectua lm e nte la primera ve z. Esas formas pr i neras, en ef~cto, devin i e r on
objetos de inte lecc i ó n po rq ue fueron abstr~Ídas / de s us ma t e -rias cuando no eran mas que i ntelipi~les en potenc i a , y po r e -llo, su s e r es t ata en l~s ma t e ri as~ y cuando poste ri o r me nt e, fue
ron a pr e h e n d i da s p o r e 1 e n t ~ n d i mi en to ~ e 11 ton e es [e o mo y a s e in dicó antes] su s er pasó &amp; ser un modo do exi st enc i a separado de
sus materias , es dec ir , t;fo r mas"ser&lt;=\rarlas ele sus materias y, po r
ello mismo; int e li g i bles en acto.

e

l

155

160
•

165

1

170

175

180

, Cuando e 1 en t e n d i mi en t o en a c t o ' e a p t a i n te 1 e·c t .u a 1 me n t e " , e n
tonces los intelipi bles que s o n ?A ra el "formas" / -- e s dec ir ,
•
1

•

�'

-8•
•

•

185

.-

•

•

190

• 1

.

•

195

200

•

'

205

·
210

en tanto en cuanto son inteligibles en actr·-- ciev~e~en el tie~ ,
P~ de entendin1iento que antes denominamos 'entendimiento e~ acto
Y es así como pasa a ser 'entendimi.cnto adquirido'. Pero si hay
cosas que ni son formas en ~at e rias no lo han sido janás, enton
ces, cuando s~an objetos de int elcc ci6n devencrán inteli g ibles
tal como eran an~es de aer / ca~tadns intel cc tua ·~mente. El~sen­
tido de ' ?aprehende: alpuna cos? int e lectu a lmente' es pues e~te:
el entendimien~o abstrae de las materi as las formas que estan eri ellas de man0ra ta~ que les ria un ser difer~nte al que antes
tenían. Y cuando s e trata de cosas que n o están en materias, el
en.tendimiento 110 tiene n ece sida d a l r una d'~ arstraerlas 5 I sino
qu~ --como las encuenrre ra ~bst r a í ,l as-- l a s aprehende tal como
las encuentra, esto es~ de la misma manera q ue el encuentra s~
propia esencia c uando (. S entendimiento e n acto: a t rav~s de idt~
ligibles que no e stán ya e n s us mat~rias. bsí que el ser [de las
formas in~eligibles] es ahora t Jl como e r a ant~s de que fuesea a
prehendidas por dicho acto de intel ec ción. / Lo , que se debe. s~
ber, por tanto , resp e cto a las f0rmas q u e n o estan e n mat e rias es que , cuando son aprehcndicas por e l e nt ¿ ndimient o , la existe~
cía que tienen e n si e s exactamente l a misna que la que tienen
en la actualidad de l entendimiento. En e fecto ) l o q ue es inteli
gibl~ en act o e~ nosotr os es de la misma natu ~a leza que estas formas que no e stán / en la materia y que nunca l o han estado;
pero d~l mismo mod o que decimos de aqu el l o q ue es int e li ~ ible
en acto que esti en nosotros, de l mism o ntodo deberemos decir que estas formes están en el mundo [i.e. 9 e xisten] º Claro e stá
que estas formas no pu ede n ser aprehendidas perfectamente ?O r el
entendimi e nt o hast a de s pué s .q ue este h a a dq uirido en acto o t~
dos l o s inteliRi b l c ~ o la mayor pa rt e de ellos; es decir, hasta
que haya sido obtenido ~ l 'entendiciento adquirido'. Queda en claro 9 por consiruiente ~ qu e cst~s fo r Thas serin captadas p or el
entendimiento / y q u 2 devendrán de algunz ~a ner a ºformas para el entendi~ien to en ~a n to qae ~s e nten d imi e nto adquirido.
Así que, d e al~u na ma~era, el enten&lt;llmient0 adq uirido sirve
como sujet o
(1 6) para estas formas j y este n is mo entendimiento
ad q uirido sirve$ de a l g G~ modo, com ~ fb rm~ p a r a e l entendimient o en a c t o • P e, r con s i p. u i e n t i; , e J. e n t e i 1in\i e n t o e J.1 a c t o e s c o mo
una materia y lln s uje 4:o para e l . . . nt end · r~ i e'"lto adquirido y es, a su
vez 9 / unn f o r~a para el cntendiriento en ~ ,~ te :ia y este último es semejante
a una materia a partir d ~ l a ct a l l as fc.rnias ce .ienzao a desct5n·j €r basta la +&lt;"'rr.:a corpo ral n:a teria i , y de:: ésta cot:J:i.,~nz.nn a elevarse l,c; sta que, pro~resiva
mente, se vc.n Sf!paraµdo cac~ ~ vez rrás de la ro.a te ría ~ superándose unas a .. otras-:1

(17 )

215

•

•

220

' (

..,

Si 9 pues, hay fcr~as que no es:in ~ot t l~ente en nn teria n i /
han estado ja~é s ni Jo cs tatan, se d~ entre e ll as una g radación
de p?rfeccior ami e~to y s eparac i 6n~ ~ues h ~ y en ellas un determi
nado orde n de e xi s t enc ia. Y. si se cr; n s id era . su u1odo de ser e neste niv e l [de existencia] h ay q ue dec ir que las más perf~ctas
toman el papel ce :armas c c rt re:?cion a
las inf e riores [rradual
mente] has ta qu e~ llegamos a las medi;inas q ue so n e·1 entendimiento adquirjdo; y este 'd2 s ce nso' no cese ,' h a sta que llepamos a

•

\

, ,
•

•
•

-

•
1

•

I

�- 91

la materia de l a ese ncia, de s p u és da l a s f a cultades animales q u e
se encuentran baj o e lla, más abajo a ún ? a l n nat u ra l eza. Y t ~
davía el d e sc e ns o n o t e rmin a sin o e n l as form~s e l e me nt a l es, o
s e a , 1 as f o rmas ex i s t e n c i 4. es mas h aj a s . . ( l 8 ) E 1 s u j e t o ri e es t a s
Últimas e s más r r ose r o q ue t odos l os o tr o s suj e tos : l ~ ma t e ri a
prima. Cu a nd o [t onamos e l cam in o opu e s t o
es t o e s, cua n d o] a~
cendemos ~ de s de l a ma t e ri a / p r i ma n os ir 8mos ac e r can do p. r ad u a l
mente ~ la natur a l eza q u e co n s i s t e e n fo r mn s c orpo r ales s u hs i s -.tentes e n las ma t e ri As híli cas; a p a r tir de é s t a s , n os r ~ reo n ta
remos hast a es t a es e nci a [i. e. ~ e l e n t e n d imiento e n ac t o] , y =
- - aún 111 á s a 1 te , · -· - a l en t e n d i mi e n t o a d q u i r i &lt;l o , y , t o d a v í a 11 e g a
remos así hast a · aq u e l l o cuya n at ur a l e z a e s s e 11ojan t e a l a de -=
los astros en r r or o rcion de a ltur a - -nu e s s e e n cu e n tra p o r e n cima de tod a s la s ma t e ri a s c o r p o r a l es . / Si u n o se rem o n t a a - p a rtir d e ahí , ll efará a l pr i me r o r d e n d e l o s ser e s sera r ados s
e l prim e r o d e l o s cua l e s es de l de 1 ~ i nt e li p e n c i a ape nt e .
j

225

230

235

240

245

250

255

Así que l a int e li p c n c i a ae e n t e ( 1 9) r'e n c i o nada p o r A rist ó t ~
les en el li b r o III de l tr a t ado Sob r e J a Psij é e s una fo r ma s~
parada q u e ni h a estado e n un a ma t e ri a ni lo es ta r á jamás. /
Y como el alm a es e nt e n d imi ent o e n a ct o , t o da su t e n de n c i a [p r o
piaJ es asimil a r se a l e nt e n d i mi e nt o adqu i rid o . La in t e ~i ?e n c i a
a g ente e s la qu e co nvi er t e en e nt e ndi mi en t o e n a ct o l a ese n c i a
que no er a mas q u e e nt e n d i mi e nt o po t e n c i a l y e s t a mb i é n l a q u e
hace qu e l o q u e e r a int e li p i b l e e n po t e n c i a de venga int e li g ibl e
en acto. / Re s pec t o a l e nt e n d i mi e n to en p ot e nc i a y s u r e l ac ión
con la inteli ge n c i a a p e nt e, p u ede u sa r se la c o mp a r ac i 6 n qu e e -xiste e ntr e e l s o l y e l ojo~ pu e s és t e p 0 rm a n e ce ' v is ió n e n po tencia' e n t a nt o e n c ua nt o es t 5 e n t ini eb l a s . L a v i s i ó n , e n e f e c
to, no e s más q u e visión e n p o t en c i a e n ta n t o q u e es t á e n l a o~
curidad. (20) Y osc urid ad signi f i ca ' ilumi nació n e n p o t e nci a o
privación de ilumina c i ó n en act o '; / y e l t ~ r rn i no ilumin a ción
significa 'irr a diaci ó n po r u n obj e t o l uminoso co l ocado de lant e '.
Así p u e s cu a n do la luz vi e n e a l a v i s t a , a t r avé s de l a ir e o
de un med io anál og o , e l a ir e -- co n la l uz q u e e n e l se e ncu e n-tra-- d e viene visi b l e e n ac t 0 9 y l o s co l o r e s d e vi e n e n visi b l es
en acto. r e ro y a h e d ich o qu e l A vi s t a no dev i e n e e n ac t o s o l a mente porqu e s e p r od uz ca en e ll a u n a irr a 0 i a ción e n ac t o , sino
porque cu a n jo s e p r od u ce e n e ll a es t a ir~adiació n se e n c u e ntr a
e n e lla las f o r ma s d e l o s obje t os visi b l e s y as í / de v ien e l a -vista 'vista e n a c to', de manera q u e l a vi s t a se r ep r ese n ta l a s
formas d e los o b j e to s vi s i b l Ls . P e r o , ant e s de q u e es t o oc urr a ,
e s n e c e sario un ra yo d e sol --o d e o tr o or j c t o l um in oso - - c o n e l
qu e se d i al go ilumina do e n a c t o a f in d e q u e l o a u e e r a visi b l e
en potencia d e v e n ~a visi b l e e n a ct o . De mo do q u e el p rin c i p i o -por el cual los vis ib l e s e~ po t e n c i a / dev i enen visi b l es e n a cto ,
e s l a irradiación p r od u c id a e n l a vi sta p o r e l so l
u o tr a fu e ~
te d e luz] . .
•

e

En esta esenci a de n omin a da e nt e n d i ~ i e nt o e r. p o t ~nc i a , cualquier cosa qu e s e r e la c i o n e c on e ll a s e e n co ntr a r á ad quiri d~ de
man~ra análo e a [al e j emp l o a nt er ior) , es d e c i r , como l a irr a di~
.

.

�•

-10•

ción . en acto respecto a la vista. Y esto es lo que la intelige~
cía agente confiere. / Este es pues el principio que hace que lo
que es· inteligible en· poten e ia devenga in teli e i ble. en acto•
.
.Y
,, del mismo modo que es el sol el que hace ~ue el OJO sea vision
en acto y que los visibles en poten c ia sean visibles en acto por
medio de la luz que les confier e~ &lt;lcl mismo ~odo la inteligencia agente hace pasar a acto al entendimiento potencial Y le h~
ce ser / entendimiento actual · por medio de aquello que le tran~
mite. Y así, a esta inteli ge ncia . arent e se debe el que los intelie.ibles en potencia devengan int e lieíhles en acto.

260

·
265

•

•

•

\

•

'

•

La inteligencia apente es, por tanto, &lt;le la misma especie que
.I el entendimiento adquirido. Las fornas &lt;l~ sustancias separadas
que 1~ son superiores se encuentran en ella de manera permanente,
270 sin comienzo ni fin; p ero el ser de estas sustancias en I la i~
teligencia agente se encuentra en un orcen de existencia distin
to al orden en qu e se encontraban en el entendimiento en acto, pues la primera forma que se nos ofrece cuando nos elevamos ha- '
cia lo más perfecto a partir de lo menos ?e rfecto es menos exc~
lente, según se prueba en el Libro de la Demostración, ya que nos elevamos a lo desconocido a rartír de lo más conocido ror ' nosotros. Ahora bien: lo ~ue es en sí un erado de ser mis perfe~
275 to / --esto es, más desconocido en relación con nosotros y nues
tra ignorancia-- es por ello mas grnnd c .

•

\

280
,

Por lo cual es necesario que el orden de los existentes esté
en el entendimient o en acto de cierta manera ? mientras que el o~
den inverso es el que existirá en la intelir e ncia a?ente. · (21)
Y es que lo primero que la intelipencía apente conoce r~specto
de los existentes es lQ que es más perfecto en ellos / y, después
lo menos perfecto , y las formas que están ahor i en las materias
son formas abstractas para la inteligencia agente, no porque e~
tuviesen primero en las mnterías --y p o r ello sean abstraídas-si no porque las f o rmas nunca dejar o n de estar en acto en la in
telígencia agente.

Cuando, por un act~ de intelección~ esto i n telípencía penetra
285 la materia prima y las demás mat e rias / les &lt;~a las formas en acto que ya estaban en ella. Y esto a lo qu e nosotros principal-mente tendemos son dichas formas; lo cual no sería posible sino
debido al ser.... eeneracional de estas r1aterías. Las formas en la
in tel igenc ia a'e en te son i ndi vis í bles. Y no del) e parecernos extra
ño, pues como l a intelífencía apentc es indivisible , sólo están290 en su esencia I .cosas no divisibles y p0r eso &lt;l a a la materia lo
que es similar a ella La la intélifencia] y está en su substancia
aurque la materia reciba la forma divisiblemente. y esto es lo que Aristóteles demuestra en sus libr o s sobre la Psijé y en Meta
física.
-

295

Claro esta&gt; que aqui" surRe el problem~ sipuiente~ ¿sería posible que estas formas se encontraran en no materias si, de hecho
!lepan a estar en materias? O, expresado de o tr o ~odo: / ¿como 1

•'
\

•

•

•

�•

-11-

'

•

•

300

305

310

315

320

325

· 330

3-35

puede pasar una de estas formas &lt;le una existencia superior a una
inferior? Porque alguno puede arp.üir entonces q u e no oc urr e así
[como decimosJ 9 sino que --por
el c0 ntrari o --t e ní an un ser má s
perfecto cuando eran materi as . Aho r a bien: si así fuese, de e ll o
se seguiría entonces q ue estas formas n o s e penerarían si n o debí
do a la materia ; y ello es contrario al parec~r de Aris t ó t e l es . O quizá haya alguno qu e arguya que todas estas Ccosas] es tán en
la intelirencia / a~ente en pot e ncia. Pe r o por lo q u e he dich o
se ve que no debe entenderse L-la exp resión] "e n potencia" como
que la inteligencia aeente en potencia t enra q u e r ec ibir esas formas y --alp,o después-- actúe en e llas ~ sino q u e tien e potencia para poner estas formas en las materias. Y es t o es tener potencia: pod e r actuar e n o tr o distinto a si. La intelig e ncia a~e~
te misma es la que pone las formas e n lns materias $ y por e llo
trata de suprimir ;lP.e separaci ones e ntr e el las ap r oximándo las gradualmente h~sta que se adquiera el conocimi en t o [adqui rido].
Y así la sustanci a del a lma humana o el homb r e se ap r ox im a mas a la intelip,enci a agente con aque ll o que lo sustancia.[i.e.,
que le da la forma] y . éste ~s su fin Último y o tr a vica· es decir, que el hombre adqui e r a a l final / alpo po r l o cual se haga
substancia y adquiera su perf ecc ión última, la cual no es otra e o s a que h a e e r en o t r a [a 1 rrt a] o t r a a e e i ó n p o r 1 a q u e é s t a s e s u b s
~ancie. Y esta es la tend e ncia de o tra viaa. Au n q u e su ac ción no
se ejecute en otro e xist ~ nt e fu era de su ese nci a, actuar n o es
otra cosa siempr e que encontrar esenc i as. / Por tanto , su esen
cía Cdel hombrEU , su neto y su ac tuar s o n uno y el mismo [i,e~,
se identificaq7 , y, de este modo, el h ombr e n o necesita p a ra su
existencia la materia corpórea , ni t a~poco n eces itaría su activi
dad de ayuda aleuna de otra fuerza animal qu e posea su cuerpo,
ni tampoco necesit a rá el a lma absolutamente d e instrumento corporal alp,uno. Pues ~ 1 grado miuimo del alma pa ra su existe ncia
necesaria es el de un cu e rp o ma t e ri a l o que e lla / misma sea fo~
ma en un cuerpo. So b re es te g rad o mínimo es tá e l q u e su existe~
cía no necesita un cu~rpo m a t e ri~l , a unque para muchas de sus a e ti vi dad es 1 o e. s e e o mo in s t r t1 me n t o e o r p o r a 1 y s e a y u d a de 1 a
fuerza física [que el cuerpo ti e n ~J~ coMo, ncr ejemplo, e n el caso de la sensación y la im ap in a ción: por ello su ser e n este grado es mas perfecto que en el a nt e rior , sep.Ún la disposición
[ascensión) que ya dijim os.
Que la int e lip,encia arente t enga ser yn se h a mostrado en e l
libro Sobre la Psijé. Parece , pues, q ue la intclipencia age nt e
no actúa siempre , sino que alR un ~ s veces ac tú a y otras n o . De ~
llo se seguirá necesariamente qu~ s e rel aciona diversanente con
~
,
aquello sobre lo ~ue actua
y con aquel 1 o s o b r e 1 o q u e no actua,
por lo cual habría diversns r e lacion es; / pues si n o ex isti e se
siempre ser.ún su última perfección, entonces n o vari ar ía sólo respecto al tipo de relación sino q ue vari a ría ta mb i é n en su ese~
e i a , pues su .ú 1 tima p e r fe e e ion [a c t o] es ta rí a en su sus t 2. n c i a ~
nas veces en potencia, o·tras /en acto. Y en t:s te caso l o que e~

-

\

�-12tuviese__ para ella en potencia sería materia . en acto para ella,
pero ya sd'stuvimos an~es que la inteligencia agente está . separ~
da de toda materia. Y puesto que ello es asi : _entonces siempre
está en su perfección última. _
~

Sin embargo, es cierto que la inteligencia agente cambia ~elacionalme•te / y, no obstante e llo, no existe imperf ec ción alguna ~n su esencia, sino que lo imperfecto le ocurre accidenta!
mente, porque no siempre encuentra dónde actuar. Tales, por eje~
plo, los casos en que no encuentra p reparados ni a la materia ni
al sujeto sobre los· que actuara , e cuando se da also externo que
se lo impida e por una y otra razón simultáneamente y de ahí que
la inteligencia agente no pueda c&amp;nifie.stamente
ser I
suficiente
par~ set considerada . el primer principie d e t o do lo existente,
ya que --según h~mos indic~do-- necesita que se le dé una materia apta sqbr~ la cu~l ac tuar y. qu~ se eliminen los impedimeDtos.
Por tanto, su esencie no es suficiente c omo para dar la perfección propia a todas las cosas. De modo que alp.o falta en su sustancia para dar ~ la multitud / de los existentes todas l a s perfecciones que és:o~ necesitan. Porque, aquello cuya esenci• es
deficiente, tiene que admi~ir en si la existencia qe otro princi
pío; esto es, no es algo cuyo ser por si mismo s e a autodado, sino
que está dado por o tr9. (22) De l o cual se sigue necesariamente
que d~be existir otra causa q ue coadyuve d~ndole una materir sobre la que pueda actuar.

340

345

350

355

360

•

365
•

370

375

Es obvi o9 adem¡s , que los sujetos sobre los que actúa l~ in~~
ligencia agente o son cuerpos o son facultades corporales · engendrables y corruptibles. Y ya se ha demostrado en el Sobre la Ge~eración yla corrupción
que las causas que son partes de los -cuerpos celestes son también primeros principios que actúan sobre
estos cuerpos [i.e. , los engendrables y corruptibles]. ,\ sí que estas mismas causas dan a la inteli ee ncia agente las materias /
Y los sujetos sobre los que deba actuar. roes todo cuerpo celes
te se mueve por un motor inc o rpór eo y que --a ¿emas -- no está en
cuerpo alguno ; ~ste mo tor es la causa de la existencia del cuerpo celeste y de lo que hac e del cuerpo celeste una sustancia [i.e.
el cuerpo Y el alma de la esfera], y cuyo orden en la serie de~
los seres correspond e al orden de los cuerpos. El motor más perfecto entre los cuerpos es el más perfecto entre los motores; y
el mis~perfecto / en el orden de l a existencia es el primer cielo, asi que el mo t o r del primer cielo es el nás perfecto entre
los motores .
Pero el m~t?r ~e primer cielo es a la vez principio del ser
de dos cos~s distint~s : una, de lo que hace del primer cielo una sustancia, es decir y sustancia de un cuerpo celeste, otra, motor.de la e~fera I d~ las estrellas fijas. Esto último es una
ese~cia que ni es corporea ni está en un cuerpo. Por ello no es
pos i b 1 e que e 1 mo t o r 1 e dé e 1 s e r a un 0 y a 0 t r 0 de 1 mi sm 0 m.o do
--esto ~s~ que~haga de uno _una esencia incorpórea y del otro una
sustancia corporea (23) , sino que los d~ de acuerdo a dos natura
le~as, una d e ~as cuales ~s mas perfecta q ue la otra porque ella
da lo que es mad perfecto / --lo que no es cuerpo-- y esta natu-

•

�·- 1

J-

raleza es más perfecta q ue aquella por la que da l o q u e e s
.poreo.

380

cor-

Por consiguiente la esencia [del mo tor del primer cielo) es
una sustancia de dos naturalez a s ) una y o tr a de lns c u a l es componen su ser. De donde s e sipue que su ser ti e n e co mi e nz o ; p o ~
que [las natur a lezas] en q ue
se divid e 9 son l as causas d e que
sea sustancia. De modo q ue / n o puede se r es t e motor d el prim e r
cielo el principio d e todo lo ex is tente~ sino q ue todavía tiene
mismo otro principio n e ces a ri~m c nt ee y este .otr o p rin cipio
es aún más perfecto que el del p rim e r cielo. Ahora bien: como el motor del primer cielo no e stá en una materia nec e sariamente
debe ser una sustancia. Y 9 ro~ ello, esta int el ip e nci a conoce su propia esencia / y la ese nci a d e aquella ~rue e s el principio
de su ser.

el

385

•

390

395

400

Así pues quéda de manifi esto que aquello ror lo q ue co noce el
principio de su ser [la intelipencia del motorJ, es mas perfecto
que lo que sea su Ll ºe ., de la int e lipencia cel motor? naturale
za; y aquello por l o q u e
con oce su propia ese n c ia e s menos perfecto. No·es necesari o~ po r tanto, d ividir su ese ncia en más q u e
estas dos naturalezas . Per o e l principi o / q ue d a la sustanciación al motor del p rim e r cielo es el Princi p io Necesarísimo pa ra todo y nada puede h a ber mas perfecto que Ello¡ siendo un Pri~
cipio que ya no n ecesita de otro. Es , en si mismo, el ~ rin c ipio
de todos los principios y e l Principio de todo lo existenteº Es 9
en suma, la Intelip enc i a d e la ~ ue es crib e Aristót e l e s en su libro de la Metafísica º Cad a uno de l o s p rin cip ios es también int~
ligencia ; / pero e l últim o q u e hem os in d i cado aq uí es l a Inteligencia Primera y lo Primero · lo Primer o Ve rd a dero y lo Uno P rim~
ro, mientras que los demás /~rinci p i o s] n o ser í a n inteligencias
si no fuese por Ello, de acue rd o al orden~ Clar o es tá que considerar ahora algo m~s que l o dicho a nteri o rm e nt e s e ría excedernos
de nuestra intención en esta exposición .
Finaliza aquí el ': Sobre e l
Al-Farabt.

-

e nt endimiento y l o inteligibl e" de
•
I

•

�-

•

'

•

'
•
•
I

'

•

-

-

-

-

•

•
•

•

'

-

I

•
•

I
1

-

•

•

..

•

\

•

(

I

•

•

•

•

•

I
•

-

•

�•

NOT t~s.

l.

Mutakallimies
( o '· mut a k a llimun 1 ' ) . - El t ex t o l otino
cablo "locutor E:. s" ; e l n omb r e q ue
l os medievales crist i
cidente daban a los " di a l éct ic os" d e l Ka lam o rtod o x o , l
k a 11 i mu n " o '' cu 1 t o r e s d e 1 a p a 1 a b r a ' . - \7 é a s e 1 a di s c ·1.1 s i
te punto en nuestro ;'-Fil osofía d 2 l Islem ' 1 º

usa e l vo
anos d e oc
os ''m ut a on d e es -

El libr o se titul ~ en la versión latina •·oe Intellectu e t Intellecto' tal com o d ec imos en la introdu cc ión. Int clle ctu s cum-ple, por }n eeneral l en el latín medieval l a po lifunci o n a lid a d del "Nus 11 er±ego más tod as l as co nn otaciones que las distintas
escuelas de fil o s ofía le había n ido at r ibuvendo, Se ha so lid o traducir al españoi con "entendimiento'º o po r 'intelecto" n o rm a..!.
mente ; pero aquí e l uso ind iscriminado d e uno u o tr o t é rmin o ere~
ría ciertos problemas de interpretación. En la tradición filosó fica de lengu a española '·entendimiento'· ha sido utiliz ado, po r lo común, pa ra desipnar algo as í como conocimien t o discursivo · ;
mientras que int e l ec t o' l o ha sido pa ra r eferirse al tipo d e con.2.
cimiento 'íntuitiv o . Hemos traducido e l títul o, sin erba r go, C.2_
mo "Sobre e 1 en te n di mi e n to y 1 o in te 1iP.ib1 e 0 ? o r q&lt;U e e 1 " .•• º d e
intellectoi' se r e fi ere ,q nlo entendido ", 11 10 in t e li g i b l e ''; e s l o
que , por otr a pa r te~ han h ec h o Gilso n y ~~ssipnon al mencionar
en francés el tr a t odo. La v e rd ad es que el proceso que es tudi a en su trat a do 11 - Farah i n os pe r ~i t e us a r en nuestra tr aducció n
también la p a l ab r a ,.in tel ecc i ón" varias v eces: en su más amp li o
sentid o, este vocahl~ cubr e c u aln ui c r nc tivi dad intelectiva apli
cable a seres human os e incluso (coM o q uier e a l-F arab i) a se r es superiores int e lÍ P.tntcs. El tralado no&lt;lrí~ titularse e n espa ñol
por tanto, "So b re la inte Jección" simplerr1¿ ntc.
-

2 • . i.

1

e., los Segundos Ana lí t ices

9

II,

3.

i.e., la Etic a Nic ., VI, 5 y 16.

4.

III, 5.

5. XI,

6.

15.

7 a 9.

Hasta
a{u{ al-Farabi ha habl ado de las :=!cepcione s " vul ga res"
o "comunes de la palabra, ~ n árabe, La nrimera rtcepc ión com ún s~
ñ a 1 a a 1 q u e s a b e 'd i s c e r n i r · e o mo p o s e e do r d e " e n t e n d i mi e n t o " ;
el autor añade ciertas aclaraciones sobre l o q u el al pa r ece r, s~
rían atribucion es es~ec íficas del l enruaje en su ti emp o. Una de
e 11 as sería 1 a e o n fusión o sin or1 i mi a existe nt e en tr e "in te 1 i ge n
te" o "entendido" (más cercana a nu es tra l e n ~ ua) con 'pru:lentc"

�•

-16-

que, en Aristótelcs 9 no si p. nific a lo nismo, rues el ~rudente aristotélico actúa con capacida d ~ora l t a~bié n y, po r ello, se
aproximaría trés al ¡;v irtuoso' · del Estafirita. Respecto al uso de la palabra q ue hacen l o s mutakallimies~ál-Farabi indica con
su elucicación que l os dialécticos del · K~lam ent ienden por ello
un "consenso•= e 1:c0 nv enc ión'i común de j ui c io s, fundamento de t.2_
da actividad ético-lógica. De ahí q ue más tarde (lins. 75-80) se oponp.:a fir meme nt e. a esa unificación qu e los mu takallimies
pretenden ~ nuestro autor insist e en q u e ese sentido qu e postulan
los dialécticos del Kalam n o es el sentido lógicc auténtico que
Aristóteles da a l e. pal~bra "entendiniento'' .

,

Hecha esta d iscriMin ac ión , al-Faraci co mienz a a explicitar 1 as a ce p c iones t é c ni c .n s de ,. ente n din i en to " , s e r ú n Ar is t ó te 1 es •
La ncep ción lopica (lins. 39 -47) que es la que aho r a emp rende,
es la de "cert~za" acerca de proposiciones universales verdaderas ; es decir, un tipo de conocimiento no disc ursiv o que representa para al-Fa rabi (com o lo ha~í a s o stenido anteriormente alKindi) los p rim e ros principios ló p. i cos, ap t o s , n ece sarios y suficientes para t oda investi pac i6n $ demostrac ión deductiva y sim
ple conduct a human a.
Las otras ace~ciones en el tr a t ado serán la "mor2l" (lins.
48-80), la ps ico-· enoseolópica (ent~ en notenc i R 9 en ac to y ad-quirido ; lins. 81 -232) y la metafísica (lntelipencia Agente; -líns. 234-400)

'

7.

Este es el sentido mor a l técnico , de 17 e ntendimi c nt o 11 • Se trata aquÍs como se ve &gt; d e un conocimiento obtenido po r acum ulación
de experiencias. Sería
una capacidad para deducir juicios de va
lor (morales) ace rc a de nu estra p r oria conduct a o actividad en
!ación con el mundo y l os demás ,, es un tipo de "en t end imientoti ~
se q uibl e, en princip~o~ a t o &lt;lcs los seres humanos.

re

8.

La idea es q ue si un h omb r e se dedica e xclusivamente a un ug!
nero º de objetos de conocimiento , t end r ~ un e nt e ndimiento moral
de este tipo acumulado con los a ños y l a e xr e riencia conseguida
en ellos. De ah í q u e e l "exper t o 11 o ··r&gt;erito• tenP-a muy desarro-llado este e nt endimien t o en nsu" líne a ..

9.

He aquí la F ru eba p ráctic 1 de gue el s e ntid o dado po r los mutakallimi es a "entendimiento" es inc o rr ec t o. (Cf r . nota 6 ante-rior)

10.

Explic~ción de la fu~c~ ó ~ del ent end i mi en to e n tanto que está

en potencia. De las definiciones pos ibles ("o es el alma misman.
etc.) al-rarabl: op ta por l a último : ,.alpo cuya e.se nci a es apta para abstraer las esencias de todo lo existente." . .''' ) El mismo es
también una forma a~st r ac t a, sepnr~&lt;l a y separable de toda materia
cu y a a c t i vi da d e s a b s t r a E. r 1 as f o r mas q ti e h a 11 d e " s e r v i r 1 e 11 d e '' f ormas ' a ,,,.1
e
pues t o q u e --en cuant o en rote nci a-- es como "mate
ria" pa r él dichas formas o e::sencias abstraídas.
I

•

•

�-17...
•

11. Los
inteligibles son las formas a~stra1d as, a}t~s para se r en
tendidas por el entendimiento en ootencia º La s ejempJ i r icaci o n es
de la cera y el del l o o marca qu e &amp;iguen so1: :1a uTJ. 2s ter co tipo
tradicional utiliz &amp;do para e xpli car de alpGn modo la fusi6 n de l
entendimi e nt o en potencia con l a forma qu~ atstrae y ~~6sta c o n e1 • P o r es o p u e de d e c i r s e
( d e b e_ d e e i r s e ;, s e g -~ "1 q 1- Fa r ab 12_
q u e " e 1 e n t e 11 d 1 mi en t o d e "i e n e e s t a &amp; f o r m;1 s mi s mas 1 ( 1 i ns . í 2 5 1 2 6) a b s traí das 9 ue v j_en e ' in te 1i p&gt;ih1 en e .i mis 1ú o .
I

a~on1pcficdas de l as ielacio
y sujetas a ellos: p e r o en c1~a tLo "j_11 te ligibles,.
ns e 11 a i:. f i1 · ; i -;- t e 1 i g i
.L es ) ·.2 8 v J. &lt;.! l te n fo t mas i n.m a t e
d o s n u d a. s c1 e t &lt;) i:1 a n fl t: e r. i. 'L l :i rl ;i &lt;' ,

12. Mientras son formas materi2les
nes categoriales
( i . e • , en e u a n t o
r i a1es ac! ua12 s ,

13.

e s ~~n

e

1

i.e., son tan ";-ealic1 a des' ' ?.."Ajstentes co!llo l&amp;s cosas f ísica m en te p e r c e p t i b 1 e s ' ; e s L o e s , e. x i s t e n t. -.~ s • S j _ 1 i e n no s o n e x i s t e n
tes concret oe o sensible~ente c aptable9 9 Jce jnte!ig i b Je @ son " r e a 1 i d ad e s " a 1 el e v e i1 i r a c l u a 1 Jn e n t e :. u. t 2 ·L i g i u l e s º A q 1..1 í , d e s d e 1 u~ g o 1 ha y un
es bo z o de p o s i c:... n "re ;-1 l .l.:- ta' ~ ~ latón i C-=1 pe 1 i gr os a .
Al F&amp;r&amp;bi parece suavizarlo a r e n pl6n se8uirio ~ ~ a,do 3e5a l a que
entender y ser ente n d j . mi e nt o e 1 \ a e t o es 1 o m_i .~ rr 'J ~ r P s r ~ c e o a 1 as
f o r mas in t a 1 i R i b 1 e s e n a c t o ; p e ro e s t o d a v ~ a
u f; ,. en p o t e n c i a '
r e s p e c t o a 1 a s f o r ro a s no c a p t a d e s o a b a t r a~, d n ~ a,; n . }.. o h a y c o.!!.
tradic c ion en ello. Es ta fórmuln (ser e r1. po ccncj A J:-Gy~"ec L.o c.. a l
go y ser en acto respect o a o tr o) es aristo~~~ic~

o

14 •

En t en d • en p o t e n c i a y e n t en d . e n a c t o n o ~ L'&gt; 11 e' e s ' e o s as · o do s
en t i da d e s · d i s t i i.1 t as , s in o un mi s m o s ~ r c e P. d o s f _· n c i o rt e s . Cu a n do no h a y e n e l en t e P. d i mi e n t o e s t as f o !' rn a s s P f; ~ ;.1 t en d i r1&amp; i en t o e n
potencia ; cuando estg actua1;_za&lt;l o por ellas , dev i e n e esa~ f ormas
mismas y es en t e nrlimi enlo e n a ct o o actua~ . D~vienc :.2 rtPnd i mi e n
to en a c to '' p o r 1 o s in t e 1 i p i b 1 e s e n a e t e ; p e r o ' é' q · 1 e .L r o 1; o r ] o
e u a 1 e 1 ~ n t en d i mi en t e de'' i e n e e 11 a c t o ) ;1 (.1 u 0 1 1 o ! · o 1· 1 e» e \t a 1 ~- o s
in t e 1 i ~ i b 1 e s d e v i e n en e J.1 a e t o s es un o ). 1 o ro 1 B n1 " Jt De a 11 í 1 as e x
plicaciones sinónimas que de al-Jfr~bi y yue 1 u rt e ri or~~:1te se harían típicas en lE fil o sofí a escol~ ~~ icL mecieval:
~er int c l i
r e n t e e n a c t e ~ e n t e&gt; n d i.. 1n i c.-· n t o e rl a c. t o 1' , ' 1 n ;_: ~ : i F. i l e e 11 :i c t o '' son formulas idért¡caa.
1

1

'

15.

'

•
.., 'I-ª f 1 -rn=, b ""-~ ya t e neP ropi~m
e nt e,
cuan d o ocur r e 1 o q u e s e ~~
mo s 1 o q u e &lt;l e ! lo mi n ri ' ' en t e .1 d i mi t. n t l) ~ &lt;l a t. ; i · :i e (• '' º l? ~ r. o h a d e ha c e r s e un a d i s t i 11 e i ó n · 1 s f o r 1r a s 1 ,1 J r r ;: ::. d é'1 s ~J ~ r ~ l e l! t e ti ¿ i n1::. e n t o e n
potencia est5n dednudas ae t o~a materinli 120 ; pe ::u el e nl e n di mi e~
to adquiriclo
oh tl ene f o r .nn s ndir e ct c:tmc11::e 11 ; es de cir, ceo ta en
su acto de in te 1 e cei611 f o i n1 as q E r1 '1 n e a es ..; 11 '-7 ~ r. -:t:." 0 r ni ~e to r a n en
ma t e r i as s en s i b 1 e s ( ¡; • e . ~ e e Ll e &lt;&gt; p t \) ' , y A. él b .'3 t 1- a c t G t ) • . . .. ' - s t e e as o ,
e 1 ° s e r : ; d e e s t c. s [o :: ll' as s i e mp :L e a~' s t .e a~. e RE \ \ e ]. 1 e ~ b. · , ' '.ti r tu d '
etc.) no cambia 9 ~ orno ocur1]a co n las fo rmas •· nhs t r.R Íd a s de lo s e ns i b 1 e '' • P o ¡:- e 1 1 o , e 2. e o no c i n1 i (~ n t o e¡ u e s ~ 0 b t i e r.. e p o i · e 1 e n t e~
di mi en t o ad ·1 u ir i &lt;lo es más ,1 .l. le c t a y pe T f Le t .J .. Si se observa b i e n
se ver¡ q u e la c xplicari l n P lfa:abiqna (lins. 20U y ss .) sefiala
q u e ~ G ta s f o rr11 a s '' in ma t e r i a í e s ' 2 x ; 2 t e rl r E:\ a 1 me 11 t e en 8 ! mu ndo "".'I .....

A

º

'l

,

�-18(de nuevo su platonismo) y que sólo se captan cuando se tiene
ya entendimiento ' .'adq uirido ''·, o sea, cuando se ti· enen "todos los inteligibl e s'.
•

16.

i.e., como de "materia" para los
inteli p it-les en acto o e.!!_
tendimiento en acto. El entendimiento adqu irido es sujeto (=sus
tancia, esencia, materia) para esas formas inmateriales Y es, al
mismo tiempo, forma para el entendimiento en acto (puesto que tiene en si todas las formas inteli pibles, el entendimiento
en,
.
a c ·to " en ten di en d o " ah o r a o ': c o no c e " r a c i o na 1 me n te s i e mP re • L a intelección adquirida es la tercera y última función de la misma realidad (entendimiento) ; no es,~otra' e ntidad distinta a -las dos funciones anteri o res (ent. e n acto y en po tencia) sino
una tercera función del "entcndimientott.

17.

Los "g rados de perfección y de separación' de los seres, sepún al-Faraci obedecen a un orden de ex i ste n c i a q ue va desde el .
Ser Perfectísimo = Ser Unico (Principio de los Principios) hasta la materia prima (ser imperf ecto~ pero ~e rf ec tible al deve-nir "forma abstracta o intelipi ble';; y ser no-sellarado, pero s~
parable por el proceso intelectiv o rlel entend imiento). Sin entrar en detalles en este momento (el punto l o discutimos en "Fi
losofía del Islam , II, c º 7) la jerarquía es la sieuiente : ~Ser­
Perfectísimo = Se r Unico;Lintelipencia Ap.ente Primera (ser perfecto ; separado),)Ps ijé-m o tor de la esfera (id.) 9 1Inteligencias
Agentes 2 ,3 . • º (id .)~Ps ijái 2,3 ... (id.) ;c. Entend. adquirido, en
acto, en potencia (seres perfecti bles ; seres separables) ;1 facul
tades animales, naturalezas (formas), 1 forflas elemen tales (i.e.
de los elementos materiales) y ~ materia prima (seres imperfectos
seres no-separados).
El texto señala que "se separan cada vez mas de la materia"
refieríendose a la "elevación" (o p.r ad o de separación) que es
inverso al de perfección señalad o más ar ri ba . .Así "superando"
a la materia prima están las f ormas eleMental c s ; superándo a és
tas, las natural ezas, e tc. hast a ll ega r al Se r Unic oº

18.

Las formas materiales a que hemos hecho referencia en la nota anterior. El "sujeto" de é st as es aún m~s bajo: la materia
•
prima.

Las atribuciones de la Inteli pe n c ia Ap ent e q ue señala a l-Fa
rab1 son claras : a ella se debe --dir á en linso 237 y ss.-- ~
que e 1 ente n di~ i en t o en p o ten c i a de ven p a ente n di mie nto en a c to "
,· " y es t am.ien
b.
1_o_ q u e h ace -Q~c 1 : que era int eli~ible en p o tencia
devenpa inteli rible en acto . Sin la Inteli pe ncia Age nte sería
imposible el proceso de intelecci ón en l o s seres, con la exce~
ción del Ser Unico.

19.

1

,

20.

La ejemplificación se utiliz a para el uci da r las atribucio-nes señadas. (Cfr. not a 19)

21.

Entre la intel~ccion de la Inteli ge ncia Apen t e y la del ser
humano, p.e., es inversa ; puede sepuirse el orden de los g rados

�-19-

expresados en nota 17 .

'

22.

i.e. , no puede s e r e l Prime r P r incipio, si se reconoce (o au
toconoce) como ~causado'.

23.

La sust ancia corpórea (= sustancia de l a esfe ra) y la esencia incorpór ea (=el motor de l a esfera de las estre llas fijas
o ~primera esfera') son e fect os de la misma ca us a: la Intelipe~
cia Ar,e nt e, por t a nto ésta ti e n e 2 na t uralezas y no puede se r
el Principio d e l o s Principios o lo Uno prirnero 9 sino efec to ú
nic o de Este.

24.

Ta nt o e l final como la priflera lín ea con q u e comienza el tra
tado ( .:D ixfJt Alfarabius . .. ") indican, como s e podrá aprec.iar,
la natural e za del mismo: es una 'copia, tra ducida al latín.

,
•

1

...

-

�•

•

'

\

•

•

..,
•

..

•

�..

ALBERTO DE BOLLSTADT
Alberto de Eollst§dt ( Al be rt o ~aR n o, 1 206- 1 298) os t e nt a tres títulos principale s en l o histori a d e l a f il o s ofí a me dieval.
El primero, consiste e n h nbc r de Ji neado l a Escolásti ca d ef initivamente sobre la bas e d e l a fil o s of í a a ri s tot é li ca ~ el s ep und o, e n present~r un incr e íble compe ndi o d e c o n o ci mi e nt os e ncicl opé d i
c o s en sus escritos q ue , sin dud a 9 no ha n si d o i pua l a d os p o r
otro escritor me di e val ; e l t e rc e r o -y n o de me n o r i mpo rt a nci a,
históricament e - e n hab e r s id o el waes tr o : i ~p ul so r y defe ns o r d e
Tomas de Aquino.
El P u esto q~e o cu pa ~ [ be rt o Mupno e n l a f il o s o
fía medieval es , p~~ s) d e cie rt o r e li e v e .

-=

P e ro ? aun ~ uu d eba~os r e c o n oce r le ese impo rt a n c i a como ini
ciador, so b r e t o do , d e l a l ín ea a rist o t él i co - c ri s ti a n a y co mo n~
xo definitivo e ntre l a fil o s o fí a g r icpa y l a t ~0lop í a cristi a n a,
los escritos d e l d om inic o a l emá n apa r en tan b rind a r no s bas t a nt e mas de lo qu e a po rt a n, d e h ec h o . F ar r a poso, ins er ur o e n su t e r mi
nolo g ía -d e esta b l ece rl a f in a l re nt e se e n ca r pa rí a s u dis c í p ul o
Aquin o Alb e rt o Ha p n o es, además, n o t eble po r s u s di r r cs i o n e s y
as ombra al l e ctor mode rn o oo
r e l fluctuan t e natiz q u e r. u e str a n •
sus obras, s ep ún e l aut o r que s i ~ n o comente&amp;
Ari s t o t é li co po r
principios , r e sult a c uri oso coop r ora r s s in ¿mba r po, cómo d e vi e n e
admirador d e Plat ó n c ua nd o se de j a r ui a r po r és t e o h as t a q u é
punto se sient e c o nsu bs t a n ciado con Av i ce n a o Ma i nó ni des c uand o
Una
s e trata d e ' autorizar ' co n e ll os sus c x p c sicio n cs p r op i a s.
sola lín e a co ns e cu e nt coe nt e ma nt enida s e l e e nc o ntr a r á e n e st e sentido : la t e n az op osici ó n o Av e rr oe s.
Junto a e st e cúwul o d e d cb ili d~des d oc tri na l ~ s e x p lic ab le s
en un 'inici a dor' , la cop i o s a ob r a d e n l l' e rt o r eú n e o tr a s virtud e s h is t ó ri ca s q u e~ c o nvi e n e co n o c e r .
En tr e e 1 1 as , s u en tus i a s mo
efectiv o ha c i a l as c i e nci as n1 tur alcs, obse r vació n y ,, xpe ri ~e nt~
ción, v e rdad e ra p r oe z a d oc trin a l pa r a el med i o uni ve r s it a ri o e n
q ue se moví a .
Pr omo t o r d e es t e esp íritu c i ent í f i co de sd e e l c a~
po de go b i e rn o e n qu e l e · c o l o có l a o rd e n r e li ? i OS'1 a q u e pe rt e n~
cía ~ Alberto une a e st oJ e l l oab l e int e nt o por di v ul pa r e l 's a -b c r filosófi c o ' y e l 's a b e r f ísic o- natural' a un nive l a s eq uibl e
a o tros círcul o s qu e n o fu e ran l o s es trict a~e nt e univ e rsitari o s
de su ti em po.
Y - e n otr o p l a n o t aob i é n v a l e l a pe na se ñalar
su contínu o 9 honest o li t iFi o co n _ l a l ~ n s u a l a tin a p~ r a da r al oyente (sus o b ras re p roduc e n º l e cci o n e s púrl i casH, n o l o o lvid e mos) una exposición que Alb e rt o p r e s e nt a si en pr e a tr avé s d e l o
que quiere ser un estil o 'clásico' en sus pe rí o d os y sa lpic a d o
de 'el e gantes' partícul ~ s c quilibradoras 9 ac u ñ adas p ara a t e~ pe-­
rar la monotonía del tema.

�-22,

El Tratado que presentamos corresponde al libro VI de la
Metafísica.
Se trata~ en realidad, de una P losa casi literal a
la obra de Aristóteles (102Sb3 - 1026a32).
Por eso, aunque su originalidad sea prácticamente nula, el Tratado eler-ido tiene la
ventaja de oostrarnos los arpu~entos de la filosofía primera co•
mo ciencia divina que Alberto Mapno recla~aba en su tieopo para
la metafísica cristianizada.
El Instituto Alberto Mapno de Colonia, bajo la dirección
de Bernhard Geyer , ha enprendido desde 1951 la tarea de publicar
una cuidada edición crítica de l as obras conpletas de Alberto: obras que se encontraban diseminadas en diversas ediciones y códices manuscritos prácticaMente inasequibl e s. (+) Hasta la fecha,
disponemos de 10 tomos de esta e dición, de l a que hemos ton ado el texto para nuestra presente traducción (++).

(+)

Sanc.t¡ Voc.toJt¡h Ec.c.leh¡a e. ALBERT1 MAGNI oJtd¡nih pJtae.dic.atoJturn OPERA OMNIA ad n¡de.m c.od¡c.um manu~c.JtiptoJtum e.de.nda,
appaJtatu c.Jt¡t¡c.o notih pJtol e.gome n¡h indic.ibu~ inhtJtuenda,
c.uJtavit inhtitutum AlbeJtt¡ Magni Colon¡en.6e., Be.1tnha.1tdo Ge.
yeJt pJtae.hide. .- MonahteJtium We.h~6aloJtum in a e dibu~ Ahc.he.n~

do.1tnn·-

- Public.adoh hahta
1.1951 : Tomuh
2. 195 2: T omuh
3. 7 9 5 5: Tomu.6
4.1958: Tomu.6
5.1960: Tomuh
6 • 1 9 6 4 : To mu~

el momento:
XXV1I1, "Ve. Bono'·
X1X, "S up e.Jt 1ha¡am
X1 I, "Ve. natuJta e.t oJtigine. an¡mae., e.te. "
XXVI, 'Ve. Sac.Jtame.n.tih e.tal.''
XV I ( PaJt.6 1) ,.t~e.taphyhic.a" (l ibJti 1-V)
XV I ( PaJt.6 11 ) , : ~J e. ta p h yh i e a ,. (l i bJti
11

ll1-X111)
7.7968: Tomuh XIV, Patth I f Fahc.. 1 , ''Supe.Jt Ethic.a"
8.1968 : Tomuh VII (Pall.h 1, uve. Ani•na''
9.7977: Tomuh V (Pall..6 1), "Ve Coe.lo"
10.1972 : Tomu.6 XXXVII, PaM 1 9 "Supe.Jt Vion.yllium .•• 11
(++)

L¡be.Jt Se.xtu.6 Pll.imae Philo.6ophia e ! Ve ac.c.ide.nte.; Tttac.tatu.6
P/lÁ.muh: de. Inqui~¡tion e. pJtopll.ia Pll.imae Ph¡tohoph¡ae e.t de.
modo di66in¡t¡oni.6, qua utituñ.- Mctaphyhic.a t. XVI 1
301-306.

,

,

- Loh númeJtoh a ta ¡zqu¡e.Jtda de c-0ta tttaduec.ión ¡ndic.an
6ol¡o, e. alumna y l ln ea de. di e.ha e. dic.i6n c.olon¡e.n.6e.

,

�•

I

•

I

1

10
•

15
•

'
•

...

20

25

30

•

35

40

45

•

I

I

OBJETO f'ROl'IO DE tSTA CI ENCIA

/30la/ Aclar.ados ya l os p re anbulos d e este tip o de conocí- miento
(1)
inv es t ipa r emos aho r a ordenadamente el ser y las
partes del ser .
Co~o la p ri~ e ra división del se r es en subs
tancia y accid en te, y e l a ccident ~ se demuestra con propie-~
dad solo a p 8 rtir de la s utstancia, y e que s abemo s que única
mente el accidente puede t e n er
'una d e finición distinta a ~
lA demostraci0n 1 , conviene es tudi2r E1 accidente en pri~er lup,ar; la su h stanci~ se ccnocerá pos t erlorme nt e de o tr o modo.
En este saber se investi ga r á n l o s principios y l as causas de
los seres.
Y i para Jecirlo con exactitLd 9 se tratará de los
seres compuestos de principios substanciales.
Aho r a bie n : estos s e r es dep endEn, Ln c u a nt o a su ex i s t encia , de los p ri~
cipios y las causa3 por los cuales ex i s t en; en consecuencia,
todo ser .
--en c uan to tal-se conoce a partir de los prin
cipios y las causas.

Hemos empleado ya con frecu e n cia
(2)
la distinción
entre principios y causas.
ror t ~ntcJ l o q u e aqu í deberemos
investigar --los principios y 12s ca us as d e los seres e n cuanto seres-- se pruel,a ~nduc ti vamen t e
( 3)
po r lo q u e s~
cede e n las cien c ] ~ s parliculares º En ~cdicina prev e ntiva y
en medicina ter ap~u ti ca
(~) no se puede conocer. nada a menos
que se investi;.uen l os principios y lPs causas de la salud y
la conv~lescenri ~.
~o ~ismo )Cu rr e con las ciencias matemáticas dond •! tan 1~ i én encf"l11 tr awos princi¡. íos y cf! usas y elemen
tos, a través de los cuales se ll ü ~a al conoc imi e nto de los
objetos ~ estudiar.
/30lb/ De esta nnnera, toda ciencia e special (5), bas a da en
ot ras
- - e s t 0 e s , q u e:: f 0 ~-ri a p a r t e d e o t r a e i e n e i a d eme s t r a t l
va-trat e tot aJ o un~v~rsDlmcnte d0 los principios y cau-sas que estudin.
Pe r o 11 dif c rL~cia estr i ba e n lo~ siguiente : que é: l g un as e í e. n c i as tratan d f&gt; c a usas y p r irte i pi os más concretos y propios~ ~ie~tras qu e otras tratac de causas y principios mas simples y más universAles.
Así, po r ejemplos
1 a mú s ~- ca t:i e o c t t p a d e lo más e o n c re to ., p r o p i o y de terminad o ,
mientras que 12 aritm ét ica se ocupa de la más simple y uní-versal; la pers~ectiva es tudia lo más co ncr e to , y la r-eome-tría lo más simple.
Todas estas cienci~s s e llaman, desde luego, ciencias Earticul 2 res porque tratan d e alr una parte del ser, de alpuna na rtc determinada ; e sto es, de un pénero
del ser ; y lo estud1an limitada y precisamente, investigando
•

1

�..

•

•
•

'

'

-24...

so

55
•

5
•

•

10

15

20
/

30

'

35

..
40

•

tan sólo lo qu e . pertenece a ese pénero en cuanto tal·
:ero
no investi~an acerca del ser simplenente , ni en cuanto 7ste
es 'ser'; al ser en · cuant q es ser simple~ente no lo definen.
Más aún: si ocasionalmente emplean la definición de substancia en cuanto sucstancia, la ref~eren siemp re, sin embargo,
a un género d ~te rmin a do del ser.
Así pues~ aunque usen el co~cepto de substancia , estas ciencias particulares no estudian la substancia en cuanto tal.
De ahí que
--si no poseen el conocimiento que ofrece la filosofía primera-ni saben verdaderament e lo .que sa1'en, ni demuestran verdaderamente lo que demuestran.
/302a/
Por consi ~ uiGnte) las ciencias pa~ticulares conocen
una determinación parcial del ser.
Varias ciencias particulares estudian abiertamente el ser sensible o sensibilizado
--lo que nosotros l la mamos "cuerpo scnsiblen--, esto es, el
ser en cuanto puede distinguirse p o r sus cualidades sensi- bles.
Tal es el objeto de la ciencia natural.
Otras se caracterizan por ocup ar se d e aquella condición del ser que hace que algo exista de tal o cual manera determinada en alguna parte del ser, com o el núm e ro o cantidad contínua inmóvil
o algo parecido. (6) Unas y o tras c o nsideran también todo lo
que necesariamente pert e n ece al Ré nero del ser q ue estudian,
y buscan, ademas, el conocimiento de~ostrativo de esos aspe~
tos.
Pero se diferencian en esto:
algunas de ellas demuestran más y con mayor seguridad ; otras 9 demuestran menos y
más débilmente ~ ya que
--como1 r e cordamos haber expresado al
comienzo
del libro .. Sohrc Gl Alma" (7)-las ciencias se di
,
fe~encian unas de otras de dos maneras : p rimero, por la no-bleza de su objeto de ~studio; seFundo ~ por la seguridad en ,
ln demostración.
En el primer sentido , por ejemplo, la as-tronomía ~upera a la ~eom e tría; pero en el segundo~ es la -geometría la que supera a la astronomía.
Por
otra p a rte ~ el que todas l es ciencias estudien al ser par c ialmente y l o que es propio del ser e n es a parte
que estudian~ se p rueba co ns e cuentemente a p a rtir de la in-ducción qu e tale s cjencias usan en su d emo stración.
Ninguna
de ellas, en e fe c to , busca dem os tr a r qué e~ la substancia en
cuanto substancia , ninpuna de ellas ofrece tampoco una demos
tracion de qué es el ser e n cuanto sér simplemente.
Este t i
po de demostra c ió n se rá pr~pio, p o r tant o, de otra . ciencia~
que co11sider e el ser en cuanto ser, ya que las demis ni cono
cen verdaderamente la substancia ni la esencia, como dijimos
antes.
En r e sume~ : existe otro modo de explicación distinto
al de las ciencias particulares respecto a la substancia y a
la esencia e n sus acepciones simples, y este otro modo de
explicación corresponde a la Filosofía Primera.
Asímismo ·_
digamos que las ciencias particulares no dic e n nada de si su
objeto de estudio es género o no lo es, esto es, digamos que
prescinden del ser.
Y la razón para ello es que a esta otra
e ienc ia corresponde po ner de maní f i es to lo que aJ.g o es, en _
cuanto es , y probar y demostrar qué es alro y si es eso 0 no
lo es.
Como señalábamos en los preámbulos (8) este tipo de
I

-

1

•

,

,

••

�- 25 -

'

conocimient o es el Úni co q u e - -a pa r tir de la consíderación
d e lo s p rinc ip i os del ser - ~ di ce con certeza qué es alr-o y p ru e ~a l o que cc n s t ituye el fJnd~~ e nto de J as consideraciones
n o b r e l -3 s . 'f U e s e basan l. as ciencias pe ~ tic ti 1 a r es . ( q )

~

I

/ 3 O3 ~ / D e t o d o 1 o d i ch o s e d e s 1) r C! n d e e; u e 1 a f í s i c a e s u na c i en
cía que trata d e cicrt0 p€ nero del ~e r. La físi c a, e n efecto
3O

n o s e ocur~ de la su~ s t ~ n c i ~ s imp le rne nt ~. sino de aquella subs
t .ª n c i a e n 1 a c u n 1 ·s E. e n e ~l en t r a e 1 ..&gt; r in c i p i n d e 1 mo v i m i e. n t o y d e l a i nmov i lidad ; ya nue ~ste prinr1p+ o está e n esa s u~stan
cí a o&gt; en otras palabrP.9 , ~s 1ntríns Pco
sucstancia, R~
s ult a obv i o, ~n t o nccs ~ q u e es e ti co d~ subst 3n c ia n o tiene s u
c a u sa en riosotros ni en nJ e stro ob~a r. Por eso la física ni
e s u n a c i en c ia p r áctica, ni operativa o fáctic a . Ya disti n pui
mes en e l libro VI de l e E t j ca entre lo a c t ivo o !)racti·c o y
l o o p e r a ti vo (J O) o f5ctj c0. P eco rcl e mo s aauí oue
se da un -•
p rin cipio o r in1e ro d e l conocimi e út o ope r aLivo o f&amp;ctico en el
ape nt e . S e t rate de la intelipe.!!Sia fáctica , o cien del arte
(qu e es el ' prircipio f&amp;ct~co junto c o n la condiciofi o inc l i
n ac i 6n ') ; o b i en d~ otra po t e nci a deriv a d a ael a rte como la
des tr e z a 'para h~ce r todo' que alpunos p0seen d eb ido a su h~
b ilida c na t ~ r al . En t odos los h omr r cs, o u e s ~ ia intelipe n cia
f á c ti c~ ~ro d u et e 1 r: cap a citad o p ~ r a o b i:- ;1 r" ~ h a b i 1 id os o ' .. Po r
e s o r e c o mi en d a P 1 n t o n q u e s e o 1&gt;s e r v _ 1 a é\ e t i. v i d ad d e 1 o s n i ños q u i ~ ne~\ y~ desde 1 --i prim e r::i edad, muestran para qué son
capaces . y h~bilLs. fqra lqs c iLn c i es prri c t ic~s ~ comGnmente
ll amada~ ~t l c ~ s. civiles y ec~nÓMi r as , ~e &lt;lA ta mbi€n un r r in
c ipi o e n el apcnt c co ~0 ~n la3 fácLic~s
leto es te principio
eq ui vale a l u d~l~berAc i tP o ~ J.a elecc~6n, típic as de los
q u e soo c s"3.n 1~) q t1c~ -v an d i1ac~r )' d e l os ?"ioMbr e s d 0 honesta e on d u (: i.: a • So Ll ti._ n t: ,nos _ &lt;' &lt;le ni á s , \: •1 r; ,... á y t P. rn h i é n un ob r a r pre v .Q
li t iv o para
el arte
~r ~n~ca
cuyo p rinciri o ea la v ol un tad
.
- - -m--j un t 0 " c o n 1 a i n L e 1 í ¡~ e n e i a •

a-esA

35

40

45

50

~esumaro0&amp;,

.

5

10

. Pnt o~

lo di c ho

h ast~

aq ui. S i toda -/3 0 ba/ c1enci~ es bi~n p-~~tica n war a l , tien e j ec utiv a o fác
t i ca y ~rtific~al (1 !): bí~n t¿5rica, di (amo s ahora que así
c o mo r a t· ~ 1 a ~ f ~: c t i ~ a s y 1 as ·r r á e t i c as &lt; x i s t e un p r in c i p i o en
n oso tr os o u e ac..:úa ct~·an&lt;lc ejcc1.it1mo&amp; alro, tarrl'ien par a las
t eó ri ca s h abrá un prinr.ipjo , p~ro extríns e ~o a nosotros . Qu e
e l p ri ~ c ipio de l a ci e ncia rísica no e s intrínseco sino e x t r í n
s eco a n oso t ros pued~ prob~rse cJn fec i ~ i dad. Evidentemente 1.a fí s ic a no ~ s u na cie11c¡a pr¡c t ~ca sin~ tc6ri ca o comtempl~
t i va • ( 1 2 ) Pe ro es t e ó r i c a n o ~ . . o r q u e e s p e c u 1 e a e e r c a d e 1 s e r e n c u an to se r "'· :::; i no p o rque esr~ c u lA d e l ser ~e terminado capaz
d e moverse q u e t i ene en s i e l µ r i n c i pio d e l ~ o vim i en t o y del
r e p oso ; y c u a n do trata de l G s u rs t arcia CP muchos seres 9 no
p or

�•
I

•

-26-

, 15

20
\

1

'

25

30

35
•

40

puede separse de la m2teria sensibl e que e st~ sujeta al m~vi
miento y al cambio y es inconcebibl e s epa rad ~ d e la materia
sensible. Po r eso c uando l a física trat a de c l p un a ~tra forma de la subst a n c ia -- ~ l pú n alma int e l ect ual ~ oo r eJerrplo-.
~
t 1cn
·
no la estudia en cuanto separada sino
que~ nas
, se oc _u
pa de ella en cuanto s e r e laci o na ccn la materia, como_hemos
indicado. Convienes adem~s, no olvidar que l a substanc1~~º la razón definitoria (13) ~s e l me dio ra ra la demostrac10~
en toda ciencia teórica. Sin tal ~€dio o razón 9 de nada si~
ve buscar conclusiones· en la demostración, nunca se lle~a­
rá a una conclusión t o talm e nte cierta si se carece de un rn~
dio ~ue se conozca con c er teza .Así, ~n la ciencia física, t~
do lo que se d~fine e, i pua lM e nte, las d8finiciones mi~mas
--esto es, la esencia-- se conciben siempre con materia d~
terminada y sensibl e . Fo r ejeuplof por su mismo nombre Y d~
finicion ''chato' señala una n ece sari a r elac i ó n con la nariz
un orpano que está hecho no de cualqui er tipo de materia sino expresamente de a quella materi~ por la cua l pu ede existir
el sentido del olfato. Otros términos d e finicntes y otras d~
finiciones en física son del tipc de "cónca110 que no expresa
nada excepto '' con dep resión en la superficie", y aunque la superficie sea un atriPuto de la firura q u e no seüala una m~
teria sensible d ete rmind a., sin e~bargo, la superficie es ~
na condición de toda materia sensible º Los dos tér~inos de nuestro ejemplo difieren en lo §ipuientc: 'chato" e s un concepto con materia s e nsible deterninada , materia a la cual se
hace referencia a n la definición; pero no es un término uní
vaco, puesto qae la re re renci a puede ext en d er se a otro tip~
de I!lateria corno la
· de una nariz d e piedra o de madera. Po
d r í a ar g ü ir s e q u e " eh a t o •• h a c e r e f e r a n e i a a un r.:: "na r i z c a s i e on cava " y que P con cavidad '· , de a e u e r d o a 1 a d e f in i c i 6 n , no
incluye i.'ateria sensible; pero ¡'concavidad" hacer referencia
a H su p e r f i c i e ' y , s i b i en é s ta no s e ñ a.la e n su de f in i c i ó n nin
guna rel ac ión c o n éste o aquel tipo de materia sensible, sin
embarpo la sup er fici e no exis t e sino en 1~ ~cteria sensible.
Así pues , todo lo que es verJad e r aMe nt e físico es definible
en relación con unñ r.ateria sensirl ~ deter~inadn. Y queda cla
ro inductiva me nte ; pues ocu r re as í con la nariz, el ojo, la cara , la carne, los huesos ~ el a nima l todo , co n l ? hoja, la
raíz ~ la corteza / 304b/ y la p la nt a toda , con l a piedr~, el
fuego y todo lo deMas. Ninguno de es t os seres puede definirse sin · referirl os al ti po de Materic q v c incluye el principio
del movimieuto y del c 2 mbio. Cu alq uier a d e el l os tien e siempre
en su definici6n la ratería, i rtc luída junto con los principios
del movimiento y de l cambio. f or esto result? evide nte aue en
l a ciencia físic a co nviene bus car l a ese ncia y definir los se
res de es te nodo· incluyendo la materia en la defi nición . y por consi~uiente, t amb i én queda claramente v isto cuc e l físi
•
co tiene en ocasio nes que especular sob r e alp un a s almas; pe
ro especular~ de ellns s in pe rder ln referencia a la materiasensible esto es, las e studiar á en cuanto entelequias de un cuerpo físico que posee vida en potencia, Fe ro s i se trata del
1

45
,

50

. 55

1

•

,

•

•

\

•

�•

-· L

'

60

I -

alma en cuanto que n o es a ct o de un cu e r po,
de eso n o puede
especul?r el físic0. De lo e x r r esad0 h ~s t ~ n0u í h~ quedado
en claro que . la físic
a ni
.
. es un a c ienci a ~oética ni o r á ctica; es una c1enc18 te o r1c a cuyo otjeto es cc upar8e de l a subs
tan
e i ·a d·e 1 a ~a n e r a in e~ i e Ad R .. •
•
~

1

65

•

70

•

75

80

85

90

For los ~jsrros ~oti v o s , el conocimiento cien tífic o que tlan l as
~ate~ 5 ti cas es t A~b i ~ n e l
rlc un~ c i enc i a t eó rica~
, . El principio d ~ l sBbcr~ medio derocs tra t iv o e n l as matemat1cas . tampoc o se e ncu e ntr ~ en n osot r os ni p r ocede de
nosotros mism os . Aunque n o tr n ta e rem os e n es t e momento el problema de si t od~s las pa rt es de l as c i enc i as watem&amp; ticas
tratan de lo inmóvil y de lo separable ce la ma t e ri a móvil
y determinada - ··ded icare~ os a e ste p unt o espbc i a l consideraci5n en otro lu pa r-- parecería, a p ri mer~ vista 9 q u e l a misma matemática se arlic a a l os as tro s y a l cuerpo, ya q u e
tanto los cuerp os c omo el c i e l o y las estre ll Rs t ienen une
naturaleza móvil d~ terr.1 inad a . ( 14 ) Sin c111r ri r ro, s i l' i e n l a
part e
de es ta cienci a que tr ~ t a de los cue rp os celestes
considera el movimient o, h ay que dec ir q u e n 0 co nsi de r a los
principios del movimiento; su Misión es medir el v ol umen de
los cuerpos móvil es y sus mo vimientcs. Y es t e ti po de es tudio que 9 desde lu epo, c o rr e s po n de a l as ciLnc i as matemáti- cas, es una p a rt e de ellas. Pe ro l ~ ot r a pa rt e, l a a u e consid e ra el efecto de l os as tr os e n l os se r es inferiores (15)
se confund e con la física, cerno explicamos yn e n el li b r o
II d e la Físic a. For el rnome nt n, l o q u e neces itamos saber
es esto : un a pa rte &lt;le las ciencias ma t emá t icas e stu d i a n l os
seres deterMin ndos e n t a nt o e n cuanto , ror de finici ó n son
inmóvil es y se pa ra~les de l F. materia se n sitle y determina da ; pero el nú me r o o cantidad contínu~ n0 d e t e r mi na nin p ún
principio del nivimien t c, y~ q u e es medid1 s o lamente, y ni~
guna mntéria sensiblc 9 puede vindic a r come rror i o lo q u e,
unív ocame nt e, es tá también e n o tr o r esrec t o a la eY ist e ncia
Pero, de todos modos, sicmr,re l c?s ci.cnci é'ls .rnateM.áticas es tudian aquello cuyo ser está e n lo ~óvil y p rovi e n e de la
mattr~a s e nsibl e .
•

r e r o s i ex i s t e un s e r in mó v i

100

s i ml) 1 e, i n d i vi s i b 1 e ,
absolutamente in e xtenso ,, sempiterno ~ al q11e Ll ser l e es
necesari o 0 q u e Jepe nde inmLdintaMente del ser y ~s esepar~
ble , en Cuant o al S Cr y a lP def inición porq u e el ffiÍS~O /3 0 5a/ no es o tra cosa q u e substanci ~ simple, e nt o n ces obvia
me n t e d e r e ex i s t i 1: a 1 r ú n t i r o d e c o n o c i mi e n t o d e t él 1 s e r . .
. .
.
.
Un tipo de conoc1m1 e nt o nece sa ri ame n te t e or1co9 yn q u e su principio n o está en nos o tr 0s. La físic~ n o ~ u ede da r razón
de este conocimient o; porque l a física trnta só lo de a l e unos
seres m6viles. Tampoco p ueden explicarlo l8s diversas partes
de las cienci a s matemá tic a s , ya qu e ni nr un a de e ll as es tudi a
otra cosa q u e
conjuntos (16) ex i s t en tes . De este conoc i ro i e n
to ha de ocuparse , e nt onces, o tr a ciencia t eó ri ca a nt e ri o r a éstas y diferent e t ~nto de l n física co~o de l a ma t e mática
1,

~

5

10

•

\

•

�•

..

-2C•

15

. 20

•

25

ya que Ía física trata de l o s e parabl e --a la manera en que
lo universal se separa de lo na rticular-- pe r o n o trata de
lo inmóvil , ro r q u e sus defini~iones incluy e n la rnatéria d~·
terminada por l os principi o s de l mQvimiento, e n tanto que la matemática trata ce l o inmóvil, pero, de hecho se- ocupa
de lo inmóvil q u e --por su ti no de existencia-- e~ insep~r~
ble de la cateria móvil y linda casi con l a materia sens1-ble. la filosofía , sin c~rarpo, q u e difiere de una Y de o-tra, trata de lo simpleme nt e inmóvil y de l o simplemente s~
parable. Los s e res inmóvil es son las c a usas sempiternas, e~
to es, a q uellas que, en su e xistencia, ni están s~je~as ni
condicionadas 2 1 movimiento. Est as c a usas s e n , pr1nc1palme~ I
te, las d e l ser e n cuanto ser. Causas d ivinas y causas, ad~
más de todos los s e r e s sin p ular es que se rr.anifi e st n n en el
mundo. Todos ellos procede n, en efe cto, de lo divino, como
de causas y de primercs p rinci p ios . Con todo lo dicho 9 hemos
dejado establecido clar ~ me nt e, o ue hay sol a mente tres pa rtes
en el conocimiento teórico. La matem~tica, la física Y la teolo g ía o ciencia divina. P or otra parte9 esto ya se expuso con amplitud en el li b ro I. (17)
'l

III

SOBRE ESTA CJI NCIA QU[ ES

•

DIVI~l\;

PR i t1Ef&lt;.A,

•

•
•

•

•

•

UNIVERSAL Y LA 1'1AS

HOl~ORABLF

DE TOD.r'\S

· A nadie se la p u e de ocultar q ue si en algo coenosci
t 1 e ex i S · te 1 o d i vino in t r í ns e can en t e , en ton c es d e be r á ex i s :ti r también en una natur a l e za inmóvil , separada y simple 35
como la indicada ya. De do n&lt;le . así c omo en lo objetos físi
- ces se incluye lo físico (pues en l a s definiciones de esos
objetos ha de ent~ar nec e sa r i aree nte su naturaleza en cuanto
tal --esto es, la f o r ma -- , pc rqu e o tr a s modalidades de la
naturaleza se llama n de manera proporcional a la naturaleza
de la forma) así tam b ién en l a Ciencia Primera t odos los se
40
res se11·snan divinos, p u e s e n su def inici ó n e ntra d i o s. (18)
Como diremos lue ro, todo p roc ede de primeros p rin c i p ios divinos y en ellos existe tod os tal como las ob ras artísticas
..
existen en l a me~te del artista. Y de l a misma manera oue
las obras artisticas s e en tiende n a l a luz de la int e li ge ncia
45
activa pri~era y por e lla se def in e n, as í t amb ién tod o s los
seres S é comp renden a la luz de la s s ubstancias se pa radas, y
éstas substancias sep a ra da s s e en ti e n de n a l a luz de la inte
ligencia divina, p or la cual subsisten y po r la cual --comoeu primer rr±ncipio-- se definen. He ahí l a razón po r la cual
se llana a e st a ciencia 's ab e r d ivino' o ' ~ teolopía". (19)

•

-

Jll

50

~

•

-

Conviene, además, que la ciencia más honorable trate
del 8 énero más honor ab l e . Y l o divino 9 es e l pénero m5s heno
rable. La ciencia d ivina ? rue~ es también l a más honorabie ~

•
•

•

�•

-29•

55
60

de las ci encias . Cono ya s e h a rrcbado en el li l r o I, l a s -ciencias
teóricas . son ~as dcsenbles
que t od as l as d e más : ,_
.
.
practicas, operativas o a rtifici a l es? o instrumentales (2 0 )
como las ciencias lópicas. Esta cien c i r. es la ~ ás de se ab l e
entre las teqricas po rqu e --co mo dijimo s-- pc r na n ece e n la
luz de l a ille nt e divina y un a ve z conocid R és t a , n ada más hay que conocer. For ell o tr a t nmos de un ti po de c o n o cimien
to que tod o sle r hom t res ' 1es ean' ado u i rir º
'l

q u e la ci c nci ~ p ri me r a trata de l os s e r e s
divinos Í!lrlÓviles~ sepa.rac1os y si rr l c s ~. t .:11 v ez c u rle a l p un o t o da
vía resrect o n ~a universalidad de
st a ciencia -- a unq u e ya lo-hemos señalado varias veces-- ~ e s decirt, s i n o - se es tudi a
rá en ella quizá e lp.Ún e~ne r o sin p.u l a r y l a natural e z a divi
na sinrular , y por t nn t o , n o s e~ ~ás un a ci erc i R tan ra rti~
cular cow o las otras que e st~ d i a n un~ pG rt e d e l ser. S e r e s
p o n d e a e s t a d i f i c u 1 t ad &lt;l i c i en d o e u e 1 a c 1. e ~- t. i a d i vi na no es
lo mismo que lns matemátic a s o l a física· és t 2s trat a n de un
ser determinado. Por ej emp los l a p e~~etrín y l a as trolo p ía
t r a t a n d e un a a na tu r a 1 e z a d e t e r mi n a e a , c \l ) o s p r i n c i p i o s no
son los príncipes de tod o s los s eres ni l os p rincipios del
ser en cua nto q u e e s ser ; y lo mis mo de le decirse d e la física Por e l contrario , la cienci a aue llam amos divina es co
mún a todos los sere~ p u e s , a un c u c tr a t e de oio s y de lo
vino, los es tu dia~ sin em b a r p.o 9 e n f Uanto s o n p rincipi os d e l
/306a/ ser univ e rs al y po r q u e son verd ~de r o s p rinci p i os del
ser en cu a nto ser , como la su b st a ncia y l a substancia compues
ta de los principios de la substnacia . Se pr u e ba lo que de- cimos con una compar ac ión. Si no hay, como dij e r o n a l p un o s fi
lósofos, ninpuna sucstanci a exist e nte , dif e r e nt e de las su bs
tancias físicas, sin o que t oda s las substancias se r ed uc e n -a
aquella ~ue principalment e consider a n los físicos --su b st a ~
cia que da nomtre y razón d e sucstancia físi ca a todas l as demás-- , en ese caso l a física serí a l a ci~ncia p rim e r a y~
nivers a l. Pero si h ay o tr a ci8ncia, anterior a l a física s que trat e de la su lstancia innó vil, p r i n c ipi o del ser unive~
sal entonces se sirue q u e ella es l a ciencia p rim e ra y univer~al. Es n ecesariamente ci e nci a p ri me r n p c r 0 u e inv es ti pa los serés primeros y univ e rs ale s ~ po r ~ u e s u orje to p r opio es
el ser en cuanto ser, y po r q u e estudia r á lo q u e es p r opio del
ser en cuanto tal. To do, pues , lo r ed uc e es t a c i e nci a a l p ri~
cipio del ser univ ersal cuya ment e es cn u sa &lt;lel ser, no en cuanto es tal o c u a l ser particular ~ sin0 en c uanto es simplemente ser. Tal o c ual ser q u e d e riv a su existe ncia de o tr os
seres que lo determin a n y disti n p ~ en
c a~ --en c uant o debe consid e rars e a través de éstos-- bajo l a cons i de r ac ión de las
ciencias particul a r es . Hny dos principios, ~ u es~ q u e, en común
d e terminan e l ser : el p rincipio d e l ~ cantidaJ y el pri ncipi o
d e l movimi en t o . El ser no depende, e n e f ecto, sino de e stos
dos principios y de la subst~ncia. Se si gue? f u és, cue e l p ri~
cipio d e la cantidad ex ist e, r espe ct o a l a c a nti d ad ~ s ep ún la
inteli ge ncia medida , no respecto a la Tiat e ri a sensible; la sub~
Al

•

65

70

su b r~ y ar

-

7

75

aI

5

10

15 •

20

25

•

�-30-

r

..
30

1

•

•
•

•

tancia determin~ lo que es hecho por los principios del mQvimien to. De acuerdo, por atanto, a estos tres principios,
se aceptan tres ciencias teóricas. Y, entre ellas, sólo la_
Filosofía Primera es la ciencia divina y universal.
'

/

•
•

\
•

\
•

/.

'

'
•

•

..

..

.-

r

•

'
\

-

1

•

,

,

•
•

•
•

..
•

·'
&lt;

•

,
.~

..

•

/

•

•
I

•
•

•
••

t

•

1

..
'

. I

r

�•

s
---

1·101~/

.

+ Las EC antepuestas a la cita in d ican sie~rre l a Ed ici5n Coloniense a que se h a hech o ref e renci3 en la Intr od ucci ó n.
l.

2.

..

En el Libro I (~e st~rilimento huius s c i ~n ti ae e t stab ili-mento principiorum c:uac sunt causae), tr. 1, e . 1 ; EC XVI 9
1 , 1-3 .- La glosa q ue All'e rt o et!lprende e n es t e c .:ip ítul c c o
mi en z a en e 1 1 O 2 5 b i 8 d E:. 1 a :t-t e t a f í s i e a d e 1. r i s t ó t e 1 e s •
Ibídem, lib. V.

tr. 1 , ce . l y 2.

3 • I n ~~e ti v a t'.1 en t e - : 1 T r e b n r
e: u i e r e d e c i r , e 11 r e a 1 i d a (} ,

' i

d u e t i v a IP e n t e ' 1 en f. 1 b e r t o t-1 a g n o
' d e t • n s t r a r a r 8 r t j_ r d e c a s o s o e
jemplos concret 0 s 1 • El adverbi0 se re,etir~
vArins veces en
•
este y otros trat ados de l a ~1e t afísica.
11

~

I

4•

5.

me el i c in a p r e_:y_e u t i va / me di_ci_p_a_ t e_r a p é .!-1 t i c ~ - Cr e e mo s q u e 1 a p ~
rífrasis usada por el autor (lit e ralMent e dice ' En la me dici
na que p reserva la salud y en a q uell a Ci u e tr. n ta de c o nducir
de 1 ~ e n fe ro edad .'.l 1 a
e o n va 1 L s c L n c i a ... · J r1 u c.. s t r a l-· i en a las clares las 2 fas es d e la 1,e dicina q u e ~ ui e r e sefialar c~
mo di s c ir 1 in as e s I' e c í f i ca t •e tl t e d i v e r s a s • :C s , f' o r t n n t o 9 p e!.
fectamente tra ducill~ pc r est os c o nce ptos nas a ctua l es de ~medicina rrevcntiva y n ed icina t erac€ uti cR'.
c i e n c i a es í _e c i a 1 -· r r e f e r i f"' &lt;' s e s t a 1 e c t 1J r a a 1 a d e ' s c i en t i a
sententi a lis' ~ue aparece ~n la EC y r u e ti, n e ~u se e n s o lo
3 de 1 os c ó el i .e es : e 1 D ( 11 un i eh ) ') e 1 l' ( V n ti c a no) y e 1 S ( S tu t
rart). Geyer señala en not e q ue , roi~ntras ~ tr o c ód ice da 9
"scientin sc i e nti :i lis
),
el r t..s t o (s e is códices) mantie n e
Hspecialis'·. El ~ uen s entid o r ,.,rece i11dica r ~ n ucs ~ la lectura C} Uc fJr oroneIDOS •

-t

1

(

l a s ~efi ni:iones de nGm e r o
qu e acepta P_ll-er t o I nrno-y ci uc r e;-etirá luero e n este tratado
(p. 11 t lín. 35 de nue strn tr aducci0n). Sn l., r (. o tras acep ci o nes
d~ número más literDlmente d~ acuer&lt;l0 c0n Arist ó teles, véans e 1 as d e ' can t i d ad a p r ~ p :i d a p o r rn e d i o d e 1 un C' ' , ' c o mp u e s t o
de uno'', princi¡.1io d~ las c osas , e tc. , (~o l r e el Ciel o, EC,
V , 1 , 1 2 7 ~ t a mb i et1 e n 2 2 2 e t a 1 . 1 o e • )

6. cantida d continua inm6viJ - Una

7.

Lib. I , tr ·

1,

c.2 ~

iC VII,

de

1 , 3-5.

�-32-

8 • Li b ,

I , tr.

2,

11 y 1 i b • I I , c . 6 ; E C XVI , 1 , 2 8 Y s s ; 9 6 Y

ss.
Suprimioos la línea 46 y ss. (p. 302 a-303a) hasta el final
del ca~ítulo por tr~arse de una típica_dis p uta
~:rerto.con
Averroes ~ s51o es una innecesaria, tediosa repet1c1on de todo
lo dichc.soLre l a física e n las presentes líneas.

a:

10. operativo - También nejecutivo'·. En e l t eY to se empiea '' poéti
co"con el sentid o d0l '.'O ietik.ós f:riego ( 0re rativ0, que cond~
ce a obrar, a ~jecutar)~ de ahí nuestra versión. Toda la pr~
sente división de la ciencia está 9 corno indica el autor, en
su Etica, lit. 1 51 tr. 1, c.6 y tr. 2, c.S. Sin emtargo, hay
que hacer notar C! UC la presente distinción entre "operativasn
y ' ~p racticas'· no se encuentra en el li b . 2, c.4 de la Metafi_
sica s donde s de hecho~ se iaualan , al decir q ue aml as tienen
como fin ula ot r a 1
7

(.

&amp;

+ Los pasajes de la lfetafísica de Aristóteles 0. Ue comenta Al
berto en este c ar ítu.lo son l os compr e ndi rl0s e ntre e l 102Sbl8
com1. indicam o s en n o ta 1 y 1026al8. Otras r efe rencia~
a esta
división de l a s cienciAs pueden hallarse i sua lnentc en Aristóteles , Tópicos
145 a l 5- 1 6 y Etica a ~Jic OMacc
lll10a21 y ss.
La recomen&lt;laci ó n de Flatón se encontrará e n Tineo 19a.

•

11. artificial Nu eva clasificación de l a que no se ha dado ex
plicación en este pasaje . Ya advertíamos e n la Introducciónque Alberto n o conunica si enp re al lect o r el canbio de termi
nolo g ía o el empleo de sinónimos q ue va a u sa r.
12. contem p lativa -

También lla!!"ada po r Al be rt o 'espe culativaº.
Según indica e n el li~. II , c. 4 de le ~e t af ísica , son ciencias "teoricas 9 cr1ntemr lativ as o especulntivas" las que tienen c omo fin l a verdad. (EC XVI, l ? 9 4) S i p u c en esto la divi
si6n aristot~lica cl5s ica (Metafísica 993tl9)

13. razón definitoria·- Es t o es, l a substancia sirve de 'medio"
i mp r es c i n d i b 1 e f' a r a 1 a el e m&lt;) s t r e c i o11 de a 1 [ o c o mo v a a
r epet i r
más adelant~ el rutor . La ~emos tr a ción es 'el conocimiento de
lo cocpleio a tr avés de un 1'1edio" más simple (lib. II, tr. 2,
c.S~ EC XVI, I , 88) . Y el 'medio'; e n la denos tr 8 ción debe ser
según Alb~rto, l~ de finici 6 n de la substancia~ rle la cual, -

por o tra pa rt e, es de l o finico que puede h abe r una definición
p ro I) i amen t e d i ch a ( 1 ir . VI I , t r . I :; e • 1 2 ,, E e XVI , 2 , 3 3 5 ) • De
ah í q u e s e 1 a ca 1 i f i &lt; u e a o u í el e ' ' r a z ó n el e f in ~. t o r i a 11 d e a 1 r o •
14. El movimiento de las ocho esferas y, e n consecuencia la po
sición de los ast r os ''influía" d irL!ct a o in&lt;lir ec tamen~e sobre
los ser e s hum a n os. El sipuiente pasaje es un e xtremo esclare
ceder res pec t o a l a tesis de Albe rt o· •=nos rrcpuntas debe =hac ~ r la filosofía ~ce rc a de los efec t os de las diversas estre
llas :
1) cuál es e l efec t o q ue p r od uc e c~da una
2) cuándo --

,

�-33-

.
•

y dónde se produce ese e fect o . Est a s p r e?un t a s c o rr e s po nd e n
a 1 s e 1 e c t o r q u L! a d i v i n ,q a t e a v é s d (.. . c. 1 1 a s . ~&gt; u e s s u 'l i s i 6 n e s
s e 1 e c c i o na r y c (&gt;no c e r 1 A s h o r a s s e g ú n 1 as c u .n 1 e s t o do 1 o q u e
ocurre en l os seres inferi o r es se r e l ~c i o n a c 1n l a ?osic ión
de los astros. Y es t o s as ~ cc t os c o nvi e n e d _jar l os e n ma n o s de la ciencin de los s c le ctoyes a str a le s) t amb i €n ll a ma dos 'genealogistas ' p o r~ue lo q u e p rin c i pnl~e nt a inv es ti pa n , por
medio de l a s figura s e inf lu j o d e las es tL c ll as , son l o s n a cimientos de l os seres inf e r iores s ujet es ~ pe n c r ac i ó n y l o
que acontece n l o s ~ ue n a c e n. f t o l o m ~o delimi t ó l o s a lcanc e s
de esta ci e nci a en dos volúm e n e s . En el p rin e r o trat a de l o s
acontecimi entos m~s unive r sa les e n el mundo y c o nst a de 8 li
Lros. Est os acc id e ntes wayorcs son del ti po de l os cam~ ios
raci a les en l as naci ~nes, J os mo vi mient os expa nsivo s de l a s
sect a s y doctr in a de nu a v ~s r clir i onLs v casos ~ o r e l es til o.
En el o tr o volum 0n s e O ~Jpa J ¿ los acc id e ntes pa rti cula res 1

•

=

m5s

p e q u e ñ 'J s ,

c 0 .., : o

é

1e

1 o q u c.

s

:1 c

o r1 L c. c e

bajo esta o Bq u e ll n conscc.laci6n .
tr •

3,

c •5:

E

1
'":

V,

I ,

1 5 1 • t a mt i e n

a

u n h o ml 1r

(S ol r e ¿ l
n

1

-4 2 .,

t::

n

eci do

cie l o, li r. II,

159 ~ t

a 1 • 1o c . )

1 5 • La creencia e n el influj r as tr a ~ sel r e los h umanos y demás vivicntes 9 propia Je l a estr o lof Í c, esta l a ~ no r mEme nt e a rrai
gada en l a época ~ ? Gn en pe r su nas co~0
l l ter t o ~apno , como se ha vist o e n la not a an t er i o r (n. 14) . La tr,~ic i ó n n o s ha
lepado, ademas , un ci ~ rt c nÚM e r o 0e olras a triruíd as u Al b er
to Ma r, n oj refer~nte ~ a l~ 'ci2ncia ncd i a
e in c lusive nlg un o s
1 i b r o s a b i e r t a me n t (;; de ' ri· a~~ i n ' e u e ~ n ú n en e 1 s i R l o XX , c i r culen entre eJ p Gb lic c ~ di c t o cali fic ~ n d o a nlL e rt o Ma pno de
" g ran mar o "

+ 1 a n · r e c o r r i (l n 1 o s s j nl es e o n s u n o mb r e , espec i a lment e, e l
.·speculum
.
'. o ' Sp~c ulu m As t r o 11 o mi e u m ' ' , e 1 • l.J i b e - ís tr 0 n o ~1 @c
1

1

11 u s

&lt;l e /\ l c h i n i

é: ' ~·

t: r e s

uehos .
Pico d ella Miránd ola a: ir ma l n y2 e n s u s Dis pu t ac i o n\s nd v er s u s As t r o n
i 2 m 1.l i v i r a t r i c en\ ( í 4 o 3 ) 1 o f , r é\ t u i t o d e e s t a a t r .!.
y

C'

tr

e;;.-

bución. Sepún 21 hal í~n sido fa]s~~e n t c ta ut 0r iz ados' c o n e l
nombre de Albe rt o uo r alpun0s al~ ui w istas y as tról opos pa ra
arrovecharse del tic'~ ganadr&gt; orcs~ i r i o e nci c l oo ~dico d el d~
minic o . \ s 0b re t odo, se muestra pa r t i c ul a rm e nt e f ir me e n r~
chazar quC! el a ut or d~l ' Sn ecul u1'1' ' sen A11, e rt o . 'i¿Io r q ué?' 1 ,
s e p r e f. u n t a r e t ó "':" i e a ! ~ .._ n t e • ' · s (;. r e s r o n d e a s 1. mi s M o
' ·P o r q u e
en ese li b r n se J.ci.en e e n as i 2das iT'. dip,n i d .' lcies pa r a un h omb r e
docto y buen cr i st i a n o" Que un h orr-b r c docto, '' t eó lor,o d e tan
g r a n r en o I!'l h r e
e o n1 o 1\ 1 , ' e r t o ?1a p n o fu \.. s e i n s t r. u c t o r d e a s t r ó 1 o
eo s , e s ,'1 1 g o i n r.; o c e b i 111 e p a r 'l P i e 0 , ( V € a 11 s e 1 a s ' ' D i s p u t a t i o 1

•

nes :

• • . ': ,

Vallechi,

1 i • l' ~ 1 ;
Fi r e nz c,

1

e d . d e i C1 a s ~ i e i
1 q4ú, p .. 9L~ ).

d e 1 "' L n s i e r o i t a 1 i a n o ,

-

++ Sin eml:ar go . e l

' 1 Spcc ulum'· fue incluíd o en 1 651 e n e l vol..Q.
men V de las Onera Om ni a de AJ ber t o. Y t e n e rn o s an t e nu e stros
ojos un volureen c 11 8~ ed it a d o e n Amsturdam (166 9 ) que inclu-

ye el famoso nDe Secretis mulierurn 11 (una

~specie

de

tr a tad o

�'

-3 4-

de hi g iene s e xu a l, d irí a mo s hoy) junt o c o n e l " Lí be r secretE_
rum de vituti b us h e r bar um ,
l an i d uM e t a ni ma lium q u o rumd a m".
En e ll o s , d e s e e 1 u e f o , s e mu e s t r a e ó mo ·1 a s ' n 1 ni a s ' hum a na s y
animales ¿stan d ir e ct a ~ e nt e influí das po r l a s e str e llasy el
moviraient o d e l a s e sf e r as
d ~ sd e el mooe nt o mi sm o d e la concepción y s e de t a ll a n minuci o s ame nt e l as di v e rsas i mplicancias
que est o c o nll eva , t a nt o p sí o uic a s (' 'Sa turn o, p rimera e str e lla e rrátic a, da
a l a lm a l a vir t u d de d i sce rnir y raci o cinar
•••• '' p. 27) , ccmo l a s fisi o n óm ic as ( Los c uer po s de com p lexión cálida ti e n e n( • . . . ) v o z f irm e, fu e rt e~ p ru e sa ; en e l coito s o n vi ro r o s o s ( ••• ) ; c ome n , di f i e r e n y ge stan bi e n , p~
seen a b undant es c al. . e ll o s ) v e ll o s • . . '· p. 26 7)
1

7

+++ Se a au t o r de l a

md y o rí a de l os t r atados q u e se l e atrib uy e n -- y hoy no s e d u da ~ uc ho de ~ u e sea a ut or v e r d a &lt;le ra-ment e 0e l '' Specu lu m:', po r l o ne n o s -- de só l o a l p unos o de nin
f uno , el ¡' r e s e nt L ra s aje de l a Me t a fí s i ca n o de j a lu pa r a du das so ~ re l a co nvi cc ión &lt;le l do ~ini co r espec t o a l n influ e ncia
a str a l sotr e l os h omt r e s.
lé . c o njunt o s -

En e l se nti do de {op u e st os a l os s epa r ab l e s '

(Se

-

p ar ab ilí a )
17. Li b .

,

I , tr .

1 ~

Col ;

EC

XV I ~

1,

3s

16 y

SS .

18. El capítul o II I mu e str a u n a de l a s ~ ~ t o ri as co ntr ad iccion e s
d e ~ 1 t e r t o M.:i p n o º l~ i p or e 1 s e n ti do ni ro r s u s
r a 1 ah r a s pu~
de int e r p r e t a rs e e st e ~asaje c omo o tr a cosa q u e n o se a la e quipar a ci ó n de l a fil osof í a p ri me r a con l a t ~o l o~ í a . Y l o mis
mo a firm a e n e l li b r o a l q u e h ace r e f e r e n c i a (1 , tr. 1 , c.2 ;
EC XVI ~ 1 , 3). S in e mba r po, y como so r p r esa Pos t e ri o r , Alber

to s e r e s e rv a e l s i pui e nt c p árr a fo , n egan0o l o d i c h o aq uí : ~
•:A 1 g un os ( º • • ) c onf und e n 1 a f i 1 os o fí a y 1 2 t e o 1 o p í a ( ..• ) ; Peron o ~ o tr o s n o sep ui mo s e s ta ros i c i 6 n , po r oue h emo s t o ma do
el c a min o de l os re ri r1 t é ti cos e n es t ~ ~ unt o ( ... ) Lo s a suntos t co l óe i cos n o p u e d e n c o in c i di r co n lo s f il o s óf ic o s p o r q ue
s e ba s e n t a n s ólo e n l os mis mos p rin c i p i os, ~ u e st o q u e ad e más
dependen de l a r eve l a ci 6 n y de l a in spiracié ~ ( ¿di vin a ? y no
d~ l a r a z ó n _por c~ n s~p ui e nt e, de LSos r r 0t l e ma s n o po d e mo s
dis p ut a r e n filosof1a . · ( l"1e t . l i t . II
tr , 3 c 7 . EC XVI
2
54 2 ) .

'

'

•

~

'

I

20

instrum e nt ales - Tra duci mo s c omo 'instruli'en tal es ,. e l ¡;a dmini
culant e s ' ' de l\ 11 e rt o, e s de c i r , c i e nci as a u x ili a r e s d e otras •

•

•

'

�•

TOMAS DE J\QUINO

--

-~----

Tomas de Aquino
(1225-1274) r es ume
en ape n as ~edio
siplo de vida,
la res pe table actividad académica de varios
escritores y profesores. El volumen de su ob r a esc rita (:) ha
tenido una importancia capital en e l cu e rpo doctrinal de la
Escolástica cristiana. Pe ro ~ junto al iw pac to inne pable de su
autoridad en el mundo cristiano medieval y de todc su pensamiento --como doctrina o ficializ ada -- en la filosofía y la teología católicas posteriores, la vid a de este ~utor ofrece
el contraste de una relativam e nte simpl e estampa, sólo altera
da --a niv e l ec lesiástico-univ e rsitari o- - po r la po lémica con
tra el averroísmo. En este sentido se ha podido decir de él
que su biogratín apenas so b t esa le del marc o de f;u na simplici
dad extrema al r unos viajes en el curso de una carrera circu~s
trita a la vida univ e rsitarin (París , la curia romana, Parísde nuevo ~ y ~Japoles)" / Chenu, M: "I ntro cucc i ó n a l'étude de
Saín t Tho~as D v Aquin; , Univ. de Mon treal , 1954).

=

Incluí&lt;lo por lA Iplesin Católica entre sus santos y g a 1 a r don a do con e 1 t í t u 1 o p ó s tumo d e ·,Do c t o r An re 1 i cu s '' , es te
dominico de vida tan simple en apariencia all arca con sus escritos --en cort o período &lt;le dos décadas p r olíficas -- un va~
tísimo panorama de co~plejas cuestiones t~olóp,icas, de las cuales se desprenden l as filosóficas corno ma t e rial relativamente secundari o .
De ahí q ue comprender en nu e str o tiempo y en nuestro
me d i o a Aq u in o " f i 1 ó s u f o " i mp o r t e a 1 p o má s C" ti e 1 a r1 e r a s u p o sicion de que es suficiente superponer biopr~fía y bibliorr~
fía, Aquino fue 9 an t e todo y sobre t odo 9 un 'teóloro~ medieval. La dotle sínt esis que~ en es te carácter, efec tuó el d~­
ninico ~~ra la relipion o ficial no puede poranpon~ rse ni con
la labor ant e rior de otros esco lásticos 9 ni con la de sus su
cesares. Esnecial~ente
en e l caso de estos GltiMos cualquier
..
analoría es inútil, ya que las ot ras de t o dos ellos se dest!
na ron y 1 imitaron ex L 1 u si va mente a "comentar ' o a ' g 1 os ar" la ocra (\el
i coloso
de la Cristiandad" hast a nuestros días.
To~as

de Aquino se nos muestra 9 ade~ás, p lenamente p~
seído de su labor y de su papel El lector moderno, tan acostumbrado al estilo ensayístico de la ~poca actual, podr~ pe~
cibir la conscient e seruridad --casi la satisfacción, se diría-- con que Aquino detcrnina
definitivamente cada cuestión

•

�'

- 3 6 --

tratada y parece zanJar
·
1 a ( y ' ' sa t·e r " q u_e
•
siempre.

lo hace) r ara -

Si se rrerunt a e n q u e consiste exac tame nt e esa laborío
sa síntesis de Aqu in o a ~ u e n o s he mos r efer i do antes, ha b ra -que cont es tar b revemente que e n es ; o s dos árnbi~o~ : 1~ e n l~
construcción o ri en ta da con ese ca ract~r de def 1n1t o r1a suficiencia ya s e ñnlado, del cue r ryo do~rnatico 0e la i p l es i a cató
lica, disperso hast a su ép o ca e n un intrincado co sque doctri
"fia1 que fluctu aba e ntr e la ver d ad r eve l ada y la tra d ición (sa g radas esc rituras , rad r es a po stólic o s 9 sec u e l a s de "impurezas" doctrinales dejadas e ntr e l o s t e xt o s po r las c o nstantes her e jí as ( :: ) y, po r últi mo
l a s exros i c i o n e s e n "se nte~
cias ., te o ló ~ icas lep ada s ~o r l a e scol á stica an t er i o r~
en la
incor po r ac i ó n tas ica a l cristianisco del cu e r ~o doc trinal aarist o telico.
11

Ant e la ab rum ado ra tarea q u e si p nific5 pa ra Aq uino la
primera sintesis --la dopmát ic o -t eo ~~ ic a -- , l a sep un da sínt~
sis --la "cristianización' ~ de Ari s tót e les-- se p r e s e nta como
una co p i a --h o y l o sa berno s-- de la "islamización de Aristót~
lesF que l os t eólogos musul ma n es ha b í a n es tructur ado ya previamente desde el si g l o VIII, po r l o me n os . Aq uin o fu e, sin
duda , s o r ¡:-· r en d i d o p o r e s t a p o·.s i b i 1 i d a d d e ' d e s p a r au i z a r " a A
ristótel es ~ esp e c i a l oe nt e a tr nvés
de los
d iv e rs o s Comenta
ri o s de Av e rr o es q ue co n oció en tr ad uc c i ones latinas. Más tar
de, c o nfir raa ría esa po sihilida:l e n la traducción l a tin a , espe ci a lmente hech a pa r a el us o de Aq uino, q u e llevará a cabo Gui
llerm o de Mob e rk e .
P er o n G c o nviene , a pe s a r de t odo, es o e rar
ma§ de l o
11
neces a ri o de l a
f i losof í ai a ri s t o té lic o -tomis t a. L~ filosofía
(verdad de r a z ó n , l a def inir á) q u e había p r o visto a Aq uin o de
t odo el rí r i do esq uema del univ e r so a rist o t é lic o (Primer motor
creador de un mun do fi nit o e n e l ti era po 5 Univers o de causas
final es ... ) de vi ene e n l o s escri t os d e l domini co e n cuanto dis
ciplina huffian a a cu ltiva r un a sim p l e esc l a va de l a te o l op í a .
La im ~ lic ac i ó n del Doctor An ? élic o es clara n o hay c o nflicti
va r ea l e ntr e l a r a z 6 n y la fe. No p u ~de darse. E l conflicto:
si ll ega a sur p ir, es apa r e nt e y fa l so. S i Pmp re deberá zanjar
se a favor de l a f e. La luz natur a l de l a r a zón no pu e d e en-frent a rse ni int e nt ar s i qu i e ra sondear cie rtos ab ismos o ~1is
teri os de l a r e li p i ó n (trinid ad, p r edestinac i ó n , e ncarn a ción
etc.) , tal como la luz de l a r eve l ación l o s h a ilumin ado siem . .. :. .
p re p a r a e l 'c r eye nt e" .
Desde e l p unt o de vista del pe n sami e nt o te o lógico, Aquino esentó , p u es, l e? hase de un sólid o ns iGtem a ' esc o lásti
c o . El q ~lue go se c o n o ce rí ~ como t omi smo . S i su ~aestr o Al
berto Magn o, tuv o e l mér i to indiscuti b l e de intr o ducir a $Aris
tgt~I~ s ~n l a vida universit a ri a del sirle XIII pa risin o Aqui

'

-

�-37-

no tiene el &lt;le hal e r se ~dherido voluntar; amente a la d o ctri n a
del Esta gir it a Y el de ltP~erlo ar~ o nizado con el dopma cristiano.
Y, si rien es ciert o que -- crmo he señal~d o-l 0 s t có l o
pos-filósof ~s ~usulman cs le antecedier0n ~ n esa t n r ea, n o p ue
de ne rá rs cle a l d o minic o que su pensami e nto ( el t omismo, o mas
propiamente si nos rc fc rirr- o s 0 la fil~s o fí n solame nt e , e l es quema a ri~t o t él ic o-tomist 3 ) c nc o ntr 0 e n él l a simbiosis idea,\ pue s
ra ra 1 3 i ~ l esia de su ti cmro· e ntr e e l dorma y la fil o s o fía
dete da rs e l a fªrr ea sul 0 rdinnci5n de ~sta a aquel. Er a el "desideratum' de la r e li ~ió n cristi a n a y :1 h o r a ~'\q uin o l o "p r _Q_
baba ' r acio n almente .
Sob r e l os principios el~
na t u r a e ' , e n s a y o c1 u e o f r e c e mo s
do escrito ro r ToM~s el e A~ uin 0
púscul 0 ~ u e detería incluír se
medio cent e nar de ~ll us ~ u~ se
... .
tent1c o s.

la n a tur aleza (nD e p rincipiis
í n t e p r a ni e i1 t e , p a r e ce h a b e r si_
hitcia 125 6. S e tr a t a de un o · entre l os p rim e r os de e ntre el
r e c o n oce n ac tu almen t e c 0mo au-

La tra ducción que r r ese nt amos ha sido h echa s o~ r e e l
cuidad o texto l n tin o de Brumo Ne r di ( Tommcs o D ' Ac. uin o Opu~
culi e Testi Fil 0sofic i 1 , vol. I
Bari, 1 9 1 5~ pp . 4-26). Los
núm e r os a la izquierda , inc o rr o r~ dos al t ~ xt o e ntre pa réntesis oblicuos 1-1 9 se r efieren a l a s pa~ in ~ s de d i c h a edici6n .

(: )

Ent1t e ma~ de. oc.hento
e..6 p e.c.-laln1 ¿ nte. ·
A)

OlJ Jta~

o l1ta~

01tiginale.h.-

f . S un1ma e.o 1i t1t a Ge. n t ..í t e.h

9

2. Surnma Th e.ologic.a,
3. Cue.htioneh dihputada.6 (So h1t e. l a Vc1tdad, .6ol1tc et
Alma, .6ol1te el Mals etc . ) ;
B) -Obnah

01tiginal e~

-

(opa~c.uloh)

-

.-

unidad de.l e nt e.nd-lmien~o,
2. So l11te e.e c11.tc. y ta c.h e.11c.ia,
3. Sollt L ~a tte.nnidad de.t mundo ,
4. Sob1te lo.6 p1t-lnc.ipioh de fa na~u1ta teza , et .
7.

Sol1t ~ l~

C ) CO me J'L ta Jti Oh

a

- ·

A1ti1Jt6tel t...6.

1. Anal1.tic.o.6 .6 e. gundoh,
2. F1.hic.a,
3. i\f e.ta 61.h ..le.a,

�-38-

~obke el alma~
~ ie6maeo,
. Pol~tiea, ete. l

4 . Tkatado
S. Etiea a
.J

•

1

•

6.
.
J•

t• •

(::)

. ·'

•

Segan nu e ~tko e6Mputo,
halj tná~ de 3 8 liekej ~a~

...

de~de el ~iglo
pkineipale. ~ .

I

ha~ta

el XIII

..
,

. •.

..

�\
•

J

•
1

/

I

/4/ C ~ mo mi&lt; ·ntras ;il ~··o c xi s t ~ ah or a!) e tr c' al¡' o p~0ce se r
1
"
•
1
.
--aun &lt;. uc to ca
v1c.
n o ex1st
f1 -~ se ~ e.nom1n::- se_!:_~p r, o t enc i i!
r. l o .
. a y ser ,~ n a ct o a Jo q u e ya · 1 R ti e n e
a --un n e ti. 2n e existenci
---(1) :~d ,1irta r:ios, sin cml··a r f~o , q ue l1ey un do 7, lc rodo el e-: ser ~ s e: r e ---~~~~!. ,:\ ~ 0 s }!Y s tan c ~-!. de n 1 &gt;~o - ... e o mC) ~ s e r h o mh r e \
; &lt;1 r e j e mp J_o ~
a l o cual se lJ ~l!la :s sf:!r simJ lem ente ' :- - y otro modo &lt;le se r : a..- 1 s e r
~-~E..?- .~~ ~.!1~al, cor110 e l .. · sE!r l l Pnc o .... u-.1 !'l o ml r e ., st• )o n ean; o s
y a e ste
últítr o se le llama ..·ser 1epe ndient e··. (2)
1

1

l

A1 p 0
p u e c1 ¿ e s t él r e l!_Lº t e E c i a t a n t ~ l ) ·1 r a un o c o me· p &lt;' r a o t r o n1 o &lt;l o de s ~ r • P uede Gs ta r ., se e n ti e n &lt;1 e , en ., o t e n e i a ~"}a r · "se i·
h o mb r~~( t A l e s los cas os de l se me n y d~ l R son ~ r 0 ~ en s 1.rual) (3) ~
y r u e d e \! s t ar ta mb i é n '- 11 ;¡ r- t e n c i .::i l a r él ,.,. s e r lJ 1 a n c o ~ .. c o TTl &lt; e n e 1
caso d¿ ~honlre~ ~
/

T ~ n t o a q u e 11 o q u e e s t é. e n
p o t e n c i n r ' s r e_ e t e a 1 s E:! r s t1 l' s t n. n
e i a 1 e L"'i:l o a e~ u~ 11,J r 1 u e 1 c1 e s t 5 res pe e t o a 1 ser a ce id en t :i 1 p u e&lt;! e el i!
n om ir: a r se í ' é~ t r.'.! r í .:i • r·0 r e j L. mp 1 o , e 1 se rr- en es r e t ~lle i e? 1 r e s pe c t o a 1
-hombre ( 4) y f! l h ont re l r, es res r~0 ct 0 f' l R "b1:1nctl ra " ~ jn en1l· a r pc,
S L dn una &lt;lifer c ncin e ntrt ambos cas o s y es l a s i ~u i nt e ! l o po t~nci al r ~ spccto al s er substanci q l
S8 de n orn i11q rror inm c nte me t erin u ri r ln~nte . mientr ?s - u ~ a } 0 po te nci a l r0 s pect0 ,1 s e r a cci
- --· - -- ----d e 11 t '1 1 s t. 1 e J 1 a ma n a t e r i a _ r e c e r e i o n e.. n t ~ ~ { 5 ) " .... ~ 1!' á s \1 r o ' ' i e d a d
/ 5/
1 0 e. u e e s t
en r o t e r1 c i &lt;l r e s p e e t o f' l s .= r &lt;' c c i d € n t ;\ 1 d e b e 11 e
tn o r se ~.u j et o y 1 o \! u (
~ s t ;1 e n !) o ten c i (.~ L' n r e: 1 a e i ó ! l f' 1 s ,~ r su l s t a n
ci~l ~ ~b~ den o minar~e mnteri ~ p~ima. E l suj e t e d a el ser ~e l e e
x i s t ~ 11 c :i. r1 ,.., l o t:i c e i d e r. t a 1 ~ ¡:, u e s 1 o a e e i d e n t a 1 n o t i e n e s ~ r s in o
e n c u a n t 0 r~ e 1 e n ~ e d e 1 s u j e t 0 • De 0 1-1 í e: i.l e s r d i ~ a &lt;... u ( J o s ~ e e i d en te s
ex i s t e n G r 1 e J. s u j. e t o y n o s (.._ J i r. a &lt; u e 1 a f o r n tl s u L s t n n e i n 1 e x i s t e
t:~ n el suj .. t o.

a

&lt;¡

•

ma t l~ r i a s e d i fe r e i1 e i n el e 1 s u j e t o ~ n J o s i p u i en t. e ~ ? o r
sujet o no del-- e e nt er!derse ?.c: u0.llr cuy P exi~i. t e ncia Ol'l)'1i c 11(, de q u e
a 1 ~o 1 e u c o n t e z c a s 1) o r e 1 e o n t r a r i o ~ u j e t o C! u i t: r ~ d e c i r p r o p i a-·
me tl t e l _~ _q u e_e~ p &lt;? r s i ra i s mo y t i en e ex 1=_ s t e n e: i a c o r:1 p J. E" t ~ ( 6 ) P o r
ejcmpl0
2 ] caso de ~homtr e~q u c no d eriva su Lxis t encin de la h lan
cur n . Por otra T'arte, se entiende po r ~atería aq u ~ ll o que ob ti~n e
----su ser rle alpo que l e acnntcce 9 ya q u e no r si misma ti e n e e xist e ~
cia incomp leta 9 más a ún; n o ti ene e xistenci a a l p un a~ ser.ún afirma
el Comentador (7) e n e l li h r c 11 dCl su Comentario al 0 11 e Ani ma '
[O ~ Ar i s t ó t e 1 a s) . ¡.· 0 r e s o 9
di r amo s c o n 7" r o p i e d a e, q u ~ 1 a f o r tl' a da
el ser a 1.n ~aterio, mientras
que ~ l accide nt e n e da e l s er al l .. a

--·--

•
•

'

-

�,

-40•

sujeto • Tad o lo coatrari o : es el sujeto lo qu~ da el ser al acci
deutte ~ aunque en alrunas o casi o nes se tome uno po r otro -·materia
por sujeto- y vicev2rsa º Fe ro, . así como tod o l o notencial puede
den o mi na i· s e ,. m a t e:r i a " , a s í : a m h i é n to d o 1 e q u e ex i s t E;:; ee a 1 p ú n mE_
do /6/ --esto es, subs tancial o accident a l~ente-- p u e de denomina~
s e ' · fo r ma " . ( 8 ) Po r e j e mp 1 C'
e 1 h oml r e _. . p o t en c i a 1 me n te t. 1 a n e o 'd!:_
viene blanco é n a r t o rc r 1 :1 b l a ncura, y el s e m e n ~ homhre
potencial
deviene homb re en acto por e l al ma. De este modo Y puesto que la
forma hace que a l po dev e n pa actual s e d i ce r¡ ue la forma es el ac
to ; a lo ~ue hace q ue a lgo sea s ubstancial en acto se le llama forma suhstanci a l , y, a su v e7, a lo rue h a c e
nue algo sea acci
dental en acto s e ~e den om ina forma accidental.
!)

-

y puesto qu~ la r~ n e r a tión es mov imi e nt o h ac ia la forma, al doble tip o de eene r ac i ón co r resro n cc n dos ti p os de formas. (9)
La generación simple se deLe a la fo r ma s u st a n c i ~ l ; la pe neración

accidental se debe &amp; l~ fo~ma acc id enta l
Cuandn, p u e s~ se intr~
duce la forr1a s ubst a n c i a l se dice r r or i ame nt e que a lgo '' se hace"
Así decinos que ';e.l l1ombre se h a c e' o " se p.enc r a'; . Fe r o cuando s e in t r o d u e e 1 a f o r ma a c e i c1 e n t a 1 n o s e d i c e '1 u e li s e ha e e ': s i mi:· 1 e
mente ' sin o que "se hace así·~ . E11 e R t e ú 1 timo c c. so 7 e un n do un h om
brc es p.e n e r a1o blanco n o se d ic e que ~se h ace o se genera hombre;
simp lemente , s;no q u e ~se hace o se p.e n e ra Llaneo~. A este doble
tip o de eeneraci6n se pone una doble manera d~ corrupci5n: la corrupc~ o n simple y ~a corrup~ión acc i de nt a l . (10)
e r a e i ó n y l e c o r r u p e í ó n s i mp 1 e s n o s e d a n s in o
en el género ce la subs t anc i a . 12 re n e r ac i ó n y la corrupción acci
dentalE:s , en t oo os los den.ás f." éj,1eros. Y as í como l a ee n e ración --consiste en un c i e rt o cambio del n o - e xisti r o del no-ser al exis
tir o a l s e r , la corr u pc iÓL corresron~e a l o c o ntrario : al cambio
del ~xistir o ser al no-existir o no-ser.
/ 7/

L a f on

e

Pe r o l~ re n e r ~ cl 6 n no prov ic~ c de c u alq uier n o -ser sino que l o no- cxistcn t E ~o t e n cial, com o l a es t a tu a ¿e l b ronce, supo~
g amo s. El tro n ce es e s t a t ~3 e n p ~ tenci~ y no e n acto. Para que ha
.. ""'°
ya p.eneracicn
s~
r eq ui• e r e ·
•

1)

eJ

ser

2

n f' 0 t

~ TJ. C

i a ,

o sea,

•
~~a r e ri a

·

;

2) el no c xis t !n te er. oc t o, o sea, l a p riv ac ión :
3)

a q u e 11 e ; o r
(11)

J. o c• u e al8o de vi en~ actual s o s ea,

la forma

Cuan~o el ~ro nc ~ se hace una estat ua , e l b r o nc e __ que e~
~n ~o t e nci a _ pa ra se~ forma de la estat u a --· e s la mat e ria , pues
l~ informe o 1n de term1~~do e s p riva ci6 n , mtentras que forma es la
figurda p orfla cual se úi~e q u e e s es t a tu a . No se t~at a, sin embar

ti

I

go,
e 1 a · arma
sulstancial
e n este cas o (porque e l b, r o ne e a n tes·
d
.
, · d e 1 a d ven1m1 e nto e 1 a fi. e ur a existe e11 acto, y su e xist
·
·
e ncia
co
roo bronce n o rlepend~ de l a figura) sino n uc se tr~ta de la f o rma1

'

•

�-41\

accidental. Todas las fcrma.s artificial e s s on ac ci de nt a l es , e n e
fecto, ya r1 ue el arte no se d ~ sino e i1 a ~ uell o cuya e xist e nci a h a
sido deter~inala ya perfecta p or 1 2 n at ural P. z a . (12)
Il a y 9 Por c o u si f' u i ente s. ti· es p r i 11 c i p i n s d &lt;: 1 a na tur a 1 e za ~ 1 a
mate_!'ia, la forma y la r rivación. De c ntr ~ e ll os 9 ln f o r11a es
e 1 p r i ~ j. E i o -~~ te rm i na n t e d e 1 a__ 8 en e r a c i ó n. • Le s / 8 / o t r o
d os r e r

-

s

ticipan de aquel principio por el 1 u e se 0p&lt;!ra l a re n eraci6n. De
ahí que la_~~eria y privación sean l o misr c 0a ra el suje t o , a unque puedan distinruirse racionalment e . L o Dis mo e s ~ des &lt;le lu ego,
el metal y lo informe ant~s
de la p r ese nci a de l A f o rm n . Pe r o se clice "metal" en un sentido, e º in~ ~ rm e" en o tr o .
Por es~ no ~ u cde dec irs e q ue la privac i 6n s ea un r rinci p i o
por si mismo ? sino ro r accid c nt e 9 p u e sto q u e co incid e 9 no r ejemplo, con la materia. (1 3) As í , si u n médic o ed ific a una cas a , de cimos C! U ~ lo h e c e po r acc i den t e, o s 0a, n 0 e n cu a nt o m~d i co s in o
en cuanto construct o r. Y, co mo p u e~e
v e rs e, e ll o coi n cide e n 11n
misro sujeto· el médico.
.
E 1 a c c i c.l en te

r u e el e

ser

e~

ob 1e :

E!:_E~s

ari o,

es

de c i r ,

i ns e p ~

rable de la cos a (l ~ capacidad de r e ír e n el how l r e, po n gamos por
• caso) y , ccidente inn ecesar i o,o s e a, sep a r ab l e ( con10 es e l c a s o
de ... l) 1 an c o ; &lt;: u e p u e d e s e !' ~r s e de
h o ml1r e . . ) • De a n u í s e in f i e r e ~
que, si Líen lo pritv ac i 6 n es princi ~ i o nc c i d e rt a l , n o s e p uede
seruir &lt;le ello q ue sea inn eces~ ri a i'n r a l o pe n e r ac i6n ya ~ ue 1 2
materi e nunca se separ a de l a r rivacion. En c u ~ nt 0 e Yi s te bajo ~
t1 a f o r rn a t i n ne 1 a p r i va c i 6 n d e o t r a , y vi c E! v e r s a . I· o r e j &lt;;:; m r 1 c1 : e n
el fuego se da l a privación &lt;lel a ir e~ y e n e l ai r ~ : l a de l fu ego .
.,#

for tod o ello convien e p untualiz n r ~t ' e, c omo l :, pe n eraci5n
no provicn~ del n o-· s~r, no decimos ~ u e l a n erac i ó n sea ~ r in c i p i o
sino ~rrivacion.,# , r ue s l o n eració n n o de t e rmin a Ll suj~to . Un ~
jemrlo ~ ~ no ver.,# r·ut: c'e ,: :iplicarse a los no- e xistentes ('(La q uimera no ve", puede decirse) y P.s imismo 3 los süres q uL ca r ~cen n a tt1ralmente de visión (las r i e~ras ). P ero l A r ri vptci ~ n no se ap l i
ca sino a un suj e t o determin ado , e n e l cual ' t ene rí a' q ue darse
uné! a isrosición n ct ur :i l. (lLJ.) I or eso n o se h al1l ?. /')/ de 'c eg u e r a ''
sino en a q uell o que ten&lt;lría ~ u e tener la dis po si c i ón r a r o ver. Y
como l a re ner ac ién n e provie n e del no- ex i stente sj~ple , si n o de l
no - s e r "t u e e xi s t e e n o t r o s u j e t o L1 . e . , a c c i el ¿ n ta JJ , y ni s i ~ u i e
•
ra en ct1alquier o tro sujete sin o e n un o d~ ter ~ in n~o (pues n o s e
11 a ce fu e~· ( c1 e e u a 1 C"! u i e l~ n c1 - fu e~ o s in o de ta 1 n e - fu e p· o s e l' r e e 1 cual l~ forma del fuero p u ede es tar e n rotencia), se rl ic e) por ~
11 o , q u e la .. p r i va e i 6 n e s 1"" r in c i p i o y n o ñ e r a Me n t e n e· p a e i 0 n . No o~ s
tante &gt; la privación s e diferencia de l os o tr o s princi p i os en l o
que diremos de inm ed iat o .
•

Hay p rinci p i o s del se r y nr in c i v i os d0 l dev~nir . P a r a q u e
una estatua &lt;levenpa, s e n eces ita q ue e xist a e l metal y, a&lt;leM~s,
que exista la fi ~ ura de 1 ~ e statua. De ipual m ~ n e r a, cua nd o ya existe una estatua, s e nec€sit@ /10/ o u e exi st an es tos dos: el -

'

�•

!..4 2-

•

'
•

'

•

•

"

metal y la figttra. La privación, sin eunbargo, e s princi~io d8l de•
venir
y no del ser. En efecto, mientras 1 ~ c stdtua deviene, no e~
,..
todav1a estatua (si 1 o fu es e .. no ,. el e,, en d ría · , P uesto ,, u e 1 o CJ u e •
se hoce o devi e ne no e xist 2 sin o e n inst a ntes sucesivos,
como en
el tiempo y en e~ ~ovimi c ntc)s pero 7 un a v e z hecha estatua, no
hay en ella priva c ión de la estatua , ya ~ue ni la afirmac~ón y~la
negación ~ ni la pri~ación y la disposici6n pueden a~rse simultane~
me n te • As í q u e , 1 a p r i v n c i ó n es r r in c i p i o_ 2 c c id e n ta 1 , . c o 1:~ o . h e mos
expresado Rntes; los o tros dos --materia y form a -- p rincipios subs
tanciales.
,
•
De lo exputst c resulta cl a r o ~ u e la mat e ri a se distin~ue
de ia forma substancialmente ; y de l a p rivación, racionalmente.
(15) Materia es a~uello e n l e que s e entienden f orma y privación,
como en el bronce se entiende.n ln f o rma y lo inform e. ·l:i. lgunas v~
ces, no obstante . . se llama 2 l a mate:ria "mate ria con privación''
y en otras oportunidades 'ma teri a sin p riv ac ión'; . F.l bronce, mat~
ria de la estatua, no comporta privaci6n, po r q ue 9 al decir la p~
labra "l)ronce 11 , n o ente ndem o s "lo in de t c r n1 inado o ,.lo informerr.
Per o tom~mos otro caso ; e l caso de l a harina, su po npamos. La harina -materia r e s pec to a l po n- . comporta en si la privaci6n de la
forma del pan; porque, al cecir ~ harina ' sipnific a mos indisposi
ción o indeterminación c o ntrari a y opuesta a la forma del pan. Y 9
como e n la ge neraci6n p~ rm2nece solamente la materia o sujeto, mientras que no permane~e la p rivación , tam po co subsiste entonces
el compuesto de materia y pr iv ac ión. Po r t a nt o, la materia q ue no comporta privación s e denomina mate ri a pe rm a n e nt e; la materia
que l a com po rta ~ materia transitoria.
9

I

,

También debe t ene rse en cuenta q u e alfuna ma teria está com
puesta de forma ; p.e . , e l metal, aunque se a materia r e specto a la
estatua , es sin em bar go, un compuesto de materia y f o rma. Por e
llo -por q ue tien 2 forma-no se llam a al metal materia p rima . Por- ·
materia prima hay q ue e ntend e r l a materia sin forma ni privación
a 1 runa , p e r o s u j· e t a a. 1 a f o r ma )~ a 1 a p r i va c i ó n . S e d en o min a '' ma
teria primar' porqu~ antes de e ll a n o e xi s te ot r a materia. En grie
go se la llam a /11/ " l1yl e ~ es deci r , ': c aos 11 o :1 c o nfusión n . (16)
Ahora
bien : t odo acto 0e co n oc imi en t o y t oca definición se da a
...
t r a v é s d e 1 a fo r a .:i • P e r e s o 1 &lt;:~ na t e r i a p r i ma ni ,-, u e d e s e r
de f in i
da ni con oc ida por si misma sino a través de --o e n r e lación con-la fcrma. (17) Lo que e~u iv a l t a decir ~ u e nateria prima es aquello que mantien e c o n todas las formas y p rivaciones la misma
relación q ue se da entre el cetal con la e st a tu a y lo informe. Y
se llama materia ? rim a sim1) le . En a l g Gn s e nti do p uede t omb i~n de ·
cirs e que al~o es materia ¿rima respecto de a l gú n gé nero, como
a g ua respec~o tl~ l os 1Í 0i uidos. Es t a Últ ima mat~ria, sin em~argo,
no e s materia simple ~ ya q u e se tr a t a e n es t e caso de un compues
to de materia Y f o rn1a, po r J.o c u a l sab ~mo s q ue tiene materia an~e
.
rior.
,
·
11

-

el

Tanto la ma t e ri a p rim a comQ la for~a, ni se Reneran ni se
corromp e n •. (18) Toda ~eneración --recuérdes e -- p r o cede de al~o
•

•
•

-

�•

-4 3-·
a '1 u e J.1 o e~ e 1 o -: u e r r o'' i l~ n ( ! 1 B p t"' 1. ~ r n. e i o n (! s 1 a ma t '-' r i 2.
s 'J té l;.! j _ri C&gt; !' es · 1 a fe ; r1" '1 •
S i , p u t=- s ~ .La m ..., te i· in y l 2 f ~J r m ~ s \2' g e n o
rl'S '::1'.'L, ae daría una m-it &lt;.?. ri a (. ~ l éi M'1t erin v 'tn a f o r 1;: n ti'- l 'l fo r r; a
y , ! .:.; e o t a Tn a n e i· a 1 1 e ? a r í a m · ' s a
u.n ;1 e a d e n a i 1i t i n i t -:1 • l ~ &lt;... ~ o n d e '- o r1
C J. tl Í :'tl OS ,: ~' r; ~' '.). ' l1 ~ ~l _f ~~ n l.: r ~ C Í Ó Il ~- - 1 J Y. t.) r l .. , me ll :: C '1 a l- :;,_ ~ 11 : l' -· - S Í n O , ! '~· .t - ·· ni~
~ s --t o •
.e_...o____
,._•J--·i 1

,.,

f! o-.

J

1

1

JJ e ~') •: i: e 1.1 (~ r s e e n e u e 1 t t ;i
&lt;.' s i ll1 i s m o r1u ~ l él n1 é1 t e r i .~ .. r. i n1n ~- - s e
tlic8·-~- t~ s nur11é ric 81·.e nt c un ·" e n t o\ 1 1 j n . ~· err• ' nl111erica1l ~ n t0n t i t. n e;
&lt;l o s s ~ n t i c1 e s . r r ir e r o .. s e - r e C: i e n ¿ G a · u e 1 1 n
·.i 3
t i 0. P '_ u 11 :'- f o r r.1 2
cl ¿ t e r ii'! j Il :1. d. ~ e:. u A P t : t e t i ""'a !11 t! n '.: e ( 1 S ó e r q t e s t )
i 11 c. s ~ e n r i l'1 t: r &amp; ? n ~ j _,1 &lt;J
i 1 &lt;.&gt;
~... '1 e r.1 e ·J. e e i r s t..: &lt;; il \;; 1 a '!' 1 e t e r :i ~ · r ir· a :-1 e ~ 2l_!1 .:1 , 1) l te s t " ·., 'l e e n s i
rtJ i s m a
n ·) ti F 1. ~.:
fe rtn a ~ l. pu r. ¿ º 2 n s E' Pu n ~~ cJ 1 'J r a J~ ~ t él r . l; i é rt s e d i e ~ '1 \t G o J. ·· o ,.· s n u mé r ; e 0.ri e n t e u 11 o e u n n d r e ,q r ~ e ..
· L. l E.. t e r ¡- i n :.1 e i 0 n e s ··
1 i s t i 11 ; u í r s ~
q t.l •.:: 1 L' ti o &lt;· n
o s &gt;i \' ;:¡ : a r s L c. n \' A r i r- s • A s í 8 s e f) rn ) s e
(: r1 .... i (: r·l a (J q t1 e l f' T" a t e r i t:~ r r i. n1 '1 s '- r ~p ~~ t l L P' e r i e '1 lll en t t-: , r u l' s t e e u e
d '' :1e ( _! n .: \:! n 'Í e r s ..~ si n nin ~ p u n ::l d ~ ·"1 '1 u t:" 1 1 él s ~ i ~ ·o e- .l e i o n '~e n o r 1 ~ s e u a
1 es se d.:~ 1 a ,l i. fer. e n e i ;i n u ITt ~ r i en . t s i rn is r e es n '- e t s ,, r i ~ l / 1 '2 i e 0 n
r; r f _11 d &lt;:~ r . u\~ } s i h i e r1 11 r- fl t e. r i '1 ~ r i ~ :i i1 o j ne 1 t1 y· e e n s u e o ne i e i 0 :1
n i f o r n a i1 i r· r i v :.-. :. i ó r1 d e n i n 1 ú n t i " o ( e ,... I"1 e ; v . ·: •
e-: n l ., e o n d i e i ó n
d e l l;i e; t .~ l n o s e d [' n i 1 A f i !' u r a n i 1 o i n f t.' r m&lt;~ ) 9 ·&gt; i n €! r ' ; . n r 1· o l '-1 rn a
t e i· i ;\ n u u e P s ,~ s e r· " r a ·1 e l a f o r rr. n y &lt;~ t..! l é' - r i v :i e -· 0 n
..! n
'"' e o. s i o r-. e s
e s t n r ~ CJ b ü j () un e f e· r ri a
.! n o t r n s e: i r e un s t ~ r e i , s l ¿-i j o o t r l' • l ' e r o 51
l) o r
si r.• is ''1 ·~ 9 n u 11 e a r t1 e ~ '"""' E. xi s ti r . ro r "' u e .. s :i (" r' s ~1 e 0 1 d i e i ó n e
Iln t ·'-¡, r a l\... ".; 8. tl '" c 0 nt i.en0 aJ.:- •1n a fC'rri?. , P~ ruc.:. c.~!.~ c&gt;· is t ir &lt;..' L1. ne t o, y e.
~:i u · e 1
s ?. r e n a e t r ' s 0 1 o 1 o ,ja 1 é' : o 1: n t:' ~ .\ s i e! s ~ u e ex i s t e \.! n ro
t' · cia úni.i::...'.1111entl. En conse:cu,• rLCÍi'. ~ n:' t!0 C 1J ;~ ex .: s t ·. ,_ .. , "lctc l"' tt edC!
~ f.:'
....., e'' t e r 1· .-1
.~
r, l. i l '1c
. . o ( .l, q ")\
11 •.":1 u·.·1 ,... ....
1
'

1

w ••

º

-

ti'\

4

,1 • • • •

.

.L O

j) -e

-l ;'\

1() 3 11 r
.,
. , .,
p rivt.tci. o n.

fo¡- rna y

r... • •.....1

? '\
.... I

qU

c l c't'.:'O

V(

·~
~

•

l. n

e 1• r J.• e s

l o s tr e s n o

€;

tres

&lt;1 e

brs t~n

1~

l'a r a

1 r:, p o ten e i n 1 r

.

'

0

í

!?G l' l
1 ~ t··

el

1'.." r

r.1 a t e r i a

51

. ..,,.
c1 on .
.

s l.

e

.
l·' 1Sffi0 ,

r

t..!

el u

-·

pue
1.-, ·' e t t 1 . Fl ri t ~ tal
··(1u 1: e s t.st a Cl1:'
c1r:-&gt;'•
rois~o / 13/ , n~~ e s i 1.a un &lt;'[e nt 1.. r· :: r 'l r ue
ha~ e i· s &lt;:
Sl.
~stat u n
'
·L ...., r o r r ~ ,
t: a 1 " n ,') e &lt;'
"" ·r.· •...'' r..... !. ' ~ .t .n \.!S t ." tu c ""A S e
T 'I 0 t t.. n e i ~
(-1_ '- to •
] , 3 ..::
J '\,./
•
.
.
,
., '
.
. ' t1s~ r r- 1cto (y p l\ l d (; ~ x :: r a e r s e a s J. r · 1 s ...., -i u e ..L t' r~ o t &lt;: n e :L a ,. · r r
f 0 r r· a ü e 1 e ~t. n e r ; ¿e ,.. r s t o e s
J.., r u e e n t e n d e rr10 s c ooo
}-, ~~ l• l ~ el c. 1 '
....
.
t ~ r r.:1 no j ~ f' e n c. r A. e i 0 n ) s • o &lt;- s t o , u &lt;-..! l P f C· r ., ·'3 n e c- s sin o s L. r l°e p (!
1 ...

~

~

º

1\

s e o bra e st5

l o q ue

C:.~1 0 .

~ evin i ~n~ 0

..

fli ~ n t r~ s

J~

e ..15 a

S C:.

hace.

..

y l r forma ,
.
~
ctue.
Y
d
est~
p
ri~
,, t
~ o t r o p r in e i f' i 0 r t 1 e
•
•
•
e: i ~"' i o i1 e et: s a r i o l o 11 a n' ., mo s e ::i u~e?- e f i_c_j. ~-~ ~ !_~~­ n r· ~ n _t _e_0 _ _:_ p r 1ne1p1 n_

Se necesit n 9 r~r
r o ··· 1:-· r í ne :i. ! i o d ~ 1 s e. r

de 1

~ovimi e nt o '

·--- --· •

. a
,,.,_·'•

\•

•

-- --

cu~n 1 0

,..... u L!')

tcnt 0~

]o

ad~m~s

i~

r 1a t e r i a

Sl a .

t o rl o le ri, u c

..
,\ ctua s

¡J u'- s t o
3eg un e.&lt;p.¿,1 l.. Cr' /\ ri s tót . . . le s
#"

ac

E'

t e r~ ,, i , n l 1 o '1 a
J ~ "íe tafísi

e L ll:

-

en

\

,

�..

•

-44•
\

ca, (20) también se n e c~sita un cuarto (o rinc~ p io), esto es, aque
lla
tiende
el
operante.
Y
a
e
ste
Drincinio
se
le
llo hacia lo oue
..
•
•
roa fin.
•

-

•

Adviértase , con todo, 0ue si bi e n todo agente (natural o voluntario) tiende hacia un f i n, de ~ sto no se siFue que todo age~
te '' conozca" el fin o p u edl.l de1 iberar acerc a de e s e fin. Conocer
el fin es una necesidad pa ra los arentes voluntari o s , o, en otras
palabras, aquellos cuyas ac cicnes n o est~n determinadas&gt; sino que
'pueden optar entr e opuestos. Fo r ello d e~e n conocer el fin según
el cual determinarán sus accione&gt;. Pe r0 , e n los apentcs naturales
las acciones e st~n determinad ~ s. Po r eso no nec e sitan estos Glti
mos elegir lo mis conv e ni e nte para su fin. Avicena pone el eje~
plo del c itarista. Al citaristaQ en e f e cto ~ no le incumbe deliberar ac e rca ¿e c~da un a de sus r~ rcusion e s sob re las cuer~as de su
cítara, p ues cada puls~ción está ya deter minada en ~l propio toe~
dor de cítara, si ocurriese &lt;le o tr a man era s e daría un interv~
lo sin sonido entre p ulsación y p ulsación. P ar e c e, pues, obvio que · el operante voluntari o delibera más que el agente natural. Y
así . /14/ queda ~lar o ~ o r consecuencia; po r q ue si el agente volu~
tario --que se manifiesta como mas im pdrtante-- n o delibera alg~
na vez, ta mpo co , cons e cuent emente , lo hará · el a ge nte natural. De
donde concluímos que el ag e nte natural p u ~de tend e r hacia un fin
sin deliberaciónº Y e sta t e nd e ncia nad a s irn ifica sino tener inclinación natural hacia algo.
.

'

'

'

•

De lo dich o r es ult a ob vi ament e q ue s on cuatr o las causas:
ma t e r i al s e f i c i en te ~ f o r ma 1 y f in a 1 • Y a u t: q u e u p r in c i p i o '' Y " ca u
sa. se e mpl ee n indistintanente , como s e indic a en e l libro IV de
la Metafísi~a , s in e~~arg0 el ~ropi o Ar ist ó t e les ha c la de cuatrn
ca u s as y tres p r in c i pi os E- ':..t r .. F í s i c a .. A es to d e 1 e mos s e ñ a 1 ar q u e
Ar í s t ó t e 1 es as u me '' ca u s as ·' tlt cr t o en e 1 s en ti d o de " ca u s as e x t r í n
secas' como en el de :.intríns e cas". La mat e r i a y la formn se di::-.
c en ' ' í n t r í ns e ca.s ' a 1 a c os a , !) o r q u e s o n p a r t e s c o n s t i t tt t i v as d e
ella; pe ro l a eficient~ y la final se llar"an 'ex tríns e cas 91 porque
están fu e ra de e ll a. (21) P o r · p rincipi os': , sin embargo, .e ntiende
allí Arist6teles solamen t e las causas intríns e cas. Y no incluy e
entre é st e s la n rivac ió n ~ po r q u e es ~rincipi c por acc idente' como
indicáb amos antes. Y cuando d ~ c i T1 os q u e l e s causas son cuatro , en
.
tendemos las causas su bs ta nc í ale 5 , a las cuales n o obs tante, se
reducen todas l a s
causa~ po r a ccid e nte. ro r q ue t o do lo c ue exis
te accid e ntalment e se r ed u ce a l o q ue e xist e po r si mi sm ~. Y si-bien Aristóteles emplea nprincipios" r or "causas intrínsecas" en·
e l libro I de l a Física (22) ~ ain embargo, c omo dice e n el libro
V de su l1et a física ., se ll ama n propiamente "principiosu a .. las cau
sas q ue son pa rte de la cosa (2 3) . Po r ej . , 1 2s causas intrínse=
cas. Mi e ntras q u e ·" caus a ' ' , d i ce, /15/ se llam a n in c1 istintamente
a ·. unos y a otros.
A pesar de lo in dica do , aleunas veces se subs.
tituy e un termino por o t ro . De e st a man e ra ,
puede h a~ larse de que toda c a usa ~s pr inci p i o y de q ue todo p rincipio e s causa . Pe
- d e a 1 go a lo comunmente
...
ro parece ci ue " causa "ana
conoc id o por ''p ri_!!
~

,
•

'

•

\

•
1

'

\

t

�-45-

e i p i o" , pu, e s ~ ) '1 u e 1 o q u~ es P r in c i :"'. í o puede s e r 1 o t 2. n t o s i se o b
tiene de e 1 ex is ten c i a { os ter i o i· , como s i no s e o b ti e ne • Ta 1 e s
el caso del artesano 9 dip,amos. Del artesano ~ u ed~ ~firm a rs e q ue
es el principio del cuchillo~ ya que de su oper~ción oL ti e ne la
existencia del cuchillo. Pero c ua ndo al ro camb i e de l a b l a ncura
a la negrur~, por ejemplo 1 ent onces se d ic e q u t· l a bla n cu r a e s el
principio de ese cambio, y sa lemos q ue, univ e rsal me nt e, se llama
"principio" a todo aC)uello de lo cual s e oririna e l movimi e nt o .
Sin emgargo , la b lancura no ~s alr.o d e cuya ex ist e n c i ~ s e obtenra
la existencia de un ser posterior 9 esto es ~ la n ee rur a . En cambio,
"causa" se denomina excl~sivam c ntc a aquel principio de l cual se
sigue consecuentemente un ser ulteri o r. Por e ll o se d ic e q ue la
causa es aquello de cuyo ser se si ~ ue otro. En consecuencia~ al principio originant e del lll ovimiento no p t1 ede llamársele uca usa t• por si,aunque se le denomine principio. Y debido a es t o l a privación ' se incluye entre los prin c ipi o s y n o e ntr e las causas, p ues
la pri~acion es aquello de donde comienza l r pen¿ r ación. Puede,
no obstante, decirse tambi é n g ue la privación es causR acc idental ~
en cuanto coincide con la materia, coMo a ntes s eñalálamos .
1

•

"Elemento" no puede j1 ropiamente ll amar se sino a las causas
de las q Ul~ rroviene la comp o sici ón de la cosa? o mcj o r, a las 11 cau
sas materiales". Pero no a t oda causa materjal, sino solamente a aquella a la que se d ebe la p rim e ra coDpo sici ó n , d el mismo modo
que no decirnos que los miembros de l cuer po tan h i 6 n se componen de
otros elementos, y, sin embarre, podemos decir q u e l a tienra y e l
·'l g u a son e 1 eme n to s p o r que n o s e c o mp 0 nen
d e o t r o s c u e r l' o s s in o que de ellos proviene la prim~ra c ompo sici ó n de t o d rs l os otros cuerpos naturales. Por esta r a z ó n, dice Aristóteles e n e l li b r o V
de 1 a f·f e ta f í s i c a que ''e aem e n t &lt;"' ' es a que 11 o de_ 1 o e· u e s e c o mpo n e
la cosa /16/ en p rimer lugar, y además e stá e n e lla y n o se d ivide
de a cu e r d o a 1 a fo rm a º ( 2 4 )

-

La exposici ó n de la primera fia rt e 9 esto es , "e s aquello de
lo que se compone la cosa, e n :' ri~er ]upar'", es t ~ sufi cie ntemente
clara en t o do lo que hem o s e x p uesto anteriormente. La seg unda -parte de la definición de Aristóteles ( 1·y además está en e lla H) la pone el autor para establec~r la diferencia n cesa rí a entre el~
mento y ~quel tipo de materi a que se corr ompe t ota lm nte e n l a ~e
neraci6n. Como el pan 9 que
e s matcric de la san r r e. I1 e r o n o puede peneraree sangre a n o s e r q u e se corr ompa e l J&gt;an. De dende se
sigue que el pan no permanece e n la s a npr e y , po r lo t a nt o, n o pue&lt;le decirse ~ ue el pan sea 'el eme nt0'°' de l a sanrre. Los elementos
deben permanecer de alguna maner a cuando n o S€ corrompen t o talme~
te • Y a s í e s c o mo s e in d i ca c¡ u e o cu r r e en e 1 1 i l~ r o '' S o e re 1 a Gen~
ración· ' . (25)

•

La tercera parte de la e x po siciñn ( ny n o se d ivi de de acue!_
do a la forma'' , o se a, sepún l a espe cJ.~flj,~-i~ ~. 0 ~ e par a d i~ e renciarl o
de aquello 'JUe tiene diversas rartes &lt;.~...... la f o·rm&amp;1.: es decir, en la
es p e c i e , v . g . , 1 a man o ~ cu )T a s r a r t e f e n (t~ ca l;"'p é. y 1 o s h u~ s o s , los cuales difitren en especi~. El a;tua , ~~yas pa ftes son si.empre &lt;

¡;,,.

; 1\ g OEPAF.TAi.~l!NTO :;; I "'.:' "
-:-&gt; ~
" / '".."I ,.
~ ~·.
OE
~ .:.. J
'"..A . ·,~
~" ' ~

~:&gt;"' . "'~CION ~ ~~- &lt;~~
!J .. · •..
- - ~~
• •• Íf , ,. : . ~ ·,,. ~ .
"'

..

.-

J f\ :,

•

~--

'

,

•

•

�•
•

-46-

•

•

•

•

•

•

aBua por ejemple. Así pues, parn ser elemento ne se rrec2sa ser indivisible cuantitativamente, basta ser indivisible según la fo~
ma; y aun0ue no se divida en medo alruna , tam~ién pu c&lt;l e llamarse
'elemento' (en el sentido en q ue l a s letras s1n 'elementos' de las
palabras) a algo.
.
•
•

•

'

'.

•

•

•

11

Por todo lo expuesto se ha hecho patente q ue ·'principio
eS IDaS amplio que 17 C8USélH en Cierto IDOdO , Y que: f1CaUS2'~ lo eS mas
que "elemento';. Esto, ??r ot-r.a parte, es l o que afirma e l Coment!!_
dor al exponer el libro V de la Metafísica. (2 6 )
II
Visto que hay cuatro géneros de causas~ añadamos ~~e resu! -..._
ta posible que aleo teng a varias causas. La estatua, por eJemplo,
tiene dos: el metal del nue s e construye y el artista. El /17/ a~
tista, como causa eficiente de la estatua; el b ronce, como materia
(causa material). También e s posible q ue le mismo sea causa de co~
trarios. Por ejemplo, el timonel de un b arco es causa de l a salv~
ción de la nave y causa del naufragio ; de esto último &gt; por su a~
sencia, de aquella, por su :? resencia. Así se e xpresa el Filósofo en
el libro II de la Física. (27) Debe ~enerse en c~enta, asimismo,
que 91 causa': y " causado" puec!en coincidir en uno r e specto de lo mis
t1
1
mo, pero de diverso modo. Caminar, pon~amos p o r caso, resu ta ca~
sa de salud': en ocasion e s , en cuanto "causa eficien·te¡· . Pero la salud es causa del caminar , en cuant o "causa final ,, . Caminar pues
es causa de la salud , en ocasiones y causado por , la s2la~. Del '
mismo modo, el cuerpo es materia de l alma y el alri.a e s ·forma del
cuerpo. Se dicé , por consigui e nte, que la causa es eficiente respecto al fin, ya que el fin no deviene acto sino po r medio de la
actividad del agente , pero se d i ce que ~1 fin e s l a causa eficiente, porque lo eficiente no se opera sino por la int e n c ión de un fin. De donde, lo eficiente es causa de a 1 uello 0ue es
fin (como
caminar para que baya salud). Sin embarro , ne ha ce q u e el fin sea
fin , y por ello no es c ausa de la c c us al id ad final, esto e s, no hace que el fin sea causa final. Tal e s e l caso d e l médico por ejemplo, que hace que la salud deven ga actu a l , pero no hace que la
salud sea fin.
. '.

-

Ademas, 81 fin n o es causa de lo q u e es e ficiente, s ino causa que lo efici e nt e sea eficiente. Así, la sa lud no hace oue
•
el m~dico sea m~dico ( y ha b lo de l A salud qu~ deviene a trav~s
d e 1 a a c t i vid ad d e 1 L'' edi c o ) , s in o que !1 a c e 1 u e
e 1 mé d i c o s e a e f i
ci~nte~ Por e l~o~ el fin es c a usa de l e
cau sa lida d e ficiente, p~es
hace que lo efici e nte s e a c a usa ef iciente. re modo s imilar, también
hace que
. la materia sea n at e ria y l a forma, f o rma· o- ue s la materia
no recibe l a form a sino por un fin (y la forma no perfecciona a
la materia sino a través de un fin). Por e llo s e d ice que el fin es
la c~usa de las causa s : porque es la causa de la causalidad de todas las causas. A la materia se l e ll ama también "causa de la forma"
en cuanto la forma no está ~ino en la materia . y de modo parecido
1 a . forma es c a u s ~ d e 1 a m.~t e r 1 a , en e~ s en t id o d e q \Je 1 a ro a ter i a no
ex1ste en.acto sino p or la f o rm~. A:i pues, l a mat er ia /1 8 / y la forma reciben sus nombr es en relacion uno con o tr a , como se obser;

I

•

�-47va justamente en e l libro II d e l a
Físi ca. ( 28) . Tamb i é n p u e d e d e
cirse de ellas q ue g uardan r e laci6n c on e l c om p u e st o, e n e l mi s mosentido en que una p art e de un todo se rel ac i o n a c o n e l t o d o y lo
simple se relaciona c on lo compu e sto. Y l o mi s mo p u ede d ec ir se de l
compuesto~ que
euard a relación con s us pa rt es. Pe r o como t oda c a u
sa es ~atualmente ant e ri o r a su cau sad o, e n c uant o ca u sa ~ h ay que precisar qu~ anteri o rid a d s e enti e nd e d e d os ma n e r a s c o mo d i ce
Ar i s t ó t e 1 es en e 1 1 i b r o I 1 d e s u o b r a f S o b r e 1 o s Ani ma 1 e s ,. . ( 2 9 ) De acuerdo a est e d o bl e s e ntid o , s e p u e d e d ec ir que a l go es "a nt e
rior" y "posteri o r" e n r e laci ó n c on l o mi smo . As í oc urr e, s u po n p~
mos con •·causa 11 y ' ·causad o' . Se dic e c u e a l p o es an t e r io r a o tr o-:respecto rt la g e neraci ó n y n l ti emp o y a la su t st a n cia y a l co m p l~
ment o , por ejem p lo. Est o s e de be a q u e l a a ct iv id ad e n l a n a tur a l ~
za p r o c e d e d e 1 o i mp E: r fe c t o a 1 o ;\f37rf e c t o y de 1 o in c o mr 1 e t o a 1 o completo. Lo imperf ecto e s ant e r io r a l o pe r fecto~ e n c u an t o a la
generación y al ti em ~o~ Fe ro l o pe r fec to es ant~ r io r a l o im pe r fe c
to ·simple y n .~tura lnie nt e.
De es t e modc :'Odem r s cl e c i r c u e "e l ni
ñ o es anterior al h ombr en, r e s pecto a l a ge ne r nc i ó n y a l ti e mpo,
pt:r o Q\.c:..
"el h ombre e s a nt e ri or. al ni ñou e n c uan t o a la su b st a ncia y al complement o . t 1ás , si bien e n el ni vel comú n lo i mpe r fe c
to es anteri o r a lo p e r fe ct o y l a ro t e n cia a l ac t o cuan d o cons i d~
ramos que en uno y e l mismo ob je t o lo i mpe r fec t o es a nt e ri o r a lo perfecto y l a po ten c i ~ a l ne t o~ s in emba r go e n el l en~ u a j e t é~
nico tenemos q u e d e cir o u e co nvi e n e a l o per f ec t o y a l act c se r a n
teriores , p o rqu e l o q u e r e du ce l n ro t enc i a ~l ac t o está en ac t o~ y
l o que perf e cci o na l o i mp e r fec t o , es pe r iec t o. De sd e lu ego, l a materia es a nteri o r -- ge n e rativ a y temp0 r alwente-- a l a f o r ma, p u es
to que t o d o a q u e ll o a l o q u e a l p&lt;.1 acon t ece es ''ante r io r " a l o mis
mo que ac o ntec e; per o l &amp; f orma es a nt e ri o r a l a ,ia t e r ia ~ u bs t a n ~ial
y complernentariament ~7 p u es l a ma t er i a n o ~ x ist
comp l et a me nt e s i
no g racias a la f o ro a . De l a mi sma ma n e r a~ aunc u e l a ca usa c fi c i e ~
te sea - - p c ner a tiva y t empo r a l men t e- - a nt e ri o r a l f in (p u s po r l a
causa e f ici e nt e
s e d a e l m o vi ~ i cn t o h ac i a e l fin) ~ sin emba r go e l
es anteri o r a lo e fici e nt 0 , y a l a s u b s ta n c i a y al conpleme nt o~ y. a
q u e / 1 9 / 1 a a c c i ó n e f i c i a n• t e no s e d e t ~ r mi n. ~ s in o p o r e J. f i n .
P o r tant o 9 e stas d os c:us~s -- la ma t e ri al y l~ e!icie nt e s o n anteri o r
e n e l niv e l d e lA ge n e r ac i ón. Pcr0 l as c~u s as f o r ma l
y final s on anterior e s e n e l niv e l de l a p~ rf ec ci é n.
,.

•

Y d ~ b e n o tars ~ a esta a lt u r a ~ u e l a neces id ad es dot l e:
necesidad absolut a y nec es id a d cnnd ici 0 n a l. ( 30 ) Po r 'n eces idad -·
---....,..-----·-a b sol uba" se entiende a qu e l l? q u , prov i e n e d e c a u s a s ante ri o res e n
el nivel de la g ene raci ó n ma t e ri a y c a u sa e fi c i e n te . La n ece sid a d
de la ~muerte 9 v.g. , · pr o vi e n e de l n mat e ri a y d e l a d i spos i c i ó n d e
los componentes contr a rios. Y s e l e ll a ma "ab s o lut a" a es t a n e c es i_
dad por q ue no ti e ne irn pe dirni e nt os .
Tam b i é n s e le p u ede l la mar "n~
e es id ad ma ter i ·R1 ° . La ' n e c e s id a d c o n di c i o n ~ 1 ' = p r oc e d e d e c a u s a s P o~
teriores en la generaci ó n: l a fo r ma y e l fin º Y as í d e cí a mo s ant e s
que era necesaria l a c o ncepci ó n pa r ~ q u e fu e s e g~ n e r a d o un h omb r e .
Se denomina ''condici onaln a e st e\ ti po de ne ce si dad, po r q u e n o hay necesidad absoluta para que un a mu j er c o nciba , s ino ba j o l a si g uie~

•

•
•

•

•

o

�-48-

I

,

'

•

-

te condición: que s e ges te un hombre. Y este · tip o d e necesidad . ti •
también p"uede denon1inarse nn e c esida d del f in
•

•

Nótese que l c.s tres c.ausas -- fo rm a l , final y efi ci e nte pu~
den coincidir en un o, como se J.ace e vid ent~ en ~l ejemr l o de la g~
neración. El fue go eenera fuego, en consecuencia, el fu ego es causa eficiente en cuanto penerac Pe r o, c.dem~.J.. es causa :ormal en cuan t o hace actual l o a u c antes era po tenci n l. Y, po r ultimo, _ es
c a usa fin a 1 en cuan to 1 as opera c i o fl es- d e 1 é1 ge n t e s e terminan con
el fuego mismo en cuanto es intentado por el age nt ~. Sin embargo,
el fin es doble : fin de la ~e n 8rac ión y fin de la c osa ge nerada. Esto se ve claram e nte en el ejemp l o de la fabricación de un cuch!
llo. La forma del cuchillo es /20/ e l f in de la generac ión. Pero
cortar, que es la ope r ac i ó n del cuchiJ_lo mismo, e s el fin de lo f~
nerado , es decir, del cuchillo. Por t anto, el fin de la. ge neración .
c o in c id e a 1 g un as ve c e s e 0 i1 1 a s d o s ca u s a s a n t e d i c 11 as . p • e j . , c u a.!!.
do tiene lu ga r la pe neracion de un miembro de l a especie .a partir
de otro miembro de la misma especie. El s e r h umano, supongamos~ g ~
nera al ser humano ; el o livo , al olivo. Pero esto no p uede entenderse del mismo modo en el caso de la cosa ge n erada . Ray g ue s abe r 9
sin embargo, que el fin y la forma coinciden en número , pues son lo mismo numéricamente la form a de
lo gene rad o y e l fin de la e~ .
neración. Pero no coinciden con l a causa eficiente e n númer o sino
en especie. En efecto, es imp os ible que el factor y lo h echo sean
l o mismo en númer o s p ues lo que es
forma de lo ge ner ado es fin
de la ·generac ión. lo c u a l --c omo se ap recia -- no coincide con lo
eficiente en númer o sino e n espec i e. De ahí q u e cuando . el hombre gen era a 1 hombre , e 1 gen e r aa te y e 1 ge ra r ad o son d i ver s o s cuan ti ta
tivamente, pero se identifican espec íficament e. La materia, no obs
tante , no coincide con nin g uha otra causa, por~ue como es ser en potencia, es imperfec ta. Pero las c tra s causas~ como están en acto
son perfectas~ Y lo pe rfect o y lo impe rf ec t o n o coinciden.

•

,

•

1

-

1

III

•

I
1 •

11

J

Una vez entendido que las causas son cuRtro --eficiente,
formal, material, final-- digaMos ahora q u e a cada un a de ellas se
la denomin a de varias ma n e r as. Así se dice que algo es ca us a prime
ra (o anterior) Y que algo es causa se r~ unda (o pos teri o r ) . Coiµo cuando decimos q ue la t écnica méd ica y el médic o s on causa de la
s~lud. Aquí, l a técnic a nédica e s causa anterior, e l médico, pos~e
rior. Y de l a misma manera ocurre con la causa formal,
y con las
otras.
\

•

,

-

/21/ Nótese q u e siempre deb ~ mos llevar la pregunta hasta
la causa p rimera. Si se prcpunt él, n ¿ p,.) r qué estn' s ;:ina tal pe rsona?"
s e d e b e r á r11 e s1 f onde r : "P o r q u e e 1 mé di e o 1 a s a n o",,¿Y fl 0 r q u é 1 a s á n ó
'P or causa d e 1 a t ecnica
'
.
.
e 1 me... d.ico.?
curativa
que po see'· Lo mismo
por otra parte, quiere decir 'causa próx im a" que causa posterior
y "cau sa remota" oue ca us a p rimera.
~
1

'
...

,

•

'

.

1

'
I

'

�•

.-

-4 9- -

De donde t e nemos qu e estas d o s divisi on e s de las cau s as --la q ue se basa en la priorid a d y po st e ri o ri dad y la q u e se ba s a
en la proximidad y l e janía-- si gnifi ca n l o mi smo. Si n emba r go~ ob
servemos que siempre se llama '; c a us a r emo ta '; a l a má s univ c rs a l,y ''causa prózima" a la má s e sp e c ífic a. Por ejemp l o: dec i mo s q u e la forma pr5xima del ho mbr e e s su d e finict6n · an i ~a l raci o n al. Pe
ro "an.imal' 1 es más r e mot o y, p o r e ll o 9 una s u bs t anc i a má s med iata.
Todas las caus a s s~p c ri o r e s eon for ~ as d e la s in feriore s. v de l a
" misma manera, la mat e riq ~ r ó xim a d e la e st ~ tu a es el b r on ce; l a r e
mota, el metal. P o r c on s i e ui e nt e, el met a l e s l a su bs t a n c i a c o r ro
...
rea mas remota, més med i a ta.
En s er un do lu ~a r 7 l a s causa s puede n ser suls t a nci ales y a c
cidental e s . Se ll a ma ''causa subs t a n c i a l'" (n '' ca u s:-:\ en si') a l a que es cau s a d e una cosa e n cu~ nt c e s t al c0sa v n0 o t rn. El co n -s
t r u c t o r d e un a c a s a e s c a.u ::; a (i e 1 a c as a , 1 c. ma d e r ¿.1 1 c n t 1 s a d e 1 e s c a
ñ o . S e 11 ama ' ' c a u s a a c c i d e r1 ta 1 '' a ar;. u e 11 a &lt;J u e ' ' n c o n t e c e ' n 1 a c a u
sa subst~ncial. El maestro de Br am5 t ic a , por ejcmrlo . puede ed i f I
car una casa. Pe r o e l naes tr o de e r am áti ca? en t n l cnso 1 e s ca us a
edificant e por accid en t e ~ es t o es 9 n o e n c ua nt 0 SP de di ca a la e n
señanza de las l e tr as u in o e n c u a nt o a co nt e c e C'}Ul ' e l e d i fi ca,d or s e a maestro de gramá tic a. Y l o mi smo oc urr e en otros casos q u e po
drían tambiin a5adir se aq u í.
·
.;

En

terc e r lu gar, l a s ca us as p u eden ser siMp l es y comp u es t as . S e 11 am a '· e a u s a · s i m p 1 e '· s &lt;) 1 ame n t e a a q u e J. 1 n / 2 Z / q u e e s c a u
sa en si o subst a nci a l , o bie n a la 1 u e so l ane n tc lo es po r acc id en t e • E 1 p r i me r c as o e ~ r r e s o o n d e r í a u 1 e j e ¡n p 1. o : 1 • e 1 c o n s t r u c t o r
es causa de l a casa'' ; e l scr un do ~ a es t e ot r o· "el red i ce e s c a us n d e 1 a c. a s a " • S e 11 arna ' c a u s a c o mi' u e s t a n cu a n do ·'l tin a y a o t r a
(substancial y a ccid e n ta l) se l as p u ede t omqr coni u ntamen t e corno
c a u s a • P o r e j e T!l p 1 o º • e 1 c o n s t r u c t o r T'1 é d i c o f\ s e n u s a el e 1 a e a s a '' •
Ta mbién pued e d e no fl i nn rs e • c~ u sa si n~ l e ' ~ ) scpün Avicena ( J l ) , a l o
que es causa sin ad itivos. F n e st e s e nti d0, e l c0brc es c a us a d e
la estatua. Es el ~ is no s c ntiao e n ~ u e dec i mos q u e e l méd ico s a na
o qu e el fue go cali e nt aº L a ·c a u sa coll'p u es t ah se llnma a l a q u e n~
c c sit a qu e int e rv e n ga n v a ri o s pa r a q u e ha y a c~ u sn. Un h ombr e n o e s
causa del mo vimi e nto d e un a n a v e, s in o mu chos. l ln R r i ed ra t am~ oco
es materi a d e la c a s a, s in o r1u c h as. (3 2 )

•

En c u a r t o 1 ~.l r. n r , 1 :'! s c 2 u s as p u e d e n s e r ~e _t ~a 1 e s o p o t e n c i a
les. "Causa actu a ln es l e: f~ t1 e cc u sa la c osa en acto. ( El co nst!_UE_
tor mientras constru ye o e l b r o n ce mi e ntr as de
el se h ace l a es tatua). u causa p ot e nci a l '. es l a ri u e, a unq u e n o cau s a l a cosa e n acto, pued e causar, sin emba r ~o . (El con s tru c t or, n o po r o u e c onstru
ya e n este n oraento , sin o po r que pu ede c o nstrui r; y e l c o b re, mí e n
tras no deviene est a tu a ).

- -

Al hablar &lt;l e c a u sa s e n acto e s n e c e s n ri o

~ ue

l a c a us a y lo
causado sean simultan ~ane nte. De ma n e r a qu e si uno ex ist e. e xist e
el otro, Así, al dars e e l co n s truct o r e n ~c t o, se da r á a l mismo - '
t i e n p o e J. q u e es te c o n s t r u y a . Y s i s e da e d i f i c u ció n e n a c t o , s e - .
_,

•

•

#

•

,/

�•

-50•

•

se dará el constructor en acto. Esta simultaneidad, sin embarro,
no acontece cuando las causas son mer~~ente p c tenciales.
Cuando se hablo de 'causa universalu se estaclece una -:equivalencia entre la causa universal y el causado universal. El
constructor es causa de la casa y ºtal o cual. constructor'
. .
.
.,. lo es
de u tal o cual casa'·º
Cuandt"* se trata de pr1nc1p1c.s 1ntr1nse--cos --materia 9 f n rma-~, de acuerdo a la conveniencia Y diferencia /23/ de los princiriados y de los princirio~ alpunAs causas
se identifican numéricamente (''Sócrates·· y este hombre"); otras
se diferencian numéricamente y se identifican en especie ("Sócr~
tes" y "Platón"; pues, aunque diferenciados cu ,' 3.ntitativaraente en
número, convienen en rcrtenccer ambos~ ln e s p ecie humana);
--otras, son diferentes en especie, se identifican en el género (''hombre" Y. 'asno"~ (iue convienen en el péner c animal); otras, finalmente, aunque pertenezcan a géneros civersos, se identifi-can por analoría solamente (com o la substancia y la cantidad que
no ~onvienen en ?,enero, pero sí analógicamente) puAs convienen únicamente en ser existentes. Y existente no es p,énero, puesto
que no se predica unívocaruente sino analóeica~ente.
Para entender mejor este punto , nótese que puede p~edic ~ rse alpo de muchos
unívoca; equívoca o analép.icamente.
Se rredica algo unívocamente cuando se emplea el mismo nombre y la misma atribución, o sea,
cuando se predica de acuerdo a la definición. Así se predica -e:animal' ' de hombre y de asno, porque al'\bos se definen como substancia animada sensil le (definición de "animal"). Se predica -equívocal!lente lo que se dice de alpunos usando el mismo noml. re con diversa atribución. Por ejemplo: se dice " can'' del animal - ·
que ladra y de la constelación; ambos coinciden en la denomina-cion, pero no en la definición ni en 1~ sipnificación, pues lo que se significa por el nombre no es la d efinición sceún se acl~
ra en el libro IV de la Metafísica. (33) Se n redica , por fin,
analógicamente /24/ lo que se atribuye a much o s cuyas nociones y
definiciones difieren entre sí , pero son atribui b les a un Gnico
y mismo fin. Así , V.f.
se llama "sano/a" al cuerpo del animal,
a la orina y a un remedio curativo. Pero en cada uno de estos ca
sos no se pretende expresar t o talmente lo mism o º En efecto, cuan
do decimos "orina sana'' ~ sipnificamos q ue (el aspecto de/ la. orI
na es s e ñ a 1 de s a 1 u d . eu ando de c i mos . n cu e r Po / 2 5 / s ano '' -nos re
rimos al cue~po en cuanto sujeto de s a lud. Y cuando decimos ºme=
dicamento sano" lo hacemos en cuanto el fármaco o remedio es cau
sa de salud . No obstante , todas estas noci ones se atribuyen a un
único y mismo fin como se ve: la salud.
1

\

•

1

•

j

-

fe

I

E~ ocasiones ,

-

los que convienen analó e ica, proporcional y
comparativamente pueden ser atricuihles a un mismo fin
como se
ha evidenciado ya ~n este ejemplo d e la salud º en otro~ casos pueden a t r i bu ir s e a un ú ni c o y mi s no a r ente . ¡ ?-1 é d i c 0 " s e usa ; a ra aplicarlo al que opera c o n técnica , al que le hace sin técnica --coco la curandera-- o, inciusive s e a p lica al instrumental
.11·
")
( n·instrumenta 1 me~ico
· p er0 se tr~ta a q uí ? o b viamente de atri
')

•

-

�•

-51-

buciones a un mismo agente: la medicina. Otr as vece s , po r último ,
se predica analó p icarnente por atrirución a un único y mismo s uj ~
to; como
"exist e nte' ;:&gt; q ue se p r ed i ca de l a sul"' stancia, de la -cualidad y de las restant e s c a te go rí as . Estrictamente, n o de~e ría
predicarse en l o s casos " s e r ;· sino e n cu a nt o su1's t a ncia. Pe r o e n
sentido amplio sí : . porque al pr ed icar "ser" de o tr os q u e n o so n
substancia se entiend e &lt;1u c se atril u yc n a l a s u l)s t a n c i a q u e es el sujeto de t o d o s los demás. Y, po r t a nt o, se dice ns er 11 e n p ri
mera instancia a la substancia , y9 s ec un ¿ar i amcnte, se p r edica 7
"ser .. de todo lo demás. En consecuencia, ··ser u no e s pé nero de la substancia ni de l os o tros ? r ed icamcnt os, ya q u e nin gún gé n e ro puede predicarse n rimaria y se cunda ri amente de s u s espccies. .
' ser \\ a n e 1 op1caGente; y esto es lo q ue podemos Pero se pre d 1ca
añadir para finalizar este ~ unt o: ~ uc l a substancia y la canti-dad difieren en_~ l pe n e r o, pe r o se i d~ ntifi can a~a l 6P- ic ame nt e .
.#

•

.#

(34)
\

En síntesis 9 r u ~ s : en los cue se i centifican cua ntitativ a
mente, también la forma y la materia se i de ntifican , como en ' · T~
lio" y "Cicerón". (35) En l o s f'! Ue se i de nti f i can e n especie y di_
fieren en númer o, la mat e ria y la forma se i de nt if i can e n espe -cie y difieren en númer o ( .. Sócrates" y '' Platón'·). As i mismo, en a~uellos q ue se identifican e n pé n e r o. l os rrincipios s e identifican en género; asÍ 9 el alma y el cuerp o del asno y del caballo
difieren específicamente pe ro están comp r e n didos en el mismo género. De modo similar 9 en l o s q ue s ó l o c o nv ienen nnalópica o pr~
porcionalrnente , los principios son id é ntic o s sólo a n aló~ i ca o -proporcionalmente. La materia ~ la forma y la p ri vació n , o l a potencia y el /26/ acto, son principios de la s ubstancia y de l os
demás péneros. Sin embargo, l a materia de l n sutstancie y de la
cantidad y también las formas y l a p riv ación difie r en e n ré n e r o,
más convienen proporcionalmente sólo e n ~ue ~sí como la materia
de la substancia se relaciona con l a subst a nci a e n e l o r de n de la
materia ~ así se rel aciona a l a c a nti dad
Ja materi3 de la c antid ad • Y as í c omo 1 a s u 1, s t a n c i a es ca u s a de 1 as res t a n t es /-ca t e f! o r í as 7, as í t a nt b i é n 1 o s p r i n c i p i o s d e 1 a s u t s t: a n c i a s o n 1 s p r in c i p,i-o s un i ver s a 1 es de t o do 1 o de ro á s .

o

•

•
t

•

,

•

,

)
•

�•

...

•

-

•

-

-

•

-

'

•

-

'

•

•

•

•

...

'

'

-.
..
•

•

•

'

.

I

•

•

'

'•
•

•

•

•

I
•

•
•

•

...

•

•
t.•

•

�•

...

NOTAS AJ-1 TEXTO
- - -- - .
1 • Par a 1 a di s ti n ció n entre ; ac t o 11 ( ~ \) € p y e 1 a
) y n i1 o t e n c i a,.
(oúvaµ1z;
) , v éase ~-taf J' s ic a~ 10 1 9 él J 5- 10 20 a 1 0 ; 1045b y
ss., y, especial ne nt e~ 1 0 17 a 35 - 39 ~ue el p r esent e pa s a je de
Aquin o r l osa casi al p ie de l a letra.
'

2. Ser

4epen~iente.-

En e l texto , ''csse se;cundum q ui d" . Aunq u e
la expresión l a tina p ued e ser v ál idam e nt e vertida a nuestra
lengua como "ser acc i dc nt él ln h e p r e f e ri do deja r aq uí l a e x-presión sin ó nima 'se r rJepE.. ndi e nte " p-ira r e calc a r
-- ta l como
lo hace Aquino en e l t exto-la i dea rle dependenc i a rle l s ujeto que im r lic a t odo l o accidenta l .
Ace rc a de es t n r e l a-- ci6n el propio Aouino se e xtende rS alpo m5s adc l nnt e .

3. La idea de q ue l n " s e npre me nstr,1 a l

cot't ri tuía a la concep ción fue una c r e enci n univ e r salmente acer t ada coMo 'cicnt í f i
ca" en occid~nte rle s de Arist ó t e l es, por l o me n os . El p ~ nsa-'
dor griepo halía e x r r e s ado en sus tr a t ~dos b i 0l6r i cos la pa r
tici pa ci ó n ·~ u c e l se~en mascu lin o aport ~b3 a la ~e n e ración ~
d e un s e r hu r \a n o .
S e t r a t a t a d e 1 a p s i j é o " a 1 T1'l a ' ( J a f o r ma ) ;
mientras que l a mens tru nc i. ó n f e me nin a p r ono r c i o n al' c e l nc u e r
po'' (la mat e ri ~) a l humano e n rc ndr aJo . De est0 modo e l h o m-=
bre proporcion~ ca el p r i nci pi o oe l a pe r fección y s u pare l eenerativo era ''s upe ri o r · al de l a rnuj c: r
Dur é\ nt c ln Eda&lt;l Me
dia se mantuvo así t oca un a se ri e de o e reprin~s n oc i o n e s ace -r
c a d e c1 u e

n

.

~1

'' f 1 u x u s me n s t r u l.t s '' p o r s e r '' '- s l' e s o ' ' ( s i c , e n A1
bert o Mapno, por ejemp l o ) y c on ten e r e l e~ertos ma t e ri a l es -"mas g.rues o s " ( o ue e l s emen) s e nc oapulaba" {)a ul at in ame nt e,
a p ar t i r d e 1 rt o Me n t o d e 1 a c o r1 c e p c i ó n , h ns t a '· s o 1 i d i f i c a r s e ' 1
en un f e t o . La O\ u j e r. q u e c e n c et í a n o me; n s t r '-1 a b a d u r n n t e 1 a -

gestación --se soste ní a-Hc oMo c o ns~cuencia &lt;l e o u e s u sa~
rre gruesa' 1 concur rí a a ' co mpl e t a r y a li nen t ar " el nu e v o cue!.
po hum a no.
El m\jo r cxrosit0 r m~&lt;lieval de LS t ns curio s as co ~
cepciones fue , c cmo indic aros ~ ~ lberi o ~a rn~ ( 12 06 /1298). A!
berto lo expuso a nivel académ ic o en 11 Qua c sti on es S u~1 r a rle Anima 1i1i u s ' y e n ' De Natura e t Or i p in e a ni n1 a e · • Pe r o t amb ién
1 o f u e a ni ve 1 d e v u 1 f él r i z n c i on e i e n t í f i c a -· - c omo h o y d i r í ~
mos-- en su ol:: r a ºDe s c crctis mulierum' ' . (VéLlse s ob r e es t os
extremos nuestra tr a ducción de Obje t o de la Filos o fía~en e st P
volunen.
4. Hombre en po tencia , e st o es, "ma t e ri a o ririnr.nte'' o "ma t e ria
prima" como dirá Aquino de in~ ed iato , e n r elació n a l s e r
-s u b s t a n e i a 1 '' h o tr l" r e '; ; p e r o e s s u l) s t a n c i a e n a e t o o s u j e to en

- -------

•

�-54relación al ser accid e ntal q u e l e pue da a c o nte ce r (s e men
cundo" , semen ·ninf e cun d o':, e tc.). Vé a s e n o t a sirui e nte •

n

fe

-

·
· a nt e. E n e 1 te x t o,
5• ~
M t er1a
o r1· g 1n

' m..~. . t c r1· º"" .-·)x
fl~ u a ".
O s e a, ~
•
materia prima, c omo a cl ~ r a ra e l aut o r lu epo, y ma t e ria r e cepcionante T~ateri a in c¡ u a:
e s de cir , e l s u j e t ~ n u e " recepciona" o reci be l os a cci de n te s.
He traduci d o a sí pa r a r e s pe t a r l a p r ec i s i ó n ~ u e efe ctú a Aqul
no en s eg ui da; "C on más p r op i ecl a d , lo r¡ u e es t á e n p ot e nci a "en r e lación n l se r s uts t a n c i a l debe ll nr.ia r st: ma t e ri a p rima,"y lo qu e e st á e n po t ¿ n cia e n r e laci ón a l se r accid e ntal se
" de b e d e no min a r su i c. t oº .
=So b re e st os
c oncvr t o s t om i stas: t omados de Ari s t ó t e l e s, vé
as e Me t . , 1O3 2 a 2 C · 1 O3 ~ t 4-6 y 1O 4 4 a 1 L e
1

),

'

6. Aq uino e mpl ea, e n es t e c o nt ex t o, rnrn defini r a l s uj e t o la definición de s uis t 3 nci a (pvaza) us ada por Arist ó t e l e s e n ~í­
sic a 18 9 a31 ; e st o es, l a sub st a n c i a en c u 2 n t0 s u bje t o d e todas las dem á s c a t ero rí a s . le r o v ~a ns e t anh i € n , o tras d e finic i o ne s e n F is • t 2 O4 a 2 4 , y e n ~1 e t . ? 1 O 2 9 a 1 - 8 ; 1 O4 2 a 2 6 ;
1044 b 9.

7. El Comentad o r e s e l s ob r enombre p resti pioso co n q u e s e rec o n o ci ó durant e t oda l a Edad Media
la l abo
r cel f ilós o f o c o rd o
..
c
b es Averr oes ( At ú 7 1 - Malid Mu hammad b n Ahrnañ ~ n Muh ammed
Ha fid t n Roxd , 11 26 / 1 1 93 ). Sob r e sus c ome nt a ri os ( d ive rs o s en 3~~itu d y títu los ) a l a Me t a fí s i ca de Ari s t óte l es, véas e
nu e stra n o ta 1 5 a l t e xt o "Guill e r mo de Ockham : Sobre l o s Uní
vers a l e s ' , e n estn1 .. mis ma se ri e ( Te xt os, I I ) 9 ~Io nt e vi de o ,
19 7 8.

f,

8. Fo rm a o p rinci rio forma l ( ~(o &lt;
pcp~n en Ar is t ó t e les).
Ve as e Fis. ~ 2 1 8b42-2 1 9a59s 199a3 1 : 246al ; l 93b l 9 y 1 98b 3 ;
Me t. , 1033a24- 1034bl9 ; 1042h9 -1 043a28~
~

-

9. Al

de finir pe n e r ac i ó n como "mov i mi en t o liac13 l a f orma '; ( Hmot u s ad f o r n' .3 U· " ) A c: u in o u s a e J. s e n t i do a mp 1 i o d e 1 a K í v n a l J
arist o t é li ca que compre h e n de t amb i é n t odo camb i o , a lt e r a cion ,
e tc~ e in c lu yt as iIDi s mo l a ge n e r ac i ón (y€vn 0 l J
) y l a co-rrup ci o n ( $6opá
). Se trnta , pues, del sentido la t o q u e d ab a
e l f i losofo r ri efo al t ~ r ni n o en s u Fí s.$ 20 l a9 -1 8.

10. Vé as e Fis. , 225a 1 2-20.
11. Re sume n d e l a doct rin a a r is t oté li ca, exp u esta e n Fis. , 1 88a ll191 a 22. Sob r e p ri vac i ó n (osépna1 J ) , véanse ade má s Fis. ,
139 b l 9 y 2 26b l5 ; - En M ~ t., 1022a 2 2-1 021nl . Ari s t ó t e l e s en--ti e n de p o r 'p riv ació n " l a ca r e n c i a de un ~ c u a li dad o accid e n
t e e n a l go q u e, aú n e st a nd o po r n a tu ra l eza co nstituí do p ara
tene rl o , n o es ar t o para t e n e rl o a h ora, es dec ir , e n act o .
12. Alu s i6n a l

c ¡no n de la t eo r ía es t é ti ca cl5s ic a: e l a rt e ( e n

I

'

�cu ~ lquier,

d~

s u s fcrrn~s) es siempr ioit ci;r o r ep r o ducci6n
de l,&gt; perfecci"rt (~e l es c-bj tc. t os. e:1 1 - r..' tur ·1 l ¡0 z ....
0

13. L ú priv ~ ción,
t~

el

" p ri n cipio .J ccident _l º . Estri ct :. .... dhesión t om i s
~ ri s t c t~lic 0 e n F í s., i 0ot2&amp;-27.
-

t e xt ~

--

..i·
t•
....
t
n
..,. ·r
,.
,,,. ·•
14 • L .:· '-'is
incion
-e n r e
n~R-.L C l.v-n ' ,
·p ri• ''· c1. 0rl
· y "ccntr ..o ri vº q u e
~ q u i u p ·-J r e e e n e e~ ni ... s que. 1 L n u e s e ·t. n e u t&gt; n t r ._ en t1 e t • , 1 O5 S
bl-2 9 .
I

15. L~ distinci 5n d e r ~z6 n o r _ ci on .. l, f unrl~M PC t ~ l e n l ~ filosofí c
escul~stic j, ti e n e ? n - 1 t onismo e l Seú ti ~~ de l (g ic ~ o fc rm ~ l.
SegG~ el tomism o (y l _ m=y c r p~ rt e d ~ l es e sc~ l ~s t icos, c u n e xce p ciE n 1e l 0e e Ec ~tis t _s), l~ di &amp;tin ci ~n f'r~ 1 u r . ci on. 1
d e p e r• d e d e 1
' ' tr e n t e r z e n ~ 1~ t P u e
d i s t ir~ f. u i e rt t e " y n o d e 1 u b
jeto en sí. L. ,} tr ~ di5tinci$n - - l y re _]- - &amp;e b_s_ e t~ 1 _ dif¡
re n e i '"~ e i 5 n q u e ¿ x i s t e. -= n 1 J s o b j e t ·&gt; s mi s TI' e, s
e a a ~ i r~ -::: r \! r : e s --'
t u Gltim¿ di e tinci ~n pue~e s er r e. l ~ y0r (cu . n&lt;l~ h~y sep: r_b i 1 i d ·~ d f í s i e ~ e. n t r f'. J_ o s (l l. s t in g u i d t• s ) e r r. ... 1 tn e 1.. o r ( e u ~ n d o 1 :..:. s e p t r _; b i 1 i d ~ d e ~ t:1 e t ~· f í e i e _ , e, s . : :. .. ~ e i t r c. r_ o p e r e e r t i b 1 t"' s
físic ~ Tll en t e; v. g ., e ntr e. _ e t o y p o t en ci : , q u t s on · p rincipi ~s' 1
met' físicos) .
1

1

•

1

l 6 • Aq .u in o s e ~' d h i e r e i q u í , un ·:.":. v e z M ... s , ":. 1 s en t i d o d e m :. t e, r i ;. ( \u).n ) ) e mpl e_ do pnr c'\ r· ist~t e les. Con e ll (¡ se s ep _ r u ele 1 ·~ opini6n comGn es c o l :stic c on t empor:ne , ~ i t c lu so de 1 ~ de su m6 es t ro A 1 b e r t .... li ¡_, gr! v . S o b r e 1 _ ir: t e r pre t e i ú n d e 1 t é r min o
"H y 1 e ','
s in .=. n b ....: r f; c.. , h C! u in C• e :.. e e. rt u r. e r r L r f r e e ti en t e . E rL g r i ~
go, ( u An )
sign i f ic ...:b. , propi .... mer.te, bosq u e. intrinc t: do, tu pi,

1

Px t en siSn , es t o f 1 , m~t e ri : l comp t ct o, e tc.
Pero nunc .~ c ~ os, t: i confusión , c t.n c ep t c, p r ·i e l q u e l a l eng u w
gr i e g a e 1 ~ s i e _ t e n í ~. un t é r nin o p r e e i s r y r;. í t i a o ( xa o l ) .
do, e tc. y, po r

1 7 • Vé a s e F i s .
18. Fis.,

1 9 1 3 ~-

51

0

19 2 ~ 25 - 34 ·~/ ,

1 2 ~ 11 e t • , 1 O3 6

¿

8•

usp ¿ c. , r1e t ., 1 069lJ35 -1 070

ei

9.

o u r. 3 p~s i b il i d ~~ de ser, -según Aquino y e z si t o de e 1 te: mis no na r to c1 ,- x oª p - s t -e r i o r • Su!
rez h &amp; discuti do este punto en sus Hrisp ut .:. tí ores J1 Ptep hysi c ee'r XV, s.8.

19. Puestc qu e es

20. Met.,

~1

994

p ur ~

-

l

o t e nci : lid~d,

b31 .
•

'

• : : l os p1S OJfS
·
d u~ el e se l~~· 1
d e 1 ~1!' e t rverti
21 • Se r efiere Aq u 1.~
e i 1 id a d el e 1 e e e e!' e e p t o s " . t ' i n e i p 1 e ~: (a P X n )
v ~· e: u s .. ( ª i ~ 0
• l" o r e j e~·., p 1 o , en r' i s • , 1 9 4 l&gt; 2 3 - l q 5 .. 2
1 P. :~ ~ 1 I - b ? " , Y en Me t . , 1 O1 3 c. 2 4 ·-2 3 y 1 O l 3 b 3 O - 1f)1 4, · g •
.
1

•

en

2 2. Lu e • e i t • ,

2.. 3 • V e... as e

'.A'..::.
l."1 ""

t

•

,

n~ t ~

•

~n t e ~i o r.

1 O1 ?_ b 3 4 y s s . . , t

&amp;. m b

i é n e~. 1 Ol O4-, 3 O•· b 2 1 •

�-56'

L .i no c i Ón

Me t . ,

1 O1 4 b 3 6 y

ss

º

25. Véase

327b22-~l

y

335 - 9 .

24.

el e

11

e 1 e o en t o ; :

(a

z· o

1

XE t

O"

)

S

e

encuentr~ t a mbién brevenen t e PXp u es t ~ en 106212 Y en Sobre e l
ei e 1 o , 3 o2 ;.~ 1 8 .
..

"
26.

Vé ~ s e

27.

195 ~ 12-lL~.

~n terior.

note 7

28. lb., 8-1 1.

29. En Gener e li z~ ci 6n de los A~ima l es se l ¿e : ' 1 • • • e l t ~rmino a nterior u ti ene v-..ri0$ s~r.. t ic1vs. Se p u c.dc. exis ti r e l • fin Y l o - •
uqu~ exi ote por e l fi r. . De ea t 0s dos~ u nv es an.t er 1o r gener¿ t_!
" v t&gt;men t e: o tr ~)I esenci ;:. lme.nt.e. ' (724.s.19) .
3Oe

L -~ e x .1-'.,. 11· c ~:;. c 1· ~ t

el e 1 · n .t:a e e .ae 1· ~l.~ :-- d el eº- A o u 1· n ,., s •~ b ~ s a

e n l a in t e. r -·
pretscié,n restring~d ~ d e Aris t ó t el~ ~ (Cfr. Fis ., 2 0 0 a l5-200b8)
dond e h ~ bl ~ ~e ne c e sid ad físi c z y ne c esid91 l6gic r
P~ ro, e n
ctros momentos~ ~ris t~t e l es dis tip gu e t res ser t idos de neces a rio: 1) lo que 1 6g ic a nente no ruede se1 s i no de l a n1 ~ ner a que
es~ 2) lo qu e físic-ment e es ne c e s ~ r i&lt; p-r~ que J l go pued s existir ; 3 ) ~ f ~ ct v de 1~ po t enci j . Este t e rcer sentido le omit e , c on bnst sn t e fre cu en ci ~ . V~ase Me t.~ 1015 ~ 20-~15 y 1072b
11-1 3 .
V

L

._;,

_g
-

V

.._.

-

1

•

.
,.
1 e cc1. 0n y no t =s de Miguel
is1c
e
·,
se
f
31. Cfr. A v i c en~ , " S o 1.,, 1· e
Cruz Hernjndez, Rev . Je Occi den t e, t1..: drid, 1950.
~e
l tt

~

ÍM p lic a r Aq uico ~n e l pLs~je -- se dic e
qu e " e 1 m!l r in o n o v e g n." o q u e · 1 ~' p í e d r ~ es rn :~ t e r i a &lt;l e 1 a c a. s &amp; " 5 es t o es s s e u s G e 1 n oM b r e
e 1 r- e t i v ,:. ( q u e ? o 3 r í u e o n f un dirse con eu u so er. si1 gu l : r) p ~ r .~~ r-e.ftrirs .=. -.t l c onjut' t o d e
morincs en u~ c~s ~, o e l 3 s piez e s indiviJu-les de m~ t e ri &amp; l e mple ac0, er e l v tr o .

32. Sin

embsrg~

~

-- ?-rec~

-e

33. 1012a23-24
34. El p u n t e de 1 ~
, C t ri. n ~ S
tr · s 00

'
~ n ! l~ gí~ eL l
• C ~ S.
~ SCC 1~
~S t 1

do ctr in ~ tomiE t _ difie r e de o. .Jl&gt;l J gc ~S
•
nLL
que 1 lo QU e se p r ed 1C 8 di~tributiv ~mecte de nuchot c on ur ~w ~tidc :•- rci~lnente ig u .: 1 y p :::. r c i .: 1 me t ! t ..:&gt; d i ver so ( ' "' ~ u el ..:. · ~ ~ d e tt n ... d e g !' , d e 1 a v is t e.i
hum ~ n .J , ~ t e . ) . As l. s e p r e &lt;l i e ::· 11 s e r ' - - ; o s t i e n en 1 o s t e- 121 i e t ;.!i. s - de Di os, 0 e 1 · s c r i !"P' tu r - &amp; 9 de l _. s u b s t : re .i "" s- de 1 ~ c cid en t e . "Se r " , en t odos: e. s t c.. s c ~ e os , se pr e di e : &lt;' e. 1 os- diversos s u j e t os c or p r ~pi ~ d ~ &lt;l, bien po r ~ n~ l Ggí u de propcr ci on ~ lid ed in-

=

intríns e c .!:. e propi ., c on0 p . e. .,
11
•
•
•
.
co n o cimi
en t o ; ' 1n
t e 1 e ctu ~ 1 , ,01en

' c on: c ini.::n t o\' s e. r:.sib l e y -~c r .r- l0gí ~ de
~ tribuci6n
~
. c.n t o " snno" . En e sextrinsec.:..,
c ct:lv p . e . , ,11~m b re ,, s ... r:o .' , .1 1m
~ n , 1 .'!i._ 8 r e. 1
í
t ~ u~ lt l.· m9. p r e '-1 ~• e -- : 1• e:
• o e ~·
~, e 1 s -2 r $ e d ~ p o r a n t e r i o rid :- d y pos ter1 cr1düd, es 1le c 1 r se~ur =1 ord ::n re.1 ::. tiv o qu e e l inf ericr o l os infQri~r e s t ienen e t engan resoecto
J uno •

�-57-

.
•
superior ; cer se pre d ic
, COli p r opied
- d.. , tte es t- e princip~l,
priorit a ria me nte, y só lo con p os t e ri o rid ~ d a ~ los otros.
En lÍne a e gener 2l es, los nomin ~ list ~ s me di evtwl e s sostuvi e ron
qu e '' s e r " e r ~ e q u 1"' ve e o • A 1 g u n os es e o t 1. s t L s m... 11tuv 1. e r o n 1 e un 1•
vocid ~t d d e l c:n predic t:L cior' ,]e ,¡ s~ru. S u ~ re z , f it'?. ..] l men t e , rtdmi::tió t .ci n sól o 1 ~ ~ n :l lcgí ci po r _,tribuc ión en 1:- p redic ::i ción de
" ser". En tod c e .so , 1 ~ u ~ z. l ogí e~ de prv-µcr cion 3 lid "· d serís. , segGn Suir e z, inpropi ~ 0 met a f6 ric 5 mer ~n e nte. L ~ sutil c ontrov e rsi ~ dividir =.. cr emen t e .;} l ~ es c c l Í.9 t i c a de c ! d e nte en " t o
mist .:!s" y "su ~ r e ci ei nos •
•

"

{f

1

19

3 5 • 1·1..:i. r e o T u 1 i o e i e e r G" es e 1 ne·m r e ñ e 1 e s e r i t o t ' y ~ r --~ d o r I .::: t in o
(-106/-43) qu e sirve ~ quí p ~ r a i lu s t r ~r e l e jemple . Tuli 0 ( a sí
s e re f e r í ! ' n .;; C i e t: r r. r: n1 u e h os es e r i t c.r es e n 1 ... E d :.. d ?1 .c. d i ~ ) o Cicerér. (com~ m ~s comuúmente h ~ s i do c 0 nocid 0 luego). ee iden tific ~ n cu L ntit a tiv ~ o num ~r ic 2 ment e (son ~ l mi s mo sujeto) porque coinciden e n ser e l. mism o comp u es t o de f . .. rm c. y m(1t e r i Gi. •

•

-----~--~---~~--~~- -- -

'

•

'

..

�1

1

•

•

•

•

�'

. ·'

•

..
(

..

•

1

'

'

I

•

'
•

•

I

•

..

-

•
•

•

'
•

•
I

'

lt

•

...

'

•

\

•

,

I

••
•

•

l ~pr~so

por 1 ~ 9ivisión
Puhl icacione s v Ed i ciones de
la L1ni ve r s idad d~ la reo Gbl ica
131.~1?/1r

•

'

I

•

..
....

'
•

-

I

•

•
p

'

•

•

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3494">
                <text>Textos de filosofía medieval vol. I</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3495">
                <text>Filosofía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3496">
                <text>CAÑO GUIRAL, Jesús.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3497">
                <text>Textos de filosofía medieval / Jesús Caño Guiral.--Montevideo : FHC/DPE, 1978; 57 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3498">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3499">
                <text>1978</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3500">
                <text>Bach. Gonzalo Marín.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3501">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3502">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3503">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="207">
        <name>Filosofía Medieval</name>
      </tag>
      <tag tagId="419">
        <name>HISPANO  PEDRO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
