<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=78" accessDate="2026-05-16T22:46:50+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>78</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="130" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="230">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c42d57ac903165429035e77e772a4b07.PDF</src>
        <authentication>e3bf67799764a7ada95769e182d47795</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1368">
                    <text>_66_‘

ngnumagpgnba us 'sul'uu 3p ngpamooy nu 8| ua RPM 3] up 0.1!}!n muagmnuaa I51
'aaluall
-o.):nun ans 'pnpgluuaai all myrmmu gs llmuultm .( ugymmasudm orucm ”“31581‘33
”7
muglaqaag oanuma: na .{ AIX 01319 [3? nlugndsa Immnump uggamg n 111 1311310“! .s' neug glm
qJmmuausg 'hupgamuaswda: 0mm &amp; pumnlcu 0mm“ mum] [g 'SaluAagpam sang“;
”'1

VJ VJ 3 1" H3I1"! H J

Iit'PfA'J

.’

ruoutag

'uguapln-J .\' smegdor :a
'a aA op odor] ap unglgumup ugpuanu! [3"] :
'HJIUBAJQI)

ap

OJIHJ]

[J

i

upnna

RP

3110']

'Iu.lnq sauui op I!!pl!"l' l .ld 8']

mun-1m 131') 9v “me! In

‘zapmjuaad smn'l A “HE-”‘3 WI] uanf

'VKILSEI'JH’J Ia'1 momma :mmmw

‘51“d 5331

("910mm ~ mmwm 0': m '1“): ‘6 ux £013.15)
'0.“\l.LIl-\il!:[d 1051“!q

UDUHHVH A OUISV'ID
OHLV'ELL ’1?!“ VDIIHOJ

mummy 5(1b my! g.) (mpgaaluow In may-urn“)

NOIZ)VHL'lDldNOE)

:39" upn“
i sapnpyumullH 3p [)Hlllln d “I ua clpnul'aa

."lm—‘mh l “JHIRJDIE'I "P ”Mg” mun.) [lu np SJUOEJJJI so“ sums“ 0.4mm) Maui] mag

(1)

35-0 Jp *nmnsnmuo o[ 9:11: ‘logmlso Jaoamde [Buy yo ns op solpjsap
salueon edlunlal sol ua 23A 12pm sgnu 5 313m alopugwowa “umlf [100
JP

12.111355

BI up soopym-opnai sauu gm sol aaqos Huggwm ugpn g

sun; “I amnion! an]: 991110;l 1i snlqagu scl mum} salIm-o megs

V'l’lll lnz

unbr—

éua apupp A?" ' '—
umms 1w 010115; 0']—
531911101: rig? -

'gs emb 03.13—
6101‘0d5'HP'1,

Mgm u'lvi}
'aq-gmsd wquws 3p my: [a anb
2n; 3p nh’udwgqeu an

[I] lEIH l-(ON TV HHUNOH 'l'du VA Hflb O'l’

maul“ “0(1 9p Opampu A: pepgmow
MIWVQHHH

3301'

�mode, luminesamente: este aparecer misme, su escenificacien 0 teatralizaeién primera en la comedia espafiola seiccntista de Tirse dc
Melina, e atrilmilile justamente a (:1, es lo que dehe servirnea de referencia 5i queremes delerminar su auléntica fieenemia peética eriginal, su genie y figura, espa elisimos per este heche, sencillo y
cvidente, dc llaberse dado a 1112, reveléndosenes claramente do use

mode, en las admiraliles escenas do teatro dc aquella cemedia capaela del diez y siete. Otres supuestes legendarim. 111513 e menus perdides en las tenehresidades glaciales de confuses gérmenes folklériees
liipcrl'uirees, no a adcn més que imitiles nebulesidades dc sue o a la
figural espa ela dc nuestre Don Juan, que nada tiene que ver eon
can; que, per tan peéticamente definide, con tan serprendente evidenuia teatral, en la cemedia seicentista, elude con su sela prescncia

reveladera esa vana persecucien mitiea de antecedentes hipetétices.
Las resenancias y reflejes de la humana figura del Burlader 56 miginan en esta presencia suya tealral; en esta eomedia dende 511 persenalidad dramétiea se nos eireee, de. una sela vez para siempre, a
todas limes earaeteristica, eeme personaje signi cative, diria Malraux.
do. espa ela traza inconfundililc.
Haeia 1630 so Hilda la aparieién de crate. Don Juan. con la eenmdia
alribuida a Time. En las eercanias temper-ales dc etras dos ebras dramzitieas espa elas tan signifiealivas come La Derotea de Lope dc Vega
y La. 1.11.116!- es sue o do Calderén. Advertimes la ceineidencia en el
liempo, perque vemes en 9113 do qué mode en esta aparieien reveladera de la f-igura de Don Juan se nos manifiesta una expresién
extrema, “capital 3* niea”, que diria Mallarmé, dc aquel estile teatral
espaflel seieentista que deeimes lepista-ealdereniano, en cuye élnhite
figurative solamente pude preducirse caste peéliee Inilagre. Hasta el
punto de que pueda parcecrnes su aulor, a] preducirlo, :11 inventarlo,
més lopista que Lope y mas caldereniane (llu‘. Calderon.
peétira de los grieges y do SHAKESPEARE. Sus u-aranterisiiuas espa olns. Su senequisnw (“Ln
Celestine, Sénm-a con fuldus'", de Mcnéndez Pelayu). El mail y In muertc. Le éLim y
lo palélim. Le lrégire y le remit-0: su explicaciéu racienul (Arisletclcs): su irrucienalidad
inexplicable. La piedad y «I espanle. Su dehle juego en La Celestine. La preflmda
— Juicie de.
inmeralidad de la tragiremedia Ile. Rojas. (“Humanm demasiade humana").
adés y do (lervanles—. Mundo' y lrasmunde uelestinesue. Les amantea. El rilme dramaitiro.
musical 3r plastice, ['8 In tragicemedia. Su escenilimcién irreduclil‘ile. Pesimismo juvenil
de la ubra. Preyeuuiéu de su influenuia rreadera en el lealre espa ol y curopeo uni-no
desenhrimiente e invencién peélica du un mundo nneve.
La Eglnga tealral dc JEAN DEL Exemn. Aparicic’m del lirisme dramétim espu el. Mush-a
y poesia. (Testimonies teeth-es de Nebriju. Baum: y Alonso de la Torre). Les Disparate: y la
Fursa dc. Plécida y Vitariano. La I'eéliua: “came. mlisica, geomclria y pedreria". “Dulznr
3* primer”. “El espirilu dc la mush-B”: [nigit'e y satiric-.0. Reminiscencia medieval y sentidu
renaneeulisla. Cultisme y pepularismo.
La moralidnd y el mimetic en a] tnatre initial de Lucas Fermindez.
El teatro de Gil Vicente. Nucva cenfignrm-ién dramélica del mundo medieval. Situation
criticu del pennamiclue crisliano: erasminmu dc Gil Vicente. Ambile preshakesperiane y
aristofanesce de la invenl'ldn escénira vioenliata. [“Shakespcare- inmature” (D. Alonso).
“Aristéfanea de la Edad Media". Menéndez l'claye]. El auto, lu comedia y la farsa.
Universe peéticn: Ina Harms. Des. verticnles {lel Intro vii-.enline: pertugueaa y i-nslellana.
Enlrelazamienle de lenguaje. Lo popular. Ritmo mole-dramétim. Audauiu imaginativa de
las figuraeienea e intensidad lirica de en exprcsiém Exumen ejemplar do algunas obi-as:
el Amudis, la Comedic del Viuda 3; Dan Duurdes. El realiume {Farm de Inés Pereira,
Comedia de los Fisicos...) y e! cum ejcmplar dc la Comdia Rubenu. Trascendencia de

100 —

m2».
_

�‘— [OI
uldluafg 'salnwapq] 3p Iupad K npguarauua 111 :ouIIumua.) [9.1193] oIqBIaJ Iap ton-mama:
sir] 'Qndsap BJIIIIuImp IIIJIssudxa ap pniIuaId K OJIIIIIJI muaImqopsaa ‘naodgu BJamIJd [19
us) [Iummf oaIgu-aq opIIuan [9p oIIIIqp'aJd "'Immgng mu}! 5'] ‘Iayndsa upmnn 15.1 ‘33.?p
ap soynq my] “5931}? '33) own 33 :salunuaf) ap mica] Ia IIII umI-IIIUInIId 1i omsInIIIIIIIIg
'[JOloa :uamnIoa 21 Emma;
-Iub.m) mIzsyId 0111l 13 ‘BuIlllBAJJJ naIlInmnp mnmnnna Imnnu III 91: umIaIJIIIII uIs JOIBA
‘npmnunmt BI :qsInb-alms pp upuIIoIssdn "III-.mmdns o uyIJIIIns-a -umsI.IIJunq :uIJIsuIl
1‘

"gig-10V

'OJISOJ

Iii

\.

BIB-l lj ll

ll"!

'upuntu

lop

OJEII'ZIIIEJI]

opIIuas:

falls-nod

El

31']

PBPHILIIR'JJJ

. . _I._

“_?’_ ._,._
I‘
._,-.
.u
.

-1—-

‘nymajng 3p uamnxg) 'saiunuog I: ugIJndIJIIue us nap-gnu 3p aonIlsuI BIuI suImuaJsa 901 up

P

ugInnlI I11 -IIIIIA I2] ap [IrnIIaI upI'SIA Ir-I 'suuvauag
'(soynd su'l ‘niopaw K sopnyn un 3‘07 'I'HIHBIHJV

".90!” sol I: ogn uo"

[a

:EJ_lll'-:i.)§

0.1!]90d JOIBA warns.) up III-.JunuudmI :‘i'llfrlilu 9p sugpawo.) 3i msnd 910'] ‘oqn OmSIJJJa-TMV

'logndsa mlndud unnal [ap ugI-neiuf) 'IIunI-aI o[ ap “I" nIauadxg 'VUEIJH at} “0'1

y. 1.. ,

VdVILEl I’UNJ'L’JHH

.l'llll‘ldod

U'JOJJINI

DJIIHDI

13p

0.)!193l Oluapaaalua "IIIOJ 0.”!!c 33.].301 3P

01]“6] [H

'RJHIIZE’Q‘Ejs

ugIaaluuoIaeJ 3'] 'H oqmpaI Row 501.. ‘ngpnnndmdr III II; IIJIIIIIIIIIJII mmunnsa l2] 9p
DJIlgod oluaR I3" 'nuyuxag K 9:01:3w 3p naming 'qaasa BJIUJ’fl] E'I 'OJIBa] 39 annual]

‘01“a 'qsIIIIJIqIIuII K omaImsmg '0.”qa 90.1101. 39 Dunne-.11 K omsIIaapI jmodwaz
{)3 9p

1319319111":a "fads-n

'IJJIII'R]

K

lap

ILIIJI'IIHIII

JnIn unIu

:npga

Dm lfadgil

IzIJunuoduII

urn-[.1931

I);I 3p III-Iguana]? ‘pnpmn
:HEJJBJED

upIJIBIIII

9P

Q3IJI?!).I'I-)A

W1

u; up un mug
BED-I1

‘UHHVHYN

Bll'l

:pnIIIImIHIuaA n1

'“IJImaDJd”

salllloi

3p

lap

vypnnvdoxd

33!]?I53

tr]

' (“mmumu

anuoo lunluaA” :nIsao‘l X Impjah} 'RIUBJL‘ Hf) ua qwgag nu 0'1 ‘Dumuml 0[ I; OUIAIP
0'] 11301 [a at oIIIIIs I'EI woyn ug 3p 19:93.10]! IE'll‘(“'0uJB'_L'1 f WP amp") mIJIIS-aIe Ollnu’a'j

o omnsnn K munsn 9193 'HQJQPIBD IIOAO!‘ RIABPOI K ofoIA 122C ma 'JIID'I

opueno mumumsnf :ofaIA. uguuplnf) 3p BI I: K u-amof sdoq up BoIIIIIu
«up uppeam HI 8 opuodsonoo oaod —91uand an 01:10:) ~3q 3.11113
epeznn—-~ ugxapleg 9p [9p :mI) Jed HI B dI 3p 0.11331 [9p Bumxdns
upIsaudxa no ppexnd aln I} son as ‘osJIl 3p Jopnpng 13 ap uIJIousA
-III 8153 'eoIlsImIonma) uImouosII K omnfuoo me no 0;)“qa RIB-am}

Inga IsmIod ‘somoqop 2)[ :mb ‘OJIIIa-I 913-.) 9p nan-90d ugpmn guoa
:21 I19 sown! amamememdsstq ‘soqwn :mb mi fauna 9p BmIamw
up ugIaugmuI BI B]J&amp;:)318d “Inna! upmpwg 1i OI'OIA sdo'I 3.11119 IIIJI-JIJ
adv n5 soue'ISJmuIs ll} :‘qod C ‘anamd OI sou ‘oIIlss us .1011 “mule

us 10d ‘upIDmIIIue us .Iod ‘qnlnd Pun u.) :.ouI'II.I us .Iml { uoIJ-JIII us
10d ‘naIIamI 1{ 150111q “among us op HAIA alopm III .Iml ‘IIIIuIIIdsa
IzIasuIsoIpI 113 Ind 'seqnun 'y) soq 9p BISIIIOI ooIJImI K sopma 8'02 1;.)
931 3p 13:) uoq op 101m: ouIsIIu [3P “snIauax-JIII) 9m: 9p wand 12. Hammad
apand OI 915ml I ‘010313 ua “named 0[ eaIuleuIe HJmIomx-asup K 0a
113 Ind gupmpleg &amp; 1233A 9p odor] onus ‘as K zaIp oI Is [9 31118.1

mp euedsH [12) [3.111201 oIaudsa 1" unlqund sub an] 01) P110 JuIaHn-n
01110:) ‘smue: 9p mm ‘Iupagd 3p opnpmtm ) 4011111035 3p .Iopvpng 33 up
BIpaIuoo 1219:; SH? 6319;; 99 palvtIao 3110? 'opunwsg as Ii ”3-10.10“

BI umoo ‘aaofgno 110a K nugjsafag III oum'.) BIOLIEdHa paIHuI Im us
JEHIBI'DQJ med soqamsp 9011121 ouoI] ‘JOPIJIJIHI 3p 010m 0 DJqIIIDII-OJIIOS
us 1100 BISBII A “soIdmd soIIIIIQdB K axqulou m: 110:) “*oImua‘L uenf
uoq é utmf uou 9139 send EInIIoIIuIzmu 115 GP pIsIImI IJII Inga ap
sopgudso 501 somazmq 311D upIoeIIIJIIIz B[ “SBAI-opuInIm amatuumml
‘gauoIneIImI-Jm 0 saunpmadnom op Inge osqIJdB-a mowed {IIIIIII on
3p “vs-aImda-m
R 'IrIouapu-sosop 113 sIIuI 2331';q son ‘11a uo 9199
amaIIImln uIs um “Rom-190d auapaoa-mn ROI .Iod *‘mhgsa us up RAIA
12911” El Jml soumwn axd 1! BAD“ sou an}; ImpIsoIma HI .IIImIa “ES

«'3‘;

�--...'

m_. -_. _ ; ._ '_

argument-o do El Burlador (la comcdia cs “failiula y representacion

._ _

de su argumento”, nos dijo Tit-so], su moralidad y su misterio, y la
maravillosa figuration humans que lo signifioa, 50 ha dicho que merecia haber sido realizado por uno de aquellos dos creadores geniales
do can: tcatro harroco popular ospa ol. Yo crco quc habiéndolo sido
por un tercero, anonimo, o seudonimo si por Tirso, indirectamente 10

ha sido por los dos. Lope do. Vega no podia escribir ya. a esas
fecllas [1632! este Don Juan, porque aoahaba (le escrihir La Dorotea,

suma y cumbre de su donjuanismo vivo y poético: con 511 Don Fernando y 311 Don Bela. Tampoco podia oscribirlo todavia Calderon,
porquc iha a cmpczar por escribir, con esa fecha aproximadamente,

._-.

La vida as suefio; dzindonos con su Sogismundo, on cicrto modo, la

m..

.'u- .4_'1,. _ '_. -_ . _4c._,;

(:ontral'igura sombrl'a del Burlador. Tania que set (:1 autor de tan
maravilloso hallazgo figurative 1m Tirso do Molina cualquiera; tan

lopista cxplicito como implicito Calderon. Y 3251' 10 £116. Ni Calderon
ni Lope lo hubieran podido hacer major. Una lcctura atonta y detcnida dc la commlia nos convcmrnré fzioilmente. Creo que, no ya
Calderon 3; Lupe, sino Mira do Améscua y Vélez do'Gucvara, mejorcs
cntre log mejores do aquel ciclo dramético, on cuya brillante conste—
lacion so. nos aparooc la comcdia de Tirso con tan extraordinaria magnil'ud. lo lmhioran tenido que hacer ningl'm reproche grave a su autor,
ninguna importantc objcoién: de tal modo, pat on aim familiar, por
su animacion, por su ostilo, hubioson podido reconoccrla como propia;
y no por serlo 0 para scrlo suya, de su propicdad particular,- oomo
no lo cs do la de Tirso, sino por serlo tan extremada y admirable do
aquella escuela de teatro 0 arts dramzitico popular cspa ol a que
pertencce.
do plastic-Mad oucénim en El Laberimo dc urn-or. Valor carventino de la mural on El ru a'n
dichoso. La ironia. En enlremés de El viojo celusn. L03 demzis onlrcmenes. [Iomparauién
do [:1 comedian do Cervantes ron la de Shakespeare: lo tragicémico en eslos poems. Dosesperanién u deuoraga o. llusion o anguslia. Las nuiscaras diuinus. Valor y significado espa ol
universal dcl [calm de Cervantes. Ncccsidad do so nuova interpretation y vuloracion Cl’lll i.

‘

TERCERA ETAPA

Lat-F. DE VEGA. La invent-ion o descullrimienm teatral do hope. El Arte Noam) do l‘lz'll' l'
Comedian en el tiempo, par PI tiempo, para «1 tit-mp0 y can so. tiempo. Oposicién Iriangular
de lo lirico, In épico y lo dram lim) an al tealro lopisla. La Com-edit: espar'iola invenlada
por Lope. Teslimonio Icérico do Til-so. “La (-olern de un espa ol entmlo". El temple acorodo
do In comedian y tragicomedia do Lope. Anilisis de la teoria dramatic-a de Lope: on demostrauién experimenlal. La unidad y la multiplicidad on Lope. Dos mil comedies 3‘ mm
501:! comedia. Examcn lipico ejemplar do algunns obraa singulares: Peribaiiez, El Caballero
n‘e Olmedo. La ropla (copula) engendradora poéliu-a del drama. “En dondc aruba la accién
empieza el drama" (Nietzsche). “El nlma en el aire do cualquiorn movimienlo". Alma y
psicologia. (Juicio de Momeninos). Ejemplo de El Maruqés do [as Novas. Olros cjcmplos:
Santiago 91' Horde, Las bizarrios dc. Bolisa, Si no vim-an Ins mujeres, eta... La elusion do
lo [nigh-o 0 so expresién fulminunlc y oxvlusiva: ejempln de El castigo sin venganza.
Por ar hush: morir, La fiunza satisfecka, eta... Ln critics do Menéndoz l’eluyo y la de
Vassler. La Vida y metro. (“La poesia y la historia. todo puede ser ono" ~— Lope). Totalidad
y unidud en el leatro lopista. SII obi-a capital y
nica: Lu Doroteu. Examen de esln
ohm y so loud significado on el team-o lopisla; su oposioién a La Celestimx. El lenlro
novelistim de Lope conirapueslo a la novelistira teatral de Cervantes. Teatro lopista y
novela cervanlina doterminanlea del sue o barroco do In potsia espu ola que culminzmi
en Calderon. La Domino. tomo cl Ouijoze, dire-n. fiualmente. que la vida no es ma a,

-102 ,,

._- ._ - ._ _. ; .':_=-.n
_..
.

�#801—
Toy-.3113 13 0313.1 01 3p
uamuxg; 'salnmamuans 110111151 30'] «— -('--'os33.1nN .C 033 ‘oazawcud 33; 1111111193 0-1 ‘31,,» 15?
nfgy 07 u3 u013plag 3p salagouaaa sol-andavj — 1013111113 0.10.1a Jalndod 0.111131 1311 01313 10
511313 opunmug ag 3p ogans .3 '“3111113nb011103H 0.111131 “[1 'oasapananb 1C 011110111105 ‘B'l !d0[
[1913111113 '[11111131-03119011 11111.10} El 3p 1101311101,! 'BuBgoaplea 11110331111111“; '3'] 'omgigp
-01d 113159111 13 1‘ 31110151103 3111311n 13 ‘nug 113 3p 119130.131) 0'1 :sauqo SR] 113 sapeuyumxa
1101391113 3p 0.111131 [3p gonads]: 331i 'aunguomplm 331131.) a] 39 3311011513111 10111311131039 01111:
13 .1' 1111131110.- 11] :oyans :3 1111111 11'] 3p 3.111113111111119 apnapuauaml 11.111131 m- 1.‘ 11913131113
mam-311 13 :13 03911311113313!) 1: 0131133111335» 113 311
1‘ 11.100 111 3p 11311111113 uopmua 9m: 3p 1101111111 501 (:11 31113100133111: opyns 01m; 011 auburn)
‘0111131 31.13 3p 311131111010; npganpap 011-1110, 119330313 mun-.1 Kvnf unu 3p 01111 13 ‘VllllElIcI 5111
01111111311113 .1 1111111115; :11! 110111311311 '13 3p 1011013113373 0110311111311- .C “‘"Fr’d munyuomplno-Blsgdol

011111011 [11 cusp: 01110.1 “9-”“lV 3p 0.111131 [3p 91.111113 1191111113113 1111‘] auanqlng‘ .1011 npnlngas
31'. ‘osau 0p 11.111113 uppnmlm 111 u:- qma nm alqnqmd "'sapma 50230;) 9111 3p 119
1100 ‘nxupngd 113 111o ""03021103133 33 01.110.) ‘09.:11‘ 311 11113113113130.1113 ‘31:.110 K amn 3.11113

31311313110 21011011113 13 .1 upnglumsap 10d upnuapuno m 20111293.).131u [39 1111140111113 sup-311103
gap 911'] 1111110“ 3p 05.1111 311 1: 0.119113 3p 113111113 3p 0111131 [3 'oguawaa 33p 01101993 33 0:111
12111111]; .nalod 0113135111 113 3p npueuodluy 111 .1 unasmuv 3p 311m nuaguompluo-msgdol [3
'oununamn-mn‘rdn]

1011111 115;

mung: n; 3p mm; 0'] 1: 1110111 ap 9911113311 11111133 31.130 0; 3p 011111.139 0'; 3p 11311111113 33101111133
11111133 ‘11.;[3A 0p angpamon an] 3p “azapum 111 ‘11]a [3 13110.11 [3 ‘oqunu [5],, ‘BJEAa) 3p
23131 0p (opaque ugs ouglumuan 11) 11131110! 0.111131 [3p 1101111113151 0111111311113 90] 3011 13101113
.1 smqo 110.1 anus) 3.11m) asopuggpuudsauoa ‘01111111010113103 [3 3113111 31111101 01.113 IV
‘ugJaplng-adw‘f

0.1119011 1191.1unfu03 Bl 3p 03011111] [011111-113 .mlnrlnd 0.111131 [3p 11.11111.» 1191.1111113p 11[ 1.1.1121! 01.111121
1011111] 'olmnwsg ng all 01i0l9uum [all "12111111105 11913.1” I'll" ‘__11.111.3u1uj ugly-111”“ RI (IPIIHJOAOJd

101111: [3 1230101111: 1211111131112 512.1111u3An Bun 3p 1211111 33 :111131113lq11pnp111
:Bmguoo 3s 01u31m1103331d unsanM ' ' 'Bpuzum3ds3 “121111133111 ‘331111
-113 31111 32101112110111: ‘31uenu13u1 “()ARI'IS *;1s.1_m 11 01131111 011 1111111311133
2011 131 1 ‘0931111110 3111311112109 0p121331u03 v.1] 3.1q1uou 333 1103 011111311
-.131u1 3(01103131] 311113111111 [51 'u013u3w 312111 um) 90111311311333 (1011113011
-111h3 510111a1111 SON? 011112130 311b11a 3p 13 01113 1111111‘ 1100 311 31({111011
[3 01110 8011131] on 21011311033 “EDA [111 “smunqmdsa 3111) 13 11.13 011 311i)
3.1qLu0u 1m opnp 121] 3011 ‘0p10 30111011 31111 9131111111 21 ‘Bugunmw ZOA 12']
111111113111; 01111 3p 013.1335 [-3 u3f3101d 30111-311111 33111331011113 9033 3111)
——1113111119} 1111311111 1311123330u 33 011— 90111311011113 01-31211 .12 1111111113011 :43
[112111111330 11133 311I1 - --snp10 Eonsanu 1! 12311111115 0| [1331311111 01101111 (1021'
-3[ un— 31113111113131 90111311130111! 111311111 pl 12 301111111333JJ 121111131113}
12.110 “11.1111 21m nun :333011 30p soumq3nns3 312111330 V 1111311100 1:} 3p
33u3033 3313101111 301 “.110 30b 3111311111105 01111311131 ‘13A on .1011 901113331]
-1113 3nb mad peppnoso 1253 sofo 301 311112 1311 311011 sou 30h ‘Jopupng
[3p 11111311103 111111311111113110 3133 311112 snu11100 SBI 113.1103 0 119131 [0 122p:
3s opueno ‘013313 113 ‘311111330 8 3011111193 £01138 99 1131113333 119183111113
111.1111u11[0A 01110:) 5310111231 311111121 snl 3.11103 1211139311131 1E 1111135o 3011
33 ammunsmdxa 30b 1:] ”2311301! puppnoso H.110 31311011331103 “03.1”;
3p 11111311103 El 11;) 33111231111111 0111311131113131103 um 89311111111111) 5121133
413 5111 311109 01011113301110 “1191311311: 1111331111 sommwnuuoo 0 1101113111130
0111111113 ‘0311013111 pupgnoso [13-1 1: A 'ua u0 03111111 131) 501.111pu3301
3.111331110 301331111113 Sol 3.11103
33.11331) 31311s*— 93.111390 1: 3011111133

.33..

051111
-“3puoasa 3:: 10.1 0.11111 1m 311111013
03.10 1:11 ‘0pndm 011mm 11;)”
._Hz;_. _. _ . _.

II

1'.
f

i
1
I
|

�dc esta originalisima comedia del Burlador, parece quc quiere (:0locarnos ante Ima situacién dranléticu tan (:laranlcntc oscura como
oscuramcute erélica; y no a pesar, sino exprusamcnlu manificsta por
la oscuridad qut‘ Ia unvuclvc; por csa premeditada y alevosa nocturnidad «on que la circunda para expresarla; como si esa expresis-‘a

1""

a—a-d—r'

nocturnidad lo fuera la dc] propio personaje drumétieo qua par {:lia
misma, a] mode gnométrico, figurativamente 86 define. (“Estas son
las horas mias", nus diré, ma's adelantc este Don Juan: las horas de

la nochc 1111:: lo son Ilasta dejarlo de ser en las fronterizas del alba'}.
La voz de mujer que escuchamos en la oscuridad, tras haber logrado
dc la otra voz un si jurado, una afirmativa promnsa, ha afiadido inmediatamente: “quiero sacar una luz". —“Pues, apara qué?”— 1e.
responde la voz (:IlgaI-IOSH do] ludavia invisible Don Juan. “Para quu
{-l alma de fr:
del hien que Ilcgé a gozar"
dice ella. :Admirable
respuesta! Esto oimos, en la invisibilidad todavia dc]. enga o noclurno, a la voz dc la hurlada ISahCIa; a la (1m: répidamente decidida
contesta la voz dc Don Juan: “;mataréte la luz yo!" Y esta réplica
hasta, como el destello (It: 1111 rclémpago que la ilumina, fJara quv,
sin vvr tndavia su enga o, sin poderlo confirmar a los OjOS, quc diria

Cervantes, la mujer exclame. no ya indecisa ni sospechosa de la burla,
sino segura dc ella: “iAh cielo! . . . gquién ems hombre?”., obteniendo
Ia répliua certera como una pu alada: --—“gQuién soy? Un hombre
sin nomhre”. Esta rotunda afirmacién enga usaa y el momenta inicial

on quc cl poeta la pom: en labios dc] Burlador, me parecié siemprc
un hallazgo poélino que snpera la intencién expresiva del mismo
poeta que lo encontrara. Asi, Don Juan, al aparecer por vcz primcra
en el teatro —que es. 61 gram teatro del mundo donde tantas y tan

Ln'l‘.-I ‘l;n. '."

diversas tiriicarllaciolws y reuncarnacioncs le esperan— empieza por

w—
.

decirnos que él, Don Juan, es un. hombre sin Hombre. gUn hombre

sin nombre Don Juan? :Cuando vista a través do. sus metamorfoseadas
El lopismo de Culrlerén: los cams de la honra. {El médim de su. hunra, A sec-rem
agrarian” El pinmr de su timibonra, E! mayor monstrua“ .J. Compuraltién con Shakespeare.
Las comedian dc intrigu: Dicha y desdichu the! nambre, Mar-mm”: (In abrif y may-o, Lu Damn
Duende, El galrin fantrmma. (1mm mu dos puerms, elm, etc.... La maeslria lupista de El
stealth! dd: Zalamrm. —~ El Hire 3! la luz en Calderén: el dia y 1:! eslrellada uocturna: El
destino y la libertad. Consislcncia poéliro-melafisira y leolégira dial tealru vivisimo dc Lope
sustentadu par 3] asquclelu estrurtural del de Calderén. Configuracit'm poétil‘a.
De lam (Tll l‘ l'llll y Irma l rrinnes quc di, dediqué do! al esludio d0 Tirso de Molina qua,
aproximatlumenie. all menus an an pensamienlo esencial. son lus que reproduzro en Ball‘:
ensayo, en la parle conuerniente a la romedia de El Burfmlor de Sevilla. En otrns libroxs
mics enrnntmrai cl let-.tor cnrioao los Interedanles dc mi pcnsamiemo, run olrua perspectivaa
rririuas quc romplclan éulau. (Veal: Maugas y Capirotes, Madrid, 1933. Dispurudem
Espar'wl. 3. hiéxiuo, 1940. El I’ozo (h: [a Augustin. Méxil‘o, 1.9-“. El Pasajero, Méxiuo, 194.3),
Mi prdlngn a las ohms esnogidaL-t dc Calder-6n. (Colecrién Jackson). Y mis nrticulos publit'allos ell Espa u [.Jl‘inmru.I luegn en Méxit‘o, dc IDS que rccucrdu Gem‘o y figure: dc Doll
Juan, Madrid, 1928. Las cud men-s vivinntes y La inmormlidad de. Don Juan, Méxiro, 1945.
El famosn criteria del maestro Menéndez Pelnyo sohre e] lopismo de la romedia utrihuidu jusramente a Tirso no Sc contradict), ul runlrarin se. nmplia, ran mi afirmacién de su
Ilnhlc senlidu lopista-ualderoniano. En lo que me separo del maestro, ruuforme con el criteria
de Castro, en en la apreriari n y valurarién puéliru del texlo qua ha llegado u nosolros de
la famnsisima romedia del XVII. En uno de- ans admirables prélogoa a la edicién dc Lope
lie Vega, eaarribia l lualmenle Don Marcelino: “(IEn qué ac funda la alribucién de El Bur-

lador de Sem' u 3 Titan, rIe cuyn estilo bieu puede decirse. qua. apemls tiene rm solo rusgo?..."
(soy yo quien suhrayo). Y lambién emu: “Si E! Hurladur hubicra llcgado n nosotrna anénimo,
__ 104 _

wk

�— SDI ’
'3 T &gt; - 10111111113 1112111 110a 0111131111 3.11101: 0111111811
011111113 1311 01.1111! 13 3111111133115.) 3131111 311!) 113 11110111 pn111r111111 31) 1111111 1:1 ‘n11n1u1111mu1 3
111331111111 u91sr113 .1011 1( ”31.131! ua 110113111 111 “113.1 1111 "1131111313
-.I'8!)l

3p

“9!!!!“10

BAFRJIJIH

[1’]

31313113111111

a1)

OBJJRJE

uu 11131111135 331111 3nb 9.1833011

B‘IIIJOUQ

[IE

9.13110

sou

Q b

S?J9]ll!

13 mn1331 n9 3 1131331 Du ‘01111 15 1191333139 311 ‘s11311113 11139.11d913d K 1.111111311111111 31.) 1111111 113

01111).) ‘331311313131 31) 01.1111111u1u1121311119 111119 .( '111311111111n1111 11:1 '91“ 31) 0321mm 3111) 119131113
1211111111 111: 113 ‘mmr 110” 311103 1113111111.; 31) 011111 01101110.) 13 101.131 13 01111135: ‘011111111 .10“
TIMI mag-11:31:11 'XX 01813 $10110n 111-1110131111) '01)”!
0111111111311 13 u3 111101 1100 31) u91'5J3A aaaounmaun 111 1? 9111111165 01111214 31) 0.111113 01.11111131u03
13 35.1331 3.1313111 113111a 1:161 ‘031113111 -(“.wpnp11amu_-) 13p 11111111113 01 army" .4 “01101131“
1111111 1100"} 1131.131” 113113113 3011111030101) 31.: 05119 0.11111 13 113 1m 10d 1112111110331 ‘9011111311
5011111111 91111 u3 ‘uunuumn 31- 31211.1 11 anpuoq 1111111 3111 3p .4; ‘u1Jq 31) 9131131 .‘s’ 513.1111.) 1121113911
5191 31) ‘(mwdn 11113110)

H's-13110111313111 ‘a'mpmv ‘zmzanw 10d 0111111111111 11 'IRI'Ed zapuguow K

01111111) 31) 912311019111-0311113 1111100 111111.9111 11131 11191111 1119311111,: 31.) was 31) osn1uo.) .( 0311111111119
011111 13 31):)31] 3011131110111 1101 3.11113 'uunf 1101] 311 11min 1i mus] 111 *90111113111 5 99.11111.) sou-31:11

1'

0 3111.11 ‘wlogadsa 1101.1111u31no.) 31) 111133110.) 1.1111111111111111 R1 311 n1)11111101111 101.131 [11 u uodng
'IIAX 011113 131) 179111131) 99111 1101113119 9111 31) 1011011113 13 31) summon

11111131111133 111-33 11011 3111) a.)3.md 3111 03011111131 ‘m3dm1 n9 1193111113 3n!) 13.111131 11913a;!” 111 31.:
1111113311111)“: 3.1101111111111111 1:.- 11901 10d ‘00:"; 119 01) A‘ 119133111 ms 31) 1101513311! 111 .1' u91311311111
n9 3p pnpgleug yo 111 101.1 10119111) 31) 110131113 111 0933A) 11311113 111 .101! sapam nxa 0111s
ueq 311!) 11.111133 01110.) ‘0313 11311111131 11913111311091) max .1011 33110132103111111 11111 1011131 131) 11.111
430d 119131121101111331) 31 1131111131311 1111 0013111111111 111 3p 311111113911) 01 A «111231 119 01101 113 09111
31) 0311111111111) 011193 131) 031-11.: 13 3111111313 1111111101 113 30b 01111311113 311]) 131C fmauxpd B1 3:111)
4111110.) ‘13-.)3md 1m 11 mpg-31111111112 Bpunihs 111 nnluod "1&amp;3111119 113111!) 0.1 01111313 (1111s '“mydap
rpm 5011.139.) 11111 3p $1101 31) 111111311103 111111 11.13 311!) 0113-111 0131111111 .1111131111 1113 0111111111 13 01101

__

'._'

‘r‘ ":

' ":

-31. .”

‘301103011 1; 5011112113531) 31) 312111 13 311i) ‘030111111111 31113013111131.1111 ‘011131u1

'4:
'

-1110.1 11112111111330 111 11.111103 Bu15113 111 01111-11111 15 1; 33131111101 .1011 11231d1113
011;) .1011 .1 111111331) 050113111101 119 B ‘301u e ‘011111311 11?. ‘01313 112 113111
41111-1 opununsup 12133 ‘31u1113p 9011311130011 112 0p1301103 .133 31) opu31£n11

1

E

“3313111111 5111 12 ngn u3 011 ua 110(1) 211211113113331) 3-11131u13n1-3 11111 K

._ ._ .
_
.

113 31) 99913011131131 121 113 0p11z0qu13 “131: 11.111311 sou 33 ‘11111103113831)
se113p0d 1111111 31031112311111 1311113113 8131 0 Euge u3s3p 9131 ‘soumsuad

.

021112111111 131nm 1.11 11 01110-3 ‘11n 3113A 1111-) 1111311333 31 311]) 0311111111 11:
1311121131) 1331121399 31) “"9“ 31 3111) 1111111 111111211” 011001111 13 110111311103

-

,

-31) 20.1 121 .1011 3111111111 3111311111103 ‘3-1u11301111 01933 353 1103 3111) u12111‘

11011 [H 01190.1 116 31) 0u111111111 111.1311 13 011123113 119 31) 121111113011 11121111
«1390 B1 113 1111511111111) 31) 1105-30q 111111131 0311q 115 ‘011u313 30111111
493 01 3111) 30110-3011 11 €01r1111113113s3 1315-13 31 3111) 0.111231 131) 0311111111 11:
3311) 01 31-1 :mb 0111s ‘12:.10pep113'11101) 112 3111131 1113111 13111) ““311113131) 5311311

_

”if

301 111'. 312111 — 01)1;)01103 .135 31) 11111”) 11131111111 11011113101111131 115 31)
“01111-11111 .133 119 31) 1111111111111 11913121111111: 212.131 1133 1103 1110pu131113 u3331) .1’
01011119111111 “301111111 9111.: 31) 3111111311211 11121-13 u03 1121111139 3p 121113312 3111)
13111111 11301111311 121 31131113111 13 311131011109 3311) 01 31-1 011 311i) 33311111 —01.111
1211111 11913911111111 2030.111
115 31) 0311111111311) 013331 10111111] 13 3:) 3111)
111113 “121)130011131BA' 12193 “0101.111 3-11-13 1 ‘112110111111 13.1311 31 3111) 3111111011 13
:01doxd 3.1111110u 115 31) 11211112111113331) 3's ‘11")111111z

1
'1

12111193011011] 11111 110-.)

‘0131111 11121 “3111) K i31u31111m1sn13x3 $3 01 3111) 131111111: 3115 3111111011 as.)

31) 0.111 0.11301 13 “3113011 121 31) 1)e1)1.111-.)30 1:1 113 01311103391003 32.131111)
-19 .131 01111)0d 3011111111111 3111) 31) 93mg E01111's31) 31) 311112113 1111 0u103
“11.1113 111 12 01301111217011): 11.1121] ‘913133 0 212111011 1111 01110;) “013313 113 31.11:.)
311111 121111 01110;) 01190.1 119 31) 3111111011 1.) asmaucne .1013] 3231111113 3111) '14.)
u03 ‘30111133p .101] 1223111
A '311311 01 011 311I) ‘nfopmed 11111311113111.1011
-1113 ‘31113011 11'. 3013101113113 30111191111121 1; 13.10p13110931 121123912111 31) 111.133 1)
1m 31113111119133“! 3111111011 01(1):) “ma-111‘ uon 31351 13111111011 1115 3111111011
1111 “01.11:.11u03 01 01101 ‘1‘)z1nh ‘smunnzuml 12 13.123311 3123113011 1111133111131]

'
.mwhnmaHL 1: rm-a—"rgk .40 -' :1. 1.. .31.: =

- 1'.

=3.

.1”; 0.1.1.1». ..-.'=- ._).-.«_ “1.4..

.._.__ '-" ""4

W”)

�perse e1 bautismo, la criama, es dicho popular espa ol, oomo tantos
otros, cargado de rcsonancias teologicas; romperse el bautismo crismatico, carismético, sacramental: cl sentido y razén sobrenatural del

tenor un nombre. Don Juan paroce, de este modo, que quisicra cmpezar por descrimalizarse, descrislianarse, arrojando fuera de 51' so
Hombre misterioso, personal, para identificarse con cl puramonte im—
personal del amor, del Eros, dcmoniaco o divino, generador mortal

do so propia suerte: la de ser 0 dc parcccr, en definitiva, por el
sexo, el amor que no ama. Y cso es lo primoro qua nos ccha en Cara
Don Juan, cuando aun no lo hemos visto: la irrcsponsahilidad amorosa do so aventura. Afirméndonos, ante todo, su determinacion sexual,
con esa “suburbia de la Vida”, que (1i jo su patronimico Santo, 3e nos

presenta eroticamonte genorador y mortal, apenas escucba on labios
de su amorosa pareja la palal)ra alma. jAy de ti, lsabela, que a]
cvocarla, invocastc la luz del amor alado, luz del alma que a toda

Psiquis cosh} siempre perder el amor fugitivo! Mas aun, cuando la
magica palabra aIma va seguida de aquellas otras que la acompa an
del bien
y la guardan: fa, bien, gozo. . . “Para que el alma do to
que llcgo a gozar”, pide luz la amorosamente enga ada Isabela; como
Psiquis. El Burlador tonia qua responder, eroticanlentc huidero, matando la luz reveladora del misterio invisible. Dcsde ese instante en
quc la mujrtr piule luz “para quc cl alma dc fe dcl bien que llego a
gozar” [iy qué sugarcnte plonitud do significado poético (:1 do use
insuperahlc instante dramatico inioial de la comedia espa ola!)

— - — —.-J
~—-.‘*
-

.-—m- .~m

Immos vislo a Don Juan sin vcrle; oyéndole decir tan cxprcsamente,
[an exprosivamantc, en la oscuridad, que es un hombre sin nombrc;

r-m-{ -n

para que, oomo tal, sin verle 1e veamos 0 le oreamos. A oscuras, en
el misterio generador y mortal del amor que le enmascara de tene—

-.&lt;-'

brosa opacidad, Ile visible sombra, do oscuridaul in'll'n'mclrablc, afirma

cate Don Juan la luminosidad totalizadora do all ser mismo: “un
manta tapado, un brio — dondo un puro sol so cscondc”: como la
noclm, enmascaradora de la luz. P000 :1 poco, para no deslumhrarnos

"-1 .1.-

enteranlente con su luminosa presencia viva, cstc hombre, cstc Don
Juan {no importa (:l Hombre), 5:: nos ira manifostando en suct‘sivas

escenas corroborativas do so impetu: descubriéndosenos a la Vista, onga éndonoa, para descnga arnos major, a loss ojos. Por Io pronto,
cmpioza baoiéndosc en la commlia una {lébil luz vacilantc, 001110 la

alborada del dia, que una mano regia, colérica, tCHIlJIOI‘OSB, telne-

rusa, aporla consign, y a la qut: todavia, por tapado, so nos sigue ocultando [31 1'05e bumano del Burlador. Todavia ese rostro no quiere

ser visto, ni del Rey, ni do la burlada Isabola, ni del p blico quo
le esté miramlo, oomo embozado bulto, conlo enmascarado do sombra.

El prudente Roy 36. retira expresamente para no vcrlo, para no tonorlo qua var, diciéndonos: “porquo si yo aqui lo veo - — no me qucda
mas qua var". El publico, nosotros, nos quedamos; porquc lo que nos
qumla que var es toda la comedia. Que es lo qua csta por ver y no
aolamentc por escucllar como basta ahora bicimoa. Y vamos a vorlo:
“vamos a ver si es vol-dad”, como so dice en cse otro mistcrio popular
rspa ol: “cl unga o a los ojos" de las corridas do torus. Que no

—106—

-.— -o

—
—

k——

�—L01—
1:] “01110111111121! 1111 91.1099; 113 9[o[)u1;qo.1 ‘uenf “OH 9199 31.1111] 9nh 01

s9? ‘soppuos 3115‘ up 03919 X 0.111950 99013 A 119111 [9p ‘zuI 12] led ‘zn[ 111
1109 01110111111191 0 9} 9p 90]) 12.11211 ‘mmf uoa 99 1211191110.) 13159 9p 11119999
12491111111 12] 119 119111391 139011111 9111) 1211111: 13 '121d01d nummj 0 cz911b11
us ‘29:: O '11019p[93 ‘9111019ptz 912111 ‘12.119 9011 111199.: “$011111; 19p 01110111
1.111211” 19 ‘059 .1061 ‘39 ‘12.:1101‘ 1299 ‘.101101[ 933 “12111115 119 ‘cmlu 1111 iaulzu
-ndsue.u 21129313111 131111 211129.19 ”l A umm 0! 91311191) so[ 9111) 12.11211 121111111109
0 99npmd1u 0| anb Innunueuqos 131129512111 mm [run-mu 0.11501 [11 amp
41911311131: £11110 BI 12 puny 111111 9513111119 as 13 0111119 2999.181! 01' ‘0[.199 9p

31511191112 ‘13 S9 911!) 0| 513111 110 911E) 0u1s ‘19s [9 9111) 2412111 1191-: 199911211 [9
911b 1199p so 011 an?) 11.111291 115 119 591111211193 011.1999 nylnq “531.3111 99 91113

01.1999md 1C — 191191111 .193 9p 1211 19111111 111” '095 93 9nb 0[ 19:19.11ad 119m 0
109911111 u9nq mpg-9121111191 ame} 99 alqmou 11911q [9 A” isnmfmu 51:1 9p
[9p 91u1111110[n u1s ‘sym9p 1-101 up zuqumu uanq [9p .1199p 99 ‘Jouuq [9p

.
.
11.3.

‘BJuoq RI 9p 9111) “121110111 app-1911109 1151398 “aaomd a0911019 0 090.1011":
.IDPHIJI‘lq 911-19 121.1t 99 91111 9p 1? 1191111111193 030190.11} [9 121111111109 Al
1221111121] :11 9q011 1111-1195 u09 01110:) 21151121133 9p ‘S9ndsap K ‘91119111919111

1.11! 131111193 9p fJOpBlJIl 9p 011113 auqumuauqog 959 .1011 :9019101 ml 1»:
011109 ‘9]0111 19 0 9Jqu10119aqus [9 .10d “3111111101 913111 59 91111 OI 1E “OPEN-adv
us .1011 uywunu 0u1s 9111111011 [9 .101] 91u91112103 011 ‘Bpgn os 119 19901109
12 BA 91 99 0111311111913 0110mm unnf uoq 91119 0 91111 aoumppqo 0M
'9Jq111011 1'13
110:1 9.1q1uml [up 12] 01110.) ‘sengnossuoa 11019121111195 1' 0011111 and 12] 13
11019121121199 K 11011111 121 munq .1011 :2911 e] 12 311909 91:1[11111 .1011 ‘9111911 9p 1-(
91091113191119 ‘99 0[ 0 21193t sq 0111112119 9111) 3919(11111 ml 1: 9K1“! 0111111119
913111 '33 0| 01:12:11: K 31211119119119 1:] A 12'9a u] opumm 011109 J9!‘11111 1:} up
95ml 0p111cm9 111211 1‘ 110g ["31 89 mmf “00 91113106 - - 'pnp13019119' 1211151111
12[ 1109 212191191991109111 1111191111 111' 1109 21221911} 1311191111 111 1109 Enga qn
1111181111 El 1109 51119 110.1 0131111111!" 12111121! as 01110:) mopepnq pnpgsunmdtug

1211191111 121 mm :ucnf 110a JOpElJl‘l

.

on».

[9 re ned 113 9p 12.101193 9e ‘9]119111

-121)!n ‘91111111112l11py19p ‘soapoa 1113 '99“) 93 91u9c lnA 00109 5011123
01 .1011 opunuoo “110.1121; 0[ 99 o nq 11121!) 019111! 1199p onwpnwznldn
999 ‘JOPRIJI’IH 01110111 [9 ‘19dm01 B 1m 9111911101911191u111 911111011 “01.109

“”11 Immf 110g 12” III as 01.10:) 11191! :1101:)_11[099;1 111119199p 11pm nznlde
'.2. .
..

-0111 ‘019[1111109 .1011 mmmld 1112111‘ “00 '8010 91111:,- 011100 :opumu 19 mm:

.umr.

$191199a 10d ‘Kag [9 A 'eppanuoo pnpgnqesuodsm 9[q0p 111 ‘911191111131
0 Karl BI 91111; 00109 “A93 [0 911112 .19p110ds91 9q9p 911B 11[ ‘I uqtuoq

1m ”[95 K) 0103 9Jq11101l 1m ‘[9 011 xi Runumq e[9md El sag 14111901
-SEI 121111 011109 91011911331111112191 120111191 emanN '“19l'111u Hun K 911101011
1111 — (1.108 9p 1111 11911111?” z—Kos 1191111) 0 .199 9p 91: 119mb on 11 @199
9p 111; 11911111— (1.199 9p sq 1191111)?” ”2.110 B139 1109 9pu0d991 uenf ""(I
‘Jeln ugs 119 ‘0]09 [9 1: ep pgp ‘mun md e139 1'.- L '“asom u9111 ‘8”—
:unnf 110a npnmasnumo [11 optnun eud 121({1211 9[ A93 9111:)[1111d 111
91119111121211.1939 urn 9311911191 9p 591111: 90b somoppqo 011 019d '1113111‘ 1100'
opium 0 090.1112 A osmqultq 9199 €91J9nm 111 .1011 AC 1011112 [9 .10d app Pl

9p .{ 011111911 [9p 1011121a 011119119101 9139 ‘919111 1111391111 1: ‘11111911109 1;]
9p 199911911113 19 09 011109 ‘semlo 993111 9p aeopuggpuoouo mum 121p [9
1100 opunno ‘sofo 3011991111 3 191191 1: BA 0 ‘911911 391111.111 BI 9p 10p991
m1” [9 011109 12191111391193 ‘019101 Jopela 9p R 219.10: upmq up 09011

“War

”urns-.1 0‘;
1.

B
.\

1

e"

t
’E

J
1
4

.1

'i

1

�lionra o hion parecor, I:l honor cl buon Hombre? ‘Quicre I:l Burlador
quitarle a la IIIIIjer su lnwn Hombre propio como so... lo quita a sf
mismo, arrancarsolo 001110 on antifaz onmascarador, (301110 1111a mascara? Parcocria, do ear: modo1 quc lo que quierI: I.:nt0nI:I:s Don Juan

1:5 Ilna especie do anticipacion fmninisla do la igualdad dc dorechoa,
privados y pL'IbliIms, para 105 dos sexos. Cuando cl sexo fomonino goza,
(:omo 5i dijéramos, en la aventura erotica, de un I:icrto privilegio III:

impunidad, nuestro Don Juan lrala do arranoérselo como Si [nose 111m
hipocrita mascara do] roslro, quitandolo a la mujer cl huen nombro.J

la honra ol. honor, para demostrarln, y I.iI:niost1'a1'IloS, qua si es I31 patrimonio1 la fortuna, o loam-II dol alma misma, no dobo serlo, en el
amor o (-11 la aventura del alnor uroliro, run 311 encucntro y soparaoion

couscoulivos, privilegio exclusivo auyo. “En trances [ales 001110 el de la
muerte —nos dim: Cervantes por hoca agonizanle do Don Quijoto—
no so 1121 III: hurlar (:1 hombre con ll alma". P1109, 3,}; en tranccs tales
some 105 Jul amor? gSon osas hurlas? las del alma, con (:1 amor y
con la mnerte, Ias Ilel BurladOr scvillano Don Juan? SII comedia, qilI:

empieza con el dialogo do la pareja humana, tormina con I:l episodio
do la estatna de piedra: lo quo Iromienza por cl oxtrcmo erotiI-o,
amoroso engaiio genorador de la Vida, termina por lo extremadamcntc
opuesto a osa avontura venturosa, por la aparentc desvcntura definitiva en el desenga o do la muorte. gSe trata III: una misma burla? Lo
que empieza, diriamos, pnr la ilusion, acaha por la angustia. gY no
(:5 ese ritmo vivo y mortal (lei hombre —por la sangre— 1:1 del plllEO
dramatico do can: Don Juan? lal voz no sea (:50 5010.

III
“Hui de ser conscido
mas ya me Iienes delant-e”.
Tmso

“No so ha do burlar I:l hombre con su alma”, nos dice Cervantes,
quilandole a su Don QuijotI: cl nomhre que le dio para Ilejarle, dos-

nudo do esa mascara suya, anlI: la muerte: dcsnudo dI: cum-[m y do
alma1 con 511 solo Hombre do Alonso Quijano el hueno. Esta. bueno as
I:l sohrenomln'e honrado do so llomhria do hicn, cl humildo patrimonio
cristiano de su alma. Ni en trances de mum-LI: ni de amor so. ha III:
hurlar I:l hombre con su alma. l’oro (1y el alma con cl hombre? 5N0
as osta hurla humana la do] tealro mismo, y por I:]la, nuestro hurlador
Don Juan Ia figura mas toatral quI: haya [Iodide pisar tablas, como
pensaron Unamuno y cl Padre Artoaga; y teatralmente 1a mas musical,
coma pcnso Kierkegaard? El “imperativo toatral del alma” do quc
nos hal'ilo el ruso Evrcinof, no es acaso otra cosa quI: esa animacion
enmascaradora do la Vida y de la mum‘tc por I:l amor que proclama
Don Juan Tonorio; lo quI: podriamos llamar, ainrliiendo unos vorsillos
admiralnlos do Lope, procrcador imaginative do estc Don J uan. padre
103 —

urn-Immu-

.—

,I. —_

"
‘
‘-'

-‘".—I.-u*\—‘

�-— 6m
[a no EIHI‘H [a no.) “app ”I A‘ mull: [a [103 ‘ueA 0] 01110:: 119mm 0[ on p3
“samfnm 881' away on gs QHbJOd iuenf uoq 9p uggoomoad Ii ugyaoypmd
mm 0111111 us 110:) ngnunuo ‘szuaf-mu 901 muaga on 33 ‘mlorl 3p egpamoa
mag 'ulmf HOG JOPBIJIHI [up ngAnpo-l 99m .133 spam] 01 01110:) ‘npmlng
ns 10d ‘3d 0p 91;) 01 3t K may”) .Iod 3113.97:n 9mm :mb owsgw
gm 1) opauns mu 04C” 1:) mmanaua as apnop egpsmoo ems-gm unanhn
3p 9111) 0:11;: “3:101 op sosazm 3019;) 1315'.) 9p gueslmo mu 130(a
".Lmuagluymiu magnblnnn 9p
any! [a ma “Hill"! unuagl anh
3J!l‘.’ut)[l [In 9p smquwll Km] :mh
muagmnsuad [a ugu ua an ON—w
:u9!2)99!}!j31

BpumInlsu meg; magmlmoa ns op union-ass “unyaun omm Bpgtzdsa us” “turn
-[0Au;)‘n‘:}p magma-1:} X Ulll!3![) [1[! ns ‘tmuenn us opuaIe ‘uenf 110(1'
.mmbImm up :nmmumn mn ” 990.1512 :21 B“?! 01119 .msml 01591 ml 3111::
snugu'alunj en'lsguo eloxd 5m: op Bun opuena ‘sax-af-nm 51:; u-tuagn 01: gg
odovl op egpmuoo ammyupe 12[ DP Bumsa Bxatugxd n[ no 3011132; 0] ‘ISV
'pnpgsouguuq BAEIEJOdIII! m B 121:)a anh SPIIIIB sul ‘npmgm 12] .md “mend
[1: 91111013113 ‘nuqn 31533 ‘uggamugue 13-153 ' {:“EPBJOP mule [a 0.10 93” '1 ope-1
up ugpn-agpun esougmnI us I103 003m 01 sub ~312n ‘9111112 19 med X
angular: sol mud alqguml inuqe [op 13 11211991 Olllsgneullnm alqgmol!

Ah.
"

amp]: “"I uagnh 9p 12mm [9
119113“ 99 an!) J nulu. gmh?
‘uaAanu sump: A “()1a A q
mgdse auuop ns: gs Rand

'cpmop lamp: [.1 0.10 5:;
111239" amend a ‘snpgw [ens
fulz anf K umpmfa BI gs
nycdsa [:1 I: Imp 9[ ("HIV
H
"

'ogaeAsup 40512“! 19 us
sofoua Bus usuay mule
290(1) 90[ 59 mull} ‘uluglu g»;

-' _'A"r.&gt;.k.;'v"

fq [a 33 “[111" ‘uulqnq ES

s

'39 may: ‘uammu och-en's
ounzoI [a pa temp: Kml gun
01mm Bl uuzlu g3 hemp? [a
59511 sol 113 guns '3n I: um; 53

ling...L
:
~39.

52:79.:

'opo-g mug» fa 113 011831 anb

was

[ogudsu un 12 011191 0192-;
105 muagul ll} opuapylmuo
opomu "El n!“ 3p mum 0M

M

:osa .Iod salqgmzn man 9111) xi Eopo: ‘mule 13 110:) ‘llBlll‘ uou 013;)
euros ‘umlmugun 01 3111) ‘smuln 313111131 0 “91111:: 1311181 ucyum ‘anlan
[3p souopeJn' gJ snugdpouo ‘soluupsps pp 90109121193 sonanbn on!)
113951) 3011 on!) 3091;». 5013-3 [105 3:101 9p rap-autos mm all 1311123] :mb

“cumming .IOd iemln [up 01116!JE'1!1|’.101 10 ‘0”139 m: 0p ooy pm mysanm A"

~;:"}Ji l'cr‘3;_'-‘§:1J _\u;.-L _";-.‘_'

w _.‘_-,-v

g

�aim dc cualquiera movimiento, no aetia posible Don Juan. A Don Juan
3610 la hacen posible, le dan a luz, haciéndole nacer dc ese mode, en
cuerpo y alma, los ojos que lo miran: los ojos de mujer que lo ven
para que el eorazon lo sienta. Parece que las enamoradas de Don Juan

lo miran con tan huenos ojos que, como vulgarmente 3e dice, so 10
quisicran comer eon ellos; miranclole con ansiedad dcvoradora. La
Inujer tiene mas facil tendeneia que el varon a la antropofagia amorosa: al erotismo del insecto. Don Juan que lo Babe, y lo teme, les
escurre el bulto en cuanto puede. Y por eso las hurla; porque Don
Juan no ofende a las mujeres hurléndolas, se definnde do. ellas. Don
Juan es todo lo contrario dc Sade; y 511 practical erotica absoluta, tan
limpia y casta como la del gallo, es la unis extrema oposicion humana
viril al sadismo. Por eso tiene a nuestros ojos tanta alnla, tanta gallardia, tan graciosa prescneia humana; no hay nada on él que so 1105
aparezea fuel-a do] ritmo vivo que lo expresa luminoso y arnlonico;
por use e1 harroquismo tuatral espa ol dcl siglo diez y siete lo hizo
tnrcro, y el romeo italiano-aleman del diez y 00110 10 lliZO bailarin.
Ese alma en el aire do cualquiera de sus movimientos eseénicos que le
caractcriza, como a todas las vivisimas figuraciones de la tcatralidad
espa ola seicentista o lopista-calderoniana, la animacién que le sustenla
y evidencia, es la de apareeérsonos siempre ante los ojos con el alma
en un kilo; de aim, the sangre, de nl sica, dc q. La invisible mano
que lo mueve por ese hilillo misterioso del alma, no es la de un ciego
dcstino o fataljdad sino la de una providencial clarividencia, quc lo

mismo puede dejarle caer en el infierno que levantarlo al eielo. “Que
unas almas se purifican a1 arder y otras se eonsumen”, eomo (:scribla
Santa Teresa. Para Don Juan lo prinlero, lo nico, que importa es
ardcr; es quemarsc vivo para dar luz, prendcrse en viva llama. Contra
cl consejo del apéstol prefiere quemarse a casarse. Su gusto dvl fuego
es por la luz y quiere eneenderse do Iuminosidad disparandose como
un eohete; como si de 10 (mice que se pudiera enamorar [nose de las
cstrellas. Sus apelaeiones a log astros son siompre las do an enamorado.
Si a Don Juan “se le deja haeer lo que quiere, 5e va al ciclo dcrecho”,
como hacc e] fungo, seglin nuestro filésofo cordolnés. T oda la Vida de
Don Juan se rige por este fogoso principio; an llamativa visibilidad lo
dice siempre, incendiando las otras almas, de odio 0 de amor, para
iluminarse con sus llamas. Si 36 va al inlierno es porque quiere [como
lodo el que se va :1! infierno do VL‘I'BS segun nos dice la nu'stica teéloga
Santa Catalina dc Génova); pero porque quiere cl l'uego, la 1117. de.
verdad; y so. eonsidera- traieionado por la mum-[e euando la mano infernal eon que le atrapa le quema do frio, ahriéndole 1m abismo tenehroso. Toda 511 Vida aventurera se la pasa tralando do quitarse lJultos do
eneima; eomn have con 9.1 do] Comendador, y con sus insistentes aman-

tes burladas. Quiere sienlpre ver claro de una vez; y a menus bultosg mas
claridad. Hasta su propia alma 1e estorba si siente que le ahulta
demasiado. Pnes “solo asi a hulto‘”l eseribia Santa Teresa quc “sabeInos que tenemos alma”: “y porque 10 homes oido deeir; y porqm‘
nos 10 dice la [0”. Peru la ft: as por el oirlo, eomo alirma e1 apéstol:
3- “el oido por la palahra divina”. Don Juan es por los ojma, por el

»

no M

�"‘ [[1—
19 9.1-1u9 [12.111291 0719111 911101) 1111 9111111913 0pu1211191[12 “121111 911191111]
119 12191111 03!Hll§[l’.1!d 1111119111111 [18 9ps9p 999.130 9011 95 91111 1109 9111199
~11! 9 911111-1111 0011199119 03911! 91([0p [9p fepuq 115 9p 21 119131211 1111 up
121111911111 119159111119 91u911219su09 .1 12111119931109 1299 12 511191211} ‘99 9111) 0]

1112111' 1100 999.112d 1211112199 121 1109 9111111011 [911 121 9:1 :12110 so mmf
9p 1291199112111 121 '1291199I121p 11019130110 119 011 .«C ‘plslnmlmw 121.1111
‘112111151112111 119111150110 mm .199 115 u9 91u111u1291112111’121l1 1211111512 501'
*1112111‘ 110([ 01111311919119151119 91119 119 1112111115911 91.: 91.111109 991991211

uoq
(Jill's
91111
.1011

‘ruml .1 1111:; ‘119 11011-9 91111 1115 t“911911111 12] 12.11211 .1119 .-\’ 111211.111p 301 110:) .1991

“11111111111 19 11:1 191-:w [up ‘111112111121191 K 1211111123 um, 12.1 ‘12111111105 121 “0111211911
-

i|[l!

ll

BIUOIIIIS'J

[all

“AEA

1193111111.

Bl

1311013513111

119

II.) .l![llll‘.-11?

'J'JUJI'HI

F10“

*'9111:1111919111211191 A' 12.191119 um 112111211119), 91 9111) “.1111: 1111 np 0:)111211112111

019121199 [9 119 1221I1210111119] 91 11111) 11019121111112 12199 JOd '(“H-oA-nn"
snmlg 11 01111111 .1 01.18”; 211211123 12.11211 0 19111911 12.11211 3011111911 90111121 5

sump} 1512111131 2011111911 01111311u121 191191 99.19 9n111011 12111112 12111121 911911 9111)
‘umlf “0C1 1211211 opmu [121 9p 1112911111191)! 91-: 0du191] [9 xi Rule 151

'{J'sgpgf 0; 9111 0.3.1111 um!) 911m” ugs 011111911 1111 191191 01111115
-9.19 ‘Ie110111u1 12111112 1111 911911 9111) 199.19 91191111 1112111‘ 110a 9111) 1199p 129
51909119910993 9111 u111a'11111191 11'. ‘99911211 9111 ‘upsn v [1123 011p “53011111911

1211111211 011 ‘12111112 12191111111 011 111” '1 011111911 9u911 911111011 12111112 911911 111211f
110p 911bmd 112101111191 0[ 9p 21111 11019121111113 11 01.111 312111 1109 :czgmld

--1119[9 5 12111129119 01 1019111 91111 12911121111211) [10191291111109.1911 121' “uenf
"0C1 “12191u0312101d 1112 A faopgm nmmd *u0.19p{12:) A 9110‘] 9p 1212110

3311112; 9.11119 $111129!“q 91111 1.49111 H1112 ‘opgmus 9199 we “99911211 9111
‘JOPBIJ‘HH [9p 12111911109 121 11121119111121.1111 12911121111211) 9p 1291119999 u919u111
119 ‘1)d1u911 99 [1219121139 1219119111119 U9 12111.1 111 .19u011 9p :011111911 [9
1109 812111911109 1991211 9p “[1210d1u91 0] up 1211111 uggngmu; [1% 9p 9139 12.19

1
E

1
1

“011111911 119 119 ssgpamoo 1991211 9p 9111.- ‘91101 9'1H9A111 Duh ‘0111211019111

-0.19.1 11 ‘0191111 91.112 [3 '6‘891111211 seq 11u12u111391d 1111 01110951 —u1.1ozv

9.1111 3011— 30911199119 30191211139 5‘01 12110111 911011 1211111119191) 0[ 9111)
nun-1111111 [19111112101111191 BI 11:, ‘sopnug nmg 1201;112ds9 11112 1:19 ‘0[.193 .1011
‘11210d1u91 01113111399111 0.1119 10111911111110111 9119 119 ‘pnpgun 11 12511129 “011119
411111 0.1119 [11211192111291 9p 0111103 1111 u9 091119939 Opom 9199 9p 911911111
9% 1112111' 110G 111111291 u121 ‘059 .1011 “Hummus souopugpamd 299 0[ 9111;

199911211 9p K 909.1911 91111 01 .1911 9p 011111211211 201201011112 otusymmu-amz 115

unnf 110a 12111912 121111 121 A map: [9 110:) "32111112 [9 59 1211111 12139 9p 011119
411.111 X 129mm BI .11 "npgn 1114 1191119111111 301 12.11211 99 .193 [9” ”21119911191159
1211191112 1112111' uoq 119 91111 12u1211111q 12111[12 [up u0191u119p 121111 Eugu-aplug
.1 11121011 .1011 Bpesol 3999.1 snmgsyumvnmln [9p 1101911113911 129119101
91.11: 121 u9 0111125 [9p 09saugnb-91112-091 91091 0p0111 011151u1' [12 9901111121191

.111 “10111211118 [91) 12.19101 121912.13 12[ 1291111111111 99 91211101; 0111123 9p 312111121
-12d 512139 uog -“0[)1112[ 11s 1109 ugzmoo [9 91n919d91 —112.10d.100 sum-.1
1211991111 119- ~ ens 119 9nb1011 011111 “501G 12191211 19111199112 011191111 gs .1011
12991111 911.1129 121 9p 0111911111110111 [9 9nb10d 011 .11 20111.1 901.1 11;) 121139112 99

. _ ._‘L—. _ ._
1—

- — —.

9119111911139 951 ‘12111111911’, ‘01119119 011991111 ‘9111129 1211991111 9111) 1011123 12.11211

“—9111: 991211111159 9nb111112---— 129111211112l123 u9 Jegpmaa 9115199911 0N '01)”:
--u99u9 :a HI 2 ‘91112 [12 “19111 9p .10" 12 0.11191 [9 1911011 9.19111l) :1 1211112“
12[ 9p 0191211 ugzmoa 011111111 19 12111111012 12.1119u 119 9111) 0151A 1211 911111011
epnp ugs 26319111120 ml 119 119212.109 [9 A” ‘9o1p sou “01.111 9““1111 111211111

�roslro y la Inéscara. “El ospacio tl‘aspasa al ticmpo como cl cuerpo
al alum", oscribio Novalis. Y csto lo vomos cvidcnciado, toatralizado
en csla comedian del Burlador, gracias a la rapidcz do pensamiculo

con qun ante nuestros ojOs so desliza la accién (lranlétiou do so prolagonisla Don Juan; al qua wuuos —y oimos— lraspasautlo Slls {'5pacios luminosos dc temporalitlad oscura como nnccndinmlo su
cuerpo oscuro do allna luminosa. Y nsln alma, quo hum: {:l licmpo,
clue have an ticmpo, us docir, que pasa y se IlUEIlEl a] Inismo tienlpo
11110 61 cucrpo y espacio que ilumina, llacc tiempo confornu: a la sa-

liiduria cspa ola popular, por afirmatrion dusospormla tle la esperanzzi.
“El quc 1m lricn gozar espera . ‘ (:uando espora, dosespera”, lo cantan
voccs fantasmalcs :1 Don Juan. Toda su villa so In pasa a Don Juan
aclivaun‘rnlc l_“haz sicmprn

porquo en el juego — - quicn Inés hacc.

gana mils“), sin dejar Ilc ospcl'ur y (lcscspnrar a] llllSlllU iimnpo; (.'I‘(‘-

yendo que llace tionlpo, quc es esporar, deshaciéndolo con el alma
con quc desespcra. Y (:1 tic-.mp0 no so lo desanima; ni cl aims cl
ainimo, Ie deja do lemporalizar. P01" 850 no le enga a Hi In demanga a la Vida: le. evidencing It: pone on cwidenuia toatrul, imnorta] y
mortal a un liompo: mortifimindole con su fuego; inmortalizéndoln
con su luz; como hacc la llama. Llama do amor viva que le (leja on
definitiva, tras do lanta avenlura y desventura amorosa, salmr do

ccniza y
diera de
alma no
tlospués,

do sangre. Don Juan sahe, dochnos, — aunque no lo apronsus maestros cscoléslicos Ile Salamancav—n— que si no liubiura
habria tinmpo; pero sabe también, como nos dirzi, siglns
nucstro Antonio Macllado, quiz tampoco llahria Diablo: ni

ponsia; y a adinlos: ni Jnusica; ni Don Juan. Tampoco llahria Don

Juan. 3ESIO si que lo sabia Don Juan con su cuerpo y su alma tan
teatralcs quc apenas nos dejun presentir en él ni un atisbo do nuostra
(lusazon tie cspil‘itu al verlo acluarl Don Juan 110 salm que in ES:
si lo supiera no lo scria. 0 so suicidaria. Su sor CS una méscara do
lrurla y un rostro de verdad: una nuisaara trasparentc, un rostro
vivo. Pareto lo quc as 0 es lo que parece segun por el lat‘lo que se
lo mire. Pero por los dos lados, aunquc él no lo sepa, ni lo imporlo,
es simnpro Don Juan: el que “so succde a Si Illismo", qut: diria Lope,
y cl otro, cl “antipoda do si mismo”, quo diria el lopista Mira do
Améscna, haciéndolo dormir sin dormir, 001110 :11 sol, para qua so

pueda velar y dcsvclar:

“Si do in nm‘he en su ubismn
(‘errara el l'ielo espa ol,

durmiera yo romo el sol:
untipoda de mi mismo”.

gQuién pumle decirnos cstos versus .mejor que Don J nan?
Las horas unis vivas de Don Juan son esas oscuras y nocturnas

do 511 (losvclo. “lmporta no cstar dormido”, nos dice. Alerts, vigilante,
{:omo cl gallo, dmpreocupado como él del amor, del quo visilrlemcnto

es la figure: (:omo un cnccndido 1132 do llama. Y como el gallo, o'caroante abanderado do so. aurora. “Cuando so es jovcn, las ma anas
son triunfanlus: el Ilia sale dc la noolle como dc una Victoria”, canto
—112—

.. _._#._..... -.

.
.-..

\
.__-.r......—_..—

‘_ _ .'_-_ _ ._x. _a._ $_ n_

�_£I[—

'“ZSEFH a! aux 03ml um
allenm BI 11:) uppmln [9 gs

‘amns oge ua 9139 us 9111p
sgguqumln 9m anb snuausa!”

:31} 0[ K spunoap 9[ ‘alqgsgnug znl Bun
omoo ‘anb ‘mgpu! :23!s E‘GSQJOFQIH soppuas sns 39 my” sub 0150]
4:3 nagsguu 3.110 Hso e £01313 lap snuanso snl sepol e ‘SBHQJISG se[ 12
ours unnf uou nuansu us 13001q ”N; 'sonslz sol 3p n[ 1103 nzmouuv
onb 0.1311119 2)] 3p 21315-11“. 'opmzl 11s uou souopuguedmoau “11923103 [9
1mm sumo us auod son 9111) HI isnsn ue BI up A‘ u9lsn[[ BI 3p mop
mund unmmolqegeuus “amaulmugu; ‘19s [9p Blapgnq p pn lodul l
HI ~332q suI .Iod muamalqgsyxug 191.109 00ml nub 9.1311115- 1); 3p Hogs-gnu
“11929103 [3 us mum; sun on!) 23.131193 'sooaA seno gqposo “913L133 ns ap
suummamne med Odin-9g; [a .uzwm- snb soumunJJ '§.).11")‘UBS ns :;p mum
-H3HI!IB med F—OOQ‘IHI ognudns [mum! med ‘alopuglulll ‘uunf “0(1 app ns nh‘on!‘ 0s {alpszmg 9mg.”
-ss “an” un ”3130.: Run” Run “on 1m “is 1111”) oqamep .1911 A1 01.10:) 11.:

:oupsop [amour ns 3p 0.101 [a ‘salmwm snlqm srq up 01m l9 “1319111

n 0911911113 0.13.101 1111 01110:} ionoz) um A! “1-93n a; am 031-»; um!”
:amtzsmaeo 011.13 us mm 12353519.: 131 sou pepynpamug HS “iospx saga
up onnm BI us JBIS’J ulqgum Bsoa so 9110!” 'Bna us osmd cums so!“
up 01mm 2] ap opefap um azuund sou ou HAEA sumo no lmnf uoq
3193“sau1n3 s91 us u9zmuu PM. so") I13 [1929.100 ns 21s?“ opuam
-od

asmsasdxa 12.1211 sopuuas A opuuss alusluaius Is Ii Hunc mputg

3p gnbu} spa-spam 9.1391111 Du gs muoD 'cgsn ue us up mamas [1?]?
[a u9gsnu 3p soummasnuma mud Eepnusap pnpglmmlma; 39 “Blopugz
qlmysnw‘ “euwouu 0 92910d n] sou anh .IOPRIJIIH [3p [syn-9}} mum:
- ll tun?” 12193 Bull}? mum Buoy] 3 “amp: mun] sa —5911rzg sgqposo—
0pm?) [3 papusnsuos 11.1 up ‘spgA BI 01) cpl-3:) 'synbgsd up 090ls
42111 01q [91) u9pmn ” mops-30119 non folsgn 90111911 01110;) “opom also
3p souesmymasald .1011 oynzadluo ml nlugmlsa numulon 131 “H 'olms
.md [nuom K Jopmaua ‘eme on sub .muIV [a Eeuugp 0 useyumuap
‘BIIOSJOCI no snug ‘BJqBIBd 81111 no it“s-“1910!) smug-1 0111 mi ssul —
oppouoo ass up gull”) lensuas oguomgsg; [a (“HUD alqgwdau! 9 glues
-9.1d amdumgs Eoopgusa 0[ 3p nopgmzd u9gsmdx9 :sgndsap ouuumu
‘omwyd ‘pJnv mIJBDI 91A OI 0mm) ‘lmpumlsuus HI 9f) ‘sopnuss sol
9p 011103 5(Jamzquadoqos up“) 9111) ‘ou 0 oannupmu] npodsu 121 up

ogua 19p ‘BpgA 21 up ogu-a [9p nusnnf 5 [2.1111311 [1913211193113 01110;)
()poul "(use 39 303M211}! sou as umlf uo an]: pnpmn s3 'o n JolayA

_-'-'a,.L.J.»..__,.-.. .

-

.-

M .4.

-

--

_._-'

-J- A.’ L._~- 7...?“

�-

—£II—

'“1111111 01 9111 031121 0111

0110010 111 00 1191311111111 10 15
‘0].10116 0011300 01110 00 011111111)

5111111011111? 001 sub 8111101153?'11

:011 01 A 1211000110 01 “0111151101 2111 11011
011100 ‘01113 ‘011111111111 1201311111 2160010131111 8011111103 8113 01) 11.111” 0111) 01001
-0:) 1201mm 0.110 1150 13 ‘01010 1011 9111101150 3111 5121101 12 ‘001101100 9121 11
0015 0001' 00(1 P1101150 110 11001101 0N 110.1100 1-101 011 111 000 112111001111
onb 0.1311115- 111 01) 001511111 111111111 119 1100 300011000111110008 “09211100 10

11.1111 00.1110 00 011011 900 0111) P1 ‘01181131111 131 011 X 1101111111 111 01) 11.101)
42.10003 01000101110011.1100 ‘010011111101101 ‘10s 1011 11101111111 pIIBJOdIILN
111 3000.1 301 10d 01001110111151.1111 10.1100 001111 0111) 0.131103 111 0151 1101311111
‘00211100 10 00 13111110 3011 01111 01110115000011 52.110 11111000 ‘013003 115 01)
50111010010110 12.11111 01l111011 10 1121010- 0nb SOUIBUD‘L 0130115 113 01) 03.101
-u01111111 13.1121] ——0011110 0101111113 101) 0101 111— 0.101 111 0100:) 011111011 10
11111201 12.11111 ‘010111112111111 ‘00111‘ 1100 12111.1 110 113011! 03 (011002101N 01111.10
-00 ““011 1111 “11100.1 110011 111111 “011 1111 ‘15 1111”) 011001011 .1011 .1' 01.100 00
:001-1s0p 101.1010 110 011 0.101 10 L110111111101 110111111 3121 01) 01111 112 “11111310
11 0110111100 0.10.101 011 0100;) 10110.1 001 1! “is-11:11] 01 0111 03.101 1101.”?
:0100011000 011.1% 0000;: 0.1111101 121 1-1011 1101111111101001 113 “1011.1 9010
011 0011111 B] 00 10100 011111.101 12000 50 0111‘)!“ '11110 110 0511111 011100
501(1
01) 001101 B1 011 01110011 0111 00111111 0011 00 11.111. 011.1110 110 012111 uou
013q '1“3001110 3111 00 00212100 10,,1 30110 00 00211100 110 13101111 0110010
-0d 3511230111110 med 5011111100 A‘. 01.111000 0111011111100IS AI {11100503110131
01) 1051:) 11100010000 0.101.101 00 10 0010:) 11151111111: 05 0p 010.1005 1111111
10 09101111 01) 90u101011013mu0 11.11111 5121111021011 [10111101011010] 0p “11101111522

11110191101: ‘00111000 0 12211011100 01 0011 0111) 10111311011 1011 1121u0‘1'} 111111111
-1111 11.10%]; 12130 1111111: 211101 011011 11 ‘120110 10001 30 ——-30.1.1011 121111.1050—01003 [El 'pnp111211su0s 111 01) 02111.1 121 01) 011103 'sgnbgsd 0p 030111.101
4101 01110 1011 0010010311 1110111100110 1100 20101.1 9010011 00100 ‘01)010 01s.)
01) 00003111111000.1110011 0111111011010 1111 11101101190 1111100100 111 1151 '0110s

101] 101.1001 5 101112100013 ‘12011: 011 0115 10111111 10 2001.111) 0 00111110111011
‘00051011 110 80.151 “11.1110111d 11011 00

2130103101) 300011 001 13.( 91210 —

0111001100 .100 01) 11111”) 1121110009 01001011001 10 01000 0111110110111 0 011105
-0.1(I 01d11101s 200110100 01 01) 0011011211 00100111110 :sgndsap 00111012011
“010101.111 01.111121111311013 91A 01 011100 “11011110110000 111 01) “1101111000 001
011 01005} f11011111100d0110s 111.1111 011!) ‘00 0 01111111110111) 01001100 111 011
01003 101) ‘01)111 111 01) 011103 101) 1100100 A 1121011111 0010131110000 011100

0110111 0130 011 0001121111 Sou 00 011111 00(1 0n!) 111111.101. 01.1 113011 10101111

,. €1.03“.

“1..- _,.

1...... .

.

- HM .1 .

,

.

-'

.m.

,._..

“5-.

'

.51. .' ~..-'-.11,--_- L. -

.-- -

dengue-1.1.5..

....-1 u-~--'- .JJ‘."M'IJ£"

�1V
“Celts obscure clarté qui- tombe des étoiles”.
CORN EILLE

A] llamado p01- Unamuno sentimienlo trégico dc la vida, responde en esta comedia espa ola del Burlador, como en todo cl lean-o
espa ol seicentista a que pertcnece, una eonccpcién lirica de la
muerte. Cuando nuestro Séneea eordohés, de espaldas a su propia
filosofl'a, existencializé, per deeirlo asi, la tragedia, paralelamente a1
crislianismo, este contemporaneo de San Pablo, que pudo haber contemporizado eon él Hy en no pecu se le parecc , abria, dentru

del cristianismo y por Espa a, esa brecha trégiea que, te ida dc lirismo esencial cristiano iba a descubrir, con los siglos, todo un mundo

poético teatral lragicémico; en nuestra Celestine primero, y después
en el teatro isabelino y de Shakespeare. A este mundo dranlzitieo renacentista, intereeptado irdnicamente por Cervantes, vino a openerse
Lope dc. Vega can an inveneién teatral revelucionaria; respondiendo
a otro imperative musical 0 lirieo que el que habia engendrado,

para 105 griegos, 1a tragedia. La voz de la flauta, e1 melos trégico
eseneial, al existeneializarse por Séneca, tomaha nueva luz y, Como
si dijéramos, nueva oscuridad, nueva somhra; se hace todavia més
angustioso estremecimiento, mas espantosa desesperacidn, en el tra-

gico andaluz dc Cérdoha. De cste senequismo de nuestra Celestine
nos hablé muy eerteramente Menéndez Pelayo. Del profundo y fundamental senequismo de Shakespeare, ya denunciado por Saint-Ewemont, nos ha hablado, no hace mueho, Eliot. Lo que el teatro popular de Lope upone a ese sentimiento trégico, can an triangular
opesicién épieo-Hrica-dramética, respondiendo a la célera espafinla
que se lo cxige, es el pensamienlu animador de un lirismo, épieo y
dramético, que lrasciende su propio sentido apareneial con el eeo de
una voz dislinla; dandole una nueva dimensién al munde ficticio que
promueve, enmarcandulo ilusoriamente, eomo Shakespeare, dc totalizadera peesia; pero transparentando per 611:: otra resonancia; come
5i abriese frente a1 ahismo, todavia medieval, del eontmimicnto diahélico o, mejur, satanico shakesperiano, aquel otro, no menus terrible, al pareeer, heredado de los mismes licmpos, del eonoeimiento

divine. Les dos ahismos apocah'plicos dcl eonoeer espiritual. Una
misma plenitud de vacio come neeesidad resonanlc de la mascara tealral, sostienc esters prodigiosos eseenarios popularea renaecntistas: el
shakesperiano isabelino inglés y el lopisla filipino espa o]; pero lo
que llena use vaeio es una voz «liven-5a; en el inglés mas parece es?
euchar, come en Séneea y en nuestra Celestinm las voces espantosanlente atrenadoras do 103 dioses Innertos; mientras que en el lopista
espa ol ereemos semir, mas allé 0 min; aeé de la razén y pasién que
lo determina —Imis £11151 y mas aca del bien y del malw-9 la {mica

voz sileneiadora del Dies vivo..Y esta no es ya la voz de la flauta
—— 114 ~—

_.
&lt;_
,_
L.—

�—- 9n ——
«19p; on 53 seppamd um ‘SQOOA 312.110 opueuosax 0 opmmos [[9193 sou
‘mouos pnpgmm 0 pepgnmm BPHIIJDJJ us up ‘0].199 .md “3.10131213081311q
alusmelnd mu ‘mnd mu 9193913111 nulsgm as.) men ‘osnnn ‘oxsd fpme ml
-.13¥)I 913d 11820;.“ 3p

lmnf 1100 [9!) IBIJESIIUJ

IIQIODHPD‘S BI ‘HIBHRHSIIDS

‘msppmsa upgsmdxa Ranged omoo ‘1219 “9132199111 mud “lymp so ‘BIDBA
9.193n nmuos opugun [9 10d sane-o as; sub sguu ‘amamagwsau
-3u ‘JRJluoou'a asagpnd ou 01.118;n I13 13 01110:) ‘Bmsylu [Bop-mm [1939.111

-xa 9p papume; us no.) ‘Imnf (ma 3p Inn?” BI 3p [9.111291 mumuunmp
1m; mu “op-[mas [a nqeaonsnn pme aqxag 0990‘; 'Hmp mu tag-Juan
.91“) 9193 nuzmnd a] oogspm up ngu 12 sub opuu Hug-pm mung; W} A'
0103;J op svpoq my] snueuuoq ens 91([0‘5 -—0pB.I Op 011 A" nzolmnmu up
pepgmymlns— mmf 1mg 9p mm]? msa op pnpgmpadns RI SOLIJL’IH
age [a ‘nuwmmooxgpug ‘mmuoom o] pxee mlmgx ogdmd 13 '31uod ca
()1q [9p “olgdal ‘Bunglnu 3.1191 BI 3p ayl [B Inn unzow .Iod opnzgpm

15mm ‘1m 1mg [op pml mlmg

namq 3111) named AI 9:)!19130 [19pm

-0[BA t2] RPEIDBBXQ q 900112111 sou zm [cl 'Buepmzmu nmdo P.[ 311
salqemdasug nay-39m A 9.1191 v.1 no 1119933311933 12 epamd o[ as 0 2130.:
«ed ouma 21nd 1191 so on ‘ouegplee mlmm {1311f uou [up nauspalomm

onion ‘Innsuas Tap-.3159 uggoanpae er} 'Jozanpas 1m op 03.19;” pp 101111:
{9 10d ‘magpuodsauoa 9[ ye omen ‘nsmdxa son as 3111) OIUWIUEIHDS

4C omogmesuad [e anxsmnmlua :‘Ipuodsonoo ou ‘unnf uoq 9p eosau
111531113 mn g Bl BHBEIH]! H.110] Qawdagug n9 9p ‘—sagd soI B—— agd

re opusgn gs ‘pupgnI-lemmp [5.13mi uoa nlgtzq A" mum) anb Hagar)“: 293
'nyqell sub “I up gym oqnnm 0 Eegqeq ou anb o[ ‘uymaIB-ouenmg ‘03}1
-n9dBp-ounymzou1 unnf uoq 030 no plen oqmg 9px 23A I‘KL unnf
uoq us up pnpgnqgsyuq BI op nagszudxa sluamepan-aapn um ‘aqogzmw
up“) sub ‘sofo SDI wed nmmnpas 1291351111 I239 119 '39q [a "I-‘PIIB‘I
991:) ‘uenf uou 3p pepgunsuss e[ ‘oaygusa omsguopaq [3 'uezow 3p
mmf nag [a musmesonpmmm Japuama ns n 1299932; anb 01 inugspm
BI 10d :23n uggsada up papnew} us 112911112111 [c (gym-33152111 mm
"[93 9:) 0n anb 09111:} 13?) {ogndsa unnf uoq [up my“ mousse: BI 11:)
“opaque ups “aluamnpuoq mmuod [1.13255931n omd muggy-nu R! app man}
QIqepu; o Qasmdxou; 9 fomsgungsgm [9p man] ‘31qsd ‘olqao
moan! 12.10 uenf uou sp numnnq mn g BI ‘(ouepmzom B' pQJqH [a
smog Ra gu 3.1951q uomgoouoo RI 011 011100) aqu I31 011 sonata [n
‘osxgl 3p Blogedsa ngpawoa RI BIDOHDO on on!) ‘pme aqmg Hana-d
aoueysgm [3p QqsgAug 0.11801 IH? guenf
[ma [ogndsa 0119mm up [a mama; oueumq 01130.1 ass 83? 'amndsml
42113 md A OMOIJBN .tod [Bmwu appendages]; enggmgnb m; ‘opezH
42111201 “ope-1031(01d wag-11199131131 musuaaegnbmu 13 —u§euww ggqposa
omo;)—---— aluamcle olnmgggp 9p smegma sens 09'.)d [enuq 1103 91.1120
queue [e exagogq 9[ an}: sepgmq 321 ugs 50109111! muemensnu ouemnq
01130.1 {111 soumnsom med ‘nlopuy ou “Quanta BI opuepnq ‘eglsn un
us up 1C upgsnu us up opgnzI alqop [9 ‘uunmnq 913mm BI 9p 01mg [9

asesedaxqos anb ‘smamdsnn ‘euumsgm 3.13:)n ssan} ‘ugxapleg ofgp
anb ‘au ’uns 1:; 3p nogsyw B189 gs ouwa) Esmnnoq ans sopo; on!) ‘Rnpgu

110p us ‘aJdumgs nsompod 813m up ale ”21.13013 [Hmpydsa 12.110 Knm
110:) safe 5011301111 E 339110 03 [9 opal 'omedss 999 9p openlo EIHBH
sou 33 [09121193 maymangug 0.1mm [3 wmyngad 10.11;]; [9p Ragga: n upgs o

�licas, de la misma musicalidad: como la aflautada de su Querulrin,

y mas todavia, la encantadora do la flauta dcl hartélico Papagcno.
5N0 cs demasiado querubinico y papagénico mnsicalmente este Don
Juan? Sin embargo, a] descuhrir Kierkegaard In (1116 llamariamos la
invisibilidad lirica de Don Juan, con su expresién musical correspondiente -—-—-cxpresién que alcanzé Don Juan desde su nacimicnto poético
y por su nacimiento poético, procisamente, en su lirico-dramética comedi‘a espa ola scicentista~, se alaba cl danés la mejor rula para
encontrarle en su pristina, originalisinla autenticidad. Parocc como si
csa mascara lfrica de su Hombre: Don Juan, hubiese sido la que (:1
Burlador sevillano, desde su aparicién leatral en la comedia cspa ola
de Tirso, arrojase a la posteridad para quc ésta, en cada ticmpo y
con diveraas vucos humanas, se llenase do an propia y genialmentc
cxpresiva resonancia. Mascara vacia en la m sica dc .Mozart, resonante ule su arlequinesca tradicion italiana fundamental, y por ella,
ineludil cmente molierese- . Mascara vacia por su misma procedencia
italiana arlcquincsca —yo diria bergamasca— on la figuracién moral
dc Moliére, tras la farsa de los fanloches —lihcrtino y ateo fulmidc Doridon y do Wrilliera. Pcro ya en la comedia por tantoa
nadoa
motivoa admirabiliaima do Moliére, osta mascara arrojada pur nucslro
genial Burlador, va a llenarse de una voz humana quc no es la suya
propia; por cste Don Juan de Moliéru hablan cl Inisantropo y c]
hipocrita; por osc cinico y racionalizado Don Juan oinlos la voz dc
Alceste y [13 Tartufo: la voz del Iniamisilno Moliérn. Como mas adelantc cscucharemos, siempre por csla misma mascara vacia dc nuoslro
Don Juan (el nombre sin hombre), la voz do. Manfredo, y hasta do
on Manfredo-Lovelace; la voz de Byron; la mas podcrosa, tal vez,

de todas has que han resonado fuera de Espa a por ese huoco oscuro, dcjado por la huida luminosa de nucstro imhurlable hurladms.
T deapués de alla, on Francia, Alemania, Rusia... lantisimas otras
mas. (:De acuerdo 0 en dcsacucrdo con la voz dc nuestro Iiriuu-dra-

maxim) Don Juan?
“No es m sica solamenle
la de la voz que acordada
se eacucha, m sica es
cuanto hace consunancia”.

Estos versillos dc Calderon so adclantaron a] pcnsar dc Kierkegaard, respondiéndole por anticipado a 10 do. la fatalidad musical
expressive. dc Don Juan por la poesia; dc un Iado, con lo de la mtisi-ca
de la sangrc, dcl mismo Calderon, y de otro, por su consonancia natural
y sobrenalural con la de los astros, qua ya, calderonianamente, apa-

l'ccc patente y profélica en las escenaa del Burlador. Pero en la (:0media cspa ola, a mas de est: trinidad de alma, timnpo y musical, qua
misterinsamentc la expresa, corruspondiendo a la santisima lrinidad
de la pocsia, segun Dante, la de su ficcién, diccion y ritmo, vcnms y
ofmoa, por su aire, [)01' so Iuminoso movimiento, otra dualidad que
nos la ofrecc, como si dijéramos, consonants consigo misma: la (10]
.

— 116 a

,_ _

._. ._

“ u“.

�9111199 12191191191112 9}) [)8p!LLIl1'l'JOlI 950.19“: K 91111111191119.1(1 'casalgopg
99p 91111101 111!) 91111I9 911199110 91199“ :9H1911103 ‘pgD 119 119 ‘91119111
“31011131159 um ‘0 p 1111109 ‘ snn91199 99] 9p 9129 911b puppep 13.111990
1199” V '1112111' “DU 11 9111) 913111 990110991 as on scum-159 SBI 9p znl 91 V
11a 1100 3183 1299 on 91111 9.1q1110q 0.110 111111111111 1: 1990110991 ‘npenan
-99 9; 9p 111111119011 [9101111191 znl 959 9 “90119111 011911111 111 ‘nog; 119 011
99nd -“912[[9.1199 3121 91) znl BI 12” :9191311991911 12111911109 1111 119 ‘Jopepng
[9p 39.11.1[1819119‘3 $0.110 1101911111: 9p 01111919011919n 099 “99111111191 9091911
901110111 9113 1109 900191990110991 91 1C 2931911911091109 9:1[991911111 5119 99pm

9p 091.1” 91.10991 [9 91990199015911111 0901 9111) emuoz 1219011 [9 151319112111I
12151111931 u9 9011191990110991 9| 301109011 1191q] ‘ ( (:11a "“0 9.11111 30131.11

90p 1109 911]) A?) 91191101119 9111991111911 9p 901313 sop sail ‘uenf “00
13 121111195 119 121191111 9p 2911 12.110 91.1911 [9 303111113 9119 0991p 91 “501119011
-099.1 9011191[ so — 9191191199 991 9p 2111 9[ V» °“s1:[[91199 seI 9p z11[ 13[ 12”
:01990pu9191p ‘so gum ans “pug [9 “11990110991 9[ naJOZ 9p 09119-113119] .6
030131191 mump 0111191111139 9199 119 011109 90111919900009; 9[ (19191111 0911
431119.111 011191.111 090111111111 119 9p 9.1q1110q 1115 9.1q111011 9119) 1215911113 119 1c:
12A[911A 119111‘ 1100 0.1199111] 9p 9111;191:111 1299 011012113 “111111.102 9p 0.111291 19p
‘19 011109 911191091109u1 9 1911193 12.1110 91 119 ‘911119 19 .1011 ‘1)q 19 .1011
“9.1113 13 .1011 ‘zon 131 .1011 G901111192011099.1 9[ ‘ngnds'

1: 91191111 9p ‘0p111m9

‘19A P. 501119111011 9] 9111) BlsrzH npegsmuap 1299191111 9011 011 1111111131119]
999 9p 011121911111 [3 '011111191111911101 19 1109 [99.19.111111 1199991111391 119
91011111119119.111 ‘9191111991 01 “91119111191'11'9u11d 1211191119”? 119 K 9192]} U9

“11211111011 0019901 111u1 HI 9111:) 1219911 ‘91111 pp 131111: 9152111 “13113911110111 ‘111211f
1mg 9p 129119011 K 1190131191 uggouzqnnupsap 11-11-13 1110019111 9391;110:1199
1111 .1011 09119011 0119191111 119 0pu91q111139 ‘uezow 119 11211910111991) 9s
A WE’H‘MI 119 122111110111 99 911B [9 futml‘ 110a 9p 099911111b9[.19 91115121
4113} ‘919911 ‘0939111133'1‘19q 90119111 0 99m A 01111901111119 9119 0111111919 ‘1319110
HI A 9111311 [9 2:199“ 129.112; 11[ 1;.195ll1d1111 9111) 19911 0913 9p Bptmgnbal
-.m 121 .1011 01111929111119 :omsgunnfuq; [9p 091101119 09011111119 91(19p111110}
[9 {21121111193119 9% upy’snpuoo 1291111991391; 1299 90 9111111119 as 12.1m[111l
~95 HI .1011 1C 12.1m[11d9s BI 09 ‘0po111 9199 9p ‘90!) ‘uunf 1100 9p 11.111313
5 01u9 [B ‘0p1lu9s A” 11929.1 9311199111319 14 13139d9 11929.1 1:19p “9111911111
‘19991911 [13 ‘0 ‘BPBLlIEUB 1211112193 119 1109 0.19111d99 [H 'JOPBIJH [13 01111131
-.111q ‘9912311911 99 9111) 11119991911 HmmSH B'I 9211112193 BI 9p A 911911111 BI

99 12[.1111[ 9'1 1n1 HI 11911 1' 110“ 9199 1:: 12-;59n9 91 0.19111d99 1913 12pm! 12']
'“ewln 119 1109 9:1qumq [9 .mpnq 9p sq 99 011 911911111 BI 9p 19 011100 99191
999119.11 113” '119111' uoq 011s9nu 119 ‘snpepu9391 99110191011 sop opumun!‘
“ulna 01111 011991] uuq 99 921119133 9[ 99 111a 99 99b 19 K 91.191101 9[ 9p
apnq 93 91111 9111111011 [3 11309 0119121111113. A 01u9111” :11911111191 1i $91101]
9p {1111181211113} 1111111193 "I 991p ‘useapd 01119111 [9 1100 A 99.11111 n.1p91d”
'01119111 [9 K mpagd Bl 9p 31211111311131; 991193121111 90p BHI u09 uneqmgg
99 912“.) 9p 9110 U9 911]) “211111139 11-1 1109 9111111011 pp 03032”) 9199 1111'
1.1011111111109119 91101 99 913113911109 39.110 113 19111291 1101119d9 talus 111111
991011111311 “913119911939l 9:.1u0199111 '1] Sop 12109 91111 119 1011111 119 0111111191 A
opgun ELI ‘mp-ogd 9p 01111111111109 JC 11131993 9p 10111111113 13 new"; 091219
-u11u9 11s 9p99q 1121115 19p 5121191991) 59119939 9119 119 01191111119 2.121l1911109
121 12pm u9 01191111u11 o ouzgp 21111112193 RI 1109 uenf "”0 9p o olgw

.1.—

_ ,._._
_
_

1

I

i

I
i

�V

._

“Hombre. dc tanta brio

vuel-va a Esprit-w mmndo quiera”.
ZoanlLLA

Pero esta mascara vacia por la quc hemos ofdo tanlas voccs dislintas, de musica, poetsia y pensamiento; por la que hemOs escuchado
la palabra tristc y moralizadora do Moliérc, data do Mozart, (Jacuramentc estremecida dc Byron, molancélica de Puchkin y Lenau,
cruel, fanlasmagérica de Balzac y Merimée.. . cuando vuelvc su faz
a Espa a, de. la qua salicra, no [an solo parcce que vuolve dc Europa
como un pasajcro cansatlo, sino que. nos parece a los espa oles como
si volvicra del Infierno. Del mismisimo Inficrno domlc lo dejara para
siempre su creador espa ol, arrastrado por la helada mano dc fuego
de la Estatua. La fax the esa mascara byroniana ac vuclve cspa ola
do nuevo on nueslro Espronceda del Estudiante de Salamanca; cam-

hiando su nmnbre enmascarador, coma es sabido, par (:1 dc Don Félix
de Montemar, y transformando el cncuentro con la Mucrte por su
identificacién, tragicamentc moliercsca, con la feminidad amorosa y
desesperada; quc ya no se disfraza de figura c Tiempo, simplemente, como en Moliére, para alegorizarnos au advorlcncia. Y seré
de nuevo en la ohra misteriosa y rcligioaamcntn sul'mrmoralizadora
dc Zorrilla ——~drama religioao y fantastico le llamé su autor— dondc,

por identificarsc entcramente con la tradicién cspa ola popular, el
auténtico y original Don Juan Tenorio se illano, roaparezca, decia,

como para que le reconozcamos major, at can, all 1112 de la estrellada
nocturnal, para volver a desonmaacarérsenos do 511 nombre como en
un principio; para volvor a set Don Juan dc nucvo haata dejar de
scrlo; hasta aer un hombre sin nombre como el primitivo Burlador.
Y 001110 aquél Don Juan, 0 an nombre vacio, como un fantaama, habia

vuelto al mundo, recorriéndolo aventurcramunte desdc an punto de
partida originario, una sepultura, 1m sepulcro; como 3i volviera del
lnfierno y mirase y vivicse en ese mundo, on 13505 mundas dc tan
diversos pueblos y naciones, viéndolo todo, como cl Don Juan del
cucnto dc Balzac, a través de la tumba, deade el punto de vista dc]

sopuloro; como si 10 mirara decade has pucrtas etcrnas de su Infierno:
allora, a1 reconocerle en lag csccnas gizniales do Zorrilla, en la resonanlc consonancia armoniosa (la sua verses, popularizados on Espa a
por su musicalisima loalralidad, le VEIIIOS cl rostro como herido pot
hucllas dc SL1 mascara; rastros quc ha dujado sobre su faz la poderosa
fucrza de las voces poéticas quo aplicaron caa mascara de su nombn‘:
3 ans labios, para mcnlirle y desnudar con ella la soledad, el vacio,

a “secs cl espanto o la angustia, de su propio corazén desilusionado.
A31, oste Don Juan Tenorio, espa olisimo, tan popularmenlo repelido, creado o rccrcado romanticamentn por Zorrilla, rcsponde, como
un coo resonante, en sonoros versus tealrales, a csas mismas huellas

(lel rccuerdo europeo, llaciéndoacnos el mas representative do tndos,

113 —

_ n.\_.
_

�*6Tl’“
.1011"! ns anb “[emwuaos 911111181111 ‘9110 119 01119 “[mnmu ugedsg us ua
11211119 11 10211011 egpod 011 “9.11119 01.1 ‘uem oH 112.13 {01) 90111120101111: 912m
@111 9111 9.11119 09 olopuyoes 9111911111 0[ 9111) ‘oan 10d 011311100 ‘uenf
uoa 0.110 [E '2p1p10d 119101131111 11s 0100mempnpmn 11211113011301 12.11111

01211011391 med ‘omlndas 1m .1011 ‘911129 apuop .1011 Bus 110 11111110 13
opuapq ‘ngcdeg 113 '01) 9011111195111 semand WI 12 11211112“ 11 BA ‘agmpaw
3p egnmew [3 ‘uggogpen 111 9p magew 0190 A '{sozeJq s0[ 11:; 13111311

430 1111 1100— 11111111‘ “0G a! —0p1111e:180 ozunmusopzpmeosa 11111 010p
«9111 “991193 Bm— iuenf uoq 311111 1211113193 Bun!) 0131.10” 91110111125
-o.1 1211u1 [12110.1 Ill-‘- 01101111 {9 us K ‘omaqus 1211112190 npuadnlsa 1:15 1100

‘pnppmg 121 up [1111115011 [0p eueupas tapas/(01 121 9p [0 ‘P'DPJQA 111 up
0311109361 [3p {un gw "0(1 [0 01111130019 anagram o 121111.111” unnf 110a 12

1213111101111 " ' 'sn-uq'up $131 up 011mm) 0111101111130 119 11:1 ‘upaaplug zaueq

11133 01191131312111 91111311111111: [:1 ‘eyn .1011 [0111312159 0311113 01111-13105 113
no.) ‘0111111019 ngedsa 3p opeasms 11111 A' “omgsggedso 010(911 ‘3911111
4q ’JOPBAIBS 01111.1 01111111} us ‘ogmrn Jnd [9 1100 zam ns 11 11111111 0111)
011011 111 ‘oguoual as ou 01.101011 opnpde 119 Engndsg 11:) 11:1 "[ 01110111
41111112011913? 11111 omon ‘ogdp 1m 11:) 01:1 [11110101111101111 pepopmou 113
A 501111101112 0p 1311111130 ‘aoumdlzsop 1211111130 0[ {S ambled ‘0101'11911159
[0 .1011 1211211 812111191111 03011111 011100 ‘axqmou ns 111111111120 120111111 opund
011 enh ‘uenf uoq ‘somono 90130 113 "111130 113.111} 0p .113:n :oezleg
3p aluapuoldms [0 91111 09 ‘0pJ011001 011301111 110 ‘onb [12 ‘oson‘mumu:

0100110 9130 011100 1011111133 mmf “0G 10p 13111111 [9 110 opuoq um 110m[
430 011 anbmd 501113110 030 uslnn 0u 01111111011111 uranf 110g {0}) 9011:1110
50'] 'ogJow ’Jnd gap 3111113113) 3a ‘agmyaw 9p 01119110 0mgsnogedsa [0p
12101111131110} ‘ucnf 1100 3p 0130100 11910121111251 BI 9p 1150.1d epmexedsm
1290 911191111 ‘BIHJJOZ 011801111 an!) 901111: ‘semnq 01.1011253a I” mlwn

1129 agpod 12800 13108 111m ‘OIBDBJ 011100 ‘ouaogul [a A 0131:) I3 0.11110
‘empeuosox 31110913111 119 ‘alqmou ns 0 ‘unnf 110(1 011111110119113 '098113}
ampugosa 0001;! on non ‘e-wml 0.1150111} 1:111a [19 us 12211130.: 01 anb
111311171 ‘911191111211110019 ‘aldumo as ou ‘11“11102 0p nmgsnmmm 11.1110 BI 0p

[12111-93 01.191013. 0011151111141 X 00111? X 001.1” [0 110;) somemdnom sapgedsa
soI anh Inu gxo 0111911130111191111: [a ‘sogdmd upmarde K exqmou 110.1

1013111130 01.10ual uenf 110(1 [0p Bl :1111111‘ 1100 up 119101211123 91 11211111
11139 01110111131510; 0A111u110p 113 05011} 0193 13 011100 21291.1 n9 9}) [0 1100
‘19110 ‘01119131011100 ‘euwod 113 0p 112111} 10 uoo 0111-11103 0p pmguaId 113 01p
3[ ‘33101015110111 l3 uggqmm OPBAIBS .13q up 03009011 “9111003 011111111.)
1311110030 02111 09 ‘ upsaq 0p 01110111 11] .1011 0101111.“! 091111 31111 “01511113
0p ugpmqns 12'] '0p0u1 330 9p 12111100113121; as [120153110 11910309111100 0p
00313 opemunxa ng 'ngJo Ii pnpglmmmug 1290 9091210 and oppqo 10p
21m 11:; 30101111131129 Eeqmles so[ 01091011113010: [0 :0-110119 1211191111 11130
110 0p1py10100 ungqell “3011111! 0 sopnmdus ‘uenf 1:100 2: 0151a

0112111291 0p 12; 011100 :nsopolr} uppmles ns
.
0p BI 9;; ant. 111.1001 111 up 11011101151111! A' 801115110111 30[ 0p 1110111321111!)
4112030 uglgmzuuge 1250 110;} 0019 01 sou 2C :BIOQBdSO [12101111 pnpymom
A 0143-19111: 113 1.1;) 911i: 9151111 0:311: 0:11p sou 050 10d 1211,1910 13111.1 nzun'.)

11: [1111105111 01.1011u1 0p 1125111 110 K ‘mleg as ‘asmuspuoo 0p 1113111 ua
‘HA 0111) 01991111 ‘oadwogs and K 0110nu 0p “.105 0p 01.11401) EISBII 01.108

.1011 A “[ogndsa {1111111110 113 0p 31([150111111 u010110d91 0mm) 01.103 .101]

�,_

-

‘

.7,

.’

,, V

. w...

Vinny-mg.

,, NV“: _-.Yr-j_7v..,.y_. _.I_-rVJ'--1r':r1‘-'.

.—.:-:- , , “’1”

it: finge para poder eontarnos el espanto, 1a atrocidad de su aventura.
Este Don Juan descahellado, (lescabezado horrorosamente a] final, y
tan deseabezaclo desde su principio, tienc, sin embargo, una vida
relaeion con el legendario, euando, genialmente, Balzac. 1e hace ver

su Vida, a1 morir 511 padre auto 61 per una espeeie dc parricidio indirecto, desde la rumba, desde el sepulero: “an mirada, profundamente
escruladora —escribe Balzac de su Don Juan-— penetraba hasla los
principios de la Vida social, abarcando tan bien la tolalidad del mundo
porque lo veia a través de una tumba”. “Analizaba los hombres y
las cosas ----a ade~~ para poder acabar de una sola vez con todo”:
eon cl pasado, el presenle y el porvenir (Ios éxlasis del tiempo heideggeriano: la Historia, Ia Ley y la Religion Begun Balzac) . v—gAeabar
con el tiempo? Y a ade: “tomé el alma y la materia, las arrojo en
un rceipiente vaeio1 y no eneontré absolutamente nada: desde en-

tonces, fué Don Juan”. iFiat lux Don Juan! iQué eslupenda defi-

nieion epigramalica do esa mascara, eueneo o reeipicnte vaeio ai

que se redujo en 0351 luda Europa nuestm humanisimo Don Juan!
gAeabar con el liempo y mirar el mundo,- la Vida, a través del sepulero! Asi es. como el Don Juan del granvnovelista deI romantieismo es el mas infernal de todos. l’ero aunqne quiera espant.arnos,_,
horrorizarnos con su monstruosa atroeidad fantaamagériea a lo
Hoffman, nos vuelve a] gusto del Infierno dc marionetas, a1 mismo

en que- tan puerilmente lo dejo Mozart (Ique “si hay que ser eomo
los ni os, Begun e1 Evangelio, para entrar en el reino de los eielos
escri]1i——, también para entrar en el de los lnfiernos haee falta
una eierla, o ineierta puerilidad"). Pero tal infantilismo generador,
no el mozartiano de nifio sahio

o resahiado o sabihondo, do ni o

viejo, sino el popular, el de los puelllos que lo fueron teatralizandu
desde Espa a, en Italia y Franeia, y. en Alemania, paralelamente a su

Fausto, [eommedia dell’arte, Hauptaktionen, Puppenspiele) hara posihle su salvacion definitiva; y llaala, por las buonas, no por (as males,
COHIO en el cuento balzaciano, su resurreceion; cuando no 511 peni-

leneia, su Purgatorio en Vida, eomo en el espa olisimo euento do
Merinlée. Eslo del Purgatorio, aI prenderlo en otras tradicionea populares afines, tiara e1 acierto dramalieo, lirico-dramétieo, do Zorrilla,

su enorme popularidad; y convertira e1 misterio teatral en Iit rgiea
representacion, en Espa a, por la moralidad religiosa que tau popular
0 puerilmente representa. El cuontecillo extraordinario de Merimée
sera la fuente de Zorrilla, aunque se fillre por la absurda fantasniagoria de Dumas, dc donde tomara su impetu o trampolin nueslro
poela para la conversion salvadora de Don Juan. Deserotizando a Don

Juan, diriamos, haeiéndole amar al Amer, para que lo sea humane;

Ilaeiéndolc dejar de ser (3] Amor para hacerlo e] amante, y, por eon-

siguiente, e1 amado. For ease le salva la mujer, como a Female: esa
eternidad femenina del amur que en nuestro extraordinario misterio

popular (13 Zorrilla eolma Ell mayor aeierto poétioo cuando Dias
—protagonista omnieiente 6 invisible de toda la ohra— aceptando
e1 endoso de su propia responsahilidad que Don Juan 1e hieiera {ide
mis pasos en la tierra, — respnnda cl Cielo )7 no yoi], reminiscencia

7 120 W»

:V"-

"—2.4”:

nah—'-

�[Z[

1

111101 01111 09.110011 11101111111 11022.1 1111111 1100 “0.1110111103111115 .111 [10101111110111
111111 011100 0001111111 01 09 1111030111 111 111101 01111 ‘001 0101101110u01 1200mm]
111311111111 01111111011011 ‘01111 10 “111111111111 11001) 011111011 1111 1S '0A1A 1311101110111
01111-1 ‘0]1101111111111 ‘0011111u011101d 0111's 50 011 1111111 no” 1101111090 1111111101;
011 0.1111 10 0111) — 11111 01) 0%111111111101 1111M 20101101111111111111101 1111011100
0 11111111011 1111111 01) 1111111001011 1100 i11111110 11011031111 01) 1150111111111 u91z1111
111100.111 110:1 ‘01110111111311011 01) 2011111111 1100 501111111111 “3011111011 301 011
10.110.) 111 ‘10111111113 10p 111111910111111111 111n 11 111 00011111 11011 “11010111113
111111 anh ““111n11111 01 01111 0.1111 1011 — 110111111011) 10 013110111 113H 11211.1; 01
9011 11 0111101091111 01 01111 1111111111101111101 11111.1 111 011 “011111.111 1011 11111111111a

011111011 1011 1111191111t :111111'31111011021 11150 591101111111111110 3111301111301 812.110
0.11m; ‘0 u113111 11s 01u11 0d11'13 1111 011100 ‘011u1111 ‘111-1u0110 1111u0..{01 111 011
1111.10.11 11110011011 11110111111 11111113011100 310111111011 10 so 11111)?

11111111130111

111 v 5.011111501101111 011101111111111111111 1000111111 A .105 115 01101 1100 0110110111
9011 01111 1111131110 111110111 .1 011111 10 0130 30 0M? éQT‘IEQOdI"! pep-010$ 011
1111111 011010111403011 ns “0111010010921130 11111 11211010111110 01 01111 100011111 uu

.1011 ‘10s 01) 110131111 11 11928.1 111: 1190 110 011 A? '.111.1 01 110111111 011011011 111-1
'-‘0.101 10 um 0.10.101 10 011100 ‘04111u01s 0100 0111111101111 111101111 011111131100
1113 :1111111‘ 1101] 110 111011111111 1011 011-13 111111110 1:1 mm 11130 0 9010 non
11190 :1100011 1111.110 111110130 ‘0103 11:1u11u 11100 011 0111111011 1111 '01111190 01101111
01111 .1011 ‘0109 11190 0111111011 10 111111 .1011 113011111111111110111 0111119 ‘(1‘11011111
111 011111 01.11110

1,.

ufmu 111 011111 ‘1011111 101) 1101011101103 111 311111 0011 111111111

-1111 1111111111111 1150 :11111'111111011 .1” 11.101111111111101 1111110103 1150 11130111110 1111111
1011111130 011101111 10 0011) “1111111111 1111 K 011” '11111111 1111 110:1 0103 01110111111111
-1u1_1:.111 “01113 39011119113111) 18019110111111 3013111 8118 11 01101 13110111 01 as A

11.11109 as :011131111 19 11 11131111 09 011 01.11111 11.11111 1111111 uog 090 .106 1111111111
11011 0p 001111 ‘01011111 011 1111111 1101] '011111) 11111111111 01 ‘00110011 .1014 11-:
up 11111111111 11 1111110111111 ‘111-111110 ‘1111111111103 1111191111 1190 01111 901 :301d0111

11.111 11 11 0111011 113 1100 111 110 09111101111001 1111111 “1111111101111 119 911.1111]
011111111 011 111u1} 0101111109 10 ‘1111111111 111110.111 11s 01) 0111 011101 “3111101111 31111
10d 0.11501 10 0131.101] 111111 .( “1111.11.11 3000.1 011 0-1u11u0901 “90101110011 “111011.11

11.1110911u1 Bun 1.11u00 6111111111131 11 10.11011 30111011 01 0111111110 501111 50101111111
01 20A [1111‘ '01111111111 0.110 110:1 0 00111111111111 01111011111319 0111011 1111 1100
“named 111 ‘11100110 01 51011 ‘11111111111110 0910111111111100 1:19 01) 1111011111011 2111.1
111 011 ‘90 0130 ‘u11 113 01) 1111111 1100 11 0111111111113 ‘0u191011111211101 111.1

‘HH‘JUOdSDJJOD 01 01110111111sn!‘ 11111 0111) 1111013 111 K 11111111111101uu1
111 ‘ogumm1L mmf 11-1101 :01111101111 21' 0111111011 011111.111 119 H110 “111211110111
11.11111 L10111111113 1011 11111105 11.111311 11110111111 “05.110011 111111011 ‘0111111u115m 111
-1111 “01111111101150; Seumuuam 01 “111111111311 u0 “11111111011 ‘1190151101 1111101113
41111100 awn-19mm us 11 “111111.102 011 00110011 01.101011 10 01111 1100 111111101
111510011

011110110

111

.1011

911111121u11u11111

‘31111111111019111111

‘sepmmq

0111)

1111111 ‘u111101111 “u11111' 11011 0111101111 011 0.1111 01130.1 10 110 01111101) 1111 11.1110
4111111 111110.111 us 01111 “0111101 ‘31::111u111001 5111101111 881 01131111111 111 011 111011
110113 10 1100 ‘11u0pu00 01 0111) 1011111 10 .1011 “0131111 .11 011100 “03011111111119
11112.11'111n1111s 111 01) 01d 11:” 11111111111103 111 110 :0111111011 111111111 011 01111 11:1
01110 0111511111 1:1 110 uunf uoq 03111111119 01101111 11-111 K 111111.11 901.111.1111105 011

1‘1,

11.11111 ‘nxns 111 11111011311115 111-1 11 0111111110101111100 ‘1111111111 111 1111 1111111‘ 1101]

11 111101130 01) 111011.111 111 1.10111 111100 11 0111101100 11—29?“d1) 0101111111111
11 — 1111 .1011 3011] 011111111 01 0111)!” 11110319111151 11211111] 117 110 011011 011 101.1

�filosofia, es deeir, vivo filosofar, 5e n05 antoja una meditacion de

Don Juan; al menos, toda filosofia fcnomonolégiea, El idealismo dialéctieo, deadc los griegos haata Hegel, a adiendo a Marx, huhiera p0dido deeir también lo mismo de una meditacion del Fausto; a toda
filosofia idealista o raeionalisla (repito que ineluyendo, Imr serlo, la
dialéetiea materialism del marxismo, eomunista o no), podria amnjarsele el filosofar una meditaeién del Fausto. Don Juan 3/ Fausto, separados y juntos, proyet‘ttan su imborrable sombra sohre nueetro pensanliento mas aetuante y mas actual. I’ero a ninguno de 103 dos eonviene saearles do quieio --»~del quicio poétieo en que los apoyaron sus
fieeiones dramélieas-—— para volverlos a] revés, haeia atras, dandoles
una especie de oscura Vida mftiea placentaria. La poesia mata siempre
e1 mito: y lo mam también, como dijimoa del hombre euando mata
el tiempo, para alimentarse eon au sangre. En toda auténlica poesia,
eomo esta de Fausto y de Don Juan, percihimos csa milieu reminiseeneia; y podemos sentir en ella de- qué. modo euando una pocsia nos
sabe a saugre es que nos sabe a mito; aahor que es 1m saber ineuestionablomente problemético como el de la fruta del arhol prohibido.
Cueatién en Espa a es sinénimo de pelea, decia Ganivct. La cuestion,

Ia pregunta metafiaiea heideggeriana del apor qué ser y no mass hien
nada?, con su reefproea vuelta de hoja: gpor qué nada y no 111515
bien ser?, radicaliza eseneialmenle a nuestro Don Juan, porque se
hace, en é], su pelea; por esa cuestion metafisica, ontological, por esa
pregunta, pales; nuestro Don Juan, respaldado por u‘na mistica de esc
signo y por una piearesca dc signo eontrario, ambas easlizamente espa olas. Tres Don Juanes simultaneoa, al finalizar en Europa cl romanticismo, nos interrogan, yo diria quc tan fenomenalmente, de 658
Inodo: el del Diario de um seducmr, do Kierkegaard; el de Lenau que
vuelve a rccuperar fuera de Espa a e1 nomhre de su gracioso Catalinon; y el nuestro do Zorrilla. De Kierkegaard algo hemos dieho ya
a proposito de an interpretation seductora del donjuanismo ('afirmacién eslétiea dc la Vida}. Del Don, Juan de Lenau eonviene reeordar.
eon an fecha, en coincidencia exacta con la dc] nuestro de Zorn-inn,

184-4, que tau solo dos 0 trees a os antes habia apareeido en aleman la
version (:ompleta del Burlador de Tirso, y que su leetura determiné
ya direetamente en un poeta extranjero un eonoeimiento de nuestro
Don Juan, sin filtrarlo por las arlequinadas italianas y franceaas, ni
por su moral superaeién de Moliére; lejos, por consiguientc, de la
uuisica mozartiana que eneantaba a Kierkegaard mas que una flauta
magiea. Pero Lenau hizo a Don Juan féuslico a fuerza de haherlu
querido Inacer, o haeerlo sin querer, tan infauslo, reflejandose en 61
a 51' mismo, colno los otros poetas romanlieos hieieron, hablando por

su mascara. En doa eseenas eulmina este fragmentario Don Juan de
Lenau: dos escenas finales. Como tamhién en una expresa omisién
signifieativa: la de la Estatua. Poeo antes do morir y do vuclta del
cementerio, a] eruzar el basque, don Juan escucha un canto, y ad-

vierte al cantor, que es un gallito de la. bruma, simholo natural vivisimo del amor en eelo; Don Juan, apiadado del péjaro que en tal
estado donjuaneseo o erotica do frenesi sensual puede ser féeil presa

—122_..

�—‘£Z[—

-u! o ‘ueunj us 01110:) ‘n-1uuumloaJw “12111911199 opus-drug“ un :oomgnbs
ugs “solmnwu sofgq 9p .IOlDIlPOJd Luz-.17} uu agonp 013ml) fsone

sol

DP 93311 1i 9:)“; as cums ‘eopd up 9.1d 1111 E—neua'l ap muaod [3
us ouma— ‘Bgntmq 9p 0.1d slualsaxs an 039 Jet] ms magqap mmf
[ma 'smnemo 91 an!) .mpemuu omsnom 0 mum [3p opyuas [muld
[13 .md ‘amammuomdn ‘o-lum asmzpnqm 0p 122.1911} [2 ompsqe o[ no
rule: anb “[Rnxue ‘eopgm ezgmd mm 110;) nappy 'somgn cums ‘lnpgu!
09123119 {91) pnpgsanuu "l apuop up :Bpuge u’asap Elopugfep ‘01;t
BI ‘Bfop BI 11 Jofmu B[ E [211101 font-E [3p 12[ omoa ‘eulunymp Home
{a 119 [pp peppseo egdmu use 110:) aamu o[ sou "uynuuon "I ungq
39m fmumnnsgaaul [IQEDHSIIGS 81 up osorudnlmx 1m omoa “PH-[1.102 no !u
051n 119 gu elugd o] sou ou ~“saumo an new u92moa [an-m [ayi 9p .10"
e mummy-mas A uggsnd us 1C BulIB 3p opq “S *suuzmm “GI X 90.13m
WI 113 alumnus 03 10:39:15» ompneyouolsgxb 1:) BJBd an!) o[ Ssuonm 8]
3p K 1mm; [up [EJ111211 ma] alqop ms 113 ouemnq JgAgA [3p mmuozm "I
1109 sopnzgmmmn} amauqnn ! uuozamd sou sop soI snhunv 'oglouaL
mmf HOG [09121183 onsanu 9p [0 mm Jim anb Dung npnu ‘msnnjug 0

nagging} sonata 0 gym ‘uenf HOG up mygm-nf 3.13:) 019111: mag iopmedn
I” (uqluou [up BA 3115 o[ X! Imqmou [e auloq [up In an!) 01!
1593;; an 110']
'“snagad 01:13n 18 two I
snxgw mpagd"

IA

'uenf uoq oopuguuu
3133 “sepgunax magnum} sns 32pm mun ‘BHEuIRJ us 3111:; 3.1311“: pale A
'Bpedss us 1100 853912.11}: 1;)a 9111) ‘opnusap oqood m? ‘01)!811‘8“) anneal
mgmwnlmx ‘opaoaqu A ‘omm: [a 110:) OM02) Bladoosa “1 mm Jopnzna
adao: um ‘anmoupluoo us 3 8900A 3:2;a .mwm opgpod ugqeq 0111) HI
uoa Bpedsa BI 131g 9p og npalqns [2 spam; ‘nm 3p same “odtnap
3p 331m: opm [3p unnf uoa .198 SP Jefep ugs ounm egdcud us .1011
almonq npond Du oruoz) 019d 'nppgns as unnf uou “0133 31) syndsa
'saluagpuodsanoo SBJPL’UI sepeuopueqn ans 9p sopegndmooe uemesald
as gnhn :mh Ii suxmumm sesmAgp ans 3p somqeq ‘uenf uoq 9p so ll
sosomumu 901 GP Bpe on BI men-3'1 up Bmuod 313;) no “ammonium opp;
4q11 opnd Izlmgmdsmimrs nuoasa eun ua npexgdsu; “anb [Hug usaJd

.14.

403 B[ so 1215;; A 'mogsgnh omoo usmppgns 9p 991m: gauagq ans 90901
galopugfap “mustangs-1 130m] and sqopugoommo ‘supeuopueqe szn
meme 5113 B eunuo] us Jefap mogul) K solungmgpjmum aways uenf uoa
9153 2101113911) upnnaJ ns 3p mamund BIB“! 1:] 10d BAIBS as anb fuenf

uoq B mum: e ‘mmmm npnpnq nun 9p (upte uaA oueuuoq ua ‘ngum
:uenf HOG .Iod EEKDA ‘muruq 1)} 3p 01,1n 0.110 [3 10d uguaA —;o.mf
-l}d opnuam Ant-- oanfgd 0.110 10d B§uaA 23A 913;) Jopeznu [3 019d 'auod
-o.1d as omoo olopuyl ol ‘uppx BI pee QIJBAIBS and almmndsa 99 me.”

‘mpmmdn as osoxoum 9111mm]! am By sub .IOPBZBD [9p ‘a-uomu BI 39

-;1.-+..,.._-'_.- - .

�direetamente, como erotieo eelestino lo hizo Unamuno en El hermrmo

Juan. Pero Don Juan no puede detenerse en eso, no tiene tienlpo
para can. So tiempo genuinamente juvenil —-Don Juan no puede llegar
a viejo sin dejar do serlo; Don Juan viejo es una triste earieatura
de Don Juan- », es liempo (le semhrar, no de reeoger. La unica eoseeha legilirua de Don Juan es la de sus frutos de muerto. Su aetitud
vivisima ante las eosas no puede detenerse en ellas; no es su posesion
y goee voluptuoso lo que quiere, sino su pasajera superacion; do

aqui, el aplazanliento sueesivo del que su tiempo es, mas que pcrcce~dero, perentorio ( an largo me lo fidiSI). Don Juan no quiere reflexionar, no quiere filosofar: ni siquiera existeneialmente. Es incompatible con 01 pensamiento disenrsivo, eon eualquier manera de razonar que no sea reveladora, apocaliptica, evidente. Prefiere dar una
estoeada, a tener que dar una explication. No eree que dos y dos son
cuatro o llaeen eualro, eonlo nos dice en su farsa de Moliére: sino

que dos y dos son dos 0 son uno y mm, o uno y otro, 0 mm y otra;
aunque l'iagan, o pueden'hacer, tres; porque cada mm as cada uno,
eomo coda quisqu-o y como coda cunl. Lleva Don Juan la Teologia
eatoliea en la sangre —eonlo el pueblo espa ol en la lengua— y se
le sale por los ojos mas que por la lioea: aunque ni sus labios ni su
eorazon mienten jamas. Si Ileva el eorazon, como nos dice, en la earne
viva, es para respirar por esa herida sangrienta de su alma. Don
Juan dice la verdad llasta euando miente. Sn preeipilaeion en todo
es luzliéliea o faelonliea; sn imprudeneia, conlo nos diee 61 Evangelio, es de hijo de la luz; eomo la del Semiramis, la donjuanesca

hijn; do! Aire de Calderon; y quiere, eomo ella, morir del rayo, no
del trueno. Ticne la veloeidad de la luz. Tiene, como la bala del famoso enento, su malicia on esa rapidez o preeipilaeion volunlaria de

su ser vivo; no en la involuntaria fatalidad o destino adverso a que
pareuen inelinarnos los aslros. Lo malo no es la bala, decia (:1 andaluz tleI euento, aeercandosela a los ojos, al oido y a la hoea para
eomprol'mr su inofensivitlad: lo mulo no es la. bale, deeia, 10 male es

la. prise que true. Lo malo de. Don Juan, hasta para sus mismas amorosas, enga adas y desenga adas de amor, es la prisa que trae, es la
prisa que lleva; su relampagueo atronador. . . (“A las nueve en el
eonvento — a las diez en esta ealle") . Don Juan es mm bale perdida,
Don Juan es un trueno, Don Juan as an rays, para la imaginaeion
popular. Pero Don Juan es llijo de sus padres y padre de sus hijos
posibles: porque no es un lramposo onanista de la sexualidad. Y
si no sahe de las mujeres lo que diet: que salio 0min, eonlra lo que
opinaba Antonio Maellado, es porque no quiere ni le importa saber
nada de ellas: ni siquiera cl sabor; nunea le tome cl gusto a sus avenlnras. A vetoes, eomo en la comedia del Burlador, le basta con la hurla,
con el juego, sin eonsumar el aeto carnal; deahonra con el airc, con

el «(:0 ealumnioso que le oft-nee, tan generosamente a sus burlas, la
mala voluntad de los dermis. Porque su voluntad, por serlo de veras,
nos pareee que es siempre lmena, sin vieio: un querer (le verdad. En

el lenguaje popular espa ol querer es mas que amar. Y se dice al
querer de amor tenor 193;. El Don Juan do Balzac que niega el tiempo
_ 12.1. _

�.—_-——.“-I..—__.-h

”a SZI —
519110.115» so} 3p 21:] 1:1] 0 A '3010pnsnun 3011011111 sns 0p 5121112159 salqgsr
41111111 5111 1111111 ‘011101111201190u12l0ut “upgn ns 99 pnp1901119d1111 epnsed
BI 1100113 HBl‘ll‘ 1100 11111111 gems-111ml 31u3111 121.111 111.{a:)u00 0p1pod 11;&amp;121{
011D 3330111101] 911m SBI 0a! 30.11931 0p 12110050 alqewdmooul! ‘BIHJJOZ

9212.11 onb 0119111011100 10p 11110050 0m1[qns 1,1 119 ‘ouanut .IOHIl-J us up
mmlndas 121 0p 01d [12 ‘ozonos 1111 no ‘110213100 [up “[2111; [3 “1210.11{ 01

0111) B[ fempepmn Bfo uoo 0 nnsn ue 115 as 11153 ‘1112111' 1100 011901111 3p

Bgmulos 1111191111 BIIIIB [9 so ‘050110131111 01110111110011101190 390 ‘Jolquuu
093 "$011.1 “0“] 0p 1211130113 BI 110,1 “01.113110 113 mm ‘3111130 [18 1100 3'1113IIIRS
-01.101s1u1 13111111911 01({111011 [a 0111) 3131110.L 011mg 11100;) 9011 ‘opg1e[ 11s 1100
119211100 [0 ‘aumu 1211591111 110 “01110110 0119111111 113 01110101101 anhxod
'01u0m13013‘0[
«11110 30110111 [B

:olws 0p ‘zan [121

{114111.110} 511111 13[ K!)

‘RJapcpJaA

12101112111 1301111} BI £11030 1) 913191113 00111 ‘31011195 {0}) 01111111103101! [9 011100
:oxins onqd 011151111 300 99 11311111011 oputu [B ug1qu1121 111.199 0[ “-0011;
1s sand Euvuf “0G ‘00-111 on and ‘01du11 “olnpgu0u1 [0p i1w12u1111l um
gum-01111319101211.1011 1i “12131112131911 amp: [9 110 01111151111 [3 12111111011 :qmon
anb [015121130 olq'aud [a 0011: “—211115111193 pnpgupl 115‘ “031111 -- “1121110

«1121.11 0110191111 (Linn 9p 2011121121110 5010 I“ 21011115.r pp 011133 1111111193
5 o_f1[.I ‘DJPL’d 5010 [H "6111.101131] [mnf “0U 0p 301G [3 ~ . 111011011101»
Bl 9p 501“ [0 so” uni) :9101101110l0 121 .101[ “11.111100110131111 11111.11u 12[ .1011
up souan sofo SUI 12 (£53113; 0} 0111
‘mmf uoq 01111113119111? [up semp
051111 mm!) 39111190!) 3011115 90p [sleunqap as 011 21,11,111) 122.1911} 12150 K
Layman 1:[ 110 501G -——- 05.1111 up 1219911100 12] us 0:11p SI 03— 011011} 2011!
53” '911011111 BI us 3010 12 12113053111110 :11 and: 9.101.85811 [11111111310111.1101 121 0p

119111111111 asopuypnq fopo; ap 12111112 [:1 nos 0 11111112 [up aswpnq [8 12.111“
421p 1131111111130 119 10d fopewnulapuo 0 oonguouwp muagmpafamua 0
zsfon runwumxd 119 .1011 :0111111110.) 0l .1011 91.11211: 31 113111 51ml fpepumu
-1u13 ”110.111? 113 10d 01001150 El 01: 111110111 011119-0111 [3 1211: al 011 [1210111
pnpnylcsuodsox n9 Eumll' “0G amndIn-J so 00011111121 mopmnua 1191s
4111 1250 sq ‘31;q owsg-qamu 93ml 011 unnf- 1100 mud '1011112 pp 0011110
«1119-11 A 03131} 011111311123 01110.) supeuogsuu Baum-01110} (info 301 B 030.111
-x0 ”I 01.103 3p pepgmln ugs 110111001190 111-30 anhume qonm [-3 110-0
1191;11:10u-a 121 .1011 111 “101.1112 .10d .10!'n1u BI no.) 111 Eln'1u0[)10-ae 0110111 0p
9111) 313m 0x95 [13 B[110111A as on 311]) ‘511u11211113 “PRIME-'9‘ nun $010
113 mun 011100 ‘nppx 119 2111111 :011911111 Bl mun 011100 Home 1-.) 011111 “olos
0111111011 .105 so 311!) “-9.111q un 0199 3111111011 I3 .133 3p 1:1 'pep1l1J1A 12.11111
1i 12110111111111 119m 1:1 39 1101113011 A 1111111 uppnumouu ‘51) 011100 011101111211

«mu-030] 0pm.!1un g 21p Jefap almnd 011 050 .1011 K §(0unuum 12.10119
0111) a[0.1d up 011111010111 [:1 'J Jeludod 00111115111 00111191111: us 01.10110L
unnf 1100 up 1:111:11e El 110 0111:1111 01 "010111111: 9p afeuosrad 03011113} 1111
no“) 01110;) “JIBIIJBA 91nd B[ so 0111) ‘SRJQA op” 10.13111) 0153 'so_[1q .101”;
10.19111) :pepneuopm 0p 011 A apps 9p 110110.10 12101113101103 123010 “121111

41113111 “11311111113 ‘ngauauanb ap qop as 10.10111) 39;; l 'PBPJQA 0p 10111211
440 10 13.11211 ‘53; Java; so 13.13110 '(tmnf “00 B uuapuoo unb mope znf
0-11m 31 0p RI ‘i‘l'luallIIBptlS 1211111112190 121 “new A'QI 230 8 01111111121111
011113" 01 “oapnod 01 0p Bpudmaa Bpuopludspnf nun”) [13.10111 1110'}
01110;) ‘110011 99 1131 01110:) 11291111111311 n 0111 ”l “31.10151.“ 01110:) K 119131101
011100 (.IEHOAJOCI .-{ opesml ‘0111050111 ‘souupa apgsq 813131119 3115 us)

-.

—

.1...“

--.L-__' __-.‘.‘._‘._.-—

_—

_u—

�"‘ihormosa nocho, ay de mil”) so lamenta Don Juan do 51' mismo,

volviendo sobre si, no para pensar, para reflexionar, sino para sentir,
para sentirse dolorosamente: para verificarse por el dolor, por el sufrimiento; para verificar por ellos su presoncia viva, la materialidad
de su Ber, Ia materialidad de su tiempo que se le escapa: que
so lo escapaha en la Vida y ahora se lo quiere eternizar en
la muerte. Aquel largo desesperar que fué su Vida (“jam largo me
to fiéis!”) se le va aeortando de nucvo ante las miradas inmoviles de
laa oataluas que ocupan esas tumhas. “gMagnifica es en verdad la
idea do tal panteon?" “Su buen padre empleo en esto entera la hauienda suya". (:Buen padre e] de Don Juan? gBuen padre digno de
tan mal hijo? gPues es piadoso modo de hacerse reoordar por un
hijo, ponerle ante loa ojos, ante loa pies, Ia tumba ahierta, rodeada
dc todos ans acreedores do nluerte que le oxijan la suya como pago
do la que les quité? Si ellos tuvieron huena Vida, major es la mortal
sepultura que su padre, con (:1 dinero do so hacienda, lea regalo.
Y asi exelama Don Juan sinceramenle: “imagnii’ica es en verdad la
idea del ta] panlconl” El se la hubiera jugado a una outta; poco
mas o menos como Pascal. IBuen lll digno de tan mal padre, Don
Juan! Per (:50 se dcsenliende tan generosamcnto de esa herencia palama, al parecer eternizada on mar-moles vacilantes. “Son platicas dc
familia", de las, qua, siguiendo su propio consejo, no debemos hacer
mucho caso. Pero entre esas estatuas hay una v—Lope dirl'a do alobastro y viento~—- que asumc la atencién de .Don Juan: es la de la
tumba do so amada mnerta: “marmol on quien Do a Inés — en
euerpo sin alma existc. . .” gExiste? zFenomenal Don Juan! Cuerpo
sin alma, Do a lnés le mira desde an tumha; a osa turnha, a esa

piedra, pido Don Juan oidos que le escuehen, que se apiadon de su
dolor: y lo hace sollozando. La tension del dolor, uuando so n05
hace insoportablc, so rompe en el sollozo, que es mas quc ol llanto.
En el llanto, en el sollozo por el que se rompe el dolor, se encuentra
el hombre verdaderamente eonsigo como can an antipoda. “No es en
el instante del sufrimiento —escrihe Levinas— donde todavia apoyado on e] ser lo tengo eonmigo, siendo todavia, como soy, el sujeto

.
._
‘_._._
.
b,“
_.

del sufrimicnlo1 sino en el llanlo y el sollozo hacia el cual revicrte

e1 sufrimiento haeiéndose tan puro que no deja que nada so interponga entre él y nosotros, donde la suprema responsabilidad de esta
asunoion extrema se vuelve on suproma irresponsabilidad, en infancia.
Eso es el sollozo y par (:50 anuncia la muerte. Morir es volver a est:
estado do irresponsabilidad, es haoerse la sacudida infantil del 50llozo". Palabras admirablea para Ineditarlas, aplieandolas a esta conmovedora cacona dbl Don Juan Tenorio de Zorrilla. Don Juan llora,

solloza, ante. la aepullura do an amada, so irresponsabiliza infantilmente ante olla de todas sns culpaa pasadas, por oat: llanto, p'or esc
sollozo; se haee inocente (301110 on nifio (eomo hay que hacerse, seg n

e1 Evangelio, recordéhamos, para la salvacion celeste como para la
eondenaeion infernal). Y a1 pie do la sepultura do Do a Inés, del
euerpo sin alma do an estatua, lo sacudida infantil del sollozo lava do
aangre1 con 01 llanto, el alma culpable de Don Juan. ( gY qué olra cosa

MW“—_‘Ml—M._—'l—_— _.....

—l26—

.

.._....

hr",

�m ---

_

:Lr-alhs. _

«ugpunu-ap ‘ountueu of“) GI onb ‘sopgruapadwa soxpnd soI 9p olosdse
339 opngpmsa mumseq opp; eq on 01113 03.13 '(npaw op manna [a 1m

moms-12m [9p AI Euumwd .wuua: [9p 1018A 1'.) OPINIBP'HOD '[ap oopug [0p
npumiaI BI 11.) SDIIIQPJOQBH) 112mm 1i 090;?)s annuals opurqmd 913m
slopuyp K “01.1mm: Bl A” .Ioum 13p “sop 30.110 sol us awamnnyymmp
esopup aum $03.1! .L ua Opnzoqsa 25 9111-31 3150 mmdnom n {wagon
as 121131.102 my apps uni ‘egonnsuom amaumpnzguemnqsop menf HOG
us pepgumled A tugging}; Bun souopuymosmd A opguss us ant-am
«121911111100 opungupug ‘mumm us 113 925mm Ol 11:11) 022mg 8 pdeaso 9|
as on 0a '993uHJJ-011rznmg mlmnun} uussugnhopn [a 0193 oppouoa
JQql A' 051! J. ap [ngmlsa unnf 1100 [a mygow moom‘m npgpod Iaqeq
on .md Esopgumpsdmo 53;!d 3053 ap [3.10111 5 HD!U193 nunpmm 2|
11:) msgeymdsa ‘auguow E' aosu O[ as ‘soyounL salogedso sonsonu no
omgsnegouesa ‘ptnummd BI 3p 12:11:91 0133 '0pmu 9[({!.l.131 um 9p ‘opaq
~25 ugs “amomeonqyd olmmosemuasa'rp A :utmf uoq e spawns OI omoo
zu uns ap QJpnd ogdonl as B BJpsgd hp Ja-aouoo 93 ‘eupnd 12mm 011 .Iod

‘expagd El up o q ms anb 10311 omgsyqanm ‘oqomn A mummnsgamd
‘mpayl ‘Jpap sa “OJpad so :uqumu Mina fsalmmmag 3p selemepan

[a ‘sona ap nun 335p Sou a" - 'goouoo on mm anb — mpogd n[ 9p

ofgq K05 0i” 'solgspdxa sol B eggs K 235p q

[9 us ageds

no Hq

a?“ 391 as alpagd *0} 3p sof-gH IUOJQH} o[ 19 BKBA 3;! “sons op aluames
mogam

so“) son as “‘Ieayd 9p saxqmoq 3p Jed an BKBAI” 'em‘uns

an.
:T-OW
"

egdmd ns 9p “orgq us op .m ouzu mad sons 3p can A Supp us 30pm)
"HE-”9d 81‘ 1190919119 ‘pepagd ups ‘Joum ups 9:11pm! sop 30199 opmmo
‘snasagmum Qua-[moss 51210n1] seI 9p 31 gamed sou nugnoz 9p [ngua
noggod ugpgmul Iegouomop n9 3p 9011139711q A son] 9p sauopnoggglnj
éepy. n9 3p Batman! ‘epp no umqmm noun} 01 on 0:49;":
somysgc

39nd? isequml ans opsap “600ml! omoo ‘uenf uoq alqmllnn [a [112113-3312
an!) 301 BJpagd 3p 213.1d soamuadsa 9110! 1310111 muamlnuognm .md

‘mugaygsn! .Iod ‘pzumjug :amomnmpsqe exqulnd as sub :11;m 53 mi!

:093 smupup apaml ops ‘Bppl 121 up neomndse elopezglmed ‘53] 121
up mgppn!‘ [P.Jom v.1 .wd rapping-139 amamwpos 121 “mp9c up puma
«Jo-1nd BI 93nd 'ugzm uoo L 'mmmmr 0.1199111: 9p ‘ngog al ‘esopugd

rim.
x.
as
-

uggsnd BI sluummsnf naamns 9n!) fall”); 33 MI! 03:) .‘ ppm; 3-3 1:5! anh

up”) 01 {Isopmgd 3-; sub JOP‘EPHBUIOD I) upeum us 3p 0.1d 1219 El ‘Ieumg
-ug gym a] “upgumpodula 99111 B] “sens op nun 09;; 10d ‘o1undsa us 113
snpnzugaomug same-199 smopezuusum sq uaqns OI on 09:) AK “upodpue
ogdcud ns ‘opom ass 9p ‘ms 2 ma a“ Japod and 201135: op .112!s BIQRII
‘Iopuoad o alqedlno mqmoq 0pm mum) ‘Jas opgpod opaqnq 10d 2011191

_*
I;

:I'E‘.

01.13:; 10d lal‘ 110G .193 3p opefsp 31{ L 'opmqns 3219:) BK unnf uoa
“inanqndas m us opuemu
ucnf uoa a 9.15m anb am)
‘um 80.1159 30[ apuop 10d
mnqoue was ap sun 90!“ un Kim K”

:“BJmIB HI r: 20A 239 12%;.“ -—-aguI Hgoq 81.1mm: BI 13 oogp
-——- upgpumdsap }1 9p sub so 15” ‘snnausa sn-s :senansa su[ oxanu 9p
umgm 9[ 01110;) ‘saouomn ‘a-umgg mmf "0U (__é0]ll'.)!lll!lll9d9.l.l [a 53

�dolos en el Tonorio do Zorrilla. Padres empedernidos, Inucho mas cu]pahlos, por sorlo, ante los ojos do la Gracia —divina y humana——, que
el culpabilisimo Don Juan; quien nunca hubiese ronogado, (301110
(3.1103, impiamento, do 311 propia sangrc generadora; do la naturaloza

y figuration do esa sangrc. “La sangrc, su figura — iba dost-onm vndo
y 311 natural”, nos dice Garcilaso de su cruelisima ninfa, helada on

piedra como castigo de su desamor, do 511 impicdad. El pueblo cs.pa ol no ha dosconocido, ni mnegado... do 08;: naluralcza y figuration
do an propia sangrc qua as Don Juan. Y Ila heel-lo do 511 fabulosa
ojemplaridad, por voz de sus pontas en el toatro (Tina, Zamora,
Zorrilla), moralidad y mistcrio religiosos; representacion ritual, lit r-

gica, on conmemoracit’m do 5115 muertos, y culto laico do 311 csperada
rcsurroccién;

celebrandola, mientras, por o]

milo calélico

do

Ias

:inimas del Purgatorio. Misterio do] alma coma e] de la Comedia
Divina quo canto Dante, y (1110 10 ea humana, demasiado humana para
no pocoa farisnos de la moralidad cstatufdm on csta lmmam’sima comedia do Tirsn y do Zorrilla. “Moralidad cnvuclta en fabulosa enso anza”, quo dijo Calderon. iY qué extra o, admirable aciorlo p013.tico cal do Zorrilla, a1 separar y diferenciar a la Estatua infernal do
In Somhra celeste, a la Estatua espuctral de Don Gonzalo do la Somhra
viva do Do a Inés! Es In. mrmo do. piedra, la condenadora, 1a qua toma
de Don Juan aquella viva en la qua este esgrimio cl hiorro honiicidu,
la mano do la ospada que le condena: y es la man-o do sombm la
qua It: loma la otra mano dc sangro a Don Juan, la del corazon, para
salvarle. V In salva con nlla. “Mislerio es que en comprension -- no
cahe do criatura", dice e] poeta. Misterio quo tiemhla. “Y 5610 on Vida
mas pura — lug. justos unmprenderén — quo cl amor salvo 3 Don
Juan -— al pie do. la sopultura...”. Misterio tembloroso dcl alma.
Moralidad nnmasoarada on so falllllosa ensc anza.

——l23—

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="497">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ca7efaa34d52bc995ee2198fbf80fd3b.PDF</src>
        <authentication>707ca6bb0eab735f04562cea550814ec</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3081">
                    <text>UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA

José Bergamín

Moralidad y misterio de Don Juan
"Lo que va del hombre al nombre"

(Apartado del N.o 5 de la Revista de la
Facultad de Humanidades y Ciencias)

862 3
Ber

Montevi oleo

1950

�862.3 RUI Ber
Moralidad y misterio de Don Ju

&gt;FHCE/110936*

JOSEj,BERGAMIN

I

* i

\

Moralidad y misterio de Don Juan
(LO QUE VA DEL HOMBRE AL NOMBRE) H
Un relámpago de luz
que el aire de sombra escribe.
Calderón

"—¿Español?
—Creo que sí.
—¿Su nombre?
—Lo ignoro en suma.
—...¿Y dónde va?
—Aquí".
Zorrilla
Sean cuales fueren las nieblas y tinieblas que proyecte la inves
tigación histórica sobre los orígenes seudo-míticos de la figura de
Don Juan, envolviéndole más y más cada vez en los relampagueantes
destellos de su original aparecer español, que lo enmascara, de ese

(1) Este breve ensayo resume dos lecciones de mi curso libre de Literatura Española,
seguido en la Facultad de Humanidades y Ciencias, en Montevideo el año 1949; desarro
llado así:
CONFIGURACIÓN POÉTICA DEL TEATRO ESPAÑOL PRIMITIVO,
CLASICO Y BARROCO
(Siglos XVI y XVII. De La Celestina a Calderón)
TRES ETAPAS.
Primitiva: Orígenes. La CELESTINA.
Juan del Encina v Lucas Fernández.
El teatro de Gil Vicente.
La Propalladia de Torres Naharro.
Clásica
Lope de Rueda y el teatro de Cervantes.
Barroca
La invención dramática de Lope de Vega.
Los lopistas y Calderón.
PRIMERA ETAPA
Las raices medievales. El teatro "como voluntad y como representación.scenificación
religiosa y profana. La agitación dramática española del siglo XIV y su remanso isabelino.
La Celestina como representación y voluntad significativa de teatralidad. Sus antece
dentes. El sentimiento trágico de la vida en la tragicomedia de Rojas. Su equidistancia

!Cr99J 0
f

�— ooi —
ap BpuapuaasBJj, •miaqn^ vtpatuoQ bj ap JEjduiafa osva ja A (•• -soaisig soj ap mpautoj
'Diiauaj sau¡ ap m^v^) ouisijBaj jg 'sopjvnQ uoq A opniyj jap vjpauioj bj 'sij^muy ja
:sBjqo ssun^jB ap JBjduiafa uauíBxg -uoisajdxa ns ap bjijij pspisuaiui a sauoianan^ij sbj
ap BAUBUi^Biu; BiaBpny 'oaiiBuiBjp-ojam omjijj •jEjndod og "afBnSuaj ap ojuaiuiBZBjajing
•BiiEjpiSBj A BsanSnjjod ^oujiuaaiA ojisai jap sajuaujaA sog svajüq sbj :oajiaod osjaAiujg
•bsjbj bj A Bipauíoa bj 'ojnB jg -[oXBjaj zapuauaj^j \tBipaj\[ pepg bj ap sauBjojsuy,,
•(osuojy *q) uojniBmai QjBadsa^jBqg,,] "BjsnuaaiA B.iiuaosa uopuaAui bj ap oasauBjojsuB
A ouBijadsa^Bqsajd ojxqray -ajiíaai^ HO P ouisiuiSBja :oubi]sij3 ojuaiiunsuad pp BOj^jaa
uopBnjig -[BAaipaur opuniu pp Bai^uiBjp uoi.iBaii^ijuoJ BAansj •atuaojj^ jif) ap o^%vat j^
•zapuBuaag SBDn^ ap ppini ojjBaj ^b ua oíaajsiui p A popipaom B^
•orasiaB^ndod A orasnin^ -Bisiiuaounuaj
opuuas A pAaipain Biauaasiurraa^ •ooijijbs X ojiSbjj :í4BJisnra bj ap njijídsa ^g?^ -^jouiiad A
joz^nQ,, •ttBiaaapad A Bujauíoa^ 'Baisnra 'ojubj,^ inapaoj B^ •owoiioyijj A vppvjj ap vsjvj
B[ X satnjvdsiQ sog • (aaaoj^ bj ep osuo^y X suasg 'Bfiaqaj^ ap soapoaj somouiíjsa^) "Bisaod X
B.iisnj\[ gouBdsa oaijBiunjp ouisijq pp uopiJBdy -vmiDvg aaa Nvaf ap pjjBaj DgojS^ Bg
•OAanu opunm un ap Baipod uopuaAui o ojuanuuqnasap
omoa oadoana X joijBdsa oj^Bai p ua Bjopsaja Bijuanjjur ns ap uopaaXoaj 'Bjqo bj ap
jinaAnC ouisixuisaj 'ajqnanpaají uopBaijiuaasa ng •Bipauiojt^BJ] bj ap 'oai)SBjd X jBaisnm
'oaijBuiBjp ouijij jg -sajiíBuiB sog "oasauíisajaD opunuissai X opunj^[ •—sajuBAjag ap X sapjB^
ap oíainf — '(^BUBUinq opBiSBUiap 4BUBUinjj1?) -SEfog ap BipauíoaiüJEJi bj ap pBpijBaouiut
Bpunjoad Bg •uijsap^ og ua oSanf ajqop ng -oiUBdsa ja X pspaid Bg •ajqBOijdxaui
pBpijBuoiaBjjt tis í (sajajpjsiay) jeuoi.ibj uoiaBaijdxa ns :oaiuioa oj X oai^Bjj og -oaiiaiEd oj
X oaip og •a^januí bj X jbui jg '(oXBjaj zapuauap\[ ap 'ttSBpjBj uoa Baauag 'm/i^saja^
D7J owsmbauas ng -SBjouBdsa SBaijsTjajaBJEj sng -aavadsaavHg ap X so^au^ soj ap Boijaod
anb ouBiuoj^p^D sbui Á ^do1^ anb Bistdo^ sbui
'o[jbju^aui pj 'o^ionpoad \tb 'jojnB ns soiuao^jBd Bp^nd ^nb 9p o^und
\^ BJSBJJ *OJB[IOl O0IJ9od 9JS9 9SJl9npOjd Opnd 9JU9UIB^
U9 'OUBIUOJ9p^B9-BJ8ldo^ SOtnt99p 9nb BjspU99I9S
^9nbB 9p '9UIJB^BJ^[ BIJip 9nb 't4B9IUn Á JBJldBO^ 'BUI9^JX9
UOIS9jdx9 BUn B^S^iJIUBUI SOU 9S UBllf UOQ 9p BJnStJ B^ 9p BJOpB[
-9A9J UOIOIJBdB BJS9 U9 OpOUI 9nb 9p B^9 U9 SOUI9A 9nb^od 4odui9Il
^9 U9 BT9U9pi0UTO9 B^ SOUi^j9Apy *UOJ9pp3 9p OUST1S Sd VpM ^'J A
B9^ 9p 9dOQ 9p VSJOUOQ VJ OTUO9 SBAIJBOIJluSlS UBJ SB^OUBdS9 SBOIJBUI
-Bjp SBjqO SOp SBJJO 9p S9[BJOdui9^ SBIUB9J99 SB^ U^ 'OSJIJ^ B
Bip9UIO0 B[ UO9 'UBllf UOQ 9JS9 9p UptDIJBdB BJ BtlJlS 9S 0S9I
•9jqtpunjUO9UI BZBJJ BJOUBdS9 9p
4XnBJJBJ^[ BTJip íOaitVOlf'lu^lS 9ÍnuOSUad OUIOO 'B9T^STJ9^9BXB0 S9Dnj SBpOJ
B '9J¿UI9IS BJBd Z9A BJOS BUn 9p '909JJO SOU 9S BOTIBUIBJp pBpiJBUOS
-XOd ns 9puop Bip9UIO9 BJS9 U9 ÍJBXJB9^ Bj(nS BI9U9S9jd B^S9 U9 UBUl^
-txo 9S JopBj^ng j9p B^nSij BUBUinq bj 9p sofojj^^ A sbioubuos^j sbq
•S09ll9J0diq S9^U9p909JUB 9p BOi^UI UOI9n99SJ9(I BUBA BS9 BJOpBJ9A9J
BT9U9S9jd BJOS nS UO9 9pnj9 'BJSI1U9DI9S Bip9UlO9 BJ U9 'JBJJB9^ BlDU9p
-TA9 9JU9pU9jdjOS UB^. UO9 4OpiUIJ9p 9}U9UIB9I^9od UBJ Jod 49nb ÍOS9
UO9 J9A 9nb 9U91^ BpBU 9nb 'UBnf UOQ OJ}S9nU 9p BJOUBdS9
bj b ou^ns 9p sgpBpisojnq^u S9jtinui 9nb sbui u^pBUB ou 's
SO9IJOJ5JJOJ S9U9UU9^ SOSnjUOO 9p S9JB19BJ S9pBpiSOjq9U9^ SBJ U9 SOpip
-Ji9d SOU9UI O SBUI 4SOlJBpU9S9J SO^S^ndllS SOJ1Q '9I9IS A Z9ip J9p BJOU
-BdS9 BipOUIOO BJJ9nbB 9p OJJB9J 9p SBU99S9 S9jqBJIUipB SBJ U9 4OpOIU
9S9 9p 9JU9UIBaBJ0 SOU9SOpUBJ9A9^ 4Znj B OpBp 9SJ9qBq 9p 49JU9piA9
A OJJI9U9S 4oqo9q 9jS9 ^od soiuisjjouBds^ 'Bjn^ij A otu9 ns 'jbui^
-IXO B9IJ9od BIUIOUOSIJ BOIJUOjnB ns aBUIUIJ919p 8OUI9J9nb IS BI9U9J9J
-9J 9p SOUJIAJ9S 9qop 9nb OJ 89 4J9 B 9^U9UIBlSnf 9jqjnqtJJB O 4BUIJOJ^[
9p OSJIJ^ 9p BJSI1U99I9S BJOUBdS9 Bip9tUO9 BJ U9 B^9UIIjd UOI9BZIJBJI
-B91 O UOI9B9IJIU9089 nS 'OUISIUI J999JBdB 9^S9 :9JU9UIBSOUIUinj 4OpOIU

�Sin eludir la curiosidad que nos lleve a preguntarnos por la línea
viva de su estirpe, por los antecedentes poéticos, tan singularmente
españoles, de este Don Juan, nos interesa más su descendencia. Y
no debe parecer caprichoso afán de recuperaciones o reclamaciones,
puerilmente reivindicativas, la afirmación que hacemos los españoles
de esta originalidad de su nacimiento; pues este Don Juan —Don
Juan Tenorio—, con su nombre y apellidos propios, y hasta con su
sobre-nombre o mote de burlador, tiene tantos derechos para reclamar
su originalidad española como la Celestina y Don Quijote, como la
Dorotea y Segismundo. ¿Qué originalidad es esta? ¿Es esta comedia
de El Burlador de Sevilla y Convidado de piedra, una de tantas, como
cualquier otra de las que pueblan el espacio teatral en España du
rante el siglo diez y siete, entre Lope de Vega y Calderón? Por su
trazo y desenvoltura dramática lo parece, en efecto, y hasta lo puede
parecer, a pesar de sus diferencias, del mismo autor de Don Gil de las
calzas verdes y teórico lopista de Los Cigarrales. Por su idiosincrasia
espiritual, por la índole viva de su ficción, fabulosa y poética, por
su dicción y por su ritmo: en una palabra, por su animación, por su
alma, por su estilo, nos lo parece; y porque al situársenos su apa
rición entre Lope viejo y Calderón joven, parecería la invención de
cualquiera de ellos; ya que ambos, inseparablemente juntos en la
configuración poética de este teatro, que le debemos, polarizan esta
poesía dramática en su conjunto y fisonomía característica. Esta in
vención de El Burlador de Tirso, se nos figura paradójica expresión
suprema del teatro de Lope a la par que del de Calderón —trazada
entre ellos como un puente— porque corresponde a la creación dra
mática de Lope joven y a la de Calderón viejo: justamente cuando
Lope era ya viejo y todavía joven Calderón. Este asunto y trasunto o
sentido alegórico (Auto del Invierno...). La Floresta de Engaños. El sabio y el loco. Lo
divino y lo humano. Lo tragicómico en Gil Vicente. (Verdad y Poesía: "Ventura contra
aventura").
La Propalladia de Torres Naharro. La posición teórica: importancia histórica y
estética del "Proemio". Las tres verdades de Cicerón: espejismo triangular del teatro.
La verosimilitud: imagen de la verdad, imitación de la vida: espejo costumbrista de lo
temporal. Idealismo y realismo de Torres Naharro. Erasmismo y anticlericalismo. Naharro,
hombre de teatro. La técnica escénica. Examen de Himenea y Serafina. El sentido poético
de la estructura dramática en la Propalladia. "Los ojos* lechuzinos". La racionalización
prematura. El teatro de Torres Naharro como antecedente teórico del teatro barroco popular
español.
SEGUNDA ETAPA
Lope de Rueda. Experiencia viva de lo teatral. Creación del teatro popular español.
Aventurerismo escénico. Los pasos y comedias de Rueda: importancia de éstas. Valor poético
de los escenarios imaginativos de Rueda: su anticipación a Cervantes. (Examen de Eufemia,
Armelina, Los engañados y Medora. Los pasos).
Cervantes. La visión teatral de la vida. La ilusión escénica: el "engaño a los ojos".
Teatralidad de la poesía; sentido dramático del mundo. La máscara y el rostro. Acción y
pasión: romanticismo. Desviación o superación apasionada del senequismo: la Numancia.
Valor singularísimo de la nueva estructura dramática cervantina. El ritmo plástico (arqui
tectura y volumen: color).
Cristianismo y patriotismo en el teatro de Cervantes: El trato de Argel, Los baños de
Argel, El gallardo español, La gran Sultana... Predominio del sentido heroico juvenil en
su primera época. Desdoblamiento irónico y plenitud de expresión dramática después. Las
maravillas del retablo teatral cervantino: La entretenida y Pedro de Urdemales. Ejemplo
— 101 —

�— 201 —
'ouans sa ou vpm vj anb 'ajuauíjBuij 'uaaip 'ajolinj) ja omo.i 'oatojoQ 07 •nop
BJBUimjna anb BjouBdsa Bisaod bj op ojojjbcj ouans jap saiUBUiuuaiap BujuiBAjaa j
X Bjsidoj OJiBaj^ -sajuBAJa^ ap jBj^Baj BapsijaAOU bj b ojsandBJjuoa ado^ ap oaijsjjaAou
ojjBaj jg -vuitsaja^ oq b uoiaisodo ns íBjsidoj ojjBaj ja uo opBJijmSis jbjoj ns X Bjqo
Bjsa ap uauíBxg 'va¡ojo(j vq :uo¡un X po¡¡dvo Baqo ng 'Bisidoj ojisai ja na pBpiun X
pBprjBjoj^ *(ado7 — ttonn Jas ap^nd opoj 'Bijojsiq bj X Bisaod B7,,) -OJiBai X BpiA B7 -jajsso^
ap bj X oXsja j zapuaua j^ ap Baijija B7 * * * 'a^a 'wqoafsijos vzuDif vq '1110111 otsnq jmfuoj
'vzuvSuan uis o8t¡soa jq ap ojdraafa :BAisnjaxa X ajuBuimjnj uoisajdxa ns o ojiSbjj oj
ap npisnja B7 • • "Día 'sauatniu svj uvjata ou íg 'vsijag ap svijjoziq svq 'apjaa \a o8dijuo
:so¡diuafa sojiq 'svaD^¡ sd^ ap sabnjDj^ jq ap ojdmafg '(sonisa^noj^; ap oíainf) -BiSojo.iisd
X Btnjy •(tojua;niiAoni s^ainbjBna ap 3jib ja na buijb jg?, • (aqaszjai^^) tBniBjp ja Bzaiduia
uoio.ib bj BqBJB apuop u^55 •BuiBjp jap Bauaod BJopBjpuaSua (Bjndoa) Bjdoa B7 'opautiQ ap
ouajjnqvq ^q 'zauoqtjaj :saJBjn3uis SBjqo SBunájB ap JBjdraafa oaidji uauíBx^ 'Bipauioa bjos
Bun X sBipamoa jjui soq -a¿07 na pBpiaijdijjnm bj X pBpiun B7 *jB]uamijadxa hoiabj)
•somap ns ^ado^ ap Bai)BuiBjp Bijoaj bj ap sisijBuy "ado^ ap BipamoaiSej} X Bipanioa bj ap
opviaov a\duia¡ j^j -^opBjuas jouBdsa un ap Bjajoa ^q^ "os-iiji^ ap oajjoai oiuouiiisaj^ -ado7 jod
BpBjuaAui vjouodsa mpauto^ nq -Bjsidoj ojjnaj p ua oaijBinBjp oj X oaida oj 'oaijjj oj ap
jBjnSnBiJi noiatsodQ -oduiaii ns uoa X odtuarj ja vuvd 'oduiait P J-od 'odtuatt p ua SBipamo^)
jajBq ap octan^l ajjy \q 'ado^ ap jbj^boj o^uaiuiijqnasap o uoiauaAui B7 •Y^a\ aa 'Sdoq
VdVll V^3D^3I
•B3J1UD uoidbjojba X noisBjajdjajnT BAanu ns ap pBpisaaa^j -sajuBAja^ ap ojiBai jap jBsaaAiun
jouBdsa opBJijiu^is X -iojBj^ •souiaip snjoasptu s^^ -BijsnSuB o uoisnjj -ouBSuasap o uotaBjad
-sasaQ -SBiaod soisa na odiuiojiSbjj oj :aJBadsa-v)Bijg ap bj noa saiuBAja^ ap Bipamoa bj ap
uoioBJBdmo;) *sasamaj)na SBmap 807 'osojao otaia jq ap samajjua uq 'biuoji B7 mosoqo¡p
uvifnj iq ua jbjoui bj ap ouiiubajo^ Jojb^ -uotuv ap ojutuaqoq ]q ua Baiuaasa pBpiaijsBjd ap

anb b ^ouBdsa jB^ndod ooijBuiBjp ajJB o o^w^i ap Bpnosa
ap ajqBJiuipB A Bp^raajjxa ubj opas jod ouis 'osji^ ap b^ ap sa oj on
oinoo 'jBjnopjBd pBpaido^d ns ap 'B^Cns ojaas BJBd o opas aod ou A
ÍBidojd oraoa Bpaaouoaaj opipod uasaiqnq 'ojpsa ns aod 'upiaBiuiun ns
jod 'jBijiuiBj ajiB ns jod 'opom jbj ap ruoraafqo ajuBjJodiui Bun^uiu
'jo^nB ns b 3abj^ aqaojdaj un^um jaasq anb optuaj uBJaiqnq aj 'pnjiu
-Sbtu BpBuipjoBJ^xa ubi uoa osjij^ ap Bipaiuoa bj aaajBd^ sou as uotobj
-a^suoa ajuBjjpq B^na ua 'oaiiBuiBap ojaia janbs ap sajofaiu soj a^jua
sajofam 4BJBAan^) ap zaja^^ A Bnasaiuy ap bjij^ ouis 'adcq A uoaapjB^)
tbA ou 'anb oaa^ 'a^uaiujiaBj BjaauaAuoa sou Bipauíoo bj ap Bpiuaj
-ap A BjuajB Bjniaaj Buj^ -jofaui jaa^q opxpod UBaaxqnq oj ado^ iu
uoaapjB^ t^[ *anj oj isb ^ 'uoaapjB^ ojTOjjdrai ouioa oiiajjdxa Bisidoj
ubi íBjainbjBna buijoj\[ ap osjij^ un oAijBjnSij oSzBjjBq osojjtabjbui
ubj ap JojnB ja Jas anb Biuaj^ uopBjjng jap Bpqinos BjnSijBJjuoa
bj 'opotu o^jaia ua 'opunuisiSag ns uoa souopuBp i ouans sa vpia wj
'a^uauíBpBiuixojdB Bqaaj Bsa uoa 'jiqiaasa jod JBzaduia b Bqi anbjod
pj^ BjABpo^ ojjiqíaasa Bipod oaodiuBj^ 'Bjag uog ns A opuBu
uoq ns uoa :oaijaod A oata oiusiuBnfuop ns ap aaquina A einns
'va^ouoQ vj Jiqpasa ap BqBq^aB anbaod 'uBnj* uoq ajsa (^g9j) SBqaaj
SBsa b 'bjC Jiqpasa Bipod ou B^a^ ap ado^ *sop soj jod opis Bq
oj aiuaiuBiaajipui 'osjij^ jod is ouiiuopnas o 'oiuiuoub 'ojaajaj un jod
opis ojopuaiqBq anb oaja o^ qouBdsa JBjndod oaojjBq ojjBaj ajsa ap
sajBiua^ sajopBaja sop sojjanbB ap oun jod opBzijBaj opis jaqBq Biaaj
-ara anb oqaip Bq as 'boijiuSis oj anb BUBiunq uoiaBjnSij bsojjiabjbiu
bj A 'opaisiui ns A pBpijBJOtu ns '(osjijq ofip sou 't4ojuaiunSjB ns ap
uoiaBjuasajdaj A BjnqBj^, sa Bipaiuoa bj) uopnjung ¡^ ap ojuaiunSjB

�II
"Un manto tapado, un brío
donde un puro sol se esconde''.
Tirso
Estamos a oscuras —suele decirse— sobre los supuestos orígenes
legendarios del mítico Don Juan. Y a tal oscuridad histórica, cuando
centramos o concentramos nuestra atención, enfocándola sobre las es
cenas dramáticas tan coherentemente unificadas en la comedia de
Tirso, corresponde otra oscuridad poética: la que expresamente se
nos presenta y representa sobre las tablas teatrales como voluntaria
expresión escénica de serlo; estamos a oscuras, en efecto, cuando se
alza el telón o corren las cortinas ante esta originalísima comedia del
Burlador, que nos pone así ante los ojos esa oscuridad para que em
pecemos por no ver, teniendo solamente que oir, las primeras escenas
de la comedia. A oscuras escuchamos dos voces: una voz viril, otra
femenina. Presentimos a la pareja. Imaginamos fácilmente —un le
jano apoyo musical lo subraya a nuestros oídos— que esta oscuridad
es nocturna; y hasta suponemos —no es necesaria mucha fantasía—
que esas envolventes tinieblas protejen el secreto de una aventura.
La voz femenina, la primera que hemos oído, nos ha dado un nombre
que no era el que esperábamos, tal vez, escuchar; no hemos oído el
nombre de Don Juan sino el de Duque Octavio. ¿Nos habremos equi
vocado? Escuchamos con más atención. El invisible personaje inter
pelado con ese nombre ha contestado solamente: Duquesa. Y la voz
femenina ha vuelto a oírse, suave, insinuante, arrulladora, que su
plica, pregunta, esperanzada... Nuestro presentimiento se confirma:
indudablemente se trata de una aventura; aventura amorosa. El autor
provocando la "ilusión frenética", "la ficción sombría" del monólogo de Segismundo. Impor
tancia para la definición crítica del teatro popular español barroco de la conjunción poética
Lope-Calderón.
Al ciclo lopista sigue el calederoniano, correspondiéndose entre ellos con obras y
autores que los entrelazan. Ejemplos del teatro lopista (y cervantino sin saberlo) de Velez
de Guevara. "El rumbo, el tropel, el boato, la grandeza" de las comedias de Velez, según
Cervantes. Examen de La serrana de la vera, Reinar después de morir y La luna de la sierra.
Su valor lopista-cervantino.
El lopista-calderoniano Mira de Amescua y la importancia de su misterio popular drama^
tico El esclavo del Demonio. El teatro de Guillen de Castro y de Tirso de Molina. Las dos
comedias famosas del mercedario: El condenado por desconfiado y El Burlador. Diferencia
entre ambas y otras, características de Tirso, como El vergonzoso^.., Marta la piadosa, Don
Gil de las calzas verdes... Probable exageración en la valoración crítica de Tirso, ya
señalada por Valbuena Prat. Exclusión expresa del teatro de Alarcón como ajeno al ámbito
lopista-calderoniano. Valor y significado excepcional de El burlador de Sevilla y Convidado
de piedra. El tipo de Don Juan como creación lopista deducida fatalmente de este teatro,
aunque no haya salido directamente de las manos de sus creador. Examen de la obra y
de su ascendencia y descendencia en el tiempo.
Calderón y su teatro. Trascendencia significativa de La vida es sueño: la comedia y el
auto sacramental. Vicisitudes de la crítica calderoniana. Tres aspectos del teatro de Calderón
examinados en las obras: La devoción de la Cruz, El Príncipe constante y El mágico pro^
digioso. La fantasmagoría calderoniana. Problema de la forma poético-teatral. Calderón
lopista, gongorino y quevedesco. Un teatro "soliloqueante". El sueño de Segismundo cierra
el ciclo del teatro popular barroco español. — (Aspectos esenciales de Calderón en La Hija
del Aire, La estatua de Prometeo, Eco y Narciso...). — Los Autos Sacramentales. (Examen
de La vida es sueño).
— 103 —

�— ^OT —
'oouiuoub sojjoson b ops8a¡¡ Bjaiqnq uopvjung jg ig,, :o^sa uarqniBi ^ '(oXBjqns uainb oÁ. ^os)
„• • • ¿oSsvu ojos un auatj svuadv anb asxiaap apand uatq ojijsa oAna ap 'osjig b njjtaag ap uopvj
•ung jg ap uoianqu^B b¡ Bpunj as anb ug?,, :ou;¡aajBj^[ uoq ajuauqBnjxai Bjqijasa 'B8aA ap
adog ap uoiaipa b¡ b so8o¡ojd sajqBJiuipB sns ap oun ug g¡AX PP Biparaoa euiisisouibj b¡
ap sojjosou b opB8a¡¡ Bq pnb ojxai ^ap Baijaod uojobjojba A. uoiaBiaaids b¡ ua sa 'ojjsb;) ap
oija^ja ¡a uoa aiujojuoa 'ojjsafiiu ¡op oj^das am anb o¡ ug *ouBiuojap¡Ba-Bisido¡ opimas o¡qop
ns ap uoiobuuijb ¡ui uoa 'BijduiB as oiJBJiuoa jb 'aaipnjjuoa as ou osaig b ajuauíBjsnf Bpmq
-IJJE Bipauíoa B[ ap ouistdo¡ ¡a ajqos o,ÍB[ag zapuauaj^ ojjsaBin [ap ouaiíaa osoiubj ¡g
'St6I 'oaixaj^[ 'uvn[ uoq ap pvpijvuowui vq A sajuatam saianvpna soq "8^61 'P!aPBW[ '""/
uoq ap vjn^jf A oiuaf) opjanaaa anb so¡ ap 'o.);xaj^ ua o8an¡ 'ojauíiad Busdsg ua sop^a
-^qnd sopiapjB siui ^ "(uos^aBf uoiaaa[og) •uoaap^^ ap SBpi8oasa sejqo sbj b o8o¡ojd ip^[
*(f6I 'oaixa^j 'OJatnsng jg "if-ól ^oaixaj^ 'ijsn8ii^ / ap osog jg '0^61 'oaixaj^ "g qouvdsg
ouapojodsjQ "gg6I 'PÍJPBI\[ 'satouidn^ A svSuvf^¡ :b3A) "SBjsa uBiajduioa anb ssaiiíaa
SBAijaadsjad sbjio uoa 'ojuaiuiBSuad im ap saiuopaaaiUB o¡ osoiana joiaa¡ ¡a Baeaiuoaua soim
soaqif sojjo ug •njjiciag ap uopvjung jg ap Bipauioa bj b aiuaiuaaauoa ajand b¡ ua 'oábsuo
ajsa ua oaznpoadaa anb sb¡ uos 'jBtauasa ojuaiuiBsuad ns ua souam [B 'aiuauíBpBuiixoads
'anb bui[oj^ ap osjij^ ap oipnjsa [B eop anbipap "ip anb sauoiaaa^ sai] A B^uaaBna se¡ ^q
•Baijaod upiaBjnSijuog -uoaapjBg ap ¡ap ¡Bamanaisa o^apnbsa ¡a aod opBjnajsns
adog ap ouiisiaia ojjsaj ¡ap Bai8o¡oai A BaisijBjauí-oaijaod Biauajsisuog -pBiaaq¡¡ b¡ A oujjsap
¡a íBuanjaou BpB¡¡aj]sa e¡ A Bip ¡a :uoaap¡Bg ua zn¡ b¡ A aaiB ¡g — •nauíojvz ap apjvajo
jg ap vjsidoj bujsaBui Bg • • • -aja '-aja 'sDjjand sop uoa t&gt;snj 'vutsotuvf upjoS jg 'apuanQ
ouioq vq 'oAvui A juqo ap svtwuv^^^ 'ajquiou jap vyatpsap A vyaiQ :8ijjui ap ssipauíoa ssg
•ajBadsa^Bqg uoa uoiaBJBduiog •(• • -onjjsuotu joAvuí ¡g 'v^uoysap ns ap uoiuid jg '•••oiav^Sn
otajaas y 'vuuoy ns ap oajpaui jgj -vjuoy / ap sosvo so/ :uojap¡Bg ap owsidoj ¡g
sns ap saABj) b ojsia opuBn^! ¿uBnf uoq aaquiou uis
ajquioq ^q? '^uqiuou ms 9dqiuot[ un sa 'uBnf uoq 4[a anb soujiaap
jod Bzaiduia —usaadsa ^\ sauoiaBUJBauaaj Á sauoiaBUJBaua SBSdaAip
ub^ Á SBiuBi apuop opunuí ^ap oj^B9j ubj^ |^a sa anb— ojjBa^ ^a ua
Bjauíiad zaA jod jaaaj^dB ^b 'uBnj* uoq 'isy 'BJtBJ^uoaua o^ anb Bjaod
otusiiu ^ap BAisaadxa uoiauajut b^ BJadns anb oapaod o^zB^Bq un
djdmais pxaaaBd aui 'aopB^ng [ap soiqB[ ua auod B[ Bjaod [a anb ua
[Biaim ojuauíoui [a Á 'Bsous^ua uoiaBuui^B Bpunjo^ Bjs^ '4tajquiou uis
ajquioq uq ¿^os uain^)?,,— :BpB[Bund can ouioa Bjaiaaa Bai[daa B[
opuatuaiqo '44¿aj[quioq saja uainb? • • "¡O[aia qy!,, :BIl9 9P BJn^as ouis
4B[jnq B[ ap Bsoqaadsos tu Bsiaapui tbá ou 4auiB[axa jafnuí B[ 'sa^uBAja^)
BiJip anb 'sofo so[ b JBUiJijuoa o^apod uis 4oub^u3 ns BjABpo^ jaA uts
'anb BJBd 4Butiun[i B[ anb oBduiB[aj un ap O[[ajsap [a oinoa 'BjsBq
Bai[daa Bisa j^ tt¡o^ ^^\ B[ aiaJB^Biu'.^ :uBn[ uoq ap zoa b[ B^saiuoa
Bpiptaap a^uauíBpidBJ anb B[ b íB[aqBS[ BpB[jnq B[ ap zoa b[ b 'ouan^
-aou oubSu^ [ap BiABpoj pBpqiqísiAui b[ ua 'souiio ojs^ ¡Bjsandsaj
a[qBJiiupy! *B[[a aaip— 44jbzo^ b 9a[[ anb uaiq [ap — aj ap bui[b [a
anb bjb^,, 'UBnf uoq a[qisiAui BjABpo^ [ap bsoubu3 zoa b[ apuodsaj
a[ —tt¿?n^^ ^JBd? 'sanj,,— *44znI Bun ^bdbs ojatnb,, ra^uaiUBiBipaux
-ui opipBUB Bq 'Bsauíojd baiibiujtjb Bun 'opBjnf is un zoa bj¡o b[ ap
opBJo[ jaq^q sbjj 'pBptjnaso B[ ua souiBqanasa anb jafniu ap zoa bq
•(Bq[B [ap SBztja^uojj sb[ ua jas ap opiBfap BjsBq uos o[ anb aqaou B[
ap SBJoq sb[ :uBnf uoq a^sa ajuB[apB sbtu 4BJip sou 444sbtui SBJoq sb[
uos sbjs^^J "auijap as a^uauíBATjBjnSij 'ooiuj^uioaS opow [B 'buisiui
B[[a jod anb oai^BUiBjp afBuosjad oidojd [ap B[ Bjanj o[ pBpiujnjaou
BAisajdxa bs3 ts ouioa íB[jBsajdxa BJBd Bpunajra b[ anb uoa pBpiu
-jn^aou bsoa3[b Á BpBjipauíajd Bsa jod íaA[anAua b[ anb pBptjnaso b[
jod B^saijiuBiu a^uauíBsajdxa ouis 'jBsad b ou á ÍBai^oja ajuauíBJnoso
ouioa Bjnaso aiuauiBJB[a ubj BaijBiuBjp upiaBnjis buit a¡uB soujboo[
-oa ajamb anb aaajBd 4JopB[jng [ap Bipaiuoa buiisi[buiÍoijo Bisa ap

�peripecias poéticas llegará a parecemos, quizá, todo lo contrario, un
nombre sin hombre! Este Don Juan, cuyo nombre precisamente va
a servir de máscara resonadora a tantísimos aventureros y poetas, em
pieza por decirnos, con sorprendente paradoja, que no lo tiene. Y
es que empi^za por arrancarse el nombre de su rostro como una más
cara, en efecto, como un antifaz o careta, para arrojárnoslo a la cara,
como un guante de desafío; antes de que hayamos podido ver si
quiera, enmascarado en la oscuridad de la noche, el rostro vivo de
ese hombre que afirma que lo es exclusivamente; y que, tan ligero,
con tan provocativa gallardía, se desembaraza de su nombre propio:
el nombre que le hará inmortal. Y este arrojo, esta valentonada, esta
procaz afirmación viva —que es el primer gesto dramático de su
brío— parece que no se lo dice solamente a Isabela, la hermosa mujer
que acaba de separar con esas palabras de sus brazos, burlándola
y desengañándola con esa veraz afirmación humana de su ser mismo,
de su temporalidad huidera ("huí de ser conocido — mas ya me
tienes delante", dirá más tarde al Comendador), sino que se lo dice
al público del teatro que le está escuchando; a nosotros que lo es
tamos siendo, su público teatral, afanosos de distinguir en la oscu
ridad nocturna de su engaño el perfil humano de su rostro. El Don
Juan que con ese gesto arrogante, solamente visible por la voz (re
cordemos el famoso "habla para que te vea" de Sócrates) desafía
al público que le escucha sin verle aún, como a la mujer burlada,
y tan cruelmente desengañada (Don Juan no engaña a las mujeres,
pensamos, las desengaña; o las engaña únicamente para poderlas
desengañar), se nos figura así, embozado en la tenebrosidad de su
intento, invisiblemente luminoso, que a más de desafiarnos a nosotros,
huyendo de ser conocido al ponérsenos delante, está desafiando tam
bién al cielo, al tiempo, a Dios, a su misterioso destino. Y por eso
empieza por romperse a sí mismo la crisma contra la oscuridad; romtodo el mundo sin vacilar hubiera dicho que era un&lt;t comedia de Lope, de las escritas más
deprisa". Sigo siendo yo quien subrayo: porque la segunda afirmación, a mi parecer, contra
dice la primera; ya que entiendo que es lopista siempre el rasgo del estilo dramático de
Tirso en todo su teatro. Y lo discutible de la atribución nof implica la desvalorización poé
tica del texto; las lamentaciones por su adulteración también creo, como Castro, que han
sido exageradas por la crítica. (Véase la edición de Castro). Por la originalidad de su
invención y la precisión de su dicción y de su ritmo, por toda al maravillosa arquitectura
de la figuración teatral que expresa su ímpetu, tampoco me parece que sea esta estupenda
comedia de El Burlador de las escritas más deprisa del siglo XVII.
Supongo al lector informado de la abundante cosecha de comentarios españoles, más o
menos críticos y literarios, al tema y figura de Don Juan, entre los modernos. Desde el libro
simpático y confuso de Said de Armesto hasta las precisas notas crítico-históricas de Castro
y Menéndez Pidal. Y pasando por Maeztuz, Ayalas, Marañones... (Ortega aparte), de las
páginas claras y ledas de Azorín, y de las más hondas y vivas de Unamuno, en sus últimos
tiempos, recogidas por mí en el libro suyo de Comentarios: Cuenca Ibérica ("Don Juan
Tenorio" y "Ante la estatua del Comendador"). México, 1943. También merece leerse el
comentario crítico de Pedro Salinas a la unamunesca versión de Don Juan en El hermano
Juan. (Literatura Española. Siglo XX. México, 1941).
Por último, señalo al lector el copioso libro de Farinelli sobre Don Juan, en su última
edición que conozco de 1946. La, abundancia, y aun superabundancia de referencias, como
su falta de sagacidad y perspicacia críticas, de selección y tino, no restan a su lectura el
interés que nos ofrece su enorme acarreo de materiales. La significativa omisión de Kierkogaard que hace Farinelli nos explica, tal vez, al menos en parte, y por elusión indirecta
e involuntaria, la falta de amplitud moral en que suele estrecharse el juicio del erudito
italiano sobre nuestro Don Juan español. — J. B.
— 105 —

110933

�— 901 —
ou an) 'sojoj ap SBptjjoa sb[ ap 44sofo so[ b ousáua [a^ qouBdsaaB[ndod ooajsitn ojjo asa ua aaip as ouioa '44pBpjaA sa is jaA b souiba^v
:o[J3a b soíuba ^ •soraiaiq BJoqB bjsbx| oiuoa JBqanasa jod ajuauíBjos
ou X jaA jod B^sa anb o[ sa an) 'Biparaoa B[ Bpoj sa jaA anb Bpanb
sou anb o[ anbjod isouiBpanb sou 'sojjosou 'oaqqnd [g '44J3A anb sbui
Bpanb ara ou — oaA o[ inbB oX is anbjod^^ :souopuaiaip 'jaA anb opiau
-ai ou BJBd 'o[jaA ou BJBd ajuaraBsaadxa Bj^aj as Xag aiuapnjd [g
•sjqraos ap opBJBasBmua oraoa 'oqnq opBzoquia ouioa 'opuBjira Bisa a[
anb oai^qnd ^ap tu 'B^aqBSj Bp^pinq B[ ap tu 'Xa^ [ap iu 'oisia aas
aaamb ou ojjsoj asa BiABpoj^ *JopB[jng [ap ouBranq ojjsoj [a opus}
qnao anSis sou as 'opBdBj aod 'BjABpoj anb B[ b X 'oSisuoa BjaodB 'bsoj
-auia^ 'Bsojo[qmaj 'Baiaa[oo 'BiSaa oubui Bun anb 'Bip [ap BpBjoq[B
B[ oraoa 'ajuB[taBA zn[ [iqap Bun Biparaoa B[ ua asopuaxa^q Bzaidraa
'o^uoad o[ ao^ 'sofo so[ b 'aofaui soujBUBuasap bjb¿ 'souopuBUB^
-ua 'bjsia b[ b souasopuaiaqnasap rnjadrar ns ap SBAijBJoqojaoa SBuaasaSBAisaans ua opuBjsajxuBra bji sou as '(aaqraou [a Bjaoduii ou) uBnp
uoq aisa 'aaquioq a^sa 'bata Biauasaad Bsouiran[ ns uoa a^uaraBaajua
soujBjqran[sap ou BJBd 'oaod b oao^ *zn[ B[ ap BaopBjBasBiuua 'aqaou
B[ oraoa :Mapuoasa as [os oand un apuop — oj^^ un 'op^dBj ojubui
imw rorasira jas ns ap BaopBzi[Bjoj pBpisouiran[ b[ uBnf uoq a^sa
btujijb 'a[qBJjauaduii pBptanaso ap 'Baquios a[qisiA ap 'pBpiaBdo Bsoaq
-auaj ap BJBasBiuua a[ anb jotub [ap [bijoui X jopBjaua^ oijajsira [a
ua 'sBjnaso y 'souiBaja a[ o souiBaA a[ a^aA uts '[bj ouioa 'anb BJBd
íajqraou uis aaqraoq un sa anb 'pBpijnaso B[ ua 'a^uaraBAisaadxa ubj
'a^uauíBsajdxa ub^ aiaap a[opuaXo ía^aA uis uBnf uoq b ojsia soraaq
(¡ B[ousdsa Biparaoa b[ ap [Biaiui oapBuiBjp a^u^isui d[qBjadnsui
asa ap [a oai^aod opBaxjiuSis ap pn^tua[d ajuaja^ns anb X!) 44jbzoS
b pSa[[ anb uaxq [ap aj ap Bra[B [a anb BJBd^^ zn[ ^pid aafnra B[ anb
ua aiuB^sui asa apsaQ ^[qisiAui oiaajsira [ap BaopB[3Aaj zn[ b[ opu^j
-bui 'oaapinq aiuauiBai^Oja 'jtapuodsai anb Bjuaj jopB[jng [g 'sinhisg
oraoa ÍB[aqBS[ BpBUBSua aiuauíBsoJouiB B[ zn[ apid '44jbzoS b oSag anb
uaiq [ap — aj ap but[b [a anb bjbj^, • * • ozoS 'u^iq 'a/ : UBpJBnS B[ X
UBUBdraooB B[ anb sbjjo SBganbB ap BpinSas ba bui[b BjqB[Bd boiSbui
b[ opusna 'une sbj^[ ¡OAijiSnj jouib [a japjad ajdraais O^soa sinbisg
Bpoi b anb bui[b [ap zn[ 'opB[B jouib [ap zn[ B[ a^SBaoAui 'B[JBaoAa
[B anb 'B[aqBsj i\\ ap Xy! -bui[b BjqB[B¿ B[ BÍaaBd bsojoiub ns ap
soiqB[ ua Bqanasa SBuadB '[b^jotu X jopBjaua^ a^uaraBoijoja Biuasajd
sou as 'o*uBg oaiuiTuoJiBd ns ofxp anb '44Bp[A B[ ap Biqaaqos^, Bsa uoa
'[Bnxas uoiaBuiuijaiap ns 'opoj a^uB 'souopuBraaijy 'BjnjuaAB ns ap bsoj
-ouib pBpi[iqBsuodsajJi b[ :o^sta soraaq o[ ou unB opusna 'UBnf uoq
bjbo ua Bqaa sou anb ojaraijd o[ sa osa j^ 'buib ou anb jotub [a 'oxas
[a jod 'BAijiuijap ua 'jaaajBd ap o jas ap B[ ra^jans Bidojd ns ap
[B^jora jopBJauaS 'ouiAip o oaBjuoraap 'sojg [ap 'jouib [ap [Buosjad
-rat aiuauíBjnd [a uoa asjBaxjiiuapi BJBd '[Buosjad 'osoija^sira ajqraou
ns is ap Bjañj opuBfojJB 'asjBUBiisijasap 'asjBzijBraijasap jod jBzad
-raa BJaxsinb anb 'opora ajsa ap 'aoajBd u^nf uoq -ajqraou un jauaj
[ap [BjniBuajqos uozbj X opi^uas [a :[biu3uibj3bs 'oanBrasiJBa 'oaijBra
-sija orasijnBq [a asjadraoj ísBatS9[oai sBiauBuosaj ap op^ájEa 'sojjo
soiub^ oraoa '[ouBdsa jB[ndod oqaxp sa 'Brasija b[ 'orasiinsq [a asjad.

�poco de burla torera y de burlador torero, senequista como el "to
reador de la virtud", tiene, o va a tener a nuestros ojos, cuando con
el día vaya encendiéndose de luces claras, como en el amanecer de
la comedia, a nuestra vista, este torerísimo burlador del tiempo y de
la vida por el amor y por la muerte; este luminoso y airoso o airado
Don Juan. Pero no olvidemos que antes de retirarse tan discretamente
el prudente Rey le había preguntado al enmascarado Don Juan:
—"¿Quién eres?". Y a esta pregunta, dirigida a él solo, en singular,
Don Juan responde con esta otra: "¿quién ha de ser? —quien ha de
ser y no quien he de ser o quién soy—: "¿quién ha de ser? — un
hombre y una mujer". Nueva réplica relampagueante como una es
tocada. Es la pareja humana y no él, un hombre solo (y sólo un
hombre), la que debe responder ante el Rey, como ante la Ley o
ante el mundo: como ante Dios. Don Juan plantea por completo, moralmente, la doble responsabilidad contraída. Y el Rey, por prudencia,
aplaza toda decisiva resolución: ¡tan corto se la fía Don Juan! Tan
corto, porque inmediatamente va a romper, el propio Burlador, ese
aplazamiento de su juicio (¡tan largo se lo fiaron!) cortando por lo
sano, como vulgarmente se dice. Sin rodeos, decididamente, rápida
mente, se separa de su pareja el Burlador Don Juan: con la misma
impetuosidad burladora como se había juntado con ella; con la misma
alegría; con la misma fuerza; con la misma inconsciencia; con la
misma generosidad... Porque Don Juan es tan Don Juan cuando huye
de la mujer como cuando la busca y la encuentra; y acaso lo es más
cuando huye a las mujeres que cuando las busca; o lo es, enteramente
y de veras, por ambas cosas a la vez: por hallar la unión y separación
a la par. Unión y separación consecutivas, como la del hombre con
su nombre.
No olvidemos que a este Don Juan Tenorio sevillano se le va a
conocer en seguida, no solamente por el nombre sino también por su
apellido, y lo que es más todavía, por el sobrenombre o el mote, como
a los toreros: por ese sobrenombre suyo de Burlador; de Sevilla pri
meramente, y después, de España; como con gentil nombre le bautiza
y confirma el gracioso Catalinón. ¿Y de qué se burla este burlador
amoroso o erótico? Parece, según confesión propia, que de la honra,
del honor, es decir del buen nombre de los demás, singularmente del
de las mujeres; y el buen nombre es fama, reputación: buen parecer
o bien parecer lo que se sea. "La mujer ha de ser buena — y parecerlo
que es más" había escrito Cervantes en su teatro. Que no es decir que
el parecer sea más que el ser, sino que es más lo que es si, además
de serlo, lo parece; como si se sumase una virtud a la otra; añadién
dole al rostro natural una máscara sobrenatural que lo reproduce o
confirma para que los demás lo vean y lo crean; una máscara transpa
rente; un alma, en suma. Ese honor, esa honra, es, por eso, el "patri
monio del alma", según nos dirá, más adelante, Calderón. O sea, su
riqueza o fortuna propia. El alma que invoca Isabela, en la primera
escena de esta comedia de Don Juan, para que de fe o testimonio con
la luz, por la luz, del bien y goce oscuro y ciego de sus sentidos, ¿es
lo que burla este Don Juan, robándole su tesoro, su patrimonio, la
— 107 —

�— 801 —
ajpvd 'uenf uoq ajsa ap oaijbuiSbuii jopsajaojd 'adoq ap safqBJitupB
soffisjaA soun opuamSis 'jBUiBff souiBjjpod anb of íoijoua^ UBnf uoq
BiUBpojd anb 'jouib p ^od 'ajjaniu Bf ap ^ ^piA Bf ap BJopBJBasBiuua
uoiobiuiub Bsa anb Bsoa bjjo osbob sa ou 'joupjAg osnj p ofq^q sou
anb ap t(¡Buip pp pj^Bai OApBJadiui^^ fg ¿pjBBSaqjarg psuad oraoa
'fBaisniu SBin Bf a^uauípjjsaj X íBBajjy ajpsg p X ounuiBug uoJBSuad
ouioa 'sBjqBj JBSid opipod BX^q anb pjjBaj sbui Bjn^ij Bf uBnf uoq
jopspnq ojjsanu 'B[p jod Á 'ouisira ojjBaj pp b^ BUBmnq Bpnq Bjsa sa
M^ ¿9-iquioq p uoa Buip p Á? oaa^ #bui[b ns uoa ajqraoq p JBpnq
ap Bq as jouib ap tu ajjanuí ap saauBJ) ua i^[ 'Biup ns ap oubi^sijo
oiuoiuijjBd apjqiunq p 'uaiq ap Bjjquioq ns ap opBJuoq ajqiuouajqos [a
sa ouanq ajs^ *ouanq p ou^fin^) osuojy ap ajquiou ops ns uoa 'Buip
ap X odaana ap opnusap :ajaanui B[ ajuB 'BXns bjbosbiu Bsa ap opnu
-sap 'apBfap BJBd oip a^ anb ajquiou p aiofin^) uoq ns b appuBjinb
aaip sou 't4Buip ns uoa ajquioq p jBjjnq ap Bq as o^j^
oshix
'((ajuDjap sauap avu. vX smu
optoouoa uas ap mjjff

III

•ops osa Bas ou zaA pj^ ¿uBnj* uoq a^sa ap oai^uiBjp
ospd pp p —oj^ubs b^ jod— aaquioq pp p^joui X oaia ouijij asa sa
ou ^? 'BijsnSuB b[ jod BqBaB 'uoisn^i b^ jod 'souiBuip 'Bzaidraa anb
oq ¿Bpnq biusiui Bun ap bjbjj a? 'a^januí bj ap ouB^uasap p ua bai^
-tuipp Bjn^uaAsap a^uajsdB u\ Jod 'BsojnjuaA BjnjuaAB Bsa b o^sando
aiuaiuBpBiuaj^xa o\ jod Buiuua^ 'epiA b^ ap jopsjaua^ ou^Sua osojoiub
*ooij9^9 oxuajixa p jod Bzuaiuioa anb o[ :Bjpaid ap BnjBjsa b^ ap
oiposida p uoa Buiuuaj 'BUBtunq BÍajBd B[ ap oSopip p uoa Bzaiduia
anb 'Bipatuoa ng ¿uBnf uoq ouBjjiAas JopBpng pp sb^ 'a^januí B[ uoa
X joiub p uoo 'Buip pp sb^ 'SBpnq SBsa uog? ¿joiub pp so^ ouioa
sapj saouBJj ua X? 'san^ *t4BuqB ns uoa ajquioq p jBpnq ap Bq as ou
—aiofin) uoq ap 3iubziuob Baoq jod sajuBAJa^ aaxp sou— ajaaniu
b^ ap p ouioa sapj saouBj^ ug^, -oXns OAisnpxa otSa^Aijd 'soAnnaasuoa
uoiaBJBdas X ojiuanaua ns uoa 'oa^oja jouib pp BjniuaAB b^ ua o jouib
p ua 'opas aqap ou 'buisiiu Buip pp ojosaj o 'Bun^joj B{ 'oiuouiijj
-Bd p sa is anb 'soujBjjsouiap X 'apBjjsoiuap BJBd 'jouoq p 'Bjuoq b[
'ajquiou uanq p jafniu B| b appuBqnb 'oj^soj pp bjbosbui Bjijapdiq
Bun asanj is ouioa opsjBouBJJB ap b^bjj UBnf uoq oj^sanu 'pBpiunduii
ap oíSa^tAijd o^jaia un ap 'Boppja BJniuaAB b^ ua 'souiBjafip ts ouioa
'bzo^ ouiuauíaj oxas p opu^n^ *soxas sop so^ BJBd 'soaqqnd X sopBAijd
'soqaajap ap pBppnSi b^ ap B^siuituaj uoiasdiaijuB ap aiaadsa Bun sa
UBnf uoq saauojua ajainb anb of anb 'opotu asa ap 'BjjaaajBQ ¿bjbo
-sbui Bun ouioa 'jopBJBasBiuua zbji^ub un ouioa o[asjBauBJjB 'orasiiu
xs b Bqnb of as ouioa oidojd ajquiou uanq ns jafniu Bf b afjBjinb
JopBfjng p ajam)? ¿ajquiou uanq fa 'jouoq fa 'jaaaj^d uaiq o Bjuoq

�y maestro mágico de su estilo, el totalitarismo del alma; por supuesto,
que teatral. De una comedia de Lope son estos versos que nos dicen
que aquellos españoles del seiscientos, genotípicas figuraciones del
Burlador, tenían tanta alma, o tantas almas, que lo animaban, como
este Don Juan, con el alma, todo; y que eran temibles por eso:
No temo de ningún modo
compitiendo al mismo sol,
sólo temo a un español
que tiene en el alma todo.
Si van a pie, está en los pies
el alma; si alzan la mano
allí hay alma; si el lozano
cuerpo mueven, alma es.
Si hablan, alma es el brío;
si miran, alma es los ojos;
alma tienen sus enojos
en el mayor desvarío.
Alma le dan a la espada
si la ejercitan y juegan;
cual Midas, a cuanto llegan
es oro el alma dorada.
Pues si su donaire aspira
brío y gusto, y almas llueven,
¿qué milagro que se lleven
el alma de quien los mira?
¡Temible totalitarismo teatral el del alma! Temible para los demás
y para el alma, Midas que lo padece con su luminosa aurificación de
todo ("es oro el alma dorada"). Esta animación, este alma, enciende al
pasar, por la mirada, las almas que sujeta a su imperativa luminosidad.
Así lo vemos en la primera escena de la admirable comedia de Lope
Si no vieran las mujeres, cuando una de sus protagonistas femeninas
que ha visto pasar ante ella la airosa figura llameante de cualquier
Don Juan, alabando su gallardía, su animadísima y graciosa desenvol
tura, "su española arrogancia", escucha de su compañera esta estupenda
ratificación:
"—No te engaña el pensamiento
que hay hombres de tal donaire
que tienen alma en el aire
de cualquiera movimiento".
Nunca me cansaré de citar estos versos de Lope, creo que de
aquella misma comedia donde se encuentra el "yo me sucedo a mí
mismo" que tomó Nietzsche por divisa y que lo era de Lope, por su
Belardo, como lo puede ser más todavía del burlador Don Juan. Esta
comedia de Lope, Si no vieran las mujeres, enuncia con su título una
predicción y promoción de Don Juan; porque si no vieran las mujeres,
si no lo vieran como lo ven, con el alma y la vida, con el alma en el
— 109 —

�— on —
p jod 4sofo so[ aod so u^nf uoq '^BuiAtp BaqBpd bj aod opio p,, X
QOJSodB J9 BUUIJB OIUOO 4OpiO p JOd 80 OJ B[ OaOQ '^OJ BJ OOip O[ SOU
onbaod X íaioop opio souioq o[ onbjod X,, :4tBuip soinouoj onb som
-oqBS,, onb bsojoj^ BjuBg Biqiaoso 4tojpq b isb ojos,, son^ -opBiSBtnop
BjjnqB oj onb ojuois is sqaojso oj BuqB Bidoad ns bjsbq -pBptaBjo
SBin 'sojjnq souom b X ízoa Bun op oaBjo joa oadinois oioin^*) "SBpsjanq soj
-ubuib sojuojsisui sns uoo X 'aopBpuomo^ jop p uoo ooBq ouioo íbiuiouo
op sojjnq osaBiinb op opusjBaj BSBd bj os BaoanjuoAB BpiA ns epoj^ -osoaq
-ouoj orasiqB un ojopuoiaqB 'oijj op Biuonb 0{ bJbj^b o^ onb uoo jbiijo^
-ui oubui ts\ opuBno ojaonm B^ aod opBuopiBJj Baopisuoo os X ípBpaoA
op zn[ bj 'oSonj ^o oaoinb onbaod oaod i (baouo^) op BuipjB¡3 bjub
b8o|oo^ boijsiui b^ ooip sou un^os SBaoA op ouaoijuí p ba os onb p opoj
ouioo) oaoinb onbaod so ouaoijuí p ba os ig -SBUiB^ sns uoo osaBuiuin¡i
Ba^d 'aouiB op o oipo op 'sBiup SBajo sb^ opuBipuooui 'oaduiois ooip
oj pBpqiqísp BAijBiuB^ ns íoidpuiad osoSoj o^so aod oia os UBnf uoq
op BpiA bj ^poj^ "soqopaoo ojoso^j oa^sonu un^os 'oSonj p ooBq oraoo
*ttoqooaop opp p ba os 'oaoinb onb o^ aooBq fop 9[ os,, UBn^ uoq b ig
•opBaoiuBuo un op sb[ oadmois uos soajsB so| b souopspds sng "SB^oajso
sb[ op osonj asaouiBuo Baoipnd os onb ooiun o\ op is oiuoo íoioqoo un
oiuoo osopuBaBdsip pBpisouimn^ op osaopuoouo oaoinb X zn^ bj aod so
pp ojsn^ ng -osaBSBo b osaBiuonb oaoipad p^sodB pp ofosuoo p
iuB^ baia uo osaopuoad 'znj aBp Ba^d OAp osaBiuonb so íaopa^
so B^aodiui onb 'ooiun o[ 'oaotuiad o^ UBn^ uoq BaBQ 'Bsoaoj^ B^usg
Biqiaoso oiuoo 't4uouinsuoo os ssa^o X aopa^ p UBDijiand os sbui[b sBun
on^),, -o¡op p opBjuBAO^ onb ouaoijuí p uo jobo opsfop opond oiusiui
o^ onb 'BpuopiAiaBp ppuoptAoad Bun op b^ ouis 'pBpip^Bj o oui^sop
oáop un op B| so ou 'Biup pp osoiaojsiiu o^qiq oso aod OAontu o\ onb
oubui o^qisiAui bq #zn[ op 'BOisniu op 'oaSuBS op 'oap op íojiq un uo
Biup p uoo solo so^ ojub oadiuois souosaoooa^dB op b[ so 'BiouopiAo X
Biuojsns o^ onb uoiobuiiub b^ 'BUBiuoaoppo-Bjsido| o Bispuoops Bpu^dso
pBpipajBoj b^ op souopBanSij sbuiisiaia sb[ s^poj b oiuoo
o[ onb sooiuooso so^uoiuiiaoui sns op Baoinbpno op oap p uo Btnp
•uiaB^Bq oziq oj oqoo X zoip pp UBiuop-ouBipji oooooa p X 'oaoaoj
oziq o\ oiois X zoip ojSis pp puBdso pajBOi ouisinboaaBq p oso aod
íooiuomaB X osoutunq Bsoadxo o^ onb oaia oxnjia pp Baonj Bozoa^ds
sou os onb p uo Bp^u X^q ou íBUBiunq Bpuosoad ssopBaS ubj
-b biubj 'Biup biubi solo soajsonu b ouoij oso ao^ 'oiusipBS p
BuBinnq uopisodo Biuoa^xo sbui b[ so 'o^p pp B[ oiuoo bjsbo X Bidiuq
ubj 4BjnpsqB Boijoao Boijo^ad ns X íop^g op oiaBajuoo o^ opoj so u^nf
uoq *SB^p op opuoijop os 'sBppuBpnq soaofnuí sb^ b opuojo ou UBnj*
uoq onbaod íBpnq 8B[ oso aod ]^ *opond oju^no uo ojpq p oaanoso
so[ 'ouioj o\ X 4oqBs o^ onb UBnf uoq "ojoosui ^op oiusijoao p :Bsoa
-oras BpBjodoajuB b^ b upaBA p onb Bpuopuoj ^oBj sbiu ouoij aofniu
bq 'BaopBaoAop pBpoisuB uoo oppuBaitu íso^o uoo aouioo UBaoisinb
o\ os 4ooip os ojuouiaBSjnA ouioo 4onb solo souonq ubj uoo u^aiiu o\
UBnf uoq op SBpBaouiBuo sb^ onb oooaB^ 'Bjuois o\ uozBaoo p onb BaBd
uoa o^ onb aofntu op sofo so^ :uBaiiu o^ onb solo so[ 4Buip X odaono
uo 4opoui oso op aooBU oppuopBq 4zn^ b UBp o^ 'ojqisod uoo^q o^ ops
UBnf uoq y "UBnf uoq ojqísod Biaos ou 'ojuoiiuiaoui Baoinbpno op oap

�— Til —
p ajjua fBJj^aj oanf ^fqop ns ajduiaTS opuBUjajfB ípug ajqaunj
ns BjsBq oaiiUBfBjTda oidi^uiad ns 9ps9p aaajjo son as gnb uo^ afqmA
-ut a a^qísiA oaiuaasa oSanf ^fqop pp íBfjnq ns ap X uoised ns ap
buitsiata uoysajdxa ajuanaasuoa X BATjnoasuoa Bsa b sbi^bj^ 'sa anb of
UBnf uoq aoajBq 'BnjBjsa b[ noa ajqmoq pp Bf sa :bjjo sa UBnf uoq
ap Boijoaprp bq -Boijoapip uoioisodo na ou X 'T^sMo^uij^ Bjjip anb
'jB[nSuBiJj uopisodo uoa jas ns ua ajuauíBaxjBuiBjp buijtjb sof anb
'uBnf uoq ouiisqBiouajsixa ajsa ua uB^ipsap as 'jjwoa asjaa^q jod
'vund X woa 'wa sosa anb uts í44ajjanui Bf bjb^ aas X SBiuap so^ uoa jas
'opunuí \9 ua jas9^ pp 'BpBiqBsaj X BptqBS ubj bX 'Bpuujoj B^ 'ouBtiaS
-Sapiaq Buianbsa pp baia uaíá^uii ^\ Buosjad ns ua JtuinsB aaaJBd sou
'a^uauíBjapBpjaA X BJajua ubj BzipjjBaj 9\ anb 'jas ns ap oaijBiuBjp
oiaBdsa p ua Bzipjoduiaj 9\ anb uoiobuiiub Bjsa jo^ '(44# • -aAanyj
SBiup X ojsn^ X ojjg^,) 'jbubS BJBd o japjad Bj^d sodmaxj sojubj í
SBuip sbjubj íoduiatj ouixsijuBj Jauaj aaja anbjod Buip bjubj auaij anb
'uBnf uoq BJBd opoui pj ap uBoijijuapi as oduiaij [a X bui[b ^^
'(jsivtf oj dui oSjdj uv%!) ajxuij^ uts oduiaij un jauaj opuaX
-aja 'pjjouiui Buip un auatj anb jaaja apand UBnf uoq anb jpap sa
f (sooijsBjoasa so^ uojaijidaj X 'aaaJBd ara 'ujjsn^y UBg ofip '44oduraij
BuqBq ou 'bui[b Bjaxqnq ou is^) oduiaij auaij anbjod Buip auaxj UBnf
uop anbjo^ 'pjoduiaj o\ ap bata uppBiuiuB X ojjq sbui uoa :bztjb^¿
-uiafa X BUJBaua o^ jofaui anb BoxjBuiBjp uoioBoptuosjad bj 'uBnj*
uoq 'BjsiuoBjojd ns X íBaijBui^ipBJBd 'upjapp^ X adoq ap sbjjo
sbjubj ajjua 'baijbotjiuSts anb sbiu uitb 'opijuas ajsa ua 'aaaJBd ara
'jopBpng pp Bipaiuoa bq •pBpiaiuiBuip BaijBtuBjp ap Baiuaasa uoiaunj
ua 'oduiaij ap piaBdsa BiauapiAa ua BpiA ^\ jauod ap :odtuaij p
uoa SBipatnoa jaasq ap 'pjoduiaj o\ ap bata uopTnjuT ns ap ajsa BJa
'oduiap ns ua SBTpauíoa jaa^q ap ajJB 'adoq pjuaAm anb 'oTJBuoian^
-OA3J X 'OAanu ajJB ^g *44sadTBu so^ ouBTUTj9aid un omoo,, —ujjozy
aoTp sou— SO9TU99S9 sopBdsa so^ bjaoiu adoq #BUTTUjajap o^ anb
BUBuinq pBpipjoduiaj ts\ sa 'sotjbut^biut sopBdsa sns ua 'opas jod
'pjoduiaj ouisTUBaaui oXna í ojuaTiuTAoru asa sa 'p^pran X Bsn^a 'oTdp
-upd oXna p^pTpjjBaj ap opuoj un ua o^maasa opoiu ajsa ap aAanuí
as UBnj* uoq '[bjjb^j ubj 'osa jod 'saauojua souopuapajBd isa o[ anb
jaaaj^d ap X aaaj^d anb o\ jas ap opuBjBjj íosojotub ouiSTJ9jnju9AB ns
UBnf UOQ BTTJOB BpTA B[ X BTUp p UO^ •4(,BUqB p 83 BpTA BJS3 ap OTdp
-upd X BsnBa b^ X 'Bpp ns sajuaTATA so| BJBd sa jas p5^ :Bppaiuajjsa
BjuagB UBnf uoq ua anb BUBuinq Biup pp uopmipp Bun íuojapp^
X adoq jod BpBso^S saaaA sbiutstjubj Buip pp uopra^ap Baypjoj
-stjb ^i ua ojuBg pp oasaumbaf jb-ootSo[03J opoui otustut ^b asopuBjjaf
-ut 'jopBpng fap Bjajoj b^bjS b{ BOTjTjsnf as sbuio^ oju^g ap SBjqB^
-b¿ sBjsa uo^ *44opTj^^ ns uoa uozbjoo p ajnajadaj —pjodjoa auj^a
BJjsanu ua— Bga ua anbjod outs 'sotq Bjs^q japuaasB otustui is jod
Bpand aujBa b[ ap ojuaTuiTAouT fa anbjod ou X íoata sotq ua Bjj^ap ap
999iu9Jjsa as 'B[qiuaTj,, 'odjana ojjsanu 'aujBa Bjjsanu anb jaq^s bjb¿
'—B^p asBTpnjsa anbunB— BauBuiBpg ua jBTpnjsa ojTsaaau o^¿ *opTp
-uaaua :znf Bf b Pjtb p 'pTd ap joq b oXns p jauod ajamb X buib[^
Bf ap o^ba uozbjoo otutjut p Bjquios Bj^au sa anb ojsta. Bq anbjod
Bpnp uts í44saujBa sb[ ua uozbjod fa XM 'aafp sou 'ojjq auafj^ 'jbjttu

�rostro y la máscara. "El espacio traspasa al tiempo como el cuerpo
al alma", escribió Novalis. Y esto lo vemos evidenciado, teatralizado
en esta comedia del Burlador, gracias a la rapidez de pensamiento
con que ante nuestros ojos se desliza la acción dramática de su pro
tagonista Don Juan; al que vemos —y oímos— traspasando sus es
pacios luminosos de temporalidad oscura, como encendiendo su
cuerpo oscuro de alma luminosa. Y este alma, que hace el tiempo,
que hace su tiempo, es decir, que pasa y se queda al mismo tiempo
que el cuerpo y espacio que ilumina, hace tiempo conforme a la sa
biduría española popular, por afirmación desesperada de la esperanza.
"El que un bien gozar espera — cuando espera, desespera", le cantan
voces fantasmales a Don Juan. Toda su vida se le pasa a Don Juan
activamente ("haz siempre — porque en el juego — quien más hace,
gana más"), sin dejar de esperar y desesperar al mismo tiempo; cre
yendo que hace tiempo, que es esperar, deshaciéndolo con el alma
con que desespera. Y el tiempo no se le desanima; ni el alma, el
ánimo, le deja de temporalizar. Por eso no le engaña ni le desen
gaña la vida: le evidencia; le pone en evidencia teatral, inmortal y
mortal a un tiempo: mortificándole con su fuego; inmortalizándole
con su luz; como hace la llama. Llama de amor viva que le deja en
definitiva, tras de tanta aventura y desventura amorosa, sabor de
ceniza y de sangre. Don Juan sabe, decimos, —aunque no lo apren
diera de sus maestros escolásticos de Salamanca— que si no hubiera
alma no habría tiempo; pero sabe también, como nos dirá, siglos
después, nuestro Antonio Machado, que tampoco habría Diablo: ni
poesía; y añadimos: ni música; ni Don Juan. Tampoco habría Don
Juan. ¡Esto sí que lo sabía Don Juan con su cuerpo y su alma tan
teatrales que apenas nos dejan presentir en él ni un atisbo de nuestra
desazón de espíritu al verlo actuar! Don Juan no sabe que lo es:
si lo supiera no lo sería. O se suicidaría. Su ser es una máscara de
burla y un rostro de verdad: una máscara trasparente, un rostro
vivo. Parece lo que es o es lo que parece según por el lado que se
le mire. Pero por los dos lados, aunque él no lo sepa, ni le importe,
es siempre Don Juan: el que "se sucede a sí mismo", que diría Lope,
y el otro, el "antípoda de sí mismo", que diría el lopista Mira de
Améscua, haciéndole dormir sin dormir, como al sol, para que se
pueda velar y desvelar:
"Si de la noche en su abismo
cerrara el cielo español,
durmiera yo como el sol:
antípoda de mí mismo".
¿Quién puede decirnos estos versos mejor que Don Juan?
Las horas más vivas de Don Juan son esas oscuras y nocturnas
de su desvelo. "Importa no estar dormido", nos dice. Alerta, vigilante,
como el gallo, despreocupado como él del amor, del que visiblemente
es la figura como un encendido haz de llama. Y como el gallo, ca
careante abanderado de su aurora. "Cuando se es joven, las mañanas
son triunfantes: el día sale de la noche como de una victoria", cantó
— 112 —

�Víctor Hugo. Es verdad que Don Juan se nos aparece de este modo
como encarnación natural y juvenil del genio de la vida, del genio
de la especie (meditativo o no, que diría Schopenhauer) ; genio de
los sentidos, de la sensualidad, como lo vio Kierkegaard, primero,
Unamuno después: expresión patética de lo estético; siempre pre
sente e irrepetible como el testimonio sensual ("huí de ser conocido
— mas ya me tienes delante") ; en una palabra, Eros en persona,
demoníaca o divina; el Amor que no ama, generador y mortal por
serlo. En la comedia española ha empezado por presentársenos de
este modo, como hemos visto; con evocadora figuración del mito ma
ravilloso de Psiquis. Genio de la vida, de la sensualidad. El genio
—escribía Barres— es tener alma, y tiene tanta alma esta figura hu
mana genial del Burlador que nos la corporiza o encarna, musicalizándola, de temporalidad desnuda; para enmascararnos de ilusión el
afán secreto de su angustia. Como si no tuviera conciencia (aquí de
Kierkegaard) y sí solamente sentido y sentidos para expresarse; po
niendo hasta su corazón en ellos ("el corazón en las carnes"). Este
Don Juan en carne viva no nos parece tan dejado de la mano de
Dios como preso en ella. "¡Qué es cosa terrible estar en la mano de
Dios vivo!" Su incredulidad nos la ratifica con su grito cacareante:
"¡tan largo me lo fiáis!" ¡Y tan corto! Como un torero entrando a
matar, al hilo de las tahlas teatrales, el toro de su mortal destino:
en corto y por derecho ("un sí, un no, una línea recta, un fin", es
cribió Nietzsche) se juega su vida Don Juan, burlándole, para matar
el tiempo como al toro —al toro del suplicio mítico— para alimen
tarse de su sangre. Tenemos que matar el tiempo para alimentarnos
de su sangre, escribí otras veces. Sangre que nos canta en el corazón,
música de la sangre que hace correr invisiblemente por las venas la
temporalidad huidera del ser, íntimamente, entrañablemente genera
dora de la ilusión y de la angustia; la que nos pone en carne viva
el corazón, acompañándonos con su latido. Música de la sangre que
armoniza con la de los astros. No invoca su estrella Don Juan sino
a las estrellas, a todas las estrellas del cielo; a esa otra música ce
leste que "tira de sus sentidos mejores"; música inaudita, que, como
una luz invisible, le circunda y le fía:
"¡Estrellas que me alumbráis
dadme en este engaño suerte,
si el galardón en la muerte
tan largo me lo fiáis!".

— 113 —

�— tu —
BjnBjj bj ap zoa bj bX sa ou Bjsa j^ #oaia sotq [ap BJopBiauajis zoa
Batun bj '—jbiu jap A uaiq jap BaB sbui X bjjb sbui— Buinuajap oj
anb uoisBd X uozbj bj ap bdb sbeu o bjjb sbiu '.njuas somaaja jouedsa
Bjsidoj [a na anb SBJjuaim ísojjanm sasoip soj ap SBJopBuojjB a^uara
-BsojuBdsa saaoA sbj 'vupsdje^ BJjsanu na X Baauag ua oraoa 'jEqana
-sa aaaJBd son sajSui ja ua íBsjaAip zoa Bun sa oioba asa Buajj anb
oj o^ad íjou^dsa ouidijtj Bjsidoj ja X sajut onijaqBSi
ja : SB^spuaaBuaJ sajBjndod soiJBuaasa sosoxStpoad sojsa auatjsos
-Baj BJBasBui bj ap ajuBuosaj pBpxsaaan omoa oiaBA ap pnjiuajd buisiui
BU|q 'jBnjiJtdsa jaaonoa jap soa^dijBoodB sorasxqB sop so^ #ouiAip
ojuaimxaouoa jap 'sodma^ sorasim soj ap op^pajaq 'jaaajBd jb 'ajqxjj
-aj souara ou 'ojio janb^ 'ouBtjadsa^Bqs ooiub^bs 'jofaui 'o oaijoq
-Bip o^uaiuitaouoa jap 'jBAatpaui BiABpoi 'ouisiqB jb ajuajj asaxjqB ts
ouioa ÍBtauBuosaj bj^o Bjja ^od opuBjuajBdsuBJ^ ojad íBjsaod BaopBzij
-b^oj ap 'aJBadsa^Bqg omoa 'aiuamBWOsnji ojopuBOJBuiua 'aAanmojd
anb oíaijaij opunuí jb uoisuamip BAanu Bun ajopu^p ÍB^upsip zoa Bun
ap oaa ja uoa jBiouajBdB opijuas oidoad ns apuaiasBJ^ anb 'oaijBuiB^p
X oaida 'orasiJij un ap JopeminB o^uaiuiBsuad ja sa 'aStxa oj as anb
ojouvdsa vxd\oo nj b opuaipuodsaj 'Bai^BraBjp-BaiJjj-oaida uoiatsodo
jBjnSuBjj^ ns uoa 4oaiBJi oiuaim^uas asa b auodo ado^ ap jBjnd
-od ojjBaj ja anb O'^ 'joq^ 'oqanra aaBq ou 'opBjqBq Bq sou 'juora
-ajAg-juiBg Jod opBiaunuap bX ^ajBadsa^^qg ap orasinbauas jB^uara^p
-unj X opunjojd jaQ 'oXBja^ zapuauaj^ a^uamBjaiJaa Xnuí ojq^q sou
wupsaj^^ BJjsanu ap omsinbauas ajsa aQ *Bqopjo^) ap znjepue oai3
-bjj ja ua 'uotaBjadsasap BsojuBdsa sbui 'ojuairaiaauíajjsa osoijsnSuB
sbiu BtABpoj aa^q as ^Bjqmos BAanu 'pBpijnaso BAanu 'souiBaafip ts
oraoa 'X znj BAanu Bqsraoj 'Baauag jod asjBzrjBiauajsixa jb 'jBiauasa
oaxBjj sojara ja 'Bjn^jj bj ap zoa B&gt;q 'BipaSBjj bj 'soSaxjS soj Bjsd
*opBjpuaua BjqBq anb ja anb oaiajj o jBaisnra oAijBjadrai ojjo b
opuaxpuodsaj i BiJBuoianjoAaj jBJjBaj uoxauaAUi ns uoa Ba^ ap ado^
asjauodo b outa 'sajuBAJa^) jod ajuaraBaiuojí opBjdaajajux 'BjsijuaaBu
-aj oaxjBuiBjp opunra ajsa y *ajBadsa^jBqg ap X omjaqBSt ojjBaj ja ua
sandsap X ^ojauíijd wijsa^a^ BJjsanu ua i oairaoaiBjj JBJjBaj oaijaod
opunra un opoj 4sojts soj uoa 'axjqnasap b Bqt oubijstjo jBiauasa orasp
-ij ap Bpiuaj 'anb botSbjj Bqaaaq Bsa 'Bu^dsgj jod X orasiuBijsiaa jap
ojjuap 4BjjqB 4—aaaJBd aj as oaod ou ua X— ja uoa opBziaodraaj
-uoa jaqBq opnd anb 'ojqB^ UBg ap oauBJodraajuoa ajsa 'orasiuBijsija
jb ajuauíBjajBJBd 4BipaBjj bj 4jsb ojjiaap jod 'pzijBiauajstxa 'bijosojij
Bidojd ns b s^pjBdsa ap 'saqopjoa Baauag oajsanu opuBn^ 'ajjanuí
bj ap B^iJij uoiadaauoa Bun 'aaauajjad anb b Bjsijuaaias jousdsa
ojjBaj ja opoj ua oraoa 'aopBjang jap BjouBdsa Biparaoa Bjsa ua apuod
-saj 4BpiA bj ap oaiSBJj ojuairaijuas ounuiBuj^ jod opBraBjj jy

S9jiotf sap aqtuoj tnb a-uxrp aunasqo

AI

�o siringa mítica del terror pánico. El teatro seicentista español se nos
figura curado de ese espanto. Todo él se ofrece a nuestros ojos con
muy otra espiritual alegría: alegría más poderosa siempre, en defi
nitiva, que todos sus horrores; como si esta música de la sangre, que
dijo Calderón, fuese máscara cristalina, trasparente, que sobrepasase
el ritmo de la sangre humana, el doble latido de su ilusión y de su
angustia, hurlando la muerte, negándola, para mostrarnos un rostro
humano nuevamente intacto; sin las heridas que le hiciera al arran
carle con brutal empeño sus antifaces de disimulo aparente —como
escribió Maritain— el maquiavelismo renacentista, proyectado, teatralizado, en quimérica desesperación natural por Marlowe y por Sha
kespeare. ¿Es ese rostro humano intacto el de nuestro español Don
Juan? ¿El rostro invisible del cristiano?
Para Kierkegaard, que no conocía la comedia española de Tirso,
al menos no la nombra (como no la conocieron Moliere ni Da Ponte
el libretista mozartiano), la figura humana de Don Juan era incon
cebible, impensable, fuera del cristianismo; e inexpresable o inefable
fuera de la música. Pero Kierkegaard penetra hondamente, sin saberlo,
en la esencia lírica del Don Juan español (¿el único que no es sólo
una máscara?) al plantear su fatalidad de expresión lírica por la
música; lo que •verifica a su entender maravillosamente el Don Juan
de Mozart. El hedonismo estético, la sensualidad de Don Juan, cree
hallarla el danés en esa música seductora para los ojos, que diría
INietzsche, tan adecuadamente expresiva de la invisibilidad de su Don
Juan. Tal vez vio Kierkegaard en ese Don Juan mozartiano-dapóntico, italiano-alemán, lo que no había; o mucho más de lo que había.
Esa música que canta y baila con pueril dramaticidad, siguiendo al
pie —a los pies—, de su inseparable letra italiana la figura arlequi
nesca de Don Juan, no corresponde enteramente al pensamiento y
sentimiento que se nos expresa, como si le correspondiera, por el
autor del Diario de un seductor. La seducción estética, sensual, como
característica del Don Juan kierkegaardiano, no es tan pura como pa
rece, o se lo parecía a Kierkegaard, en la letra y música inseparables
de la opera mozartiana. Tal vez nos parece hoy exagerada la valo
ración estética y poética que hace Kierkegaard del Don Juan, musicalizado por Mozart tan al pie de la letra italiana, repito, del abate
Da Ponte. El propio Kierkegaard lo reconoce, indirectamente, al afir
marnos la superioridad de esta ópera de Don Juan —superioridad
de naturaleza y no de grado— sobre sus hermanas Las bodas de Fígaro
y La flauta mágica. Dudo que a ningún músico le parezca esta dife
rencia tan clara. Acaso Kierkegaard trastrocaba el sentido, tan evi
dentemente teatral de la figura de Don Juan, con su fatalidad de ex
presión musical misma, como si su lirismo no pudiese encontrar, ne
cesariamente, más que ese cauce por el artificio sonoro. Máscara
vacía, es decir, pura máscara, era, como patética expresión esteticista,
sensualista, la seducción musical del Don Juan de Mozart para Kier
kegaard; pero, acaso, tras esa misma máscara tan pura, tan puramente
enmascaradora, por serlo, de su profunda vacuidad o vanidad sonora,
nos están sonando o resonando otras voces, tan parecidas si no idén— 115 —

�— 911 —
pp Bf IBIUSIIU o^láUOO ajUBUOSUOD 'BOlUBaafip 18 OUIOD '9D9JJO Bf BOU
anb pspifBnp Bajo 'ojuaituiAora osouiumf ns aod 'aaiB ns aod 'souno
X 8oai9A 'ouijia X upiaaip 'uoiaaij ns ap Bf 'ajuBQ unas 'Bjsaod Bf ap
p^pimaj buiisjjubs Bf b opuaipuodsaaaoa 'Bsaadxa Bf ajuauíBSoiaajsiiu
anb 'Baisniu X odtuaij 'BnqB ap pBpiuiaj asa ap sbiu b 'BpuBdsa Bipaiu
-oa Bf na oaag 'aopBfang pp SBuaosa sbj ua Baijajoad X ajuajBd aaaa
-BdB 'ajuauíBUBiuoaapfBa 'bX anb 'soj^sb so^ ap B[ uoa panjBuajqos X
pin^BU BiauBnosuoa ns jod 'ojjo ap X 'uojapp^) orasim pp 'auSuns vj ap
naisniu vj ap o^ noa 'opB^ un ap ÍBisaod b[ Jod uBnf uoq ap BAtsaadxa
[Baisnra pBpipjBj B^ ap o\ b opBdiaijuB jod appuaipuodsaj 'p^BB
ap JBsuad p uojBjuB[apB as ucuapp^) ap so^isaaA

•ttepuEuosuoa a^cq o^uen^
s^ Baisnuí 'Eipnasa as
BpEpaoDE anb zoa B[ ap e^
ajuauiE[os eapnoi sa o^¿n
¿UBnf UOQ
-Bjp-ooiJif oj^sanu ap zoa Bf uoa opaana^sap ua o opjanaB aQ? #sbui
sb.ho sbuiisijub^ • • • Bisng 'BiuBuia^y 'btoub^^ ua 'i^p ap sandsap ^
•jopBpmq afqBpnqini oa^sanu ap Bsouiranf Bpinq Bf aod opsfap 'oana
-so ooanq asa aod Busds^ ap Baanj opBuosaa u^q anb sbj SBpoi ap
'zaA p^ 'Bsoaapod sbiu b^ íuoaXg ap zoa Bf íaaBpAOQ-opaajuBj^ un
ap B^sBq X 'opaajuBj^f ap zoa b[ '(aaqraoq uis aaqraou p) UBnf uoq
oajsanu ap btoba bjb3Sbui buisiui Bisa aod aaduiats 'soraaaBqanasa a^uBf
-apB sbiu ouio^ 'ajaifoj^ oxuisiuistui fap zoa b^ ^ojn^jBj^ ap X ajsao^y
ap zoa Bf souiio UBnf uoq opBzipuoiaBa X oaiuia asa aod íBiiaaodiq
p X odonuBsxiu p uBjqBq aaaipj\[ ap UBnf uoq a^sa aod ísidoad
BXns Bf sa ou anb BUBiunq zoa Bun ap asjBuag b ba 'aopBjang fBiuaS
oajsanu aod BpBfoaas BaBasBiu Bjsa 'aaaipj^[ ap BunsqtqBaitupB soatjoiu
sojubj aod 'Bipaiuoo bj ua bX oaag 'saaigi^ ap X uopiaoQ ap —sop^u
-luqnj oajB X ouijJ^qg— saqaojuBj sof ap BsaBj bj s^aj 'aaaipj\[ ap
[Baoui upiaBan^ij B[ ua —BasBiu^^aaq Biaip oX— BasaumbafaB BUBipji
Bpuapaaoad buistiu ns aod bjoba BaBasBj^ pBOsaaaifoni ajuauíapipnpui
'Bfp aod X 'pjuauíBpunj BuBipji upiaipBaj BasaumbapB ns ap ajusu
-osaa 4jaBzoj^[ ap Batsnuí Bf ua bjoba BaBasBj^ #BiauBuosaa BAisaadxa
ajuauifBTua X Bidoad ns ap assuag as 'sBUBiunq saaoA SBSaaAip uoa
X odinatj BpBa ua 'Bjsa anb Ba^d pspiaajsod Bf b asBfoaaB 'osatjf ap
BfouBdsa Bipatuoa Bf ua pajBaj uoiaiaBdB ns apsap 'ou^giAas aopBpng
fa anb Bf opis asaiqnq 'uBnf uoq raaqiuou ns ap ^aiaq BasosBui Bsa
ts oruoa aaaaBg 'pBpiaijuainB BiuisipuiSiao 'Buijsiad ns ua apBajuoaua
Ba^d Bjna aofam Bf sau^p fa Bqspuas í—Bjsij^aaias BfouBdsa Bipaui
-oa BaijBtuBap-oaiatf ns ua 'ajuauíBsiaaad 'oaijaod ojuaiuiiaBu ns aod X
oaijaod ojuaiuiia^u ns apsap UBnf uoq ozuBafB anb uoisaadxa— ajuaip
-uodsaaaoa fBaisnuí uoisaadxa ns uoa 'uBnf uoq ap ^aiaif pBpifiqxsiAui
Bf souiBTaBuiBff anb of paBB3^[aai^j aiaqnasap fB 'oSaBquia uig ¿UBnf
uoq ajsa ajuaiufBaisnuí ooiuaSBdBd X oaiujqnaanb opsiSBUiap sa o^^?
•ouaSBdB^ ooifoja^q pp BjnBfj Bf ap BaopBjusaua Bf 'BiABpoj sbiu X
'uiqnaan) ns ap BpBjnsfjB Bf otuoo rpBpifBaisniu buisiiu Bf ap 'sboij

�diálogo de Don Juan con la Estatua; diálogo implícito en toda la
comedia; explícito en sus escenas decisivas del final. Desde su enun
ciado titular: El Burlador de Sevilla y Convidado de Piedra, ha unido
y reunido su autor en una sola dos figuraciones legendarias, dándoles
una sola expresión teatral. En otras comedias de Lope encontramos
ya este diálogo del hombre con la estatua, que en una de ellas se
simboliza con las dos imágenes figurativas de la piedra y el viento.
"Piedra miras y con el viento peleas", dice la Estatua fantasmal de
Lope; y también: "viento y alabastro soy". El hombre que se burla
de la muerte y el que se burla de la Estatua, se han hecho uno solo,
juntando dos versiones legendarias, en nuestro Don Juan. "En trances
tales como el de la muerte no se ha de burlar el hombre con su alma".
La burla del sepulcro le cuesta a este Don Juan la vida. La burla de
la muerte y de la Estatua. La Estatua parecería que se vengase, bur
lando al Burlador. El sepulcro con su Estatua animada, o, al parecer,
viviente, dará razón expresa y expresiva, razón y sentido, al genio y
figura de Don Juan, que, de este modo, en la sepultura y por la se
pultura se cumple. De esa tragicómica conclusión se engendrará el
formidable equívoco europeo del donjuanismo: empezando por la ar
lequinada de Cicognesi que impulsará la farsa hasta el baile y la
ópera, creando ese equivocado y más o menos bergamasco, decía, fan
tasma arlequinesco de Don Juan; el que se moraliza en Moliere y
se desmoraliza en Mozart, cambiando su misterio poético por un
camouflage racional. Esta desvirtualización religiosa y poética de Don
Juan, prolificará, más allá del arte, hasta que la imaginación popular,
en Italia y en Alemania principalmente, lo recupere, preparándole
su resurrección universal con el romanticismo. El itinerario de ese
fantasma no nos interesa demasiado. Hasta que le volvamos a ver,
cuando, de vuelta a España, le reconozcamos, por la voz, por el aire,
por el brío, por el alma, en la obra genial, e inconsciente como él,
del teatro de Zorrilla. Cuando esa máscara de nuestro Don Juan vuelva
a su España (ese nombre sin hombre de su luminoso lirismo dramá
tico inicial) le reconoceremos como en este estupendo drama religioso
y fantástico de Zorrilla le reconocen, al final, sus amigos, diciéndoselo:
"a la luz de las estrellas". "A la luz de las estrellas — os hemos reco
nocido", le dicen sus amigos al verle otra vez de vuelta en Sevilla a
Don Juan. Tras dos siglos de peripecias europeas (¿y qué son dos
siglos para Don Juan?), también nosotros le reconoceremos en España
gracias al poeta Zorrilla que tocó milagrosamente el resorte lírico de
todas sus musicales consonancias; y le reconoceremos con sus propios
versos teatrales, eco misteriosísimo de aquellos otros generadores del
Burlador, en su comedia seicentista: "a la luz de las estrellas". Pues
no es fácil, ni mucho menos, a esa luz temporal nocturna de la es
trellada, reconocer a ningún otro hombre que no sea este Don Juan.
A la luz de las estrellas no se reconoce más que a Don Juan. A "esa
oscura claridad que cae de las estrellas", como dijo, tan españolamente, en su Cid, Corneille: "cette obscure ciarte qui tombe des
étoiles". Premeditada y alevosa nocturnidad de apariencia eterna.
— 117 —

�— 811 —
48OpOJ ap OAXJBJU9S9jd9J SBXU ^9 SOU9SOpU9I9BI| 'oadojna OpJ9n99J jap
SBjjanq SBiusxra SBsa b 'sajBJjBaj sosj9a sojouos ua 'ajuBuosaj O99 un
ouioa 'apuodsaj 'bjjxjjoz Jod ajuaxuBaxjuBiuoj opsajaaj o op^aja 4opxj
-9d9J ajuaxujBjndod ubj 'oraxsjjouBdsa 'oxjoua^ uBnf uoq ajsa 'isy
•opBuoxsnjxsap uozbjoo oxdojd ns ap 4BxjsnuB b[ o ojuBdsa ^a saaaA b
'ojaBA ja 'pBpajos bj Bjja uoa jBpnusap A ajjxjuam BJBd 'soxqBj sns b
ajqraou ns ap BJBasBtu Bsa uojBaxjdB anb SBaxjaod saooA sbj ap Bzjanj
Bsojapod bj zbj ns ajqos opBfap Bq anb sojjsbj ÍBJBasBxu ns ap SBjjanq
jod opxjaq omoa ojjsoj ja soraaA aj 'pBpxjBJjBaj BxuxsxjBaxsnra ns jod
BUBds^ ua sopBztJBjndod 'sosjaA sns ap bsoxuoxujb BxauBuosuoa ajuBu
-osaj bj ua 'bjjijjo^ ^p sajBtuaS SBuaasa sbj ua ajjaaouoaaj jb 'BJoqB
roujatjuj ns ap SBuiaja s^^aand sbj apsap bjbjiui oj ts ouioa íoiajndas
jap b^sia ap ojund ja apsap 'Bqtunj bj ap saABJt^ b 'aBzjBg ap ojuana
jap UBnf uoq ja omoa 'opoj ojopuaiA 'sauoxaBu A sojqand sosjaAxp
ubj ap sopunxu sosa ua 'opuxira asa ua asaxAXA A asBJtxxu A oujaxjuj
jap BjaiAjOA xs oxuoa íoaajndas un 'Bjnjjndas sun 'oxjbuiSxjo BpxjjBd
ap ojund ns apsap ajuaxuBiajnjuaAB ojopuaxaaoaaa 'opunxu jb ojjanA
'bxusbjubj un oxuoa 4oxoba ajqxuou ns o 'uBnf uoq janbB omoa ^
OAXjxrax^d ja oraoa ajqxuou uxs aaqraoq un jas Bjs^q íojjas
ap jBÍap BjsBq OAanu ap usnf uoq jas b j9ajoa BJBd íoxdxauxjd un
n^ oxuoa ajqxuou ns ap souasjBJBasBxuuasap b j9ajoa BJBd 'Buanjaou
BpBjjajjsa bj ap znj ns 'Bsa b 'jofaxu soxuBazouoaaj aj anb BJBd oxuoo
4Bxaap 'BazajBdBaj 4oubjjxa3S oxjouajL UBnf uoq jbuxSxjo A oaijuajnB
ja 'jBjndod Bjousdsa uoxaxpBJj bj uoa ajuaxuBjajua asjsaxjxjuapx jod
'apuop —^jojnB ns oxubjj aj oaxjsBjuBj A osoxSxjaj BxuBjp— bjjxjjo ap
BJopBzxjBJOxujadns ajuaxuBSox^xjaj A Bsoxjajsxm Bjqo bj ua OAanu ap
Bjas j^ 'BxauajjaApB ns soujbzxjo3jb BJBd 'ajaxjoj^f ua oxuoa 'ajuara
-ajdxuxs 'odxuaxj^ jap BjnSxj ap BZBJjsxp as ou b^ anb íBpsjadsasap
A BSoJOiuB pBpxuxxuaj bj uoa 'Basajaxjoxu ajuamBax^Bjj 'uoxaBaxjxjuapx
ns jod ajjanj^[ bj uoa OJjuanaua ja opuBxujojsuBJj A 'jBiuajuoj^ ap
xTÍ^lÍ noQ 9P I9 J^ 'opxq^s sa oxuoa 'jopBJBasBxuua ajqxuou ns opu^xq
-XUB3 ivouviuvjv^ ap ajuvipnis^^ jap Bpaauojds^ ojjsanu ua OAanu ap
Bjou^dsa aAjaxiA as BuBxuoj^q bjeosexu Bsa ap zbj bq "BnjBjs^ bj ap
oSanj ap oubxu BpBjaq bj jod opbjjsbjjb 'joxiBdsa jopsaja ns ajdxuaxs
BJBd BJBfap oj apuop oujaxjuj oxuxsxrasxxu jaQ *oujaijuj jap bj3xajoa xs
omoa sajouBdsa soj b aaajsd sou anb ouxs 'opssuBa ojafssBd un oxuoa
Bdojng ap aAjaxiA anb aaajBd ojos ubj ou 'bjoijbs anb bj ap 'BUBds^ b
zbj ns aAjaxiA opuBna • • "aaraijaj^ A obzjb^ ap BaxjoBmsBjuBj 'janja
'nBuaQ A uj^jqang ap BaxjoauBjam 'uoj^g ap Bpxaaxuajjsa ajuaraBJ
-naso 4jjbzoj\[ ap BJBja 4ajaxjoj,\[ ap BjopBzxjBJora A ajsxjj Bjqsjsd bj
opBqanasa soxuaq anb bj jod í ojuaixuBsuad A Bjsaod 'Baxsnxu ap 'sbjuxj
-sip saaoA sbjubj opxo soxuaq anb bj jod BxaBA BJBasBxu Bjsa

'uvjainb opuvna vuvds^ v vajana
otj.q oíuvj ap ajiqwojjtt

A

�por serlo como repetición imposible de su original español, y por
serlo hasta dejarlo de ser, de nuevo y para siempre, puesto que ya,
en lugar de condenarse, se salva, y en lugar de muerte infernal al
canza vida eterna. Por eso nos dice algo más que en su misterio y
moralidad inicial española: y nos lo dice con esa afirmación escandalizadora de los mojigatos y jurisperitos de la moral, que es la de
su salvación gloriosa: como la de Fausto.
Fausto y Don Juan, separados o juntos, habían coincidido en
esta misma suerte: el romanticismo los salvaba; salvándolos tal vez
del olvido para darles esa inmortalidad y gloria. Su extremado signo
de condenación original se trastrocaba de ese modo. La salvación de
Fausto, que pasó primero por la mente de Lessing, se hizo efectiva
cuando Goethe, deseoso de haber salvado también a Mefistófeles, le
dio su plenitud de sentido con el final de su poema, coincidente, casi,
con el de su vida; como si este fuese su definitivo testamento espi
ritual. La salvación de Don Juan: la del Don Juan Tenorio español,
con nombre y apellido propios, el auténticamente original que los
españoles recuperamos con el lírico y épico y dramático acierto genial
de la obra teatralísima de Zorrilla, no se cumple, efectivamente, hasta
que lo realiza en su drama nuestro poeta. Con no poco escándalo
fariseo. Suspendido Don Juan, o su nombre, su máscara resonadora,
entre el Cielo y el Infierno, como Fausto, una sola cosa podía sal
varle: el Purgatorio. Dumas, antes que nuestro Zorrilla, intentó esa
disparatada empresa de la salvación celeste de Don Juan, tomándola
del españolísimo cuento de Merimée, Las ánimas del Purgatorio. Los
cantos del Don Juan byroniano no valen ese cuento; porque no ca
laron tan hondo en el alma del Don Juan español como este cuento
maravilloso, al que, en nuestro recuerdo, se une el sorprendente de
Balzac: Elixir de larga vida. En estos cuentos, Don Juan, que no
puede nunca cambiar su nombre, como vimos, mientras viaja por el
extranjero, porque si lo cambia desaparece, cambia de apellido; y
su notoriedad internacional no es un ripio, como tan significativa
mente lo es en España; su apellido notorio no es Tenorio, ni tiene
que rimar a su vez con el Purgatorio, su último ripio salvador. Me
rimée, viajero españísimo, y tan enterado de España siempre, con
su Solitario amigo español por guía, el admirable malagueño Estébanez Calderón, en su estupendo cuento de Las ánimas..., apellida
a Don Juan Maraña o Manara evocando el Don Miguel del Discurso
de la Verdad, el de la leyenda sevillana del Hospital de la Caridad,
con su estupenda estatua enfrente, y en el huerto su rosal milagro
samente florido. (¡Una estatua para Don Juan! —clama Barres, vién
dole tan escandalosamente estatuido— ¡a Don Juan! —con un ca
dáver en los brazos). Y este Manara de la tradición, el Maraña de
Merimée, va a llamar a las puertas infernales de su España, volviendo
a entrar en ella por donde salió, por un sepulcro, para resucitar,
para reencarnar verdaderamente su tradición perdida. El otro Don
Juan, contado por Balzac, que lo inventó sacándolo de entre las nie
blas alucinantes del gran Hoffman, no entró, no podía volver a entrar
en su España natural, sino en otra, bastante sobrenatural, que su autor
— 119 —

�— o^i —
Bpuaasiuiuiaj '(¡oX ou X opi^ p Bpuodsaj — 'Bjjaij Bf ua sosBd sita
ap!) Bjaiaiq af .UBnf uoq anb pBpqiqBSuodsaj Bidojd ns ap osopua p
opuBjdaaB —Bjqo Bf Bpoj ap afqísiAui a ajuaiaiuiuo BjsiuoBjojd—
soiq opuBna oaijaod ojjaps joXbui ns Buqoa Bffijjo ^p JBfndod
oiuajsitu oiJBuipjoBjjxa ojjsanu na anb johib pp Buiuauíaj p^piujaja
Bsa rojsnB^ b onioa 'jafntu Bf BAps af osa jo^ *opBuiB p 'ajuamSis
-uoa jod 'X 'ajuBiuB p apaaBq BjBd Jouiy p jas ap jBfap appuaiaBq
íouBiunq Bas of anb BJBd 'joury p jbuib appuaiaBq 'soiuBjjip 'usnf
uoq b opuBzuoaasaQ *uBnf uoq ap BJopBAps uoisjaAuoa b^ BjBd Bjaod
ojjsanu uipduiBJi o njaduii ns bjbiuoj apuop ap 'sbuiiiq ap bjjo^
-buisbjubj BpjnsqB B^ aod ajqij as anbuns 'Bqijjo^ ap ajuanj ts\ Bjas
aauiijaj^[ ap oiJBUipaoBJixa oqpajuana [^ -B^uasaadai ajuauqijand o
jBpdod ubj anb BSOiSqaj pvpijnuotu tb\ jod 'Busds^ ua 'uoiaB^uasajdaj
BaiSanq[ ua pa^Baj oi^aisiiu p BjpaaAuoa X ípBpijBpdod auuoua ns
*b[[ijjo2 ap 'oan^uiBjp-oaijq 'oaijBiuBjp ojjaxaB p BJBp 'sauip sajBjnd
-od sauoiaipBJ^ sbj^o ua opapuajd p 'oiJojB^jn^ pp ojs^
ap ojuana oiutsjpuBdsa p ua ouioa 'BpiA ua oijo^^an^ ns
-tuad ns ou opuBna í uoxoaajjnsaj ns 'ouBtaBzpq ojuana p ua oinoa
'svjniu svj uod ou 'svuanq svj dod 'BjSBq X íBAijpijap upiaBAps ns apis
-od BJBq (apídsuaddn^ 'uauotjqBjdnBjj 'ajJBjpp Biparaiuoa) 'ojsnB^
ns b ajuauíBppjBd 'BiuBiua^y ua X 'BiauBj^ X Bipjj ua 'BUBds^ apsap
opuBzipjjBaj uojanj o^ anb sopand so[ ap p 'JBpdod p ouis 'ofaiA
ouiu ap 'opuoqpBS o opBpBsaj o 'opBS outu ap oubijjbzoiu p ou
'jopBjauaS ouisqijuBjuí pj oj^^ • (ttpBpqxjand Bjjaiaui o 'Bjjaia Bun
bj[bj aaBq soujaijuj so^ ap p ua jBjjua BJBd uapuiBj '—jqiaasa—
sopp so^ ap oupj p ua jBJjua BJBd 'oqaSuBAg p un^as 'souiu so^
ouioa jas anb XBq is^9 anb) jjbzoj^ ofap o[ ajuauqijand ubj anb ua
oiusiui p 'sBjauoiJBiu ap oujaijuj pp ojsns p aApnA sou 'ubiujjojj
o\ b BaxjoBuisBjuB^ pBpiaojjB BsonJjsuoui ns uoa soujBziJOJJoq
^souJBjusdsa Bjamb anbunB oja^ "sopoj ap pujajut sbui p sa oiusia
-ijuBiuoj pp BjsipAou ubjS pp UBnf uoq p ouioa sa isy ¡ojapd
-as pp saABJj b 'BpiA B^ 'opuniu p jbjiui X oduiaij p uoa JBqBay!
¡UBnf uoq ouiistuBuinq ojjsanu Bdojng Bpoj isBa ua ofnpaj as anb
p ozoBA ajuaidpaj o oauana 'BJBasBUi Bsa ap BaijBtUBjáida uoxatu
-ijap Bpuadnjsa an^)! ¡UBnf uoq xn^ Jbi^! -44UBnf uoq anj 'saauoj
-ua apsap :BpBU ajuaiUBjnpsqB ojjuoaua ou X 'oiaBA ajuaidiaaj un
ua ofoJJB sb^ 'BijajBcn Bf X Biup p oiuoj^^ :apBUB y ¿oduiaij p uoa
JBqBay?— • (aBzpg una as uoiSipg b^ X Xaq Bf 'bijojsijj b[ touBija^Sap
-laq oduiaxj fap sissjxa sof) JiuaAJod p X ajuasajd p 'opBSBd p uoa
:44opoj uoa zaA Bfos eun ap JBq^aB japod BJBd —ap^uB— SBSoa sb[
X sajquioq sof BqBzifBuy,, *4tBquinj Bun ap saABJj b BjaA of anbjod
opuniu pp pBpqBjoj Bf uaiq ubj opuBOJBqB 'píaos BpiA Bf ap soidiauíjd
sof BjSBq BqBJjauad —UBnf uoq ns ap aBzpg aqijasa— BJopBjnjasa
ajuaiuBpunpjd 'BpBjiin nsi^ rojapdas p apsap 'Bqiunj Bf apsap 'ojaaj
-ipui oipiaiJJBd ap aiaadsa Bun jod p ajuB ajpsd ns jijoui p '^piA ns
jaA aaBq af a^zfBg 'ajuauípiua^ 'opuBna 'oiJBpua^af fa uoa uoiaBpj
BpiA Bun 'oJBquia uis 'auaij 'oidiouijd ns apsap opBzaqsasap ubj
X 'puij p ajuauíBSOJOJJoq opszaqBasap 'opBffaq^asap usnf uoq ajs^
•BjnjuaAB ns ap pBpiaojjB Bf 'ojuBdsa fa soujBjuoa japod BJBd o^uij af

�del de Lope en La fianza satisfecha "¡que lo pague Dios por mí — y
pídamelo después!—" concede a Doña Inés la gracia de esperar a
Don Juan en la tumba, condicionando a su salvación la suya, para
no separarlos más; y así puede salvarse Don Juan en el mismo sitio
en que se había perdido: en la sepultura: "al pie de la sepultura";
salvándose, como Fausto, por el amor que le condena, con el sacri
ficio de la amada. Las huellas románticas, repito, que su propia más
cara ha dejado en el rostro vivo de nuestro Don Juan, quedan, más
que borradas, transformadas, humanizadas por la enorme poesía
teatral con que el acierto poético de Zorrilla, y su constante consa
gración religiosa, popular, en España, le reencarna; resucitando, mi
lagrosamente, podría decirse, aquella figura genial del Burlador, para
alcanzar, con su propio nombre y apellido: Dan Juan Tenorio, la
inmortalidad y la gloria que tan justamente le correspondía.
El romanticismo, salvando a Don Juan de su fin, esto es, de la
raíz sepulcral de su condenación originaria, nos lo ofrecía, al parecer,
con un doble significado dramático o con otro distinto. Tal vez lo
primero; pues cuando le vemos volver a España, como una máscara
vacía, decíamos, resonante de voces vivas, y aun herido el rostro por
sus huellas, tomó pie de su propia tumba, el sepulcro final de donde
partió su aventura, para recuperarse en él con su genio y figura
propios: los que esa misma sepultura, causa, principio y unidad de
su ser poético, le hahían dado. Don Juan no muere, nace de una
tumba. Por eso Don Juan para serlo no se basta a sí mismo: se sobra.
Y se lo juega todo a sus restos inmortales; quedándose solo, defini
tivamente solo con su alma. "Yo y mi alma", dice el pueblo español
para expresar esa soledad totalizadora y definitiva: esa virilidad hu
mana que ante la generación del amor, ante la mujer, como ante la
muerte, sigue preguntándose por qué el hombre está solo, por qué
puede estarlo. El hombre no está nunca solo, escribí otras veces: está
con Dios o está con el Diablo. Esto nos inquieta en Don Juan: su
constante querar quedarse solo siempre, como el torero con el toro,
sin poderlo nunca lograr. ¿Y no es esa su'razón y pasión de ser, por
un parecer que le caracteriza tan españolamente, su desesperado afán
de soledad imposible? ¿No es este el vivo y mortal enigma que nos
propone con todo su ser y parecer humanamente interrogante? A la
pregunta: ¿qué es el hombre?, contestaba aquella doncella Teodor
de la leyenda oriental, dando, como un Edipo ante su Esfinge, entre
otras respuestas enigmáticas, esta sencillísima: Fantasma del tiempo.
Fantasma del tiempo, de la viva temporalidad que lo trasciende y nos
le traza "siguiendo el dictamen — del aire que lo dibuja", que dijo
Calderón, nos parece la figura humanísima del Burlador, al correr
de los tiempos, fugitivo; con rapidez de pensamiento, con precipi
tación luminosa de angélica caída, con velocidad de bala perdida o
centella relampagueante: "un relámpago de luz — que el aire de
sombra escribe". Don Juan no es sólo problemático, vivamente, sino
problema vivo. Si ha podido decir Levinas, el fino, penetrante analista
francés fenomenológico, que toda la filosofía se le aparece como una
meditación de Shakespeare, con más razón pudiera decirse que toda
— 121 —

�— zzi —
Bsaad [i^bj aas apand pnsuas isauaaj ap oapoaa o oasauBnfuop op^jsa
[B^ ua anb ojBfBd pp opBpBids 'uBnf uoq íopa na joras pp ouitsia
-iA ^BJtnjBn opqrais 'vwniq vj ap oiijjv^ un sa anb 'joiubo p ajaaiA
-pB X 'ojubo un Bqanasa uBnf uop 'anbsoq p JBznaa [B 'oíaajuaraaa
[ap BjpnA ap X aiaom ap saju^ oao^ 'BnjBjs^ b[ ap B[ : BAp^apiuSis
upísimo Bsajdxa Bun ua uaiquiB) 0U10^ 'sapup SBuaasa sop tnBuaQ
ap ttvnf uoq oiJBjuauiBjj a^ea Buiuqna SBuaasa sop u^ 'BaBasBui ns
jod opuB[qBq 'uoaapiq soapuBtuoa SB^aod sojjo so[ ouioa 'orasira is b
[a ua asopuBÍapaa 'ojsnBjut ub^ 'aajanb uts o^aa^q o 'jaoBq opwanb
o^aqsq ap szaanj b oapsnBj UBnf uoq b oziq n^uaq ojo^ #BaxBui
B^nB[j Bun anb sbui pjBBSa^aai^j b BqBiUBaua anb bubijjbzoui Baisnuí
B[ ap 'a^uainSisuoo jod 4sofa[ íaaai[oj\[ ap uoiaBjadns [bjoui ns jod
tu 'SBsaauBJj A sbubi[bji SBpButnba^B sb[ jod O[jbjj[ij uis 'uBnj* uoq
oa^sanu ap oiuaixuiaouoo un ojafuBJ^xa B^aod un ua a^uaiuB^oaJip tbA
ouiuijaiap Bjn^aa^ ns anb A 'osjij^ ap uopvjunfj [ap B^a[duioa uoisjaA
B[ uBiua[B ua opiaaJBdB ^iqBq sajuB soub sajj o sop o[os ub^ anb '^[7g[;
op ojjsanu [ap B[ uoa B^aBxa Biauapiauíoa ua 'Bqoaj ns uoa
auatAuoa nBua^ ap uvnf uoq [aQ '(^piA b[ op Baijajsa nota
-buijijb) oiusiuBnfuop [ap Bjo^anpas uoiaBjajdjaiui ns ap o^isodoad b
bX oqaip souiaq o^[B paBBSa^aai^ aQ #b[[tjj[O2 ^p opsanu [a X íupuip
-B^B^ osotobjS ns ap ajqinou [a BUBds^ ap Bjanj jBjadnaaa b 3A[anA
anb nBuaQ ap [a i pJBBSa^janq ap 'jojonpas un ap oiiviq [ap [a :opoui
asa ap 'aiuauqBuainouaj ub^ anb suip oX 'uB^ojja^uí sou 'oiusiaijuBui
-01 [a Bdojn^ ua jbzt[butj [b 'soauB}[nnns sauBnf uoq sajj^ *8B[ouBd
-sa ajuauíBzijsBa sBqiuB 'oijbjiuoo ouárs ap Bosaasaid Bun aod X ouSts
asa ap boustui enn aod opBp[Bdsaa 'uBnf uoq oajsanu vajad 'BjunSaad
Bsa aod 'Baio[ojuo 'BaisijB^aui uopsana Bsa aod ÍBa[ad ns '[a ua 'aa^q
as anbaod 'UBn^ uoq oajsanu b a^uauqeiouasa BzqBOipBJ '¿aas uatq
sbtu ou X BpBu anb aod? :Bfoq ap BjpnA Baoadiaai ns uoa ^¿Bp^u
uaiq SBiu ou X jas anb aod? [ap BUBiaa^Sapiaq BOistjBjaui BjunSaad B[
'upijsana bq -jaAiuB^ Btaap 'Ba[ad ap ounuouis sa BiiBds^ ua uoijsan^
•opiqiqoad [oqaB [ap Bjnaj b[ ap [a oraoa oai)Buia[qojd ajuauia[qBuoij
-sanaui aaqBS un sa anb aoqss ^oiiiu b aqes sou anb sa aa^uBS b aqBS
sou Bisaod Bun opuBna opoui anb ap B[[a ua apuas soinapod X ^Biauaa
-siuiuiaa Bapjiu Bsa souriqraaad 'u^nf noQ ap X oisnB^ ap Bisa oraoa
'Bisaod BapuajnB Bpoi u^ *aaUB8 ns uoa asjBjuaraqB bjb¿ 'odraap [a
BiBiu opuBna aaqraoq pp soraifip oiuoa 'uaiquiB^ bjbui o[ X toqui p
aadraais bjbui Bjsaod bq •BiaBjuaaB[d Bapira ^piA Banaso ap aiaadsa Bun
sa[opuBp 'sbjib BpBq 'saAaa [B so[jaA[OA BjBd —SBopBraBjp sauopaij
sns uoasXodB so[ anb ua oapaod optnb [ap— opinb ap sapBDBS auaiA
-uoa sop so[ ap ounSuiu b oaa^ -[Bn^aB sbui X ajuBnjaB SBra ojuairaBS
-uad oajsanu aaqos Bjqraos a[qBaaoqrai ns uBjoaXoad 'sojunf X sopBjBd
-as 'o^snB^ X usnf uoq 'ojsnv^ pp uoxaBjipaui Bun jbjoso[i^ [a apsa^f
-ojub Bjapod '(ou o Bisiunraoa 'outstxjbui [ap BjsqBiJaiBtn Baiiaa[Bip
B[ 'opas aod 'opuaXn[aui anb ojidaa) Bisr[BuopBJ o Bisipapr btjoso[tj
Bpoi b ¡o^snn^ [ap uopBqpara Bun ap oiusira o[ uaiqraBj apap opip
-od Baaiqnq 'xjbj^ b opuaipsu^ '[^^^j^ B1SBH so^aiaS so[ apsap 'oaijaa[
-Bip orasqBapi [^ •Bato[ouauiouaj btjoso[ij Bpo^ 'souara [b íuBnf uoq
ap uoxaBjipara Bun bíojub sou as 'jbjoso[ij oata 'aiaap sa 'Bjpso[ij

�de la muerte, del cazador que de ese instante amoroso se aprovecha,
trata de espantarle para salvarle así la vida, lográndolo como se pro
pone. Pero el cazador esta vez venía por otro pájaro —¡y menudo pá
jaro!— venía por el otro gallito de la bruma, venía por Don Juan:
venía, en hermano vengativo de una hurlada amante, a matar a Don
Juan; que se salva por la mala puntería de su frustrado ejecutor. Este
Don Juan siente remordimientos y quiere dejar su fortuna a sus aman
tes abandonadas, convocándolas para hacer testamento, dejándoles
todos sus bienes antes de suicidarse como quisiera. Y esta es la sor
presa final que, inspirada en una escena shakesperiana pudo haber
sido molieresca, en este poema de Lenau: la llegada de los numerosos
hijos de Don Juan, habidos de sus diversas aventuras y que aquí se
presentan acompañados de sus abandonadas madres correspondientes.
Después de esto, Don Juan se suicida. Pero como no puede hacerlo
por su propia mano sin dejar de ser Don Juan del todo antes de
tiempo, antes de morir, acude al subterfugio de tirar la espada con
la que había podido matar varias veces a su contrincante, tan torpe
cazador con la escopeta como con el acero, y ofrecerle, voluntaria
mente distraído, su pecho desnudo, que aquél atraviesa con su espada.
Y así muere ante su familia, ante todas sus familias reunidas, este
romántico Don Juan.

VI
"Piedra miras
y con el viento peleas".
Lope de Vega
¡Lo que va del hombre al nombre! ¡Y lo que va del nombre al
apellido! Este nuevo aire familiar de Don Juan, más o menos fáustico
o infausto, nada tiene que ver con el de nuestro español Don Juan
Tenorio. Aunque los dos nos parezcan igualmente familiarizados con
la aventura del vivir humano en su doble faz natural del amor y de
la muerte; lo que para el existencialísimo español se concreta en las
mujeres y los muertos. Su brío de alma y su pasión y sentimiento a
flor de piel —"el corazón en las carnes"— no nos lo pinta ni en Tirso
ni en Zorrilla, como un voluptuoso de la sensación precisamente; más
bien lo contrario, nos lo muestra con esa limpia castidad viril en el
amor, decíamos, como la del gallo; toma a la mujer y la deja, la
burla, dejándola desengañada: de donde la necesidad del engaño
inicial, como vimos. Actúa con una pureza erótica, sexual, que raya
en lo absoluto a fuerza de relativizarse tanto, aparentemente, por su
plural sentido del amor o erotismo generador que le caracteriza. Don
Juan debiera ser por eso un excelente padre de familia, —como en
el poema de Lenau—; un padre de pelea, como se dice y hace de
los gallos; quiero decir un gran productor de hijos naturales, sin
equívoco: un estupendo semental; directamente, como en Lenau, o in— 123 —

�— ni —
ocluí^n Xa ^^aiu anb oezpg ap uunf uoq X3 -Aaj uauaj jouib ap jaianb
[B aaip as ^ 'jbiub anb sbui sa ^axanb [ouBdsa jBjndod afBn^ua[ \a
ug "pBpjaA ap jajanb un :oiaiA uis 'Buanq ajdmais sa anb aaajsd sou
ap o^aas jod 'pBiunjoA ns anbjog 'SBtuap soj ap pBimqoA b^biu
sns b aiuauíBsojaua^ ubj 'aaajjo aj anb osoiuumxBa oaa ^a
uoa 'aatB |a uoa BJuoqsap íjbujb3 ojaB xa JBiunsuoa uis 'o^anf |a uoa
'B^jnq b^ uoa Bjs^q a^ '^opvjung \ap Bipamoa b^ na oiuoa 'saaaA y "SBjnj
-U3AB sns b ojsnS pa vuioj a\ Baunu i JoqBS ^a Bjainbis tu :sB^a ap sp^u
jaq^s B^jodini aj xu aaamb ou anbiod sa 'opBqaBj^ oiuojuy BqButdo
anb o^ bj^uoo 'ubuq aqBs anb ^axp ^nb o\ sajafnin sb\ ap aqBS ou is
j^ 'pBpqBnxas b^ ap bjsiubuo osodiuBJj un sa ou anbiod ^sa^qísod
sofiq sns ap ajp^d Á sajpsd sns ap ofiq sa u^nf uoq oaa^ "JBjndod
uoiobui^buii bj BJBd 'o^^ un sa usnf uoq 'ouanAi un sa u^nj* uoq
ixypipxad njvq vun sa UBnf uoq • (tta^^a Bjsa ua zaip sb^ b — ojuaAuoa
[a ua aAanu sbj y^,) •••JopBuoajB oanBdiuBxaj ns íBAag anb ssiad
b^ sa 'aBJj anb Bsiad v\ sa ^jouib ap SBpBUB^uasap A SBpBUBua 'bbsoj
-oiub SBinsim sns BJBd BjSBq 'usnf uoq ap o^bui oq -avui anb vsiud vj
sa ojrnu o\ 'Biaap 'njvq v^ sa ou ojmu o\ : p^piAisuajoui ns JBqoaduioa
BJBd Baoq B| b X opio |B 'sofo so^ b B^asopuBajaoB 'o^uana ^ap zn^Bp
-ub |a Biaap 'BjBq v\ sa ou o^bui og *sojisb so^ soujBuqaui uaaaj^d
anb b osjaApB oui^sap o pBpxjBjBj BiJBjunxoAui b^ ua ou íoaia jas ns
ap BOB^un^oA uoiaBjidiaajd o zapíd^j Bsa ua BiaqBiu ns 'ojuana osom
-bj jap B[Bq bx ouioa 'auai^ *znx bx ap pBpiaoxaA bx anatj^ #ouanjj xaP
ou 'oÍCbj xap ^i^oiu 'Bxxa otuoa 'ajainb A íuojapxB^ ap aji^ jap
BasauBnfuop bx 'siuiBJiuiag xap ^X O1D[IOD iznj nj ap otxq ap sa
-uBAg xa aaíP 8OU ouioa 'Biauapnjdtut ns ÍBaijuojaBj o Baixaqznx sa
opoj ua uoiaBjidtaajd ng *aiuaiui opuBna Bjs^q pBpjaA bx aaip uBnf
uoq "buixb ns ap BiuaijSuBS Bpijaq Bsa jod JBJídsaJ BJBd sa 'bata
auJBa bx ua 'aaip sou ouioa 'uozbjoo xa ^a^xx TS '8?inBf uajuaitu uozbjod
ns tu soiqBX sns tu anbuns :saoq bx Jod anb sbiu sofo sox Jod a^^s ax
as A —BnSuax bx ua xouBdsa oxqand xa oiuoo— aj^uBs bx ua BaqoiBa
BiSoxoa^ bx uBnf uoq BAaxg 'pona upva ouioa A anbsmb opvo ouioa
'own vpoa sa oun vpna anbjod ísaj^ 'jaaBq uapand o 'uBBq anbunB
íbjio A oun o 'ojjo A oun o 'oun A oun uos o sop uos sop A sop anb
ouis :ajaqoj^[ ap bsjbj ns ua aaip sou oiuoa 'oj^Bna uaoBq o ojjBna
uos sop A sop anb aaja o^[ 'upiaBaxxdxa Bun jBp anb jaua^ b 'BpBaojsa
Bun JBp ajaijaj^ -ajuapiAa 'BaijdjXBaodB 'BJop^xaAaj Bas ou anb jbuoz
-bj ap BjauBtu jainbxsna uoa 'oAisjnasip ojuaiuiBSuad xa uoa
-uioaui sg '3^301x613^3181x3 Bjainbis tu :jbjosoxij ajainb ou '
-aj ajainb ou UBnf uoq '(¡simf oj aui oSuoj un%\) oijoiuajad 'ojap
-aaajad anb sbui 'sa odiuati ns anb xap OAisaans oiuaiuiBZBxdB xa 'jnbB
ap íuotoBjadns BjafBSBd ns ouis 'ajainb anb ox osonidnxoA aooS A
uoisasod ns sa ou ísB^a ^9 asjauaiap apand ou sssoa sbx aius buiisiaia
pniíiaB ng 'aijaniu ap soinjj sns ap bx sa UBnf uoq ap Bintiplax Bqaas
-oa Baiun bq 'jaSoaaJ ap ou 'jBjqiuas ap odtuaii sa '—UBnf uoq ap
BjniBaiJBa aisiJi enn sa ofaiA UBnf uoq íoxJas ap jBfap uis ofaiA b
jBaxx apand ou u^nf uoq— xíuaAtlf aiuauíBuinuaS oduiaii ng -osa BJBd
oduiaii auaii ou 'osa ua asjauaiap apand ou UBnf uoq oj^j 'uvnf
ouvtuuaq j^ ua ounuiBujg oziq ox ouiisaxaa oaiioja oiuoa 'aiuauíBiaajip

�(en sus éxtasis heideggerianos, presente, pasado y porvenir) como
religión y como historia, lo niega también como Ley; es decir, como
Ley moral ("una jurisprudencia escapada de lo político" le llamó
Unamuno a esa ley moral; la estatuida socialmente, la de la Estatua
juzgadora que condena a Don Juan). Querer es tener ley, para el es
pañol de verdad. Y ese querer se dobla de querencia, animal, instin
tiva, ciega generadora erótica de vida y no de racionalidad: querer
tener hijos. Este querer "de veras, que es la pura verdad", como dice
un famoso personaje de saínete, lo siente en la España de Don Juan
Tenorio su auténtico público popular (el proletario de prole que
decía Unamuno) ; y por eso no puede dejar de figurárselo legenda
riamente como es, encarnación viva y poética de la más poderosa y
pura virilidad. La de ser el hombre sólo un hombre, que es ser hombre
solo, ante el amor, como ante la muerte: ante su vida, como ante su
Dios. Una virilidad, diríamos, que no se vincula al sexo más que
de modo accidental; ni con la mujer por amor, ni por la generación
con el macho; aunque esta específica singularidad de serlo le ex
prese a los ojos femeninos ilusionados como causante físico y espe
cífico del amor. Pero Don Juan no hace machismo jamás. De esa ilu
sión generadora tampoco es culpable Don Juan; su responsabilidad
moral no le ata al destino mortal de la especie por su juvenil ani
malidad; más bien le ataría por lo contrario: por su prematura vejez
o envejecimiento demoníaco o endemoniado; por su espiritual dia
blura al burlarse del alma o con el alma de todo; burlándose también
de la temporalidad pasajera que le enmascara a Dios en la muerte. "Es
juez fuerte —se le dice en la comedia de Tirso — Dios en la muerte".
Y esta fuerza divina no se debilitará dos siglos después (¡tan largo
me lo fiáis!) a los ojos llenos de lágrimas del arrepentido Don Juan,
por la Divina misericordia, por la clemencia: que "es el Dios de la
clemencia — el Dios de Don Juan Tenorio". El Dios Padre, Hijo y
Espíritu Santo del Amor; el Dios cristiano; de cuyo misterio trian
gular, —digo, su Trinidad Santísima—, dice el pueblo español que
tiembla: tiembla el misterio en el alma verdadera, y verdaderamente
tan humana, del incrédulo, impío, pero no ateo, Don Juan; pues si
ateo, lo sería también al modo popular de ese mismo público suyo:
como el personajillo del saínete, ateo gracias a Dios; la única manera
verdadera, (¡y la más terrible!) tal vez, de serlo: al menos ontológicamente.
Porque repercute en nuestro cuerpo, en nuestra carne, el corazón
con su latido, nos decía Santo Tomás que el hombre tiembla misterio
samente con su carne, con su cuerpo, "en la alegría de Dios vivo". Ese
temblor, ese estremecimiento misterioso, es el alma misma solitaria
de nuestro Don Juan. Esta es su angustia o congoja verdadera; la que
le brota, al final, del corazón, en un sollozo, al pie de la sepultura
de su amor muerto, en la sublime escena del cementerio que trazó
Zorrilla. ¡Incomparable escena de teatro! ¡De las más hermosas que
haya podido concebir una mente humana! Aquí Don Juan evoca la
pasada impetuosidad de su vida, melancólicamente, ante las impa
sibles estatuas de sus muertos acusadores. Y a la luz de las estrellas
— 125 —

�— 921 —
Bsoa bjjo anb ^?) *uenf uoq ap ajq^djna Bin[B ja 'ojubjj puoo '
ap babj ozojjos jap jijuvfui vpipnaos vj 'BnjBjsa ns ap buijb uis odaana
jap 'sauj buoq ap Bjnjjndas bj ap aid jb ]^ • (jBuaajuí uoiaBuapuoa
bj BJBd omoa ajsajaa uoiobajbs bj BJBd 'souiBqBpjoaaJ 'oijaíáuBA^ ja
un^as 'asaaa^q anb X^q ouioa) ouiu un ouioa ajuaaoui aaeq as í ozojjos
asa jod 'ojubjj asa jod 'sspBSBd SBdjna sns s^poj ap Bjja ajuB ajuara
-jijubjui BzijiqBsuodsajJi as 'BpBuiB ns ap Bjnjjndas bj ajuB 'bzojjos
'bjio^ uBnf uoq -Bjfijjoz ap oíaouaj^ UBnf uoq ^ap Buaasa BJopaAoui
-uoa Bisa b SBjopuBaqdB 'sBjJBjipaui B.it?d sajqeaiuipB SBjqBjB^ 't4ozojj
-os jap jijubjut BpipnaBS bj asaaa^q sa 'pBpijiqBsuodsaxu ap opBjsa
asa b jaAjoA sa jijoj^ 'a^januí bj BiaunuB osa jod Á ozojjos ja sa os^
•BiauBjui ua 'pBpijxqBSUodsajji Buiaadns ua aAjarlA as Buiaa^xa uoiaunsB
B^sa ap p^pijiqBSuodsaj Btuaadns bj apuop 'sojjosou Á ja aa^ua Buod
as BpBu anb Bfap ou anb oand ubj asopuaia^q ojuaiuixjjns ja
jBna ja Bia^q ozojjos ja X ojubjj ja ua ouis 'ojuaiuiiajns jap
oiafns ja 'Xos omoa 'BiABpoi opuais 'o^xrauoa o^ua^ oj jas ja ua oj&gt;bX
-odB BjABpo^ apuop —SBuiAa^q aqiaasa— o^uaiuiTJjns jap a^uB^sui ja
ua sa o^[M 'BpodijuB ns uoa ouioa oSisuoa a^uauíBjapepjaA ajqmoq ja
BJjuanoua as 'aojop ja admoj as anb ja jod ozojjos ja ua 'ojubjj ja u^
•ojubjj ja anb sbiu sa anb 'ozojjos ja ua admoj as 'ajqBjJodosui aauj
son as opu^na 'jojop jap uoisuaj bq *opuBzojjos aa^q oj X uojop
ns ap uapBtdB as anb 'uaqanasa aj anb sopxo u^nf uoq apid 'Bjpaid
Bsa b 'Bquinj Bsa b íBqranj ns apsap bjiui aj sauj buoq 'buijb uis
odjan^ ¡uBnj uoq jsuauíoua^! ¿ajsix^? 4t'--ajsixa buijb uis odjana
ua — S^UI B9Q uainb ua jouijbui^^ :Bjaanui Bp^uiB ns ap Bquinj
bj ap bj sa :uBnj* uoq ap uoiauajB bj auinsB anb —o^uaia X ojfsvq
•vjo ap BiJip adoQ— Bun X^q SBnjBjsa SBsa aijua oaa^ 'ossa oqaniu
jaa^q sotuaqap ou 'ofasuoo oidoad ns opuainSis 'anb sbj ap '44bijiuibj
ap SBaijBjd uog^ *sajuBjiaBA sajonuBiu ua BpBziu^aja jaaajBd jb 'buj^j
-Bd Biauajaq Bsa ap ajuauíesojaua^ ubj apuaijuasap as osa jo^ ¡usnf
uoq 'ajp^d jbui ubj ap ouSip ofiq uang! qBasBg oxuoa souaui o sbui
oaod ÍBjJBa Bun b opsSnf Bjatqnq bj as j^ t4¡uoajuBd jbj jap Bapi
bj pspaaA ua sa BaijiuBin!^ :ajuauíBjaauís uBnf uoq BuiBjaxa isb j^
•ojBSaj saj 'BpuaiaBq ns ap o^auíp ja uoa 'aap^d ns anb Banjjndas
jbjjoui bj sa joCam 'BpiA suanq uoaaiAnj sojja ig ¿ojinb saj anb bj ap
oBd oxuoa BXns bj UBfixa aj anb ajianra ap saaopaaaaB sns sopoj ap
BpBapoi: 'BjaaiqB Bqiunj bj 'said soj ajuB 'sofo boj ajuB ajjauod 'ofiq
un jod JBpjoaaj asjaa^q ap opoui osopBid sa sang? ¿ofiq jsra ubj
ap ouSip ajpBd uang? ¿u^nf uoq ap ja aapBd uang? -44BXns Bpuaia
-Bq bj Bjajua ojsa ua oajdma ajpsd uanq ng,, 44¿uoajuBd jbj ap Bapt
bj pspjaA ua sa boijiuSbj^[?^ "SBquinj SBsa uBdnao anb SBnjBjsa sbj
ap sajiAoumi sBpBaiui sbj ajuB OAanu ap opuBjJoaB ba aj as ((jsimf oj
atu oSuvj tmi!^) BpiA ns anj anb jBjadsasap ojbj janby 'ajjíanuí bj
na JBziujaja ajainb aj as BJoqB X BpiA bj ua Bqsd^asa aj as
anb :BdBasa aj as anb oduiaij ns ap pBpijBijajBiu bj 'jas ns ap
pBpijBiaajBiu bj 'baia Biauasa^d ns sojja jod JBaijuaA Ba^d íojuaxuiijj
-ns ja jod '^ojop ja jod asjBaijiaaA BJBd : ajuaraBsoiojop asaxjuas bjb&lt;Í
'jijuas BJBd ouis 'jBuoixajjaj BJBd 'jBsuad BJBd ou 'is ajqos opuaiAjoA
'omsiui is ap UBnf uoq BjuatuBj as (44¡jui ap Xb 'aqaou Bsouuaq!^,)

�es el arrepentimiento?) Don Juan siente, entonces, como le miran
de nuevo las estrellas: sus estrellas. "Si es que de tí desprendida —
dice a la muerta Doña Inés— llega esa voz a la altura":
"y hay un Dios tras de esa anchura
por donde los astros van,
díle que mire a Don Juan
llorando en tu sepultura!"
Don Juan ya está salvado. Y ha dejado de ser Don Juan por serlo
tanto; por haberlo podido ser, como todo hombre culpable o pecador,
hasta dejar de serlo; para poder llegar a ser, de ese modo, su propio
antípoda. Y eso no lo sahen las amenazadoras estatuas inmovilizadas
en su espanto. Por eso una de ellas, la más empedernida, la más in
fernal, la del padre de su amada (¡Comendador que te pierdes!) le dirá
que ¡ya es tarde!; ese ¡ya es tarde! que sublevaba justamente la pasión
piadosa, religiosa, de nuestro Unamuno. Y con razón. Pues la pater
nidad de piedra, la socialmente estatuida por la moral jurídica de
la Ley, paralizadora espantosa de la vida, solo puede decirnos eso:
¡ya es tarde!: que es palabra absolutamente infernal, por justiciera,
por racionalmente moral. ¡Qué espantosos padres de piedra los que
acechan al culpable Don Juan, como jueces, desde sus tumbas! ¿Pues
acaso no lo fueron también en vida, jueces de su vida? ¡Pésimos
falsificadores de Dios y blasfemos de su clemencia! Intuición poética
genial de Zorrilla nos parece la de las primeras escenas tenoriescas,
cuando estos dos padres sin amor, sin piedad, aparecen ya petrifi
cados en vida; y uno de ellos para renegar de su hijo, de su propia
sangre. "¡Vaya un par de hombres de piedra!", se nos dice gracio
samente de ellos. ¡Y vaya si lo fueron! Hijos de la piedra se les lla
maba en España en el siglo diez y seis a los expósitos. "Yo soy hija
de la piedra — que padre no conocí...", nos dice uno de ellos, el
Urdemalas de Cervantes; cuyo nombre es Pedro, es decir, piedra,
precisamente. Y mucho, muchísimo peor que ser hijo de la piedra,
por no tener padre, es conocer de piedra a su propio padre de sangre
como le sucede a Don Juan: y desenmascararlo públicamente, sin sa
berlo, de tan terrible modo. Este tema de la paternidad, esencialísimo
en nuestros españoles Tenorios, se le escapó a Moliere, especialista en
la condena cómica y moral de esos padres empedernidos; por no
haber podido conocer Moliere el Don Juan español de Tirso y haber
conocido sólo el arlequinesco fantoche italiano-francés. Pero no se
le escapó a Balzac que lo utilizó en su cuento, invirtiendo completa
mente su sentido y presentándonos una filiación y paternidad en
Don Juan deshumanizadamente monstruosa. Tan sólo en Zorrilla se
volverá a recuperar este tema ya esbozado en Tirso; reitegrándose
dramáticamente en los otros dos, del amor y la muerte, y dándole
más profundo alcance religioso y moral. (Recordemos en la leyenda^
del Enrico del Condenado el valor del amor paterno;
en el cuento de Merimée). Creo que no ha sido bastante
aspecto de los padres empedernidos, que le dijo Unamu
— 127 —

�— 821 —

'Bzusuasua BsopiqBj ns ua BpBJBasBiuua
[ap osoao|qmaj oíaaisij^ *w • • • sanqndas B[ ap aid [b — u^nf
uoq b oa[bs jouib [a anb — UBjapuajduioa sojsnf so[ — Batid sbui
BpiA na o[ps jj^M -B^quiau ^nb oijaisij^[ *Bjaod [a aatp 4ttBjnjBiJa ap aqBa
ou — uoisuaaduioa ua anb sa oijajstp^ 'B[[a noa ba[bs a[ j^ 'a[JBA[BS
BJBd 'uozBjoa [ap B[ 'uBnj* uoq b oj^ubs ap oubui bjjo b[ buioj a[ anb
B[ vjqiuos ap ouviu vj sa A :Buapuoa a[ anb Bp^dsa b[ ap oubui b[
'Bpioiiuoq ojjaiq [a oiuii.tása ajea anb B[ ua bata B[[anbB UBnf uoq ap
buioi anb B[ 'BJopBuapuoa B[ 'vupaid ap oumu nj s^ ¡sauj buoq ap bata
Baquiog B[ ap o[bzuo^) uoq ap ¡BJiaadsa BnjBjs^ b[ b 'a^sapa Baquiog B[
ap [Buaajui Bn^Bjsg B[ b jBiauaaajtp A jBJBdas [B 'b[[ijjo2 ap [a oai^
-aod oiaaioB a[qBJiuipB 'ouBJjxa anb j^! •uoaap[B^ ofip anb 'ttBzuBuas
-ua B8O[nqBj ua Bi[atiAua pBpqBJOj^,^ 'B[[ijjo2 ap A osji^ ap Btpaui
-oa BiumuBuinq Bjsa ua 'BpinjBjsa pBpqBJoui B[ ap soasiJBj soaod ou
BJBd BUBiunq opBiSBiuap 'BuBiunq sa o[ anb A 'ajuBQ ojubo anb numiQ
vipauio^ B[ ap [a ouioa biu[b [ap oijajsi^^ 'otJojBSjn^j [ap sbuiiub
sb[ ap oai[O^Ba ojiui [a jod 'sBj^uaiin 4B[opuBjqa[aa i uotaaajjnsaj
BpBJadsa ns ap oaiB[ oj[na A 'soiaaniu sns ap uoiaBJOinainuoa ua 'BatS
-jn^i[ '[Bnjij uoiaB^uasajdaj ísosoii[aj oiuajsiw A pnpijvuow '(b[[ijjo
'bjouib^ 'SJÍX) OJlBaj [a ua SBjaod sns ap zoa Jod 'pBpiJB[duiafa
Bso[nqBj ns ap oqaaq sq j^ 'UBnf uoq sa anb aa^uBS Bidoad ns ap
uoiaBJn^ij A Bza[Bjn^Bu Bsa ap 'opBSauaj iu 'optaouoasap Bq ou [oubcí
-sa o[ííand [^ "pBpaiduii ns ap 'aouiBsap ns ap oSiisbo ouioa Bjpaid
ua BpB[aq 'bjuiu Biuisi[anja ns ap osB[iaJB^ aaip sou 'ttBJn^Bu ns A
opuaioouoasap sqi — BjnSij ns 'aa^uBS bq^^ *aj^uBS Bsa ap uoxaBjn^xj A
Bza[BJnjBu B[ ap íBJopBjauaS aaSuBS Bidoad ns ap 'ajuauíBjduii 'so[[a
ouioa 'opBSauaa asaiqnq Baunu uainb íuBnf uoq ouiisi[iqBd[na [a
anb '—BUBtunq A ButAip— BiaBJ^ B[ ap sofo so[ a^uB 4O[aas jod 4sa[qBd
qna sbiu oqanuí 'sopiuaapadiua saapB^ *b[[ijjo2 ap oiuouaj^ [a ua so[op

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1369">
                <text>Moralidad y misterio de Don Juan (lo que va del hombre al nombre)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1370">
                <text>BERGAMIN, José</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1371">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año IV, Nº 5 : p. 99-128</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1372">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1373">
                <text>1950</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1374">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1375">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1376">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="144">
        <name>LITERATURA ESPAÑOLA</name>
      </tag>
      <tag tagId="143">
        <name>TIRSO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="129" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="229">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/04565e6abc9c76fbc4d1e266e33e5ac2.PDF</src>
        <authentication>378631d6e84e429ecbf4a0675487bb92</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1359">
                    <text>—‘ 6ZI
nAeII :IIIb I-IOJIId soaII9I-30III QoIpIIIsa oII 0.1mm .I-aIrIIJd— oaumv I.III
BHOSOIId .III ll9!.)JOS III'IIIA III 09 9mm: snI aII RJUIIP. IIIIIIn.IIIIIIId E'I
-suI.IV up IIIIIJIIIJJIIIII III BSJIIIIJBIII
[B ‘sauoIsas smuIIIII gel 39 mm ua eIIuIsuI as sauodu ‘pBPISJJAIIlﬂ III II.)
asmuodmI II IIIII upIIIﬁas Iw Isa.) oIIlI “IzIsIuoIanIoao IIIIIIIIIIIIOIII IIII Ofﬁfl

OII3III azuaumIdmIl 0IIII~IIAIIIIIIIII

III

onuuno

'B'JOS 0p IIIIIIIIIIIuIs seI I103

I13
9Iuoo ouIsIIIIIJowIII [3 20119910 ( IIIIIIIII A' ur‘mA A‘ zanbzInI IIa sompou
41309 s.IIIIdI.)III.IIl ans ”[8 mm] anb ‘IIIsIInIIIIIIdsa BIIIJ].)0[) ILIISIIII III
somqop soI IIa IIIAIIIIIII qIIIoI) 'oﬂmqum n 'AIIIIﬁnII‘I Io us UtllB!AIl!I-‘l

ood [op IBIDIIII RAISUJJO III uoo IIIIIIIAIIon oII oIIoIJQIl I19 9IIII0III03

'sIIIJv 93.101“ and ‘sooIfIJs

'01?! smumsgs soq — IBIIJIIII ImozI ouIIazIwW .Iod ‘Jozx-a opumu 70p
ugoumsgxa DI .cud II uq on solos 3:: 10d sop-yum 907 —- 5013199“
423 oIsmqmv .I0I ‘youam 1.: 05.1]3013 uqnp saImu sop 01mg? - ~ soIaeI
-Bd zampg soImD .Iod ‘mmd mun.) [mu un maIau puma [mu II1’1 ——
zau9p10£9IIwﬂ .IIIII ‘IIIIpIIIuIIIII ‘01 JC puuoqy 11’] —— Insy'uyaunu III-III.”
-oop Ir] — Boos (IosIIqJ .Iod ‘uoIJusIms u] up azalumwv — 0111109
"I” muagunwuoo [up sysauin‘} IV] —— Dull!) zap paIumyIdsJ — Pu.)A A‘
zanbn;A .Iod soIImndxa ‘pupIIIuow 0p 30313331.) JC £01 0'] w~ onwyuusuml
[up nzalIurmIN — snap! $111 up IIIIIJIJIum] 2C 119521.10 ‘uzaImIIwN
:IIIIIIe A IzoIsIInIIII "IIIr‘uIIoasouii aII SBlll‘n soIIIoIIIﬁIs soI IIomIIno
-sIII as sub suI ua sauoIsos 93 9.III.II93 'BIIIII [9p 9pm B] an :nuauImOJd
IIQIMHH‘JB Bun .IauaI 8 sons 09 smpnm soIIIIImIII ‘samqap soI no uodJII
and anb soI 9090; 011103 aoImIIIuOAIun sauazsgf “13999.10 .( JIIIBH 9901' A
manneIII A omluow .IBSIIIIIIH ‘soIoIqd zam93 soD ‘II‘BQA X zoIIIIzIIA
opmqtuou I9 .Iod aIIIaqAIsaona IIIIIpIsoId "[881 9p OJOJII‘JJ msuII
6L8l 8p oAIIIII apsap 9IounI oouoIV IaII BIIoaoIIJ 0p II9I:I;IIIS B’I
“()pOIJUd as.) up snoII9soIII SIIIIIIIIIAIIIIII SB[ 09 .IopqIIm umﬁ A
u9Ion1IlsuI III (II) IIIIosoIII 9p JosoImd ‘rﬁoA A [3111329AoIouapmd Op
IIAIIBIOIIII .Iod “nownd III) III SPHJ 94q ‘SOPBZIIBIO‘JdL-I‘J sqIIIso up
RJUOIJJOS sIIIIIIIaIII ouas IIs u.I 929197310 oIIIoIIIOIu .I.IIIII.III I.) apsaa
'saImnmN wIauaID up pep
-:II:IoS ‘BOIJQISuI-OIIJ [)B[)J!OOS ‘asuomId oIIIuaII'I ([HK) ‘IIIJIIIIIIIaAIuﬂ
(IIIID :830119 III up BIIIIIJIIIIII.) sauoIamIISuI mum.) op u9IsnI III ap oIIIz]
-III93.I omoa $1.10v up IIIIIIIIIIJIII "enaIIl ua 7.1.81 up aIIIItIaImI-I up I; I0
IIIIIIIIIIIII 9"] (ooIIIAIIIuoIII aII oaumv A’OII) A'Imﬁmn Iop oaumv m

(I8 - 6L81)
091193“?

[9p

BHOSOHJI
()VUHV

Op

IIQI'OOOS

B"[

(HIKLLPIV

�'

O‘El '—

ap ogaudsa .IOll .wuogaun} 12.13a “”090q ap u9ganag ”I op cAgaaugp
“9!“!"103 Izrlzazuagnﬁgs [a uni opfl'llnﬁns 9n} wqwu 40939 [a ma opp
42:1!o K 0'9 01mph: [9 opgﬁ'ugpmmsqu up: sopuqonlu noun; am!)

0'1: I o-gmw supp umpal awn 'eupmmqm' anﬁznf sauognb u saucy;

.39 512‘ n sopmuuoqn salnsuodsauoo 905909 and oaualv [9? “you
10 uggsgmog “I 13 Jauodoxd gupod "HM“[M 9p u9paasnl 9p my”:

'!(I upgsgmog cqnzaluagnﬁgs [a ugganmsns ua auodmd uagnb amuﬂas

1" .10d Opugqmm ea 0'2; opugm: [a opgo'l

ugpcuasqo ugs opnq

«mil: 'ImJI—oI olnaglJn 13 91h] as mlnopmd uggsuasgp [up] [n.lauaﬁ ua
ole-and rpuauaﬁ us opuqmdu 9nd womamvlﬁm 9p ouaﬂud [8 mm

03] .mp upynﬁas uo 9pumu anuapgsmdug [g—upuqmdn gnu—uppnl
«usuy ap upgsas ”I 9p man [a 959} 3g —aqoou ”I ap 3 391 n uggsos
:2} 121.19q 9mpap axuapgsaldug [a nupolug mgpamgp uggsgmog “I 40:!
upmuosmd .Ioa cyaqap anb ozuaw/‘nlﬁox [a mans“) 0p 01:)q I3 no;

3 [II

1233090q 3p uggaaas ”l op sopos so] .(nnﬁmn [op oaumv [9 us sopgn

413.1 “mm .(mumas smuap mlooum 9p 0.02m op 33 u oapyxaluow n3
'oupmul oymamag
voog 0951mm.”

“out! gsasd
——'n$aA A: zanbzpA 'd

'aqaou n1 op m an] umg—uogsas Bl 0.1.133
we own [9 sum mud opuags 0N 'onpaodsax ozuamnlﬂm pp uogsna

-sgp “I cmd eluaumunuodo mug.) opuapammd ‘onsand lap uogsasod

uummo: upgnﬂaa ug mans oosgaumd °([ .4 nﬁaA K zonbn ogauapmd
uou amammgmadsax oyuwoas K aluapgsaxd and 9013919 uomqns

--.u oplzzunal 0333 ——t:pu1!.m.ld ugpoala “l g 085ml apsap Japaamd u

supos sawgas 501 a 9mm; upgsas ”I op oaafqo 19 Jauodxa op 99nd

-sap aluapgamd 'JS [3 ‘oluaumlﬂau tugmadsa: [a mulnuuo] A uuonbu

3p sog‘nqlm sol mmnﬂuau! an!) ‘uupajug cagaalgu u9§sguz03 nun
ap owagmmquwn [n .mpaaoxd 5 spam: alumuxogmlun ngyosond 9p
uggnons Bl aluamlngago Julmsug 9p 01:1q [a non souogsas ens ap [cool
[a ua .(unﬁtun lap oaualv lap eopos 53.10995 80} sopgunau aaann

.{ mumas suxuapmpo [[111 09:: lap 02mm 9p 13 13 oopgAamow ug/
OHUIAHJNOW

I u]

— 'AVHODHO 730 OHNHJV

'6L8l ap Mum *uapyxoluow

VIJOSO’IIJ SIG NOIDDSIS V'I 1m SVJJW SKI 0381']

1:211” man as uaoml as nub sauopnogpng in“ mnmaI us 818d
muuszud 13110] :Jsoljuggqap ‘sepmou gym sauopoauoau; ens no 818811
[eugﬁpo cum; I” pnpnapu mognso uoo ‘eogqnd as pm A ‘aqoaq opgs 3H
'snpuagg A Sepapguuumn up [)9ld e[ ua 61’61 no sommagp JCnnﬁtuﬂ
I” w musmyysod JC owsymnygdsg 33q .3t 09.1110 [a sammsgsu ‘suggA
12;).lpuv_(1 91mm .( (Idea UOIUJBD [op Hpnw 'seus an A zopugw ”{BS
019311.151 ‘10 pp 0319;) u onus; [203213.10 ounsuumu [9p egdoo '8']

wand 19
no agndsop opgnﬁasoad ou ‘owogumsuad [9p mgmaloo ugganzgueﬁxo ap
(Mum-.1 oua_l'0[ un onh Jed I” ‘nogpsolg upuagauoa nuagdsap Bun 9p
Hgouolslxa Bl unﬁpsom ‘unopm o[ anb souogompu" gal supo; {103 'opes
an] olﬁgs [9p eﬁmlﬁmn [mu-9313111; up” Bl op muamnaop oopspmonmo

un momma mom! 9p ousdJd [a apuodsem—~ sonosou onus opysgxa

�—'mI——
'npnqmdn 9n} — 910A as npuiodu
muatualuagumuoa A u9§sas ”I upnuao man} an!) mud ugpom aqoaH
'snugnaop smpasdsm ens op sapeppuop; su[ us uauap
-uoa ﬂamng .( wqmﬂ seas sol anus uggsnosgp main nun 9p sgmdaaa
'uxqmg unozI 10993
13 md snpmmo gel I! snSolgun snap; aﬂounsop ammo; smug-55p og'ng
'ojuagmgnlmuasap [mnwu us ap opnunsax [a

gonna K mpgdsa lap saluaumumd sapupagdmd snl ulua scnanbu anb

:sonuaglupouoa sol 3p snap! “"I unaumgp ogmsaaau ma anb 9am!”'soumunq sowagwpouoo so[ ap
amalqoadla JaAlosaJ uuqmuanu! anb svupmop SQIIIDJSHP an] opuaguod

”Ill“?!
‘3 [3
urq I
"5 IE]

~xa ginpuoo .( sauogogsodmd susmngp smsa aluatumunl ggnloauasoq

— nqadnao “I anb muolqmd I” smgsnlaxa sauopnlos anb [mm mm mm»
ou‘omspgsgm [a‘omanuapg [a‘omsunnsuaa [a cab of”) — mmdopa as

sub ammo amongst [a ngpuadap eunﬁln npnp ugs [99p anb .Imou opuop
/Bq snap; sul 9p umolqmd lap ugouuuodm; .mlniiugs a] opuapawoua
upapunue ugpgsodxa “I 9zuam03 'auuapgsaJd-JS [a mqslnd a} 9p osu
upmﬁasua opusgouq npnqmdu an} .oaum uggsas a] op man [a npgarl
Faqaou Bl op 3 9121 g uggsag “l mmgqu

6 ll]
2“(I "5 I3

an; snap; sul ap uogaeuuoﬁ uaﬁpo‘uzalmmnu ”I a09 amapgs'ndug

lap uggaauasgp 31 .Igo op ozag‘qo [a non 129090n op 1199099 ”I 9p sou]

anagux 93.10935 80] Annﬁmn 19p oaumv ‘9 ua sopgunax Mann .4 muaws

soluagaoqao um 9p ogunf 3p 99m lap 903p mum.) u oapgmnuow “El
'opmmoag
uaog aosgounu

'uSaA ,C zanbzul] 'd

—-aqoou 2‘ ap somugm 01 &amp; ap 6 “I mug
— 9.1.1:» as 013313 gym mud opuags
on ~mos onsgaumd uoa‘amuﬂ 9901‘ uoa‘aﬁaA K 29:1!)n ogauapmd
uop opmanag A muapgsmdaup‘muapgsaxd mud awammgmadsa; nomala
uomqmea: oguymusa [a oa' -(, snl mam] 9010A “OI uumgqpm as
—aqaou :2]
9p 3 gal n 01.“: [a 01.19n gJupap ozuapgsaxd as [a 935199.151 uggsgw
-03 9|) ngpoala ”l a Japaamd 9p omg‘qo [a non nyosolgd ap uggoaag
nlap saxopnpun; eogsog sol ‘Annﬁmn [op oouoav la us sopgmlaJ ‘aAanu
K 93119135 801113!) Oqoolgm 9p ogunf ap an”) sop I: oapgAaluow ug,’

[00"a um

wﬂo‘.‘ ,( zaﬂb‘lnA 'd

.

8 U]

L593
‘3‘ [9H

was 09:10 JJ

°uggsas 1:1 91.13.) as own [a 913m 12c opuags 0N

'muognigs my: lap ozmw no cause ognqlm us Juluasmd opuagq

-ap‘a.mu3gsap a] as on!) ugosoud ap ownd [a 09!: ml alumnp .mgpnum

I; aopos 89.101339 9 gnnymg pupagoos ”I ogn 12pm 9p out!“ 3p 0-[ [g
#aluagnﬁya [a uoa alignment; osndmd 0139p [v —.u:|gAu! uqnlnd “I .Iod
wuﬁpaap qulml Bl cpgnmans [9 no man} onb osndmd auwﬂ 1.3 [3

'0'“ .1 0'6 0-3 somapm sol ugpuuosqo uga aopuq
«udu aluamuagsaons opgs Jaqvq 9p sandsap [auopgpu opuguu 1" 350531

'onwuls

[9p uggonoggpom “I upuqmdu 9nd —“a|u9!nﬂ;a III In Jauodsa aqap

anb summed ”I uggsas ups.) ua gumpug aluapgsud [anmwagnﬂgs [a no.)

omnmme osndold 0139p lv'aumug mqnlnd Bl .Iod muﬂgaap BJqulndI‘fﬂI

[9 us asxgmpsna npaqap anb gogpug auwg JS [3 0‘1. '01.": 13 390531
‘sauOEammsqo up: opeqomdn 9n} 0-9 olnagun [a °PI°1

8 H]

——0|_w 8pm ap mqmagagq K

ogunf 9p 01 an”: 30! anuopaala smuaadsm 9n] opuuogym sasam 91:»:

�ZEI —
119 ‘sopuumm (3912.1) manuals ans ‘Jmmma n11 ‘ugauuuodwg Julnﬁugs us
11.191191 ap auod ugysana 111 11p opuo; [11 cpgnﬁasua opuunua A snap! 51:1
99 11111311111111 [:1 opuzya uqmso anb 9p aalqcouplxaug 19119 sapmlnoggp

5-121 oﬁoni apsap Jmsaoa aonq 01111191093 [9 mqulnd “l ap osu opuagauﬂ/

'aw‘sogynﬁuw uunaw
‘sopnlnd zamgg‘zanﬁugmou‘allwg 905309 29.15 sol op 11121119131111: no.)
aqaou ”[ ap ngpam A 3 sul 13 uggwa Bl 1111911111 9n; omlosqu muagmgnouoa
[up sgsauga 1:1 a09 ognnamss PP uggauuasgp 121 .110 9p 0121q [a non
"Howl” 99 11913999 1:[ epgunax 61.81 ap ogunf 9p 6;; 11 oapgnomow ug
‘0303 03111011111J

'omnag 13
M U]

'989A at zanbs-J

'aqaou 1:1 99 01 9111 mug -— uggsos ”I 9.1.133 as opp

«191119 muammuapgns .Iod oxund [a opuu 'muapgsaxd .15 1° A .mugarl
mqwg 1111921 smug 99.109311 110' .101! npnnqmoa 9n} anh 111uodo.1d a] as

auh upglaam 111 mqos 911191.110.) uugnaop 111 [a] ugpagqo nun osndxg 01111183333 13
'11q pp pnpﬂumygdm
"[ 3p ugpsano "I mlalngas u” oA'na n 1311090n op olund 1198p! 9.11109

upunlqml 1191909 "I .IlnJO uwd Dynamos 0111111111 [1; cquogpu; npugounun
ugpgsodxa 1:1 .19a 11.11111 aluagumuoo mauum nun op osmaadmd [9
01113101398 [11 9111130111111 opgs opuagqnq onb 9.1111931) muapgsmdug [3
'Jm‘sogaulud zom93 zanﬁugmoq “llwﬂ 301.1011 83.10999 90[ up 1111mm
411-11 110.) ugpam 11 3 sq 13 u91sas “I 131.19q 911; snap; sol op czalumwu
111 A [193!10 [3 3.11109 01111101395 lap ugpeuasgp ”[ .110 ap 01:1q [9 uoo
1211030115 op ugpoas "1 1291111191 6L8I ap oguuf 99 [g 15 oapgaozuow ug/
'011995
'119113 ass-331111.11

II ”1

via/1 A? zanbs'd
“—sopelnd 5 2911193 solmg uoaugla 0913;111:1111

amend 19 12.11111 oloala 911mm: 011111111099 [:1 011393 °a1loou 111 GP L 5"! 13
11119111 "I aoolqulsa as ‘unyaaxgu 11919111103 111 11 opuﬂolap lop uggooala

"I mud 9010A 801 11111a 9p 01:3q [a 1100 13110901“ ap uggaoas 111 99

11111139110 11919111103 Bl upgunau 61.8! 9p 011m“ ap 03 1: oopyunuow 113
'011035
001133

'miaA .C zanbznA'd
‘aqaou “I ap y, 6 s12]

uma —u91sas 111 91.13.) as opynosgp amowmuopyus .Iod 0mm! [0 opna
'zamiypog 5 9111133 93.10939 .4 0!“:131338
[a muatumgsaans mqulud “[ 0p 0911 1101313111 a‘qna 1211.121 ougloo
an” nod-.13 [a uggouuasgp us 0211; 'sogaos'smg 801 GP B!3“3|9!68 uoa
'aqoou 121 9p 9 91:1 11 uogsas 111 qu as 12110801” 39 uppoas 1:1 .(Bnﬁrun
[9p oauaav [a 11'.) npgumu ‘6L81 9p ogung' 9p 31 n oapgnaluow ug/

UI [I]

'ugjnlaJJag

» 7.11.105}!

‘mia‘,’ .C zanbzn/fd

'oquou u[ up
1311mm K (, sol umg —- azuagnﬁge 1191939 111 ua opgwqap mund [a aluam

«menu .muodxo med acting-.13 [1: opumymg uggsas 111 upuuao 1011 up

'91:! "S ['31

�”SEI—
9p Bapupglapom 9mm! [19 ‘(sauogaamdo ﬁns 9p 9151A op omnd 19 og‘nq)
spinal“: ompp} n9 umlansm as $0189 g9 :sopgmas so} a} .1099a K 10!.[31

«In 0811: 901109011 no Am] on ‘99_rp ‘sand !S 'OAglag‘qns muamlngouaso

J91(sn).mo us Jaaalqmsa 030d almsana A sauopnsuag sul 9p ouamouag [9
nugmnxa ugauonaasuoa "El 'oguaa PP sopluadsasap souanjsa sol solﬁgg

smpnm Jod opugnsap nq 9nb (ofgp) osopmsgm olgsumu 8S9 ‘oAyog'qo

01 n 01199!a 0| 9p ones [9 (oqamap no.2) ”any.” uwd tsouam
Qua} somamc" aub I: s9uogagmdu aupuym 99 opunux 9:29 0pm sun
9pu0389 99 sub pnpuua: “l nogpuap A nogﬁpl (0191mm mm 3p} 10.13“!
«1199 Mini omsnupamm lap npumodmg mnloaqu a] mnsoulap apumd
-m9 ‘ezauaa “l 9p mega 9p mund [a ofuq ugysano Bl opunooloa ,4 ‘sand
EBV 'snagosom sauoysana snl u: opugngu; aluamnpglus ugungpnu un u
ucmgppsa’ on 9nb mud ‘sopag’auum ounq ‘eopgoouoo opngsnmup umo

onb tamquloa Bl as aubuoo soogsglo somamnﬂm 901 sq; alualuuwld

~moa gqupsam sglugmwm numoop BI amqoa / snap! sns Jauodxa

‘FI U]

[n 9nb ‘059n[ apsop umpap alpag JS [9 aalcd “I 9p osn opuapnﬂ 3““311 “‘5‘ I'd
mognmuosqo up upuqomdn 9n} .Iopanm uugsas nf 9p mm: 19
upga'l 'nﬁaA zanbznAuS [op spuapgseud — ounf 9p [1 ngp lap uogsas
01.3.1993
was oamud

as -

'uﬁaJ .C zanbzuA‘J

'91pou [:1 9p 01 3:21 mug mom»: “I npnuaa .md up
sopmpmd sau sol anus upgqnq uogsnnayp 12.13:" mm 9p sandsaq

'0m9ﬂumygdsa

lap uugnaop "I n saunpafqo suAanu muasaul K aluammanu msmuog

191.395 [3

°opmamas [n nsgldaga 911138 “S ['3

1911193 :19 [9 10d npmuas numaop “I I} sapmlnamp suumlln auudxg
—-p:g.|amm ngaumsns npo: ap

'01-'398 13

A opuo; 0pm 9p azuammoapad aﬂnpxa ”l 0;") Jaloguno 05m ‘oluagtu

-usu9d
[9p
[ngau9sa
[agar]
pupglgqgsgAgspgpu!
“l
ammulupadsa
‘91uuuas
sopnled
saw
'90 "S [3

1|; [9 .1041 91u9mc9nymﬁop sopmuas sogdpuyd souualn 9A[9nAuasa(]

-—-sn§ouamasuoa
salqamug 9 saline; ans ua omsglnyawm [a opunnsom 9£npuog

nasando 9!.1091 Bl odmagx omsgm 1|: opunuﬁndmg ‘OAgwInoadsaa mega

9p olund l9 ofuq msglumpgdso nupwop n] 9!A[0Auaaap uggnsona “[ 9p
0pm); I" upgnﬁasua opunnua 1i oluagtuusuad [9p uzapunwu n1 9p umolq
-o [9p ngolmuodm; n] Jaaalqmsa 10d nzuagmoa upupunuug‘ ugpgsod
alnapgsald
-x9 Bl Jaauq 9p ug u aauapgsmd 40996 [9 qalml Ill 9p mm opuapuu “S 13 El U]
(119.190.1a
~qo ugs npnqpuln 9n] Joyoum "95993 "I 9p man I” cpgorl an; sogp

«ﬂaw uguaw ‘sogonlud z9mog‘zanﬂugmoa ‘9"1n3 ({9301‘ 1mm) aogaos

59.10999 sol ap ngaumsgsu no.) .( 1239“ A zanbzgmug [9p ngnuapysmd

“l on"! vuosom 9? "mms “I 9mm" as 6m 89 mm 9P 1» "3? [El
~1:;n oas‘goumd

visa/1 JC 29:1sA'd

°9lpou Bl op m ant mug Bpuuguua) 10d ['“1 9gp as nqmq

-a[99 as an}; uggaaa "I new opgnasgp 91u9m91napuns .lud olund [9 0P“(l

05.191919
~95 [9 summon '9nwg A zanﬂppou 3910999 sol sanopafqo away)!“
‘uggsnasgp us and as ugpuuasgp n1 upnuguual
am) almsuas muagtup

«moo PP ozoodscu way out: upnsooau pupyopaum ”I K czapumnu na

([5]) omlmqn muegmgaouua [9p sgsaugﬁ Bl :uqon nuywop ma 039m

QAIBIIAUQSGG 'uaggsoly

BEBUQFI

SDI

9p

odnwa

'3

[19

ogugmop

oauamug

�“Mil
-qo JOIIJA ns ap amﬁasn sou uagnb? aagp as X ‘sogdgauyd souap ap

om Bpuq saunasaq anb ea ouaga ”as up uozm m 1; J99 lap Menus

9| ap epoﬂawa "I n 0109;; pp apoﬁawa “I ap .i‘nsnea ”[ y ozaaja lap

op; ngqnq [s]op01 uaauq anb °[ oqaaq ugqeq saunasaq ano —opuu
—apnaua amamalqgaumu! nqmea [9 119528 Inn.» [n X aauuaaau may:

-nau§ anb ua olnaxga [a .mnsom mqmg '18 [a ompuauud upqnq anb

(um) mnuaguwuozm sq .Imdaan ap sofa[ uqmsa *pupncsnua ap ogdp
«111d [3 unuou .Iod opuuuw] auxmxa pnpuua: “I up nzaua.) “I sauogws
-uaa an[ ap sgsglcun 0;“o un .Iod .Iyynbpn alqgsod ugam (smuapu;
gs ‘oluagmnsuad ousanu no.) ngmsaaau uopnuaa us .4 “alqgsuas pep"
-ua.1 n! 9p aumpguaa Bl (033727 apsap) I amamupgaaun nlmaulum
mud “nap"(truﬂz uogauwdaxd auuagagna ugs ‘olnqmnmd up: '90!“ ap

uuas [a asmzucl 9p pnpgsaoau alqpuaAug ”I no up“ (lugs 'anmgug
[ap uuugsaum uggaluadsasap “I ap mnlosqn mauuul uun ap uqudpy

and any: aund 3.110 wt! ano K

oumgluapg olqnlouu! mad Jopulos

ouonsap un ua opuaxna opunm [a mnnbyuu nyas ogmnum “I ([uyamm
n1 ap ])Ialnn1daouoa sauoganunaxap ans apoun g omoa uogsualxa a]
5: Jaaouoam ogmsaaau aJdIuags uyas ngoumsns msa 9p lmuaumpun’ pup”
mpom “I mambluna nae anb opup :ngmwlu "1 ap ugauasa "l nuanl "I ua
mam-[m u unugpu! as smuapmu sampnsuad ml onl) .mpmaa: alum upuu
emf) tnumunq (nuaguwsuad lap sa1ngsuaqa .( suumu; amu 99K.“ girl unualu
mpmamal .mu[.1]msu.u ma ogmnum 0[ Jaualsos anb :mRandf‘mo.) “[
ap salqgsod o Haluax sapnpglupom an] .( altllugs 0| 9p salqgsod 9 sale.”

91 [J]

sapnpglnpom “"l [aJlua] nsgxa ugpod unmo.) up npnu anh :mpgdsa lap
musgux ngsamun n[ ma anb upumsns ([owg’nsl) uun .Ignqgnnmwm) Jod
ngpod on an!) tnqnuptualap anb cgouuxgns “I 39 mums.) [a aluauwycs

-aaau ngual ‘omgspgldmgs A Inmygdsa 0.4 PP amapgaau nu ma oluum ua
uopusuas n1 ant) :cgmnuoa sgsal "I magnbgs ammsu! un aswuaxsus
“omsgapdaasa ap nogsaloxd mum; Jaanq uga ‘uognagpmluoa up} iopmaqn

ugs ngpod ou “0413(a A [upum aauamumd Jauuma un sauogausuas
snl ap ouauwua; [n nuﬁgsn as ye (0.C ou 1a) ([0410q 01]) A ([0419!
«p181 p03 [a uauayuum anb uogaulaa mnaso “I ‘anuamupudmm wands;

mad asagdon as anb uoa sapnalnaugp an] uaJan; salnn.) uuas ant) :aagp
09313a [a luqnlnd “l ap osn npmﬁas ua opuagm" — cyclones [a
'mpgdsa onsanu ap sapupglnpom
and‘BOAgaQ’qns souamoua] Hauogzmsuas sunsanu u .Iaauq ua somnsgmad
p: ‘pupunax “l mud uos npnu anb sosogaﬁua sntusmun; op opunm un
ua sopgplad soymglos sol sonsanu I; sopganpm [a] sand sand souaﬂ
£01399q .wpm auay oxuagumsuad gm anb aogp alu uagnb A emu-31m
assuad IW 'aumiasa I21 aw uagnb? pnpgamaA musgm n93 - — soga ap

pupganJaA “I l; .mladu sauuasau muoa aluA EN 'aomalxa opunm F’P
PBPHBBJ ”I Japuazaxd anb ap amou ua K omof) oapag‘qo A 0551a!

41m: 295 ”I 1} ouamqua] un ea on uopuauas “I gs ‘alqysuas pnpglaaj
n1 ua znl uagqmm as ou upuagauoo :21 us znl sa anb ”l 5 'amusgul
uoganlax use ap pcpglgqgsod ”I magnbge souumndsa mung 'auuznlua
as anb ua uopulal ”I soumaudsa cum.» opyuas "l .( alqgauas 0| anua
(3.1”); unuw.) ap 03p: somauodns ou gs? :asmlnuuo; magpnd anb

oxusglnapg ap 110159]o uaompuua A ungauas mm n[ ma anb Samug 15
la .Iaaalqmsa opgpualaad ugquq sauogansuas sul aos anb nugnoop
“I nsoxﬁglad optuﬂ out: ua nﬂznf anb aagu n luqulnd “I apgd unplug
“maul-.15 [a / 'opmaqu omagguam (ups) aswuopsana apand ou pnpgaema

Mina so!“ asa *mygdsa lap sapupgpungmd sul ua aqguad upuapuoa Ill
anb 30“] ll! opuniadn 1i ‘oluaymusuad [a ugdmd puny: n3 JOd auod
an! as an!) 0] 3911331130 01110:) opumdaau :opoul an ap 0103 'éoma"

91 [JJ

421131199 lap pcpgAglag'qns mud n] ounmnq mpgdsa [u ug'oun anb ua
alqnlosu; npnp a] K pupalos auumadsasap n1 ap .lglas opnp was a": alqgs

-uaa uggadaad vposnu gs .Iod &amp; upunaawg n1 anb umagmgaouoa ap
man“ one Bum aaouoaa: anb ‘uxanumygdsa [0 mad , oulsgagldaasa I“

opgaupaJ amatualqgauaAu! Inga omsuuyawm [a auud mm ua sauozm
uanhsuq 05 9:1!) souam V 'auzaznpoadax [mu [1: oqo un pupglnaa a] ua
aomuppuodns oqaaxap anb 1100 K uagnb ap aunou ua? ‘m’ onsanu

�whom; [a Bqnaaap manna muayﬂpz am: [a no .Imsuoo .Iaauq ozamoul
my“; muons/[9101 uy [a uogsnapgp mm 113 asmgadma on and ‘mgamqu

mud ‘uopupmdn 9p uopsano alduqs nun onb sum 3“a .15; 19 .md
cqnaq uogonogpug mampd n1 opuags ou onb muasqo ——0!.ll?]ﬂ.1393 [3
'azuagnﬁgs man [a na
JBJBUOD magugq as gel: anb equasap anb K opmmaas [a nod nqumaowu
“I as sub ugpagpmmoa “I muagnﬂgauoa Jod nysgxa an an!) Euqumpgs
430:) anb man lap sopgpad aomuln sol ua aAnqyw 91 99 an!) uopgsodoxd

GI lll

“I opmuos ngquq on gum! uno .lOd onb :nma: oumpn [a oaqos ‘ugga
mag 12] no npgqaq muouuoymun uogsnosgp ”I no muapgszud 15 [a and
sopnoldmo sol op osn .19a I} nqg on 9111) opumpap ugqnq olos an!»
toynugplo ap omsuuyalnm [a awqmoa as anb no.) soogsnla aomamnﬁw

sol 9p uopuuosgp ns .mnuq [n npgpupmd an!) uogsas .Iopazuu “l us
opnmpap Joqaq on msamuum :mqulnd “l apgd 9"]e .IS [a pupagn
-08 app uopuapgsuoa I; meant! .4 .Iopmuu uogsas u] 9p man [a upgarl
'6L81 8P 0"“1. 9P 9% "EP PP “W999
'ownos
'wos 039.”q

'05.” .6 2311111011,

19011q ans
unua annuoduma ngxuas anb opunm asa Iuml Izzanml mguouuu ﬂap”

.4 opmadsasop K opuulos 05 n9 mud opumu un ulag.) [a ua nqcaa

0N aupgA “1 9p nyoﬂnmsmuu; cum]; ms; up mamas I“ ‘9'“!“1ﬂ ups
upuap ns 1; .133ol A saga ap ouon [a usual (asJuzuvU mlmq ml “1
uagnb 05 pp pupolos mopulosuonsap 859 so on aub sanJ (Immense:
-u9 apualmd supuanoas/uoa (Mm ‘sauopusuas an] apprwsgtu} pnpgAglag‘

Bl I“

-([u8 III ua 9103m36!33£|d SEES" us BPOI 9"!!!“ .IS [a opusuq Ell (“I 99nd
—9“‘|Bﬂ IS [a annau! 0111) [13 lll)!.’|.)!pl!.nll0.)

usomnsnl 12' so :anuamnlos uson uun .mlou 9.1m mad — sauopusuas
sunsonu UBDOAOJdO unsnm an!) sapnpogdoxd snmap '5"! mm uogsum
-x3 “I smug .IS [a 01110:) .tgpunjuo.) 9p sofa] Roma — oyulauas [3
'01:a onsanu 3p muapgaw 0.1m] un anb
390;) [mo 93 on uwsglu uogsumxa ”I ap uogansuaa "l anb anuamuwlo
apuasap as oyulanag 1g [9p soluagtuuuozlu sol ap anb sand amps);

7 » mxpn] sauogausuas
-xa opunm l9 aonq as sub :munﬁmd saaumua A

“I no: “I cum.) ‘0&amp; onesmu op sapnpunpom mud anh use.) we um:
on an“) ‘mqes p ‘nzamp ”I ‘JOIUJ I“ ‘znl w] , . alqmgAau! amammld
anon as omsglaap; [a sauopnsuas snI 9p azalmmnn :11 cups ‘cn‘Iauas

[3 .10d npmuas uuppop a] unilss anb umaoamd :angu -- awn“ .15 [a

'3anbgldxa o[ X npuouhuoo 0| sub Jopadns “OZUJ nun mm“ 0pm

1m“ .135 open :ogdpupd 9133 ‘ogdgoupd un 0p qluou ua usum: as "N

alas 9p uozu: as 1: Jay: {39 (asmmowa; apam!) K muoq as muoz)
.
gosnnu opguSasuoa uoa uq o]? (uanunun uggmwdmd I71 nzguoa

-a.ld mum anb) msgsnnn] upnasa w] éumumu nno ap so!" I: opnﬁa"
135q anh Blames nun Aug? “[09 mqnlud mm condo: 0mm .4 .myuuqu

tuna ésogdpuyd sol 90901 n .1093a $3 on '3 so!“ anluud uAgsun.)
4-3“) K napmuga (ma) Bl 10d 80!“ a man" olqgsodw! sa aagp as 013‘]

—— osud uu mp 9p znduaug muammaldwtm 93 opolu 0.110 9p tunnmnq

uozm ”l 3p ROKQI 9121 n muagwuwau luuopgpuoau! a opgltlluna sauna

-saa omoa 13199.1(! aqap (anogwmﬂop snlanaoaa anb sguu oluagmcsuad
19p [a 119 A Izpoasgq BI ap opunlu l3 ua Auq on A, uagwmﬁnp npmsa

cpol ‘alxganpm op ogpaux Xuq on uozm "I anﬁagu uagnb v 'oyowgplul

-uon aluomnyusaaau A alqgsodmg opmsqn so snap! ,‘scusanu ap mun!“

-qo .101“ [9 1311601113}; 9p mumug 0pm gsv souanq omoo wand mud
sopnqmd J95 uuyaqop 2:» m a sub sogdgauyd 901109 ap mqlunu
ug augmq as uagub 9p mqmuu ug? agsodm! as» uogmnsmuap up“:
anb amamuspmd 99 x ——- OIIIOKIIIDHOJ sum uopmlsumap nun .Iup ap
zudua was sub 3 magnblnuo n nuns-op :upuapgAa “l aungnb? gonna!

H [H

�91H
ogpanuoa mm gnbu AcH aosuazxau! opmnda: ‘omfna [a
azalua as anb no 119911131 BI maudsa omoo ‘uggsuaaxa
-uoa [slopom sns ap 01m .Iod auan upnuas pupuuax Bl
1gp nun oilmqma ugs /o.un:)0 —so!(1 op pnppmaA n]

[319] no: nos
a] 9‘salnmdao
!S? :—pm[uo
y J!.l.ln09.l uga

nmmxa pnpglneu ”l u 93:)“ as molten] ms.) 90 — sang-snag sauopaap?
snl uompoul sou onb ungﬂgloauo pupnuaa “I 9p solmndaauon sapupn
mun supp mm omoa uggsumxa ”I .lmuqm s3 ogmsnaau ‘ozuagmnsuad
onsann .md upuzuqau .193 aqop ou muapgns K [mmuu mum us I} 0139p
opnuguualap 1m usalua onb uggonlal BI !S ‘aanopnsuos eel op pnsuangun
uggagpuoa RI so ‘uggoaﬁuas nun aauamnsgoeud :99 us ‘uggsumxa av]
—nsualx9 sonata 01 10d peppopozxa nun ‘suuamuaum; mdoau as (rugs
ougqoouoa exagnbgs opand ou ouamgua; amnfamas 'ala‘nzampuolca
*zn] 9p sauopnsuas sq op pupppagqo ”I Jauodns opmsqn gs A opus
«man 93 ongs agmapu—uppgsodns [use 99 pnpmqap ”l 9p onenumuoa
mad ‘sosna Boqonm ua pupppou 9p ugauama ns‘sauogausuaa ‘slmsouu
9p nsnua n! mafne glee anb a pupgsaaau "I .muasqo msnﬂ yummy“)

[Z [J]

npunm somuumn an!) n 0419(a umsmuu; ass 3p ‘upuayudu nsa op

uggaumo Bl opmgna magqnq as ‘sonosou ua uggnn" aluaaou; uun opus!»
oupmd anb omegm saga .las uppnd 0N '(zuaumsna 9p ouggnp [aﬁun
l" .198 ngpod 0N 'éugdoo ”I l} [nugﬂyo [a an!» 0| uggonsuas ”I u 89
pupuna; use and ~sauopusuas somnpmmlu only 512A!|.r!'qns sapupuup

«nu susa t: unpuodsauoa anb mgﬁolouuo pnpglum mm Jauodns g: mpnz

~10; sommsa pupunsnm 9p ogdpuyd [a no.) .maonl.) ou mm] A‘ opolu

0133 90 wsonosou ap mum .Iod anﬁuyagp as anb .( sonosou qloa

[m an!) 0311: Be nsnua ns anb ‘usnuo ns somos on sub uagqmm smug]

-uas ‘nppuas [u :npuapuoo ”l op ouas [9 us nuguualap as sub uoa
pupglnw; alqpumug Ill .Iod anﬁuusgp as 911!) ouamoua; un also 53
—uopunu99 “I up nz/almnmu a[ oaod
un mugmuxo uagq msuq azung‘ouws uopogAuoa Jygnbpu mud 'upg‘luaa
pupgluaa “I anuamumlosqu msgxa ou onb 8933A 9 many: as muoa gnbu
ap mlnsm on —0A!19[qns amammausso anemone; un mum .lod .&amp;

03 U]

‘uggaaajn nun'ox lap uppcampoux aldmgs nun on!) usoa mm .138 ([ou“

opund on nmmn Bgouasa us new ‘nmsgm gs ua uogansuas [2'] mm] ——
npnpuouwoua aquasa 0| anb uogagsodsa “[ opmamau [a ozgq upgnﬁas ug
—upuqo.ldn gm; JogJalun uogsas ”l ap mm [a 12991
'6L8I 9P msoﬂv “P I “!P PP “0!“5
12.705 oaspumd

'03.“ ,C zanbzuA-‘d

valuagnﬁgs “I mud
ogmwnas lap uogogsodxa [q opuaygsuun "0599s "I 9.1.13.1 an npuanaaa
-uoa ug k npuqmdn 9n; 2910A as osopmg JS [a 101] npupun; mualu
«menu A npsﬁodv — opeagpu! [9 10d opyuas [a no magalosm uogms
91 sub mud uogmm again] ngouanaasuoo ua anb taluagnﬂgs a; mud
upagaunun ngauamguoa “I asopunihazsod —— uogsas a] Japuadsns oum
undo uquﬁzn!‘ samasmd unqnuuq as an!) sogaoa 9p mean-m oganbad [u
awed mo .Iod opuogpuam A moq ”I npnmmm mi opuags anb msamuuw

—« mqnlml u] apgd zanﬁppou .19 [a ugggnosgp [ags] 6380 use npaugmml
uclnuuo] 9p nqnquan aund ns um 3:11) uopuamm “I 9I°P
-u9gpm_m ‘amug .15 PP msauud BI awagnﬂgs man [a no .mwuoa want]
I: ugmlgmn as nquxuaaaxd as sub aapupyomu 9p opmuon [9 alqnloeug
opuuﬁzn!‘ cab and tuqampap as man [a ua omens 01.1mm ma anh

1391:) no Bysgsmd 0mm ”I ma anb ﬁaqudnao 9n!) msand [u uagq nqmp

43110 on on!) 329.103" 9P “0!;‘lBJlil39p BBOJOPSOP nun .laJllll 11!“ $0113!” 0[

.1001 o papguﬁgpu! ugs Japan alqgsod ma a] on 9150 I; anb :oymanas

[9p uognmnn “I no.) slump: mum; uqulsa man; sub apumo:
sum 10d 911138 .13 pp uopuiau Bl anb :JaAlom "an” ma on anb
oqaaq 9p uppsana uun ngﬁma upgamuasqo upunﬂas n1 ap anb talunl

�— LSI' —
—spegaunun nqmsa anb uogags

.odxa Bl ozgq 2911351110315 [9 mqulad ”I up man opuapcq npgnﬂasug

'u9plmlaaqo up upuqoxde an} .Iopaunz uogsas a] op may [a apga']
'6L8I olaoﬁv 9p 3 It”) pp uggsag

'03»A x zanbznA‘d

was JUIJJJ

#3q “I 9p 01 snl uma tuuggos c[ 9.119;) as npgnﬁas ug

——own an no.» .134 onb aypuax npuu ngouaso "I
anbaod opmaqu :(pmunlm n[ I} uyunuoo cyan ndnno am aub naps]
«nigq puppnan n] anb opuqmd sq) sopom ans 9 upmnuoo .Iaa nyqns
ou apnoea ”I aaod opmsqu—opmsqn owemalq uyaa 9193 — (n53
‘uapuoo 81 g ndnoaa muamuu &gt; uno “U uuqu [op nmsgm upuasa HI
uoo spunluoa an anb oaln 89 has on A annals [9p uoganlou

9p upon: an ‘uopmsaﬂuum nun 0mm! an on? smug 10933 [a opuuﬁ
{use “I nub npwouﬂ; o [It]!!! pnppglau use op uoyau “l ‘anb sand
,; admsa 91 as sub uog'.m|sauumu nun A alllagmgAIOAuosap un mudxo as
(owns) ‘osno [In as l énpuaso na app aauogamganuum tau] ua A sullouu
423p ans ua esopuagaouoo Izmsgm mull: 1-.» 5» on upuapuoa sq :aamapv
,3 mmnnsuom
uogangpmmoa

mm

0180

53

Ml.)

9A

0“

uagub

'

"0!.MXSUEDS

Bl

013110.)

.{ uogumzuas “I no.» odman (nut-15w [u up; ”manual": [9 opom man
a“ —- uopcsuas “I 9p may] no “pump as muaglu mule [a Jpap sa
tanwu Jogae [op amagasuooug pupgagpu use muatuuaumlnmga K mm
.Iod A uogcmsuas' 1)] ounce upgapgp as map: [e um.» 93 pmunlm ”I

auuduun 10d gsn—myglm pupyxgmx unsanu ap Japod [3 0pm nnuoo aonp
-o.1d as opmujamusuopcsuas BI op ouamoua! [a anﬂugwgp onb pup“
42w; 8p gamma.) [3 .qou oqooq a“ :anuzg 10999 I”? uggogsodns n] 9p
mopuloauoosop pupglgmnd “I (cum) unless: apuop (gnbu so) on 049d
(:BZGIBJIHBU 1:1 as “mu; upuu Auq ou ”"0 ésougouaa 9:09:13o JOd 99ml
as 0pm usalmmuu III ua anb 9"a Jog-as [a {mural (31mm; muamm
mus souam 91 md so onb menu pnp/gua uun .Imyﬁozma sand anb mud
apmunlm “I 099312 masq on sown 9p uggoanpmd upon mad augwnunloa
amp: [3 as so on “you may: [a mad —0A!]3l1 opom n9 og‘uq map!

33 [ll

[a sub moo 9110's» ou‘mpydsa lap sapnpgpmqmd sol ua oumg :5 I“

meg/gonna sq anb osogmmm 0813 399 onh uagq uqnsax (somqgnn sns
ap oun omoa .Ias aqap ‘3"; u ngunsa puppna can .193 on mud cm]:

[a as opmnsa) onadsu un ogaq umsgm may: 19 59 muo .1011 K ‘monup

4nd pnpgngou nun ‘uzmn; Run 99 (311s mm 101!) 011109 R — nuqu
[a no gas; sub apumaxd [9 tallwg IS [a apuauud an!) (II man «59 on
and ”4101109011 99 man, smut: omon 113mm; (11939091139 u] ap) man.)
In wannagpnmuoa gm ap 9923;9q amount” a] two {age} oumppc
upquq as cpnu ow.) opunsas [a no —am[e [9p man; a map: [a an
ngwxsa smug 10939 I9 apnln anb a 081:: 993 ~- npmsqu amawmsau
1mm: ‘pauoganug mualumnaped s-a :oldlugs 9;) now: “'I pnluuuopp
nquae anb sgsmgdgq ”I muana ua opnmol aq ou anbaod smug Jonas [9
aqus -— 9":l logos lap munﬁmd u] l} oﬁanl apsap panama.) 0 Jam}
Jana) aqap anh yuan; n1 upo: Nude: gm c mp mud — 03112391399 ‘8 [3
—-'"'mumapvésauopusum sonsanu oﬁmqma ugs
sypnpoxd anb A ngauopuoo somgppual ou anbap 05p: an :1q [9 us

111.1q ou anbxod? gsv—“asmlnmmj uopand anb w] 93pm muana ua
opgual uq nmgnbp gu an!) ougs ‘ooygxagq 053o an [upuap anb sewap
eel sopo; owoa —ouﬁnum K Jopngnﬁna so!“ [39 nungsmuuz) (Ham)

sgsmodgq Ill lulu opgwqmoo cq clue on oymaJJ-as [3 — smug .19 [3
'aamuﬁn opnp ea anb ua may.» “1 291x131 ensanuz “l
ﬁ‘mauua us ms 119q “I g auauap an!) alqupgmm, cum 3'] w 0mm

~amﬂop Opol op sewn” sq m)!” souoysano ems: anb gulp ‘Jgnpuoa
opnsaaau 53 call: gs and gay -— o[qn[osu! ajuamlmox 02]a :mb um.»

�8M ‘ ‘
muumnq pmmqgl u] 9p
eupuu sauugnnuguuamp sul onua uognnpmﬁ alqgsod 91 :rrrusmuu; un I:
pnpunaJ Japonuuu nyas opaonq :asuynnsgp magnbga apand on mlnoo
am anb ogdgaugad [a‘ofgp‘opom 9199 “(I —ouugu; “I mun salami! uos
suuuu so] sopou :souam 9 smm pnlogn .199 opand outnpnlop swam
«minus 59 ““1 :2] mp”) npnnb cum.) 1 ~m|no§und 0| .( [numgun o]
anua ‘ws on [a K .199 [a onus nun” 01A“ mguuuy "I 9.1o ogpam Km]
nu ounoa ugpaw Jim on :nlogA Ill 9 50' u[ no.» RIUJOJUOJ as 9 man ns
Esalnm sol anua ngauawﬂp Kim on 11110111 aluaﬁn [a emu Eopmsqu un
Julunﬁaul sa ‘Juuam [a 9n3313 aqap 9;;l sop anus gs .Iuluuﬁmd gsv
, , opomgpmmoo so 0123;] asouom 9 sum .Iaaawdnsap apand? :uuauun
41'0q aaawdusap an!) 0| (I'll K :om[osqn K IBIOI upon: an up 9.19.:
animal) ‘aﬁumug ”I aub one [a ozuu aJamdnsap Karl ll'l‘ululu uogazm
upon amamluuﬁg uqmnuap x ammqanb anb £91 uralqulogAu! A91 [:1 “591
1:] Jump :alqupmug so uopuaw! upmuaﬁu lap uopualu! "I so 05.191
1.1.: ns :«mpntm 013:: pp mlnsaJ aub (mum’s [mu 1“ and apgm as on
[34q [Rm [3 (-‘uopsana Ill mud uuodm! anb? also mad :soags” salmu
sol uo uopupmﬁ Kuq an!» 0119!.) 93 - mguuug [a :muagm “l aluam
-alqu!.wAug 9 “man 39 Izgaumsgp u] mum” away an!» o. X oplmmm
0[ onus :uagq pp aluminum}! umsgp sopo: :Imom K9. [3] amauqunsg
nmumqsnb saumuy.) sol “"I’".L “0.5!"a "I no souum gu mm mm on
olnlomla ”l u mumpauml ua alaumlogA apaml on A umlosqn so Aal
1:43 —uu9!suoo ns 5:) :mb .(3[ n9 auay ms 0pm mum A' ouaumua, 0pm
mum pulunluau'l—lmmu om! [up Ingauasa «pow I“ nymulml man
mu: uuu op Jaaouoasap uga amulnuuo; spam] on *ofgp ‘ogdgauyd 2mg
gmumu [a asmgﬂala mpp salmu sop (ulna
:muugnigs cum] [9 auqos uopmmsgp ns 0.)l
soulsaung ogsmqmv
uuu ‘zzgp [9P umngnumalum [n mqnlnd "I apaauoo aumppsam .IS [3
'upuqmdu 9n; Joyanuu uogqas "I spinal: [a app-1
’6L8I 3p mqulaglas 91) Ol ugp lap mums

'uSaA 4C zanbztu award},

1'8 IH

was 0.21m.”

'uogsas a] snag.» as 0mm! [9 opgmasgp .nod opuq -7aq!.nsns an!) 0pm
mums I” K zaumg‘mqmﬂ ‘amuﬂ samgas sol amammgsaans Juasaluoo

S wands: mud mqnlud "I 9p osn new“ mum! own.» [mu un Magnb

~31 [mom [mu :1” :gssou 9p ogdgauyd [a mqos uopnuasgp n9 gun};
,- mqulnd 1:1 3p osn [a In olsand an, sopulnd A zamog 50pm) uoa ngp
lap oluamodsa 13 —npnqoxdn an] mpaum uogsos “1 39 man [a upga']
'6L81 ap 94‘1“”!138 99 Z[ ”W I3? “0!“8
my“ .C zanbznA'd

was 0.)!"l
'aqaou

I!" 3') 6 RBI

"13.13 kuogsas “I uuaga as amasqo uagnh opuagqnq “N—l’"l’!l'”""‘
ap sogwuu 5 £91 “I aos uomsodsa n9 ozgq we”; PP mucgauauaj

-uoa — uﬂaA .&amp; zanbznA opuapmd uoq n mqnlnd “I apaauoa auuap

153M193” .15 [3 —npnqo.:dlz gm; .xopcnuu uogsas “l ap man: [a upgavl
'6L81 3p msoﬁu 9p (,3 l3”) lap uygsas

wﬁaJ JC zanbzud'd
DJOS OJﬂDJJ

'ugbgsm: "I 9.1.1:” as upnzumu
morI n1 upuagg mpnmsgp alualuaxuapym Jod mum] [a magp as an!)
mud uopom ozyq as uogsnasgp uni" uun 9p Randsaa — anuupuzua}
410.) [a OISRIIIOD —o§.mw.lues K aauapgsmd [a sauogonuasqo uompgu,’

£8 IH

�__ ()ﬁl
anb sosmundsa sgm sol I: lens! [so] anbmd Olqploq ‘a[qg.uoq uamgn
un opyamoa nq soxmnanngug [a gomauoaom [9p oplgad mo uagq

sand—gs anb ouugv asmuald suganbad sass ap Bun somwanngug [a
uaunu npmumm uq on? 'nguusol alqnmpmd m: 1 down Mia":
:13 ua sunaq mad ‘sngonbad ‘aumauas‘suzsapom smunld 9p ugpmf
umpaaA un uoa snpnlnuuiua amamumma sunumm smﬁou K sufayx

sauna ans: snpn] an Aug :uogxqma u'a pnpnp nun as pnpnp 11.112“:a
—‘azuamusomsa_fnu1 solmpplo uauuuad as anb sunsgluap! smqod
sul 9p sopunﬁml [mu Holmium sol , ﬁuaglgmalsgs sauogaulnaadsa “I 9p

L8 Ill

09.19:: ogonlud pmmamnsmgdansa um) omags qnuap sub alqmuld

-mg pupgllrm Baa op musquo somwallng 165 pp myguxgnb nymal n1
Jauod 9p BK odtuau Ba ‘sauognauuun syn wagpaA ap uK odmau so
mad 'aqaou use opmaldu ml sou anb uoo 10.113 summing [up aluan]
”I [luauaﬁ opom un ap quauon ua oazuldwoa alu mad :nsmﬂglad

npuas ms; ua soful um 09; Mull somzseung 10999 13 anb opualold
0N 'mumnap omagmssuad un o alllagapqa, ngsmuu; uun ap (my!!!
‘ogmugimug opunm un op same so[ A new.) “’I uos aub ‘opunm :nsa 3p
53.193 90] A smsoo “I uos on sub 9mm.) 5 saws mud K nduaso as sub
[mpg un 9p somsgqu sol ua snpnpo; omd'amgnl) as gs snsuguuﬁug .(mu

'91:"a Knul suyua; "mummy as :uggwlmadsa "I up "mum! [a [[2] 9:3
- rogun!‘ 019.11 A ugzmon ouus ap mqluml "[ml oﬂmquua up: .uzzml.)
-a.l aqap aub musuasug uugnaup mm ea ‘upuum «mum lap ogunum
«a: alqndnuoau! a 0.1mm lu‘soqmq sol 9p "9!.Igsmlup alqumldmg n! u
"51“.“o pnpuns: "I l! ngmnuoa mqnaop null-mama; [nujaaud uoa
npnpgmau ‘upmgllna pupgtczu “l 9 muamnuwm (uugm; Hyman“ so
'znl a] 911 opgluas [a Japlad up: nap! “I up suasamnﬁgﬁ snlqagu snsu

ua auuamusomsaaum usupunq mud‘ngmlsgq ”I 9p anugﬁml snl unusgiax

anb soagldaasa K smsnuop! 9p apnxa'ld alunuyq "I upol omoa‘anqagd

‘loﬁaﬂ‘iuguaqng‘wux mun.) 19133199 omoo K amnH ouuoo aqmoq

‘91uamalqmaagm opgplad Inn] 99 onb ua ‘uﬁgm; up sopgpuaj opp” ucq
sub ua‘mpgdsa [3p eapupgpunpxd sues ua oswzuul mud ‘mlnoadia

mud —a.lquxoq [op mygdaa 1° mqos /suaqmos cpl-“1m; apuadsns
‘ugnunﬁmnnsa alqgsgA smu "l ‘alqmuawul smu ogaunsa [a opnm 0110

93 IH

an ‘ounumq olusgmcsuad lap omagu; [3 10d «Luanulxp 339!A asa‘uags

131mm: 111 3p nasgpo nsa .mznum mud ‘pupglmu "I up opnuas opun}
and an ogmsaaau 93 —upuo!a "[ v} aanpuo.) an!) uumgm pnpupu} “l

no.1 olusgaudoasa [II A cpnp "l y sonpuoa anl» Irsogmiua A' upuaugnu!

aluagpuad nun‘azuagpuad mm 83 uogmlnnadw nrl— 50!»u 1911103 .13 13
songs” walnut sol ap pnpgmapg ”I Jaaalqmsa mm] muolualqm
1mm: uaugs ‘salmom salum so] 3p pupguap! n1 Janalqmsa mud mum
-sa"([.1]mg .IS 13 .md sopmoAug sogualunﬁm sol 80pm camp 01 10d
sapunm Holmu sol anus amyoop sauopnpmﬂ Km; anh .11a tags} 83
so taoyuap! on 1290519112.) 9p salmon: 891ml: nsgxa uopand anb Iulns
~91 13mm [nm [a muawnsgaam sa opgxanb [mu I; cum.) Aﬁmuysgp
pmguﬂum 9p salum osmmnb uapand anb [LIDIJ mm.) sa“muaxa’!p pmgu

«hump salum asmoouoa uapand 99nd ES~0p§JOImJ ms apand alumna
upgmnb ms apnnd Awoppanb uapmsop un 30pm: [mom 0).": un
nag-sum"! only“: ua Ra anb? 'uagq umqv~~mupsgp upoﬂaw.) 9p salmu
upap sauuuglsgp upoﬁawa ap sauapmsap “gouaﬂglmug I:[ Jud sup!»
mun.) .135 uapaml "33:11 ‘npuaﬂglam! n1 Jud «uppouoa mdmags ms
uapand an!) slugwfqo Ropepglmu um; anuspaosap some -—so.)!s” sonap

4099p 501 onus uoganpma “l 89 songs-g salum su[ anua uogaapmﬁ url
, napausap un gangs” lulu un as no salmon: so] anus; uanm .19q
aqap a] may” saImu sol onua uogaupmﬁ Km! gs ~ ~ supgun .qunuxuap
and on an!) scam) uos 50193 —soag9u salum sol anua “Agaa’a Sm! “I
anb (uanm) apumaxd 013d :salmom salmu so] 2mm.) upumaup Auq
ou anb apuauud -—muupua.xayuoa Jogas [a .Igumug op ugomﬂsap Bl
upgual ml sub ua 011ml oqanm op uo!.1.)!p,’unuo.) nun mlngas 5: 9mm:

1m” n Konzsmmaauug my” [a Jud gnbu npmuansus Infopmud nugn
amp [2| OApgugup opmu an 39 1513111110.: v KOA "N — 0518194393 [3

93 UI

�— (H71 —
1183/1 .C zanbznA'd
'DJOS UJUDJJ

—u9!999 "I 9.113.) an ‘nAgnagu uogspuog n1 op uoganlosm
“l on} anb npuqoxdv —([91uu§'amas]) unoda (71);) no sazuugpmna sol
:Ip upuilem mauaumg n] auag; anb odmap up pnpgsaaau alquuglaapu!
El 5 .mloasa 09!: pp opnzumu 0' uuwna ua upuagum snpapuadsnu
o-qansa; agqaq uogayumg “I 013‘] uogadnumu! ups opummwn npguau
uugquq as ngp 19 mseq anb sapzunmas sauogsos 591 up owmha: mgmap
uogegmog Bl opuldopa 3mm] an!) uopnloam n1 [1939.135 up“ up muaglu
qoouoa ua muod [no uopmp 121 up [ngpmmpd 01:9q [9 sub mupap

(at! U]

axuapgsaxd '15 [3 Hupnqmdu on; Joyawn uogaas ”l ap "1.)" [a npgwl
mqmao 9p ,7 mp lap uogsos

11331] .( zanbzyxfd
UJOS’UJ

'uogsas "l gun.) as uogmaagp ”I upuugmml mgmwmms I" A’ 1»q
[age] [a Manda“ 'pcpgpxwln "I K puuaqgl ”I “(log uogagsmlxa n9
uuuq 9a .15 I3
upnqmdn an] Japan": uogsas "l 9p mm [a npgar]
aqgms up 1.8 [up "9!“‘93
'03.“ .C zanbzud'd

wanes
'UJOS OJUUJJ

‘uogsnoigp Bl upuuguuaa Jod 95p as zanﬁypou .Ig lap uggaolu Jada.“
magnuualuoa [a panda}; gamma 5 znnbzuA smogas so] mm nomla
-;.ogdo.ld seal anb wqap un mpuaﬂuo uu uagq
cpng? £93.13a sol ua pnpgsmAgp .Iaqnq on unppod? sauugq sol uu
pnpgsJ-angp Luq gs A ﬂauamlapadsa 3.13991 “1 as anb uagq un auag
nan» 3pm) M'sauagq so] no pcpgzuamgp uagqmul 5'"! ‘A‘nq "l g5; (39mm
an] as pupgsJaAgp on o in“? :aaod aopsﬂau apand uagno asawq
-ap suqnnm 09mm .{nq 0N? ésnsnAgp Kmu souopmsauunul anon on
.13a I“ and? ‘opmmpv --sauo!aag.nsa.l ugs ‘sogpem ugs “axtlmags mum!
-u1nu aqap .mqap l3 -— paaA “I la ogwnuo.) 0| sub anamd 'soml
4191133 10939 [a mnsomap 9gqap on!) 0| 83 0193 aosnau nun so nuﬁga
-uoa “I mad 'auud ua BPHI()!A .Ias apand on A smansaung .1092»: 19
mgp ‘umlosqu 99 uuﬁgauoa er] —smnd snap; sul op u9gﬁaJ “[ us OJGAQR
sgaglguu un ooodum] maps: on pnpglnaj [3‘ 9p mum; ua "q um 99
anb ‘soxalsanug Jogas [”9 eyes: “I and 'aopuzgluax [um I“ 0pm; ap
nyqun? sot-mo so] BOPOI us [unity as ou muagmypmmm ‘9 gs A ﬁpaaA
9.; on use anb uaqns sopol asosuo sol sopo; ua pnpgsualu; musgux Bl
auay? (01mg) [mom 0].": 0pm 11 snags an!) onuaglugpmmm 13
uygoul
moadsa magazine “I opyaﬁns ml 3] anb 0[ 9p mugs“) Anm 1250.: oqagp
ngiqnq 31 nua angauagauo.) “I n somwanngug [a mlnsuon on anbmd'!
—osopa.ld odmagx un mpmd 85.195 p‘“) ésoidluaf'a opuagu
-od 9.1gniag""°,;omzmnl{ 0.191193 [9p aauogugAuoo salqysgsaug 59m
9-1 1: s ugluou opgluas [9 uuapm as tapupnuam 121 no.) "mummy n]
auagw as 1'“ gmb? ﬁsmawaung-Jg lop uawgn oganbad [a only 5940K
am: nos rm ‘snsou 9p 5 uomN 9p ‘uupmuul 9p sauomya sol oﬂunl
-—-aoa!1u9p! um: nzalmmnu msa 3p Ralmu ““l 90pm mad lmmu [mu
un opezglmu nqﬁpnu anuauqluoux sand opmqo nu :upgA “I Jmadsa: ap
.1a11 [a “swaqap ens 9p mm H opium ml “somlsanlzgug l3

8'6 lH

£(DPEIIJJ

-ap ugnlunm un op oﬂsnm "PH?“ [a [299 magnbgs amngaasn nlmu

audmaga 9:: nu? tauggamsaﬂunm n9 magnblnna nag ‘nuuo; [as] magnb
~Iunu 833 'BPEA BI Jmadaax .Iaqap un 89 ON? '0103’3 an

A —0umum{

omugﬂ [a wuguuanxa ap uuxml cmb .( mung] tel upmumﬁuusua utm'nq
anh Sopgpunq BOROIUB] 89m 50' 9p solatnaﬂ *susou un non” un‘unl
~13a un Ha smawanugug m ~131l "I 9p snugﬂyd anl mlagﬁm

�ﬁnd soplqud zawpg sappy

H’l '*
opmomas 11:q ,C 01].)e

'1“ mummy ugmuﬁv . munldng
—~su.l;nsa"uﬂ aﬁJof —— opuﬂlaq 29."!a ougtumng H 'P[ u UT) on,
'991. ~— ogmwmas naougdsg 5 01311:)" 'w — mualdns sayv 9810f —

91d cam malsaung ogamqmv—-ame[dn5~ maunupm oJamow'ﬂ—md
mug samugnﬁgs 801 '(1'3 menu n1 .muodluu‘.) Hmd 9013313 uowllnsu
anb [3p ‘ugugmmea [a opmuyan ap sondsap % 6 Hal :2 DRQJJQJ ‘olpou
I?! ap 3 RBI gr uogsas “I auagqv ._ zanﬂppuu ogumuv no" 43 pp
agauapgsmd “'(1'3 '125 "I up among ~03“ 3p ogunf 9p gz [3p uogsag

""d sopnznd 2911199 301110

oymanas wqwu .( Dnazl'm
mogsas u[ upuuyuua] .md 9gp

muapgsmd .IS [a aqoou n1 op menu eel opuags .4 [cm 01 99 sandsap

my“): n21 mumsos mud alunuasgp [a npnpn anb soluamnﬁw sounﬁln

upuvuﬁmltug Bpgnﬁoss no uomlquq oxepnosg K nﬂaA K zanbzuA 93.15
50'! ~ “Jayme; opumu PP epuazsgxa v.1 .mqoxd I; uma on solos
gs JOd sopguuos sorI sgsgn muognﬂgs BI aos sauogzmmpgsuoo sunnﬂlu
Jouodsa mud mqalnd 31 9p osn ozgq aqgnsns anb [9 uogammsqo up:
qan] anh supeqmdu A samgmmn sauogaax snl op sun»: “I g lumaal

359gp,f‘sogaulud K zomog .IS 1" “youopgsoad BI opuudnao .( 90.110 K msuav

'l[auoqwfymSadn‘upmaav‘ompnasg sﬁaA .( zanbznA‘uozmQ'sam so[

[E U]

sonogsns 9p uolus [a no sopgunou ——033[ up oxnm 9p ()3 lap uogsas

'aoq pt: 05412131399 opmqmou aqgnsns anb [a man as
us 9mm: ‘wlmg opmmaas I°P ugouasnu .Io‘] 'Jnuguq {Imam 0111.19a
[mu-15 [9 SOIOA 9p pnpgmgunun .Iod 0199p 91pm): ogugmnsa [a opnog}
1131‘ —-oauow lap uAnoaJm munf a] op ones [a no ugosolm op uogo
mag ”I muasaxdaa oub upnﬁalap [o Jgﬂala I; asopu9gp9001d aopulud
K znmog "S [a uoysos n] 9“)”o '0881 ap osaug 3p 13 pp uggsag
“muapgsmd'sngonpd 2311109 30110:)

0!."2181338

qJDH

DIIJZI'W

'al .mu ul
ap ngpam A 3 “I opuags uogsas ”l npuuglmm .Iod asggp (sogalos’saxg

so; 9 pnmmﬁ n9 oplmoy-guﬁ'gs) [anbu 9p smqnlud 59.5a sawmill: op

syndsoq —-9]u3p!§91d any [a muasald opumsa ou ‘mqmﬂ .4 unozl .IS
oguwnas [a K sogaalnd A zamog .IS [a ugouopgsam “I .wdnao I} umnud
(wuayus) muapgsmd .15 [a 9mm; ‘ugmmam “I .C aaxoyozun smaa snl
supnqoadn .(sspgal 5 ”39A 1: zanbzaA .13 pp upuapgsaxd ”I ofnq uogsas
“I asgpqu '01) menu BI and 3013013 smqwoglu sol gozsand ans ap
atugqpax .4 amounts '(1'3 n1 9p nyomom Bl .Iaal ap olafqo um ‘sono K
sopulud S zamog nilaA K zanbznA ‘ooaou ‘OIIOAOJD ‘Inqmﬂ 5 811.121
(09039.13; ‘zanﬂypog‘somasanng‘m.(odu'l sopos sawgas so] saucy:

as 9p [[2301 In no soppma: A 6L8! mqmagagu ap 9 I} oapgAamoW n3

'aqaou “1 9p
if/l .( 6 RBI «pings gunmal as uogaas "l 9p 019q [a 0.110 opuags 0N
wqmg .i anazl'w 090191395
zanﬁppou'nw uguozuv aluapgsaJd-aagA
10!“:a K zalugg 90110;) -- aluapgsaxd 99.101339 smuagnﬂgn
sol 8010A 9p uyoﬁum .Iod sowale opumlnsm supmgwmd sauogaaala su[
up nguumaaa [u 9gpaooxd as oauauuqaa: 1" aqgnsmd an!) odmag: 19
md mam Izl Izpnllusu! Jaoouuuuad ap sandsap K mpou ”I 3p 3 an; I!
one [a 95:9q —ugosolm 3p uopus "I ”P’CI'L) 9-3 “I Jgﬁala ap ma!
-qo no.) uogsas guqolm as 6L8! uqmapg" ap o! g oapymluow ua

�— ZN —
-—EO|OA g gun-.13 0!?!1‘0 ~010Al‘uuos [oﬁuv opnﬂapq 9p

~ 7010A I — » wqmﬂ unazl ounaamw —50|0A 01 — zanﬁgapou "1 09083.19
-—oymanag ap -—suum n - 0199113914 v unnf ~— 9"!A 3p - SOIOA II
-—— Homlsauug 09:0,:q muopgsmd 9p ——sa;ua[dng -—010.\ I —— some]
manna H aﬂm!‘ —0]0A 1 —- gumg 0“)n —80]0A 5 —— 2911;11a 3
-

“gnaw —— opuﬂolap umd —80]0A Il— nsougdsg .( omuag 19mm“

nag mud —mo.5 I 89110;) zomalv ougmmng --9010A 01 auaL OJnlJv
_ aagA tum! — 010.1 I —— zauguuw 3 [19.o - scum 01»— zagopJO .(

amug asof aluapgsald umdwms sazuagnﬂgs sol smo.‘ umaymlqo Inn.)
[3 I19 ogunmasa [a asopummJaA ‘aqoou “I up 6 “I I: one [a asopunu

~03 ‘opmanas omasmju! [a .( ulnamv znga ugumuv‘zauguuw I) “H."
”W ‘soJaxsaHug H ahof‘maugw salonw‘mga,‘ opmnpg‘zagopxo A

1’3 U]

amnﬂ asof‘nasua-V sopcygamg unopv‘zanﬁnoH‘w'v'egAmuo "I
19.15 901 op nguumsgsu no.» aquou :21 up uq.m an] 9 uogsas n[ .950q
'sumv .13 pp agouapgsaJd “'3 3p uopoalg
’OJOad ap [3 WP uogsag
'ogmmamag '5‘?q zanmzy ougmmng
'uogsas “[ mutual as aqaou a] 9p zagp sa[ opuags
'osopmg JS [9 uommamoo anb sol

‘mqma A suasv uowsmdsa ounsnnmmdsa 1° oxqos anb 01 opuagmq

41109 ‘supmglyn suugnuop 5“! 9p ogmpgund (pupal) as 090!)q .13 m

'nymmm “I .4 3.4531110”

upon n] Jump: mud sauopnwpgsuoa Bunanu ua opunpunqn 5 mp":
"I no asopucnuguoo zonﬂypou as mumnyu [n ms'oluoa may .13 [3
'[Iuauoﬁ pupmm Bl saw 101] uauog: olos

sauopulsgﬂal sul anb .Icqmd ap 83ml, 'sapupagaos sul .ntmﬁxo mud

ngauagu-azmo.) Imuanoua sub ”1 ua uApnloAa 125109; a] 06:19:83 as sum
swamp: way .15 [a (anb uqluadsa) an!) 0gp (w'v) zanﬁypou .IS 13
'amuuosyp [a no.) ammjuoo opo: us
asopugwlonp ‘owsgxnIOAa A pupgmn “[ a09 many .IS I" .md olpgp 0!
9 5.19m mill: opuu‘damn ‘mqmg JS [3 mqulcd ”I op om [a ua ggnﬁgg

'snaJV .IS lo/u9gavuasgp us ua gqmd souam 9 sum mod

'[upos uaplg [u
mnpnpmn K a!” :3q mm mp 9p zndno Blauosa uagm} 'omsglunlglgdsa
[3 us asuq Irqagposns "I opulu'luoaua ‘sugwlgmn snugnaop sn[ .( own”
mgmlum [a [cgaos uapxg [o oa Jod Imp enb Rummage sol opuumpx
ngaumquoa n3 osmdaa samanaop A 90."![3 aouguugn no snmv JS [3
'50:!”990155 smuausgs 901 :muognﬁgs cum: [a q05
muasgp y Irq! 5391‘; .18 as;A [a sub awamsald .IS [a opumupap oqaou
n[ op 3/! A‘ 3 ml 11 nogsas BI op mnuadu Ill 9 gunman! as opumuaﬁ
uunsagug [a opuamrm AmannnpyA oxmuow .18 [up ugauapgsmd ”I
ofaq ‘sono K ‘osopmg ‘manmrl‘qnﬂ‘ooaqwd‘msoav ‘scpusod ‘aad
43'] 'zenﬂnou ‘sOJapnasg 99.13 sol sunogsas ap nope I» ua sopgunaJ
mualpo sozuago oqno [gm ap onsoﬁv 9p ages A zegp I} oapgAaluom Hg

SE Ill

unsoﬁv 9p 91 pp uogsag

quantum” wanton”;

was

39,103 231”“IV'S

mogsas BI gunman as mm.“ sub ounﬁlu ozunsu opuagqlul on

mpmud omgxgud ogunf 9p gz [op ungaas ua upgﬂala
uogsgmog n] nauodluoa sub 39.15 sol 32 90810;) ﬁns up uogsasod mp
I; esogpaamd ‘smauvus [a opumlu; awunua '3 "I ap smqmagm mu.”
mus onb l3 K somalsaung mannupgA omnuow sang so[ A mumps-3
DI

9p

smqmagm‘zanﬁppou A

mqmg

[mas]

‘sopulud

zamog)

€9.15

sol saungaaa 9p uolng [a no sopgunag —-033[ 9p oglnf 9p 31 pp nay-m5

39 I'll

�'omﬁan o[ lll'lILlﬂl [--'] Iowa;
sly-01:93"! anus ”Amman: comm! 001 I opuunmu; m unﬂunuq K ( ). noun: 1;»;
nnﬂg
@9q onus on gonna: gm (I. 1)} com L 00m: 3;»;w um “1 21m!!!» [9

on [ ] lone: spams“! 0mm opr'ogpu; 01 wuanq I19§OIWIIOQ tap-«mug anal mum 5 911
“”Wlﬂu'! 3"” 96! ‘ W 683 ”0'1 '1 9P “m”! "min" “P 195%! — 98 — “a! — “111°
«null: "”990 — 'EJWIM “P mums 'l “P ”19V — “PW“MW —‘ WWW I“? “Na-W
A

SISONQVIG

«3a .IS {99 ugauopgsaxd
90.191a “P 981"? “0!“8/
91:09 my anyways
'aqaou‘ q' 09% A 6 EBI 9 119nm II owns; as own [a 39m and opuogs “N

“sauna 0mm — 0989990

zanﬁppou '1 09103939 — oymaaag
onpnaeg V mmf — com
9019199a 0;”:q -— awepgmd
samaldng

(msuvw :) "mm - osmwos

("mm at mama mum)

nus], omuv — aogA
39901110 IE smug asof — amapgsmd

:ml mum“! up; magnum ogugmaosa [a we

mean cum moat op ”10‘3“! ppguouqo ”quell 40:1. “pap "PM

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1360">
                <text>La sección de filosofía del Ateneo (1879-81)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1361">
                <text>ARDAO, Arturo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1362">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año IV, Nº 5 : p.  129-143</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1363">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1364">
                <text>1950</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1365">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1366">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1367">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="74">
        <name>Arturo Ardao</name>
      </tag>
      <tag tagId="142">
        <name>ATENEO</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="60">
        <name>MONTEVIDEO</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="128" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="227">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c9d56046e3412a3f3ddcf4d457f95fe3.pdf</src>
        <authentication>257a005d4f4ed568c355caa829c8c0b4</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1345">
                    <text>�����������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="228">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/361e8292c7c8a39d08264b82ed2d8403.pdf</src>
        <authentication>198cd5e76b9d6107334eadd2f882e2c8</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1347">
                    <text>����������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1346">
                <text>Legajo Emilio Ravignani</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1348">
                <text>Expediente&#13;
Notas&#13;
Informes</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1349">
                <text>Expediente de la actividad del Prof. Ravignani como Director de Instituto de Investigaciones Históricas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1350">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1351">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1352">
                <text>1946 - 1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1353">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1354">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1355">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1356">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1357">
                <text>UY858-Udelar- FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1358">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="126" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="226">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a422033c80f14eefc1428342c6aaa723.pdf</src>
        <authentication>16841b4f24323b2632cea0abcab10053</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1332">
                    <text>�������������������������������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="4">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="33">
                  <text>Acervo Institucional</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="38">
              <name>Coverage</name>
              <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="48">
                  <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="49">
                  <text>Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC&#13;
</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="63">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="43">
              <name>Identifier</name>
              <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="64">
                  <text>UY858-UDELAR-FHCE-ACUFHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="65">
                  <text>Español&#13;
Otro</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="42">
              <name>Format</name>
              <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="87">
                  <text>Archivo papel, fotografía, digital y otros.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="88">
                  <text>Expedientes, correspondencia, circulares, documentación contable, fotografías, legajos docentes, etc.</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="102">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="103">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1333">
                <text>Memorias de la Facultad de Humanidades y Ciencias 1946 - 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1334">
                <text>Proyecto&#13;
Plan de estudio&#13;
Presupuesto</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1335">
                <text>Memoria de la Facultad de Humanidades y Ciencias.&#13;
Proyectos de Plan de estudios.&#13;
Reglamento Orgánico&#13;
Presupuesto&#13;
Legajo 22 Carpeta 40</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1336">
                <text>Udelar-FHC-FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1337">
                <text>Memoria de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1338">
                <text>1946 - 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1339">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1340">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1341">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1342">
                <text>Publicación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1343">
                <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1344">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la Repúblia&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="141">
        <name>Memoria Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="123" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="224">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c5418f0b0a7b84e6f1244b5cc97824f4.pdf</src>
        <authentication>b7931f45261ff826a68d29d323e2734e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1306">
                    <text>���������������������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1307">
                <text>Legajo Esther de Cáceres </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1308">
                <text>Expediente&#13;
Notas &#13;
Resolución</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1309">
                <text>Designación de la Profesora Dra. Esther de Cáceres para dictar un curso de Literatura española. &#13;
Presentación de Programa a dictar.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1310">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1311">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1312">
                <text>Abril 1946 - Mayo 1948</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1313">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1314">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1315">
                <text>Español </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1316">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1317">
                <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1318">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la Republica&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="138">
        <name>Esther de Cáceres</name>
      </tag>
      <tag tagId="139">
        <name>Lietaratura española</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="122" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="213">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/2abbd401768e677b5c10eda1067ff153.JPG</src>
        <authentication>7addd0dcf3876169c0f1041e3ba041fd</authentication>
      </file>
      <file fileId="214">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8355f62befc8b9938a0ec8e1d4e7e9ce.JPG</src>
        <authentication>237365c4990e8093769bcbd6eabd6ef3</authentication>
      </file>
      <file fileId="215">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c25a4de890015f957731b5fcfe5e116d.JPG</src>
        <authentication>5631b260ec5a1467d183a624bd294ff7</authentication>
      </file>
      <file fileId="217">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/90b33628970a38af2f5b12765ef74104.JPG</src>
        <authentication>7deedcc5fbb1db010ce03630b1206ff2</authentication>
      </file>
      <file fileId="218">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f94cdace292b7ac3b206e3ab890aaf69.pdf</src>
        <authentication>41e5a22b96125066c2b0f526d924bd2a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1252">
                    <text>���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1253">
                    <text>Carta del Dr. Tálice al Secretario de la Facultad de Humanidades y Ciencias Dr. Luis Giordano</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1254">
                    <text>Carta&#13;
Informe</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1255">
                    <text>Carta explicativa sobre actuación universitaria</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1256">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1257">
                    <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1258">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1259">
                    <text>Enero 1949</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1260">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1261">
                    <text>Documento papel</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="44">
                <name>Language</name>
                <description>A language of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1262">
                    <text>Español</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1263">
                    <text>Uy858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1264">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="220">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ef914db54b56a925539115e2b65f1740.pdf</src>
        <authentication>ab211fc593c9f64c1f890ca2555b1219</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1266">
                    <text>�����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1267">
                    <text>Carta del Dr. Tálice dirigida al  Profesor Dr. Justino Jiménez de Aréchaga</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1268">
                    <text>Carta</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1269">
                    <text>Desde París el Dr. Tálice  envía una carta felicitando al Profesor Dr. Justino Jiménez de Aréchaga al asumir el cargo de Decano de la Facultad de Humanidades y Ciencias, Tálice re encontraba realizando una beca.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1270">
                    <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1271">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1272">
                    <text>24 de enero de 1950</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1273">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1274">
                    <text>Documento papel</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="44">
                <name>Language</name>
                <description>A language of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1275">
                    <text>Español</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1276">
                    <text>Expediente</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1277">
                    <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1278">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="221">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d5cd5b1152ef4d029f0b606834743bf9.pdf</src>
        <authentication>e4516e43a606a8c4e5625ba79f425d82</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1279">
                    <text>���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1280">
                    <text>Nota dirigida al Decano sobre Estatuto y Reglamento General del Instituto de Cinematografía de la Universidad (I.C.U.)</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1281">
                    <text>Nota</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1282">
                    <text>Nota dirigida al Decano sobre Estatuto y Reglamento General del Instituto de Cinematografía de la Universidad (I.C.U.) y actividades actividades en el mismo.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1283">
                    <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1284">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1285">
                    <text>22 de febrero de 1951</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1286">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1287">
                    <text>Documento papel</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="44">
                <name>Language</name>
                <description>A language of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1288">
                    <text>Español </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1289">
                    <text>Nota</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1290">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="222">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/57abb4d1ad7bef5c2981aaa0a1480e51.pdf</src>
        <authentication>6647de01af2bca7447312dd2e35da9bd</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1291">
                    <text>������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1292">
                    <text>Nota informativa </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1293">
                    <text>Informe sobre actividades realizadas en la Cátedra de Biología sobre la película "Vida de las Térmites uruguayas", Dicha filmación fue realizada en el mismo laboratorio, en la zona de Carrasco,  en la Sierra de las Animas y en la Zona de Piriápolis.&#13;
Invitación a la exhibición pública de dicha película.&#13;
Carta del Ministro de Instrucción Pública y P. Social aceptando la invitación al evento. </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1294">
                    <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1295">
                    <text>Febrero a Mayo de 1951</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1296">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1297">
                    <text>Documento papel</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="44">
                <name>Language</name>
                <description>A language of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1298">
                    <text>Español</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1299">
                    <text>Expediente</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1300">
                    <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1301">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="223">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/edbe5104103de0b423992d1ba65608df.pdf</src>
        <authentication>c7771398b70c5371f47f0fc1e1cd92cb</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1302">
                    <text>���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1242">
                <text>Legajo Rodolfo V. Tálice</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1243">
                <text>Fotografía del Profesor Tálice</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1244">
                <text>Udelar-FHCE-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1245">
                <text>Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1246">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1247">
                <text>Fotografías blanco y negro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1248">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1251">
                <text>Fotografía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="120" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="188">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4f178e6072285aa725c16ecc15fb9670.pdf</src>
        <authentication>36d924b7ecee3b1c17fc95b78417a7b2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1154">
                    <text>����������������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1150">
                <text>Legajo Claudio Sánchez Albornoz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1151">
                <text>Notas&#13;
Correspondencia&#13;
Telegrama&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1152">
                <text>Contratación del Profesor Sánchez Albornoz a dictar el Curso sobre "Las Instituciones Medievales de Castilla".</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1156">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1157">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1158">
                <text>Abril 1946 - Junio 1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1159">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1160">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1161">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1162">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1163">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1164">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="135">
        <name>Claudio Sánchez Albornoz</name>
      </tag>
      <tag tagId="136">
        <name>Sánchez Albornoz</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="119" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="186">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6867a1ecbdccc1a7158e245114500a3a.PDF</src>
        <authentication>9db2b24577a90a3df264752ecd1e3125</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1140">
                    <text>"68

— Z—
o"N 'I 5V

H

BI

aaqos sauoisnpuoo jaoa^qBjsa aanaojd anb na SBpuaaajuoa ap ai-ias
eun ajaip 'Bjpajtp Bjsa na 'apjBj sej^ -oub asa na BpBoi^qnd anj '¿061
e saJoijajuB soné bo^ na B^ijasa 'oaqji asa ap ajjed Bjauíod ^j
iiu v¿vd saumsnjoiioQ

ti) tiPa'l-l9Cfí1 Z 3P stnuajqouj

•bjjoso[ij b| ajdmais opeao^epj Bq o[ b{[9 uoo ^ '¡ejom b¡
uod BuopBpj as sand 'oAUB^noads^ dbj opuoj p ua sa ou 'BBuiap O[
jod 'anb ^ 'opsjBjj aq o^ub^ anb o^anse un ajqos sauoisn^ouo^ jBpunj
jaqap opjaja aq 'BjpajBa iin b J3a^oa j^juajuí ^B 'oaad íajuefainas suia}
un aaqos SBtauajajuoa jrauai ap UBq a^uauíssozaoj anb o^oejjsqB tib^
jajaBjBa p jod 'ubSio ara anb so^ b ud(nasip jipad ap pepisa^an b^
o^uais a^uaniBJapBpjaA 'aoas Bjatuiad B[ b ojaadsaj uoa 'ejoqy
• • - go^iSoSBpad 'sa^Bpos 'soaijosojij SBmaj soun[B
aiqos sanoixa^jaj 'saijas sop sesa uoo opuBUjaj^B o 'sandsap lj^
•so¡duiafa eonn^[e ap namexa Á 'ojoadsa^ pj sa^jau
•a3 sauopBjapisuo^ '^pipnfjad o open^ap^ui sa anb na sos^a A '^i^n
A opBnaapB sa oajduia ns anb na sobeo :s}saj eo[ ajqos ai jas bjjq
•jBuiuuaj nis opanb anb 'Buiaj asa ajqos bjui Bjqo Bn^puB bou b p^uij
ap isb uBiJiAj^g 'omsrainuaiap jap so[ A pB^aaqif b^ ap sBuia^qojd boj
ajqos soipnisa sim ap sauoisnpuoa sb^ 'a^qísod Baija^uis sbcu bjou
-em b¡ ap 'jiransaj ajsjn^ojd anb na SBpnajajnoa ap auas
-rana opand is— oub a^sa ap SBpuajajuoa sbj ap BiuBjSoad

A sapoptwnung ap pojjnonj d; ap jojdsjiq X,
o¡ ap popisiaaiufi o; ap
ja jod s^povninuoid

pp i peii^qr^ ts\ ^p
so^ ^jqos s^uoisnpuo^) ^
zva soivvj

�aquellos problemas, y la solución de los que la admitían; pero esas
conferencias no fueron taquigrafiadas. De todos modos, los adelan
tos y cambios de la ciencia (muy especialmente de la Físico-Quími
ca) harían hoy anticuados los ejemplos que entonces utilicé, como
lo son, con razón mayor, los del libro primitivo. Pero, en cambio,
los problemas que fueron planteados en él, la enunciación de ellos,
las distinciones establecidas y el esclarecimiento de las confusiones,
a veces groseras, a veces más sutiles, en que la filosofía y la ciencia
siempre han caído al plantearlos o discutirlos: todo aquello, no sólo
me sigue pareciendo verdadero, sino que no he encontrado autores
posteriores que escapen a las mismas confusiones. Como recordará
quien pueda haber leído aquel libro, la mayor y fundamental de
esas confusiones era oponer "libertad" y "determinismo" como si
fueran soluciones opuestas de un mismo problema general, siendo así
que, como yo pude establecerlo, se trata de dos órdenes de proble
mas: los problemas de libertad, que se refieren a seres (dependencia
o independencia de un ser con respecto a lo que no es él: casos diver
sos, complicaciones, y solución positiva de los fundamentales de estos
problemas), y, problemas diferentes, les de determinismo e indeter
minismo, que se refieren, no a seres, sino a actos, o a hechos, o a
fenómenos, o a momentos de devenir...; hasta la enunciación es
aquí difícil, y la solución tal vez imposible; pero siempre problemas
que son diferentes de los primeros, y cuya dificultad no afecta la
solución, a veces fácil, de los problemas de libertad propiamente
dichos. (De paso, debo acusarme a mí mismo por haber titulado mal
mi libro, que en verdad debió llamarse "Los problemas de la liber
tad y los del determinismo", puesto que lo principal era distinguir
los...). Establecido todo lo anterior, empezaré por recordar cuáles
son algunos de los problemas que deben ser distinguidos. (Aquí re
cordaré, simplísticamente, lo esencial; para las distinciones, precisio
nes y... complicaciones, como no puedo aquí resumir el libro, no
tengo más remedio que referirme a él).

ante todo, plantearse para cualquier ser o ente: para seres inorgáni
cos; para organismos; dentro de éstos, muy especialmente, o con
especial interés, para el hombre; y, todavía, dentro del hombre, para
la conciencia o el espíritu con relación al cuerpo; y, dentro del espí
ritu, para una parte de él con relación al resto de él: p. ej.: abstrac
tamente, para una llamada "facultad", la voluntad, con relación a lo
que no es ella (literalmente, problema del "libre albedrío"), o, más
concretamente, para una parte del espíritu, la más personal (por más
honda o más permanente o fija), con respecto a lo que no es ella.
En estos dos últimos casos, lo que no es ese aspecto o manifestación
del espíritu, comprende el mundo exterior al sujeto, más una parte
del mismo espíritu...
Ahora, en el libro referido, yo indicaba algo que complica mucho
esos problemas de libertad, y es que, al considerar un ser o ente, se
lo puede tomar únicamente tal como es en ese momento, o bien con
siderar, además, lo que él ha sido: Un problema de libertad de un ser
se puede plantear considerando sólo el momento actual, o conside
rando su pasado, con menor o mayor "retroacción". Esta consideración
de retroacción hace que hayamos de dejar de considerar independien
tes a muchos seres inorgánicos que lo serían considerados en momento
presente; si bien, sobre este punto, la ciencia posterior ha venido in
troduciendo salvedades importantes (en el sentido de la no depen
dencia). Pero, en cuanto a entes orgánicos o espirituales, la conside
ración de retroacción no afecta la independencia, pues el problema
se pierde o deja de ser pensable antes de llegar al origen; o, para
hablar con menos oscuridad, los seres orgánicos (más, mientras más
elevados; mucho más, si se trata del hombre) o espirituales (p. ej.:
voluntad o personalidad del hombre), tomados como sujetos, no son
totalmente dependientes con una retroacción mayor que la que pueda
interesar para cualquier problema práctico (o que haya interés inte
lectual o moral en pensar).
Y entonces, si se eliminan las confusiones, ambigüedades y todo
lo demás que en la historia del pensamiento ha complicado los pro
blemas de libertad, resulta que:

El enunciado o fórmula general de los problemas de libertad es
éste: si tal ser depende o no totalmente de lo que no es él. Problema,
repitamos, para seres; y problema de dependencia o independencia.
Ese problema no tiene que ver con problemas relativos a hechos o
actos; pero conviene desde el principio advertir que puede enunciár
selo en una forma en que se nombran actos (diré, en función de actos),
así: si los acto^ de tal ser dependen o no totalmente de lo que ao es
él. Pero éste no es, diremos, más que un enunciado indirecto, pero
equivalente, del mismo problema de seres, por más que pueda contri
buir, y no poco ha contribuido, por cierto, a engendrar y mantenei
confusiones.
Bien: el problema de libertad, o sea de dependencia total o no
dependencia total de un ser con respecto a lo que no es él, puede,

El problema de la libertad del hombre (si el hombre depende o
no totalmente de lo que no es él; fórmula equivalente: si los actes
del hombre dependen o no totalmente de lo que no es el hombre I,
ese problema, se resuelve muy claramente en el sentido afirmativo
o de la libertad.
El problema de si, dentro del espíritu del hombre, la voluntad
depende o no totalmente de lo que no es ella (problema, literalmente,
del libre albedrío) se resuelve en el sentido de la libertad (dentro
de lo que puede haber de vago o incierto en esa consideración de
una "facultad" mental).
Con mayor claridad, el problema más completo de la libertad
de la personalidad, dentro del espíritu, se resuelve en el mismo sen
tido. (Estos dos problemas tienen también su fórmula equivalente en
que se nombran actos: si los actos de la voluntad, si los actos de la
personalidad dependen totalmente de lo que no es ellas).

— 24 —

— 25 —

�ái sajas BJBd :ajua o jas jambjBna BJBd asjBajnBjd 'opoj a^u

— ss —
•(sbjjs 83 on anb oj ap ajuatujBjoj uapuadap pBpijBuosjad
bj ap sojas eo[ is 'psjunjOA bj ap so^as so[ is :sojas nBjqniou as anb
na aju^jBAinba Bjnuuoj ns ñaiquis) uauaij SBiiiajqoad sop sojs^) 'opij
-uas orastuí ^a na aAjansaj a^ 'njiJídsa jap ojjuap 'pBpijBuosjad bj ap
pBjJsqij bj ap ojajdmoa sbui sinajqojd ja 'pspjjsja joábui no[)
•(jBjuaur t(pBj[noBjM buii
ap u^psjapisuoa sea na ojjapui o oSba ap aaqBq apand anb oj ap
oJiuap) p^jjaqij b[ ap oprjuas ja ua aApnsaj as (ojjpaqjB ^qij pp
'ajuaurjBjajij 'Bmajqojd) B¡p sa on anb oj ap ajuainjBjoj ou o apuadap
psjunjoA bj 'ajqiuoq pp njujdsa pp oj)uap '19 ap suiajqojd jg
•pBjjaqij B[ ap o
oaijbuijijb opijuas p na 3juaiuBJBja Ánui aAjansaj as 'Btuajqojd 3sa
'(ajqtuoq ja sa ou anb o[ ap ajuauíjBjoj ou o uapuadap sjqinoq pp
S3]3B so{ is : ajuajBAinba Bjnuuoj; íja sa ou anb o[ ap ajuauíjBjoj ou
o apuadap aaquioq p is) ajqtuoy jap psjjsqij bj ap suiajqojd jg
:anb sjjnsaj 'psjjsqij ap sBmsjq
-oad so[ opBaijdiuoa Bq ojuaiuiBSuad pp Bijojsiq bj ua anb ssuiap o[
opo} A sapspatühquiB 'sauoisnjuoo sbj ubu:uii[3 as is ^saauoiua j^
•(jBSuad ua ^iotn o jBniaa^
-ajuí saaajuí B^Bq anb o) oopoBjd Braajqojd jambpna BjBd jBsa^a^uí
Bpand anb ^\ anb joáboi nopaeoiiai Bun uoa sajuaipuadap ajuamjBjoj
uos ou 'sojafns onioo eopsuioj '(ajquioq pp pBpyjBuosjad o pBjunpDA
:*fa *d) 8ajBn^iJidsa o (saquioq pp bjbjj as xs 'sbui oqonm ísopBAap
SBrn BBJjuaun 'sbiu) sootubxÍjo sajas so[ 'papijiioso souam uoa JB^qBq
Bjcd 'o íua^ijo p jBáajf ap saiue afqBsuad jas ap BÍap o apjaid as
Biu3[qojd p sand 'Biauapuadaput ^\ BjaajB ou uopaBOjjaj ap upioBj
-apisuoa B[ 'eapniuídsa o sooiub^jo sajua b ojaena na 'oja^ • (Biauap
-uadap ou B[ ap opi^uas p ua) sa^uBiJoduii sap^paAfBS opuapnpojj
-ui opmaA Bq JOijajsod Biauaia b^ 'ojund a^sa ajqos 'uaiq is íajuasajd
ojuainotu ua sopsjapisuoa uBuas o[ anb soaiusájoui sajas soqanni b sa)
-uaipuadapui JBjapisuoa ap jBÍap ap souiB^Bq anb aasq uopaBOjjaj ap
uoiaBjapisuo;) bjs^j '^u^TaaBOJiaj^ joábui o jonam uoa 'opBSBd ns opuBj
-apisuoa o 'pnjaB ojuatuoui ja 0J9S opuBjapisuoa JBajunfd apand as
jas un ap pB}Jaqij ap Bmajqojd u^ :opis m¡ ja anb oj 'SBinapB 'jBjapis
-uoa uoiq o 'oiu^iuoiu ^sa ua sa omoa jb; ajuauisaiun jbuioj apand oj
as 'aiua o jas un JBjaptsuoa jb 'anb sa A 'pBjjaqij ap SBtnajqojd sosa
oqanni saijdaioa anb oSjb BqBaipui oÁ 'opuajaj ojqij ja ua 'BJoqy
• • -n^ijjdsa omsiiu jgp
ajjBd Bun SBín 'ojafns jb jowajxa opunra ja apuajduioa "'mijídsa. jap
uoiaB^sajmBui o o^aadsB asa sa on anb oj 'sosBa somijjn sop sojsa u^
•Bjja sa ou anb oj b ojaadsaj uoa '(bíij o ajuauBinjad sbxu o Bptioq
8bhi jod) jBnosjad sbut bj 'njijjdsa jap ajJBd Bun BjBd 'aiuaoiBiajauoa •
SBtn 'o '(^ojjpaqjB ajqij,, jap Bniajqojd 'ainanijBJaiij) Bjja sa ou anb
oj b uoiasjaj uoa 'pBjunjOA bj 'tipBlinaBi,, BpBniBjj Bun BjBd 'ajuauíBj
-aBJtsqB :*fa *d :ja ap o^saj jb nopBjaj uoa ja ap ajJBd Bun BJBd 'nju
-xdsa jap ojjuap '^ íodjano jb uopBjaj uoa njijjdsa ja o Biauaiauoa bj
BJBd 'ajquioq jap ojjuap 'BiABpoj lÁ íajqiuoq ja bjb¿ 'sajajuí jBiaadsa
uoa o 'aiuaoijBiaadsa Ánva- 'so^sa ap ojjuap ísouisiuBáao BJBd ísoa

'apand 'ja sa on anb oj b ojaadsaj uoa jas un ap jbioj Bpuapuadap
on o jb^oj Biauapnadap ap Bas o 'pBjjaqij ap Braajqojd ja :uaig
•-sauoisnjuoa
lauaiuBín A JBjpua^na b 'ojjaia jod 'opinqwjuoa Bq oaod on A 'amq
-ijjuoa Bpand anb sbiu jod 'sajas ap Buiajqojd otusim jap 'ainajBAinba
ojad 'oja3jipui opBpnnua un anb sbui 'soiuajip 'sa ou ajsa oja^ Éja
sa ou anb oj ap a^uatajBioi ou o uapuadap jas Jbj ap sojas soj is :isb
'(sojaB ap uoiaunj ua '^J}p) sojas uvjqiuou as anb na buxioj buti na ojas
-jBpunua apand anb jijjaAps oidianijd ja apsap auaiAiioa ojad ^ sojas
o soqaaq b soaijbj3J ssuiajqojd noa jaA anb anaij ou smajqoid asg
•Bpuapuadapui o Bpuapuadap ap Btnajqojd A í sajas BJBd 'souiBjídsj
'suiajqoj^ -ja sa ou 3nb oj sp ^jusrajBjoj on o apuadap jas jbj is :ajsa
sa psjjaqij ap sBtnajqojd soj ap jBjaua^ sjnmjoj o opBpnnua jg;

• (ja b ainjijajaj anb oiparaaj sbhi oSusj
ou 'ojqij ja Jiumsaj inbB opand ou ouioa 'sauopBaijdtuoa •••jÍ san
-oíspaad 'sauoputjsip sbj BJBd íjBpuasa oj 'ajuaniBaijsijdrais 'ajBpjoa
-aj inby) •sopmSnijsip jas uaqap snb SBuiajqojd soj ap sonnSjB uos
sajBnD JBpjoasj jod aJBzadraa 'jouajus oj opoj opp^jqBjsg •(•••soj
-jmáuijsip Bja jBdpuwd oj anb ojsand 'ítotn8ininijajap jap soj jC pnj
-jaqij bj ap SBinajqojd so^,, asjBniBjj piqap pspjsA ua anb 'ojqij ira
p3in opBjnjtj jaq^q jod ouisini un b aniJBsnaB oqap 'osBd a(j) "soqaip
ajuaraeidojd pBjjaqij ap SBtnajqojd soj ap 'jpBj saaaA b 'uopnjos
bj BjaajB ou pBjjnaijip ^Xna A 'sojauíijd soj ap sajusjajip uos anb
sBinajqojd ajduiaxs ojad ^ajqísodrai Z3A jbj uopnjos bj A 'jpjjip jnbs
83 nppBpunua bj Bjssq í • • • jiusAap ap sojuaraoni b o 'souainonaj
b o 'soqaaq b o 'sojaB b ouis 'sajas b ou 'uajaipj 38 anb 'ouisiuira
-jajapui 3 ouisiuinijajap ap soj 'eajuajajip SBinajqojd '^ '(SBuiajqojd
sojs3 ap sajBjusuiBpunj soj ap BAijieod u^pnjos A 'sauopBaijdraoa 'sos
-j3Aip sossa :ja sa ou anb oj s ojaadsaj uoa Jas un ap BpuapuadapuT o
Bpuapuadap) sajas b najaijaj as anb 'psjjaqij ap SBinajqojd soj :sbui
-sjqojd sp ssuspjo sop sp bjbjj 38 'ojjaaajqBjsa apnd oíC ouioa 'snb
I3B opusis 'jBjaua^ Buiajqojd ora^iui un ap SBjsando ssuopnjos uBJ3n^
¡8 oraoa ttomsiuiuij3jap,, A t4pBjj3qijM jauodo bjs sauotsnjuoa sssa
ap jBjuauíBpunj jC jo^boi bj 'ojqij janbs opiaj j^qsq Bpand uainb
BJBpjoaaj orao^ -sauoisnjuoa sbuisuu sbj b uadsasa snb sajoijajsod
sajojns opBjjuoana aq on anb ouis ''OJapBpjdA opuapaj^d an^is ara
oj^s oh 'ojjanbs opoj rsojjijnasip o sojJBajuBpd jb opiBa usq ajdraais
epuap bj A bijosojij bj anb ua 'sajijns sbhi saaaA b 'SBjasoj^ saaaA b
'ssuoisnjnoa sbj ap ojuanupajBpsa ja A ssppajqsjsa sauopuijsip sbj
'eojja ap uopBpunua bj 'ja ua sopBajnsjd uojanj anb SBinajqojd soj
'oiqtuBa na 'ojaj •OAijimijd ojqij jap soj 'jo^bui uozbj uoa 'uos oj
omoa 'aaijijn saauojua snb sojduiafs soj sopsnaijUB Xoq usjjBq (Ba
-irain^-oaisij; bj ap ajn^injBpsdss Xnm) spuap bj ap soiqiUBa A soj
-UBjapB soj 'sopora sopoj aQ -SBpBijBjSmbBj uoaanj ou SBpuajcajuoa
sssa ojad íuBjjiuipB bj anb soj 3p uopnjos bj A 'SBUisjqojdb

�Un problema asimilable, desde cierto punto de vista, a los ante
riores, es el de si el espíritu depende o no totalmente del cuerpo. En
épocas más o menos prescriptas, de la Filosofía, existían teorías como
la de la "conciencia epifenómeno", la del "doble aspecto de lo incog
noscible", etc. En verdad se puede prescindir de ellas, y reducir la
cuestión a una opción entre la hipótesis del "paralelismo" (psicofisiológico) y la de acción recíproca (entre el cuerpo y el espíritu).
En esta última hipótesis, sobre todo si se considera el cuerpo como un
"acumulador" de espíritu (aunque comparaciones como ésta sean
siempre groseras); mas si se analiza, como tan inteligentemente lo
supo hacer Bergson, el enriquecimiento del espíritu por la memoria,
entonces resultaría postulada la solución positiva de este otro proble
ma de libertad (el espíritu, no totalmente dependiente del cuerpo).
No puede decirse que se haya resuelto este problema, por más
que la última suposición parezca más naturalmente aceptable. Pero,
por lo que se va a decir en seguida, esto no afecta a lo vital de los
problemas de libertad humana.
Yviene lo esencial: Si no hubieran existido confusiones: solu
ciones confusas y planteos confusos, los problemas vitales de libertad
humana (entiéndase bien: de libertad, no de determinismo, que son
otros problemas), hubieran ofrecido solución fácil en el sentido de
la libertad, o sea de la no total dependencia.
¿Y cuáles son los vitales, y cuándo lo son? Cuando el ser no de
pendiente (no del todo dependiente) tiene conciencia de esa no
dependencia total, en lo cual no hay absolutamente ninguna ilusión...
Ylos problemas vitales son problemas de seres conscientes. Ya
de seres conscientes con relación al mundo no consciente (suponemos
tal), ya, sobre todo, entre seres conscientes: La ética, el bien y el mal,
el amor y el odio, la responsabilidad, el remordimiento...; todo eso,
de conciencia a conciencia. (Naturalmente: se trata de seres de con
ciencia capaz de plantearse esos problemas: conocemos uno).
Pero, entonces, ¿por qué estos problemas vitales de libertad, de
no dependencia total, han podido ser motivo de esa discusión cons
tante, sin fin?
Las causas de confusión han sido muchas. Entre ellas, fundamen
talmente, tres: Una, la enunciación de problemas de libertad en tér
minos en que se habla de actos. Otra la creación, por malos planteos,
de falsos problemas, de "problemas espurios" de la libertad.
Yotra, la mayor o más general de todas: oponer libertad a deter
minismo (que son soluciones para problemas distintos).

Primera causa de confusión: la enunciación de problemas de li
bertad (que son problemas de libertad para seres) en términos de
actos.
Esta enunciación, en rigor, es legítima, porque los problemas así
enunciados son los mismos. Pero, aunque legítima, en sí, tiende, psi— 26 —

cológicamente, a hacer nacer confusiones: y eso ha ocurrido en toda
la historia de los problemas de libertad.
Ese enunciado, decíamos, es correcto en sí: preguntarse si los actos
(algunos) de un ser dado dependen o no de lo que no es él, es un
modo equivalente de preguntarse si ese ser depende o no totalmente
de lo que no es él.
Pero psicológicamente (y aquí está la confusión que nunca se
evitó), a causa de hablarse de actos se pasa a relacionarlos con otros
actos, y así surge la confusión con el otro problema, el de la relación de
actos, hechos, fenómenos, momentos del devenir (como se prefiera
expresarse o pensar) con sus antecedentes; y ha aparecido el proble
ma del determinismo o indeterminismo... O se pasa a él francamen
te, o, lo que es más común, se confunde el pensamiento, se mezclan
los dos problemas: y basta la simple sombra del segundo problema
para obscurecer el primero.
Es ésta una de las vías que han llevado a la tercera de las causas
de confusión que enumeré, o sea a oponer determinismo a libertad.
Pero antes he de mencionar la segunda de esas causas de confusión,
que ha sido, he dicho, la creación ilegítima de problemas ficticios, en
términos cuya sola enunciación ya hace la confusión inevitable. En
mi libro los llamé "problemas espurios" de la libertad, y resumiré
lo que dije al respecto.
Los verdaderos problemas de la libertad son, sin perjuicio de sus
relaciones, distintos entre sí. (Para las relaciones, ver los ejemplos
en mi libro). Pero, sin perjuicio de esas relaciones, son problemas ló
gicamente aislables, que deben separarse para la discusión, y que son,
además, problemas reales, que admiten ser planteados, resueltos, en su
caso, y, si no, por lo menos entendidos y discutidos claramente. El
mal ha estado, precisamente, en que no se haya hecho así. Pero los
que yo llamo problemas espurios de la libertad se encuentran justa
mente en el caso opuesto: en vez de ser problemas reales que no se
han planteado clara e independientemente, son, al contrario, proble
mas que se han planteado y discutido de hecho, sin que hubiera de
bido hacerse así, porque son problemas que no son reales, que o no
tienen sentido o envuelven confusión o ambigüedad en los términos,
etc. De manera que, en cuanto uno de ellos se plantea expresa o tá
citamente, ya la confusión es forzosa.
Los más vulgarizados de estos falsos problemas son los que yo
citaba en mi estudio originario.
El primero y más peligroso de ellos es —empleando los término^
en que habitualmente se lo presenta— el de saber "si el hombre se
determina siempre por motivos". Si la afirmativa fuera verdadera, se
piensa, el hombre no sería libre; y lo sería en el caso opuesto. Otras
fórmulas, más o menos corrientes: "si dependemos de los motivos",
"si somos esclavos de los motivos", o si nuestra voluntad lo es, etc., etc.
Este problema aparece, y su discusión se mantiene, debido a un
estado de espíritu confuso; en efecto: por "motivo" puede entenderse,
ya el hecho objetivo que es tomado en consideración por el sujeto,
ya ideas, raciocinios, sentimientos, en general estados subjetivos del
— 27 —r

�Un problema asimilable, desde cierto punto de vista, a los ante
riores, es el de si el espíritu depende o no totalmente del cuerpo. En
épocas más o menos prescriptas, de la Filosofía, existían teorías como
la de la "conciencia epifenómeno", la del "doble aspecto de lo incog
noscible", etc. En verdad se puede prescindir de ellas, y reducir la
cuestión a una opción entre la hipótesis del "paralelismo" (psicofisiológico) y la de acción recíproca (entre el cuerpo y el espíritu).
En esta última hipótesis, sobre todo si se considera el cuerpo como un
"acumulador" de espíritu (aunque comparaciones como ésta sean
siempre groseras) ; mas si se analiza, como tan inteligentemente lo
supo hacer Bergson, el enriquecimiento del espíritu por la memoria,
entonces resultaría postulada la solución positiva de este otro proble
ma de libertad (el espíritu, no totalmente dependiente del cuerpo).
No puede decirse que se haya resuelto este problema, por más
que la última suposición parezca más naturalmente aceptable. Pero,
por lo que se va a decir en seguida, esto no afecta a lo vital de los
problemas de libertad humana.
Yviene lo esencial: Si no hubieran existido confusiones: solu
ciones confusas y planteos confusos, los problemas vitales de libertad
humana (entiéndase bien: de libertad, no de determinismo, que son
otros problemas), hubieran ofrecido solución fácil en el sentido de
la libertad, o sea de la no total dependencia.
¿Y cuáles son los vitales, y cuándo lo son? Cuando el ser no de
pendiente (no del todo dependiente) tiene conciencia de esa no
dependencia total, en lo cual no hay absolutamente ninguna ilusión...
Ylos problemas vitales son problemas de seres conscientes. Ya
de seres conscientes con relación al mundo no consciente (suponemos
tal), ya, sobre todo, entre seres conscientes: La ética, el bien y el mal,
el amor y el odio, la responsabilidad, el remordimiento...; todo eso,
de conciencia a conciencia. (Naturalmente: se trata de seres de con
ciencia capaz de plantearse esos problemas: conocemos uno).
Pero, entonces, ¿por qué estos problemas vitales de libertad, de
no dependencia total, han podido ser motivo de esa discusión cons
tante, sin fin?
Las causas de confusión han sido muchas. Entre ellas, fundamen
talmente, tres: Una, la enunciación de problemas de libertad en tér
minos en que se habla de actos. Otra la creación, por malos planteos,
de falsos problemas, de "problemas espurios" de la libertad.
Yotra, la mayor o más general de todas: oponer libertad a deter
minismo (que son soluciones para problemas distintos).

Primera causa de confusión: la enunciación de problemas de li
bertad (que son problemas de libertad para seres) en términos de
actos.
Esta enunciación, en rigor, es legítima, porque los problemas así
enunciados son los mismos. Pero, aunque legítima, en sí, tiende, psi— 26 —

cológicamente, a hacer nacer confusiones: y eso ha ocurrido en toda
la historia de los problemas de libertad.
Ese enunciado, decíamos, es correcto en sí: preguntarse si los actos
(algunos) de un ser dado dependen o no de lo que no es él, es un
modo equivalente de preguntarse si ese ser depende o no totalmente
de lo que no es él.
Pero psicológicamente (y aquí está la confusión que nunca se
evitó), a causa de hablarse de actos se pasa a relacionarlos con otros
actos, y así surge la confusión con el otro problema, el de la relación de
actos, hechos, fenómenos, momentos del devenir (como se prefiera
expresarse o pensar) con sus antecedentes; y ha aparecido el proble
ma del determinismo o indeterminismo... O se pasa a él francamen
te, o, lo que es más común, se confunde el pensamiento, se mezclan
los dos problemas: y basta la simple sombra del segundo problema
para obscurecer el primero.
Es ésta una de las vías que han llevado a la tercera de las causas
de confusión que enumeré, o sea a oponer determinismo a libertad.
Pero antes he de mencionar la segunda de esas causas de confusión,
que ha sido, he dicho, la creación ilegítima de problemas ficticios, en
términos cuya sola enunciación ya hace la confusión inevitable. En
mi libro los llamé "problemas espurios" de la libertad, y resumiré
lo que dije al respecto.
Los verdaderos problemas de la libertad son, sin perjuicio de sus
relaciones, distintos entre sí. (Para las relaciones, ver los ejemplos
en mi libro). Pero, sin perjuicio de esas relaciones, son problemas ló
gicamente aislables, que deben separarse para la discusión, y que son,
además, problemas reales, que admiten ser planteados, resueltos, en su
caso, y, si no, por lo menos entendidos y discutidos claramente. El
mal ha estado, precisamente, en que no se haya hecho así. Pero los
que yo llamo problemas espurios de la libertad se encuentran justa
mente en el caso opuesto: en vez de ser problemas reales que no se
han planteado clara e independientemente, son, al contrario, proble
mas que se han planteado y discutido de hecho, sin que hubiera de
bido hacerse así, porque son problemas que no son reales, que o no
tienen sentido o envuelven confusión o ambigüedad en los términos,
etc. De manera que, en cuanto uno de ellos se plantea expresa o tá
citamente, ya la confusión es forzosa.
Los más vulgarizados de estos falsos problemas son los que yo
citaba en mi estudio originario.
El primero y más peligroso de ellos es —empleando los términos
en que habitualmente se lo presenta— el de saber "si el hombre se
determina siempre por motivos". Si la afirmativa fuera verdadera, se
piensa, el hombre no sería libre; y lo sería en el caso opuesto. Otras
fórmulas, más o menos corrientes: "si dependemos de los motivos",
"si somos esclavos de los motivos", o si nuestra voluntad lo es, etc., etc.
Este problema aparece, y su discusión se mantiene, debido a un
estado de espíritu confuso; en efecto: por "motivo" puede entenderse,
ya el hecho objetivo que es tomado en consideración por el sujeto,
ya ideas, raciocinios, sentimientos, en general estados subjetivos del
— 27 —^

�^— LZ —
jap soAijafqns eopBjsa ^iauaS ua 'soiuairaijuas 'sompopBj 'sBapi bX
'ojafns p jod uopBjapisuos na oppuioj sa anb OAiiafqo oqoaq p bX
'asjapu^jua apand 4íoaijouiw jod :ojaap ua íosnjuoa njrjjdsa ap opEjsa
nn b opiqap 'anapuBtn as uoisnasip ns X 'aaaJBds Buiajqoad ajs^
'^)9 '-oj^ 'sa oj pBiun^oA Bj^sann is o 't48OAijoui soj ap soABjssa somos is,,
'u8OAijora soj ap sotuapuadap isM : sa^uaiajoa souam o geni 'sBjnuuoj
sbjjq -oisando osea p ua mías oj X ^ajqij Bijas on ajqtuoq p 'ssnaid
as 'ejapepjaA Bjanj bai^buijtjb bj ig -^soaijoiu jod ajdraais Buiuuajap
as ajqinoq p ibm jaqes ap p —Bjuasaad oj as aiuamjenjiqBU; anb ua
^ouiuuaj so[ opuBajdma— ea so[p ap osoi^ipd seta A oaaiuud j^
•oijbuiSijo oipnjsa im na BqBjto
oX anb soj uos SBmajqojd sosptf so^sa ap sopBzijB^piA sbui so^
•bbozjoj sa noisnjuos bj bX 'ajuauíBjio
-bj o Bsaadxa Bajasjd as sojja ap onn o^uBna ua 'anb BjauBtn a(j *sja
'souinuaj soj na pepanSiquiB o uoisnjuos uaApnAua o opijuas uauan
on o anb 'sajeaj uos on anb SBiua^qoad nos anbjod 'tsb asjaoBq opiq
-ap Bjaiqnq anb uis 'oqoaq ap opijnosip A opBajuB[d nBif as anfa sem
-á[qojd 'oijbjjuod ye 'nos 'ajuauíajuaipuadapui a BJBp opBa^uB[d UBq
as on anb sapaj SBma^qojd jas ap zaA ua :o^sando oseo p na ajuara
-Bjsnf uBjjuanaua as pBjjaqrj ^\ ap soijndsa SBraajqo^d ouib[[ oá anb
so{ o^iaj -isb oq^aq b^bu; as on anb na 'aiuaniespajd 'opBjsa bu; ^m
[g •a^uauiBJBp sop^nosip A sopipuajua souara o^ jod 'on is '^ 'oseo
ns na 'sojpnsajt 'sopBajue^d jas ua^iuipB anb 'sajvau SBtnajqojd 'sBraapB
'uos anb A 'uoi^nosip B[ ejed asjBjedas uaqap anb 'sajqBjsiB ajuauíBai^
-o¡ 8Buia[qojd uos ^sauopspj ssa ap oiomfjad uis 'ojaj *(ojqi[ ira ua
sofdmafa soj j^a 'sauoiaBjaj b[ bjb^) -js aj^ua soin^sip 'sauop^pj
sns ap opmfjad uis 'uos peuaqi[ bj ap SBiuajqcud eoJtapBpjaA so^j
•o^aadsaj ^b afip anb oj
^jirans^j X 'pBjiaqij b^ ap usoijndsa SBmajqo^d,, auiB^j 8O[ ojqi^ ira
U3 'ajqBjiAaui uoisnjuoo bj aaBq bX uopBpunua bjos eXna sonirajaj
ua '8OI3IJ3IJ s^raajqojd ap Brapi^aji u^iasaja bj 'oijoip ai{ 'opis Bq anb
'uoisnjuoa ap SBsnBa sssa ap b puna as bj JBuotouara ap aq sa^uB ojaj
-pBiJaqij b orasiuuujajap janodo b sas o 'ajaranna anb uoisnjuoa ap
8B8nB3 sbj ap BJaajai bj b opBAajj usq anb sbia sbj ap Bun Bjsa s^
'ojaraud ja jaoaanasqo BJBd
Braajqojd opun^as pp Bjqinoe ajdrais bj Bjssq X :SBUiajqojd sop soj
UBpzaui as 'o^uaimesuad ja apunjuos as 'unraoa sbui sa anb oj 'o 'ai
-uamB3UBjj ja b Bssd as q • • • oinsiuiuuajaput o omsiuirajajap jap Bra
-ajqojd ja oppajeds eij X í sa^uapaaajuB sns uos (jBsuad o asjssajdxa
BJaijajd as oraos) JinaAap jap sojuamora 'sonatnouaj 'soq^aq 'sojdb
ap nopBjaj bj ap ja 'Braajqojd ojio j^ uoa uoisnjuoa bj a^jns isb X 'sójob
soajo uoa sojjeuopBjaj b Bged as so;aB ap asjBjqsij ap Bsneo b ^(o^iAa
ae B^unu anb uoisnjuoa bj Bjsa inbB X) aiuaiuBaiáp^oaisd ojaj
•p sa ou anb oj ^p
a^uarajBioi ou o apuadap jas asa is asjBjunSajd ap a^uajBAinba opora
un sa 'ja sa ou anb oj ap on o uapuadap opsp jas nn ap (
sojas soj is aejBjun^ajd :is ua oj^ajjoa sa 'eouiBjaap 'opsiounua
• *pB^jaqij ap ssraajqojd soj ap Bijojsiq bj
epoi ua opijjn^o Bq osa X rsauoisnjuoa jaa^u jaaBq b

•isd 'apuan 'js ua 'BrapjSaj anbnnB 'oja^ •eouisira soj uos sopepunua
isb SBmajqojd soj anbjod 'eniiii^aj sa 'jo^ij ua 'uopepunua Bjs^
'8O^3B
ap sonirajai ua (sajas Bjsd pB^jaqij ap seraajqojd uos anb)
-ij ap e^raajqojd ap nopspunua bj :noisnjuo3 ap BsnBD

•(sojuiteip SBUiajqojd BJBd sauoianjos nos anb) orasinint
-jajap b pB^jaqij jauodo rsspoí ap jBjanaS sbot o joXbot bj 'bjjo j^
•pBjjaqij bj ap 4tsoijndsa SBmajqojd,, ap 'SBUiajqojd sosjbj ap
'soaiuBjd sojBra jod 'uop^aja bj bjjq -soj^b ap BjqBq as anb na souim
-jaj ua ps^jaqij ap setnajqojd ap uopepunua bj 'bu^ :eaaj 'ajuaui[B^
-uaraBpunj 'SBjja aJ^u^ -SBqanuí opis u^q u^isnjuoa ap sBsn^a SB'j
¿uij uis 'ajuB^
-suoa noisnasip sa ap OAijora jas opipod n^q 'jbio^ Bpuapnadap ou
ap 'pBjjaqij ap sajB^iA s^raajqojd sojsa anb jod? 'saanojua 'oja^
•(oun souiaoouoo :ssraajqojd sosa asjtBajuBjd ap zBdBa ^pnap
-uoa ap sajas ap b^bji as :aiuarajBJniB^[) •moumouoo v mou^touoo ap
'osa opoj i • • • ojuaiuiípjoraaj ja 'pspijiqesuodsaj bj 'oipo ja X jouib ja
'jBtu ja X uaiq ja 'Boija b^ ¡sa^uaiasuoa sajas aa^ua 'opoj ajqos 'bX '(jbj
somauodns) ajuapsuoa ou opumu je uopBpj uoa sa^uapsuos sajas ap
13A '^aiuapsuoa saass ap ssraajqojd uos sajBiíA SBraajqojd soj j^
• • ••upisnfi mtnSttm aiuawnjnjosqD Avy ou j^na oj ua 'jbjoj Biañapuadap
ou Bsa ap mou9iouoo auaii (aiuaipuadap opoj jap ou) aiuaipuad
-ap on jas ja opuBn^) ¿uob oj opusna X 'sajBjiA soj uos sajsna j^?
•Biauapuadap \&amp;\o\ ou bj ap sas o 'pBijaqij bj
ap opijuas ja ua jpsj uopnjos oppajjo UBJaiqnq '(SBraaj^ojd sojjo
uos anb 'orasiuinua^ap ap on 'p^^jaqij ap :uaiq asBpuaijua) BUBranq
pB^jaqij ap s^jbiia SBUiajqojd soj 'sosnjuoa soainejd X sbsiijuod sauop
-njos :sauoisnjuo3 opijsixa UBjaujnq on ig :jepuasa oj anaiA ^
•BUBiunq pe^jaqij ap SBUiajqojd
soj ap JB^IA oj b B^aajB ou o}8a '^pinSas ua jpap b ba as anb oj jod
'oja^ *ajqBida3B aiuarajBjniBu s^ra ^azajBd uopisodns Bmiijn bj anb
sbui jod 'Bmajqojd ajsa o^jansaj BXBq ^s anb asjpap apand o^^
•(odjana jap ajuaipuadap a^uarajejo; ou 'njiJídsa ja) pB^jaqij ap Bin
•ajqojd ojio a^sa ap BAijisod uopnjos bj Bp^jnisod BjjB^jnsaj saauo^ua
'Bijomaui bj jod njiJídsa jap o^uaiuipanbiJua ja 'nos^ja^ jaa^q odns
oj a^uauia^uaJÍipjuí ubj oraos 'bzijbub as is sbui i (SBjasojá aadraais
usas Bjsa oraos eanopBJBdraoa anbnnB) n^ijjdsa ap tíJopBjnrano8??
un oraos odjana ja Bjapisuos as is opoj ajqos 'sisa^pdiq Bmpjn B^sa u^
•(n^uídsa ja X odjana ja aj^ua) esojdpaj ñopas ap bj X (osi^ojoisij
-osisd) ^(ora8ijajBJBd,, jap sisajodiq bj aajua u^pdo Bun b uopsan^
bj jpnpaj X 'eejja ap Jipupsajd apand as pspjaA u^[ -aja '^ajqpsou
-Sooui oj ap o^oadsB ajqop,, jap ej '^ouampuajida Bpu^pnos,, bj ap bj
ouioo BBuoaj uBi^sixa 'Bjjoso^i^ bj ap 'se^dijssajd souara o sbui sssoda
u^j 'odjans jap a^uatnjBjoi ou o apuadap njijídsa ja is ap ja sa 4s3joij
-ajuB soj b 'bjsiá ap ojund o^jap apsap 'ajqBjiraiSB Braajqojd uq

�sujeto mismo. Ahora bien: en el primer sentido, preguntarse si el
hombre obra siempre por motivos, equivaldría a preguntarse, aunque
en forma confusa, indirecta y obscura, si el hombre depende totalmente
del mundo exterior: problema de la libertad del hombre. Mientras
que, en el segundo caso, como los motivos, en sentido subjetivo, están
en el hombre, forman parte de él, ya no se discutiría sobre la libertad
del hombre sino sobre la libertad de la voluntad o sobre la de la
personalidad. Confundidos estes problemas, ya no se puede pensai'
claro. Y menos aun si se habla, como es común, de motivos mayores
y menores, confundiendo siempre, para esa evaluación, lo objetivo y
lo subjetivo. Y, todavía, si se piensa en unos y otros motivos, en todo
motivo se está pasando, confusamente, al problema de la relación de
actos con todos sus antecedentes, esto es, se ha ido al problema ge
neral del determinismo o indeterminismo, que, ya hemos visto, es
otro problema...
Y, así, cuando se anuncia, expresa o tácitamente, ese problema
espurio, prácticamente todo está perdido.
El otro problema espurio, es el de preguntarse "si el hombre
depende de su carácter" (si es esclavo de él), etc. Una de las so
luciones, la negativa, sería la tesis de libertad, y la otra sería la "de
terminista" (siempre concebidas falsamente estas dos tesis como si
fueran soluciones opuestas de un solo problema).
Según el sentido que se dé al término carácter, este pseudo-pro
blema es ficticio o es el enunciado confuso de alguno de los que,
bien planteados, serían claros.
Ficticio, generalmente: porque lo que habitualmente se piensa
como carácter de una persona es una como simplificación o esquematización de su espíritu, la cual, todavía, se completa por algo que se
agrega para simetrizar la caracterización. Pensado así, el problema no
tiene sentido.
Otras veces, el "carácter" de una persona es pensado como una
realidad, pero sólo parcial: lo más predominante o habitual de sus
manifestaciones espirituales, que, en verdad, permiten prever muchas
de las reacciones de esa persona. Pero entonces no es más" que uno de
aquellos problemas en que se considera la libertad de una parte o
manifestación del espíritu; pero uno de esos problemas pensado al
revés (pues lo que se pone en cuestión es la libertad o no libertad
de aquella parte del espíritu que no es el "carácter"... I.
Pueden verse en el estudio a que me estoy refiriendo ejemplos
de las confusiones que ha engendrado el planteamiento ilegítimo de
estos dos problemas espurios.
Ahora, la tercera causa de confusión es creer, como han creído
más o menos todos los pensadores, que libertad y determinismo son
soluciones opuestas de un problema.•
Esta creencia, muchas veces, más que causa de confusión, fue
efecto de las anteriores; pero otras se postuló, expresa o tácitamente.
Y aquí ya vamos a entrar en consideraciones y ejemplos que se
relacionan con ciencia posterior a aquel estudio, y que van a ser el
motivo de esta serie de conferencias.

2.a CONFERENCIA
Un importantísimo hecho, de los posteriores a mi libro, hecho
por el cual la ciencia moderna renovó cuestiones filosóficas ( la ciencia
siempre emana filosofía) y dio lugar a confusiones también, fue el
principio de Heisenberg. Confusiones que no se debieron, por cierto,
al creador de ese principio, sino a quienes trascendentalizaron ilegí
timamente ese principio de incertidumbre en principio de "indeter
minación". En unas conferencias en que estudié algunas trascendentalizaciones matemáticas ilegítimas, analicé ésa. Y como poco tendría
que agregar ahora, se me permitirá que, antes dB analizar las conse
cuencias de otros descubrimientos o teorías de la ciencia moderna
en cuanto a los problemas que estamos tratando, haga una lectura
abreviada.
Dije yo a ese respecto, resumiendo en el año 1939 conferencias
anteriores:
"El problema del determinismo y del indeterminismo está bas
tante polarizado hoy por una tendencia a la trascendentalizición ile
^ítima del llamado principio de incertidumbre o de indeterminación
de Heisenberg (precisamente la trascendentalización ilegítima consiste
en convertir el principio de incertidumbre en principio de indetermi
nación y en darle en este último sentido un alcance ontológico).
"Notemos que trascendentalizar matemáticas, es trascendentalizar
un instrumento, o el uso de un instrumento, o el modo de usarlo, o sus
propiedades, o su eficacia, o tal vez sus deficiencias. Y esto líltimo
que digo puede ser muy sugestivo porque la trascendentalización de
la incertidumbre de Heisenberg en "principio de indeterminación"
(Werner Heisenberg, no es, por cierto, el culpable de esto) tiene un
carácter muy especial: es, ante todo, la trascendentalización de una
experiencia instrumental, pero con estas dos especialidades que con
dimentan el caso: una, que es la trascendentalización de una expe
riencia imaginaria, y otra, que es la trascendentalización de una ex
periencia imaginaria fracasada.
De la imposibilidad, o, si se quiere hacer reservas, de la impo
tencia para determinar al mismo tiempo la posición del corpúsculo
y su estado de movimiento, debido a que, en esa micro-escala, la ob
servación altera las condiciones del fenómeno; de esto, que es sólo de
hecho, o de posibilidades prácticas —o sea de ciencia—• se sacaría en
consecuencia el indeterminismo en sí —o metafísico— que es de po
sibilidades en sí; metafísico, entológico: la trascendentalización
ilegítima.
"Aclaremos esto: lo que opino sobre el alcance filosófico del
principio de Heisenberg es:
"1. — Que ese principio, si se denomina o pretende ser un prin
cipio de indeterminación, se referiría sólo a un sentido del indeter
minismo que es sólo práctico, aunque sea muy legítimo si es cons
ciente de su alcance y limitación.

28 —
— 29 —

�•uopB^iniij A ooubojb ns ap ajuap
-suod 83 is omijj^aj ^ruu 638 anbunB 'oDijOBjd ojos 83 snb oiusiuim
-jaíapui jap op^nas un 8 ojos buijojoj ^s 'uopBuuuja^apui op oidp
-uijd un jas opuojojd o Buiiuouop as is 'oxdpuijd ssa sn^) — 0-j;,,
:ss Sjoquaspjj ap oidpuud
jap ooijosojij s^ub^jb p sjqos ouido anb oj :ojS3 soui3JBjay^
bj ^odiSojojus 'o^isjpjaui íis n^ sspBpijiqís
-od ap 83 anb —oamjBjaui o— is ua oinsiuinuajapui js Bpuanaasuoo
113 BIJBDBS aS •—-BI3U3I3 3p 38 O- SBOIJOBjd 83pBpi{iqiSod 3p O 'oq^3q
ap ojos sa anb 'ojsa ap íouamouaj jap sauoioipuoa sbj bj^^jb uopBAjas
-qo bj 'BjBasa-ojaiui Bsa us 'anb b opiqap 'ojusiuuaoiu ap opB^sa ns A
ojnasndjoa jap uopisod bj oduiaij ouisnu jb jBuiuuaidp BJBd Bpuaj
-odiui B[ ap 'SBAaasa.i jsaBq ajainb as is 'o 'pBpijiqísodun b[ aQ
'BpBSB^BJJ BIJBUIBUII BTOUSIJSd
-xa Bun ap uopBzijejuspusosBjj bj sa anb 'bijo á 'bubui^boii Bpuaij
radxa Bun ap nopBzip3ju3pu30SBj^ b^ sa anb 'Bun :osb3 ¡3 uBjuannp
-uo^ anb sapepi[Bpadsa sop SBjsa uoo oiad '[B^uauínj^sui Bpuaoodxa
Bun ap uopBzijB^uapuaosBJi B^ 'opoj sjob 'sa ^jBpadsa Ánxa
un anarj (ojs^ sp ap^ed{n3 p 'ojaap jod '83 ou 'Sjsqussx^jj
tln9pBuiraj3i3pui 3p oidpuwd,, U3 Sjsqu^siajj ap 3jqmnpn-i33ni B[
op uopBzi^B^uopuaasBj} ^\ anbjod OAijeaáns Ánva jas apand o^ip anb
onnj[ti o^ss _^_ -SBpuapijap sns Z3A pj o 'BpBDtja ns o 'eapBpaido.id
ens o 'ojJBsn sp opotn p o 'ojusranajsui un ap osn ja o 'ojuaum-iísui un
83 'SBOi^BuiajBUi jBzi^iuapuaosBjj anb eouiajo^j;,,
o aouvojv un oppuas oiuijjn ajsa i/a 9jjvp va X upiovu
ut ap otdi^uidd a 9jqiunpiju^ui ap oidiouiid ja j-ijjaauoo ua
&amp;1S1SUO3 mutjiS^jt upionzfivruapu^osout vj atuaiuostoaud) S^aquastajj ap
uptovutuijaisput ap o aiquinpinaoui ap oidtoutud opmuvjj jap
-ají upi^izijDiiiapiíaosvJi ^\ b Bpuapusi Bun jod Áo\\ opBziJB[od
-SBq Bj83 ouisiuiuuaiapui pp A. oiusiuiinja^ap [3p Biua[qoad [^

SBpuoaajuoa ^,&lt;¿6\ oyB I^ uo opuoiiunsaj 'ojoadsaj 383 b oá
un BBq 'opuBjeaj souiBjsa anb SBUiap^ojd ^O\ b oju^no ua
Buaopoui Bpuap v\ ap SBiaoaj o soiuaimijqnasap sojjo ap SBpuona
-3SUO3 sb^ jbzi[bub ap sajuB 'snb BaijtuiJad ^vo. ss 'sjoqB. jb^sjSb snb
Bjjpuaj 030d 0UIO3 J^ *B83 33I^BUB 'SBUIIJlSajI 8B0IJBUI31BUI S3UOpBZip3}
-u^puaasBj^ 8BunS[B aipn^s^ snb ua SBpuajsjuoa seun u^ • ^uoioi^wiui
-jajapuj!^ ap ojdiomud ua ^jqtunppjaow ap oidtouiid ass aiu3uiBuii:j
-i3^i uojBzi{Biuapu30SBjj souatnb b ouis 'oidpupd ass sp aopB3.ia (b
'o)J3I3 Jod 'uojaiqap as ou anb S3uoisnjuo[) 'ájaquaspjj op otdpuud
p snj 'usiquxBj ssuoisnjuoD b j^^n[ oip L (bijoso^ij bubuis ojduuis
Bpusp B[ )8B3ij9so¡ij sauopsana oaousj BUJapoui Bpuap B{ p^n^ p jcod
in B saaouaisod so[ ap 'oq^aq oinm^uBiJoduii U^

•sBiouajajuoo ap sijas Bisa ap oaijoiu
p J3S b uba anb Á 'oipn^sa pnbB b aoiaajsod Bpuap uoa uBuopBpj
38 anb sopdmafa Á souopBaapisuoo ua jbjíju^ b souiba bá jnb^ ^
•sjusuiB^pB^ o Bsajdxa '^pnjsod ss sbj;o ojad í sajoijojue s^\ op
anj 'u^isnjuoa ap BsnBa anb sbui '8333a SBqoniu '^pussaa
g
•Biuajqojd un ap SBjsando sauopnp^s
uos oinsunuijojap Á pB)j3qi[ anb 'sajopBsuad sof sopo^ souam o sbiu
0 pja.10 UBl[ OUI03 'J33J3 83 UOISnjUOO 3p BSnBO BJ33J3J B[ 'BJOqy
•soijndsa SBUiapqojd sop so^sa
ap ouiuj^ají o^uotmBOjuBjd p opBjpuo^ua Bq anb souoTsnjnoo sb[ ap
so[dmafa opusuijsj jCoiss sui anb b oipnjsa p us as.i3A uspanj
•| • • • tíJjopjoa)5 ja sa ou anb njuídsa pp ajj^d Bjpnbs ap
pBiaaqif ou o pB^jaqij v\ sa uousano ua auod as anb o¡ sand) saoau
jv opvsuad SBUi,)[qo.id sosa ap oun ojad ínjiardsa pp uopBjsajiuEiu
o ajJBd Bun ap psijaqi^ b^ Bjopisuoo as anb us 8Buia[qoad soj^anbB
ap oun anb sbut sa ou saouoaua ojsj -Buosj^d bss sp eauopoBaj sbj ap
SBipnuí J3A3jd uo^iiujod 'pBpjOA u^ 'anb 'Sdp^nipídsa sauopB}So;iuBm
sne sp ^n^qeq o ajUBuuuopajd sbut o[ :^pjBd O|O8 oj^d 'pBpi^sa
Bun ouioa opBsuod ss Buosjod Bun ap 4tJ3iaB^Ba,, p 'saoaA sbjc^q
•opi^uss ausp
ou Braapqo^d p 'isb opBsua^ •uopBzij^jaBJBD bj JBZijjatuis BJBd
as anb oSp3 jod Bjspdui^oo se 'BiABpoj '^n^ b\ 'njijjdss ns ap
-Biuonbsa o uopBOTji[duiis ouioa Bun sa Buosjad Bun ap jo^objbo ouiod
Bsuaid as oiuauqBnjtqBq anb o[ anbjod : ojuom[Bjouaá 'oppat^j
•sojBp UBiJds 'sopB3)UBpJ uaiq
'anb boj ap ounS{B ap osnjuoo op^punua p sa o opi^aij sa Biuajq
•ojd-opnssd a^sa 'jbiobjbo ouiuua} [b ap a^ anb oppuas p unáag
•(Buia[C[Ojd opas un ap SB^sando sauopn[os UBJdnj
18 OIUOO SI83^ SOp SBJS3 3}U31UBSJBJ SBpiqaOUOO 3jdul3I8) 4(B)SIUTUIja^
-apH b^ Bijas bjjo B[ Á 'pBjjaqi^ ap sisaj B[ bijss 'BAijBSau v\ 'sauopn^
-os sbj ap bu^^ #ai3 '(p ap OABpsa sa is) 41jí3^objb3 ns sp opuadop
ajquioq p is,, asjBjun^ojd ap [3 83 'oiandsa Buid^qojd ojio ^^
•opipjsd B^83 opo^ ajuauiBOiiDBjd 'owndsa
Bni3[qojd 383 '3JU3UlBjpBJ O B83jdX3 'BpunuB 88 OpUBn3 'I8B i\
•' • einafqojd ojjo
sa 'ojsia soiuaq bá 'anb 'ouisiuiui.iajapui o ouistuiuud^sp pp ^jau
-aS Buisp^ojd p opt Bq 38 's^ ojss 'sajuopaoajuB sns sopoi uoa sojob
ap uop^pj b^ ap Buia^[ojd [b 's^u^uiBsnjuo^ 'opuBs^d B}sa as oaijoui
opo^ ua 'soat^out sojjo A soun ua Bsuaid as ts 'BjABpo^ '^ •OAi^afqns oj
A OAijafqo oj 'uopBnpAS Bsa BJBd 'ajduisis opusipunjuoa 'soiouaur A
B3JO^BUI soAijoui 3p 'unuioa sa ouioa 'Bp^Bq as 18 une souaiu ^^ *ojBp
^BBuad apand as ou tbA 'sBuiapcjojd eojss sopipunjuo^ •pBpijeuosjsd
bj ap bj sjqos o p^iunjoA bj ap pBjjaqij bj ajqos ouis ajquioq jap
pB^jaqij bj sjqos Bjjpnasrp as ou vA 'ja op o^j^d ubuijoi 'ajquioq ja ua
ubjso 'oApofqns opijuas uo 'soaijoui soj ouioo 'osbo opun^as ja ua 'anb
sbjju3ij^[ •ajqiuoi/ jap pBjjsqxj bj 3p Biusjqojd ijoijsixs opunui [3p
ojuouijB^o} opuodap aaqiuoq ja is 'Bjnasqo A Bjoajipui 'Bsnjuo^ biujoj ua
snbunB 'asjBiunSajd b BjjpjBAinba 'soaijoui jod a.idmais Bjqo ^jquioq
ja is asjBjun^oad 'opxiuss joiuijd js ns :uaiq Bjoqy -ouisini ojafns

�"2. — Que, si pretendiera alcance ontológico, llevaría a una trascendentalización ilegítima (en el caso particular, la trascendentalización ilegítima de una impotencia físico-matemática).
"Examinemos los dos puntos separadamente y por orden:
"1. —• La incertidumbre de Heiseriberg, al plantearse como inde
terminación, sólo tiene derecho a referirse a un sentido de indetermi
nismo puramente práctico, sin alcance ontológico.
"Hay, de hecho, dos sentidos de determinismo e indeterminismo,
no bien distinguidos habitualmente, y que vamos a llamar el teórico
o metafísico u ontológico, y el práctico, aplicado o pragmático.
"El sentido teórico o metafísico de indeterminismo es el de exk
tencia de un posible único (o sea, en el fondo, no existencia de la
categoría posibilidad). La existencia de un posible único: una sola
posibilidad, tanto en pasado como en presente y en porvenir. Lo que
fue era lo único que podía ser. Lo que es, lo único que ha podido
ser. Y, en cuanto al futuro, sólo una realidad sería posible para cada
momento o estado.
"Afirmar que sólo hay una posibilidad, es afirmar que la noción
de posibilidad es metafísicamente ilegítima, trascendentalmente ilegí
tima: que no hay más que necesidad e imposibilidad; que lo que no
es necesario es imposible o viceversa; sólo, pues, necesidad, negativa
o positiva. (Este ha sido muy bien explicado por W. James).

plea) : es el práctico, aplicado, o, si se quiere llamarlo así, científico.
Veamos cómo se relaciona con el anterior, y cómo o en qué no coincide
con el anterior, aunque muy habitualmente no se los separe.
"El concepto práctico o aplicado de determinismo e indetermi'
nismo se refiere a la previsión o a la demostración, a la posibilidad
práctica de prever el futuro, y a la de demostrar en su caso, por
ejemplo en cuanto al pasado, los consiguientes por los antecedentes.
"Por lo tanto, determinismo práctico o aplicado es admitir po
sibilidades o capacidades prácticas de previsión o de demostración,
en casos particulares o en general.
"Y parecería deducible del ontológico. Como según el determi
nismo ontológico un momento cualquiera determina todo el futuro,
se sugiere —y el determinismo práctico deriva de ahí— la previsibilidad, para el futuro, de los consiguientes por los antecedentes.
"Con respecto al pasado, como cada momento fenomenal fue de
terminado por sus antecedentes, se sugiere la posibilidad de demos
trarlo, o sea explicarlo necesariamente por ellos.
"Sin duda, así sale de hecho una noción de la otra; así se pass&gt;
de hecho psicológicamente, del determinismo metafísico trascendente,
ontológico, al determinismo práctico o de aplicación. El proceso de
derivación viene así: Si sólo un futuro es posible, entonces debe ser
previsible. Si sólo un pasado era posible, entonces debe ser demos'
trable.
"Pero previsible ¿por quién?; demostrable ¿por quién? Por una
mente infinita u omnipotente.
"Aquí pido atención, porque estamos en la región donde se forma

"De modo que posibilidad sería noción ilegítima metafísicamente.
"Y también lo sería la noción de probabilidad, especie de posi
bilidad calificada. Sería sólo noción de origen y alcance prácticos.
Prácticos, porque como con respecto al futuro —dentro de esa hipó
tesis determinista—• no podemos generalmente conocer lo necesario,
ese real único dentro de la hipótesis determinista, y como sin embargo
hay que tratar de prever y de actuar, de ahí que introduzcamos po
sibilidades y probabilidades: nociones prácticas que comportan
ignorancia parcial para el pensamiento concreto y para la acción.
"En cuanto al pasado, aunque ya realizado, consumado, tenemos
tendencia psicológica a aplicarle por transporte esas nociones de "po
sibilidades"; aunque, aquí, de un modo menos imperioso: el concepto
determinista en su caso, o ciertas modalidades o costumbres de pen
samiento, pueden dominar esa tendencia.
"Tal es el determinismo ontológico; al cual se opone el inde
terminismo ontológico, que consiste en creer que hay más de un
posible, que la posibilidad es más extensa que la realidad; que hasta
el momento en que un posible se realiza, había o podía haber otros
posibles. Esto es: que hay realmente posibilidad; que esta noción
es categoría ontológica legítima; que así, en cuanto al futuro, éste
no es necesario, o no es todo necesario; que no está predeterminado
o no está totalmente predeterminado.
"Tal es el concepto más profundo, el concepto metafísico, de
determinismo o indeterminismo. (En realidad, es la única acepción
que ese término debería tener).
"Pero hay de hecho otra acepción de determinismo e indetermi
nismo (repito: no debería emplearse aquí el término; pero se em-

"De hecho, sin embargo, se pasa de una noción a otra. Quizá
(¿quizá?) si se hablara de un ser capaz de previsión infinita, en
tonces no hubiera paralogismo —aunque la consecuencia sería pura
mente teórica. (Hay aquí, cuando más, posible salvedad teológica).
Pero el paralogismo se va a introducir seguramente si se habla o
piensa, no en capacidad de previsión infinita (y algo que la reba
saría en el ser superior de la teología, porque para ese ser superior
todo sería presente), sino en una facultad, expresa o tácitamente hu
mana, de prever.

— 30 —

— 31 —

un paralogismo.
"Ante todo, sin duda, determinismo supone que si alguien hu
biera previsto, afirmado o supuesto, antes de su realización, el futuro
por hipótesis necesario, habría después acertado, habría tenido que
acertar. (Suponemos al previsor causalmente aislado: si no, su pre
visión sería intervención). Y si anuncia ahora lo que vendrá, cuando
se realice habrá acertado. Pero notemos que eso no es exactamente lo
mismo que posibilidad de prever (aquí estamos en el centro mismo
del paralogismo). Aun dentro del determinismo teórico, podría no
haber posibilidad de prever, y por más de una causa: Puede haber
insuficiencia e inadecuación del proceso espiritual. Y puede haber
hasta inadecuación de la misma realidad para ser prevista; por ejem
plo, por ser artificial la distinción o recorte del devenir en fenó
menos. .. Y todavía puede haber lo que no entendemos...

�M3A3jd ap 'BUBUI
•nq ajuauíBipB^ o Bsajdxa 'pBjjnaBj Bnn ua ouis '(ajuasaad cuas opoj
joijadns ^^s as^ BJBd anbaod 'BiSojoaj bj ap joijadns jas ^a na bijbs
-Bqaj bj anb oSjb j) bjtuijui uoisiAajd p pepioEd^o na on 'ssuaid
o BjqBq as is aiaaniBjn^as jianpoj^uí b ba as oum^ojBjBd ja ojaj
•(Baiáojoaj p^paAjBS ajqísod 'sbiu opuBna 'mb^ abjj) -BaiJoaj ajuaui
-Bjnd BU9S spuanaasuoa bj anbuiiB— oum^ojBJBd Bjaiqnq on saauoj
-ua 'bjjuijut uoisiAaad ap zBd^a jas un ap BjBjq^q as is (¿Bzinb?)
Bzin^) -bjjo b uopou un ap BSBd as 'oájBquia uis 'oqasq sqm
• • • soraapuajua ou anb oj aaqsq apand BjAspoj ^ • • • souara
-ouaj ua jiuaAap jap auo^aj o uopu^etp Bj jBpijuJB jas jod 'ojd
-uiafa jod ÍB)siA3jd Jas Bjed pBpijBaj Binenn bj ap uopBnaapBui Bjs^q
jaqBq apand j^ 'jBniíJídsa osaacud [ap uopBnaapBui a Bpuapijnsui
jaqBq apan^ :bsiibo Bun ap sem jod A 'jaAajd ap pBpijiqísod jaq^q
ou Bjjpod 'oaijoaj omsiuiuuajap jap ojjuap uny • (omsiáojBjed pp
ouistra ojjuaa p ua souiBjsa mbB) u^ciaud ap pnpijiqisod anb ouisiui
oj atuatuvj^Dxa sa ou osa anb souiajou ojaj -opBjjaoB Bjq^q aorjBaj as
opiíBna 'BjpuaA anb o^ Bjoqs BiounuB is j^ • (uopuaAjainr Bijas uoisia
-ajd ns 'ou ts :opB[siB ajuanijBsnBD josiAajd [b souiauodng) -jEj^a^B
snb opiuaj Buqeq 'opBjjaaB sandsap BjjqB^ 'oiJBsa^au sisajodiq jod
ojnjnj [a 'uoiDBzi^aj ns ap sajuB 'ojsandns o opBouijB 'o^siAajd Bjatq
-ni^ uainá[B is anb auodns ouisiuimjajap 'Bpnp nis 'opoj aiuy,,
•orasiSojBJBd Un
biujoj as apuop uoi3aj bj ua soniBisa anbjod 'uppuaiB opid tnby,,
•ajnajodiumo n bjiuijui ajuara
eun jo^ ¿uamb Jod? a[qBjj8oinap í¿uamb jod? a^qísiAajd
•souiap jas aqap saouojua 'a[qisod bjb opBSBd un op^s tg -aq
jas aqap saouojua 'ajqísod sa oanjnj un ojos ig :jsb auoiA uoioBAiaap
ap osaaojd ^^ •uoioBDi^dB ap o ooijotud orasiunuja^ap {b 'oaiS^pDjuo
'ajuapuo^sBjj ooisjjBjaui ouisiutuijajap pp 'ajuaraBaiSo^oarsd oq^aq ap
asBd as tsb íbjjo b[ ap uopou eun oqoaq ap a^ss jsb 'Bpnp uigi5
•so^p jod aiusiuBiJBsa^au ojJBoijdxa Bas o 'ojjbjj
-souiap ap pBpijiqísod bj ajai^ns as 'saiuapa^ajuB sns jod p
-ap anj ^buouioujj ojuaiuoin Bps^ oiuod 'op^s^d [B ojoadsaj uo[)M
•sajuapaoajuB so¡ jod sajuainSisuoa so[ ap 'ojnin^ p BJBd 'ppjq
-istAajd b^ —jqB ap BAiJsp oai^OBjd oinsiuiuuajap p Á— ajaiSns as
'ojnjnj p opoj Buirajajap Bjambp^na ojuoraora un o^igopDjuo ouistu
-Tuuajap p un^as ouio^ "oaiSopDjuo pp ayqpnpap BuaaajBd j^n
'p^jaua^ ua o aajBjnaij-iBd sosea ua
'noioBJjsoraap ap o uoisiAajd ap SBaua^ad sapBppsdea o sapBpi^iqis
-od JTiitapB sa opBDijdB o ooijoBjd omsTuiuiaajap 'o^ubj oj -ioj,,
•sajuapaaajuB so[ jod sajuam^isuoa eo[ 'opBSBd jb ojuBna ua ojduiaf^
jod 'osbo ns ua jBJ^somap ap ^\ b á 'ojnjnj p jaAajd ap Baijasad
pBpijiqteod bj b &lt;u9pBJisoniap í[ o U9isiAajd B[ b ajaipj as oiusm
•imja^apui a omsiuiuuaiap ap opBaijdB o ooijoBJd o^daauoo ^g^
'ajBdas so[ as ou ajuarajBnjxqBq Xnm anbun^ 'JouaiuB p uoa
appuxoo ou anb ua o oiuod A 'joijaius p uoa Buopspj as oiuoa souiBa^
ap 'jsb o[jBraB¡{ ajainb as is 'o 'opBaijdB 'oaijoBjd p sa : (^ajd

— oe —
-uia as ojad íouiuuaj p rabB as.iBajdraa Buaqap ou :ojtdaj) ouisiu
-inuaj^pui a oiusmiuuajap ap uopdaa^ bjjo oqaaq ap ^Bq oaaj,,
* (jauai Bijaqap ouiuuaj asa anb
uopdaaB caiun b^ sa 'pBpipaj u^) 'orasiuiuijaiapui o oinsiuinua^ap
ap 'oDisjjBjaui ojdaauoa p 'opunjojd sbhi ojdaauoo p sa ^x,,
•opBUiuuaíapajd ajuarapioj Bjsa ou o
opBUinua^apajd B^sa ou anb íoiJBsaaau opoj sa ou o 'oiJBsaoan sa ou
a^sa 'ojnjnj jb ojuBtia ua 'isb anb íBra^i^aj boiSojojuo bijoS^íbo sa
uopon B^sa anb ípBpijiqísod ajuarajBaj XBq anb :sa ojs^ 'sajqísod
bojjo jaqsq Bjpod o Biq^q 'BzxjBaj as ajqísod un anb ua ojuaraora ja
B^s^q anb ípBpijBaj bj anb Bsua^xa sboi sa pBpijiqísod bj anb 'ajqísod
un ap 8but jí^q anb jaaja ua ajsisuoa anb 'oaiS^jojno orasiuiauaj
-apui ja ánodo as jBno jb íodi8ojojuo ouisiuiuuajap ja sa Jbj^,
•Btauapua^ Bsa jBuiuiop uapand 'ojuaunse
-uad ap sajquinisoa o sapepijBpoui SBjjap o 'osbo ns ua Bjsiuirajajap
oida^uoa ja :osowadrai souaui opom un ap 'inbB 'anbunB íusapBptjiqis
-od,, ap eauopou 8Bsa aiJodsuBjj jod ajJBatjdB b BoiSojoaisd cpuapuaj
souiaua) 'opsuinsuoo 'op^zijBaj bjÍ anbuns 'opBSBd jb ojusno ujj,,
'uop^B bj BJBd A ojajauoa o^uauuBSuad ja BJBd jBiaJBd BpuBJOuSí
UB^Joduioo anb SBaijas-id sauoiaou isapspijiqBqojd jÍ eapBpijiqis
-od someaznpoj^ui anb iijb ap 'jBixjaB ap A jdAajd ap jbjb.ij anb ÁBq
oJBqraa uis oraoa X 'Bjsiuinijajap eisa^odiq bj ap oj^usp ooiuti jb^j asa
'oiJBsaoau oj aaaouoo aiuauíjBJauoS somapod ou —Bisiurnua^ap sisaj
-pdtq Bsa ap OJjusp— ojnjnj jb ojaadsaj uoo onioa anbjod 'sootjdbjj
•soaijOBjd aauB^jB A uaSwo ap uopou ojos Bjjag -EpEoijijEa p^pijiq
-isod ap apadsa 'pBpijtqBqojd ap uopou bj Bijas oj uaiquiBj j^n
•ajuaniBDisijBjaní Biuiji^ají uppou Bjjas pBpijiqísod anb opom 3Q,,
•(sauíBf -^^ jod opBaijdxa uaiq jínuí opis sq 3^3) 'BAijisod o
baueSbu 'pBpissaau 'sand '0J98 íbsj3A30ia o ajqísodnii sa oiJBsa^au 83
ou anb oj anb íp^pijiqísoduii a pspisaaau anb seto Áeq ou anb :biuu
-jSají aiuaiujBjuapuaasBaj 'Biutjiáaji ajuauíBaisijB^aui sa pBpijiqísod ap
uoioou bj anb jboijijb sa 'pBpijiqísod Bun Ars\\ ojos anb jBuuijy,,
•opBjsa o ojuaraotu
^pBO BJBd sjqísod Bijas pBpijBaj Bun OJ98 'ojnjnj jb o^u^na ua 4j^ -jas
opipod Bq anb ooiun oj '83 anb &lt;yj ^as Bipod anb ootun oj Bja anj
anb o'j -jiuaAJod us A a;uasajd na oiuod opBSBd ua ojubí 'pBpijiqísod
bjos Bun :oamn ajqísod un ap Bpuajsixa ^j • (pBpijiqísod Bjjo^ajBa
bj ap Bpuajsixa ou 'opuo| J3 ua 'bss o) oaiun ajqísod un ap Bpuaj
ap ja sa ouisiuinua^apui ap oaisijE^aui o ooijoa^ opijuas j^^^
•oDijBraBJd o opBaijdB 'oopoBjd ja A 'oi9JOíuo n oaisijBjaní o
J3 jbuibjj b soniBA anb A 'ajuauíjBnjiqBq sopinSnijsip uaiq ou
'ouiBiuirajajapui a orasiuiraja^ap ap soppuas sop 'oqaaq ap '^Íbjj,,
•oaiiiojojuo aauBajB UT8 'oaijaBjd a^uaiUBjnd ouisiu
-inuaiapui ap oppuas un b ssjijajaj b oqaajap auap ojos 'umowuituu^i
-ajnn outoo asm^junjd fo 'Sjsquasiajj ap ajquinppjaaui B^ — „• \n
:uapjo Jod jÍ ajuauíBpBJBdas sojund sop soj soniautuiBxg,,
•(BDIJBUI3JBUI-ODISJJ BpuajodlUI Bun 3p BUIIljSsjl U9pBZ
-ijBinapusasBJi bj 'jBjnoijJBd osBa ja ua) BiopiSají u9pBzijBjnapuaa
Bun b bijba9jj 'oaiS9jojuo aouBojB Bjsipuaiajd is 'an^) — o*^w

�"Y ya habría paralogismo aunque se pensara en .todo el psiquismo
humano o imaginable humanamente; todo el psiquismo, todo, pero
ya limitado por humano.
"Y es mayor el paralogismo si el proceso previsor se limita a
inteligencia.
"Y mayor paralogismo aun si se limita al uso matemático de la
inteligencia.
"Entretanto, ese paralogismo de derivar el determinismo práctico
del determinismo teórico (lo que lleva a extender ilegítimamente el
determinismo práctico), ha sido muy generalizado.
"Desde luego ya lo contiene la misma definición del determi
nismo habitual en ciertos hombres de ciencia. Véase, por ejemplo, la
célebre de Laplace: "Esta doctrina del determinismo universal ha
sido magníficamente resumida por Laplace (dice esto nada menos
que Broglie) en su célebre frase (aquí la cita textual de Laplsce) :
"Una inteligencia que para un hecho dado conociera todas las fuerzas
de que la naturaleza está animada y las situaciones respectivas de los
seres que las componen, si fuera por otra parte bastante vasta para so
meter estos datos al análisis, abrazaría en la misma fórmula los mo
vimientos de los más grandes cuerpos del universo y los del más li
gero átomo. Nada sería incierto para ella, y el porvenir como el pa
sado estarían presentes a sus ojos".
"Esta definición, lejos de ser completamente "magnífica", lejos
de ser la verdadera definición del determinismo, es por una parte
insuficiente y por otra inconsecuente.
"Nótese que ni siquiera se refiere a todo el psiquismo: cuando
es más extensa se refiere sólo a una "inteligencia". Y después se va
estrechando todavía: de la noción de inteligencia, por intermedio de
la noción de análisis, se pasa a la noción de fórmula; todo esto,
mezclado inconsecuentemente.
"Por lo demás, lo que se observa en esta definición se observa
comúnmente en todo el proceso del determinismo práctico. Al pa
sarse ilegítimamente de nociones más extensas, aunque ya insufi
cientes, a nociones menos extensas, yo diría que hay como degrada
ciones en el concepto del determinismo práctico.
"Limitar ya a una psiquis de tipo humano (y notemos que para
nosotros el tipo divino, para nuestra incomprensión, no puede ser más
que tipo humano), sería ya insuficiente para la previsión infalible,
aun en el caso de ser cierta ontológicamente la hipótesis determinista.

"Para saber que fue así, no hay que ser aquello que llamaron
"novecentista" —esto es: para hablar mejor, antiochocentista—: esa
tendencia fue estrecha y estrechante, y, en el fondo, pueril. No se
divide la ciencia por siglos, para exaltar unos y despreciar otros (y
agrego que, para mí, el siglo XIX fue, a pesar de ciertas ilusiones,
o quizá por esas ilusiones (que debemos conservar como esperanza),
muy, muy respetable).
"La ciencia ha sido continua, con especiales valores y sin duda
especiales defectos en cada período. Y esa división por siglos es arti
ficial, cuando no revela ignorancia de la verdadera ciencia. Pero en
aquel error, sí, cayó el siglo anterior, y mi generación sufrió conse
cuencias de él...
"No era sólo exagerar la previsibilidad determinista en sus do
minios más fáciles, sino extenderla a lo que, aun dentro del concepto
determinista, menos prise ofrece a la previsión y a la demostración,
o sea a lo histórico y a lo psicológico.
"Como ejemplos de cierta clase (este aspecto todavía dura) po
demos citar aquellas demostraciones históricas de que lo que fue
debió suceder; demostraciones históricas de gran apariencia cientí
fica cuando se hacen aprés coup. Compárese lo que sucede cuando
se intenta, con los mismos elementos y por la misma vía, hacer pre
"Pero hasta en psicología y en la vida; en toda esa región en que,
aunque pueda ser cierto el determinismo, no es normalmente aplica
ble de una manera práctica.
"Un caso extremo y de una inocencia que nos hace indulgentes
eran, por ejemplo, las teorías de Zola, aquellas teorías de la "novela
experimental" que establecían una especie de determinismo deduc
tivo, sentando por una parte ciertas leyes, por lo demás bien insufi
cientes y no justas, de herencia, y por otra parte ciertos caracteres
dados de personajes. Todo lo demás salía por determinismo.

"Ahora bien: una verdadera debilidad intelectual del siglo an
terior fue el mal uso, el uso ilegítimo y presuntuoso, del determi
nismo práctico. El determinismo era entonces lo "científico". Y fue
esa la ciencia en que precisamente nos formamos los de mi generación.
Era en parte una pseudo-ciencia.•

"Pero eso, en otras formas, era entonces habitual. Recuerdo un
pasaje sorprendente de Guyau, en que se esforzaba por mostrar el
determinismo de Werther: cómo todos los antecedentes conducían
forzosamente al suicidio... Y el autor sabía, como cualquiera, pero
olvidaba en ese momento, obsesionado por la teoría, que precisa
mente Goethe no se había suicidado, sino que había hecho una cosa
algo distinta: escribir un libro.
"Con esa pseudo-ciencia es grande el contraste de la de ahora.
Por una parte tenemos en la actual una lección de modestia: antes,
hasta la psicología presumía de determinismo práctico. Ahora, hasta
la físico-matemática se presenta con modestia indeterminista...
"Pero por otro lado esa actitud ha de ser encarada con descon
fianza en cuanto tiende a trascendentalizar esa indeterminación, en
cuanto tiende a intervenir por esa vía en la filosofía. Justo es que
yo diga "tiende": e] matemático y el físico pueden no tener la culpa:
pero de todos modos hay aquí algo de qué cuidarse. Nótese que en
el fondo el paralogismo vendría a ser el mismo, el mismo de antes,
invertido. Antes, admitido el determinismo ontológico, se daba por

— 32 —

— 33 —

"Pero hay una segunda degradación: reducir a inteligencia, que
ya no es ni siquiera todo el psiquismo humano.
"Y una tercera degradación: limitar aún más: a matemáticas, a
fórmulas.

�—

—

jod Bqep ge 'oaiSojojuo ouisiuiuuajap ja oppimpe 'es^oy -opijjaAUt
'sajuB ap omstm ja 'duishu ja jas b BjjpuaA omsiSojBJBd p opuoj p
ua anb asaj^j^ 'asjBpma anb ap oSjb inbe Xi&gt;^ sopoai sopoj ap arad
:^djna bj jauaj on uapand ooisjj p X oaijBUiaiBui p :tt9pu3ii,, Bip oX
anb ea ojsnf -bijosojij bj na bta bss jod jiuaAja^uí b apuau ojusna
us 'n9ioBuiuijaj3pui Esa uvzijvjuapuaosvjj v apuau ojubiio ua bzubij
-uoosap uoa Bpsjsaua jas ap bij pnipoB Bea opBj ojio jod ojaj,,
• • • Bisiuuujajapui Btisapom noo Bjuasajd as BDijBraajBni-ODisij bj
b^sbij 'Bjoqy •oatjDBjd omsiainuajap ap Bjmnsajd Bj^ojoaisd B[ bjsbi[
'sajuB :Bijsopoiu ap uopoaf eun jBnjDB bj na somauai a)jed san jo¿
•bjoi{b ap B[ ap ajsEJjuoo p apuBjá sa spuap-opnasd bs^ no^,,
•ojqrj nn Jiqiaosa ^Biupstp oSjb
bsoo Bun oqaaij BiqBq anb ouis 'opBppms BtqBq as on aq^ao^) ajuaiu
-BSioajd anb 'Bjjoaj bj jod opBuoisasqo 'ojuamoui asa ua BqcptA[o
ojtad 'BjainbfBno omo^ 'BjqBS jojiib p j^ • • • oippins yg ajnaniBsozJoj
UBtonpuoa sa^napaoajuB eo\ sopo^ otuoa :jai[}.ia^ ap onismirajajap
p jBJtsom jod Bqezjojsa as anb ua 'iiba'ii^ ap ajuapuajdjos
un opjanaa^j -^n^iqBij sa^uojua Bja 'sbuijoj sbj^o na 'osa
•oiusiuiuijajap jod bt[bs ssiuap o[ opoj^ -safBuosjad ap sopsp
saJ3)3BJB^ soiJaia ajJBd bj^o Jod j 'cpuajaq ap 'SBjsnf ou Á sa^narj
-Tjnsni naiq ssuiap o[ Jod 'sa^af SBjjap ajjB¿ can jod opu^juas 'oau
-onpap oiusiuirajajap ap aiaadsa Bun UBjaa^qBisa anb tjBjuainijadxa
ap SBiJoa} SBjpnbB 'b^o^ ap sejjoaj sb^ 'ojdraafa jod 'usja
i aaBi| sou anb Biouaooui Bun ap Á oiuaj^xa osbo ur^^
•BaijOBjd BjauBin Bun op ajq
ajuauqerajon sa on 'oiusiuuujajap p o)jap jas Bpand anbnns
'anb ua umáaj Bsa Bpoi na íBpiA b[ na Á Biáojoaisd ua bisbij oja^,,
• •-BpBdioxjnB ^aijoisiq uoisia
-ajd jaoBi{ 'bia BinsTtn B[ jod A so^uainap somsita so{ uoa 'Bjuaiui as
opnBno apaans anb o\ asajcdnio^ -dnoo saudn na^Bq as opuBno boij
-ijuap BiouaiJBdB ubjS ap SBDij^^Btq sauoiaBJjsoiuap íjapaons oiqap
an^ anb o[ anb ap seaijoist^ eauopBjjsouiap SEjpnbe jbjio somap
-od (BJnp BiABpoí oiaadse a^sa) asep B^jaio ap sojdiuafa 011103,,
•o^tS^^oaisd o\ tb A odijoísiij o\ b Bas o
'uoiDBJisourap b^ A uorstAajid B| b aoaj^o asijd souaui 'Bjsiuinuajap
oidaanoo pp oj}uap uiib 'anb oj b Bjjapuajxa ouis 'sajtaBj e^iu soiuhu
-op sns ua Bjsiuuuja^ap p^pi^iqístAaid bj jBJaS^xa o^os Bja oj^[,,
• • -p ap 0BI3U3T13
-asuoa ojjjns uoioBjauaS im A 'jouajuB o^grs p o^bd 'js'^jojja pnbs
ua oja^ -BiauBia BjapBpjaA b^ ap bioubjoujíi b[3A8J on opusna 'jepij
-tjJB sa eojxíis Jod u9isiAip Bsa \ -opojjad Bpsa ua so^aapp sajsioadsa
Bpnp uis A 83JOJBA 83[Bioadsa uoa 'Bnnijnoa opis v\\ Bpuap sq,,
* (ajqBjadsaj Xnm '^nuí
'(BznBjadsa omoa JBAjasuoo soniaqap anb) eanoienji essa jod Bzmb o
'sauoisnji SBjjap ap jBssd b 'snj XIX I^T8 I3 í}va ^^Bd '^nb oáaj^B
X) sojjo jBisajdeap A soun jB^jBxa BJBd 'sojSis jod Bpuap bj apiAip
as o^^ -jijand 'opuoj ja ua iA 'ajuBipaj}sa A Bqaaj^sa anj Biauapuaj
Bsa :—B}Si}ua3oq3Oiiue 'jofsui jBjqeq BJBd :ss ojss— ¿tBjsijuaaaAOu.,
uojbuibjj anb ojjanbB jas anb Xeij ou 'isb anj anb jaqss

— zz —
, • • • : •'Bpuap-opnasd eun ajjBd ua bj^j
*uopBjana im ap soj ^ouiboijoj son ajuaraBsioajd anb ua Bpuap bj Bsa
anj j^ •Mooijjju3pM oj saauoiua Bja omsimauai^p j^ •oaijDBjd omsiu
-iiujaiap jap 'oson^unsajd A ouipj^ají osn ja 'osn jbui ja anj jouaj
-ub ojSxs jap jBm^ajaim pBpijiqap BJapspjaA ^nn :uaiq Bjoijy,,
•SBjnnuoj
b 'SBOijBUiaiBni b :sbui utiB jbituiij :u9iaBpBjSap Bja^ja^ Bun j^M
•ouBumij omsinbisd ja opo^ Bjambis tu sa on bX
anb 'Bpnaij3iui b jpnpsj :u9pBpBjSap Bpun^as Bun Xbij ojaj,,
•Bjsiuuujajap sisaiodiij bj ainaniBaiSojoino Bjjaia jas ap osb^ ja ua uiib
'ajqijBjni uoisiAajd bj BJBd ajuapijnsni bX Bijas '(ouBranq odp anb
SBta jas apand on 'u9tsnajdnioDui BJ^sanu BJBd 'ouiArp odp ja sojjosou
anb somatón X) oiiBinnq odu ap sinbisd eun b bX jejiim^,,
•O3i}3BJd oinsiuinua^ap jap ojdaauoo ja na sauoya
omoa Ae\\ anb BiJrp oX 'sBSuajxa sousm sauopon b 'sa^uata
-ijnsui bX anbunB 'sesuajxa sbiu sauopon ap a}uaiuBinpj2o[i asj^s
-sd jy -oariaBjd oinsiuiuuajap jap osaaojd ja opoj ua ajuaiuunmoa
BAjaeqo as uopiuijap Bjsa ua BAjasqo as anb oj 'sBtuap oj Jo^,,
'aiuamsjuanaasuoaui opBj^zam
'ojsa opoj íBjnmjoj ap uopou bj b Bs^d as 'sisijbub ap n9pon bj
ap oipamiajuí jod 'BpuaSijatuí ap U9pou bj ap :BiABpoj opuBipaajsa
ba as sandsap j^ *^(Bpua^ija)ui,^ Bun b ojos ajaijaj as Bsuajxa sbiu sa
opuBna :oui8inbisd ja opoj b ajaipj as Bjambis tu anb asa^9\[,,
•a^uanaasuoaui bjjo .xod X aiuapijnsai
Bun jod sa 'oiusiuiuuajap jap uoptuijap BJapepj3A bj J3S ap
'ltBaijjnSBm?5 a^uaiuBjo^diuoa jas ap sofaj 'uopiuijap Bjsg[M
•((sofo sns b sajuasaad ueuBisa opss
-Bd ja otnoo JiusAJod J3 X 'Bjja BJBd ojjstoui bjj^s ^pB\[ 'oraoiB oja2
-ij sbiu jap soj X osjaAiun jap sodjsna sapusaS sbiu soj ap sojuauuiA
-om soj Bjnmjoj Buisim bj ua BiJBZBjqs 'sisijbub ¡b sojBp soisa ja^aiu
-os BJBd bjsba ajuBjsBq a}jBd Bjjo jod BJ^nj is 'uauodiuo^ sej anb sajas
SOJ ap SBAI}30dS3J S3U013B11JIS 8BJ X BpBlUJUB BJ83 BzajBJllJBU BJ anb 3p
SBZjanj 8Bj SBpoj B.I3I3OUO3 opBp oqaaq nn BJBd anb Bpuaj)ip;ui bu^,,
: (3^3jdB^ ap jBtijxaj Bip bj inbB) ^sbjj ajqajaa ns ua (aij^ojg aub
souam Bp^u ojsa aaip) aaBjdB^ jod Bpimnsaj ajuauíBaijiuáBtu opis
Bq jBsjaAinn omsiuiuua^ap jap Buijjaop Bjsg,, :aoBjdB^ ap ajqapa
bj 'ojdmafa Jod 'assa^ 'Bpuap ap ssjqmoq so^jap ua jBnjiqsq ouisiu
-imjaiap jap U9piuijap buisiui bj ^uaijuoa oj bX o^anj ^psaQ,,
•opBzijBJauaS Xnm opis Bq '(oapaBjd ouisiuiuuajap
J3 ajuaraBraiji^ají jypua^xa b BAajj anb oj) ootupaj &lt;nusivruijar&lt;&gt;p pp
o^pjvud oiusmiuiuajap ja uvaijap 9p ouisiSojvjvd asa 'o
bj ap oauBiuajBiu osn jb bjiuii^ as is uiib omsi^ojBJBd jo^bui j^n
•BpuaSijajut
b B^imij as josiAajd osaaojd ja is omsi^ojBJBd ja JoÁBtn sa j^n
, •"ouBiunq jod opBjiuiij bX
ojad 'opo^ 'omsmbisd ja opoj í ajuaniBUBuinq ajqBuiSBtni o ousiunq
omsmbisd ja opoj na BjBsuad as anbunB omsi^ojBjBd Bjjq^q bX j^n

�real el aplicado y se lo daba por aplicable en todas partes. Ahora
puede ocurrir que, comprometido el determinismo práctico, se pre
tenda sacar de ahí alguna consecuencia que afecte al teórico".
"Volviendo ahora a nuestro caso de la incertidumbre de Heisenberg, recordemos ante todo, elementalísimamente, de qué se trata.
Transcribo un resumen: "Si se designa por símbolos matemáticos res
pectivamente los errores que se cometen en la determinación (simul
tánea) de posición y de movimiento, no se puede, nos muestra Heisenberg, imaginar una experiencia que permita reducir ambos errores
simultáneamente hasta el grado que se quiera; hasta hacerlos, que
sería la aspiración, infinitamente pequeños.
"En las circunstancias más favorables muestran los cálculos que
el producto de los productos que simbolizan esos errores es del orden
de la constante de Planck. Si, para simplificar, suponemos el pro
ducto de esos productos igual a la constante de Planck, escribiremos:
Ap X Am = h. Y entonces ocurriría lo siguiente:
"Para sistemas macroscópicos se puede hacer muy pequeño Ap
sin agrandar perjudicialmente Am y viceversa, porque h es muy pe
queño con relación a esos sistemas. Nótese que, a estos efectos, el
milésimo de miligramo, que es más o menos la masa más delicada
accesible al experimento físico, es todavía un sistema macroscópico.
Pero para sistemas atómicos, para el mundo de los electrones y de
los fotones, entonces no. Si se reduce una de las expresiones hasta
hacerla muy pequeña, buscando hacerla infinitamente pequeña, en
tonces la otra se agrandaría sensiblemente y perjudicialmente. Debido
a lo cual, si precisamos la posición, el estado de movimiento se hace
indeterminado, y al contrario. Es así como los sistemas macroscó
picos no están afectados por esta indeterminación. El principio de
Heisenberg se manifiesta en la escala de los elementos de los sistemas
atómicos".
"Ahora, completemos: Un término llama la atención: "imaginar
una experiencia". En efecto: la determinación en estos casos, y esto
es interesantísimo, no puede hacerse por experiencias reales. Se hace
por experiencias físicas imaginarias, a las cuales se aplica el cálculo
(de manera que, si de aquí saliera trascendentalización ilegítima, sería
en su caso una trascendentalización físico-matemática. Y si se quiere,
de física... pero de física imaginaria).
"Y ¡más interesante aún! Es esa misma experiencia imaginaria
la que provoca la indeterminación. Lo que provoca la indetermina
ción es la intervención del observador: Consiste esa experiencia ima
ginaria en observar imaginariamente por medios físicos los elementos
de los sistemas atómicos, para lo cual hay que emplear, siempre ima
ginariamente, una abertura de microscopio imaginaria y una frecuen
cia imaginaria de la radiación con que se ilumine. Y entonces- se
muestra, aplicando el cálculo a esas experiencias imaginarias, que lo
que sirve mejor para determinar la posición empeora la determina
ción del estado de movimiento y viceversa. Y que la intervención

puede, en este caso especial de los sistemas atómicos, experimentar
sin alterar.
"Y bien: lo que ese principio muestra, es que no hay, en el esta
do actual de la ciencia, determinismo práctico (esto es: previsibilidad,
ealculabilidad totales) en la micro-escala. Y demostraría que no pue
de haberlas, con la salvedad de otras vías posibles de raciocinio o
experimentación.
"Pero si (esto es lo central) : si, expresa o tácitamente, consciente
o inconscientemente, se convierte ese principio en principio de inde
terminación en el verdadero y hondo sentido, en el sentido ontológico, entonces es una trascendentalización ilegítima. Y en ella han
caído muchos de los hombres de ciencia contemporáneos; unos, para
dar por demostrado el indeterminismo metafísico; otros, para des
confiar, por simpatía determinista, del principio mismo. Han sido
varios, y de los mayores, los hombres de ciencia que, no habiéndose
atemorizado de los aspectos más violentos de la relatividad: ni de
las extrapolaciones sobre los límites del espacio, ni siquiera de esas
vidas que se alargan y se acortan según el estado de movimiento,
retroceden ante los aspectos prácticos, del principio de Heisenberg,
porque ellos mismos lo trascendentalizan en indeterminación...
"Concluyo: Y todo esto —lo uno y lo otro— puede confundir;
y también inhibir: ni tienen que hacer los físicos y los matemáticos
trascendentalizacione8 ontológicas de su principio de incertidumbre
ni tampoco por qué atemorizarse de las consecuencias científicas de
éste. Habría, en cierta región del conocimiento, no indeterminación
en el primer sentido; esto es: no multiplicidad de posibilidades on
tológicas (cuestión aparte y ajena a la ciencia práctica), sino limita
ción práctica de nuestros medios de previsión. Y con ésta, como con
tantas otras limitaciones, se trabaja..."

del experimentador, por ejemplo, al bombardear imaginariamente
electrones con radiación, produce efectos que alteran todo. No se

Aquí, voy a introducir dos notas: En primer lugar, quiero hacer
notar —y perdóneseme que insista tanto, pero es, ésta, aclaración fun
damental: ninguna de estas confusiones, ni de otras análogas, se pro
duciría si se reservaran las palabras "determinismo" o "indeterminis
mo" sólo para aplicarlas en el sentido ontológico; y, para lo práctico
se hablara de "previsibilidad" o "imprevisibilidad". El principio de
Heisenberg se llamaría de imprevisibilidad (o incertidumbre) en los
casos a que él se refiere (de la micro-escala); y no habría ninguna
confusión ni duda).
Otra nota: la confusión entre imprevisibilidad e indeterminismo,
continúa. Por ejemplo: en uno de los últimos números de la revista
"Scientia", aparece un artículo titulado "Indeterminismo Físico y Au
tonomía de la vida", que empieza refiriéndose al "descubrimiento del
indeterminismo cuantístico"; que dice más abajo: "La Física ha debi
do abandonar la idea del carácter determinista de sus leyes en el
ámbito de los microfenómenos". Sigue aún: "Entre el ámbito de in
determinación que las leyes físicas consienten..., etc.". Pero en rea'lidad se refiere a la imprevisibilidad, como expresa en este otro pa
saje: "Las leyes de la teoría cuántica no dejan (non daño piú) la
posibilidad de prever de modo unívoco y completo, sobre la base de

— 34 —

— 35 —

�— ss —
ap 98EC[ v\ ajqos 'oj3[duiO3 A ooOAiun opoin ap jaAajd ap pepijiqísod
B\ (njd ouvp uou) UBfap ou BoijuBna BiJoaj b^ ap savía^ sb'j^^ :afBS
-ed ojjo ajsa ua Bsajdxa oraoo 'pBpijiqísiAajdiui bj b ajaipj as p^pi^
-B3J ua ojaj '^'aja ' • • • uajuaisuoa seoisij sa^aj sbj anb uopBuimjaiap
-orí ap ojiquiB p aj}ugM :uiib anSig •ttsouatnouajojaiin eo\ ap ojiqtnB
p ua sa^af sns ^p Bjsiuiuusiap jajoBJBD pp Bapi bj jBuopuBqB op
•iqap bi^ boisi^ vjn :oÍBqB sbui aoip anb i ^ooiisiixreno otnsiuiuuajapni
pp ojnaiuiuqnDsap,, ^B asopuauípj zaidiua anb '4tBpiA B[ ap Bitnouoi
-ny A O3isjj[ oinsimuuajapujM opBinjij opaojiJB un aaajedB '^Bijuapg,,
BjsiAaj v\ ap sojaumu sounjjn so^ ap oun ua ¡ojdrnofa joj •L'iiurjuoa
'omeiuiuua^apni a pBpi^iqísiAajdun ojjua umsnjuoa bj :biou bjiq
• (Bpnp tu uoisnjuoa
BunSuiu BijqBt[ ou A i (B^asa-ojaini ^\ ap) ajaijaj 38 ja anb b sossa
bo^ ua (ajqiunpijjaoui o) pBpijiqístAajdnii ap bijbuibj^ as ^jaquasiajj
ap oidpui^d ^^ •ltpBpi^tqi8iA3Jdnii,, o tipBpiirqisiAajd,, ap BJB^q^q as
oaijatud o\ BJsd '^í íooi^^p^juo opijuas p ua SB[jBai[dB Bjed ojps ^oni
-siuiuwa^apui,, o ttouiSTuirajaj9p,, sBjq^pd sb[ usjBAjasaj as rs Bijpnp
-ojd as 'sbSo[bub sbjjo ap tu 'sauotsnjuoa SBjsa ap eun^uiu :pjuauiBp
-unj uopBJBpB 'Bjsa 'sa o jad 'ojubj bjsisui anb amasauopjad Á— jbjou
jaa^q ojamb 'jBSn^ jauíud u^ :sbjou sop apnpojjuí b jCoa 'inby
tt---BfBqBjj as 'sauoiOBjirai^ bb^jo sb^ubj
noa ouioa 'Bjsa uoa j^ •upmAajd ap soipaui soj^sanu ap B^ijDBjd U910
-Bjinii]; ouis '(Boij^Bjd BiauaiD b^ b BuaÍB A ajJBd^ uo^sana) bb^tSojo}
•uo eapBpijiqísod ap pBpiai{di}[nui ou :sa o)sa íoppuas jamiad p ua
uoiaBuiuuajapui ou 'ojuaxuipouoD pp u^i^dJ Bjjcaia ua 'BuqBjj -ajsa
^p SB3Tji)uaia SBiouanaasuoa sv\ ap asjBztJouiaiB anb Jod oaoduiB} m
'ajquinpiij^oui ap oidiomad ns ap SBDiSopDjuo sauoiaBzi^BjuapuaasBj}
sooijBiua^Bin so^ Á sooisij so^ jaoBq anb uauaij iu :Jiqiqui uatqiUBj Á
í.xipunjuoo apand -—ojjo o\ á oun o[—- ojsa opoj j^ :o^npuo^),,
• • 'uoiaBuinuaiapui ua uBzi^BjuapuaosBjj o\ souisiui so^p anbjod
'S.iaquosiajj ap oidpuud pp ODtjDBjd sojaadsB so\ ajuB uapaaojjaj
'ojuatutiAom ap ope;sa p un^ss ubjjoob as Á ubSjb¡b as anb SBpiA
SBea ap Bjambis iu 'opBdsa pp sa^iuii^ so[ ajqos sauoiaB^odBj^xa sb[
^p tu :pBpiAijBpj b^ ap so^najotA sbui sojoads^ so^ ap opeziJouiajB
asopuaTqBq ou 'anb Bpuap ap sajquioq so^ 'sajto^BUi so[ ap A 'soijba
opis ubjj 'ouisiui oidpuijd [ap 'Bjsiuinuajap BijBduiis aod 'jbijuod
-sap bjb5 'sojjo íooisjjBjaui ouisiuiuijo^apui p opBjjsouiap jod
BjBd 'soun ísoauBJoduiajuoo Bpuap ap sajqmo^ so^ ap souonm
ubx^ B^[a ua j^ "BwniS^fi umowzypt^u&amp;pu^osnji trun sa S9ouorua 'ooi^
-pjojuo opjjwas ja na 'opijuas opuot{ X ouapvpjaa ja ua iipiovutnidaj
-aput ap oidiouxid ua ojdtouiud asa ajuamuoo as 'atuawaiuatosuo&amp;ui o
otuaiosuoo 'atu^iuoipvj o vsaudxa 'is : (pjjuaa o[ sa ojea) is oja^,,
•uppBjuaraijadxa
o ompopBi ap sajqisod sbia sbjjo ap p^paApjs bj uoo 'SBpaqBq op
-and ou anb BiJBJjsoinap ^ •B^Basa-oaaiui bj ua (sap^joj pBpi[tqB[iio[Ba
'pBpi[iqtsiAajd :sa o^ea) oaijafjd orasiuiuuajap 'mouato oj ap pmion op
-msa \^ ua 'Xbi{ ou 3nb sa 'BJjsaniu oidpuud asa anb oj :uarq ^M
•JBJ3ip3 UIS
jBjuaunjadxa 'so^tui^íB SBUiajsis so^ ap ¡Bpadsa osb^ a;sa ua 'apand

as o^¿ *opoj uBjajp3 anb sojaaja aonpojcd 'uopBipBj uod saucupap
a^uaniBUBuiBuii .icap.iBqiuoq p3 'o^draafa jod 'jopBjuanitjadxa pp
uopuaAjajuí b^ anb ^ 'BsjaAaoiA A oiuaiuiiAoui ap opsjsa pp uop
-BUiuua^ap B[ BJoadina uoiaysod v\ jBuimjajap bjb¿ jofain aAJis anb
o\ anb 'sbijbuiSbuii SBiouai.iadxa 8Bsa b o[na[Ba p opuBai[dB 'BJjsanui
as soouojua j^ •auium^i as anb uoo uopBipsj b[ ap bijbui^buii ep
-uanaajj Bun A BusuiSBUir ordoasojoim ap BjnjaaqB Bun 'ajuauíEMBinS
-BuiT ajdmais 'jBa[duia anb ^bi| pn^ o[ BJBd 'sooiuiojb SBraajsis so[ ap
so^uamap soy sootsij soipain jod ajuainEiJBuiSBUii jBAjasqo ua bijbut^
-buii BpuaiJtadxa Bsa a^sisuo^) :jopBAjasqo pp uopuaAjajux B[ sa uop
-Buiuuajapm b^ ^ooAo.id anb o'j •uoi^Buitnja^apui bj vooacud anb B[
bijbuiSbuii Bpuawadxa buisiui Bsa sg ¡unB ajuBsaaajuí sbui! j^?í
• (BtJBUtSBini bdistj ap oiad •••bdisjj ap
'ajtamb as is j^ •BopBuiajBui-o^Tsij uopBzip^juapuaasBJi Bun osb^ ns ua
Bijas 'Biui}t^3[i uopBzipj^uapua^sBjj BjaijBS tnbs ap ts 'anb BjauBin ap)
opaajBo p BoijdB as sa^na sb[ b 'sbubui^buii sbisjj sBpuauadxa aod
aoBq ag -sapaj SBpuauadxa jod ^saao^q apand ou 'oiuisjiuBsajajni ea
o^sa A 'sosbo so^sa ua uotoBnimaojop b^ :o^oap u^ 't4BpuatJadxa Bun
jbuiSbuii:,, :uotouajB bj buibj[ oumi.ia; n¡\ : soraajs^dnioD 'B
SBiuajsis so[ ap eojuainap so^ ap BjBosa b^ ua B^saijiuBin as Saaquastajj
ap oidpuud j^ •u^pBuiuuaiapui B^sa jod sopsiaajB usjsa ou soaid
-oasojoBur SBUia^sis so^ onioa isb s^ -oiJBjjuoa ye A 'opBniuuajapui
aDBq as ojuauuiAoiu ap opBjsa p 'uopisod B[ soniBspajd xs 'pma o{ b
opiqaQ •ajuainjBpipnfjad A a^uama^qcsuas BiJBpuBJ^B as bjjo b¡ saauoj
-ua 'Buanbad ajuarnB^iuijuí B^jaoBq opusasnq 'Buanbad Anta BfjaoBq
BjsBq sauoisa^dxa sb[ ap Bun aanpaj as tg *ou saauojua 'sauojoj so[
ap A sauo^^aap sof ap opunin p Bjsd 'soaimojB SBinaisis BJBd
•ooid^osoJDBUi Buiajsis un BjABpo^ sa 'oaisij ojuarauadxa
Bpsaipp sbui BSBcn By souaui o sbui sa anb 'oniBj^ijini ap oraisajtuí
p 'so^aap sojsa b 'anb osa^o^j •SBtnajsis sosa b uop^pj uoa onanb
-ad Ánni sa \[ anb jo d 'BgjaAaatA A uiy aiuatnjBpipnfjad jBpuBJ^B uis
dy ouanbad Ama jaaBij apand as soaidoasojaein SBiuajsis bjb^^^
:ajuamSis o\ bijijjiioo saauojua j^ -v = uiy y^ dy
: somajiqijosa '^fauB^^ ap a^uBisuoa B[ b [biiSi sojonpoad sosa ap oionp
-ojd p souiauodns 'jBDijipirais BJBd 'ig •j^ouB^^ ap ajuBjsuoo b^ ap
uapjo pp sa sajo.ua sosa UBZi^oqints anb eojanpojd so\ ap ojanpojd p
anb sop^opja so^ uBjjsanuí sap^BJOABj sbui SBpuBjsimojp sb^ ug,,
•souanbad ajuauíejiuijuí 'uppBjídsB B[ Bijas
anb 'eopaDBq BjsBq íBjainb as anb opBJlá p BjSBq aiuauíBauB^^nniis
sajojja soquiB jpnpaj B^imjad anb spuaijadxa Bun jbuiSbiui 'Sjaquas
-pjj Bjjsanm sou 'apand as ou 'o^uairaiAom 3p A uoraisod ap (bbubj
-pnuiis) uppButuuaiap bj ua uaiamoa as anb sajojja so¡ ajuauíBAijaad
-saj sooijBiuajBin sopDqmis jod Bu^isap as tg75 :uatnnsaj un
•bjbj^ as anb ap '3}uauiBUii9i[Bjuama[a 'opoj aju^ soraapjooaj 'S
-uaspjj ap ajqumpujaaui v\ ap osBa ojjsanu b Bjoq^ opuaiAp^^,,
•ítoaijoaj ^b ajaajB anb BpuanaasuoD BimS^ iqB ap jbobs Bpuaj
-ajd ae 'oar^Bjd ouisinunjajap p op^amojduioa 'anb JiJjnoo apand
Bjoqy -sajj^d Sfipo^ ua 9jqBoi[dB jod BqBp o[ as A opBoi[dB p ¡saj

�la posición inicial de un sistema, su ulterior desenvolvimiento, etc.".
Y de te do el artículo se desprende que es a la imposibilidad de previ
sión a lo que se refiere el autor, y no a indeterminismo, término que
ha empleado a veces por error. La que no está aún corregida es, pues,
la misma confusión que, hace ya tanto tiempo, llevaba a hacer, del
principio de incertidumbre de Heisenberg, un principio de indeter
minación. La misma confusión se ha producido, pues, a propósito de
los descubrimientos cuánticos de Planck.
Y ahora, insinuaremos algo de lo que el nuevo concepto de ma
teria —el que tanto la experimentación como el razonamiento, inclu
sa la exploración matemática, han introducido en los últimos años—,
algo de lo que ese nuevo concepto de materia, diríamos casi sin para
doja, de materia desmaterializada, ha venido a agregar a nuestras
ideas sobre libertad; entiéndase bien: sobre libertad, o sea sobre no
dependencia de seres con respecto a lo exterior a ellos. Esa agrega
ción es, en globo, en el sentido de la libertad: de la libertad de más
seres, o de más casos de libertad en los seres que antes considerába
mos como no dependientes, como inertes; sin que este acrecimiento
ds libertad tenga nada que ver, bien entendida, con el problema del
determinismo o indeterminismo, como después, y aparte, lo mostra
remos.
Para la ciencia actual, la materia, diríamos sin paradoja, no es
material, en el sentido antiguo: es una combinación de cargas eléc
tricas, en movimiento o acción continuas: una piedra, la tabla de
nuestra mesa, es, como ha dicho pintorescamente cierto hombre de
ciencia, un revuelo de moucherons. Y, para colmo (Broglie) esté
también hecha de ondas.
Los átomos se presentan como fuentes de energía; no sólo como
dependientes, en consecuencia. Cuerpos, como el radio, "bombardean",
con partículas y rayos (en la ciencia a que yo llegué, eran tres: perdón
si hay, ahora, más todavía). Pues ese bombardeo ha de interpretarse
como actividad de la materia, y, por consiguiente, como no depen
dencia de lo exterior. Esto es: en el sentido nuestro, como "libertad".
Aquí, prevengo, en el ánimo de los que me oyen, dos órdenes de
ideas: unas, ideas en el sentido de que no son las libertades de esa
clase las que interesan a los problemas vitales de libertad humana: ya
lo sé; pero lo que sale de los nuevos hechos, es como argumentación
a fortiori. Y el otro orden de ideas es el que haría aparecer cuestiones
sobre determinismo e indeterminismo, que pueden aparecer ya en este
momento, que aparecerán más seguramente dentro de un momento
cuando se trate de la previsibilidad de los fenómenos intramateriales,

ZDISLAS MILNER

GÓNGORA Y MALLARMÉ
EL CONOCIMIENTO DE LO ABSOLUTO
POR MEDIO DE LAS PALABRAS
(Traducción y ampliación de notas y ejemplos, de Emilio Oribe)
En la etapa final de las grandes épocas literarias, paralelamente
con las manifestaciones de superabundancia y también, de laxitud, el
mismo fenómeno se reproduce. Un hombre, o un grupo de autores, se
destacan de la masa inerte de los extenuados. Y se desprenden en el
momento en que las libertades de antaño se han transformado en re
glas con fuerza de leyes; después se aislan, ante la irrisión de la vul
garidad, en el horror de los caminos menoscabados, en un impulso
poderoso hacia la verdad desnuda, con la firme voluntad de crear.
No señalan la aurora de un día nuevo, no son reformadores aún. Más
tarde, cuando los años y las generaciones han transcurrido sobre su
obra, escarnecida antes por los contemporáneos, una vez que el tiempo
ha hecho la justicia con la mediocridad coronada de laureles, y que
sin apasionamiento se puede justipreciar la contribución que aquellos
poetas han traído, encuentran, generalmente en los anales de las letras,
el sitio que merecen guardar.
Pero todavía no debemos equivocarnos. El simple hecho de que
tal obra se separe de los preceptos y las reglas aceptadas, no da la
medida de su valor. Sería una equivocación constituir un solo block,
en el transcurso de países y de edades, con los preciosistas y simbo
listas, en Francia, con los conceptistas y los adeptos del Marinismo en
Italia, con los eufuistas en Inglaterra, y los cultistas y gongoristas en
España. A decir verdad, en la extensa lista que podría establecerse
de estos poetas que no han recibido "l'aprobatur" de las academias

pero que trataré después aparte, porque es esa frecuente confusión de
dos cuestiones la que no permite pensar claro.k
(Continúa)

E. O.
— 36 —

— 37 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1141">
                <text>Conclusiones sobre los problemas de la Libertad y del Determinismo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1142">
                <text>Serie de conferencias sobre los resultados de los estudios sobre el problema de la libertad y del determinismo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1143">
                <text>VAZ FERREIRA, Carlos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1144">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 23-36</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1145">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1146">
                <text>1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1147">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1148">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1149">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="39">
        <name>CARLOS VAZ FERREIRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="134">
        <name>CONFERENCIAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="133">
        <name>DETERMINISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="132">
        <name>LIBERTAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="118" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="185">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/cf527335ca363915cc4168bcdad5f0e1.PDF</src>
        <authentication>ce199c7e84dae123ecc213fdcf02b474</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1131">
                    <text>— ¿8 —
"68t 'PTJPBH 'BUBflaitv^ mSojojjj o; ap vo^jojnfj maioijqig na
•83 E9JO1IJJ8^ SOUnajB BDB[|31SB&gt; BníU3[ B{ 9p BpU3]33Xa B( ap B3J33B UOJ3IAI11
UOIU
-tdo bj a,, 'vzvíjia. ^! ¡SZ6I PHPBW '9IU0OJ93 P ojuaiujosu,/ j^ a^ '..piA
'OH1SV^ O3lU3luy :aej3A uapand jb3[iia BnSuaj \ ap Bsuajsp B] ap sojajy (j)
•sauotoempui gBjnjnj sns ap aaqtun^stA uatqraB} JL
BoijBraejS euti 9p odioijuB b^ 83 jBsnad ^jsa j^ -Bis^uaoBiíaj
-uod [9 9Aanra ^s anb a^ orasiuogejuB 3jaajBdB p sa ¡bj :oAana o^^ uod
ofaiA o[ ap jiaiauod íaouBrao^ ja jod oisnS ^ njjB^ p jod ojsn^
' (I) lB-lnlBU sa 8OU an^ ^nSuDj bj;
jBAijjrw ap UB[qBi[ bj soj^o j sin^ jÍbj^ '^ai^q ap zaaaj '8^P^A 'i?
anfa sajuB Á ísajuBAja^ BJip 't4axiai; B[ ua uojBraBín anb Bn^uí&gt;[ b^ ua
uoiaiqiJ3sa sotiSijub SB^^od o^,, -eojqand soAann soj; ap SBUBjjua sb[
na sojbuou UBqBpjBngB anb sa^uaiBín so[ jB^O[dxa Bjed SB^jand sb[
BJijqB sa^ pBpanápnB BinBiin b1^; •BJimpB as anb nop^ajaad bj b
as oinoa 'ouaÍB ap asopuai^siA 'sa^niu so^aamap uoo sa ou anb B
-uajduiOD as saouo^u^ -aua^a B^aoBq b}8bi¡ Bjj^nbB uejBJoqep upzBJ b^
A oduiap ^g -sajopBájnij sojamijd sns ua o^jadsap biiSijub Bjn^p^a b[
anb omsBisnjna oai^o( p JBznsaua b BjpnaA noixa^j^j v\ 'o^a^quia uis
'ojuoj^ 'sosojoAja^ so^ijoau sotsa b BinS opoj o^BziuijB[ ap iibjb n[^
•gB^eiuBUinq sojamijd soj noo BmSop na ^iuaojsuBjj as uopipBj} B^s^
'sosoipnisa so[ ap saiatai p BqBajuao ^ oiJBitsjaAian Biuoipi p bj^ uiju^
j^ -saouBuioj SBnSaaj sb^ ap BaiiBinBj3 Bun jiqu^sa ap p^pisaaaa c[
ua iu pBpijiqísod b^ na B¡p a^nsjnp osnad aipe^[ •nopB[naadsa B^aop
B^ BJB¿ ZBdBO BOIUTl 'BJ03JJ9d Bn^u3[ B^ HIJE^ p H3 BJ3A
Bq *sa^api sojp SBín soj ap uoisaadxd B[ BJBd pBpioedB^ A
-xa ns ap ssjosuajap so^ijoa; ap o^isaasn i sajo^na sosp^xa nojaip o\
anb boijbijjb pBpiuStp ap og^ndmi p oiSBq oa pijxs o^p we\ ap ujjej
jb jBfo^Bsap BJBd ^^ 'BJni^na ap ojdB ojuauínj^sui orno sandsap so^^is
saJi isbo BiSBi^ opBjapisnoa b^ss on 'out^^j pp jbidijo BnSuaj
ja osnoj[y Jod jjjj ojSis p ua op^a^pap 4ouB[|aj8Ba aanBinoj ^
aoumuoj. A m%wj

vrraaaM aa oimoxmv
BTJOJSIJJ
SOJU9UIOJ^[ SOQ
nvm sim

�Contribución fundamental a un pleito: Nebrija

toria de la Filología, cuyos autores muestran, con rara excepción, una
falta de curiosidad pasmosa por todo lo que se refiere a España.

En agosto de 1492, Nebrija, el primer gran humanista español,
publica su Gramática Castellana. 1 solo hecho de reducir a
arte una lengua romance supone ya una valoración estimativa de la
misma; es tomar una posición entre los defensores de la lengua vulgar.
Así lo entiende el concepto de la época, declarado expresamente por
Villalón años más tarde: "Todos cuantos hazen cuenta de las lenguas
y de su autoridad dizen, que la perfecion y valor de la lengua se deve

En su país, no obstante la desdichada actitud de Salamanca al
impedirle la reincorporación, puede decirse que Nebrija obtuvo el
reconocimiento que se merecía. Gozó, por lo pronto, de la protección
de dos figuras eminentes: la Reina Isabel y el Cardenal Cisneros.
A este respecto, y como muestra del generoso espíritu de su protector
el Cardenal, resulta altamente significativo el siguiente fragmento de
la Memoria del rector Hernando Balbás, donde se alude a la se
gunda ida de Nebrija a Alcalá: "El Cardenal mi señor oigo mucho
¿e su venida, y se lo agradeció, siendo yo Rector, mando que lo tra-

tomar y deducir de poder ser reducida a arte" (2),
Nebrija, o Lebrija, llamado realmente Antonio Martínez de Xarana, fue sin duda una de las figuras más ilustres de su época (3).
Con él se inició en Europa el estudio gramatical de las lenguas mo
dernas. Sus eruditos conocimientos alcanzaron también al griego, latín
y hebreo; de los tres idiomas escribió gramáticas, y remozó la ense
ñanza inspirándose particularmente en los métodos de Lorenzo Valla.
Con justísimo orgullo pudo decir en la prefación de su Vocabu
lario: "Fue aquella mi doctrina tan noble, que aun por testimonio
de los envidiosos y confesión de mis enemigos, todo aquesto se me
otorga: que yo fui el primero que abrí tienda de la lengua latina y
osé poner pendón para nuevos preceptos... y que ya casi de todo
punto desarraigué de toda España los Doctrinales, los Peros Elias y
otros nombres aun más duros, como los Gaiteros, los Ebrardos, Pastranas y otros no sé qué apostizos y contrahechos gramáticos, no me
recedores de ser nombrados. Y que si cerca de los hombres de nuestra
nación alguna cosa se habla de latín, todo aquello se ha de referir
a mí. Es, por cierto, tan grande el galardón deste mi trabajo, que en
este género de letras otro mayor no se puede pensar".

Lo que da especial realce histórico a Nebrija, y no sin fundamento
por ser él quien, echó las bases de tales estudios, es la Gramática
Castellana.
Tres son los motivos que lo llevan a componer la obra. El primero
responde a un ideal de fijación del idioma: "para que lo que agora
e de aqui adelante en el se scriviere pueda quedar en un tenor, e es
tenderse en toda la duración de los tiempos que están por venir"; y
esto, porque él consideraba que nuestra lengua ya había llegado a la
cumbre de su perfección (6).

Como tantos otros hombres de su tiempo, Nebrija no confinó la
curiosidad a una sola disciplina, la lingüística; se interesó, asimismo,
por las Matemáticas, la Astronomía, la Historia y la Teología.

El segundo motivo es de índole fundamentalmente didáctica y, en
cierto modo, subordina y condiciona su obra a fines extraños: tender
un puente para llegar a la gramática latina.

Enseñó en Sevilla, Salamanca y Alcalá. En esta última colaboró,
junto con los hebraizantes Alfonso de Zamora, Pablo Coronel y Al
fonso de Alcalá, y con los maestros de lengua griega Ducas, Vergara
y Hernán Núñez, en la edición que, bajo la protección del Cardenal
Cisneros, se hizo de la Biblia Poliglota; obra en la cual, según
Henríquez Ureña, "se apuró la mejor ciencia filológica de los tiem
pos" (4). Claro está que no es frecuente que el nombre de Nebrija
ni el de aquellos doctos maestros figuren en los manuales de His-

En cuanto al tercero y último, rezuma el sueño imperialista de
la España de entonces y la fe en su cumplimiento: facilitar a los pue
blos que se conquisten el conocimiento de nuestro idioma. Declara
Nebrija que fue el obispo de Ávila, Fray Hernando de Talavera,
quien en Salamanca, ante la pregunta de la Reina sobre qué provecho
tendría la obra, se adelantó con entusiasmo a exponer dicha fina
lidad: "después que vuestra Alteza metiese debaxo de su iugo muchos
pueblos barbaros e naciones de peregrinas lenguas, e con el venci
miento aquellos temían necessidad de recebir las leies quel vencedor
pone al vencido, e con ellas nuestra lengua; entonces por esta mi Arte
podrían venir en el conocimiento della, como agora nosotros depren
demos el arte de la gramática latina para deprender el latin". Con
razón dice Menéndez Pidal que "la primera gramática de una lengua
romance que se escribía en la Europa humanística fue escrita en es-

(2)Cristóbal de Villalón, Gramática Castellana, 1558, en La Vi^aza, ob. cit.,
pág. 243, columna 482.^
(3)Sobre en vida y bu obra pueden consultarse: Pedro Lemus y Rubio. El Maestro
Elio Antonio de Lebrixa, en Revue Hispanique, ts. XXII (1910) y XXIX (1913); M. Menéndez Y Pelayo, "Cuadro general de la cultura española en tiempo de los Reyes Ca
tólicos", en Antología de Poetas Líricos Castellanos, t. VI, Madrid, 1911; Américo Castro,
"Lingüistas del pasado y del presente", en Lengua, Enseñanza y Literatura, paga. 140-155,
Madrid, 1924.
(4)"Cultura Española de la Edad Media," en Plenitud de España, págs. 112-113;
Buenos Aires, 1940. Sobre este punto véase, también, Marcel Bataillon, írosme el
L'Espagne, págs. 24-47; París, 1937.,
— 88 —

tasse muy bien, y le assentase de catreda sessenta mil maravedís y
cien fanegas de pan: y que leiesse lo que quisiesse, y si no quisiesse
leer que no leiesse, y que esto no lo mandaua dar porque trabajasse,
sino por pagarle lo que le deuía España" (5).

Propósitos de su obra

(5)Documento transcrito por P. Lemus Rubio en el trabajo referenciado.
(6)Véase la dedicatoria a la Reina Doña Isabel la Católica, que introduce su
Gramática; pág. 1 y siguientes en la edición de José R. Sánchez, Madrid, 1931,
— 89 —

�— 68 —
'IE6T 'P!JP"W 'Z3HDMys -^ asof ap nopipa •{ na sajusinSis ¿ ^ -íed
ns aanpojim anb '^3119103 uj ^qBsj buoq buiojj bj s ijoiB^ipap bj as^a^ (9)
•opapuaiajaj ofsqsj) [a na oíang snwa-j ¿ Jod oju^subjj oiuamnjog (g)
-sa ua B^uasa anj B^iisjuBumij Bdojng bj na Biqu^sa as anb aouBizioJ
BnSuaj enn ap BopeinBj^ Bjauíiad bj,, anb jBpij zapuauaj^ aaip uozbj
uo[) •^uijbj ja japuajdap BJBd bui^bj boijboibjS bj ap ajJB ja soinap
-uajdap sojjosou bjo^b oraoa 'Bjjap ojuaimpouoa p ua JiuaA UBijpod
ajjy iui Bjsa jod saouo^ua ÍBn^ugj BJjsanu SBjja uoa a 'oppuaA jb auod
jopaauaA pnb sapj bbj jiqaaaj ^p pBpissaaau UBiiuaj sojjanbB oiuaim
-puaA p uoa a 's^nSuaj SBUij^ajad ap eauopBu 9 sojBqjBq sojqand
soqanoi oSni ns ap oxBqap asaijam Bzaijy BjjsanA anb sandsap,, :p^pij
-buij Bij^rp jauodxa b oiusBisnjua uoa ^jusppB 3s 'Bjqo bj Bijpuaj
anb aaqos Bnia}j bj ap BjunSajd bj aja^ 'BOUEniBjeg na uoinb
ap opueuja^j íbj^ 'BjiAy ap odsiqo ja anj anb Bfuqa^[
-Biuoipi oiisanu ap ojuaiuipouoa ja uajsinbuo^ as anb sojq
-and soj b JBjijpBj : oinaiuiijdmna ns ua aj bj á saauo^aa ap BuBds^j bj
^ap Bj8ijBiJ3diui ouans ja Buinzaj 'oiuijjn Á oaaoja^ jb ojuen^ u^
•BnijBj BotjBtnBaS bj b JB^ajj BJBd ainand un
japua^ :souBjpca sanij b Bjqo ns Buoioipuoa Á Binpioqns 'opoui o^jap
ua 'jC B^ij^Bpip aiuamjBiuauíBpunj ajopui ap sa oai^oui opun^as j^
'(9) uopaapad ns ap ajqiuno
bj b opBSajj Bjqsij bjC Bn^uaj BJisanu anb BqBjapisuoa ja anbjod 'ojsa
A ítíJiuaA jod UBjsa anb soduiaij soj ap uoiaBJtip bj Bpoj ua asjapua^
-sa a 'jouai un ua aspanb Bpand aaatAoos as ja ua ajuBjapB mbs ap a
^ anb oj anb Basd,, tBuioipi jap uoia^fij ap jBspi un b apuodsaj
d
*Bjqo bj jauodmoa b UBAajj oj anb soai^oui soj uos sajj^
VDiiywvaf) bj sa '^oipn^sa sajsj ap sas^q sbj oqaa uamb ja jas jod
ojuauíBpunj uis ou A 'Bfijqa^ b oouoisitj a^jBaj jeiaadsa Bp anb o^j
vuqo ns ap soitspdouj

•(5) 14BUBd8g Binap aj anb oj ajjBS^d jod ouis
anbjod JBp BnBpuBin oj ou ojsa anb A 'assaiaj ou anb jaaj
assaisinb ou is A 'assaismb anb oj assaiaj anb A :wed ap ssSauBj uap
A sipaABJBin jiiu Bjnassas epajica ap asBjuassB aj A 'uaiq Arnn assBi
-bjj oj anb opuBín 'jojDa^; o^ opuais 'oioapBJÜB oj as A •^^pmaA ns ap
oqanra oSjo jouas ira jBuapjB^ jgí? :bjbojy b Bfijqa^j; ap Bpi cpunS
-as bj b apnjB as apuop 'SBqjBg opuBUJajj jojo^j jap viHOMta^\[ bj
ap o^uaraSBjj ajuamáis ja oatjboijiuSis aiuaniBijB B^jnsajc 'jBuapjB^ ja
d ns ap njiJjdsa osojaua^ jap Bjjsanin ouioa A 'o^oadsaa a^sa y
jBuapjB^ ja A jaq^sj Buiajj bj :sajuamuia ssjnStj sop ap
bj ap 'ojuojd oj jod 'ozof) -Bioajaui as anb oinairapouooaj
ja OAnjqo Bfuqa^f anb asjpap apand 'uopBJodJOouiaj bj ajJipadmi
jb B^uBraBjBg ap pn^ijaB Bpeqaipsap bj ajuBjsqo ou 'sj^d ns ug
•euBdsg b ajaijaj as anb oj opoj jod Bsomsed pBpisouna ap bjjbj
Bun 'uopdaaxa bjbj uoo 'uBjjsanui sajo^nB so^n^ 'bjSojojt^ bj ap bijoj

— 88 —
•¿6t '-^el 'üstqmei '39bsa oinnd aisa ajqog *0f&gt;6I
ap pnimu ua ..'Bipaj^ pspg j ap Biou

ouang
(f)

'8^Bd 'oininjait1] JC vzuvuasu^ *Dn9uaij ua '^^a^Qasa^d [ap A opesBd jap Bisin^ai^^,
O3l3KV ¡1161 'P!JPBW 'IA •' 'soubjiisoq soaijii mtaoj p ntiojojuy u 'ueo3i^oj
-B3 ss.t^jj bo^ 3P odaiai] oa e^ouBdsa Bjni[nj B[ ap [ojan^í ojpsn^,, 'o.vviaj a zaaii3t{
•3K W '• (161) XIXX ^ (0161) IIXX "8 ^nbmvdsijj anaay na 'nxjjqaq p muotuy &lt;n¡3
ojisav^^^ ¡^ 'oia.i}[ X sawaq oaaa¿ :asjBi[nsuoj uapsad Bjqo ns ¿ cpiA na ^aqog ()
•^8^ Buiun^oJ '^^Z 'S^d
'•jp -qo 'vzvmi^ ^1 ^a '89SI '"^&gt;n3^&lt;&gt;3 ^jtevau^) 'moivtha aa ivaoxsi3 (^)
ap sajBnuBiu soj ua uajnSij sojisaein soj^op sojjanbB ap ja tu
qf^ ap ajqinou ja anb ajaan^ajj sa ou anb Bjsa ojbj^ • (f) Ksod
-man soj ap bdiSojojij Biouap jofam bj cunda as^ 'Buajj zanbijua^
unSas 'jsna bj ua Bjqo ívxtn^noj vnaig bj ap oztq as 'sojansí^
jBuapjB^ jap u^poajojd bj of^q 'anb U9pipa bj ua 'zaun^[ ufujajj A
bjb^j^^ 'SBonQ bSstjS BnSuaj ap sojjsaBiu soj uod A 'BjBojy ap osuoj
-jy A jauoJO^ iqBd 'bjouib^ ap osuojjy sajuBztBjqaij soj uoa ojunf
'ojoq^joo Buxijjn cjsa ug "^IB3jy A B^uBUiBjeg 'BjjiAag ua ouasug
•BiSojoa^ bj A bijojsijj bj 'Bitaouojisy bj 'sBausraa^Bj^ sbj jod
'ouistuiiSB '^sajajuí as íB^^sinSuij bj 'Buijdiosip bjos Bun b pBpisowna
bj ouijuoo ou Bftjqaj^ 'odniau ns ap sajqmoq bojío sojub; ouio[)
•MJBSuad apand as ou joábui oj^o SBJ^aj ap ojauaS ajsa
ua anb 'ofsqBj) ira ajsap uopjBjB^ ja apuRj^ ub^ 'ojxap jod 's^ -ira b
jijajaj ap sq as ojjanbB opo; 'uj^bj ap BjqBq as bsoo BunSjB U9^BU
Bjjsanu ap sajquioq soj ap Bajaa is anb ^ -sopBjqmou jas ap sajopaaaj
-aui ou 'so^ijbuibjS soqoaqBjjuoo A sozpsodB anb as ou sojjo A sbubji
-sbj 'sopjBjq^ soj 'sojajjB^) soj onioa 'sojnp sbui unB sajquiou sojjo
A SBij^ sojaj soj 'saputajooQ soj BiiBdsjj Bpoj ap anÜiBJJBsap oiund
opoj ap isbo vÁ. anb A • • • sojdaaaad soAanu BJBd U9puad jauod aso
A buijbj Bnáuaj bj ap Bpuaij uqs anb ojamud ja jnj oÁ. anb :b^jojo
ara as ojsanbs opoj 'oáuuaua sitn ap noisajuoa A sosoipiAua soj ap
oiuorapsaj jod unB anb 'ajqou ubi Buuiaop im Bjjanbs an^,, :oihvi
-nav3OyV ns 3P tropBpjd bj ua jpap opnd ojjnájo omisjjsnf U0^
*BTIBA OZU3JOT aP sopojara soj ua aiuauuBjn^iiJBd asopuBJídsui bzubu
-asua bj ozouiaj A 'sBaijBUiBa^ oiqijasa SBinoipi saj^ soj ap íoajqaq A
ui^bj 'o^aijS jb uaiqiuB; uojbzub3jb so^uaiuipouoo sojipiua sng 'SBUJap
-om SBn^uaj sbj ap jboijbuibj^ oipnjsa ja Bdojn^j ua opiui as ja uo^
' () Baoda ns ap saj^snji sbui sbjiiSij sbj ap enn Bpnp uis anj 'bubj
'BX aP z^uJ^j^j^[ omojuy aiuauijBaj opBuiBjj 'Bfíjqa^ o 'Bfxjqa^[
k(Z) ttalJB b Bppnpai jas japod ap jpnpap A jBrao;
aAap as BnSuaj bj ap jojba A uopapad bj anb 'uazip pBpiJojnB ns ap X
sBniiuaj sbj ap b^uana uazsij sojubiio sopoj^,, :apjB^ sbui soub U9Jbjjial
jod a}uauiBS3jdxa opBJBjaap 'Booda bj ap ojdaauoo ja apuaijna oj isy
'jc^jtia Bnáuaj bj ap sajosuapp soj ajjua uoiaisod Bun jbuio^ sa íbuisiui
bj ap BAijBiuijsa u9psjojBA Bun bX auodns aauBuioj Bn^uaj eun jjb
b jpnpaj ap oqaaq ojos jg •VNV^^axsy3 VDixyivva^) ns Baijqnd
'jouBdsa BjsiuBiunq ubjS jauíijd ja 'BÍiaqa^ '^6^1 ap ojsoSb ug

:oiwjd un o jmu^wvpitnf

�peranza cierta del Nuevo Mundo, aunque aún no se había navegado
para descubrirlo" (7).
Agrega luego Nebrija que también servirá a todos los otros que
tienen algún trato con España y necesidad de su lengua, los cuales
"si no vienen desde niños a la deprender por uso, podranla mas aína
saber por esta mi obra". Obsérvese que ese "si no vienen desde niños
a la deprender por el uso" es particularmente significativo y fija, en
cierta manera, el alcance que para el ilustre polígrafo tiene la gramá
tica. En ningún momento parece pensar que ésta sea imprescindible
para adquirir el dominio práctico de la lengua materna. Es tardía
mente, según vemos luego, y por influencia del logicismo, que se le
atribuye tal finalidad a dicha disciplina. Para Nebrija la gramática
obra más bien a posteriori, y, sobre todo, como guía y consejera. Sus
preceptos, cogidos del uso autorizado, defienden "que el mesmo uso
no se pueda por ignorancia corromper".

non faciam (no haré), parum faciam (poco haré)" (Donato). La enu
meración de similitudes podría aún continuarse.
No se piense, sin embargo, que nuestro autor se atuvo servil
mente al patrón clásico. Su mirada sagaz le permitió descubrir dife
rencias entre el latín y el español. Así, por ejemplo, señala que "de
clinación del nombre no tiene la lengua castellana salvo del número
de uno al número de muchos"; así, también, declara que el latín
tiene tres voces (activa, verbo impersonal, pasiva), mientras que el
español sólo tiene la activa. Además reconoce diez partes de la ora
ción en lugar de las ocho que por lo común se distinguían en el
griego y latín: "Nosotros, con los griegos, no distinguiremos la interjecion del adverbio, e añadiremos con el articulo el gerundio, el cual
no tienen los griegos, e el nombre participal infinito, el cual no tienen
los griegos ni latinos. Assi que serán por todas, diez partes de la
oración en el castellano: nombre, pronombre, articulo, verbo, parti
cipio, gerundio, nombre participial infinito, preposición, adverbio,
conjunción" (8).

Principales influencias

Es cierto que en muchos aspectos donde Nebrija vislumbró dife
rencias entre el latín y el español —se me ocurre ahora lo referente
a los casos—, forzó el sentido de la interpretación para ajustar las
gramáticas de amibas lenguas. Pero quizá lo movió a ello su decla
rado propósito preliminar de colocar un puente para llegar a la gra
mática latina; y quizá, asimismo, complacía en ese ajustar un oculto
y legítimo orgullo nacional: la conformidad suponía ensalzamiento y
dignificación del castellano, ya que el criterio imperante veía en el
latín un dechado de suma perfección (9). Es lástima, sin embargo,
que nuestro preceptista limitara su estudio a la metódica; con esto la
gramática perdió el hálito vital de la primera exegética literaria donde
tuvo su germen, y que conserva aún en el autor de las Instituciones,
según señala Alfonso Reyes.

El primer ensayo de codificación gramatical de un idioma ro
mance no pedía, necesariamente, desasirse por completo de la tra
dición clásica. En ésta se inspiró Nebrija y en ella fundó su obra.
Quintiliano y Donato, sobre todo, le suministraron divisiones, catego
rías y nombres. En cuanto a Aristóteles, aunque citado más de una
vez por nuestro autor, poca influencia ejerció en su espíritu.
En Quintiliano apoya la división de la gramática en dos partes:
metódica o doctrinal, que contiene los preceptos y reglas del arte,
e histórica o declaradora, que explica a los poetas y a otros autores
en cuyos modelos debemos inspirarnos. Dentro de la primera, única
de que se ocupa, establece Nebrija la división tradicional que llega
hasta hoy: Ortografía, Prosodia, Etimología (en el sentido de lo que
luego se denominó Morfología, y también, con menos propiedad,
Analogía) y Sintaxis. Además comprende la obra una quinta parte,
que responde en especial a uno de los propósitos ya apuntados: "De
las introduciones de la lengua castellana para los que de extraña
lengua querrán deprender".
A Donato sigue de cerca en las definiciones de las partes de la
oración. Compárense, por ejemplo, las del nombre: "es una de las
diez partes de la oración, que se declina por casos, sin tiempos, e
significa cuerpo o cosa" (Nebrija); "es una parte de la. oración que
tiene caso, que significa un cuerpo o una cosa en particular o en
común" (Donato); las del adverbio: "es una de las diez partes d,e la
oración, la cual añadida al verbo hinche, o mengua, o muda la. sig
nificación de aquel, como diziendo bien lee, mal lee, no lee..." (Ne
brija) ; "es una parte de la oración que, agregada al verbo, completa,
muda o disminuye su significación, como jan faciam (ya haré), o

Método y teoría
La Edad Media, que había tenido en Aristóteles el maestro su
premo, subordinó la lógica y la gramática a la metafísica. Causa de
ello, sin duda, fue el tratado de Porfirio sobre Las Categorías,
que, como señala Bertrand Russell, llevó a interpretar el Organón
demasiado metafísicamente. La escolástica puso todo su empeño en
acomodar el lenguaje a la teoría de los universales y de las categorías

(7) Ramón Menénbez Pidal, "El Lenguaje del Siglo XVI", en Los Romances de
América y otros estudios, págs. 137-187; Buenos Aires, 1939.

(8)Ed. cit., pág. 99. Llama Nebrija nombre participial infinito al participio inva
riable que con el verbo haber forma los tiempos compuestos de nuestra conjugación.
(9)Observa Erasmo Bu ceta (Homenaje a Menéndez Pidal, t.l, págs. 85-108) que
el buscar la conformidad entre los romances y el latín se halla ligado estrechamente a
factores políticos. España, que aspira a ser la heredera del viejo Imperio Romano, busca
en la lengua un elemento más para fundar su pretensión. Garcilaso de la Vega padre,
embajador de los Reyes Católicos ante Alejandro VI, hace el primer alegato en favor
del español basado en la semajanza con el latín (1498), en extraña justa en la que in
tervenía el embajador del rey de Francia, cuyas pretensiones imperialistas chocaban ya
con las de España.

— 90 —

— 91 —

�— 16 —

vi. UBqnjoqj 8Bisi[Bij3duii sauoisna^aid 881(113 'cpuci^ ap Xaj jap jopufecpua [3 biuoajs)
-ai anb E| na eisnf eubjix^ ua '(86t"I) U!'R[ Ia UOJ EzuEfenias b( ua opcsBq louedsa jap
jOABj a oicÍ3[n jouiíJrt jo aoeq 'j^ ojpuBfo^y bjub so.ii^oib^ sa^a^ so[ ap JopcrRquis
'ajped BSaA. bj ap oss|pje^) 'uoisuaiajd ns jepunj BJBd seta oiaama^a an BnSaaf 6[ ua
e^snq ^ooemo^ oíaadm^ ofaiA ^p Biapajaq B| jas e ejidSB anb (eueds^ 'soDi^ifod sajO}3Bjf
e ajuaoim^a-usa op^^t} Bn&amp;q as ujiej ^a ^ saauBmoJ so¡ ajiua pBptmjo^ao^ b¡ jeasnq ^a
anb (80I-S8 •s3?&lt;1 '!" 'PPld *3pu3U3p¡ o atnuawojj) viaoíig oksvh^ BAjasqo (^)
•uoiaBSnfuoa BJjsenu ap eoisandmo^ sodmati oj Bnuo| ^3qvq oqjtaA ¡a nos anb
-BAUt oidpiUBd jb otmi/ut imdiotuod ajqwou Bfijqaj^ buie^^ •(,(, -íBd '-jio 'P3 (g)
sbj ap ^ sajBSjaAiun soj ap Bijoai bj b afBn^uo^ p
n^ ouadtna ns opo^ osnd BOiiscjoosa b^^ •gjuatnBoisijBjaní
nonv^ho P •rajajdjajm b oa8[[ 'Hassn^ puBj^jag BjBuas ouiod 'anb
'svmooaxv[) svt; a^qos oijijjo^ ap opeiej) p anj 'Bpnp uis 'ojp
ap ssnB[) •BDisijBjam b^ b B^uBuiBaá B[ j B^iS^j B[ ouipjoqns
-ns ojjsaein p sapjpjsijy ua opiuoj ejqe^ anb 'stpaj^ p^pg

osnojiy B[Buas unSas
i sbj ap jo^nB p ua utiB baj3suoo anb Á 'uanwaS ns Anj
apuop BiJBjaji^ B3i)a^axa Baomi.id b^ ap ^bjia oji^Bq p oipjad botjbuibjiS
b[ oisa uod ivoipptaw b^ b oipnjsg ns bje^uuij Bjsijdao^ad ojjsanu anb
'oSjBqtoa uis 'Bmi^se^ s^ • (g) nopoajjad Binns ap opsq^ap un
p na BjaA ainBjadmi oijaji^a p anb bá 'onBjpjsB^ pp u
^ o^n3iuiBZ[Bua Biuodns pBpnnjojuoD B[ ¡^buoiobu o[[n^^o oiuijjáo[ Á
oj^nao un jBjsnfB asa ua BjDB^duioa 'ouisiuiisb 'Bzmb Á íbuubj BDt^Bni
-Bjá B[ b JB8a[^ BJBd aiuond un jboo[od ap jBmuiipjd o;tsodoj:d opB.i
-Bpap ns ojp b oiaoui oj Bzmb oja^ 'SBn^uaj SBqpiB ap sbdijbuibjS
sbj jBjsnfs BJBd uoioBjajdjajuí b^ ap opiiuas p 9zjoj '—sosbo soj b
a^uajajaJí oj BJoqB ajjn^o aui as— jousdsa ja A ujibj ja ajjaa sbiou^j

p

'6E6I
t&lt;rj no ',JAX I3!S PP

— 06 —
!¿8I"¿SI
(¿)

o '(aiBq b^) tí/Bi^/ uví ouioo 'uppB^TjiuSis ns a^nuiuigip o Bpnra
'Bjajauíoo 'oqjaA jb Bp^SajSB 'anb u9idbjo bj ap ajj^d Bun sa,, í (Bfuq
•8M) u'''"1 ou '301 lDtu 'aal wa?9 pnaizip onioo 'janbB ap uoidbdijiu
-Sis bj Bpnm o 'BnSuaui o 'aq^utq oqiaA jb BpipBUB jBnD bj 'uop^jo
bj ap sajjBd zaip sbj ap Bun sa,, roiqjaApB jap sbj í (oíbuoq) &lt;tunraoa
ua o jBjnDij-red ua bsod Bun o odjano un BaijinSis anb 'osbo auatj
anb u9pBJO bj ap ai;red un sa,, í (BÍijqa^f) mbsoo o odjano boijiuSis
a 'sodraaij uis 'sosbo Jod Buijoap as anb 'uopBJO bj ap sajJBd zaip
sbj ap Bun sa,, :ajquiou jap sbj 'ojduiafa jod 'asuaJBdrao^ -uopBJo
bj ap sajjBd sbj ap sauopiuipp sbj ua BOJao ap anSis ojbuoq y
*Kjapuajdap usjjanb BnSuaj
BUBjjxa ap anb soj BJBd BUBjjaiSBO BnSuaj bj ap sauoionpo.ijuí sbj
aQ,, :sopciundB vÁ. sojisodoad soj ap oun b j^padsa ua apuodsaj anb
'ajjBd Bjumb Bun Bjqo bj apuaadtnoo sBinapy •sixvtui^ Á (otSo^nuy
'pBpaidojd sonara uoo 'naiquiBí Á 'vi3ojofuoj\[ puiuxouap as oSanj
anb oj ap opijuas ja ua) viSojowit^ 'mposouj 'mfvuSouO :^íoq bjsbi[
Bajj anb jBuopipBJj u9isiAip bj Bfuqa^f aoajqsisa '^dnoo as anb ap
Boiun 'Bjauíud bj ap oajuaQ 'souJBJídsui somaqap sojapoui so^no ua
saao^nB sojio b á s^jaod soj b Boijdxa anb 'njopvuopap o votjpfst^ a
'ajjB jap SBj^aj A sojdaoajd soj auaiiuoo anb 'jnwi^toop o votppjaui
:sajjB¿ sop ua boubiubjS bj ap u^isiAip bj BAodB ouBijijum^ ug
•njijjdsa ns ua opjafa Bpu^njjuí Bood 'JojnB ojjsanu jod zaA
Bun ap SBiu opBip anbuns 'sapjojsijy b oju^no ug 'sajqmou A sbu
-oSa^BO 'sauoisiAip uoJBjjsiuirans aj 'opoj ajqos 'ojbuoq A ouBijijum^)
•Bjqo ns opunj Bjp ua A Bfoqa^ ojídsui as Bisa ug 'boisbjo uoioip
-bjj bj ap oiajdmoa jod asjiSBsap 'ajuatneiJBsaoau 'Bjpod ou aauBia
-oj Braoipi un ap jboijbuibj8 uopBoijrpoo ap oÁBSua jamijd jg

smouanjfut

-ajtp ojqumjsiA BÍijqa^ apuop soiaadsB soqonra ua anb ojjap sg;

'(L) ojjijqnosap BJBd
Biq^q as ou unB anbunB 'opunj^ OAan^^ jap Bjaap BzuBjad

•a^jBnuijuoa unB Bjjpod sapniíjiuns ap uopejaui
-nua ^^; ^(oiBueQ) tl(ajBq oaod) wviovf wruvd '(aaBij ou) wvjovf uou

•MJaduiojjo3 BiauBJouSí jod Bpand as ou
osn ouisaui ja anb,, uapuaijap 'opBziJojnB osn jap sopiSoo 'sojdaoaad
sng -Bjafasuoo X BinS ouioa 'opo^ ajqos '•A 'ijoijajsod b uaiq sbui Bjqo
boijbuibjS bj Bfuqa^f bjbj -Buijdpsip Bqoíp b pBpijBuij jbj a^nqijjB
aj as anb 'ouispiSoj jap ^puanjjuí jod A 'oSanj soui^a uníias 'ajuara
-BjpjBj sg -BUjajEra Bn^uaj bj ap ooijosjd oiuiraop ja JiJtnbpB BJBd
ajqipupsajdrai sas Bjsa anb jBSuad aoajBd ojuauíom un^uiu ug "bou
-buibjS bj auai^ ojsj^ijod aj^snji ja BJBd anb 3oubojb ja 'BaauBin B}jap
ua 'bíij A oai^boijiu^is a^nauuBjnoiiJBd sa ttosn ja jod japuajdap bj v
souiu apsap uauaiA ou is,, asa anb asaAjasqQ *uBjqo ira Bjsa jod jsqes
buib sera BjnBjpod 'osn jod japuajdap bj b souiu apsap uauaiA ou is,,
sajsno soj 'BnSuaj ns ap pBpisaaau A BUBdsg uoo o^bji unSjB uauau
anb sojio soj sopo^ b BJiAjae uaiqraB) anb B^ijqa^ oSanj Báa^Sy

'(8) unoiounfuo3
'oxqjaApB 'uoiatsodajd 'o^mijuí jeidpiiJBd aiqniou 'otpunaaS 'oidp
-HJBd 'oqjaA 'ojnoijjB 'ajqmouojd 'ajquiou :oubjj3^8B3 ja ua uoia^ao
bj ap 8ajJBd zaip 'sBpoj jod UBaas anb issy ^souijej iu soSaioS soj
uauap ou jBn^ ja 'o^iuijui jBdppisd ajqmou ja a 'soSawS soj uauaxj ou
jsno ja 'oipunjaS ja ojnaijJB ja uoo somajipsuB a 'oxqjaApB jap uopaf
-jajuí bj souiajinSujisip ou 'soSaijS soj uoo 'sojjoso^;,, :ujjbj á o^aijá
ja ua UBjnSuiisip as unuioa oj Jod anb oqoo sbj ap JBSnj ua uop
-bjo bj ap sa^jBd zaip aoouooaa SBiuapy -baijob bj auarj ojos j
ja anb SBjjuaiui '(BAisBd 'jBuosjadrai oqjaA 'baijob) saaoA saj^
ujíbj ja anb BJBjoap 'uaiquiBí 'jsb íttsoqanui ap ojamnu jb oun ap
ojauínu jap oajbs bubjj3^sb3 BnSuaj bj auaij ou ajquion jap
-ap,, anb BjBuas 'ojduiafa jod 'isy -jouBdsa ja Á ujjbj ja aj^u
-ajtp Jiiqnasap o^iuuad aj zb^bs BpBjiui ng 'ODiSBja uojjBd jb a^uaiu
-jiA^as OAnjB as ao^nB oajsanu anb 'oSjBqraa uis 'asuaid as o^^

�aristotélicas. Esto originó muchas malas gramáticas y muchas malas
metafísicas. Puede ser, como señala el citado filósofo inglés, que con
el suficiente cuidado las diferencias metafísicas puedan tener cierta
relación con las diferencias sintácticas; "pero si es así, será sólo por
un largo proceso que comprende, incidentalmente, la creación de un
lenguaje filosófico artificial". Y, claro está, este lenguaje en muy
poco se parecerá a una lengua natural.
Empeñada en tales intentos, la gramática escolástica se sirvió
lógica y fundamentalmente de la deducción. Construyó sistemas
más o menos atrayentes, pero se privó de nuevos conocimientos que
sólo podían aportarle la observación y la inducción.
Nebrija, al incorporarse, según vimos, a la corriente de la mejor
tradición latina, se aparta de la actitud escolástica. Y si bien por un
lado paga tributo a la autoridad de los viejos libros, por otro aprende
a escrutar la realidad del idioma y a cimentar su trabajo en prin
cipios científicos. Él opera sobre un material inexplorado y ello lo
obliga de continuo a tener delante ese material. La realidad idiomática se le ofrece virgen para el descubrimiento, y nada de insólito,
pues, que éste lo atraiga más que los sistemas. Faltará en su obra —y
yo pienso que no es de lamentar—: la anhelada simetría que bus
caron los escolásticos, pero se palpará siempre la aguda observación
de los hechos, que es el elemento esencial para el valor y la perdu
rabilidad de un libro de los de su clase.
Consecuencia de la precitada postura es que nuestro gramático
no se atenga a un criterio unitario para clasificar las partes de la
oración. Unas veces se basa en la forma, como ocurre en el verbo:
"se declina por modos e tiempos, sin casos" (10) ; otras, en la función,
como en el adverbio: "añadida al verbo hinche, o mengua, o muda
la significación de aquel" (11); casos hay, en fin, en que se funda en
la forma y significación, según se ve en la definición del sustantivo:
'^se declina por casos, sin tiempos, e significa cuerpo o cosa" (12).
Si en el capítulo correspondiente al artículo formula un punto
de vista unitario, al decir que "la diversidad de las partes de la
oración no está sino en la diversidad de las maneras de significar",
tal concepto no tiene en su obra ulterior desarrollo. Es un asomo
sin trascendencia de las ideas filosófico-gramaticales del Estagirita o
de algún gramático escolástico. El deseo de enfrentarse directamente
con el idioma, sin dejarse arrastrar por un desmedido afán de sis
tematización, y asirlo no importa en qué dirección, pero asirlo en
toda su compleja realidad, le hizo al ilustre nebrisense traicionar la
lógica, pero le permitió dar los elementos suficientes para distinguir
las diversas partes de la oración y penetrar en su naturaleza. ^
¿Que no todas sus conclusiones sobre tan debatido punto sean
hoy aceptadas como verdaderas? ¿Que juzguemos, por ejemplo, ina
decuado el incluir las interjecciones entre los adverbios? De acuerdo.

Pero, ¿cuánto camino no se habría ahorrado en el conocimiento
de la estructura de la lengua de haber seguido las direcciones
que él imprimió a su estudio? Después de más de tres siglos
de tanteos, de marchas y contramarchas, Andrés Bello, el ini
ciador de la gramática moderna, vuelve a adoptar, para distinguir las
partes de la oración, una positura que, si no igual, es muy semejante
a la de Nebrija. También en Bello hay un apartamiento involun
tario de su punto de vista inicial; apartamiento que, como veremos
luego, contribuye eficazmente a una más cabal comprensión de los
elementos idiomáticos. Creo que una estricta valoración de Nebrija
exige que se le considere no sólo en relación con el pasado, como
iniciador de la gramática romance y renovador de los estudios lin
güísticos, sino también en relación con el futuro, con sus continua
dores. Entonces se comprenderá que no es únicamente su prioridad
en el tiempo lo que lo hace acreedor a nuestra consideración.
Hay otros varios aspectos de la doctrina gramatical en los cuales,
después de mucho andar, se vuelve asimismo hoy a la interpretación
de Nebrija. Así en el concepto de artículo, que él define como par
tículas "que añadimos al nombre para demostrar de que genero
es" (13). Definición que está muy próxima a la dada actualmente
por lingüistas de la autoridad de Amado Alonso y Pedro Henríquez
Ureña, quienes desechan, por insuficiente o inoportuna, la basada
en la idea de determinación que acogieron nuestros gramáticos de

ios ^iglos XVIII y XIX (14).
También la noción de género del nombre posee en el nebrisense
visos de modernidad. Aunque en la definición parece apuntar la idea
antropomórfica y llega a confundir género con sexo, en el desarrollo
se basa en un criterio puramente formal: distingue el género de los
nombres por el artículo que requieren (15). Dicho criterio fue aban
donado posteriormente, sobre todo durante el romanticismo en que
cobró auge la interpretación antropomórfica, pero lo retoman luego,
en esencia, Andrés Bello y los mejores gramáticos modernos al fundar
la distinción genérica en la concordancia con el adjetivo.
Observa D. Américo Castro que las denominaciones que utiliza
Nebrija para los tiempos del verbo ("presente, pasado no acabado,
pasado acabado, pasado más que acabado, venidero") son más vivas
que las actuales, y se percibe en ellas la intención de llegar a la in
teligencia del lector. Intención, añadamos, que parece estar siempre
presente en él como reacción ante cierta enseñanza dogmática y
memorística.
Desde luego, sería absurdo pretender que, después de 450 años,
la obra de Nebrija mantuviera en todos sus puntos una vigencia
actual. Hay muchos aspectos de su doctrina que han sido superados
y que hoy resultan insuficientes o equivocados. El concepto de acci
dente gramatical, por ejemplo, tiene en él gran latitud e imprecisión:
(13)Pág. 130.
(14)A. Alonso y P. Henríquez Ureña, Gramática Castellana, 1. y 2.
Buenos Aires, 1938-39.
(15)Véase pág. 119.

(10)Ed. cit., pág. 133.
(11)Pág. 151.
(12)Pág. 101.
— 92 —

— 93 —

cursos;

�— 6—
•611 •?&lt;! B?A (St)
"6S-8E6I 'S8J¡V
zanftjBu^jj -¿ i osuoiy 'V (I)
•0I *?d (1)

mijoumu*) '

: upispa jdmi s pnji^Bj ubj js a^ sus!} 'ojdinsfs jod 'jb^ijbuibjS ajuap
ap ojdaauoo j^ 'sopBaoAinbs o s^juspijnsui us^jnssj jíoq snb X
opie UBq snb BuiJjoop ns ap soiaadsB soq^nuí a"b jj "pni^e
iA Bun sojund ns sopo} ua BjsiAnjuEui Bfijqa^f ap Bjqo bj
'soub Q5^ ap sandsap 'anb Japu3)3jd opjnsqB bijss 'oSanj apsag
•Boijsjjouiain
^ BoijBiuSop bzubu3Sus BjJsp sjub uppaBa^ ouiod ja ua ajuosaad
3jdni3is jb^ss 333JBd snb 'souiBpBUB 'uppua^uj -jojaaj jap BiouaSip^
-oí bj b jbSsjj ap uppusiui bj sBjja na sqpjad 38 Á 'sajBnjaB sbj anb
SBAIA SBIU 008 (ttOJ3piU3A 'opBqBOB 3nb 8BUI OpBSBd 'opBqBSB OpBSBd
'opBqB3B ou opessd '^jusssjd,,) oqjaA jsp soduisp soj BJBd Bfijqs^
Bzijpn anb sauoioBuuuouap sb^ snb ojjsb^) o^ijaray -q BAjasqQ
•OAi^afpe ^a uoo BisnBpjo^ao^ B| u^ Bjuauaá uoiauíjsip b|
jBpnnj ^ soujapoui sooijbiubjS saaofara so[ jí o^[ag sajpuy 'Biauass na
'o^an{ UBniojsj o[ oaad 'B3ijJomodoj}UB n9pBjajdjaiut b[ aSne ojqos
snb ua ouispijuBuioi p ajiíBjnp opoj aaqos 'ajuaxnjoijsjsod opBuop
-uBqB anj oií^iuo oqiQ ' (\) uaj^inbsj anb o^naijjB [3 jod sajqtnon
soj ap oaauag p anSuijsip :^uuoj ajuaiucand oijajoo un ns sssq as
o[jojJBsap ja ua 'oxas uod ojauaS Jipunjuoa b bS^jj A. BaijJoinodoj^uB
Bapi b^ jEjundB aaai^d nopraijap bj na anbuny •pBpiujapora ap sosia
asuasijqau ja us aasod ajquiou jap o.iauaS sp uoraou bj uaxqraB^

•(^T) XIX A IIIAX 8oIáí^ SOT
ap eoDijBraBjS goajsanu uoxaiSoae snb noi3Bnini.iaqap ap Bapi bj na
BpBSBq bj 'Bunjjodom o a^uapijnsui jod 'uBqaasap sauainb 'bubjq
zanbjjuajj oapa^ jÍ osuojy opBiny ap pBpiJojns bj ap SBjsinSuij Jod
ajuaiuy^njoB BpBp bj b Bintxojd Anuí Bjsa anb npiDiuxjsQ '(\) tt83
ojeauo^ anb ap jBJjsoniap BJBd ajqinou jb eomipBUB ^nb^, SBjnai^.
-j^d onioa anijap ja anb 'ojn^jiJB ap oida^uo^ js ua jsy •Bfijq3\[ ap
uopB^ajdaajuí bj b Xoq oiusiuiisb 3AjanA as 'JBpuB oq^nuí ap sanusop
'sajBna soj na jBaijBiuBj^ BuiJjoop bj ap so^aadsB soijba sojjo jÍbjj
-upiaBjapisuoa Bjjsanu b jopaaiaB aasq oj snb oj odmai) ja ua
d ns aiuarasamn ea ou anb B^apuajdiuoa ae aauojug -sajop
-Bnuijuoa sns uo^ 'o^njnj ja uoa uopBjai ua uaiqiuB} oms 'so^ijsinS
-nij soipnjsa boj ap jopBAoaaj Á aouBiuoj boijbuibjS bj ^p jopBiaiui
ouioa 'opBSBd js uoo uppBj3j us ojos ou ajapi9uoo 3j as snb sSixs
Bfuqs^j sp uopBJojBA B^3u)ss Bun snb osj[) "soaijBinoipi so^uaiuap
soj ap u9jBuaaduioo jBq^a sbui Bon b ajuauízBoija a^nqijjuoa 'oSanj
soutajsA ouioa 'snb ojuaiiuBjjBdB íjbi^tut b^sia sp ojund ns sp oijbj
-unjoAui o^uaiiuBjJBdB un jÍBq ojjsg us usiquiBj^ -Bfuqs^^ sp bj b
a^usfauías ^nuí ss 'j^nSí ou is 'snb B-mjisod ^un 'uoi3bjo bj ap sajjBd
sbj Jináui^sip BJBd 'jtBjdopB b aAjsnA 'Buaapoui boiibuibjS bj ap jopBp
•raí ja 'ojjsg s^jpuy 'SBqaJBraBjjuoa A SBqsjBta sp 'so^juBj sp
sojSis 83jj sp sbui sp sandssQ ¿oipnjss ns b pimudiui js snb
sauopaaatp sbj opinSos jsqsq sp Biiáuaj bj sp Bjnjonjisa bj ap
oiuauuioouoo ja us opBJioqB Bijqeq as ou ouiuiBa ojUBna?

•íi •*

•tot -?d (zi)
•ISt sVd (II)
••! pa (oí)

•opjanaB sq ¿soiqjSApB soj sjius ssuopssfjaíui sbj Jtnjsm p opBnaap
-bui 'ojdraafa jod 'souianSznf sn^)? ¿8BJt3pBpj3A oraoo SBpBjdsaB ^oq
usas oiund opp^qsp ubj sjqos sauoisnpuoa sns SBpoj on ^n)?
•BzsjBjnjBU ns ua iBJiauad A uppBao bj sp ssjjred sBSJSAip sbj
jin^u^sip BJBd sajuaptjns soiusuiaja soj JBp oijiuwad aj ojad 'b^iSoj
bj jbuoioibj^ asnasijqau sjjsnjx jb oziq aj 'pBpijsaj BfajdinoD ns spo^
us ojjtsb ojad 'uop^ajip anb ua Bjjodrat on ojjisb A 'uopBzijBtnai
-sis ap ubjb opipainsap un jod jbjjsbjjb asjsfap uis 'Buioipi ja uoa
ajuaniBi^aJip asjBiusjjua ap oasap j^ 'oaiíSEjo^sa oouBtnBj^ unSjB sp
O BlIJlSBJSg J3p 8SJB3IJBUIBjS-OaiJ9SOJIJ SBSpi SBJ 3p BpUSpUa38BJJ UIS
omosB un s^ -ojjojJBsap lowajjn Bjqo ne ua suan ou ojdaauoa jbj
'ttJB3ijiuSis ap SBjauBui sbj ap p^pisjaAip bj ua ouis Bjsa on nopBJo
bj ap sajjBd sbj ap p^pisjaAip bj,, anb jpsp jb 'oiJBjiun bjsta ap
ojnnd un Bjnnuoj ojnaijjB jb ajnaipuodsajjoa ojnjrdBa ja ua ig
•(Zl) kbso3 o odj^na bdijihSis s 'sodniaii uis 'sosb^ jod Burj^ap as.,
:oAi^nBjsns jap uppimjap bj na sa as unSas 'uppBsijiuSis A bumoj bj
us spunj ss snb ns 'mj ua '^Bq 8O8B3 ¡ (n) pn^ ^P uopBsijiuSis bj
Bpnni o 'BnSuaní o 'aqanxq oqjaA jb BpipBUB,, toiqjaApB ja ua ouiod
'uopunj bj us 'sbijo í (oí) t4sosBa uis 'sodmsii s sopoui jod Buijasp ss,,
:oqj3A J3 us sjjnao ouioa 'buijoj bj us BSBq ss ss^sa sbuq "uopEao
BJ 3p 63JJBd SBJ JB3IJISBJ3 BJBd OIJBJIUTl 0IJS^IJ3 un B BUSJB SS OU
osubuibjS ojjssnu snb ss Bjnjsod BpBjpajd bj ap spuan^asuo;^
•asBjo ns sp soj sp ojqij un sp p^ptjiqBJ
-npjad bj A jojba ja BJBd jBpuasa o^uamap ja sa anb 'soqaaq soj ap
uppBAiasqo BpnB bj ajdiuois BJBdjBd ss oasd 'soaijSBjoasa soj uojb^
-snq snb bijjsuiis BpsjsquB bj —jB^uaniBj ap sa ou anb osuaid oX
X— Bjqo ns ua bjbjjb^; -SBrasisis soj snb sbui bSibjjb oj sjss snb 'ssnd
'ojijosni sp BpBU jÍ 'ojusiraijqnasap ja BJBd usSjia aoaajo aj as Baij
-BUIOtpl pBpiJB3J B^J 'JEMSIBUI SSS S^UBJSp JSUS) B OnUI^UOS Sp BSljqO
oj ojja A opBJOjdxaní jbijsibiu un ajqos BJsdo j^ -sooijjiuaio soidp
-uijd na oÍBqBJi ns jciuamp b A Bmoipi jsp pBpijBSJ bj JBjruosa b
apuajdB oi)o jod 'sojqij sofaiA soj ap p^pijoniB bj b o^nqiJj BBd op^j
un jod usiq rs j^ -BapsBjoass pniíj^B bj sp BjjBds ss 'buubj uppipBjj
jofaui bj ap ajuajjjoo bj b 'soiuia unSas 'asjBJodJoaui jb 'Bfiaqa^f
•nppanpni bj A nopBAiasqo bj sjJB^jods u^ipod ojos
snb sojuaiiniaouoo soAanu ap pAud as ojad 'ss^usa'bjib souaui o sbui
sBraa^sis pjínjjsno^ 'nppanpsp bj sp ajuamjBjnauíBpunj jÍ b^iSoj
OIAJI8 3S B3I}8BJO383 B0IlBUIB.l3 BJ 'SO^US}UI 8SJB^ U3 BpBliadlU^
•jBjn^Bu Bn^usj snn b BJ333Jsd as oood
jínin ua sfBnSnsj ajsa 'Bjsa ojbj^ '_^_ ^^BptjijJB oaijpsojij afsnSuaj
an ap uppsajs bj 'a^naurjBiusppni 'spusjdnios anb osaaoad o^jbj un
JOd OJOS BJ38 'ISB SS 18 OJsd,, i 8B3IJ3B^UIS 8BpU3J3Jip SBJ UOO UppBJ3J
B^jap janai uBpand sBaisijBjara SBi^nsJsjip sbj opspma s^nspijns jo
uoo snb 'ssjShi ojosojij opsjp js bjbuss oraoo 'jss apan^ •SB3isjjBj3ra
sbjboi SBipnuí A sboijbuibjS sbjbiu SBqonuí oui^ijo ojs^

�si por género entiende en el nombre lo que acabamos de ver, en el
verbo toma por tal "aquello por que se distingue el verbo activo del
absoluto" (16). Tampoco nos satisfacen actualmente su definición de
sílaba, su noción de pronombre y varios otros puntos que sería ocioso
enumerar. Incompleto nos resulta su estudio de la sintaxis, donde
sólo trata los casos más generales de la concordancia y construcción.
No aborda para nada el examen de la subordinación, y el de la
coordinación, con sus problemas, apenas lo roza. ¿Supone ello men
gua de su gloria? De ninguna manera. En tan ardua empresa, nadie
—me atrevo a afirmar— podría haber hecho más. Per otra parte,
si él tuvo cabal conciencia de sus merecimientos, también la tuvo
de sus posibilidades: "io quise echar la primera piedra, e hazer en
nuestra lengua lo que Zenodoto en la griega e Crates en la latina;
los cuales, aunque fueron vencidos de los que después dellos escri
^ieron, a lo menos fue aquella su gloria, e sera nuestra, que fuemos
los primeros inventores de obra tan necesaria" (17).
A los valores intrínsecos ya apuntados, la Gramática de
Nebrija une otro no por cierto menos digno de interés: el docu
mental. En ella se encuentran, según señala Cuervo, los primeros
datos positivos sobre ortografía y pronunciación castellanas (18). Nue
ve capítulos del libro están destinados al estudio de las letras y de
su pronunciación. Sostiene Nebrija que "assi tenemos de escrivir
como pronunciamos, e pronunciar como escrivimos". Y es, precisa
mente, este buscar el ajuste entre pronunciación y escritura lo que
lo lleva a detenerse con especial cuidado en las descripciones de los
sonidos; descripciones que, si bien carecen de la precisión científica
que la fonética les lia dado hoy, son particularmente expresivas, y
constituyen inestimable fuente para conocer el habla de la época.

Su criterio de la corrección
El ideal de lengua que, teóricamente, toma como normativo
nuestro primer preceptista es el más recomendable. Al definir la gra
mática declaradora dice: "expone e declara los poetas e otros autores
por cnia senté jangá avernos de hablar" (19). La lengua de la litera
tura, pues, es el dechado en que debe apoyarse la corrección idiomática. Tal orientación supone no sólo dignificación y encumbramiento
del punto de mira, sino también armonización en el conflicto que las
variedades regionales planteaban entonces con particular intensidad
en la Península: implica subordinación dé los particularimos localistas
a superiores motivos estéticos.{

de poseer la fuerza normativa que adquirió posteriormente, no puede
extrañar que alguna vez Nebrija se apoye en el uso cortesano, digni
ficado por el secular prestigio de Toledo, y que otras se deje llevar
por la influencia de su solar natal, Andalucía (20). El más alto ideal
de la lengua, atisbado por Nebrija y definido en 1515 por Francisco
López de Villalobos ("en todas las naciones del mundo la habla del
arte es la mejor de todas"), sólo será elaborado con precisión y de
fendido con firmeza tiempo después por el sevillano Fernando de
Herrera (21).
Alguna vez, y para legitimar ciertos cambios ortográficos que
juzga convenientes (siempre moderados, es cierto, porque piensa que
"en aquello que es como lei consentida por todos, es cosa dura hazer
novedad"), Nebrija exhorta indirectamente a la Reina a que los
prohije: "hasta que entrevenga la autoridad de vuestra Alteza, o el
consentimiento de aquellos que pueden hazer uso, escrivamos aquellas
pronunciaciones para las cuales no tenemos figuras de letras en la
manera que diximos en el capitulo sexto, presuponiendo que adulte
ramos la fuerza dellas" (22). Al lado, pues, del uso autorizado, otro
elementos rector: el Soberano. Criterio éste que quizá desconcierte al
lector contemporáneo, pero que nada de inaudito tiene en una época
en que el monarca lo era todo. Se recurre a él como suprema autoridad
coordinadora, atribuyéndole una facultad muy semejante a la que pos
teriormente tuvieron las Academias.
Creo, asimismo, que es digno de notar cómo en las palabras pre
cedentes se revela otra actitud esencial de Nebrija frente a su pro
fesión de gramático: no obstante su reconocida autoridad, se siente
respetuoso del uso y se resiste a modificarlo por sí solo. A sus ojos,
y esto asoma insistentemente en la obra, la misión fundamental del
gramático se reduce a registrar el uso lingüístico y orientar el gusto
hacia aquellas formas de mayor dignidad. Lástima que después mu
chos de sus seguidores olvidaran tan ejemplar actitud, para pretender
erigirse en hacedores de la lengua, con lo cual sólo consiguieron
hundir la Gramática en hondo desprestigio.
También en alguna oportunidad, y siguiendo a Quintiliano,
nuestro preceptista recurre a la lógica para fundar las normas de lo
correcto. Declara que entre ciertas partes de la oración existe un orden
casi natural y muy conforme a la razón que exige que las cosas que
por su naturaleza son primeras y de mayor dignidad se antepongan
a las secundarias y menos dignas; diremos, por tanto, "el cielo y la
tierra", y no al revés. Condena la alteración del orden, para él
natural, de las personas, que en el uso impuso la cortesía; en lugar
de "el rei, e tu e io venimos", preceptúa: "io, e tu e el rei...". Igual-

Claro está que en una época en que la literatura se hallaba lejos
(16)Pág. 134.
(17)Pág. 7.
(18)Rufino J. Cuervo, "Disquisiciones sobre Antigua Ortografía y Pronunciación
Castellanas", en Revue Hispunique, t. II, 1895; incluido en Disquisiciones sobre Filología
Castellana^ Buenos Aires, 1948.
(19)Pág. 13.

(20)Así, en la pág. 104 se lee: "El nombre substantivo es aquel con que se aiunta
un artículo, como "el ombre", "la muger", "lo bueno"; a lo más dos, como "el infante",
"la infante", segund el uso cortesano". Acerca de la influencia andaluza véase el trabajo
ya citado de R. Menéndez Pidal.
(21)Sobre esta cuestión puede consultarse el penetrante y erudito estudio de Amado
Alonso, Castellano, Español, Idioma Nacional, especialmente págs. 80-94; Buenos Aires,
1938.
(22)Pág. 53.

— 94 —

— 95 —

�— S6 —
•S -*?d (ZZ)
•8E6I
'ajjy souang !^^'O8 'sSBd aiuatU]Bpad9a 'pntotovfj owmpj 'jounds^ 'ouojjaisD^ 'osHOiy
oavniy ap oipnisa ojipnjs i aiuBJiauad ¡a asjBijnsuoa apand uoi^san^ c)98 ajqog (jj)
ofaqB^) |a 39B3A sznjspuB Bpuan^^uí ^\ ap B^ja^y 'ítouosaiuo^ osn ja pungas 'c(a)uBjai vc\n
'^ajuBjuj \an ouioj 'sop sbui o[ b í^ouanq oj,, '14Ja8nui B[,, 'tíajqrao ja,, omoa 'O[noi]jB un
Biunie as anb no^ ¡anbB sa OAiiusisqns ajqmou j^,, :aa[ as ^^\ 'Ssd b^ ua ^isy (OZ)
j ^ • *pj p s ni 9 'oí,, :Bnjdaaajd 'MsoraiuaA oí a m a 'pj jaw ap
jBnj ua ^BisaiJoa bj osnckui osn ja ua anb 'sBuoejad sbj ap 'pjnjoti
J3 BJBd 4U3pJO pp UOpBJ3JJB BJ BU3pUO[) 'S3A3J JB OU A ^^BJjaiJ
bj ^ opp pM 'ojubj jod 'soraajip ísBuSip son^ra Á SBiJ^puno^s sb[ b
HBSuoda^ue 36 pepiuáip joXbui ap ^ SBaaunad nos BzapjnjBu ns aod
^nb sBsoo sb^ anb aSixa anb uozbjc b^ b auuojuoo inra A pjnjBu isbo
uapjo un ajsixa uopsao bj ap sajjBd SB^jaia aaiua anb Bj^paQ -ojaajjoa
o[ ap ssrajoa sb^ a^punj Bjsd B3i8o{ b[ b aajnoaj Bjspdaagjd ojjsanu
'ouBi^Tjum^) b opuam^is jÍ 'pBpmnjjodo BnnSp3 ua natqniBj^
•oíSijsaídsap opnoij na BaijBtnBj^ bj Jipunif
uojarnSisuoo o^os p^na o[ noa 'Bnu3[ b^ ap sajopaaBi^ ua asji^ua
^apuajajd BJBd 'pnjpaB jBpiraafa ub^ UBJBpiA^o saJopmSos sns ap soqa
-nin sandsap anb BratjsB^ 'pBpiuSip joXbui ap sbiujoj ssjpnbB sp^ij
oisnS p jBiuauo A oaijsmSui|; oen p JBJjsiSaj b aanpaj as ootjbuibjS
pp ^juaniBpnnj uotsiui bj 'BJcqo BJ ua ajuaraajuoisisui buiosb ojsa A
'sofo sns y "ojos is jod ojjBaijxpora b ajsisaj as A osn jap osonjadsaa
ajuats as 'pepiJojnB Bppouoaaj ns aiUBjsqo ou ¡ootjbuibj^ ap uoisaj
-OJd ns b ajuajj BÍuqa^ ap jspuasa pnjijaB bjjo BpAaj as sajuopaa
-ajd SBjqBjBd sbj ua oraoa jb^ou ap ou^ip sa anb 'orasinnsB 'oaj^)
•SBiniapBDy sbj uojaiAnj a^u^iujoijoi
-sod anb bj b aiuBfaraas ^nuí pBjjnaBj Bun ajopua^nqijjB 'BJopButpjooa
pBpiJojne Braaadns oraoo ja b ajjnaa^ ag *opoj Bja oj bojbuoui ja anb na
Baoda Bnn ua auaij oupnBm ap Bp^u anb ojad 'oauBjodraajooa jtojaaj
jb ajjapuoasap ^zmb anb aisa oijaju[) 'ouBjaqog ja :jojaaj so^usraaja
ojio 'opBziJomB osn jap 'sand 'opBj jy '(^^) SBjjap Bzaanj bj soraBj
-a^jnpB anb opuamodnsajd 'ojxas ojnjidBa ja ua souirxtp anb BjauBUt
bj ua sBJ^aj ap SBjn^ij soinaua^ ou sajBna sbj BJBd sauopBpunuojd
SBjjanbB souiBAoasa 'osn aaz^q uapand anb sojjanbB ap oiuauui^uasuoa
ja o 'Bzaijy BJisanA ap pBpiJojnB bj BSuaAaajua anb b^sbij^ rafíijo^d
soj anb b Bupjj bj b ajuauíE^oaJipui Bjjoqxa Bfjjqa^j ' (típBpaAou
jazBTj Bjnp B8oa sa 'sopoj jod epnuasuoa pj oraoa sa anb ojjanbB ua,,
anb Bsuaid anbjod 'ojjap sa 'eopBjapora ajdraais) sajuatuaAuoa BSznf
anb sooijbjoOJJO sotquiBa soijap JBUiíjtÜaj BJBd A 'z^a BunSjy

H

ap opuBUJa^ ouBjjTAas ja aod sandsap odraaij Bzatn.nj uoa opipuaj
-ap A upispajd uoa opBJoqep B^38 ojos '(ttSBpoj ap jofara bj sa ajjB
jap Bjqsij bj opunuí jap sauopsu sbj SBpoi ua,,) soqojBjjiy^ ap zado^j
oospuBj^[ aod SXS^ ua opiuijap A Bfjjqa^f Jod opBqstjB 'Bn^uaj bj ap
jBapi ojjb SBiu j^ • (0^) BianjBpuy 'jbjbu jbjos ns ap Bpuanjjuí bj jod
aBAajj afap as sbj^o anb A 'opajoj^ ap oíSt^sajd jsjnaas ja jod op^aij
-raSip 'ouBsajjoo osn ja ua aXod^ as Bfijqa^j z^a butiSjb anb jb.u bjjx^
apand ou 'ajuaiujoijajgod oijmbpB anb baijbuijou Bzaanj bj jaasod ap

(61)
miojojtj ajqos sBiiopiiinbsiQ na opinpui ÍS68X 'II ' 'anbiui&gt;dsif¡ annay ua '^sbub^^i
uopoi^unuoj^ ¿ m^iSouQ cn^puy sjqos sauopismbsi^,, 'OAaa.l^ [ ONija^ (81)
•¿ -8?. d (¿I)
•ÍI •?&lt;! (91)
sofaj BqBjjeq as BaniBjajxj bj anb ua Baoda Bun ua anb Bjsa ojbj;)
•soaija^sa soaijoui sajoijadns b
sbjsijbdoj soraiJBjnoijJBd soj ap uopBuipaoqns Baijdrai ^Bjneuiuaj bj ua
pBptsuaiui jB^nopjFd uoa saauojua uBqBaiuejd sajBuoi^aj sapspaiJBA
sbj anb oiaijjuoa ja ua uopBziuouuB uaiquiB} ouis 'bjitu ap ojnnd jap
ojuairaBjquinaua A uop^aijiuSip ojos ou auodns uopBjuau jb^ 'b^ií
-Braoipi uopoajjoo bj asjB^íodB aqap anb ua opsuaap ja sa 'sand 'Bjnj
-Bjaaij bj ap BnSuaj wj *(6i) tíjvjqm{ ap souiaan oduvfawas rnno uod
sajojnv sojl}o a svj^od soj BJBjaap a auodxa,, :aaip vuopvuvpap BaijBin
-Bjj&gt; bj Jiuipp jy -ajqepuauíoaaj sbui ja sa B^s^daaaJtd jaiuud oj^sann
oaijbumou oraoa bhioj 'ajuauíBaooaj 'anb BnSuaj ap jsapi j^
umooanoo vj ap

ng

•Baoda bj ap Bjq^q ja jaaouoo BJBd aju^nj ajqBraijsaui
A 'SBAisajcdxa ajuaiujBjnaijJBd uos '^oq opBp bij saj BDijauoj bj anb
BOijiíuap uoispajd bj ap uaoaJBO uaxq is 'anb sauopduosap ísopxuos
soj ap sauopduasap sbj ua opspma jspadsa uoa asjauaiap b ba^jj oj
Dnb oj Bjnjuasa A uopBpunuojd aj^ua ajsnfB ja j^^asnq ajsa '^^uaui
-Bspajd 'sa j^ -^soraiAijasa omoa jBpunuojd a 'souiBpunuojd oraoa
jrAijasa ap soraauai issb,, anb Bfuqa^yj auapaog -uopEpunuoid ns
ap A sBjjaj sbj ap oipnjsa jb eopsutisap UBjsa ojqij jap sojnqidBa aA
-an^[ *(8X) SBUBjjajSBa uotoBiaunucid A bijbjSojjo aaqos soA^isod sojBp
sojaraijd soj 'oA^an^ BjBuas unSas. 'uBJjuanaua as Bjja u^ -jBjuara
•naop ja :saa3jui ap ouSip souaiu oiaap lod ou ojio aun Bfijqa^
ap v^ixyiMVH^) bj 'sopB^undB bjÍ soaasujjjuí saJojBA soj y
'(¿i) uBTJB8aaau ubi Bjqo ap sajojuaAui sojatuiJd soj
goman} anb 'BJisanu Bjas a 'btjoj^ ns BjjanbB anj souaní oj b 'no jai i.
-ijasa sojjap sandsap anb soj ap soppuaA uojanj anbunB 'sajBna soj
íbuiibj bj ua sajBJ[) a BSatjS bj ua oiopoua^ anb oj BnSuaj BJ^sanu
na jazBq a 'Bjpaid Bjamijd bj jsqaa asmb 01,, :sapBpijiqisod sns ap
bj uaiquiBj 'so;uaiuipajaur sns ap Bpuapuoa jBqsa OAnj ja ts
bjjo jo,j "SBra oqoaq jaq^q Bjjpod —jbuijijb b oa^jjb ara—
aipBu 'Bsajdiua BnpjB ub^ u^j 'BJauBiu BunSum 3q ¿bijoj^ ns ap Bn3
-uaiu ojja auodng? "bzoj oj SBuad^ 'sBmajqojd sns uoa 'uopBuipjooa
bj ap ja A 'uopsaipjoqns bj ap uauíBxa ja epBU BJBd BpjoqB of^
•n^iaanj^suoa A eiauBpjoauoa bj ap sajBJauaS sbut sos^a soj bjbjj ojos
apuop 'sixbjuis bj ap oipn;sa ns B^jnsaj sou ojajdraoauj UBjaranua
osopo Bijas anb sojund sojjo soijba A ajqraouojd ap uopou ns 'BqBjis
ap uopiuipp ns aiuoiujBnjaB uaaBjsijBS sou oaodraej^ *(9j) tíoinjosqB
jap OAiiaB oqjaA ja an^uijsip as anb jod OjjanbB,, jb) Jod Bino^ oqjaA
ja ua 'J3A ap souiBqsaB anb oj ajqraon ja ua apuapua ojauaS jod is

�mente, un criterio lógico-formal le lleva á censurar formas como "vos
sois bueno", "vuestra merced es bueno". Y no en otro criterio se
funda la doble división tripartita en: lexis (perfecta dicción), barbarismo (vicio intolerable) y metaplasmo (pecado excusable), por el
lado que se refiere a la palabra aislada; y phrasis (perfecta habla),
solecismo (vicio intolerable) y schema (pecado excusable), por el
lado que se refiere a las relaciones de los vocablos. El pecado excu
sable o figura no es más que un apartamiento autorizado por el uso
a normas fijadas fundamentalmente por la razón. Apartamiento
que obedece a influencias de la afectividad, de intereses de la
acción o de otros elementos subjetivos. El olvidar estos elementos
y el tomar la lógica como único patrón de la lengua conducirá pos
teriormente a la gramática a las más falsas y arbitrarias interpreta
ciones. Pero si está en Nebrija el germen de ese ulterior descarrío,
fuerza es reconocer que a él la lógica nunca llega a obcecarlo, ni al
canza a constituirse a sus ojos en instancia suprema del bien decir.
Al cabo de los razonamientos citados más arriba concluye: "Pero a
la fin, como dize Aristóteles, avernos de hablar como los mas, e sentir
como los menos" (23). ¡Cómo rezuma aquí el fino espíritu del humanista que no se para en fruslerías! Y es este mismo velar más por
lo de dentro que por lo de fuera el que lo lleva a expresar que "las
palabras fueron halladas para dezir lo que sentimos, e no, por el con
trario, el sentido a de servir a las palabras" (24).

el siglo XIX, en que adquiere formulación precisa con Schleicher. Se
supone que los idiomas, como los organismos vivos, están sujetos a
un proceso de nacimiento, juventud, vejez y muerte. Y, claro está,
al admitir tal fatalismo, nada más lógico, por lo menos como deseo,
que ahincar todo el empeño en aminorar el ritmo de la marcha.

DE NEBRIJA A BELLO
No es mi propósito trazar una historia de la gramática española
a través de tan largo como denso período. Ello rebasaría los fines de
este trabajo y mis posibilidades. Tan sólo pretendo señalar sucinta
mente las direcciones principales de dichos estudios; y esto, en lo
que juzgo necesario para la conexión de las dos épocas que me ocupan
y en cuanto tengan un interés para una más exacta valoración de los
autores que las representan. Quedarán fuera muchos nombres cons
picuos y aspectos sustanciales: unas veces por no considerarlos tan
ilustrativos para el propósito señalado como otros que, aunque menos
importantes en sí mismos, instruyen y animan en mayor grado; otras
veces, por haber carecido de la información necesaria. No obstante
esto último, creo que la escasa atención que han merecido estos
asuntos será suficiente excusa para que hable de ellos.

Por otra parte, resulta sorprendente que Nebrija llegue a vis
lumbrar aspectos del lenguaje que sólo aflorarán varios siglos más
tarde gracias a las investigaciones estilísticas. Así, su sagacidad des
cubre lo que hay en el hablar de intención activa para producir de
terminados efectos en el oyente: "las palabras son para traspassar en

Criterio autonomista; dos posiciones ante la gramática:

las orejas del auditor aquello que nosotros sentimos teniéndolo atento
en lo que queremos dezir" (25). Idea ésta que reviste un aire tan mo
derno, que nos trae de inmediato a la memoria nombres como el de
Ferdinand de Saussure o Charles Bally.

Hacia 1535 Juan de Valdés publica un interesantísimo libro:
El Diálogo de la Lengua. Si bien no se hace ahí una exposición me
tódica de doctrina gramatical, se abordan ciertos problemas sobre el
idioma que conviene tener presentes.
No escapó Valdés a la reiterada tendencia de la época de iden
tificar el español con el latín. Sin embargo, no intenta amoldar el
romance a la lengua madre. Su espíritu penetrante intuye un genio
y un estilo en la lengua nueva. De aquí que reste importancia a su
raíz puramente material y trate de encontrar en ella misma las for
mas adecuadas de expresión: "quando me pongo a escrivir en caste
llano, no es mi intento conformarme con el latín, sino esplicar el
conceto de mi ánimo de tal manera que, si fuere possible, qualquier
persona que entienda el castellano alcance bien lo que quiero
dezir" (1). Desecha el neologismo latinizante y la costumbre de co
locar el verbo al fin de la oración, dos defectos muy habituales en la
producción literaria anterior, especialmente en la prosa que pagó
tributo a su origen más erudito. En el mismo criterio autonomista se
funda una de las censuras al vocabulario de Nebrija, "que no tuvo
intento a poner todos los vocablos españoles, como fuera razón que

A quien tan hondo caló en la función del lenguaje, ¿cómo podía
escapársele que las normas de la gramática deben interpretarse con
amplitud y que en ocasiones el conocerlas puede servir para la
dearlas? La gramática defiende el uso autorizado, pero lo defiende
para que "no se pueda por ignorancia corromper". No se niega, pues,
la inmanente esencia evolutiva del idioma: sólo se le condiciona a
determinados límites. La prevención se dirige expresamente al cambio
que se origina por desconocimiento de lo ya establecido. Es cierto, sin
embargo, que en Nebrija actúa con mucha intensidad una fuerza frenadora: la creencia de que el idioma ha alcanzado la máxima perfec
ción y que más puede esperarse su caída que su ascenso. Sentir pesi
mista que sume sus raíces en una concepción naturalista de la lengua,
que apunta en la antigüedad y se arrastra más o menos latente hasta
(23)Pág. 163.
(24)Pág. 76.
(25)Pág. 77.

Valdés y Villalón

(1) Dialogo de la Lengua, ed. Montesinos, "La Lectura", pág. 87; Madrid, 1928.
— 96 —

— 97 —

�"8Z6I 'P!JP"K ;¿8 "^?^ 'il.HU09'|

— 96 —
'tmSuaq vj ap oSojmg (j)

'II '*?d
"9¿ "3?a
•9I ^*d

anb uozbj Bjanj ouioa 'sajouBdsa sojqBaoA soj sopo) jauod b o^uajui
oAtij od anb,, 4EfiJqa\[ ap oiHvmsv^oA jb SBjnsuaa sbj ap enn epunj
as Bjsiinouojne oijajijo oinsim ja ng •ojrpnja sbui na^ijo ns b ojnqiij
oSsd anb Bgojd bj n^ aiuamjBpadsa 'joijams BiJEjajij uopanpojd
B[ n^ sapmiqeq intn sojoapp sop 'uopBJO bj ap uij jb oqjaA p jb^oj
-oo ap ajqranjsoa bj ^ ajuBziupBj omsi^ojoau ja BqaasaQ *(l)u-iTzaP
ojamb anb oj uaiq aausajB ouBjjaissa ja Bpuapua anb Buosjad
^aynbjBnb 'ajqissod ajanj is 'anb BjauBin je^ ap omiuB ira ap ojaauoa
¡a jBaijdsa ouis 'up^j p noa anuBiujojuoD oiuajuí iui sa ou 'oub[j
-ajsBo ua jtAuasa b o^uod aur opu^nb,, :uoisajdxa ap s^pBnaapB sbui
-joj sbj Biusim B[p na jbj^uoou3 ap a^Bjj A jBijajBiu gjuoiuBjnd zjbjc
ns b BiouBiJodini ajsaj anb mbe 3q 'BAana Bti^uaj bj na o[ijsa nn jí
oiuaS nn aXnjuí a^uBJ^anad n^ijídsa ng -ajpBin BnSuaj bj b a^nemoj
p jBpjomB Bjnatni on 'oSjBqma nig -ujjbj p noa jouBdsa ja JBOijij
-napi ap Baoda bj ap Bi^napna^ Bpsjaipj bj b sapjBy^ od^osa o^j
•ajuasaad jana^ ausiAnoa anb Binoipi
ja ajqos SBmajqojd go^jaiD nepjoqe as '[BoijBraBjS Buujaop ap
-ara U9pi8odxa Bnn jqB aaBij as ou naiq ig •vn^NH'j vi aa o^otviq
:ojqij omisi^nesaja^ni un Baijqnd sapjc^ ap UBnf SX BÍDBH

S?P1A
:v3pviuvu8 vj ayun sauoioisod sop ívjsiwouojnv

*sojja ap ajq^q anb BJBd Bsnaxa ajuapijns Bjas sojuiisb
sojsa opiaajam neq anb uopuajB Bssasa bj anb oaja 'ompjn ojsa
^juBjsqo O|yj -BiJBSaoau uopBiiuojuí bj ap oppajBa jaqeq Jod 's
sbjjo íopBJ^ loAvva ua ubuiiub A uaXnjjsui 'sorastm js na
sonara anbuns 'anb sojjo omoa opBjBnas oiisodojd ja Bjed
ubj sojjBJapisnoa ou jod saaaA ssun :sajepueisns so^aadse A sonaid
-suoa sajqmon soqanra BJanj UBJBpan^) -ueju^sajdaj sej anb sajojnc
soj ap uopBJOjBA BjoBxa SBin Bnn BJBd sajajur un u^Suaj ojueno ua A
n^dnao ara anb seaoda sop sej ap noixanoa bj Bjed oijesaaau o^znf anb
oj ua 'ojsa A ísoipnjsa soqatp ap saj^dpuijd sanoiaaajip sbj aju3Tti
-ejupns jejBuas opna^ajd 0J9S ubj^ ^sapepijiqísod sim A ofeqBjj ajsa
ap sauíj soj ejjessqaj ojjg "opojjad osuap oraoa oSjbj ubj ap s^abjj b
Bjonedsa eapBraBjS bj ap BTJojsiq Bnn jbzbjj ojisodojd i\a sa o\r

onaa v vrmaaM aa\
bj ap orajij ja je^ouiuib na onadma ja opoj jBamqB anb
'oasap omoa sonam oj jod 'oatSoj sbui Bp^n 'ohisjjbjbj jbj JiiirapB jb
'Bjsa ojBja 'j^ -ajjanra A zafaA 'pnjuaAnf 'oiuaimpeu ap osaaojd un
b sojafns UBjsa 'soaia somsiue^jo soj omoa 'SBraoipi soj anb auodns
ag -Jiaqaiajqag uoa sspajd U9p6jnuuoj ajambps anb ua 'XIX I^T8 Ia

(SZ)
(3)

B^seq a^uajBj souara o SBtn bjjsbjjb as X pepanSpue bj na BjundB anb
'BnSuaj bj ap B^sijBjtnjBU U9pdaanoa Bun ua saaiej sns amns anb Bjsiin
-isad jpuag "osuaosB ns anb BpjBa ns ssjBjadsa apand sbiu anb A uop
-aajjad emixem bj opeznBDjB Bq Braoipi ja anb ap Bpnaa^a bj :BJopen
-ajj Bzaanj Bun pepisu^^m Bqanm uoa BnjaB Bfiaqa^j; ua anb 'oJBqma
uis 'ojjap s^ 'oppajqBjsa vA oj ap ojuaiuipouoasap jod butSijo as anb
oiqmea jb ajuamesajdxa aSoip as uppu^Aajd b^j •sajiuijj sopeuirajajap
b Buopipnoa aj as ojos :Bmoipi jap BAijiqoAa ^puasa aiuausmut bj
'sand 'eSarn as o^j -uJ[aduioJJtoD m^uvuouSi jod Bpand as oun anb BJBd
apuaijap oj ojad 'opBzoojnB osn ja apuaijap BDjiBraBjS vj ¿sejj^ap
-ej bjbcI jiAjas apand sejjaaouoa ja sauoiseao ua anb A pnnjdiue
uoa asJBjajdjajni uaqap b3UEIiib.i3 ej ap sbuijou sbj anb ajasj^dBasa
Bipod omoa? 'afenSuaj jap uopnnj bj ua ojea opuoq ubi uainb y
•^jjng sajj[Bq[) o ajnssneg ap pueuipja^
ap ja omoa sajqraou Bijomam bj b ojBipauHii ap acjj sou anb 'oujap
-ora ubí ajiB un ajsiAaj anb Bjsa Bapj '(^^) ^iz^p somajanb anb oj u^
ojuajB ojopuaiuai sompuas sojjosou anb ojjanbe jojiptiB jap sefajo sbj
ua JBSSBdsBjj BJBd nos SBjqsjsd sbj,, :aiuaXo ja na soiaaja sopBuuuaa}
-ap jpnpojd BJBd BApaB nopua^ui ap JBjqBq ja ua ^^q anb oj ajqna
-sap pepps^BS ns ';sy •SBapsijpsa sauoiae^psaAui sej b sep^j^ apje)
sbui sojSis soijba ubjbjo[jb ojos anb afBnijuaj jap sojaadsB JBjqiunj
-siA b anáajj Bfijq^f^ anb ajuapu^jdjos Bíjnsai 'ajjed bjj joj
• {f¿) 148BjqBjBd sbj b JiAias ap b oppuas ja 'oij
-noa ja Jod 'on a 'souipuas anb oj jizap Basd sspejjeq uojanj
sbj,, anb jesajdxa b BAajj oj anb ja BJanj ap oj Jod anb ojjuap ap oj
jod sbui jBjaA omsira ajsa sa j^ ¡sejaajsnjj na Bjed as on anb b^siubiu
-nq jap njuídsa ouij ja mb^ Branzaa 01U9^! ' (Z) sonara soj oraoa
jijuas a 'sera soj oraoa jBjqcq ap soraaAB 's^[ajo}s¡jy azip oraoa 'uij bj
b oja^,, :aXnjauoa BqtJUB sbot sopeip so^uairaeuozBj soj ap oqea jy
•jpap uatq jap eraajdns BpuBjsui ua sofo sns b asjjmpsuoa b bzubj
-jb iu 'ojjcaaaqo b eSajj saunu BaiSpj bj ja b anb jaaonoaaj sa Bzjanj
'ojjJBasap jouajjn asa ap uaraja^ ja Bfijqa^f ua Bjsa is ojaj -sauop
-Bja.id.ia}ui SBUBJjiqjB A sbsjbj sbm sbj b b^tjbiubjS bj b ajuarajouaí
-sod Bjpnpuoa Bn^uaj bj ap uojjBd oaiun oraoa eaiS^j bj jeraoi ja A
sojnaraaja sojsa jepiAjo j^ 'soApafqns sojuaraap sojjo ap o nopae
bj ap sasa-iarai ap 'p^piApaajB bj ap sepuanjjuí b aaapaqo anb
ojuairaBjjsdy -uozbj; bj jod a^uarajeiuaraepunj sep^fij seraaou b
osn ja jod opBzwojnB o^nairaBjJBdB un anb sera sa on Bjn^ij o ajqus
-naxa opBaad jg -sojqeaoA soj ap sauopejaj sbj b aaaijaj as anb op^j
ja jod '(ajqssnaxa opeaad) mii3%p$ A (ajqejajoini opiA) owspajos
'(Bjqeq BjoaiJad) sjsvuifd A ÍBpBjsiB ejqBjed bj b ajaijaj as anb opBj
ja jod '(ajqe8naxa opoaad) otusvjdojatu A (ajqejajojni opiA) omsiu
-vquvq '(uopaip Bjoajjad) sixaj :ua BjpjBdiJj uoisiAip ajqop bj epunj
as oijajija ojjo ua ou ^ '44ouanq sa paajara BjjsanA,, 'wouanq sios
boa,, oraoa sbuijoj JBansnaa b ba^jj aj jBraaoj-oatSoj oíaajija un 'amara

�hiziera, sino solamente aquellos para los gjiarles hallava vocablos la
tinos o griegos que los declarassen" (2^.
Y aun cuando en más de tma oportunidad emplea el vocablo
corrupción al referirse * la formación y evolución del romance, en
ningún momento piensa en una vuelta hacia atrás. Sería, pues, es
pecioso .pretender encontrar en el Diálogo un asomo de la concep
^ión naturalista, que veía en todo evolucionar un germen de descom
posición y disgregación. Cambiar puede suponer ascenso y perfec
ción. Y es en tal sentido que ve Valdés la marcha del castellano. De
lo contrario, si interpretara todo cambio como necrosis, lo guiaría,
si no ya un ideal de retorno, por lo menos de fijeza y detención.
Pero este ideal ni siquiera aflora en el Diálogo. Si Nebrija compuso
su gramática pensando "estar ia nuestra lengua tanto en la cumbre,
que más se puede temer el decendimiento della que esperar la subida",
Valdés, en cambio, pone su fe esperanzada en lo futuro. Será injusto
su juicio sobre la producción anterior, pero fuerza es reconocer que,
por lo menos en esto, el posterior advenimiento de un siglo de oro
le ha dado la razón frente al docto humanista.
Este concepto de la lengua como cosa haciéndose y nunca con
cluida le lleva a percibir —aunque, claro está, no con la precisión
moderna —la diferencia entre el latín, lengua muerta, y los romances,
lenguas vivas: "las lenguas vulgares de ninguna manera se pueden
reduzir a reglas de tal suerte que por ellas se puedan aprender" (3).
Su pensar aquí también es contrario al de Nebrija, que compuso su
Gramática, según vimos, con el fin de que los nuevos pueblos con
quistados aprendiesen nuestra lengua "como agora nosotros depren
demos el arte de la gramática latina para deprender el latin". Valdés
no cree en la posibilidad de llegar al conocimiento del romance por
medio de la gramática. "Nunca pensé tener necessidad del", responde
a su interlocutor Marcio-, que le pregunta por qué no ha leído el
mencionado libro de Nebrija. La lectura de las buenas obras es el
mejor instrumento para el aprendizaje de una lengua: "los que quie
ren aprender una lengua de nuevo, devrían mucho mirar en qué
libros leen", porque "es tal nuestro estilo quales son los libros en
que leemos" (4). He aquí, en el siglo XVI, un postulado didáctico
que hoy aceptan sin reserva las más destacadas autoridades.
A Valdés le interesa más el idioma que la gramática. Por eso,
con dar tres o cuatro reglas gramaticales cree cumplir con sus amigos.
Se detiene, en cambio, en el lado idiomático y estético: "La principal
razón que tengo es el uso de los que bien escriven. Podría también
aprovecharme del origen de los vocablos, pero no quiero entrar en
estas gramatiquerías" (5).i
Fundándose en el mismo criterio autonomista de Valdés, Cris
tóbal de Villalón publica en 1558 su Gramática Castellana, en la
cual pretende "dar arte para el puro castellano muy desasido del

latín" (6). No sin injusticia dice en el discurso proemial que la
Gramática Castellana de Nebrija "tiénesse por tradución de la
latina por lo cual queda nuestra lengua según común opinión en su
prístina barbaridad". Niega que exista declinación en el romance,
y, fundándose en un punto de vista sobre todo formal, reconoce sólo
tres partes de la oración: nombre, verbo y artículos; en estos últimos
incluye todas las partes invariables (preposición, conjunción, adver
bio e interjección).
Pero si coincide con Valdés al sostener la autonomía del caste
llano frente al latín, discrepa con él al refirmar el valor y utilidad
de la gramática. En esto acompaña a Nebrija. Y es curioso: las
razones que lo indujeron a componer su obra son, fundamentalmente,
las mismas que obraron en Nebrija: a) "porque en ningún tiempo esta
nuestra lengua se pudiesse perder de la memoria de los hombres,
ni aun faltar de su perfec^ión"; b) "porque la pudiessen todas las
naciones aprender" (7). Pero falta en Villalón aquella otra razón
nebrisense: tender un puente para llegar a la gramática latina. Firme
en su criterio autonomista, rehuye cuanto pueda suponer subordi
nación.

Insinuación de un equilibrio
Entre la postura antigramatical de Valdés y la de los que reducen
toda la enseñanza del idioma al estudio de su gramática, se insinúa
una intermedia en la primera mitad del siglo XVII. Encajan en ella
Juan de Luna y Gonzalo Correas. El primero, en una obra desti
nada al uso de extranjeros, Arte Breve y Compendiossa para
Aprender a leer, escrevir, pronunciar, y hablar la Lengua Es
pañola (1623), si bien censura y combate a los contrarios de la
enseñanza gramatical, declara que "para aprender bien una lengua
se ha de buscar una buena Gramática, buenos libros, y un buen
maestro; el conocimiento de aquellos depende de la saviduria, y ex
periencia deste, porque si el que enseña, no es ladino, mal conocerá
los libros que tienen buen lenguage, ó malo; y así digo que el buen
maestro es el todo, para aprender una lengua". La gramática, pues,
ya deja de ser medio exclusivo para transformarse en uno de los
medios. Al lado de ella están los libros y el maestro, es decir, el
idioma vivo.
Gonzalo Correas, por su parte, afirma que "la arte es, i á de ser
komo entrada i puerta, ó puente, para pasar depresto a los libros;
no para divertirse y detenerse en ella largo tiempo" (8).
En la realización de sus obras, sin embargo, tanto de Luna como
Correas se atienen en esencia a los métodos tradicionales. Correas,
igual que Nebrija, busca que su Gramática Castellana sirva para que
(6)En Lk Vinaza, ob. cit., pág. 244, col. 484. Sobre la vida y obra de Villalón puede
verse Makcel Bataillon, ob. cit., pág. 698 y sigs.
(7)La Vinaza, pág. 244.
(8)Trilingüe de tres artes de las tres lenguas, castellana, latina, i griega, en Aviso
al lector.

(2)Ed. cit., pág. 11.
(3)Pág. 46.
(4)Pág. 157.
(5)Pág. 80.
— 98 —

— 99 —

�— 66 —

— 86 —
•os ?a (s)
•¿st s^ci w

ostAy as 'oSatuS i 'duijd; 'dud;;9)SD3 'srniBvaj s^% svj ap ísjjd sajj ap 9n^ut;u^ (g)
•síis í 869 '^?^ '"'P 'Io 'KOTHvxvg T33HVJV[
spnd nojBji;^ 9p Bjqo A BpiA bj sjqog •^$^ '!&lt; 'f&gt;^S '8?d '-jid -qo 'yzvtii\ \q ug (9)
3nb BJBd bajts BUBjja^SB^ boijbuibi^ lis anb Basnq 'Bftjqa^f anb
'8B3JJO^) "SajBUOpipBJJ SOpOiatU 8O[ B ^1311^9^ U3 U9U9UB ^8 8B3JJO^)
oiuoo Bun^ ap ojubj 'o^jBqiua uis 'SBjqo sns ap uopszijBaj bj ugj
(8) Mo&lt;Inran oSjbj Bjja na asjauaisp ^ asjpjaAip bjbcI ou
ísojqij soj b oisajdap jBSBd bjb¿ 'ain^nd o 'Bjjand 1 BpBJjua omo^j
jas ap b 1 '83 ajJB bj,, anb buijijb 'ajjBd ns jod 'sbbjjo^) ojszno^
'oaia Binoipi
ja 'jpap 83 'oJieaBni js A sojqij boj UBisa Bjja ap opB^ ^y -soipaui
so[ ap oun na 3sjbuijojsubj^ BJBd OAtsnpxa otpain jas ap Bfap bX
'sand 'bdiibuibjS vj '^Bnüiía^ enn japaajd^ BaBd 'opoj p sa ojjsaBta
U9nq ^3 anb o^ip jsb á ío^bui o 'a^^náua^ nanq n^uat^ anb sojqi[ eo\
BjaoouoD [Bin 'ouipB[ sa ou 'Bua^oa anb ^a is anbjod 'ajsap Bp
-xa A 'BunpiABS v\ ap apnadsp so[janbB ap ojnainiponoa \a í
nanq nn A 'soiqi^ sonanq 'B3t:jbuibj^ Buanq Bnn JBosnq ap Bq as
BnSua]r enn uaiq lapnaidB BJBd,, anb BJBpap 'porjBinBjS Bznsuasua
b[ ap sotJBJinoo so^ b ajBquioa A Bjnsuao uaiq 18 '(291)
-sg vn^Nia^ v^ hvtovh í 'HVi^vnNOHd 'HiAaHDsa 'iraai v
VHVd vssoiaN3di\io3 x 3/Vaag axay 'sojafusjjxa ap osn jb
-psap Bjqo Bun ua 'ojainiad [^ -8Bajjo[) o^bzuo^) A Bun'j ap UBnf
B(p na uBÍBou^ 'HAX oi^is pp pBjira Bjainijd b^ ua Bipauuajuí Bnn
Btinisut as 'bdijbuibjS ns ap oipnjsa ^^ Bmoipi jap Bzueuasua B[ Bpoi
uaanpaj anb soj ap bj A sap(B^ ap [BoijBuiBjáijuB Bjnjsod bj axju^
oiuqijmb^ un ap uppvnmsuj

-ipjoqns jauodns Bpand o^ub^id a^nqaj 'BjsiuiouojnB
ns na
anuí ^ 'buijbj BDpcuiBJtS b^ b jB3a^ BJBd ainand un japua) :asuasrjqau
upzBJ bjjo Bjpnbs uo^B|[i^ ua B}[bj oja^ '(¿) ttJapuajdB sauoioEU
8B^ scpoj uassaipnd bj anbaod^ (q í4tuoi5ajjad ns ap Jb^jbj un^ ra
'sajqoíoq so[ ap Bijouiaui b[ ap japjad assaipnd as BnSua^ BJisanu
Bisa odmau un^uiu ua anbjod,, (b ¡Bfuqoj^ na uoJBjqo anb SBinsuu bb[
'ajuanqB^uaiuBpunj 'nos Bjqo ns jauodmoa b uoaafnpui oj anb sanozcj
sb[ :osoijn^ sa j^ •EÍijqa^ B BuBdmo^B ojsa u^ 'B^i^BniBjS b^ ap
pspijiin X jojba ja JBUijtjaj jb ja noa Bdajosip 'ujibj jb ajuajj oubjj
-3JSBD jap BimonoinB bj jauaisos jb sapjB^ uoa apiauíoa is oja^
* (uopaafjaini a oiq
-jaApB 'uptounfuoo 'npiaisodajd) sajqBiJBAui s^jjBd sbj sBpoj aXnj^ní
souiiijn 8O^sa ua ísojnat^JB A oqjaA 'ajqinou : 09101?jo bj ap ssij^d saj)
ojos 90OU033J 'jbuijoj opo^ ajqos bjsia ap ojund nn na asopuBpunj '^
'aauBmoj ja ua uopBuij^ap Bisixa anb BSat^f *wpBpiJBqjBq Bupsjjd
ns na uoiuido unuioa un^ as en^uaj Bjjeanu Bpanb jBna oj jod Bu^nj
bj ap uopnpBjj jod assauaij,, Bfijqa^f ap VNvrcaxsv^ V3ixywvH^)
bj anb jBiuiaojd osjnosip ja ua aatp Bioiisnfui uis o^¿ ' (9) nij

jap opisBsap Anva ouBjjaiSBO ojnd ja BJBd ajjB JBp,, apua^ajd
bj ua 'vNvnaisv3 vauywvaf) ns g^^x U9 oijqnd u^jBjji^ ap jBq^i
-stj[) 'sapjB^ ap BjsiraonojnB ouajtao omsim ja ua asopu^pun^
*(S) u8BijanbiiBuiBjS SBjsa
ua JBJiua OJainb ou ojad 'sojqs^oA soj ap uaájjo jap aiuaeq^aAOjdB
uaiquiB^ Bjjpo^ -naAiJosa uaiq anb soj ap osn ja sa oáuaj anb u^zBj
jBdiouud B^j,, ¡ooijajsa A oaijBuioipi opBj ja ua 'oiqniBD na 'auaiiap ag
•soÜiinB sns uoa Jijdmna aaao sajBoijBuiBj^ SBj^aj OJ)sna o saaj JBp uo^
'osa JO^ •bdijbuibjS bj anb Braotpi ja sbui Bsaja^uí aj sapjBy^ y
*sapBpiJO)nB BBpBOBjsap sbui sbj BAjasaj uis uB^daaB ^oq anb
oaijOBpip opBjnjsod un 'j^x I^ÍS Ia ua 'íní&gt;B 3H ' (f) H9onI3aI 9nI1
ua sojqij soj nos sajBnb ojijsa ojjsann jbj eaM anbjod 'Muaaj sojqij
anb ua jeiiui oif^nin usiJAap 'oAanu ap Bn^uaj Bun japuajdB naj
•amb anb soj,, :bii^uí)[ Bun ap aÍBZipuajdB ja bjbc! o^uatonjjsui jofatn
ja sa SBJtqo ssuanq sbj ap BJnjaaj B'j 'Bfijqa^f ap ojqij opBuorouaní
ja opiaj Bq ou anb jod Bjnnáaid aj anb 'opjBj^ join^ojjaim ns v
apuodsaj 'tjap pBpissaaau janaj asuad boutinj,^ •boijboibj^ bj ap oipam
jod aouBuxoj jap o}uaunpouoa jb jB^ajj ap pspijiqxsod bj ua aaja on
8?PIBA 'uuPBl I9 -lapuajdap BJBd butibj b^iibuibj^ bj ap ajas ja somap
-uajdap soj^osou bjo^b ouioa,, Bn^uaj Bj^sann uasaipuajdB sopB^sinb
-uod sojqand soAann soj anb ap uij ja uoa 'souiia unáas 'VDixyivva^)
ns osnduioD anb 'BÍuqa^[ ap jb oijbjjuoo sa naiquisi jnbs j^suad ng
"() uJapuajdB nBpand as SBjja jod anb a^jans jb^ ap ssj^aj b Jiznpaj
uapand as BjauBUi buiiSuiu ap sajB^jnA s^n^uaj 8bj,, :sbaia senáuaj
'saauBuioj soj A 'BiJanra Bn^uaj 'uijbj ja aj^ua Biauajajip bj— Bujapoui
qoispajd bj uoa ou 'B^sa oJBja 'anbutiB— Jiqpjad b BAajj 3j Bpjnja
-uoa Bounu A asopuaia^q bso^ ouioa Bn^uaj bj ap oidaauo^ ajs^
•BjsiuBiunq ojoop jb ajuajj U9ZBJ bj opsp Bq aj
ojo ap ojis un ap ojuaiimuaApB aoijajsod ja 'ojsa na souaiu oj jod
'anb jaaouoDBJ sa BZJanj ojad 'JOuajuB uoiaanpojd bj ajqos opraf ns
ojsnfui Bjag -ojnjnj oj ua BpBzuejadsa aj ns auod 'oiquiBa ua 'sapjB^
'tiBptqns bj jBjadsa anb Bjjap o^u^iuiipuaaap ja ^aiuaj apand as sbui anb
'ajqinna bj U^ o^ubi BnSuaj BJisanu bi JB;sa,? opussuad BaijBim^já n8
osnduio^ Bfijqa^j ig •O3O^VIQ ja us bjojib Bjambis in jB9pi ajsa ojaj
•upiauajap A Bzafij ap souaiu oj jod 'oujojaj ^p jBapi un ^A ou is
'BiJBinS oj 'sisoJoau ouioa oiqiuBa opoj BJB^ajdjaiui is 'oijbjjuos oj
aQ -ouBjjajsBa jap BqojBui bj sapjB^ 3A ^nb oppuas jbj ua sa j^ -u^w
-aajjad A osuaasB jauodns apand aeiquiB^ 'uoi3B^aj^sip A uppisod
-rao^sap ap uauua^ un jsuoianjoAa opo; ua BiaA snb 'BjsijBjnjBu uoi^-daauoa bj ap ouiosb un oooiyiQ ja na aBjjuoaua japuajait^ osoioad
-sa 'sand 'Bjjag 'sejíb Biasq BjjanA Bun ua Bsuaid trjnamoui un^uiu
ua '93UBUIOI jap uoianjoAa A u^i^euijoj bj^ asjijajaj jb timodrujoo
ojqBaoA ja B3jdma p^piun^jodo Bun 9p sbui ua opu^na una j^
' tZ) Muas8BJBjoap soj anb soSaij^ o soup
-bj sojqBaoA BABjjBq saj^^^E soj BJBd sojjanbB aiuauíBjos ouis

�los niños "pasen a la del Latín más advertidos"; y, como Villalón,
clasifica las partes de la oración ajustándose a un criterio especial
mente formal. En cuanto a ciertas innovaciones que ensaya, no pasan
de ser, en muchos casos, más que artificios ingeniosos. Aunque re
suma modernidad, por ejemplo, la idea que toma de Bernardo de
Aldrete sobre las diferencias que en una misma lengua imponen la
condición social, la profesión, la edad, el sexo, etc. (9).

Influencia del racionalismo francés. La Academia
A partir de la segunda mitad del siglo XVII empiezan a intro
ducirse en la gramática española influencias extrañas. En Francia,
circunstancias especiales determinaron una proliferación de los es
tudios gramaticales; los franceses se transforman en "les grammairiens
de L'Europe". La textura mental de la época orienta la gramática
hacia el racionalismo más estricto. Aristarco y los estoicos son los ins
piradores. Se proclama que las reglas del pensamiento y las reglas
gramaticales son una misma cosa. Entre categorías lógicas y categorías
lingüísticas debe existir un perfecto ajuste. Cuando no existe se le
inventa: se extiende desmesuradamente el concepto de figura, y, en
particular, el de elipsis. Se sostiene, asimismo, que el sustantivo co
rresponde al concepto de sustancia, el adjetivo al de cualidad, el verbo
al de acción, etc. Siempre, pues, perfecta correspondencia. Y, claro
está, surge naturalísimamente la idea de una Gramática General que
encierre los preceptos aplicables a todas las lenguas.
La Grammaire Genérale et Raisonnée (1660), atribuida a los
monjes de Port Royal Arnauld y Lancelot, es el más fiel exponente
de tales ideas.
La concepción logicista del lenguaje es acogida por los textos es
pañoles, y a menudo falseada con excesivas simplificaciones. Se toma
del modelo francés y no por filiación directa, aunque ya había tenido
en España un antecedente ilustre en Francisco Sánchez de las Brozas
(Minerva, Seu de Causis Lingu^e Latin^e, Salamanca 1587). En pro
miscuidad con un criterio tradicional y etimologista se incorpora a la
Gramática de la Lengua Castellana (1771), compuesta por la Real
Academia. Si nuestros primeros gramáticos, impulsados sobre todo por
la rutina, siguieron de cerca los pasos de los latinos, ahora tal po
sición se sostiene dogmáticamente en nombre de los nuevos principios.
Ya no se vacila para hablar de declinación, ni se duda de que existan
en español seis casos como en latín. Resulta particularmente signifi
cativo el siguiente añadido que, en el prólogo de su cuarta edición
(1796), introduce la Academia: "se ha puesto en esta edición la de
clinación de ellos (artículo, nombre y pronombre), incluyendo en su
definición y en la de los casos las explicaciones necesarias para fun
darlas en razón, para que se entienda con facilidad, y aun para res
ponder a las críticas de los que pretenden que nuestros artículos,

nombres y pronombres no admiten declinación, porque no varían de
terminaciones en cada uno de sus números, sino solamente del sin
gular al plural". Es digno de observar cuánto más científico era el
criterio de Nebrija, a quien se alude aquí indirectamente. • •
También el logicismo lleva a esta otra conclusión: el dominio
práctico de la lengua materna se obtiene por el conocimiento de la
gramática. Desde Nebrija esta finalidad apenas si había obrado en el
ánimo de nuestros autores; según vimos, ellos buscaron, sobre todo,
ya abrir una puerta a los estudios latinos, ya facilitar a los extran
jeros el conocimiento de nuestra lengua. Ni los más acérrimos defen
sores de la gramática habían pensado muy seriamente que su estudio
fuese imprescindible para dominar el idioma patrio; sostenían su
utilidad en vista de otras finalidades. Ahora sí, en el siglo XVIII, el
extravío racionalista concluye por afirmar que no se puede hablar
bien el idioma si no se conoce su gramática. ¡ Ni su fetichismo clasicista les permitió pensar que quizás Cervantes no la conocía mucho!
¡Fetichismo clasicista!, otro asunto que, en España particular
mente, va a incidir en la concepción de la lengua. El hechizo de un
pasado siglo de oro conduce a creer que el idioma llegó a la cumbre
de su perfección y que todo cambio que devenga será en detrimento
del mismo. Ya no se permite crear: hay que fijar imitando. En esto
centra su empeño el purismo académico de la época. A pesar del amor
por los clásicos, se olvida que ellos siempre concibieron la lengua como
un perpetuo devenir.
Interpretación logicista de los fenómenos del lenguaje, y, de re
bote, latinización de la gramática y sueño de una gramática general;
concepto quietista del idioma y actitud purista; tales son, en síntesis,
las ideas que informan el pensamiento lingüístico a mediados del
siglo XIX.

ANDRÉS BELLO
En 1847 el insigne venezolano D. Andrés Bello publica en Chile
la Gramática de la Lengua Castellana destinada al uso de los
americanos. Es el fruto sazonado de una proficua labor docente y la
culminación certera de una prédica realizada por años. Desde 1829,
fecha de su llegada a Chile, Bello sintió irresistiblemente la necesidad
de reparar el abandono en que yacía el idioma patrio y de rectificar
rumbos en materia de su enseñanza. A dichos designios responden las
"Advertencias sobre el uso de la. lengua castellana, dirigidas a los
padres de familia, profesores de los colegios y maestros de las es
cuelas", que publicó en el periódico El Araucano en 1833 y 1834 (2).
Y consecuencia de esta prédica fue que se separaran, en 1835, las
(1)Sobre la vida y obra de Bello pueden consultarse: Micuei Luis Amunátecui,
"Vida de D. Andrés Bello", Santiago de Chile, 1882; Gebmán Arciniecas, "El pensamiento
vivo de Andrés Bello", Buenos Aires, 1946.
(2)"El Araucano", 13 y 20 de diciembre de 1833, y 3 y 17 de febrero y 28 de
marzo de 1834.

(9) Véase Amado Alonso, ob. cit., pág. 103 y sigs.
— 101 —
— 100 —

�— IOT —

p| p [I i í i '81 SP Jqmraip np O! i El \toimmojy /^,, (^)
P 85
'9^&gt;I 's*V soirang ',o7Pg sajpuy ap orna
otuattuDiuad ;gr,, 'sv^amiDHy nywh^o !Z88I ''ÜID 8P oSBtmsg ',^ojjag tfjpuy -q p op;^,,

SBI '81 U3 'uBJBJBdss 98 anb anj Boipa^d Bjsa ap Bpuanaasuoa j^
'(Z) f2\ ^ S8I na oiuv^nvay ^ ootpoijad [a ua ooijqnd anb 'tt8Bjana
-sa bbj ap sojjsaBiu A soiSajoa boj ap sajosaiojd 'bi^iuibj ap sajped
soj b SBpiSiJip 'BuBjjaje^a BviSuaj bj ap osn ja ajqos supuajjaApy,,
sbj uapuodsaj soiu^isap soqotp y *BzuBuasua ns ap BtjajBin ua soquiru
jB'jijiio^J[ ap ^ oijj^d Btaoipi js bt^b^ anb na onopoeqe ja JBJBdaj ^p
pBpisa^au bj sjuamajqijstsajji oijms ojjag 'ajti[^ b Bp^Sajj ns ap Bq^aj
'6^8I aps3Q 'soub jo¿ Bpezi^aj ^oipaad Bun ap Bja^j^a uoiosniiujno
^\ A a^uaoop joqej Bnoijojd eun ap openozes o^iuj p 8
soi aa osn iv vavNixsaa VNvriaxsv^ vaoNa^ vi aa
aj;^3 na oi^qnd o^jag sajpuy *q ouB^ozauaA au^tsut p

onae s^ho^v
"XIX 1ÍS
pp sopBipam b o^n8jnui^ ojuaiuiBSuad p nenuajoi anb seapi sb^
'8isa^ui8 ua 'nos sap^j isisund pmijoB Á. Buiotpi pp Bjsijamb ojdaouoo
¡^jauaS boijbuibjS Bun ap ouans A BoijBuiBa^ e\ ap uopeziunB]; 'ajoq
-aj ap íA 'aÍBnSuaj pp Bouauiouaj so^ ap Bjspt8o[ uoiDBiajdja^uj
MiuaAap oniadaad nn
ouioo Bn^u^^ b^ uojaiqpuo^ ajdmais so[p anb BpiA[o as 'soaiSBp ^o[ aod
joiob pp jBsad y -Baoda b^ ap ooTiuapsoB onisund p ouaduia ns bj^uoo
o^sa u^ 'opuBiiuii JbCij anb Áv\^ :jb^jd a^rmjad as ou bj^ •ouisiui pp
o^uainij^ap ua Bjas B^uoAap anb oiquiea opo^ anb A uopaajiad ns ap
ai quina bj b 9a{^ sraoipi p anb jaai^ b aonpuoo ojo ap ojjjis opBSBd
un ap oziqoa^ ^^ *Bnua^ b[ ap uopdaouoa b^ ua aiptaut b ba 'ajuara
-jB^noi^JBd BUBdsg ua 'anb ojunss ojjo '¡Bispresp oumuoria^!
¡oqantn bidouoo b^ ou sa^uBAjaQ SBzmb anb assuad ^piuuad sa^ Bjsp
-T8Bp otnsi^o^aj ns i^¡ •BoijBraBjS ns aoouoa as ou is Btuotpt p uaiq
jBfqs^ apand as ou anb jbuuijb Jod a^npuoo bi8I|buoidbj otabj)X3
p 'nijVX l^í8 Ia n3 'í9 ^jouy 'sap^pi^uij sbjjo ap bísta ua pepij[iíH
ns UBjuaisos íoij^Bd Btnoipi p jBuimop BjBd a^qipur^sajdmi asanj
oipmsa ns anb a^uauíBtias Atún opsauad UBtqBq BaijBUiBjá bj ap saios
-uapp soniuaaaB sbui so\ t^t "Bn^uaj Bajs^nu ap oiuaimpouoa p ^ojaf
-UBj}xa boj b JB^ijtoBj b¿ 'souiiB^ sotpnjsa soj; b Bjjand ^un JiJtqB tbA
'opoi aaqos 'uojBasnq sofp 'bouiia unSas ieajoinB soajeann ap ouitub
p ua opejqo BiqBq ib SBuadB pBpi^mj Bisa BÍijqají^ apsaQ 'BauBuiBaá
v^ ap o^uauupouoo p jod auaiiqo as Bujajein BnSua[ b^ ^p
oitnmop p :uoisnpuoD bjjo B^sa b va^\[ omspiSof p uaiq
• • 'ajuararejaajxpui inbB apn^ as uamb b 'Bftjqa^f ap
p bj3 ooijijuap esra ojuena JBAjasqo ap ou^ip s^ ^^B-mjd
-uiB pp aiuaun^os oura 'sojaranu sns ap oun BpBa ua sauotoBuirujai
ap ubijba ou anbiod 'uopBuipap na;uupB ou sajqraouo^d A sajqraou

— 001 —
•síi X oi -ÍBd

-qo 'osMOiy oovwy

sojjeanu anb uapuaiajd anb so^ ap sboijuo bb^ v japuod
-B3J Bjsd ntiB A 'pBpi[pBj uoa Bpuapua ^s anb BJBd 'upzBj ua SBjJBp
-unj BJBd SBUBsaaau sauoiaBoi[dxa bb[ bosbo boj; ap v\ ua A uopmijap
ns ua opuaÁnpui ' (ajquiouoad A ajqmou 'opnaijjB) sojp ap uopsuip
-ap ^\ u^pipa Bisa ua ojsand bi^ as,, ^Bimap^by v\ aonpojjni '(96¿l)
uoiaipa Bjjsno ns ap o^ofojd p ua 'anb opipBUB ajuainSis p oai^bd
-ijiuSis ajuarajBpnaijjBd Bjjnsajj -niiB^ ua ouioa sossa sps ^ouBdsa ua
uBjsixa anb ap Bpnp as tu 'uop^uipap ap JBjq^q BJBd bjidba as ou bj^
'soidiauíjd soAanu so[ ap ajqmou ua ajuauíBapBiuSop auaijsos ae uoioib
-od [bj BJoqB 'soui^b^ so[ ap sosBd so[ Baja^ ap uojamSis 'BurinJ bj
jod opoi aaqos 8opBS[ndiui 'soopBinBj^ sojaraud eoj^sanu ig -BiraapBay
pajj v{ jod BisandnioD '(i¿¿i) VNvnaxsv^ vnaKiai vi aa v^ixywva^)
B^ b Bjodjoaur as B^si^ojouiíia A ^BuoiaipBjj ouaiija un uoa pBpinasim
-ojd u^ "(¿851 ^aBraBjEg 'afNixv^i afnoNi^ sisnv^ aa ñas 4VAaa\rij\[)
SBzojg bb[ ap zaqauBg oasiauBj^ ua ajjsnji ajuapaoajuB un BUBds^ ua
opmai Biq^q vA anbunB 'Bjoaaip upiaBijij jod ou A saauBJi oppom ¡ap
buioj ag -BanoiaBaiji^diuis BBAieaaxa uoa BpBasjsi opnuatn b A 'sa^ouBd
-sa sojxaj so[ jod Bpi^ooB sa afen^ua^ [ap Bjspiáo^ u^pdaauoa vj
•SBapi eapj ap
a^uauodxa pij ssra p sa 'jo^aauB^ A pfnsujy Ib^o^j íjoj ap safuom
so[ b Bpinqij^B '(0991) aaNNOSiv^ xa aavaaNiaf) aaivwwvaf) e^
•SBnua[ sb[ BBpoj b sajqBai[dB sojdaaajd eoj ajjapua
anb ¡BJana^) boijbuibj^) Bun ap Bapi v\ a^uaniBraisi^jmBu a^jns 'Bisa
oj^p 'j^ -Bpuapuodsajjoa Bjaajjad 'sand 'ajdraaig 'a^a 'uoidob ap \v
oqjaA p 'pBpi^na ap p3 OAiiafpe p 'BiauBjsns ap ojdaauoa [B spuodsajj
•oa OApuBjsns p anb 'ouibhuisb 'auai^sos ag -sisdip ap p 'jB[noi;jBd
ua iA 'BjnSij ap o^daauoa p ajuatuBpBjnBauísap apuapxa as ¡bjubaui
9\ as a^eixa ou opuBn[^ 'ajsnfB oiaajjad un Jijsixa aqap
SBjjoSajBO A bboiSo[ SBjjoSa^Ba aj)u^[ -bsoo biusiui eun uos s
sBj^aj sb^ A ojuaiiuBsnod pp 8B[Saj sb^ anb BuiBpojd ag -sp
•sui boj uos soaiojsa so[ A o^je^sijy -ojoiJjsa sbui ouisijbuoiobj p Bp
BaijfuiBjS bj; Bjuajjo Baoda b^ ap [B^uaui Bjnjxsi vj '^adojng^ ap
8uaiaiBiuniBaá 83^,, ua ubiujojsubj^ as sasaauBjj soj ÍBajBDijBuiB^^ soipnj
-sa so^ ap uopBJaii^ojd Bun uojBuiuuaiap sa^padsa sspuBisunajp
'spuBj^ u^ -SBUBJixa SBpuan^iui BjoiiBdsa boi^buibjS bj ua aejpnp
tOJ;ui b UBzaidiua Jj^x IÍ8 IaP p^ijín BpunSas b[ ap JijJBd y
miua^ooy vj 'saouvjf owsijmimovj; jap

• (^) 'aja 'oxas p 'pBpa b^ 'uoisajojd bj 'ppos uopipuoa
b^ uauodrai Bnáuaj buisiui eun ua anb SBpuajajip bbj ajqos ajajpjy
ap opjBUjag ap buioj anb capí B[ 'ojdraafa Jod 'pBpinjapom BUins
-aj anbuny -aosotuaáui boioijijjb anb sbui 'sosbo soqanuí ua 'jas ap
d ou 'B^Bsua anb sauoiaBAOuui sBjjsp b ojuBna u^ -[buijoj ajuam
oiJdjija un b a^opuBjsnÍB uoiobjo bj ap sajj^d sbj boijisbjd
ouioa 'jÍ ít4sopijjaApB SBui ujjb1^ jap bj b uasBd,, soum soj

�clases de latín y de gramática castellana, que habían estado unidas
en la enseñanza oficial chilena, y que todavía lo- estarían por años
en España y en casi todos los países hispanohablantes.
Igual que Nebrija, Bello no circunscribe su actividad al estudio
y cultivo de la lengua. "Bello tiene que ordenar el mundo tumultuoso,
contradictorio, dilatado de América, para interpretarlo. Hubiera po
dido pasarse la vida indagando los orígenes del Poema del Cid, o des
menuzando viejas canciones francesas, porque eran investigaciones en
que se complacía su genio de erudito. Pero tuvo que trajinar en Fi
losofía, escribir su tratado de Derecho Internacional, redactar el Có
digo Civil, introducir el estudio de las Ciencias en Chile, representar
a Colombia en Londres, acudir al Senado, crear la Universidad, por
que a todos esos frentes tenía que atender un hombre de su tiempo"
(3). Y, claro está, tal diversidad de actividades, con la ejercitación
mental que supone y las vistas intelectuales que aporta, va a reper
cutir benéficamente en su obra de lingüista.

Propósitos de su obra. ¿Un error en la base?
Declara Bello, en el Prólogo de la Gramática, que el principal
motivo que lo ha inducido a escribirla es el temor de una posible
escisión idiomática (4). Dos ideas se encierran ahí: una, expresa: la
creencia de que si no se ataja a tiempo el sesgo transformista que va
tomando el español de América, se gestarán una serie de idiomas fu
turos; otra, implícita: la esperanza de poder detener el mal por medio
de la gramática. Analícem^las.
La posibilidad de una escisión idiomática ha sido fuente de pre
ocupación para muchos autores. Los temores de perder el bien que
representa la lengua común se justifican en la época de Bello, cuando
las conmociones de las incipientes repúblicas, los resquemores de pa
sadas luchas y el alud migratorio ensombrecían el horizonte; cuando
en la ofuscación de un instante declaraba Sarmiento que el español
se había tornado "un dialecto inmanejable para la expresión de las
ideas"; cuando, en fin, se consideraba a las lenguas como organismos
naturales de evolución incoercible. Hoy el idealismo nos ha traído la
reconfortante idea de que la lingüística no es ciencia natural, sino
ciencia de la cultura, y que la evolución del idioma no es ajena a
nuestra voluntad y a nuestros afanes. Creo que la suposición présaga
de Bello ya no inquiete seriamente a nadie; ni siquiera en el Río
de la Plata, donde tanto ha dado que hablar. La aduladora voz de
Abeille ha sido apagada por la de Rodó: "Si aspiramos a mantener
en el mundo una personalidad colectiva, una manera de ser que nos
determine y diferencie, necesitamos quedar fieles a la tradición en
la medida en que ello no se oponga a la libre y resuelta desenvoltura
(3)C. Arciniecas, ob. cit., pág. 23.
(4)PágB. VI y VII, en la edición de Andrés Blot, anotada por Rufino José Cuervo;
París, 1928.
— 102 —

de nuestra marcha hacia adelante... La persistencia invencible del
idioma importa y asegura la del genio de la raza, la del alma de la
civilización heredada, porque no son las lenguas humanas ánforas
vacías donde pueda volcarse indistintamente cualquier substancia es
piritual, sino formas orgánicas del espíritu que las anima y que se
manifiesta por ellas". No se niega, pues, que cada país pueda tener
sus modalidades propias, que el mismo Bello considera muy legí
timas. Y que quizá existe en América cierta especialísima intimidad
humana que trasciende a veces en resquicios morfológicos, semán
ticos y estilísticos. Pero la lengua común está lejos de constituir un
estorbo para tales singularidades: ella posee abundantes medios para
que se traduzcan sin resquebrajar su unidad fundamental (5).
En cuanto a la esperanza de Bello de poder evitar la disgre
gación divulgando el estudio de la gramática, se asienta en el concepto
de la época. Según vimos, el racionalismo había concluido por afirmar
la necesidad del conocimiento gramatical para hablar bien el idioma.
Bello coincide en esto con su tiempo. Ya en las citadas Advertencias
publicadas en El Araucano censuraba a las "personas que miran
como un trabajo inútil el que se emplea en adquirir el conocimiento
de la gramática castellana, cuyas reglas, según ellos dicen, se apren
den suficientemente con el uso diario". Y la definición que de dicha
disciplina da en su obra es cabal exponente de tal criterio: "La Gra
mática de una lengua es el arte de hablarla correctamente, esto es,
conforme al buen uso, que es el de la gente educada".
En el siglo XX se ha reaccionado, y no sin razón, contra ese con
cepto de la gramática. Y es precisamente en Chile, donde Bello había
impartido su enseñanza, en que se levanta una de las primeras voces
de protesta. Por 1912, en una conferencia dada en la Universidad del
citado país, Rodolfo Lenz expresa que "querer aprender una lengua
por el estudio de una gramática es como aprender a tocar el violín
leyendo tratados de música y métodos de violín, sin tomar el instru
mento, sin ejercitar los dedos" (6). Señala, asimismo, el absurdo que
supondría pensar que no se puede hablar correctamente una lengua
antes de que se escriba su gramática. De aquí, su afirmación decisiva:
"Toda la obra de Bello, por buena que sea, es debida a un profundo
error". Años más tarde, D. Américo Castro habla también de la ur
gencia de desterrar la idea de que el idioma se enseña estudiando
gramática. Conceptúa la precitada definición como una copia servil
(5) Sobre estos problemas pueden consultarse: Ramón Menéndez Pidal: La lengua
española, en "Hhpania", vol. 1. N. 1, 1918, y en "La lengua de Cristóbal Colón y otros
estudios, págs. 109-127, Buenos Aires, 1942; "La unidad del idioma", en Castilla, la tradi
ción, el idioma, págs. 171-218, Buenos Aires, 1945. (Magistral trabajo, como todos los suyos,
este úlimo tiene el particular interés de un enfoque decididamente espiritualista del asunto).
Amado Alonso: El problema de la lengua en América, Madrid, 1935; La Argentina y la
nivelación del idioma, Buenos Aires, 1943. Américo Castro: La peculiaridad lingüística
rioplatense, Buenos Aires, 1941. Avelino Herrero Mayor: Presente y futuro de la lengua
española en América, Buenos Aires, 1944. Arturo Capdevila: Babel y el castellano, Bue
nos Aires, 1940. También la polémica entre R. J.Cuervo y J. Valera, recogida en una
compilación de artículos del primero con el nombre de 1 castellano en América, Buenos
Aires,(6)
1947.¿Para qué estudiamos gramática?, Santiago de Chile, 16 de agosto de 1912.
— 103 —

�— 01 —
sowmpntta anb vidj? (9)
8P
p
'Z16I 8P
•¿MI '^V
sonang 'D^Matu^ ua ouoftaism \^ ap ajqinou {3 uoa ojamtjd |ap so^n^i^JB ap nope^idaio^
eun na BpiSooaJ 'vHaiVj^ "f o^san^'f •}^ 3-nna Bannaiod bj ajiqmBX '0^61 's^jiy son
-ang 'ovvjpjsvD ja f, jaqvg :vn\3a&lt;iV3 oamay *tt6I 'S-"!V ouang 'o^uatuy tía ojouodsa
vn^u3¡ vj ap oinjnj (, ajuasajj :aos.&gt;JV OH3HH3H ojmavy '1^61 'y soirang 'atua)n;&lt;/oij
d/ ^ nviiuagjy 07 ís6l 'PPPBW '"^jjawy va viiHuaj jy¡ ap tnuajqo^d \% :osNo^y oovwy
•(o)unBB ip Bjsi^BniíJidn aiaaiDBpipiaap anbojus un ap sajam; JB[n^iuBil ^^ auan ouiiin ajsa
'soAns so[ sopo) ouioa 'otBqBji (bjisiSbj^) ^^6I '8aj!V souang 'SIfc"I¿I 'sifBd 'vuioipi ja 'urna
•íptuj oj *B;j;jtD^ ua '^^raoip! pp pBpiun b-j,, i^^6I 'a^iy sonang '¿^I-60I "'35^ 'toipnjia
DnHua^ WJ :ivai^ zaaN3N3{^ ^oHv^ :aejBi^ii8uo^ uapand SBiaa^qojd soisa ajqog
eidoo Bun otuoo uoiDiutjap BpBjpajd b[ Bnjdaouo^) •boi
ppBuasa^ as Buioipi ^a anb ^p B^pt v\ jBjaaisap ^p
opunjojd un b epiqap ea 'bbs anb Buanq jod 'ojpg ap Bjqo b^ Bpoj[5,
tBAisioap uotoEtuJijB na 'inbB 3Q 'Boi^BuiBaS ne Bqiaosa as anb ap sa^uB
Bn^ua^ Bun a^uaniBi^ajjoo JBjqBq apand as ou anb jBsnad Biapnodns
anb opansqB p 'otobiuiisb 'Bp^uag • (9) wsopap aoj jBipjafa ms 'o^uaui
-njjsui \9 ivvaoi uis 'mp^iA ap sopo^aui A Baisnuí ap sopBjBJi opua^aj
ui|oia ^ jbooj b japnaadB ooiod sa boiibuibj^ con ap oipn^sa ^ jod
Bn8ua[ Bun ^apuaadB ^aianb,, anb Bsaadxa zuaq; oj^opo^[ 'sied opsip
pp pBpisjaAiu^ B^ ua BpBp Biaua^a^uoa aun ua '^X6I J0d 'Bxsa^ojd ap
saooA sBjauíiJd sv\ ap eun b^uba3^ as anb ua 'BZUBuasua ne opuJBduit
BiqBq ojpg opuop 'a^iq^ ua a^uauíBsia^jd sa j^ -bdiibuibj^ v\ ap ojdaa
-uoa asa BJ^uoa 'u^zBJ ms ou A 'op^uoiaoBa^ Bq as ^^^^ o^Sis p u^
•ítBpBanpa aiuaS b^ ap p sa anb 'osn uanq p auuojuoa
^sa oiea ^a^uauíBiaajioa B[jB^qBi{ ap 3}jb p sa Bn^ua^ eun ap Batista
-Bj^) vj^ :ouatU3 pi ap a^uauodxa pqBa sa Baqo tis ua Bp Buipitastp
Btpip ^p ^nb u^ptuxjap v\ ^ '^otJBtp osn p uoa aiuatuajuatotjns uap
-uaidB as 'uaoip so^p un^as 'SB[^aa SB^na 'BUB{p)SBa BoijBiiiBjá b[ ap
oiuaiuipouoD p jtimbpB ua Ba^dtna as anb p ipmn ofBqB.ii nn ouioa
mitin anb SBuos^ad,, sb^ b Bqsinsuaa oNVaavnv ^3 ua SBpsai^qnd
sviDNiaxHaAav sapBjio sb^ ua b^ •odraan ns uoo ojsa ua aptautoa o^pg
-BUiotpt p uaiq .iBjqeq BJBd [BaiiBUiea^ o^uattnpouoa pp pBpisaaau tb\
^Buutp jod opinpuoa Biq^q omstpnotaBj p 'oniiA un^ag -Baoda tb\ ap
oidaauoa p ua B^uatsB as 'boiibihbj^ b\ ap otpnisa p opuBá^nAip uoiob^

— ZOI —
"8Z6I '&gt;
asof onung Jod p^ious 'xoig saBauy ap nopipa bj na 'uA jC j\ -síb^ (^)
•j -^ad '-jia -qo 'svDaiKiaay -^ ()
BJinjoAuosap Bipnsaj A aaqr[ bj b BSuodo as ou ojp anb ua Bpipam b[
ua uoiaipBj} B[ b eapij JBpanb souiBjisaaau 'aiouajajip A auinuaiap
sou anb jas ap BaauBui eun 'BAiiaap^a pspipuosjad eun opunin p ua
aauajufitu b souiBJídsB ig^ :9po^ ap B{ Jod BpB.3edB opis Bq aj|iaqy
ap zoa BJopB[npB Bq "JBjqBq anbopsp Bq oiubj apuop 'bib^j b[ ap
p ua BJainbis m ^aipBu b aiuatusijas aiambui ou vA o[pg ap
d uoioisodns b¡ anb oaj^ -sauBju soJisanu b A pB)un[OA BJisanu
b Buafe sa ou Buioipi pp uoiarqoAa b[ anb A 'Bjnipna b¡ ap Bpuaia
ouis 'jBJnieu Biouaia sa ou Baijsin^uij bj anb ap ^api aiueiaojuoaaj
B[ opiBJi Bq sou ouisi[Bapi [a Ao^{ 'ajqiaj^oaui uoian[OA3 ap sajBJtijBU
sooisiub^jo omoo een^ua^ sb[ b eqBjapisuoa as 'uij ua 'opuena í,.SBapi
sb^ ap uoisaadxa b^ BJBd a^qBfauBtaui oiaapip un,, op^ujoj Biqeq as
[ouedsa p anb oiuaiuuBg BqBJBjaap aiueisui un ap noiaeasnjo bj ua
opu^na íaiuozíjoq p UBjaajquiosua oiJo^Ejáun pnp p X ssqan¡ SBpBS
-Bd ap sajomanbsaj bo^ 'sBaijqndaj saiuaidiaut sbj ap sauoiaoniuoa sbj
opusna 'ojjag ap Baoda b¡ ua ueaijiisní as unuioo Bn^uaj b¡ eiuass^daj
anb uaiq p japjad ap saaotuai so^ -saaoitiB soqonin caed uopBdnao
-ajd ap ajuanj opis Bq BaiiBuioipi u^isiasa eun ap p^pijiqísod B^
•SBjotnaai^uy •eatiBraBjS bj ap
oipaui jod jera p aauaiap japod ap ezue^adsa bj iBipijdtuí 'bjio ^soxni
-nj SBiuoipi ap aiias eun UBJBisaS as 'eaiiatuy ap jouEdsa p opuemoi
ba anb bjsiuijojsubji o^sas p oduiap e bCbib as ou xs anb ap Biauaaja
bj íesajdxa 'eun :iqB UBaaaiaua as SBopi soq m(f) BoiiBuioipi uoisxasa
ajqísod eun ap joinai p sa Bjjtquasa b oppnpui Bq oj anb oaiioui
[Bdiauud p anb 'vDixywva^ b[ ap oSoi^j^ p ua 'o^pg

¿Bsvq oj ua jouua ufj? -vuqo ns ap sonspdoij

•saiuejqBqouBdsiq sasi^d soj sopo; issa ua A eiiBdsg ua
soub jod uBUBisa oj BiABpo^ anb A 'Buajiqa ppijo BZUBuasua ej ua
SBpiun opsisa UBjqsq anb 'BUB^pisea BoiiBiUBjá ap A ujibj ap sas^p

pp a^qiauaAui siauaisisaad B^j — aiu^ppB BiaBq Bq;&gt;jBin BJisanu ap

•eismSutj ap ejqo ns ua aiuauíeaijauaq j^
b ba 'ejjodB anb sajBniaapiur sbisia bj A auodns anb
pjafa bj uoa 'sapBpiAiiaB ap pepis^aAip pj 'eisa o^sp 'j^ •()
^ai} ns ap ajquioq un japuaiB anb eiuai saiuaaj sosa sopoi b anb
-jod 'pBpisjaAiuj^ b^ JBaaa 'opBuag p jipnas 'sajpuo^ ua Biquiojo^ b
jBiuasaadaj 'ajiq3 ua seiauai^ sbj ap oipnisa p jpnpoJiur '[IA13 o^ip
-0^ p jB)3Bpaj 'jBuopBUjaiuj oqaaaaQ ap opBiBJi ns jiquasa 'bijosoj
-i^ ua JBuifBJi anb OAni oíaj 'oiipnja ap oiua ns eiaBjduioa as anb
ua sanoiaEJhisaAUi uBja anbjod 'sBsaauBjj sauoiauBa SBÍaiA opuBznuam
-sap o 'ai[) qaa vwaoj pp sauaSjao soj opuB^spui BpiA bj asjBssd opip
-od Bjaiqnj^ 'ojJBiaj[dja)ui BJBd 'Bauamy ap opeiejip 'oiJOiaipeJiuoa
'osonip^ami opunm p jBuapjo anb auap o^jag,, -enSuai v\ ap oAiijna A
oipnisa p pBpiAiia^ ns aquasunajia ou ojjag 'Bfijqa^f anb pnSj

-sa BiauBisqns aambpna aiuauíBimisipui 38jbo[oa Bpand apuop sbioba

^

b[ jbiias j^pod ap o^pg ap BzuB^adsa b^ b o^usna u^
• (5) p^uauiBpunj p^ptun ns jBfBjqanbsa^ uis uBoznpBJi as anb

Bjsd soipain saiuBpunqs aasod Bjp :sapBpijBpn^uis sajBi B^sd oqjoisa
un ainiusuoo ap sota\ Bisa untuoo Bn^ua^ B[ oja^ *soaiisi^iiea Á sooii
•UBuias '8oaiSojojjtoui soiainbsai ua saaaA b apuaiasBj) anb BUBiunq
pBpitniiui Binisi^iaadsa euaio eauatuy ua aistxa Bzmb anb j^ -sbuiii
-iSa^ ^nuí Bjapisuoa o^pg ouisiui p anb 'SBtdoad sapBpijBpotu sns
jauai Bpand si^d Bp^a anb 'sand 'sSaiu as oj^ '^B^a jfod BisatjiuBiu
as anb A buiiub sb^ anb njuídsa pp sbotub^jo sbuuoj orne 'pmuid
sbjojub SBUBUinq SBn^ua|; sb^ uos ou anbjod '^p^pajaq u^iaBzx^iAta
b^ ap Buip pp b^ 'bzbj b^ ap otua^ pp b^ BanSass A BiJoduu Biuoipi

�e inadecuada de la que de la gramática latina se daba en él Rena
cimiento (7).
Pero, como siempre, las reacciones suelen ser exageradas. Tras
los nombres de Lenz y Castro se ha ido demasiado lejos. No ha fal
tado quien afirme la completa inutilidad de los estudios gramaticales.
Por mi parte, pienso que la gramática debe ser elemento coadyuvante
en la enseñanza del idioma y tener un sitio al lado de la lectura ex
plicada y de otros ejercicios prácticos. Si por sí sola resulta insufi
ciente para aprender la lengua, sirve para el consejo y para el juicio.
Y el que sea correctivo y guía ya es motivo bastante para que se le
incluya en los programas de enseñanza. Además, como todo contacto
con una disciplina científica, es de indudable utilidad por los bene
ficios que proporciona de iniciación en un razonar y observar exactos.
Claro está que, para que ello sea así, tendrá que realizarse su ense
ñanza de manera viva.
Se equivocan, pues, los que, llevados por una justa pero exage
rada reacción contra una gramática anquilosada y arbitraria, con
denan sin distinción esta disciplina. 1 mismo D. Américo Castro,
con su panegírico a la Gramática de Amado Alonso y Pedro Henríquez Ureña, dice bien a las claras qué lugar le asigna en la en
señanza (8).
Para terminar con esto: Si en la base de la obra de Bello hay
un error parcial (error que consistió simplemente^en abultar el valor
de la gramática como medio de instrucción idiomática), no se puede
omitir, sin agravio a la verdad, que él fue el primero en reconocerlo.
El 6 de octubre de 1848, al año aproximado de publicar su libro,
escribía en El Araucano estas palabras, que revelan su espíritu alerta
y encierran la esencia de la nueva metodología: "El estado lastimoso
de corrupción en que va cayendo entre nosotros la lengua nativa,
no podrá remediarse sino por la lectura de las buenas obras caste
llanas. Multipliqúense cuanto se quiera las clases de gramática: ellas
darán, a lo sumo, un lenguaje gramaticalmente correcto; y en con
ciencia, debemos decir que no han producido ni aun ese resultado
hasta el día. Pero ¿darán la posesión del idioma? ¿Podrán suminis
trarnos el acopio necesario de palabras y frases expresivas, pinto
rescas, de que tanto abunda? Para adquirir este conocimiento, la lec
tura frecuente de los buenos escritores es indispensable" (9).
' •T ' . &gt; •.

• ' :.:'

Criterio y método

sunto fiel del pensamiento; y esta misma exagerada suposición ha
extraviado a la gramática en dirección contraria" (Prólogo, pág. III).
Basta, pues, de falsear la lengua y trastornar el pensamiento en busca
de un ajuste inexistente. ¿Es que no obra en el hombre más que la
razón? "Es imposible que las creencias, los caprichos de la imagi
nación, y mil asociaciones casuales, no produjesen una grandísima
discrepancia en los medios de que se valen las lenguas para manifestar
lo que pasa en el alma" (pág. IV). Obsérvese que en este barruntar
la influencia de lo afectivo y fantasístico hay un atisbo sorprendente
de elementos que sólo aflorarán mucho más tarde merced a la es
tilística. Se resquebraja en su base la construcción racionalista: ya la
razón no campeará soberana por los dominios de la lingüística. A su
lado, la afectividad reclama el lugar que le corresponde.
También discierne Bello la diferencia entre la gramática general
y la gramática de un idioma dado. Cada lengua, dice, tiene su teoría
particular, su gramática. Los principios, los términos, las analogías
aplicables a una, no siempre se adaptan a otra. Hay que estar preve
nido, sobre todo, hacia las reminiscencias del idioma latino, que
tanto han descarriado a los autores precedentes: "Si como fue el latín
el tipo ideal de los gramáticos, las circunstancias hubiesen dado esta
preeminencia al griego, hubiéramos probablemente contado cinco
casos en nuestra declinación en lugar de seis, nuestros verbos hu
bieran tenido no sólo voz pasiva, sino voz media, y no habrían fal
tado aoristos y paulo-post-futuros en la conjugación castellana"

(págs. II y III).

¿Y cómo procederá el gramático? "Acepto las prácticas como la
lengua las presenta; sin imaginarias elipsis, sin otras explicaciones
que las que se reducen a ilustrar el uso por el uso" (pág. IV). He
aquí, hace un siglo, el principio orientador de toda la lingüística mo
derna. Con persistencia reiterada aparece en sus más ilustres cul
tores. Sólo citaré dos nombres: Ferdinand Brunot y Karl Vossler.
Dice el primero: "La premiére regle que les maitres doivent s'imposer, s'ils veulent imposer les autres aux enfants, c'est de respeter le
langage réel, la vérité du langage" (10). Vossler, por su parte, afir
ma: "Siempre que en la sintaxis se comprende como elipsis una
construcción y en consecuencia se la "completa", lo que se hace es
violentarla y deformarla en otra cosa distinta, en lugar de explicarla
tal como es" (11).
Creo que las transcripciones precedentes son por demás signifi
cativas y me eximen de encarecer las direcciones metodológicas que

Puede decirse que, en lo fundamental, la adhesión ^e Bello al
pensar coetáneo se restringe a lo ya visto. Frente a lo medular del
logicismo y sus secuelas adopta una señera postura de reconvención:
"Se ha errado no poco en filosofía suponiendo a la lengua un tra(7)Amébico Castro, La enseñanza del español en España, págs. 22 y 27; Madrid,
1922.
(8)Américo Castro, La peculiaridad lingüística rioplatense, pág. 20 y sigs.
(9)Transcrito por Miguel Luis Amunátegui, ob. cit., pág. 540; también, por Rodol
fo Lenz en la conferencia referenciada....
104 —

Bello imprimió a los estudios gramaticales.
Claro está que sería demasiado pedir a un autor del siglo XIX
que no se dejase arrastrar alguna vez por la inercia de la tradición.
Así, por ejemplo, en la página 192, Bello recurre a la teoría de la
(10)Ferdinand Brunot, La pensée et la lungue, deuxiéme édition, pág. 10; París,
1926.

(11)Karl Vossler, Filosofía del lenguaje, traducción de A. Alonso y R. Lida. pág.
192; Buenos Aires, 1943.
— 105 —

�— soi —
•t-6l '&gt;•¥
•Sed "^pi^ '^ ^ oauojy
'HnssoA. ^Hva (jj)
oauojy -y ap noiDDnpBJi -atonguaj jap mfosojt^ 'HnssoA.
'9Z6I
'9
ÍQt "8?^ &lt;00!'TP? ^maixnap 'anguo¡ vj ja ^atuad irj 'lOwnHg auvuiíoHaj (oí)

Jod 'uaiqaiBj íq^j -S^d '-ip -qo
•s8is í oz "*?d 'acuato]doij

p} Bi.)n9jajaoD B[ na
HaKV sin-j ran^ij^ Jod oiijosubjx ((j)
pvptjmjnaad trj 'ohxst^ O3inaniy (g)

i zt 's8?d 'Byo&lt;l*3 a joyodsa jap muouasua 07 'ohisv;) ooiaawy
B[ ap Bjjoaj B[ b ajjnaaj ojpg '^61 ^niEd B[ na 'o[duTafa jod 'jsy
•uoioipBjj b[ ap Btojani B[ jod Z3A BunSje jbjisbjjb asBÍap ^s ou anb
XIX I^Í8 IaP JlnB ^^ B Jipad opBisBurap m^e anb Bjsa ojb[^)
•sa[Bai:u?uiBj2 soipnjsa so[ b oitaijdtni o[pg
anb SBaiSojopojara s^uopaajip sbj jaaajBaua ap naunxa atn ^ sbaijb^

oí
"ÍZ61

-bj; un enSuaj bj b opuaiuodns bijoso[ij u^ oaod ou opB.ua Bq ag?&gt;
: u9puaAuo^aj ap Bjn^sod Tuauas un Bjdops s^pnaas sns A omspi^of
[ap jB[npaui oj b ajuaj^ ^oísia vA o\ b a^uujsaj as oauBjaoa Jesuad
[B O[[ag ap uoisaqpB B[ '[BjuauíBpunj o[ ua 'anb asjpap apanj

-ijiuSis ssinap jod nos sajuapaaajd sauopdtjasuBj) sb[ anb oaj;^
' • (TI) ^83 OTno:) lB*
B[JBai[dxa ap jBn[ na 'Bjnijsip Bsoa bjjo na BjJtBuuojap X b[jbju3[oia
sa aasq as anb oj 'wBja^draoaM B[ as Bpuanaasuoa na ^ uopanjjsuoa
Eira sisdip ouioa apuajdmoa as sixejuis bj ua anb aadmaig,, :biu
-jije 'ajjed ns jod 'ja[sso^ • (q^ ) ^bSbSubj np ajiJcaA bj '[aa^ 3SbSub[
a[ jaiadsaj ap js9to 'sjtiBjua xiib saj^nB sa^ jasodini ju^fn^A s[i,s 'jasod
-tiit,3 inaAiop saxiieni sa^ anb 9\^i ajaima^d B^?? :ojratutjd ^ aoiQ
•jajssoy^ FB^[ -^ jounjg puButpja^ :sajquiou sop ajBip o^og -saaoj
-[na eajjsn^i sem sns na a^ajsdB Bpujajiaj eiouajsisjad U03 -Buiap
-ora Batj8in8ni^ v\ Bpoj ap jopBjuaxjo oidionud ^a 'o^Sis un aoBij 'mbB
ajj '(^j 'Svd) Kosn \a ^od osn p jBjjsn¡r b uaanpaj as anb sb[ anb
sauoiaBDi^dxa bbj^o ms 'sisdip SBHBni^Brai uis ÍB^uasajd sb^ S
bj oiuoa seanDBjd sb| oidaay,, ¿oaijBuiBjS p Bjapaaoad 01^93

" (III ^ II
^BUB^ajSBa uopBSnfuoa v\ ua sojnjnj-jsod-oinBd Á soísijob op^j
-^j UBTjqsq ou ^ 'Bipaui zoa ouis 'BAissd zoa o[9S ou opiuai uBjaiq
-nq soqjaA sojjsann 'sias ap jBnj ua uoiaBuipap BJjsanu ua sosbd
oaup opBjuoo a^uania^qBqojd soraBjaiqnq 'oSaTj^ ye Fiouaniuiaajd
Biea opep uasaiqnq SBiauBisunajp sbj 'sooijbiubjS so^ ap papi odp \a
ujibj p anj oxnoa ig,? :sajuapaaajd sajo^iiB so^ b opBijjBasap usq ojubj
anb 'oupB^ Bniotpi pp SBpuaasmiraai sbj; Bpsq 'opoi ajqos 'optu
-aAaid JBjsa anb a'bj^ -bjjo b UBid^pB as ajdutaxs ou 'eun b 8O[qBDi[dB
SBTo[Bue sb^ 'souiiujaj so^ 'soidpuud so^ •BaijBuiBjS ns 'jBp^aijjBd
ns auat) 'a^ip 'BnSuaj BpB[) -op^p Biuotpt un ap BaijBinBj^ bj á
inBjg B^ aa^ua spuajajip B{ o[jag aujapsip uaiquiBj^
•apuod^ajjoa a^ anb jBn^ p BuiBpaj pBpiAijoajB b^ 'opsj
ns y •BaijsinSuij B^ ap soiutuiop soj jod BUBjaqos BjBadniBO ou uozbj
b[ bjC tBjst^BUopBj uopanjisuoa ^\ asBq ns ua BÍBjqanbsaY ag "Bapsi^ij
-sa B[ b paaiam apjB) sbiu oqoniu ubjbjojjb ojos anb sojuauíap ap
aiuapua^djos oqsps un ^^q oaijsiSB^uBj Á OAijaajB 0^ ap Biauarqjuí b^
ajea ua anb asaA^asqQ "(^j -^?d) wenqB p ua BSBd anb o[
BJBd SBtVoiía^ sb^ uapA as anb ap soipaní so[ ua BpuBdajasip
Bun uasafnpoad ou 'sa^BiisBa sanopBposs [ira A 'uopsu
-T3ÍBUII bj ap soqaijdBa eo\ 'SBpuaaia sbj anb a^qísoduii sg[5? ¿uozbj
bj anb sfra ajquioq p ua Bjqo ou anb s^? •aiua^sixaui a^snfB un ap
Basnq ua ojuaiiuesuod p jbujo;sbjj á BnSua^ B^ jbss^bj ap 'sand 'BjSBg
"(III '^?^ '^I9Jd[) iJBJinoo uopoajip na Ba^fuiBji v\ b opBiAFjjxa
Bq uoiaisodns Bpeja^Bxa buisiui Bjsa A i ojuaiuiBSuad pp pij ojuns

o-p ojftu X ouajij^
"(6) wa[q^suadsipui sa sajojijoso souanq so[ ap ajuanoajj Bjnj
-aa[ B[ 'ojuairapouoa ajsa jpinbpB bjb^ ¿spunqB ojub^ anb ap 'seasaj
-ojurd 'sBAisajdxa sasBJj A SBjqe^d ap owBsa^au oidooB p soujbjj
-stuiruns usjcpo^? ¿Braoipi pp upisasod B[ u^jep? oja^ -Bjp p Bjs^q
opBj[nsai asa unB tu oppnpojd u^q on anb jpap soraaqap 'Bpnap
-uod ua A íojoajjoa ajuam[BaijBuiBjS afBngua[ un 'omns o[ b 'uBJBp
SB[p rBaiíBuiBjS ap sbsb[o sb[ Bjainb as oja^na asnanbj[dij[nj^[ *sbub[[
-aisea sBjqo SBuanq 8B[ ap Bjn^oaj b[ jod ouis asJBipauraj eapod ou
'batjbu BuSuaj B[ eojiosou aj^ua opuaÁea ba anb ua uopdnjjoa ap
osoinnsB[ opsisa [^^ : Bjo[opoíaui BAanu B[ ap Bpuasa B[ uBjjaiaua A
bjj3[b njojdsa ns ub[3a3j anb 'SBjqB[Bd SBjsa OMVDHVHy ^3 na Bjqpasa
'ojqi[ ns ^Bo^qnd ap openiixojdB oub [b '8^81 ^P ajqn^ao ap 9 13
•o[jaaouoaaj na ojamijd [a anj p anb 'pspjaA b[ b oiabjSb urs 'ji^iuio
opand as on ' (BDi^emoip; uopDnjjsui ap oipam oinoa boijbuibjS b[ ap
jo[ba [a JB^[nqB ua^ajnaraa^duiís ppsisuoa anb jojjta) [BpjBd jojja un
^eij o[pg ap ujqo b[ ap assq B[ ua ig :ojsa uoa JBUiuiiaj bjb^
• (g) BZUBU3S
-ua B[ ua buSisb a[ j^Sn[ snb sbjb[o sb[ b uatq aaip 'bu^j^^ zanbiJ
-uajj ojpa^ A osuo[y opemy ap VDixyivivaf) ^[ b oDiJi^aucd ns uod
'ojisb[) oauamy "q onisnu [^ -Bui[dpsip B^sa uoiauí^sip uts UBuap
-uoa 'BiJBJiíqjB X BpBso[inbuB boijbuibjS eun Bj^uoa uopa^aj BpBj
-aBxa ojad Bjsnf Bun jod sopBAa[[ 'anb boj 'ssnd 'uBaoAinba ag
•BAJA BJaUBUT 3p BZUBU
-asua ns asjBziyBa.T anb Bjpuaj 'isb Bas oj^ anb BJBd 'anb Bjsa ojb[3
•sojoBxa jBAjasqo A jbuozbj un ua uopBptuT ap Bnopjodojd anb sopij
-auaq so[ jod pBpi[ijn a[qBpnpui ap sa '^aijijuap Bui[dtasip Bun uoa
ojobiuoo opoj oiuoa 'sBinapy 'BzuBuasua ap SBtnBjSojd so[ n^ BÁnpur
a[ as anb BJBd ajuBjseq oaijoui sa vA Bin3 A OAi^aa^joo Bas anb [a j^
•oíainf [a BJBd A ofasuoa p BJBd 3ajis 'BnSua[ B[ japuajd^ Ba^d aiuop
-ijnsui Bjjnsaj B[O8 js jod ig •soai^aBjd soppjafa sojjo 3p A BpBai[d
-xa Banjaa[ B[ sp opB[ [B oijis un aauaj A Biuoipi pp BzuBuasua B[ ua
ajUBAnipsoo ojuamap J38 aqap BatjBinBjá B[ anb osusid 'ajJBd im joj
•sa[B3iíBniBj:8 soipnjsa so[ sp pBpijijnui Biajdinoo B[ atnjtjB uamb op^j
-[Bj Bq o^[ ^so^ opBisBuiap opi Bq as ojjsb;^ A zua'j ap sajqmou so[
-SBpBjagBxa jas uapns sauopaBaj sb[ 'ajdinais ouiod 'oja^
•(¿) ojuaituia
p u^ q^p as buub[ BaijBtnBjS bj sp anb B[ ap BpBnaapeui a

�elipsis para explicar la falta del verbo copulativo: "La elipsis del
verbo es frecuentísima en las exclamaciones: "¡Qué insensatez confiar
nuestra seguridad a la protección de una potencia extranjera!", qué
insensatez era o es o sería, según lo que pida el contexto". La lingüís
tica moderna interpreta tales expresiones como oraciones nominales
sin cópula, y las reconoce como históricamente anteriores a las otras.
Pero poco importa un traspiés accidental ante el rumbo general
certero.
Hay que añadir, asimismo, que la exposición, siempre clara y sus
tanciosa, está iluminada por un excelente ejemplario. (Las meditadas
rectificaciones de Cuervo no estorban la validez aeneral de nuestro
calificativo.) Y en ese ejemplario tiene cabida, al lado de la lengua
clásica, la lengua culta de la época. No lo guía un "purismo supers
ticioso". Él sabe de la ininterrumpida marcha de la lengua y lejos

rabie. Muchos de sus puntos de vista han sido superados; otros, que
todavía hoy defendemos como nuestros, quizá lo sean en lo futuro;
pero su andar cauteloso será siempre saludable escuela de proceder
científico y de honestidad.

Algunos aspectos particulares de la doctrina
Sólo consideraré dos o tres que, por su importancia intrínseca
y por ser reveladores del criterio de nuestro autor, conceptúo funda
mentales.
Sea en primer término el concepto de partes de la oración. Ya
hemos tenido oportunidad de ver la disparidad de criterios que en

Pero sobre todas las excelencias de criterio y método apuntadas
se yergue una suprema: el rigor científico. Bello marcha afanoso en
busca de la exactitud, sin dejarse arrastrar por simplificaciones eli
minatorias ni falsas simetrías. Por eso su obra posee un valor perdu-

este punto existe entre los tratadistas de todos los tiempos. La razón
de tales divergencias reside, fundamentalmente, en lo distintos puntos
de vista que se toman como partida. Unos se basan en la forma
y sólo reconocen tres clases de palabras: nombre, verbo y partícula;
como se recordará, es el criterio de Villalón y Correas. Otros se
fundan en la significación; es la postura logicista, que crea las co
rrespondencias sustantivo-sustancia, adjetivo-cualidad, verbo-acción,
etc. Y hay, en fin, quienes se basan en la función.
Ninguno de los tres puntos de vista, sin embargo, resulta sufi
ciente por sí solo para dar una idea cabal de las distintas partes del
discurso. El criterio formal impide reconocer diferencias entre sustan
tivo y adjetivo, y entre elementos tan diversos como adverbios, prepo
siciones, conjunciones. La clasificación por el significado no se ajusta
a la realidad: existen sustantivos que denotan cualidad y acción (ne
grura, carrera), verbos que expresan estado, cualidad, etc. (dormir,
rojear...) ; y la enumeración de discrepancias podría aún continuarse.
También adolece de fallas la clasificación por el oficio; así, por
ejemplo, la función atributiva, propia del adjetivo, no es extraña al
sustantivo, según se descubre en las aposiciones; igualmente, ambas
categorías de palabras pueden oficiar de predicado nominal.
¿Dónde se halla el motivo de tales insuficiencias? Toda clasi
ficación unitaria reclama necesariamente la observancia de un punto
de vista lógico. Pero ya sabemos que, por mucho que se empeñen los
logicistas, lenguaje y lógica no marchan siempre de la mano. Y es
que la función primordial de aquél, como dice Bally, "no es la de
construir silogismos, ni la de redondear períodos"; su función es
expresar la vida, y la vida desborda a la razón por todas partes. De
aquí que les fenómenos del lenguaje se resistan a ser encasillados
en los moldes estrechos de las clasificaciones y que de continuo éstas
dejen un resquicio para la crítica.
Bello, del mismo modo que Nebrija, salvó las inconveniencias
de ajustarse a un solo criterio. Si su razón lo lleva a declarar expre
samente que sigue el de los oficios, su deseo de captar la auténtica
realidad del lenguaje le hace, en la práctica, traicionar su propósito.
En la definición que da del verbo, por ejemplo, mezcla el criterio
de la función con el de la forma: "es una clase de palabras que

— 106 —

— 107 —

de su ánimo está el pretender detenerla. Si se revuelve contra el neo
logismo extemporáneo y licencioso, no lo inquieta el que encaja en
el cauce del sistema que representa el idioma: "Una lengua es como
un cuerpo viviente: su vitalidad no consiste en la constante identidad
de elementos, sino en la regular uniformidad de las funciones que
éstos ejercen, y de que proceden la forma y la índole que distinguen
al todo" (pág. VIII). Sabe, también, que lo que fue correcto en los
clásicos puede hoy no serlo: siente hacia ellos respetuosa admiración,
pero no idolatría. Así, refiriéndose a cierto uso pleonástico de que,
muy frecuente en Cervantes y otros autores de su época, dice: "Nada
más común que este pleonasmo en nuestros clásicos; pero según el
uso moderno es una incorrección que debe evitarse" (pág. 262). Cada
época, por tanto, tiene su corrección, su gramática. Es el uso culto
contemporáneo el que da en definitiva la norma del bien decir. Y
se decide por el uso culto "porque es el más uniforme en las varias
provincias y pueblos que hablan una misma lengua"; el vulgar, en
cambio, varía mucho de una parte a otra y crea dificultades para la
comprensión en cuanto sale de su limitada esfera. El simple reco
nocimiento objetivo de tales diferencias supone ya apreciable con
quista: allá a los años, los investigadores de la estilística se aden
trarán hasta el espíritu mismo que las produce.
Agreguemos, también, que Bello rompe la rigidez de la sepa
ración que la gramática tradicional había establecido entre sus dis
tintas partes, especialmente entre morfología y sintaxis. Nacida y
justificada por razones metodológicas, la separación aludida, a fuerza
de pensarse como real, acabó por dar una visión mutilada de la
lengua. Bello, al tratar de ensamblar los distintos elementos consti
tutivos de esa síntesis armónica que es el lenguaje, superó la e^^apa
de la simple disección y abrió la puerta para insospechados descu
brimientos.

�— ¿oí —
anb SBjqejsd ap as^ja eun sa?, :enuoj bj ap ja uoo uopunj bj ap
oijaijja p Bpzoui 'ojduiafa jod 'oqjaA pp Bp anb uopiupap bj ug
•ojisodoad n9 JBUopiBJ} 'BapaBjd bj ua 'aa^q aj afsnáuaj pp pepijsaj
eapuajiiB bj jBjde^ ap oasap ns 'sopijo soj ap ¡a anxfrs anb ajuaures
-ajdxa jejBjaap b ba^jj oj uozbj ns ig -oijajijo ojos un b asjBisufe ap
SBiouaiuaAuooui sbj oajbs 'Bfjjqa^f anb opora ouisiui pp 'ojjag
•Bopjja Bf caed oiombsaj un uafap
seis onupuo^ ap anb A sauoioBoijiSBp sbj ap soqaajjsa sapjoui boj na
sopBjjisBaua jas b ue^sisaj as aí^n^uaj pp souainouai so¡ anb inb^
aQ -sajjBd sepoi Jod uozbj b[ b Bpjoqsap epiA B[ A 'epiA bj jBsajdxa
sa uopunj ns !usopojjad jBapuopaj ap bj tu 'sotnsiáo^is jmjjsuoo
ap bj Ba oun 'ÁjjBg aoip ouioa 'janb^ ap jBipjouiud uopunj bj anb
sa j^ 'oubui bj ap ajdiuais uEqoJBiu ou Boi^oj A afen^uaj 'sBjspiSoj
so{ uauadiua as anb oqonni aod 'anb soinaqBs tbá oja^ -ooiá^j b^sia ap
ojund un ap BiauBAJasqo bj ajuaiuBUBsaaau ^iuspaj eiJB^mn uoi^boi^
•TSBj^ epoj^ ¿sBiouaioijnsui sajBj ap oaijoiu p ejjBq as apuoQ?
•jbuuuou opBoipajd ap jspijo uapand SBjqejBd ap sbjjosojl'^
scqiUB 'aju^uifBn^í ísauoioisodB sbj na aaqn^sap as un^as 'oa;}ubjsiis
je BijBj^xa sa ou 'oAijaíps pp eidoad 'BAijnqijjB uoiaunj bj 'ojdmafa
jod 'J8B ÍOIDIJO p JO¿ UOIDBOIJISBja BJ 8BJJBJ 3p 303[OpB uaiqtUB^
•asjBnunuoa une Bjjpod SBiaasdajosip ap uopejauínua bj á i (• • -aoafoi
'uiiuuop) -aja 'pBpijBna 'opBjsa uesajdxa anb soqjaA ' (nuajuvo 'v^iijS
•bu) uopoB A pepijBno uBjouap anb soAijusjsns uajsixa íp^pijBaj bj b
BjsnfB as ou opsai^iu^is ja jod uoiaeaijiSBja B^ •sauoiounfuoa 'sauoioia
-odajd 'eoiqaaApB ouio^ sosjaAip ubj sojuaiuap ajjua A 'oAtjafpB A oah
-UBjsns aj^ua sepuajajip aaoouoaaa apidmi jbuijoj oija^wa jg 'osjnosij
pp sajjBd SBjuiisip sbj ap jBqBa eapi Bun Jep Bjsd ojos is aod ajuap
-ijns Bjjnsaj 'oSjBqraa ms 'bjsia ap sojund sajj soj ap oun^ui^[
'uopunj bj na uBssq as sauainb 'uij ua 'Xsq ^ -aja
'upiaaB-oqjaA 'pBpijBna-OApafpB 'Bi^uBjsns-OAijuBisns SBiauapuodsajj
-oa sbj Baja anb 'BjsptSo]; Bjnjsod bj sa í uope^iiiu^is b^ ua uspunj
ae sojjq -SBajJo^) A uojbjji^ ap ouaju^ p sa 'BJBpjooaj as omoo
ÍBjnonjBd A oqaaA 'ajqtuou :8BjqBjBd ap sasBja sajj uaaouoaaJ ojos A
biujoj bj ua UB^eq as soufj *BppjBd ouioa ubuioi as anb bjsia ap
sojund sojuijsip oj ua 'a^uauijBjuauíBpunj 'apisaj SBpua^^aAip sajBj ap
uozej B^j 'sodoiap soj sopoj ap eBisipejBJi eoj aa^ua ajsixa ojund ajsa
ua anb soija^ua ap pBpuedsip bj j^a ap pepiunijodo opiuaj soiuaq

— 901 —
-npjad jojba un aasod B.iqo ns osa joj -SBU^auíis sbsjbj iu seijojbuiui
-ija sauopBaiiijdinis jod jbjjsbjjb asjefap uis 'pn^ijoBxa bj ap Bosnq
ua osoubjb BqoJBiu ojjag "ooijijuaio jo^ij ja iBuiajdns eun anáaaÁ as
SBpB^unde opojaui A oijaiija ap sepaajaaxa sbj sspo^ ajqos o^aj
•gojuaiuujq
-nasap sopBqaadsosm BJBd B^jand bj oijqe A uopaasip ajdmis bj ap
BdBja bj ojadns 'afBnSnaj ja sa anb B^iupuuB stsajuis Bsa ap soaiuu
-ijsuod sojuauíap sojuijsip soj jBjquiBSua ap jbjbjj jb 'ojjag -EnSu^^
bj ap BpBjtjnuí U9181A Bun JBp Jtod oqBOB 'j^ajc omoa asjBSuad ap
Bzjanj b 'BprpnjB uopBJBdas bj 'sBoiSpjopoiaui sauozBJ jod BpBaijijsnf
A BppB^; •sixBiuis A biSo^ojjoui ajjua a}uaui[Bi^adsa 'sajJBd sbjuij
-sip sns ajjua oppajqejsa Biqeq jeuopipBJi b^ijbuibjS bj anb uoiaBj
-sdas bj ap zapiSjj bj aduioj ojjag anb 'uatquiBj 'somanSajSy
•aonpoad sbj anb ouistiu njijjdsa ja Bis^q ubjb^j
-uaps as BDpsijijsa bj ap sajopaStisaAm soj 'soub soj b bjjb :Bismb
-uoo ajq^pajdB BjÍ auodns ssi^uajajip sajBj ap OAijafqo o^uarrapou
-o^aj ajduiis j^ -Bjajsa BpB^iuiíj ns ap ajBS ojuBna ua uoisuajdmoa
bj BJBd sapB^jnoijip saja A bjjo b ajJBd Bun ap oqonra buba 'oiquiBa
ua 'jbSjiia ja ítlBnSuaj Buisim eun usjq^q anb sojqand A SBpurAOJd
sbijba sbj na auuojiun sbui ja sa anbjod,, o^jna osn ja Jod appap as
^ upap uaiq jap buijou bj BApiuijap ua Bp anb ja oauBJoduiaíuoD
ojjno osn ja s^ •boiiboibjS ns 'uppaajjoa ns auap 'ojubj jod 'eaoda
BPB^ ' ÍZ9Z '^?^) asJBjiAa aqap anb uppaaJJoout Bun sa oujapoui osn
ja uníías ojsd ísodisb^o so.Tjsanu ua ouiSBUoajd ajsa anb unuioa sbui'
BPBM&gt;? :aDíP '^aoda ns ap sajo^nB sojjo A sajuBAja^ ua a^uonoajj jínuí
'anb ap oapsBUoajd osn ojjap b asopuaijipj 'jsy -BujB^opí ou ojad
'uopBJiiupB Bson^adsaj sojp Bpsq ajuais :ojjas ou jíoq apand soaisBj^
soj ua oi^ajjoa anj anb oj anb 'uaiquiBi 'aqBg "(lUA '^?^) tlopo^ [b
uanáuijsip anb ajopui bj A biujoj bj uapaaojd anb ap A 'udojafa sojsa
anb sauopunj sbj ap pBpiuuojiun JBjnáaj bj ua ouis 'sojuaiuap ap
pBppuapi aniBjsuoa bj ua ajsisuoa ou pBpijsjiA ns :ajuaiAiA odjana un
oiuo;&gt; sa Bn^uaj ^uj,, ¡Biuoipi ja BjuasajdaJ anb Buiaisis jap aanea ja
ua BÍBaua anb ja Bjambui oj ou 'osopuaoij A oauBjodiuajxa otusi^oj

-sbj)o sbj b sajoijajuB ajuauíB^ijp^stq ouioo aaouoaaj sbj A 'Bjndoa uis
sajBuiuiou sauopBJO oiuoa sauoisajdxa sajBi Bjajdjajuí BUJapoui cap
-sináuij B^ 'uo)xa)uoa ja Bpid anb oj un^as 'viuas o sa o ma zajnsuasui
anb '^¡BjafuBjjxa Bpuajod eun ap uopaajojd bj b pepun^as Bj^sanu
jB^uoa zajBSuasui an^)!,, : sauopBUiBpxa sbj ua BunspuanaaJí sa oqjaA
jap sisdija B^j^, :oApejndoa oqjaA jap bjjbj bj jB^ijdxa BJBd sisdija

•pBpijsauoq ap A o^ijijuap
japaoojd ap Bjanosa ajqspnjBS ajduiais Bjas osoja^nea jBpus ns ojad
íojnjnj oj ua usas oj Bzmb 'sojjsanu ouioa souiapuajap Áoq BjABpoj
anb 'sojjo ísopBjadns opis uBq bjsia ap sojund sns ap soq^nj^[ 'a

•OJ31J33
jBjauaS oqnmj ja ajuB jBjuapp^B saídsBJi un Bjjoduii oaod ojaj

vuiujoop vj ap sauvjnatiuvd soioadsv sounSjy

ojisanu ap jBjaua^ zapijBA bj UBqjojsa ou OAjan^ ap sauopeaijp^aj
SBpsjipaiu SB^). "oiJBjduiafa a^uajaaxa un jod BpBuimrqi Bjsa 'Bsopusj
-sns A BJBja ajdmais 'uppisodxa bj anb 'ouisjuiisb 'jipBUB anb Xb^j

•sajB maui
-Bpunj onjdaouoa 'join^ ojjsanu ap oijajijo pp sajop^jaAaj jas jod A
Boasujjjuí BiauBjjodiui ns jod 'anb saj^ o sop ajBjapisuoa ojog,

-oau ja Bjjuoa aAjaiiAaj as ig -ejjauaiap jopuajajd ja Bisa ouiiub ns ap
sofaj A Btiijua] bj ap eqajBui Bjjjdumjjajuiui bj ap aqss j^ '^osopi^
-sjadns ouisund,, un BinS oj o^^ -eaoda bj ap Bjjna BnSuaj bj 'b^isejo
BnSuaj bj ap opBj jb 'spiqBa auap oijBjduiafa asa ua j^ (•oAijBaijijBa

bj^ -uppBJO bj ap saijsd ap ojda^uoa p ouiiuaa; jamud ua ^ag

�significan el atributo dé la proposición, indicando juntamente la
persona y número del sujeto, el tiempo y el modo del atributo"
(pág. 126). Posteriormente se le ha censurado a Bello que se apar
tase de su punto de vista inicial. Gracias a ello, sin embargo, Cuervo
pudo decir con estricta justicia en una de sus notas: "nuestro autor,
aliando la clasificación de los oficios con la de las formas (aunque
sin mencionar aquí este elemento) ha establecido una clasificación
que abarca la mayoría de los casos, y, lo que vale más, ha dado idea
clara de la estructura psicológica y gramatical de la oración y pro
porcionado instrumento precioso para analizar y discriminar los
diversos oficios que puede desempeñar un mismo término". Pienso
que tales beneficios son preferibles a una clasificación lógicamente
perfecta pero que escamotee la realidad de la lengua. Además, si la
naturaleza de los vocablos que componen el idioma es a veces clara
y peifeetamente discernible, otras resulta imprecisa y amorfa. Pene
trar en esas zonas de fluctuación y ponerlas a descubierto, resistiendo
las tentaciones de una fácil simplificación, fue otro mérito, y por
cierto fundamental, del talento científico de Bello: "Sucede a veces
que una palabra ha perdido en parte su primitiva naturaleza, y pre
senta ya imperfectamente, y como en embrión, los caracteres de otra,
habiendo quedado, por decirlo así, en un estado de transición''

(pág 316).
Un aspecto interesante de la doctrina de Bello, que enraiza en
el anterior, es asimismo el concepto de pronombre. Atendiendo al ofi
cio, observa con acierto que el pronombre funciona ya como sustan
tivo, ya como adjetivo; de aquí concluye que "será una especie
particular de sustantivo o adjetivo, no una parte de la oración dis
tinta de ellos" (pág. 345). La interpretación de Bello, que supone un
apartamiento del criterio entonces imperante, es aceptada hoy casi
unánimemente por los estudiosos del lenguaje. Entre los que se han
ocupado de nuestro idioma y la acogen, aunque ampliándola y per
feccionándola, merecen citarse Rodolfo Lenz (La Oración y. sus
Partes) y Amado Alonso y Pedro Henríquez Ureña (Gramática
Castellana, 1. y 2. cursos).
También la gramática moderna sigue a Bello en la noción de
género. Al tratar de Nebrija ya vimos cómo éste se ceñía, si no en
la definición, por lo menos en su desarrollo, a un criterio formal
para distinguir el género de los nombres. Dijimos, asimismo, que
dicho criterio fue abandonado posteriormente, sobre todo durante el
romanticismo en que cobró auge la interpretación antropomórfica.
Pues bien: Bello desecha la posición de sus coetáneos ^e inmediatos
antecesores y vuelve en lo sustancial, aunque con otras precisiones, a
la de nuestro primer preceptista, que es la adoptada hoy por^ casi
todos. Ya 15 años antes de publicar su Gramática, en El Araucano,
realiza la crítica de la interpretación académica y expone los funda
mentos de la suya, en una página digna de reproducir:
"Género masculino —dice la Academia— es el que comprende
a todo varón y animal macho, y otras que, no lo siendo, se reducen
a este género por sus terminaciones, como hombre, libro, papel. Ésta

es una definición de aquellas que no pueden dar a conocer la cosa
definida, porque no ofrece al espíritu ninguna señal fija y precisa
con que podamos distinguirla de las otras. Primeramente el género
en la gramática no comprende las cosas significadas por los nombres,
sino los nombres mismos: masculino y femenino no significan clases
de objetos, sino clases de nombres. Pero ¿de qué manera podremos
reconocer los nombres masculinos mediante esta definición? ¿Por su
significado? No; la definición misma da a entender que una parte
de los nombres masculinos significa objetos que no son ni varones
ni machos. ¿Por la terminación? Menos: ni se dice qué terminaciones
sean las masculinas, ni hay alguna que constantemente lo sea. Agré
gase a esto que hay multitud de nombres que por la terminación
debían ser femeninos, verbigracia, sistema, planeta, cisma, y que sin
embargo pertenecen al género masculino. Es difícil excogitar una
definición más embrollada, más oscura, más inútil. Y desgraciada
mente hay muchas semejantes a ésta en la gramática castellana.
"Sin embargo, nada es más fácil que dar a los niños una idea
cabal de lo que son los géneros en nuestra lengua. Hágaseles notar
primeramente que en castellano hay muchos adjetivos que tienen dos
terminaciones, verbigracia, blanco, blanca; bueno, buena. Hágaseles
notar en seguida que de los nombres sustantivos los unos se juntan
constantemente con la primera terminación, los otros con la segunda,
y unos pocos indiferentemente con ésta o aquélla. Si después de esto
se les dice que se llaman sustantivos masculinos todo aquellos que
se juntan constantemente con la primera terminación, femeninos los
que se juntan con la segunda, y ambiguos los que se juntan indife
rentemente con la una o la otra, nos atrevemos a asegurar que no
tendrán ninguna dificultad en entenderlo. Ésta es en efecto la regla
fundamental que todos seguimos para distinguir los géneros. ¿Por qué
decimos que los sustantivos acabados en o son masculinos? Porque
vemos que se construyen con la primera terminación de los adjetivos.
¿Por qué exceptuamos de esta regla a mano y nao? Porque vemos
que se construyen con la segunda. Ésta es, pues, la regla fundamental
de que derivan todas las reglas particulares y sus excepciones. No hay
ni puede darse otra.
"Los géneros no son más que clases en que se han distribuido
los sustantivos según la diferente terminación de los adjetivos con
que se construyen. Sin duda la diferencia de sexos fue lo que origi
nalmente dio motivo a la diferencia de géneros. Pero una gramática
no debe representar lo que" fue, sino lo que es actualmente..."

Rectificaciones que se imponen
Cuervo, en las Notas, y Lenz, en La Oración t sus partes,
además de otros como Marco Fidel Suárez (Estudios Gramaticales),
ya han señalado varios puntos en que la doctrina de Bello es equi
vocada o insuficiente.
El reservar el nombre de conjunción para los vocablos que co-

— 108 —
— 109 —

�— 601 —
— 801 —
-O3 anb sojqeaoA soj saed upiounfuoo ap ajqmou ja
•aiuapijnsut o p
-mba sa ojjag sp Btnjiaop bj anb na soiund souba opBjeuas u^q bX
'(saiV^ixviMVHf) soianxsg) zajBng japi^ ajep^[ omoa soj^o ^p SBiuapB
'saxavd sns i moiovho v^ ua 'zua^ ^ 'svxo^[ sbj na 'oAjan^
umiodun as anfi

• ajuarajBnjaB sa anb oj ouis 'anj. anb oj jBiuasajdaJ aqap ou
BouBtnBjS Bun oja^ "sojauaS ap spuajajip bj b oaiioui oip ^jaarapn
-iSijo anb oj anj soxas ap Bpuajajip bj Bpnp nig -uaA'nJ^suod as anb
uoa soAiiafpB soj ap uoioBuiiujaj a^uajsjip bj imSas soAijuBjsns so[
opjnqij^sip ubu; as anb ua sasBja anb sbui nos ou eojauaS so^,,
•bjio asjsp apand tu
Ávi\ o^j 'sauopdaaxs sns A ssjBjnapjBd sbjS^j sbj SBpoj uBAuap anb ap
jBiuauíBpunj bjSbj bj 'sand 'sa b}8^ -Bpun^as bj uoa uaXnjjsuoa as anb
souiaA anbjoj ¿orm A ouvui b B[áaJ B^s^ ap sooiBn^daoxa anb Joj?
•soAijafpB so[ ap uopBuiuija) Biamud B[ uoa ua^nJisuoa as anb somaA
anbaoj ¿onijnosBin uos o na sopeqBOB soAt^oB^sns so^ anb sompap
anb ao^? -so^ana8 ^o\ jinSunsip BJBd sominSas sopo; anb píjuauíBpunj
BjSaj b[ O109J9 ua sa uis^[ -o^apuaiu^ ua pBj^naijip eun^uiu uejpua^
ou anb jeanáasB b somaAaJie sou ^bjio b^ o Bun B[ uoa ajuauíajuaj
-ajipui UBjunf as anb %o\ sonSiqtns Á 'Bpun^as e[ uoa uB^unC as anb
so[ souiuamaj 'upiaBuinua) Bjamud b[ uoa a^uauíajuBisuo^ u^iunf as
anb so[[anbB opoj soui[nosBui soAnuBjsns ubuib^ as anb aatp saj as
oisa ap sandsap ig 'B^anbB o Bjsa uoa a^uainaiuajajipui soaod soun A
'Bpun^as b[ uoa soj)O so[ 'u^iaBuiiniaj Bjamiad b^ uoa aiuouiajuBjsuoa
UBiunf as soun so\ soAiiusisns sajquiou so[ ap anb BpinSas ua jbjou
sapse^Bjj •vuanq 'otianq ivouojq 'oauw¡q 'BiaBjSiqjaA 'sauopBuiuuai
sop nauai^ anb soAuafpB soqonuí Áv\^ oue[piSBa ua anb ajuaaiBJaunjd
jbjou sajasBáejj -en^ua[ Bjjsanu ua sojaua^ soj uos anb o\ ap ]BqBo
sapi Bun souiu so^ b jep anb IpBj sbui sa spsu 'o^jBqxna uig,,
•BUBj^ajeBO boijbuibj^Í b^ ua B^sa b saiusfamas SBq^nin Aeq ajuam
-BpBiaBjSsap j^ 'IílnHi SBUi 'Banaso sbui 'BpB^pDaquia sbui uoiaiuipp
Bun jBjtSoaxa nÍJÍP 83 'oui^nosBUi oaauaS \b uaoauauad oéJBquia
uis anb A 'otusp 'jau/&lt;í 'vtuajsts 'eioB-^^iqjaA 'souiuaiuaj jas UBiqap
uotoBuiuua} b¡ jod anb sajqmou ap pniujniu ^eq anb oisa b ae^^
-ajáy -Bas o^ amaiuajuBjsuoD anb BunájB ^^q m '8Bui^naBiu sv\ usas
sauoiaBuiuuaj anb aoip as iu :souaj^[ ¿u^ioBuinuai v\ jo^? -sonaBni tu
sauojBA tu uos ou anb so;afqo Boijiu^is eouijnasBín saaquiou so|^ ap
a^jed Bun anb iapua^ua b ep buisiui uoiaiuijap bj íoj^j ¿opsai^iu^is
ns jo^? ¿uoiaxuijap Bisa a;uBipaui soui[nasBui sajqmou soj jaaouoaaj
soraaapod BjauBui anb ap? oaa^ •sajquiou ap sasBia ouis 'sojaCqo ap
sasep UBaijiuSis ou ouiuauiaj A oui[nasBui :sotniui sajqmou so[ ouis
'sajquiou so[ jod SBpBaijiuáis SBSoa sb[ apuajdmoa ou BaijBuiBjiá b{ ua
ojaua^ [a aiuauíBjaiuij^ *sbj)o sv\ ap B^jm^ui^sip souiBpod anb uoa
BSioaad A bTij {Búas uunáuiu njijjdsa [b aaajjo ou anbjod 'Bpiuijap
Bsoa b^ jaaouoa e JBp uapand ou anb 8B{[anbB ap uopiuijap Bun sa

b^s^ -jadvd 'ojqij 'ajqwoi¡ omoa 'sauoioBunujai sns jod oiauaá ajsa b
naanpaj as 'opuais o^ ou 'anb sbjjo A 'oqaBiu ^biuiub A uojba opo) b
apuajdmoa anb ^a sa —BituapBoy b[ aoip— ouijnasBni ojaua^,,
:ji^npojdaj ap BuSip BuiSed sun ua 'BXns ^\ ap so;uatu
•Bpunj so^ auodxa A BaiuiapBaB u^ioBjajdjaiut b^ ap Bai^ua bj bzijb3j
'ONV^VHy ig ua 'voixywvs^) ns jBaijqnd ap saju^ soub ^j b^ -sopoj
iSBa jod Áoq BpBjdopB bj sa anb 'Bisiidaaajd aaiuud OJjsanu ap bj
b 'sauoispajd sbjío uoa anbuns 'jBiauBjsns oj us aAjanA A sajosaaaius
sojBipaiuui a soauBiaoa sns ap uopisod bj Bq^asap ojjag :uaiq sanj
•BOijJomodoJiUB uppB^ajdja^uí bj a^nB ojqoa anb ua ouisioijubiiioj
ja ajuBjnp opo^ ajqos 'ajuaiujoiaa^sod opBuopuBqs anj oijaiua oqaip
anb 'ouibiuiisb 'soiuifiQ -sajqiuou soj sp oaauaá ja jin^uijsip Bjed
JBUIJOJ OTJ31TJ3 Un B 'OJJOJJBSap T18 U3 SOU3UI Oj Jod 'UOpiUIjap BJ
U3 OU 18 'BJU33 38 3^83 OUIOD SO HIT A IB A BÍlJqa^ 3p JBJBJ} Jy -OJ3U3S
ap uoiaou bj na oyjag b an^is Biuopom boubiubjS bj uai
•(sosjna o'^ A 0-i 'v
voixywvaf)) Buajf^ zanbtauajj ojp^j A osuojy opsury A
sns i NCH3VHO VT) znaT JIPa 8JBJI3 uaaajaui 'BjopuBuop^aj
-jad A BjopuBijduiB anbuns 'uaáoaB bj A Biuoypi oijsanu ap opBdnao
ubxj 3s anb soj ajiu^ *3fBnSu3j jap sosoipnjss soj jod ajuamsuituBun
is^^ jCoq Bpirjda^B sa 'aiuBjaduu saauojua oija^tja jap oiuaiuiBiJBdB
un auodns anb 'ojjag ap uopB^ajdja^ux vj •(^^ "^^d) stsojj3 ap bjuti
-8ip U9T3BJO BJ ap 3}JBd BUn OU 'OAljafpB O OAlJUBJSnS ap JBjnOT^Bd
apadsa Bun BJas,, anb a^njouoa jnbB ap íoApafpB omoa vA 'oati
-uBisns omoa vA suoiaunj ajqmouojd ja anb o^jap^ uoa BAJasqo 'oía
-ijo jb opuaipusjy -3jqraouojd ap ojda^uoa ja omsiuiisB sa 'jooaiUB ja
ua BzíBjna anb 'ojjag 3p BUtjj^op bj ap ajuBsajajuí ojaadss n[\

•(918 8?d)
. noiaisuBj^ ap opBjsa un ua 'isb ojjpap jod 'op^panb opuaiqeij
'bjio ap sajajaBJBa soj 'upijqraa ua omoa A 'ajuainBjasjJsdiui vA bjuos
-3jd A 'BzajBJn^BU BAijiiuiad ns ajJBd ua opipjad btj Bjqsjsd Eira anb
saasA b apaang^^ :oJJ39 9P oaijjiusp ojuajBi jap '[BjnauíBpunj ojjap
.Tod A 'oji.i3ui ojjo an| 'uppBaijijdmis JjafJ Bun ap sauopBjuaj sb[
opuaijsisaj 'oiJsiqnasap b SBjjauod X uopBnjanjj ap sbuoz sBsa ua jbji
-auaj -BjJoraB A Bspajdrai Bijnsaj sbjjo 'ajqiujaasip ajuaiuB^japad A
BJBJ3 ssaaA b sa Bnioipi ja uauodinoo anb sojqBaoA soj ap BzapjnjBu
j is 'ssmapy 'BnSuaj bj ap p^pijBaj bj aaioniBasa anb ojad Bjaojjad
í^uaraB3i9j uopBaijiSBja Bun b sajqrjajajd uos soioijauaq sajej anb
osuai^j •touimj3j omsim un JBuadmasap apand anb soioijo eosjaAip
soj jBuimijasip A jbzijbub BJBd osopajd ojuaiunjjsui opsuopjod
-ojd A uopsjo bj ap jboijbuibj^ A BoiSojoajsd Bjnjanjjsa bj ap bjbjd
Bapi op^p Bq 'sbui sjba anb oj lA 'eosB3 soj ap bijoÁbui bj B^JBqB anb
uopBaijiSBja Bun oppajqB^sa Bq fojuaniaya a^sa inbs jeuopuam uis
anbunB) sbui joj sbj ap bj uoa sopijo soj ap uoia^aijisEp bj opuBijB
'ojjsanu,, :seiou sns ap Bun u^ Bprjsnf B^aiJisa uoa jpap opnd
'oSjeqms uie 'ojja b sbpbj^) -jBpiui bjsia ap o^und ns ap assj
as anb ojjag b ópsjnsuaa Bq 3j as aiuauuoijajsoj '(9^1 '^^d)
ttojnqiJiB jap opoin ja A odmap ja 'oiafns jap ojamnu A Buosjad
bj ajuauíBjunf opuBaipui 'u^pisodojd bj ap ojnqtjjB ja

�ordinan, incluyendo las llamadas comúnmente subordinantes entre los
adverbios relativos, crea ulteriores dificultades para discernir la di
ferente naturaleza de las oraciones subordinadas. El argumento con
que Bello censura la denominación conjunción subordinante no es con
vincente (ver nota de la pág. 325). El considerar en oraciones del
tipo: "Que la tierra se mueve al rededor del sol es cosa averiguada",
al que anunciativo como sustantivo y sujeto de la proposición subor
dinante ("es cosa averiguada"^ resulta a todas luces falso (ver
pág. 86). Llamar subordinadas a las proposiciones de relativo espe
cificativas, e incidentes a las explicativas, supone establecer una cla
sificación arbitraria, ya que las dos son dependientes y de igual na
turaleza (pág. 284). El nombre de atributo para designar el predicado
no es satisfactorio: es preferible reservarlo para el adjetivo que oficia
como complemento del sustantivo, de manera que se distinga bien la
función predicativa de la atributiva. Dice Bello: "La proposición
puede carecer de sujeto; de atributo nunca" (pág. 192). Pero si el
predicado (atributo, según él) es lo que se dice del sujeto, ¿cómo
puede existir uno sin el otro? Frente a oraciones como "Llueve a
cántaros", la gramática moderna ha obviado el absurdo de la expli
cación precedente interpretándolas como unimembres, esto es, que no
se pueden descomponer en sujeto y predicado.
La enumeración de errores o insuficiencias podría continuarse.
Recuérdense las definiciones de la sílaba, del acento, de los modos,
la clasificación de las vocales... Pero^ ¿qué mucho puede extra
ñarnos? Cuando uno piensa en los progresos que ha hecho la ciencia
del lenguaje en este último siglo, en los insospechados aportes de la
gramática histórica, de la fonética, de la estilística, si algo extraña
es que quede tanto en pie de la obra de Bello. Y el hecho de que se
le sigan acotando rectificaciones y enmiendas, en vez de sumirla en
el olvido, ¿no habla a las claras de ciertas calidades insuperables?
Por otra parte, en más de una oportunidad, Bello advirtió las im
perfecciones de su obra y dejó estampadas sus dudas. Y fue en oca
siones por no romper demasiado abiertamente con la tradición por
lo cual acogió algún inveterado error: "Deseoso de no desviarme de
la nomenclatura admitida sino en cuanto fuese indispensable, he con
servado las palabras acusativo y dativo...; pero tal vez sería lo mejor
desterrarlas de nuestra gramática" (pág. 349).

Influencia y beneficios de su GRAMÁTICA
D. Andrés Bello llegó a publicar hasta cinco ediciones de ^u
Gramática. Guiado por el afán de exactitud y perfeccionamiento in
trodujo en cada una de ellas, especialmente en la cuarta, importantes
cambios: añadió, quitó, enmendó, según las sugerencias de sucesivas
lecturas y meditaciones. Hizo también, en 1851, un extracto para el
uso de las escuelas, que alcanzó por igual reiteradas impresiones.
Las resonancias fueron inmediatas. Ya en 1849, otro destacado
profesor venezolano, Juan Vicente González, al reeditar por cuarta

— 110 -^

vez su Compendio de Gramática Castellana, da amplia cabida a la
teoría de Bello: "preparaba, al dar a luz una nueva, cambiamientos
sustanciales en toda la obra, cuando la aparición de la Gramática del
señor Andrés Bello, célebre humanista venezolano, vino a darme los
medios de hacer este Compendio más exacto y más digno de la ju
ventud a que está consagrado" (Prólogo). Inspirándose en nuestro
autor, también la Real Academia introduce algunos cambios, aunque
muy tímidos, en la novena edición de su Gramática (1854). Y por
toda América surgen adaptaciones de índole didáctica; así, en Ve
nezuela, además de la ya citada, aparece en 1889 una de Jorge Gon
zález Rodil; en Chile, las de José Olegario Reyes (1854) y Rodolfo
Egaña (1884); en Colombia, las de Arnaldo Márquez (1865), César
C. Guzmán (1869), Fr. R. Yori (1873)... En 1870, Rufino José
Cuervo enriquece la Gramática de Bello con sus penetrantes y eruditas
acotaciones. A los años, Federico Hanssen la recomienda muy espe
cialmente en su Gramática Histórica de jla Lengua Castellana.
Rodolfo Lenz la toma como base en sus cursos y declara que es "el
compendio más completo y más concienzudo que existe respecto a la
gramática moderna de la lengua española" (12). Ramón Menéndez
Pidal, el maestro de la filología española, la incluye en una rigurosa
y ceñidísima enumeración de obras de consulta, como única entre las
de su género (13). Y Amado Alonso y Pedro Henríquez Ureña no se
cansan de insistir en la conveniencia de que los profesores "se fa
miliaricen con la lectura reiterada de la Gramática del gran maestro
sudamericano" (14).
Tal difusión trajo necesariamente benéficos efectos. En primer
término, removió el interés por los asuntos del idioma, sobre todo en
América. Luego, y esencial: aportó un fructífero remozamiento en lo
doctrinario. Hemos visto más atrás que Bello liquidó tradicionales
vetusteces, liberó a la gramática del logicismo que la enseñoreaba,
trazó líneas fundamentales de método y sentó un criterio de vigencia
actual. Sus primeros seguidores, sin embargo, se atuvieron más a lo
material de la teoría que al espíritu que la informaba; éste se les
escabulló con frecuencia. Erigieron a Bello en autoridad suprema, a
pesar de que él había dicho que en materia de idioma no había más
autoridad que la lengua misma. De aquí que lo siguieran sin discri
minar hasta en sus yerros.
En lo didáctico, el aporte fue no menos valioso. Con anterioridad
a la publicación de su libro, el sabio maestro había manifestado:
"Nada se ganará, pues, con poner en manos del niño una gramática,
y hacerle aprender de memoria frases que no entiende, y que abso
lutamente no le sirven para distinguir lo bueno de lo malo en el
lenguaje. ¿Qué provecho le resulta de tener la cabeza moblada de
definiciones, y de saber analizar una frase en la pizarra, diciendo
que la es artículo, tierra sustantivo, es verbo, y extensa adjetivo, si
(12)La oración y sus partes, pág. 9; Madrid, 1925.
(13)Manual de gramática histórica española^ Advertencias.
(14)Gramática Castellana, ler. curso, pág. 8, nota.
— 111 —

�— III —
*mou 'g *8ed
u^Apy 'njouods3 v^ijpisiq Boijvtuvj^ ap jmmvf^ (j[)
'SZ6I 'P!JPBW !6 '^f^ 'Í3MJKÍ sns ^ uopo^o trj (jj)
is 'oAijafpB vsuajxa A 'oqjaA sa 'OAijuBjsns mían 'ojnapjB sa oj anb
opuapip 'BMBZid bj n^ assi^ Bun jbzijbub jaqES ap ^ 'sauopiuijap
ap BpBjqoui Bzaq^a bj aauaj ap Bijnsaj aj oqaaAOjd an)? -afBnSuaj
[a ua ojBiu o[ ap ouanq oj ainSuijsip ejed uaAJis aj ou aiuauíBjrq
-osqB anb A 'apuapuo ou 9nb sasBJj Buoiuaui ap ¿apuajdB ajjaa^q X
'boijbihbjS eun ouiu jap soubiu na jauod uoa 'sand 'bjbubS as BpB^f,,
:opB}sajiuBiu BjqBq ojjsaBin oiqss ja 'OJ(IÍ[ ns ^P uopBaijqnd bj b
pBpyjoiaajuB no[) -osoijba souaui ou anj ajjodB [a 'oaua^pip o[ 11^
•sojj3jÍ sns na BjsBq jbuiiu
-uasip uis UBJainSis oj anb tnbB ^q -buisiui Bn^uaj B[ anb pBpiJojnB
sbui Biqsq ou Braoipi ap BijajBin ua anb oqoíp BiqBq ¡a anb ap JBsad
b 'Binajdns pepiJoinB na ([ag b uoaaiáij^ •Biauan^aaj uoa o^paqsasa
sa^ as ajsa íBqBiujojuí b^ anb niyjídsa yg anb Btioai bj; ap
oj b SBtn uojaiAniB as 'o^iBqiua uis 'gaaopinSas sojauíud sng •[
Bi^u^SiA ap oijbiijd un oiuas A opojain ap sa^BjuauíBpunj SBaujf ozbjj
'BqBajouasua bj anb omsiai^^of pp boijbiubjS b|; b ojaqi[ 'sa^ajsnjaA
sa^BuopipBjj opinbi[ [{ag anb sbjjb sbui o^sia souiajj •oiJBuuj^op
o¡ ua oiuauuBzouiaj ojajjjonjj un ojjodB :[Biouasa A 'oSan^j 'Boijauíy
ua opoj aaqos 'Biuoipi pp sojunsB soj jod saja^ui p oíAomai 'oumuaj
jauíiid u^ 'sojoaja sooijauaq ajuaiuBiJBsaaau o^bj^ uoisnjip p^j^
"(f'l) ouBDiJauíBpns
oa^eaBín ubjS pp BDijBuiBj^ b^ ap Bpejaipi Bjnioaf b^ uoa uaDOBt^ira
-bj 39,^ sajosajojd so[ anb ap BpuaiuaAuoa bj ua aiisisui ap ubsubd
as ou Buaj^^ zanbuuajj ojpa^ Á osuo^y opcuiy j^ '(\) oiauaS ns ap
bb[ ajjua BJiun oiuoa 'Bj^nsuoa ap SBjqo ap uoiaBjaiunua Bmisipiuaa Á
BsoanSo Bun ua a^npui b^ 'BpDUBdsa BjSopD^ij bj ap ojjsaBui ja
zapuaua^^ notuB^; '(^l) ^jousdsa Bn^uaj bj ap Buaapom
bj b ojoadsaj ajsixa ano opnzuaiauoa sbui á o^ajdinoo sbui oipuadmoa
ja,, sa anb BJBjoap A sos^na sns ua as^q otno^ Binoj bj zua^ ojjopo^j
•VNVTiaxsv3 vn^Na^ vt aa vdihoxsih VDixywvaf) ns ua ajuaiujBio
-adsa jínut Bpnaiuiooaj bj usssubjj o^uapa^ 'soub soj y
sB^ipnja A sajuBJjauad sns uoa ojjag ap b^iibiubj^) bj aaanbijua

asof ouijn^ '0¿8T n3 ""' (S¿8l) HA H *á '(6981)
'(981) zanbJBj^ opjsuiy ap sbj 'Biqmojo^) na í (f-88l)
A (f^^\) sa^a^ oiJB^ajQ asof ap sbj 'ajiq3 ua^íjxpo^ zaj^^
aá^of ap enn 6881 ua aaaJsdB 'Bps^p vA bj ap BinapB 'Bjanzan
-a^Y ua 'isb ts^iiaBpip ajopui ap sauoiaBjdBpB uaSjns B^ijamy ^pot
jod j^ '(^81) ^^pBuiBj^ ns ap upi^ipa BuaAOU bj ua 'sopiuiji .^
anbuns 'soiqmsa soun^jB aanpojjuí Biuiapsay psjj bj uaiqiuBj 'a
OJjsanu ua asopuBJídsnj '(o^ojoj^) ^opBj^Bsuoa Bisa anb b pnjuaA
-nf bj ap ouJjip sboi A ojasxa sbui otpuaduio^ ajsa jaaBij ap soipaní
soj auiJBp b ouia 'ouBjozauaA BismBuinq ajqajaa 'ojjag saapuy jouas
jap BoiiBuiBj-15 bj ap uopiJBdB bj opuBna '^aqo bj Bpoj ua sajBi^uBisns
soju3iiuBrquiB3 'BAanu Bun znj b iBp jb 'BqBJBdaad,, :ojjag ap Buoaj
bj b BpiqBa BijduiB Bp 'VNvnaxsv^ V^ixywvHf) aa oíaMadiMO^ ns zba

^~ OIT —
BJJBn3 JOd JBJtp33J JB 'ZSfBZUO^) 3}U3DI^Y UCnf 'OUBJOZ3U3A
opBDBjsap ojjo ^(yf^^X ua b^ 'sei^ip^niui uojanj SBiausuosaj sbj
'sauoisaadnii SBpBjaiíaj jBn^í jod ozue3jb anb 'esjanasa sbj ap osn
ja Bj^d ojaBjjxa un 'XS8I ua 'n?iqwiBj ozijj -ssuoioBjipsin A SBjnpaj
SBAisaans ap SBtouajsSns sbj nnSas 'opuauíua 'ojinb 'pipBUB :so;quiEo
sajueíjoduii 'B^jBna bj ua aiuauíjBpadsa 's^jja ap Bun BpBa ua oftipojj
-ur ojuaiuiBuoioDajjad ^ pn^jjOBxa ap ubjb ja jod o
ns ap sauoi^ipa oauía Bj9i?q j^aijqnd b oé^jj o[pg saapuy *q
ns a

((,f SBd) ttBDpBuiBj Bjj8anu ap sBjj
jofsui oj Búas zaA jbj ojad .' • • • oanvp A oanvsncm ssjqBjBd sbj opBAJas
-uoa 3q 'ajqesnadsipui asanj O}UBns ua ouis BpijuupB BinjBj^uauíou bj
ap auuBTAsap ou ap osoasaQ,, :jojj3 opBjajaAut unSjB oiSjodb jBn^ oj
jod uoioipBjj bj uoa aiuauiB;jaiqB opBisBiusp jsdiuoi ou Jod sauois
-Bao ua anj j^ *s^pnp sns SBpBduiBjsa ofap A Bjqo ns ap sauop^ajjad
-raí sbj opJfApB jjag 'pBpiunjJodo enn ap sbui ua 'ajjBd bjjo joj
¿sajqBjadnsui sapspijBa BBjJ^p ap sbjbj^ sbj b Bjqeq ou? 'opiAjo ja
ua Bfjuuns ap zaA ua 'SBpuaiuiua A sauoiaB^ijiiaaj opu^jo^B usáis aj
as anb ap oijoaq ja j^ 'o[[ag ap Bjqo bj ap aid ua ojubj ^panb anb sa
BtiBJjxa oSjb is 'BDiisijijsa bj ap 'Boijauoj bj ap 'Bawojsiij bdijbuibjS
bj ap saiJodB sopBq^sdsosui soj ua 'o[7Íis oiuijjn ajsa ua afsn^ua^ jap
Bi^uap bj oqaaq Bq anb sosajSo^d soj na Bsuaid oun opusn^ ¿soujbu
-BJjxa apand oqanuí anb? 'ojo^ •••sajBaoA sbj ap uopBaijisBja bj
'sopoui soj ap 'ojuaaB jap 'Bq^jis bj ap sauopiuijap sbj ssuapjsnasjj
•gsaBnuijuo^ Bjjpod SBpuapijnsui o sajojja ap uopBjauínua Brj
•opB3ip3jd A oiafns na jauodmoasap uapand ^s
on anb 'sa ojss 'saaquiamiun ouioa SBjopuBiajdaa^uí a^uapa^ajd noioeo
-ijdxa bj ap opjnsqB ja opBiAqo Bq Buaspotn boijbiubj^ bj '^sojb^ubo
b aAanj^r,, onroa sauopBjo b ajuaj^ ¿ojjo ja uis oun jpsixa apand
ouioa? 'ojafns jap aaip as anb oj sa (ja unSas 'oinqpiB) opeaipcud
ja is ojaj "(^61 *%d) ^ounu ojnquje ap íojafns ap aaoaaBo apand
uopisodojd B^,, ¡ojjag a^iQ "BAunqiJjB bj ap BAjjB^ip.íjd u^punj
bj uaiq s^upsip as anb BjauBiu ap 'oAijuBjsns jap oiuauíajduioa omoj
Bpijo anb OAijalp^ ja BJBd ojjBAJasaj ajqijapjd sa rouojaBjsijBB sa ou
opBoipaad ja jBu^isap BJsd ojnqiJto ap ajquiou j^ ' (f2Z "^B&lt;i) Bza[Bjnj
-bu jBnSí ap A sajuaipuadap uos sop sbj anb bj 'BUBJjiqjB uoiacoijis
-B^a Bun ja^ajqBjsa auodns 'SBAijBaijdxa sbj b satvapput a 'SBAjiBaijp
-ads^ oAiiBjaj ap sauoptsodojd sbj b svpvuipjoqns jbuibj'j '(9^ #SBd
jaA) osjbj saonj SBpoj b Bjjnsaj (ttBpBiiSuaAB Bsoa sa,,) ajuBiup
-joqns uopisodojd bj ap ojafns X oaijubisiis ouioa OAtjBpunuB anb jb
'^BpsnSijaAB Bsoa sa jos jap jopapaa jb aAantu as Bjaan bj an),, :odij
jap eauoioBio ua iBjapisuoa j^ '(SZ2 '^^^ bj ap biou J3a) aiuaauíA
-uoa sa ou atvtmipjoqns uoiounlvoo uopeuuuouap bj Bjnsuaa ojjag 3nb
uoa ojuaiunájB j^j "SBpBuipaoqns sauopBjo sbj ap BzajBJínjBu ajuaaaj
-ip bj Jiujaasrp BJBd sapBjjnaijip sa.iouajjn saja 'soAijBjaj soiqjaApe
soj ajjua satuvmpjoqns ajuamunuioD sspBuiBjj sbj opuaXnjaui 'uBuipjo

�realmente no sabe distinguir, sino a tientas y a bulto, al nombre del
verbo, y al sustantivo del adjetivo; y si al salir de la escuela sigue
diciendo, como antes de haber entrado en ella, yo tuezo, yo forzó, yo
cuezo, yo copeo, yo veceo, tú sois, vos eres, hubieron hombres, etc.?"
(15). En la realización de su obra, Bello cumplió cabalmente sus de
sees. Desterró las hieráticas y anacrónicas definiciones con que cierta
gramática tradicionalista trataba de ocultar, a toda costa, la vaciedad
de su juicio. Propendió a despertar la facultad de observación en
los jóvenes y a adiestrar su razonamiento. Así la gramática rebasó
en mucho el valor estrictamente doctrinario que tenía: se tornó en
valioso instrumento de cultura intelectual..-.•••.
¿Qué influencia ejerció la Gramática de Bello en el habla de los
pueblos hispanoamericanos? Contribuyó a desterrar muchos vicios;
entre ellos, el voseo de la lengua culta de Chile (16). Desde luego, es
muy difícil saber hasta dónde puede obrar en tal sentido un libro de
los de su clase. ¡Son tan variadas las causas que en ello intervienen!
Casi todos los elementos integrantes de la cultura coadyuvan, en mayor
o menor grado, en dicho perfeccionamiento. Además, la gramática
sólo actúa por lo común sobre grupos muy reducidos: suele estar lejos
del vulgo. Claro es que son tales grupos los rectores y que la lengua
culta se infiltra de continuo en la vulgar, dignificándola. Quizá así, in
directamente, fuese dable descubrir hasta hoy ocultos beneficios de la
obra de Bello. Rastrearlos no será labor de un día, pero es obligación
que nos impone a todos el reconocimiento.

(15) El Araucano, 6 de mayo de 1836.
(16)^ Rodolfo Oroz y Yolando Pino Saavedra, en sus notas a las Advertencias de
Bello ("El español en Chile", Biblioteca de dialectología hispanoamericana, Buenos Aires,
1940, págs. 49-77), han indicado el uso actual de las formas comentadas por aquél. Al final
de^ dicho trabajo hay un excelente extracto de Amado Alonso y Raimundo Lida donde se
señala cuáles de los rasgos fonéticos, morfológicos, sintácticos y léxicos denunciados como
incorrectos por Bello subsisten, y cuáles se han corregido por la acción de la escuela.
— 112 —

DESIDERIO PAPP

¿Es la teoría atómica de Dalton
una concepción apriorística?
No existe ningún método inductivo que pueda
conducirnos a las leyes básicas del mundo físico.
ElNSTEIM (1).

En un libro publicado hace cuatro años, hemos procurado demos
trar que el método hipotético-deductivo tiene —y no pocas veces—
la parte leonina en la actividad legisladora de las ciencias llamadas,
tal vez con demasiada exclusividad, experimentales (2). La hipótesis
y la deducción preceden, en la génesis de teorías y leyes fundamenta
les, a los procedimientos empíricos, cuyo papel —aunque sea, desde
luego, indispensable— está a menudo relegado a un segundo plano,
puesto que sólo sirven de control y no hacen más que confirmar
a posteriori la teoría ya estructurada o la ley encontrada. Contraria
mente a la opinión que ve en la experiencia el punto de partida y
la fuente de todo conocimiento científico, en el hallazgo de las leyes
más generales los procederes empíricos intervienen más bien en la
etapa final, y no en los primeros tramos del camino heurístico; en vez
de encabezar la marcha del pensamiento, la terminan.
La historia de la Física justifica acabadamente esta repartición
de funciones entre los procedimientos clásicos: el análisis de las sen
das reales que condujeron a las leyes galileanas de la caída libre, a
las leyes newtonianas del movimiento, a la ley de la conservación de
la energía, ofrece otros tantos ejemplos del primado que recae sobre
el método hipotético-deductivo. Las consideraciones en que abunda
remos se proponen como objetivo agregar a estos ejemplos aducidos
en mi libro antes citado otro no menos importante: la teoría atómica
de Dalton, y poner en evidencia que fueron principios apodícticos los
que dieron origen a la introducción de la atomística en la Química.
Lejos de haber salido, como se creyó por mucho tiempo, de los es
fuerzos de Dalton para dar una explicación racional a su ley "empí
rica" de las proporciones múltiples, por el contrario, la teoría atómica
es la fuente de esta ley, que de ella fluye como consecuencia lógica
(1)EiNSTElN, Pkysik und Realitat. Zeitschrift für freie deutsche Forschung, 1938.
(2)Papp, Filosofía de las leyes naturales, 1945.

— 113 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1132">
                <text>Dos momentos en la historia de la gramática española : Antonio De Nebrija</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1133">
                <text>PICCARDO, Luis Juan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1134">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p.  87-112&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1135">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1136">
                <text>1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1137">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1138">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1139">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="58">
        <name>España</name>
      </tag>
      <tag tagId="131">
        <name>GRAMÁTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="117" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="184">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/38076043e8561c005f4ab37a162e7d75.PDF</src>
        <authentication>3d12ea2bb60907c3f11316b99acd818a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1122">
                    <text>*86l '

— €11 —

•S*6T 'tajounjvu taiaj mj ap m/osopj '^jv^
aiajf inff fP !s^ 'i

boio[ Bpuan^asuoa ouioa aXn[j B[p ap anb 'iía[ Bisa ap ajuanj b[ sa
B3IUI9JB Buoa; b[ 'oijbjiuoo [3 jod 'sajdij^nra sauopaodojd sb[ ap uvoti
-jdnia,^ Xa[ ns b [buoiobj uppeaijdxa Bun jep Bied uoj[bq ap sozaanj
-sa so{ ap 'odiuap oipniu jod oia^^ ^s orno 'opi^s aaq^q ap sofs^
•Bauujn^) B[ ua boi^siuiojb B[ ap uoiaanpojjuí B[ b uaguo uoiaip anb
boj soaijoipodB soidpuud uojanj anb BiauapiAa na jauod A 'uoj[bq ap
BaimoiB Biaoaj bj ¡ajuB^Jodun souara ou ojio opEjp saine ojqi[ iui na
soppnpB sojdraafa sojsa b jB^ai^e OAtiafqo ouioo uauodoad as somaj
-epnnqe anb ua sauoiaBjapisuoa 8B^ •OAijonpap-o^paiodiq opo^aui ^a
ajqos a^oaj anb opcuijad [ap so^duiafa so^ue} sojjo ^aajjo 'Biáaaua B[
ap uoioBAJasuoa B[ ap ^a[ b[ b 'ojuaiuiiAota pp SBuetuojAiau saÁa[ sb[
e 'a-iqn ^pjso B[ ap sbub3^t[b3 sa^a^ sb^ b uoaafnpuoa anb sa^aa ssp
•uas sb[ ap sisijbub ^a :so^isep sojuaiuiipaaoad so[ ajjua sauopunj ap
nopiiJBdaj Bisa ajuaniBpeqe^B eoijijsnf b^isi^ b[ ap Bijojsiq b1^
•UBUirn.iaj B[ 'oiaaiuiBSuad pp Bq^aBiu B[ jBzaqeoua ap
zaA na íoa^sunaq ouiinBa [ap soiubj^ soaauíud so[ na ou Á '[buij edsia
B[ ua uaiq sbui uauaiAiaiui sooijjdiua saaapaaojd so[ sa[BjauaS sbui
8^Á^\ sb[ ap oázB[[eq [a ua 'o^ijuuai^ ojuaiuipouo^ opoi ap ajuanj b[
Á BpijjBd ap oiund [a epuauadxs v\ ua sa anb uoiuido B[ b a^uarn
-BueJino^ 'epBJiuo^ua ^a[ B[ o BpBjnjonajsa ^Á Bijoaj b[ juojjajsod v
jBuuijuoa anb seiu uaasq ou A ^oajuoa ap uoajis ojos anb ojsand
'ouB[d opun^as un e opB^a[3J opnuain e Bisa —a[qBsuadsipni 'o^arq
apsap 'Bas anbunB— pdsd oÁna 'sooijjdiua soinaxuiipa^oad so[ b 'sa[
-B}uauiBpun| sa^a[ X SBiaoaj ap sisaua^ B[ na 'napaaajd nop^npap B[ Á
sisajodiq b^j ^(^) sa^juannjadxa 'pBpiAisnpxa epBisBuiap uoa zaA [bj
[[ SBpuap sb[ ap BJopB[si3a[ pBpiAijaB B[ ua Einuoa[ ajjed b[
SBood ou A— auaij OAijDnpap-ooijajodiq opojaní [a anb jbjj
-soiuap opejnaoad soraa^ 'soub oajBna aasq opBai[qnd ojqi[ un n^

•(I)
•o^tsif opunut ¡^p so^ispq saXa; sd¡ o soujtinpuoo
vpand anb oapjnpui opojaw wnSuvu ajnxa oj^^

¿eopsijoiide

Bun

ddvd

311 —
*B|an^B9 n\ 9p aop^s v\ ^od opiS^xio^ iret{ ^s ^9|Bn^ X ^a^isisqns O|^g jod so
orno) opepunuap sojixsj i. soou^bíuis '8oj¡ÍO[ojjom 'soou^uoj so^sbj 6O[ ap sajBnD Bjegas
os apnop Bpi^j opnnmiBjj A osaofy opBmy ap oi^bjix aiua|33X3 un ¿Bq of^qBj] oq^ip ap
Inif iy -janbe
-abe jod sBpBio
sBpBiaamoo sbjo
sbuijoj bb] ap |Bni9B oen \a opBDpai
opBDipai aBq '(¿6
'(¿¿-6f '^ÍBd
Íd 'o^óI
^sajiy sonang 4BOB3ijaniBoaBdsiq B;8o[oi3a[Bip ^p Boa]Oi^qig ^(^aftq^ na ¡ouBdsa |[¡{,,) O|^ag
ap svjouauanpy sb[ b sbiou sn ua 'vvaaAvvg oni^ oaNvio^ A zoho O^ioao^ (9[)
'98I P o^boi ap 9 'ouv^nvjy ;g (51)

i'oiuaimpouoaaj [a sopo) b auodiui sou anb
uopBxhjqo sa ojad 'Bip nn ap aoqB[ trjas ou sojJBajjsB^j 'ojpg ap Bjqo
e[ ap soptpuaq soj^nao ^oq bjsbij jijqn^sap a^qBp asanj 's
-ui 'isb Bzm^) *B[opuB3ijiu^ip 'jB^|nA B[ u3 onui^uoo ap Bajjijut as
en^u3[ B[ anb A eajojoaa so[ sodiu^ sajBj uoe anb 83 ojb[^ -o^[nA [ap
sofa[ a^isa apns :soppnpaj Xnra sodtuá aaqos unraoo oj jod BnjaB o[98
boubuibjS b[ 'sBuiapy ojuaiuiBuopaajjad oipip ns 'opBi^ jouaui o
aoÁBin na 'neAnXpBoa Bjni[na bj ap saiusj^ajuí oiu3ui3[3 eo[ sopo) isb3
¡uauatAaa^uí ojja ua anb SEsn^a sb[ SBpBusA ubj nog! -asBp ns ap so|
ap ojqtj un opuuas ^bj ua jBjqo apand apuop BjSBq jaqBS [ptjip ^nuí
sa 'oSan[ apsaQ "(9^) a[iq^ ^p Bj[na BnSua^ b[ ap oasoa, [a 'so[p aa^ua
ísopiA soqonui jBJuajsap b o^(nqiJiuo[) ¿souBaiJaniBOUBdsiq so[qand
so[ ap B[q^i[ [a na O[pg ap BapBiuBj^) b[ opaafa upuanjjut an^?
•jBni^apjut Bjn^na ap ojuaiuna^sui osoi[ba
ns oujo) as :Bjuai anb oiJBuiJjaop ajuaiuBjauisa jo[ba [3 oipnm ua
osBqaj BoijBiuBJá B[ isy -ojuaiuiBuozBj ns JBJjsaipB u A sauaAof so[
na uopBAjasqo ap pBi[n3Bj B[ JBjjadsap b oipuadojj -opinf ns ap
pBpapBA B[ 'BJSOO BpO^ B 'jB^jnaO 3p BqB^BJJ B}SI(BUOpipBaj B3I}BUIBaá
Bjaap anb uoa sauopiuipp seaiu^a^Bus jÍ SBopBjaiq sb[ ojjajgaQ -soas
-ap sns 3inam[Bqea ot[duina ojpg 'Bjqo ns ap u^pBztjBaa b[ ng "(si)
u¿-aja 'sauquwq uo^&amp;iqm{ 'saja so 'stos n% 'oa^aa oA, 'oadoo oA 'ozano
oA 'ozuof oA 'ozant oA 'B[p ua opBj^ua aaqeq ^p sajuB oiuoa 'opuapip
anSis Bpnosa b[ ap ji[bs [b re A SoAijafpB [ap OApuB^ens [B A 'oqaaA
[ap ajqiuou [B 'oi[nq b A Bjuai^ b ouis 'jináuijsip aqBS on ainauqeaj

�y que sólo posteriormente sirvió para verificar con el experimento la
teoría. Mas, esta inversión gnoseológica y cronológica —propuesta
hace medio siglo— no basta, por sí sola, para eliminar la creencia
tradicional de que la idea rectora de la atomística daltoniana tiene
sus orígenes en datos de la experiencia. Es menester, por otra parte,
descartar la opinión defendida por algunos historiadores de que la
teoría procedería de observaciones sobre las propiedades físicas de
sustancias gaseosas. Como veremos, no fueron procedimientos inductivo-empíricos —ni el análisis químico, ni observaciones físicas—, los
que abrieron a la antigua doctrina filosófica el camino de la ciencia.
En realidad la teoría daltoniana hunde sus raíces en las exigencias
de determinados postulados y fue para Dalton —en la etapa inicial de
su camino cognoscitivo— una convicción tan metafísica como fuera
veintidós siglos antes para los pensadores de Abdera, Leucipo y Demócrito.

Dotar al átomo de cada elemento con un peso determinado que
exprese sus proporciones de combinación, es la idea maestra de Dalton
y de la cual manan todas las proposiciones de su teoría. Esta idea,
tan simple como fecunda, es la que permitió al concepto cualitativo
de la discontinuidad de la materia devenir cuantitativo y pasar de la
' filosofía a la ciencia. Si la obra de Dalton, iniciando una nueva quí
mica, se separa a la vez de las doctrinas atomísticas de sus predece
sores y de los hallazgos estequiométricos de sus contemporáneos, se
debe únicamente a la feliz ocurrencia de atribuir a cada especie de
átomo una constante ponderal. Los corpusculistas predaltonianos
razonaban en términos de la atomística, pero ignoraban las caracterís
ticas ponderales que los elementos ponen en evidencia en las reacciones
químicas; los descubridores de las primeras leyes ponderales conocían
el concepto de pesos equivalentes, pero no razonaban en términos de
la atomística. Dalton creó el instrumento conceptual que faltaba a
todos sus predecesores y encontró el acceso a una nueva ciencia, in
novando a la vez la estequiometría y la atomística. El problema de la
génesis de su teoría se confunde, pues, con el de los orígenes de la
noción de peso atómico.
No esperemos encontrar indicaciones claras y satisfactorias sobre
la fuente de su gran idea en los escritos de Dalton. Su obra "New
System of chemical Philosophy", en cuya primera parte —publicada
en 1808— expone la doctrina, nada revela acerca del cahaino que lo
condujo a formularla. Si bien algunas de las numerosas conferencias
de Dalton rozan el problema del origen de su atomística, lo hacen sin
aclararlo; una de ellas, pronunciada en 1810, promete incluso "una
pequeña exposición histórica" del desarrollo de su idea cardinal; sin
embargo, lejos de satisfacer la legítima curiosidad de la posteridad
deja, como veremos, la génesis de la teoría en penumbras.
Nada podría ser más característico a este respecto, para la actitud
de Dalton, que la célebre memoria presentada el 21 de octubre de 1803
— 114 —

a la Sociedad Literaria y Filosófica de Mánchester (3), con este docu
mento, que contiene una "Tabla de los pesos relativos de las partículas
últimas de los gases y de otros cuerpos", aparecen por primera vez los
gérmenes de la teoría daltoniana. Mas, ¿cómo encontró el gran química
de Mánchester el fundamento de su convicción de que los compuestos
se formaban por la reunión de átomos con pesos característicos y cons
tantes para cada elemento? Sin esta convicción, evidentemente, los
pesos de las últimas partículas establecidos por el análisis e indicados
en su "Tabla", carecerían de sentido. Es lógico, pues, buscar la res
puesta de esta cuestión precisamente en esa primera memoria, que
introduce en la ciencia el capital concepto de los pesos asignables a
las "últimas partículas". A pesar de ello Dalton no sintió el deseo de
poner en claro las raíces de su genial idea y de justificar la fundamen
tal noción que acababa de proponer. "Las investigaciones sobre los
pesos relativos de las últimas partículas —escribe— son, en tanto que
yo sé, un tema completamente nuevo, y no ha mucho las he empren
dido con un éxito inesperado. No me es posible entrar aquí en la ex
posición de los principios que me guiaron; me contentaré con mencio
nar los resultados que parecen sólidamente establecidos por mis
experiencias". Esto es todo lo que Dalton dice en el momento cuando
la novedad de su "Tabla" hubiera sugerido, más que nunca, poner
en evidencia los orígenes del concepto que constituye toda la infra
estructura de su doctrina.
En esas circunstancias, una versión dada sobre la génesis de la teo
ría por Thomas Thomson de Glasgow, prestigioso químico y amigo de
Dalton, encontró fácilmente adherentes. En agosto de 1804, cuando las
ideas daltonianas —fuera del reducido ambiente de la Sociedad Filosó
fica de Mánchester— eran casi desconocidas y, seguramente, incom"
prendidas. Thomson visitó a Dalton para discutir con él la nueva doc
trina; impresionado por la sencillez de la teotría y por excepcional
alcance interpretativo, dio la primera exposición prolija y didáctica de
la doctrina en 1807, un año antes que el mismo Dalton la hiciera cono
cer en su "New System of chemical Philosophy". Se comprende, pues,
que nadie pareciera a los contemporáneos más indicado que Thomson
para responder a la pregunta que la gran obra del químico de Mán
chester había dejado sin respuesta.
"Mr. Dalton me dijo que la teoría atómica —escribe Thom
son (4)— se le ocurrió por primera vez durante sus investigaciones
sobre el gas olefiante y el hidrógeno carburado (5), entonces pocos
conocidos y cuya constitución sólo fue establecida gracias a Mr. Dalton.
Sus experiencias mostraron claramente que ambos están exclusiva
mente formados por carbono e hidrógeno. Encontró, además, que si
relacionamos la composición de esos dos gases con la misma cantidad
de carbono, el hidrógeno carburado contiene exactamente dos veces
(3)Dalton, On the absorption of gases by water and oiher liquids; publicado en 1805
en Mánchester Memoirs, citado según Roscoe y H^rden: A new view o¡ the origin of Dalton's
atomietheory, 1895, London.
(4)Thomson, History of Chemistry, Vol. II, pág. 289.
(5)En la nomenclatura mo^erna: elileno y metano.
— 115 —

�— SIT —
'cunjatu X oua^i;a :suja*:oni 6an]B[3uaaioa cj ug (g)
'68Z •3?&lt;I 'II 'l\ 'AJK'iu^ii^ fo Xjojsi¡] 'moswoh (f)
•uopnorj 'S68^ *Xuo^i{
tuoi;o(7 /o mil jo ai/) /o ai 9un p r^aaavj^ X sodsojj un^^s opoip 'sjtouraf^ j^is^qjuBj^ ua
S081 u opBji[qiid ¡sptnbtj lai^o puo jatvca Aq saso^ /o uotiduosqv atp uq 'íioiivq (g)
830^A sop ajuamejaBxa auapuoa opsjnqjea oua^ojpiq p 'ouoqjea ap
p^pijuea Binsiin b[ uoa sass^ sop sosa ap uopisodnio^ bj sooiBuoiaejaj
13 anb 'sBinapB 'ojjooaug 'oiíaácupiq a ouoqjBO jod sopBUiJoi ajuaiu
-BAisnpxa uBjsa soquiB anb ajuaoiBJBjo uojbjjsoui SBiauaiiadxa sng
•uojjbq up\[ b sbi3bj2 epiaajqejsa anj oj^s ucHanjnsuoo BAna X sopiaouoa
oood saauojna '(g) opsjnqjBa ouaáojpiq js ^ sjusipjo sbS ja ajqos
sauope^ijsaAui sns ajuBJnp zaA bjsuiijcI jod otJjnoo 3j as —(f) uos
aqu^sa— 8310191^ Bjjoaj bj anb ofip ara noj[B(j *-ij\[,,
•Bjsandsai uis opBÍap BjqBq
ap ooxiutnb ^p ejqo ubjS b[ anb Biun^^ad B[ b aapuodsoj
qj^ anb op^oipui sbui soauBJodaiaiaoo soj b Bjapajed aipea anb
'sand 'apuajdnioD ag •4tjCqdoso^tq&lt;j jBairaaqo jo raajsÁg M9j^n ns ua jao
-ouoo BJaioiq ^\ uoj^bq omsim p anb saiue oue un '¿081 u0 ^uijjoop bj
ap BopaBpip jÍ BfipDjd uopisodxa BJamijd b^ ^ip 'oAiiBjajdja^ui aaneo^
[Buoiodaoxa jod Á mi%09% b[ ap zajypuas b[ jod opBuoiBajduii íemaj
•^op BAanu b^ ja uoa aijnasip BJBd uoj^bq b 911SIA uosuioijjl •SBptpua.id
-tuoaui 'a^uauíBjnSas '^ Bpioouoosop isbd ubj^ •—aajsaqauBj^ ap boij
-osoj[^ pBpapog v\ ap ^juaiquiB oppnpoj [ap Bjanj— sbubiuoj[bp ssapi
SB[ opu^no '^081 aP o^8&lt;&gt;^b ug 'saiuaj^qpB a^uamiiaBj ojjuooua 'uoj^bq
ap oSiuib A oaiiumfa osoi^ijsajd 'AioSse^-^ ap uosutoqj^ s^uioq^ jod bj^
-03) 8[ 3p ST83UaS B{ 9JqOS Cpep UOI9J9A BUn '8BI0UBJ8UUDJI0 SB83 U^[
•Buij^oop ns ap BJnjanusa
-bjjui b^ Bpoj a^niTisuo^ anb ojdaouoo jap s^uaáuo soj epuapiAa ua
aauod 'Bounu anb sbui 'opua^ns Bjaiqnq Bjq^j^,, ns ap pspaAon bj
opuBna ojuaraora ja ua aaip uojjbq anb oj opoi sa ojs^ •tísBiDuaxjadxa
sim Jod sopiaajqBisa aiu^inspijos uaoaj^d anb sopsijnsaj soj jbu
-oíanara uoa aJBjuajuoa atn íuoJBin^ ata anb soidiauud soj ap uoiaisod
-xa bj ua inbB aBJjua ajqrsod sa ara o^[ 'opEJa^^saní ojixa un uod opip
-uajdma aij sbj oqanxu Bq ou Á 'oAanu a^uainB^ajduioa Bina; un 'as oÁ
anb o^ubj na 'uos —aqijasa— SBjnaj^jcd sBuii^jn sej ap soAUBp^ sosad
soj ajqos sauoiaBSijsaAui sb^j,, •jauodojd ap BqBqBOB anb U9ioou jbj
-uauíBpunj bj jBaijnsnf ap A Bapi jeiua3 ns ap saaiBj sbj ojBja ua jauod
ap oasap ja opuis ou uojjbq ojja ap JBsad y "^sBjnDj^jBd 8Buipjn,5 sbj
8 sajqBu^iSB sosad soj ap o^daauoa jBjídsa ja Biauaia Bj^ua aanpoajui
anb 'Bijoinaui Bjainiad Bsa ua ajuauiBSiaaad nopsan^ B^sa ap Bisand
-83J bj jBasnq 'sand 'oaií^^j sg -opijuas ap uBuaaaJBa 'tt8jq8X ^ ua
sopBaipui a sisijeuB ja jod soppa^qBjsa sejnai^jsd sbuii^jti sbj ap sosad
soj 'a^uamajuapiAa 'uoiaaiAuoa Bjsa uig ¿o^uauíaja Bpea BJBd sajusj
-suoD A soai)suai3BJB3 sosad uoa souioib ap uoiunai bj jod uBqBuiJtoj as
soisanduioa soj anb ap uoiooiauoo ns ap ojuaiuspunj ja jajsaqauBj^ ap
oaiuiinb ubjS ja ^ajuoaua 00193? '8Bp\[ •BUBioojjBp Bijoai bj ap sauauuaá
soj zaA Bjauíijd Jod uaaajBdB 'usodjana sojjo ap A s^sbS soj ap sBmrjjn
SBjnajiJBd sbj ap soApejaj sosad soj ap BjqBj^,, eun auapuoa anb 'o^uaui
-n^op a^sa nos '({?) jajsaqaoBj^ ap Baij^soji^ A BiJBjajrj pBpataog bj b

— til ~
081 3P 3Jtjnj3O ap -j^ ja Bpe^uasaad Bijouiaui ajqajas bj anb 'uojjbq ap
pnjijaB bj BJBd 'oj^adsaj ajsa e o^psuajaejes sboi jas Bjjpod pRfsj
•SBjquinuad ua Bijoaj bj ap sisauaS bj 'somajaA oraos 'BÍap
pspijajsod bj ap pBpisoijna Bmijj^aj bj jbobjsijbs ap sofaj 'o^jsqma
uis ^jBoipjBa Bapt ns ap ojjojjBsap jap ^B3U9J8iq o^iatsodxa Buanbod
Bun,, osnjsut ajamojd '0I8T H3 BpeiDunuoad 'scjja ap Bun íojjbjbj^b
uis uaaBij oj 'B^ijsimojB ns ap uaSiJO jap Binajqojd ja ubzoj uojjbq ap
SBianajajuoa SBSOjamnu sbj ap SBun^jB uaiq ig 'BjJBjnuuoj b ofnpuoa
oj anb ouuuea jap Baja^e ejaAaj Bpeu 'Buwj^op bj auodxa —8081 ua
Bpeaijqnd— ajJBd BjaraiJd BAtia ua '^ifdosc^ttfj yooTuidi^ fo tu^jsX^
m3N,&gt; BJC[O nS 'uíIBQ 3P 8ojiJ3sa soj ua Bapi objS ns ap ajuanj bj
ajqos SBUOJ3B^8IJBS A S6JBJ3 sauoioBaipui jejjuosua eouiaiadsa 01^
*03ioioje osad ap ooiaou
bj ap saua^jJO soj ap ja uoa 'sand 'apunjuoa as Bjjoaj ns ap sisouaS
bj ap Boiajqojd jg "BapsiuioíB bj A BiJjaoiombajsa bj zaA bj b opuBAOu
-ui 'Bianaia BAanu eun b osaaaB ja ojjuo^ua A sajosaoapajd sns sopoj
b BqsjjBj anb jBnjdaauos ojuauínjjsoí ja oaja uojjbq -BaijsjraojB bj
ap souirajaj ua uBqBuozsj ou o Jad 'sajuajBAinba sosad ap ojdaauoa ja
UBjaouoa sajBjapuod s^^aj sB-iauíud sbj ap sajopiiqnasap soj íSBaiiumb
sauopsBaj sbj us BpudplAa na uauod sojuaiuaja soj anb sajBJapuod SBatj
-sjjaj3BJB3 sbj UBqB.iouái ojad 'B3IJSIOIOJB bj ap souimjaj ua ueqBuozeJt
souBiuojjBpajd 8Bjsijn3sndJO3 so^ -jejapuod sjubjsuos Bun omojB
ap apadsa spB3 b jinqijjB ap Biauajjnao zijai ej b ajuameaion aqap
as 'soouBJoduia^uoa sns ap soaijjauíombajsa soSzBjjBq soj ap A sajos
-aoopajd sns ap sb^ijsjoiojb ssuijj^op sbj ap zaA bj b BJBdas as 'b^ioi
-inb BAanu Bun opuaiaiui 'uojjbq sp Bjqo bj ig -Biauaia bj b bijosojij
bj ap jessd A OAijBjijuBna jinaAap BijajBra bj ap pepmupuoasip bj ap
OAijBjijBna ojdaauoa jb ^pmuad anb bj sa '^punaai oiuoa ajdiuis ubj
'Bapi Bjsg "BIJO3J ns ap sauopisodojd sbj SBpoj ububih jBna bj ap A
uojjbq ap Bjjsaeoí Bapi bj sa 'uoiaBuiqmoa ap sanopjodojd sns asajdxa
anb opBoiouajap osad un uoa ojuamaja Bpea ap oraoje je jbjoq

•OJIJ3OU1
•3Q A odpna^^ 'sjapqy ap sajopBsuad soj BJBd sajas sojSis spppuiaA
BJanj oinoa Baisijejaui ubj umaaiAiioa Bun —OAijpsou^oa ouyiuBa ns
ap jBiami Bdsja bj us— uojjbq BJBd anj A sop^jnjsod sopsuirajajap sp
SBiauaáixa sbj ua saajBJ sns apunq BUBiuojjep Bjjoaj bj pspijsaj ug
-BI3U3I3 bj ap ouuuBa ja Baij^sojij Buijjaop BnáijuB bj b uojaijqB anb
soj '—8B3isij sauopBAjasqo iu 'oaioiinb sisijbub ja iu— sootJtdnia-OATj
-anpui sojuairaipaaojd uojanj ou 'somajaA oiuo^) 'SBsoase^ SBpusjsns
ap SBOisij sapepaidojd sbj ajqos sauoiaBAJSsqo ap Buapaaojd Buoaj
bj anb ap sajopsijojsiq soun^jB Jod epipuapp U9iuido bj JBjaeasap
'ajjed bjjo jod 'jajsauam sg -Biauauadxa bj ap sojep ua saua^jjo sns
auaij BueiuojjBp BaijsjinojB bj ap Bjojaaj eapi bj anb ap jsuopipBjj
Biauaaaa bj jsniuitp BJBd 'bjos is jod 'Bjs^q ou —ojSis oipom ao^^
Bjsandojd— Bai^ojouojo A Bai^^joasouS uoisjaAui B^sa 'sb¡^[ -eijoaj
bj ojuainijadxa js uoa jB^ijijaA BJBd oiajis a^saxujoijajsod OJ98 anb A

�tanto hidrógeno como el gas olefiante. Así fue conducido a determinar
en números la razón de estos constituyentes y a considerar el gas olefiante como compuesto por un átomo de carbono y uno de hidrógeno,
y al hidrógeno carburado como un compuesto de un átomo de car
bono y dos de hidrógeno. Esta concepción fue aplicada al óxido de
carbono, al agua, al amoníaco, etc., y los números que expresan los
pesos atómicos del oxígeno, del ázoe, etc., fueron deducidos de mejores
determinaciones analíticas que las entonces al alcance de la química".
Si la versión de Thomson correspondiese a la realidad, habría que
admitir a la vez el origen empírico de la ley de las proporciones múl
tiples y el de la teoría daltoniana; ésta solamente sería una interpre
tación generalizada de esa ley experimental. Dalton habría reconocido,
mediante el análisis químico, la reveladora discontinuidad de los pesos
del hidrógeno ligados en el etileno y metano a los mismos pesos de
carbono. Asociando su hallazgo con la antigua doctrina corpuscular,
su suposición de que la significativa discontinuidad ponderal tradu
ciría la estructura discontinua de la materia, indicaría inmediatamente
—en el pensamiento de Dalton— los pesos como nnr profunda carac
terística del átomo, quizá como la única característica que permite
ligar las últimas partículas a las experiencias en nuestra escala.
Nada es ilógico en el relato de Thomson, seductor además por su
simplicidad, y por ello no es sorprendente que casi la totalidad de
los historiadores hayan admitido sin más que los resultados ex per i
mentales y los sencillos razonamientos indicados por Thomson como
etapa inicial de las ideas daltonianas, coinciden realmente con el
camino seguido por el innovador de la teoría atómica. A pesar de ello,
numerosos son los argumentos que obligan a descartar esta versión,
contradicha por el mismo Dalton. "El conocimiento de la constitución
del hidrógeno carburado —escribe el químico de Mánchester— no
podía haber sido realizado antes de la introducción y aplicación de la
teoría atómica a ese tipo de investigaciones. Fue en el verano de 1804
que recogí en tiempos y lugares distintos el gas inflamable de los pan
tanos" (6). Las experiencias con gas de los pantanos fueron, pues, rea
lizadas en el año 1804, mientras que Dalton ya había dado a conocer
—como indicáramos— en octubre de 1803 una Tabla de los pesos
atómicos. En realidad, el relato de Thomson resulta equivocado. Esta
opinión está también apoyada por Roscoe y Harden, cuyo cuidadoso
estudio crítico de los cuadernos de apuntes de Dalton, confirma que
las experiencias invocadas por el químico de Glasgow son posteriores
a los orígenes de la teoría daltoniana. Si los análisis del gas olefiante
y del gas de los pantanos aparecen en el manuscrito de la célebre
tabla atómica de 1803, es porque Dalton la completó en una ^jecha
posterior. Pudo hacerlo cómodamente, pues era secretario de la Socie
dad Literaria y Filosófica de Mánchester (7).
Sin embargo, si incluso las investigaciones citadas de Roscoe y
Harden no hubieran quitado valor al testimonio de Thomson, una
(6)New System, I, pág. 444.
(7)Ver a este respecto: Delacre, Hisloire de la chimie, pág. 234.
— 116 —

manifestación del propio Thomson bastaría para quebrantar la con
fianza acordada demasiado perentoriamente a su versión de los oríge
nes de la teoría atómica. En efecto, en una nota presentada a la Socie
dad de Mánchester en 1850, el químico de Glasgow, olvidando su
relato de antaño, no menciona para nada las experiencias con los
hidrocarburos e indica el análisis de los óxidos de nitrógeno como
fuente empírica de las ideas daltonianas: "Dalton ha fundado su teoría
en el análisis de dos gases, el protóxido y el deutóxido de nitrógeno.
Consideraba al primero como formado por un átomo de ázoe y
un átomo de oxígeno, y al segundo por un átomo de ázoe y dos átomos
de oxígeno".
En realidad, no caben dudas de que Dalton estudió varios com
puestos oxigenados del nitrógeno, descriptos en el primer volumen de
las "Manchester MemoirV, publicado en 1805; experiencias éstas que
consistían en mezclar "gas nitroso" (óxido nítrico) y aire sobre agua:
"1) 100 medidas de aire común mezcladas con 36 de gas nitroso puro
en un tubo de 3/10 de pulgadas de largo y 5 pulgadas de ancho, se
reducen después de algunos minutos a 79 u 80 medidas de nitrógeno.
Allí no se encuentran ni oxígeno ni gas nitroso.
"2) 100 medidas de aire común son mezcladas con 72 medidas
de gas nitroso en una campana de gran diámetro sobre agua. Se en
contrará como en el caso anterior un residuo de 79 u 80 medidas de
nitrógeno puro. Si en la experiencia se emplean menos de 72 medidas
de gas nitroso, el residuo contendrá gas oxígeno; si se emplean más se
encontrará gas nitroso en el residuo". Tales experiencias permitieron
a Dalton formular esta notable conclusión: "Los elementos del oxígeno
pueden combinarse con una cierta porción de gas nitroso y con el doble
de esa cantidad, pero no con cantidades intermedias. En el primer caso
se obtiene ácido nítrico, en el segundo ácido nitroso". El trabajo que
contiene estas indicaciones fue presentado a la Sociedad de Mánches
ter el 12 de noviembre de 1802; si fuese probado que Dalton estaba
en esa fecha en posesión del resultado citado, sería evidente que ej
descubrimiento de la ley de las proporciones múltiples habría pre
cedido a la Tabla atómica (1803) ; habría que aceptar que Thomson,
a pesar de sus flagrantes contradicciones tenía en lo esencial razón,
y el origen empírico-inductivo de la teoría daltoniana estaría de
mostrado.
Una vez más los apuntes diarios del químico de Mánchester reve
lan que la constancia experimental, aparentemente tan decisiva, no
fue conseguida por Dalton más que después de publicado su trabajo,
y fue añadida al manuscrito en el intervalo que separaba a su lectura
de su publicación. Si pudiesen subsistir dudas a este respecto, un sólo
hecho bastaría para eliminarlas: los datos cuantitativos indicados por
Dalton difieren en algo de los que realmente pudo obtener; es decir,
que los redondeó conforme con la ley de las proporciones múltiples
que había deducido, sin acudir a análisis químicos, de su teoría ató
mica. "Los resultados reales de estas experiencias —escribe Partington
refiriéndose a los análisis de los óxidos de nitrógeno— son menos
exactos de lo que suponen las afirmaciones de Dalton, quien debe
— 117 —

�— ¿II —
aqap uamb 'uojjbq ap 8auopBin.njB sb[ nauodns anb oj ap sojaBxa
son^ra nos —ouaSojjiu ap sopixo so[ op bisijbub soj e asopuaijijai
uojSuijjb^ aquasa— sspuaijadxa SBjsa ap sajeaj sopejjnsaj so^j,, -Baita
-ojb Buoaj ns ap 'soairajnb sisijbub b Jipna^ nrs 'oppnpap Biqeq anb
sajdijjnm sauopaodojd sej ap ^aj bj uoa anuojuoa oapuopai so[ anb
'jcpap sa ^aauajqo opnd ajuanipjajt anb soj ap oSjb na uajaijip uojjbq
jod sopBoipm soAijBjijuBna sojep soj :sej.iBuiraija BJBd BHBjseq oqaaij
ojos un 'ojoaasaj ajsa b sepnp jijsjsqns uasaipnd ig •nopBoijqnd ns ap
Bjnjaaj ns b eqejedas anb ojBAjajm ja ua ojijosiuibui p3 epipem? anj A
'oÍBqBjj ns opBaijqnd ap sandsap anb sera uojjbq Jod epmSasuoa anj
on 'BAisioap nej ajuamajuajBdB 'jBjnamuadxa Bpusjsuoa b[ anb ub[
-oaoj jajsaqauB^ ap ooinimb [ap soiJBip sajundB soj sera zaA bu^
'opBjjsora
-ap BiJBjsa BUBiuojjBp Buoaj bj ap oAijanpni-oaijjdraa uaihjo ja A
'uozbj jepuasa oj ua eiuaj sauopaipejjnoa sajuej^ejj sns ap jesad b
'uosmoijj^ anb JBjdaoB anb Bijqeq i (081) ^aimojB Bjqsj^ bj b opipa^
-aid BjjqBij sajdiijnra sauopjodojd sbj ap Áa\ bj ap ojuaimijqnosap
ja anb aju^piAa Bijas 'opBjp opBijnsaj jap U9isasod na Bq^aj Bsa na
eqB^sa uojjbq anb opBqojcd asanj is ^^081 3P a^qraaiAOU ap ^j ja jaj
-saxjDHBj^ ap pBpaiaog bj b opBjuasaad anj sanoiasaipni scjsa auaijuo^
anb ofBqBJj jg '^osoaiiu oppc opun^as ja na 'oouiíu opios anaiiqo as
O8B3 jaraud ja u^j -SBiparaja^uí sapepi^uBa uoa ou o jad 'pBptjuBa Bsa ap
ajqop ja no Á osojjiu sbS ap uoiajod B^jap san uoa asiBmqmoa uapand
ouaSjxo jap soiuaraaja scj,, :uoisn[ouoo ajqBion Bjsa jBjnrajoj uojjbq b
uojaijiuuad SBianauadxa sajB^ ^onpisaj ja ua osojjín sbS BjBjjnoaua
as sbui nea^dtna as is íouaSjxo sbS Bjpua^uoo onpisaj ja 'osojjiu sbS ap
sspipara 11 ap sonara UBajduia as Biauauadxa bj ua ig -ojnd oua^ojitu
ap sspipara Q8 n 6¿ 3P onpisaj nn aoijajuB osea ja ua oraoa bjbjjuod
-ua ag -enás ojqos ojjauíBip ubj^ ap BusdraBa eun ua osojjiu sbS ap
sBpipara ^¿ uod sepBjazara nos unraoa ajtie ap SBptpam qq^ (^„
•osoj^iu bb tu oua^ixo iu UBJjuanaua as on ijjy
'ouaSojjín ap s^pipara 08 n 6¿ B so^nuira sonnSjB ap sandsap uaanpaj
as 'oq^auB ap sepBSjnd g A oSjbj ap SBp^^jnd ap 0l/9 3P o(InJ ^^1 ua
ojmd osoJíjn sbS ap o,g uoa s^pejazara nnraoa ajiB ap SBpipara Q01 (l,,
:enSB ajqos ajiB A (odijiju opixo) 4tosoJiiu sbS,, jsj^zara ua UBijsisuoa
anb SBisa SBiauauadxa ÍS08T ua opBaijqnd '^s^ioraaj^f jajgaqDHBj\[,, sej
ap uaranjoA jauíjjd ja na sojdyjasap 'oua^pjjín jap sopsna^ixo sojsand
-raoa souBA oxpn^sa uojjbq anb ap sepnp uaqea ou 'pepijBai u^
*• '^onaSixQ ap
soraoje sop A aozB ap ouiojb un jod opunSas jb A 'ouaSrxo ap ouioíb un
A aoze ap orao^e un Jod opBUuoj oraoa ojainod jb BqBjap^uo^
•onaSojjiu ap opixojnap ja A optxo^ojd ja 'sass^ sop ap sisijeuB ja na
Buoa) ns opepunj bij uojjbq,, : SBUBinoijBp SBapi sbj ap Baojduia ajnanj
ouiod ona^pjjiu ap sopixo soj ap sistjbub ja Baipui aq
soj noo seiauauadxa sbj Bpsu BJBd Buotouara ou 'oubjub ap
ns opuBpiAjo 'j^oSsbj^) ap oaiunnb ja '0S8I n3 ^ajsaijauBpyf ap pp
-apog bj b BpBjnasajd ejou Bun ua 'ojaaja u^ 'BairaojB Bijoaj bj ap sau
-a^jjo soj ap uoisjaA ns e ajuatnsijojuajad opeiseraap BpBpjooB bzubij
-uoo bj jBjuejqanb BJBd BiJBjSBq nosraoqj^ oidojd jap uopBjsajiuBui

— 911 —
D? 3P aJ?'í?H

^ed 'i

aa/^ (9)

tun 'uosraoujL ap oiuoraijsaj jb jojba opBjinb UBJaiqntj on uapjBjj
A aoosojj ap sepejp sauope^psaAui sbj osnjaui is 'o^JBqiua uig
•(¿) jajsaxjouBj^ ap bdijosoji^ A BiJBjajrj pep
-apog ej ap oiJBiajaas Bja sand 'ajuaraepouioa ojja^eij opnj 'jouajsod
Bqoai eun ua ojajdmoa bj uojjbq anb^od 83 '081 9P BoiraojB Bjqej
ajqajaa bj ap ojiiasnuera ja na uaaajede sonBjued soj ap sb^ jap A
ajuBijajo sbS jap sisijbhb soj ig •BHBiuojjBp Buoaj bj ap saua^uo soj b
saaouajsod nos moSsb[^) ap oauninb ja jod SBpB^OAUi sspuaijadxa sbj
anb Bra^ijuoa 'uojjbq ap sajundB ap soujapBno soj ap ootjiaa oipnjsa
osopspina Ojína 'uapjBjj A aoosojj jod Bpe^odB naiqrasj Bjsa uoiuido
Bjs^ -opeaoAinba ejjnsaj uosraouj^ ap ojBjaj ja 'pepijBaj ugj 'soaira^jB
sosad soj ap ejqBj^ Bun 081 8P ajqnjoo ua —souiBJBaipui oraoa—
jaaouoa e opep Bjq^q vA uojjbq anb sejjuaim 4¡{?08T OUB Ia u3 s^pBzij
-B3J 'sand 'uojanj souejued soj ap sbS uoo sepuaiaadxa BB^ • (9) 44soubj
-UBd soj ap ajqeraejjuí se ja sojutjstp saJBSnj A sodraaij ua iSoaaj anb
P08I aP ounjaa \9 ua an^ -sanopBSijsaAux ap odij asa e bdiuiojb Buoaj
bj ap uopeaijdB A uopanpojjuí bj ap sajus opBzijeai opis jaqeq Bjpod
ou —jajsauouBj^ ap ooxrainb ja aquasa— opBJnqjea ouaojpit[ jap
uopnjijsuoa bj ap ojuaxrapouoa j^,? éuojjbq orasira ja jod exjaipBjjuoa
'uoisaaA Bjsa jBj^easap b nsSxjqo anb sojuaranSjB soj uos sosojauínu
'ojja ap jesad y 'BDiinojB Biioaj bj ap aopBAOunt ja jod opin^as ouiinea
ja uoa ajuarajeaj uappmoa 'sbubiuojjbp ssapi sej ap jspiui BdBja
oraoa uosiuoij y jod eopsaipni sojuaimeuozB^ sojypuas soj A sajBjuara
ijadxa eopsjjnsa^ soj anb s^ra uis opijimpe ub^bij saaopeijojsiq soj
ap pBpijejoj bj ^sa anb ajnapuajdios sa ou ojja Jod A ^psppijdrais
ns jod seraapB aojanpas 'uosraoqjL ap ojBjaj ja ua ootS^ji sa Bpe^
'Bjsasa BJjsanu na SBpuaiJadxa 8bj b sejnaijiBd ssraijjn sbj JbSij
ajirajad anb BoqsjjajaejBa Baxun bj oraoa ezmb 'oraojB jap Baijsuaj
-aBJBO Bpunjojd aun oraoo sosad soj —uojjbq ap ojnaxraBsuad ja ua—
ajuaraBjeiparam BiJBaipui 'BijajBra ej ap Bnuijnoasip Bjnjanjjsa ej epp
-npeaj jBjapuod pBpmuijuoasxp baijbdijiuSis bj anb ap uopxsodns ns
'^ejnasndjoa enujaop BnSijuB bj uoo oSzbjjbij ns opuBposy •ouoq.reo
ap sosad sorasira soj b onsjara A ouajija ja na sop^^ij oua^ojpiq jap
Bosad soj ap pBpinuijuoosip e^opejaAaj ej 'oairainb sisijbub ja ajusipara
'opioouooaj Bijqsq uojjbq 'jBjuarauadxa ^aj esa ap BpBzijejana^ nopej
-ajdjajuí eun bjj^s ajuaraBjos Bjsa ¡BUBinojjBp Bjjoaj bj ap ja A sajdij
-jnra sauopjodojd sej ap A^\ ej ap oaijjdma uaSiJo ja zaA bj b Jiji
anb BijqBij 'pepxjBaj bj b asaipuodsajjoa uosmoijj^ ap u9jsjaA bj rg
'ueoiramb bj ap aonsaje je saouojua sbj anb seoijijenB sanoiaBuiuuajap
83jofam ap soppnpap uojanj '-aja 'aozB jap 'onaSixo jap soaira9JB sosad
soj uBsajdxa anb sojauínu eoj A '*oja 'oobjuouib jb 'biiSb jb 'ouoqjBa
ap opix^ jb epeaijd^ anj nppdaanoa ejs^ -ouaSojpiq ap sop A ouoq
-jbo ap oraoje un ap ojsandraoo un oraoa opBjnqjBo ouaS^jpiq jb A
'ouaüojpiq ap oun A onoqjea ap ouiojb un jod ojsanduioa oraoa ajueij
-ajo sbS ja jBjapisuoa b A sajua^njijsuoa sojsa ap uoze^ bj soiaumu na
jBuiuuajap b oppnpuoa anj isy 'ajuBijajo sb^ ja oraoa ouaáojptq ojubj

�haber redondeado los números de acuerdo con la ley de las propor
ciones múltiples ya implícitamente aceptada por él" (8). En efecto,
no fueron sus experimentos los que le sirvieron para formular su ley,
sino que por el contrario fue la fórmula de su ley deducida de la teoría
atómica la que le sirvió para interpretar sus experimentos.
Mas, supongamos que no disponemos de argumentos históricos,
de los datos que acabamos de citar. Incluso en este caso, estaríamos en
condiciones de afirmar —ya esto quise llegar—- que ningún experi
mento hubiera podido conducir a Dalton al descubrimiento de la ley
de las proporciones múltiples. Basta examinar el contenido de la ley
para ver las bien asentadas bases de tal aserción, aunque ésta a pri
mera vista parezca paradojal. Si la ley se limitara a enunciar que
la relación de los pesos distintos de un elemento unido, en el com
puesto, a un mismo peso de otro, es expresable por un cociente de
números enteros, su contenido sería, necesariamente, confirmado por
la experiencia, pero no nos enseñaría ninguna característica del mundo
de la materia. La ley sería una especie de tautología, puesto que los
números dados por los resultados del análisis, que son forzosamente
aproximados, permiten siempre expresar la relación en cuestión por
un cociente de dos números enteros, siempre que éstos puedan ser gran
des. Solamente el hecho de que los números que expresan la relación
de pesos (masas) deben ser pequeños, por ejemplo 3 y 4, y no cam
bian cuando la precisión aumenta, no volviéndose por ejemplo 301
y 402, cuando la exactitud del experimento pasa de la décima a la
milésima, es solamente este hecho, imprevisible antes del descubri
miento de la ley, el que confiere a ésta sentido y contenido. Ahora
bien, los medios experimentales a disposición del análisis químico en
la época de Dalton, no le hubieran permitido de ninguna manera, dar
a su ley el sentido que acabamos de circunscribirle y que, sin em
bargo, está intrínsecamente unido a los razonamientos del fundador
del atomismo químico (9).
Se impone pues, la conclusión: La ley daltoniana no es un ha
llazgo empírico; lejos de ser la fuente experimental de la teoría ató
mica, es su consecuencia lógica. Los orígenes de la atomística dalto
niana deben ser buscados en otra parte.

II
En los umbrales de nuestro siglo Roscoe y Harden sometieron a
los manuscritos, y en particular el diario científico de JDalton, a un
exhaustivo y sagaz estudio, con el fin de elucidar el camino heurístico
que siguiera Dalton. Reconocieron lo insostenible de la versión de
Thomson, pero no pudieron liberarse completamente de la idea de
que el punto de partida de la teoría debía ser buscado en fuentes
experimentales; comprobaron que Dalton antes de 1803 —el año de
la primera tabla de los pesos atómicos— se había dedicado casi exclu(8)Partincton, Historia de la química (Trd. española), pág. 185.
(9)Ver a este respecto Pebrin: Los átomos.
— 118 —

sivamente a la meteorología y a la física, y que las experiencias de
química pura sólo tuvieron un papel secundario entre los motivos de
sus investigaciones. La difusión de los gases, su solubilidad en el agua,
los fenómenos del calor son los problemas que cautivaron su interés.
Roscoe y Harden pensaban que los hechos empíricos que se habían
presentado a Dalton en ese dominio debían dar cuenta de la génesis
de la teoría. Corroborados en su opinión por algunas indicaciones dadas
por Dalton mismo sobre los orígenes de sus convicciones atomísticas,
Roscoe y Harden resumen su conclusión de la manera siguiente: "La
idea de la teoría atómica se introdujo en el pensamiento de Dalton
como una concepción meramente física, sugerida por el estudio de
las propiedades físicas del aire atmosférico y de otros gases. Encon
trando en estos estudios el problema de determinar los diámetros rela
tivos de los corpúsculos, de cuya existencia no cabían dudas en su
espíritu, acudió a los resultados del análisis químico. Por otra parte,
la opinión de que las combinaciones químicas se realizaban en la
forma más simple posible, le sugirió adoptar la idea de que las com
binaciones se producían entre corpúsculos de peso diferente. Esto es
lo que separa su doctrina del antiguo atomismo especulativo de los
griegos. La extensión de esta idea a las sustancias en general, le per
mitió descubrir la ley de las proporciones múltiples y la comparación
de los resultados experimentales brindó magnífica comprobación a la
verdad de las deducciones" (10).
Las investigaciones de Roscoe y Harden ponen, sin duda, en evi
dencia, y en forma brillante, el desarrollo de las ideas de Dalton; des
cartando definitivamente de la génesis de la teoría la intervención de
experimentos analíticos, demuestran con argumentos convincentes que
el iniciador del atomismo químico ha buscado, en la primera fase
de su obra, apoyo para sus convicciones atomísticas en la física de los
gases; sin embargo, por meritorias que sean las investigaciones de
Roscoe y Harden no echan luz, creemos, sobre la fuente primaria de
la teoría daltoniana.
"La fuerza comprobatoria de los indicios —afirman Roscoe y
Harden— decide en favor de la versión dada por Dalton en 1810 en
Londres". El documento a que se refieren ambos historiadores es una
conferencia dedicada a los problemas de la constitución de mezclas
gaseosas. En la introducción de esta conferencia Dalton promete "una
pequeña exposición histórica de la evolución de su pensamiento y de
sus experiencias"; luego bosqueja hipótesis destinadas a aplicar la
noción newtoniana del átomo a la mezcla gaseosa de la atmósfera. En
realidad se contenta con algunas alusiones a los orígenes de su teoría
atómica, y deja completamente en la sombra la génesis de su idea
de los pesos atómicos, idea cardinal que contiene, en verdad, toda
su teoría.
Indiquemos lo esencial del contenido de ese manuscrito que Roscoe
y Harden estiman tan revelador para los orígenes de las concepciones
daltonianas. ¿No es extraño, se pregunta Dalton, que una mezcla de
(10) " Roscoe y Harden, Loe. cit., pág. 50.
— 119 —

�— 6IT —
•OS '^*&amp;

'^aaavjj i aosso^ (oí)

ap Bjazam boti anb 'uoijbq Biunajd ^s 'ouBJixa sa oj^;? •SBUBiuoijBp
sauopdaauoa sbj ap saua^jjo soj BJBd jopsjaAaj ubi uBtmisa uapjBjj Á
aoasojj anb ojijjsiiubui asa ap opiuajuoo jap jspuasa oj socuanbipuj
•Bjjoaj ns
Bpoj 'pBpjaA na 'ananuoo anb jBnipjBa Bapi 'sooiiuojb sosad soj ap
Bopí ns ap sisauaS bj Bjqmos bj na aiuauíejajdinoa efap A 'boihiojb
Buoaj ns ap sauaáuo soj b sauoisnjB ssnn^jB uoa Biuaiuoa as pBpijBaJ
u^ 'BJajsoiujB bj ap BSoaseS Bjozain b^ b ouiojb jap BUBiuoiAtau nopou
bj JBDtjde b SBpBupsap sisaiodiq Bfanbsoq o^anj í^sBpuaiJadxa sns
ap A ojuaxuiBsuad ns ap uopnjoAa bj ap Bai^jsiq umaisodxa Buanbad
Bun,, aiamojd uoj[bq Bpuajajuoa Bisa ap uopanpoijuí bj n^ -SBSoasB^
SBjazam ap uopnjpsuoa bj ap SBmajqojd soj b Bpsaipap Bpuajajuoa
buh ^ sajopBijoisiq soquiB uajaijaj as anb b oiuaum^op jg •ilsajpuori
na ox8I U9 ullBQ Jo(^ BPBP uoisjaA bj ap joabj na appap —uapjBjj
A aoosojj ubuijijb— sopipui soj ap BjjojBqojdraoa Bzjanj vjn
•BUBTHOJJBp BJJOal BJ
ap BiJBiuud a^nanj bj ajqos 'somaaaa 'znj ueipa on uapjejj A aoosojj
ap 83uoiob3i}S3aui sbj n^as anb SBiJojuatn aod 'oS^squia uis ísas^S
soj ap B^isjj bj na sboijsiuiojb saoop^iAuoa sns BJBd oiode 'Bjqo ns ap
asBj BJamud bj na 'opsasnq bij oaiminb oiusimojB jap jopBi^iui ja
anb sajuaaniAuoa sojuauín^jB noo nBJisanmap 'sootj;[bub sojuauiíjodxa
ap nopuaAiaini bj bijo3j bj ap sisana^ bj ap aiuauíBApiaijap opiíBjjBD
-sap íuojjbq ap ssapi sbj ap ojjojaBsap ja 'ajnsjjiaq buijoj na A 'Biauap
-TAa na 'spnp uis 'uaaod napjBjj A aoosojj ap sauoiaB^ijsaAní
*(0l) eanopanpap sbj ap pp
bj b uoioBqoídraoo boijiuSboi ppuijq sajB^uamuadxa sopB)jnsaj soj ap
uoioBJBdiuo^ bj A sajdiijnui sauopjodojd sbj ap ^aj bj jpqnasap ^iiim
-jad aj 'jBJanaS na SBiouejsns bbj b Bapi Bisa ap uoisnaixa vj ^so^auS
soj ap OAiiBjn^adsa oiusiuiojb on^puB jap BuiJjoop ns BJBdas anb oj
sa ojsg 'aiuaaajip osad ap sojn^sndjoa aaina UBionpoad as sauopsuiq
-moa sbj anb ap Bapi bj aejdopB ^ui^ns aj 'ajqísod ajdntis sbui biujoj;
bj ua UBqBzijBaj as SBOiinmb sauopsuiquioo sbj anb ap uomido bj
'ajjBd bjjo xo^ •o^inijnb sisijbub jap sopB^jnsaj soj b oipnaB 'njoidsa
ns na sspnp UBiqBa ou Bpu^jstx^ B^no ap 'sojnasndjo^ soj ap soaij
-Bjaj; soj^aiuBip soj jBuiuuajap ^p Binajqojd ja soipnjsa sojsa ua opuBjj
-noau^ -saSB^ sojio ap A oou^jsoinjB ajiB jap sboisij sapspaidojd sbj
ap oipnjs^ ja jod Bpua^ns 'bisjj ajnauiBjaní nopda^noo eun omoa
uojjbq ap ojuaiuiBsuad ja na ofnpojjuí as b^uuojb Biaoaj bj ap
V1n ^ainainSis bj3ubui bj ap noisnjanoa ns namnsaj uapjojj Ajj
'sbdiisjuio^b sauopaiAUoa sns ap saua^jJO soj aaqos ouisau uojjbq jod
SBpsp sauopBatpni ssnn^jB jod U9iuido ns na sopBJoqoxio^) 'Bjjoai bj ap
sisaua^ bj ap Biuana jsp n^jqap oiuiinop asa ua uojjbq b opBjuasajcI
UBiqeq as anb soaijjduia soqoaq soj anb n^qBsnad uapjBjj A aoosojj
•sajajuí ns uojbaijiibo anb SBmajqojd soj nos jojBa jap souaui9uaj soj
'Bn8B ja ua pBpijiqnjos ns 's^sbS soj ap uoisnjip wj -sanopB^iisaAui sns
ap soaijoui soj aaiua ouspunaas jadsd un uoaaiAti; ojos eand Baiminb
ap SBpuauadxa sbj anb A 'bdisjj bj b A BjSojojoaiaui bj b

— 811 —
•sotuotp toq :mihh3&lt;j
•S8I #Í8d '(B[0UBdS9 'pJX) BOJUtlJlb VJ 3f DUOJSlf]

(5)
(8)

-njDxa isbd opBDipop Bjqsq as —sodiuiojb sosad soj ap BjqBj Bjamud bj
ap oub ja— 081 aP 8alnB uoíjbq anb uojBqojdraoD ísajBjuauíijadxa
saiuanj na opBasnq jas Biqap Bjjoa^ bj ap ^pu-isd ap ojund ja anb
ap Bapi bj ap ajuauuBiajdnioa asjBjaqij noiaipnd on ojad 'uosraoq^
ap U9I8J3A bj ap ajqiuajsosui oj uojapouoaajj •noijBg Bjain^is anb
oo^sianaq ouiuiBa ja JBppnja ap uij ja uo^ 'oipn^sa zb^bs A OAijsnBqxa
un b 'uojjbq ap ooxjijuap oiJBip ja jBjnoi^JBd na A 'sojijasnusui soj
b uojaiianio8 uapjBjj A aoosojj ojSis oajs^nu ap sajBjqmn soj ug

II
bjjo na sopBosnq jas naqap bubiu
-ojjsp boijsiuiojb bj ap saua^iJO so^ -bdiSoj Bpuanaasuoa ns sa 'bdiut
-o)b Buoaj bj ap jBiuamijadxa a^uanj bj jas ap sofaj íooiatdma o^zbjj
-Bq nn sa on BueiuojjBp Xaj s^ :noisnjauoa bj 'sand anodmi ag
•(^) oaTmjnb ohistuioib jap
jopBpunj jap 8oiuainiBnozBj soj b opiun ajuaraBoaBuiajni Bjsa 'oSjBq
-nía uis 'anb A ajjtqijasunajp ap souiFqEOB anb oppuas ja Xaj ns b
jBp 'BaouBui Bun^uiu ap oppinuad uBjaiqnq aj on 'uoíjbq ap Baoda bj
ua oairamb sisijbub jap nopisodsip b sajBiuaunjadxa soipaui soj 'naiq
BJoqy 'opmaiuoa A opiinas Bisa b ajai^uoa anb ja 'Xaj bj ap oiuaim
-ijqnasap jap sajiíB ajqísiAajdun 'oqaaq aisa ainauíBjos sa 'Bniisajim
bj b Bmpap bj ap bsb¿ oiuamijadxa jap pnipaBxa bj opuBna '^ot- -^
\Q2 ojdmafa jod asopuaiAjoA ou 'Biuarans noispajd bj opu^no UBiq
-uibo ou A lf A ojdmafa jod 'souanbad Jas uaqap (sbsbui) sosad ap
u^psjaj bj uBsa.idxa anb sojamnu soj anb ap oqaaq ja aiuauíBjog *sap
-ubj3 jas nspand soisa anb ajdmais 'sojaiua sojamnu sop ap ainapoa un
jod uousana ua uopBjaj bj jBsajdxa ajdmais uaiinuad 'sopBmixojds
ainauíBSozjo} nos anb 'sisijbhb jap sopsijnsaj soj jod sopsp sojanmn
soj anb oisand 'Bj^ojojnBi ap aioadsa eun Bijas ^aj Bq -BijaiBin bj ap
opunm jap BayisjjaiaBjBa buiiSiiiu BjJBnasua sou ou o jad 'Bpuauadxa bj
jod opBiujjjuoa 'aiuauíBiJBsaaau 'Bijas opmaiuoa ns 'sojaina sojamnu
ap aiuapoa un jod ajq^sajdxa sa 'ojio ap osad orasira un b 'ojeand
-moa ja ua 'opiun oiuamaja un ap soimjsip sosad soj ap uopBjaj bj
anb jBiaunua b bjbjiuiij as Áaj bj ig -jB.fopBJBd Bazajsd bjsia Bjaní
•ud b Bisa anbun^ 'uopjasB jbi ap sassq sspBiuasB uatq sbj j^a BJBd
A^i bj ap opiuaiuoa ja jBuiuiBxa bisb^ •sajdpjnw sauopuodoud st^j &amp;p
Jíaj v¡ ap OjuatuiiuqiiJS^p jv uoíjvq v Jtonpnoo opipod vasiqmf ojv9tu
•íuadxa unSmu anb —Jeáajj asmb ojsa b A— jbuijiib ap sauopipuoa
ua souiBijBisa 'oseo ajsa ua osnjauj 'jBip ap souiBqeoB anb soiBp soj ap
soiuamnSjB ap somauodsip ou anb soniB^uodns 's
'soiuamijadxa sns jBiajdjaiui BJBd oiajis aj anb bj
bj ap Bppnpap ^aj ns ap Bjnuuoj bj anj oiJBJinoa ja Jod anb ouis
ns jBjnuiJoi Bjsd nojaiAJis aj anb soj sojuaiuijadxa sns uojaní ou
j u^ '(g) 14ja Jod BpejdaoB aiuauíBipjjduii tsA sajdiijnui sauop
-jodojd sbj ap Xa¡ bj uoa opjanoB ap sojamnu soj opeapuopaj

�varios gases, como el aire atmosférico, pueda constituir una masa
aparentemente homogénea y asimilable, por todas sus relaciones mecá
nicas, a una masa gaseosa simple? Para encontrar la clave del problema'
Dalton acude a una hipótesis de Newton y admite, como hiciera éste,
que los gases están formados por átomos que se rechazan mutuamente
con una fuerza inversamente proporcional a su distancia, estando cada
átomo rodeado por una envoltura calórica. Esta sería responsable de
la fuerza repulsiva de las partículas y daría cuenta de la expansibilidad
de los gases. ¿Cómo explicar mediante esta hipótesis la homogeneidad
de la atmósfera producida por la difusión de un gas a través de otro?
Dalton aduce en primer lugar la siguiente suposición: "Un átomo
rechazaría a los átomos semejantes, pero solamente los semejantes;
cualquiera que sea la densidad de los gases, esta suposición prevé la
difusión de uno dentro de otro, y concilia las mezclas gaseosas, cuales
quiera que sean, con la teoría de Newton. En estas mezclas de dos
o más gases, cada átomo es un centro de repulsión para los de la
misma naturaleza, pero no para los átomos de otra especie. Todos los
gases unen sus esfuerzos para resistir a la presión de la atmósfera o
a toda otra que se les podría someter". Después de haber rechazado
esta suposición, como lo hiciera anteriormente con algunas otras, Dal
ton termina por admitir que los átomos de diferentes especies de
gases poseen dimensiones distintas. Corpúsculos con tamaños desigua
les serían incapaces de yuxtaponerse unos a los otros y de formar
capas contiguas. Por consiguiente, sólo llegan a establecer un estado
de equilibrio difundiéndose mutuamente y formando una mezcla com
pleta. Empero, dejemos a Dalton mismo la palabra:
"Al considerar de nuevo el problema —escribe— me di cuenta
de que nunca me había inquietado por la influencia de las diferencias
existentes entre las dimensiones de las partículas de los fluidos elás
ticos. Entiendo por "dimensión" la partícula sólida del centro con la
envoltura de calor que la rodea. Si, por ejemplo, en un volumen de
- aire no hay exactamente el mismo número de átomos de oxísreno que
de ázoe, es porque las dimensiones de las partículas de oxígeno son
distintas a las del ázoe. Por otra parte, si las dimensiones son diferentes
y si la fuerza repulsiva es el calor, ningún equilibrio puede establecerse
entre partículas que ejercen presión unas sobre otras. Esta idea se
me ocurrió en 1803; había encontrado a menudo que las dimensiones
de las partículas de los fluidos elásticos deben ser diferentes. Un volu
men de gas ázoe y uno de oxígeno, unidos químicamente, deberían
producir dos volúmenes de gas nitroso, y estos dos volúmenes no debe
rían contener más átomos de gas nitroso que los que ^n volumen
contiene de átomos de ázoe o de oxígeno. De ello se sigue que los
gases diferentes tienen átomos de dimensiones diferentes; de éste
modo se nos aparece la razón de la difusión de un gas a través' de
otro, sin que debamos invocar otra fuerza repulsiva que la del calor.
Tales son las opiniones que tengo actualmente sobre la constitución
de las mezclas de fluidos elásticos" (11). Dalton agrega: "Una vez
(11) Roscoe y Harden, Loe. cit., pág. 13
— 120 —

establecida la diferencia de las dimensiones de las partículas de los
fluidos elásticos en condiciones iguales de temperatura y de presión,
se plantea el problema de determinar las dimensiones, los pesos y el
número relativos de los átomos en un volumen dado".
¿Cómo admitir que estas inconsistentes conjeturas hubieran po
dido conducir a Dalton a la tesis fundamental de su teoría, a la clara
idea de que la individualidad química del átomo reside en la masa,
en el peso del átomo? El problema al cual buscaba la solución lo ha
llevado —él mismo nos lo dice— a suponer la diversidad de las
dimensiones de los átomos gaseosos, pero no le sugirió su diversidad
ponderal. Átomos de cuerpos químicamente diferentes, aunque tengan
tamaños distintos, podrían poseer, desde luego, masas iguales. Es muy
difícil aceptar que la suposición de la eventual diferencia de los diá
metros de los átomos, sea la fuente de la tan firme convicción de
Dalton de que es el peso el que caracteriza las distintas especies de
átomos (12).
La versión de 1804, propalada por Thomson, es lógica pero no
está de acuerdo con el diario científico de Dalton; la versión de 1810,
adoptada por Roscoe y Harden, es concorde con los apuntes de Dalton,
pero es ilógica. Ni la una ni la otra explican la génesis de la idea
básica de la teoría.

III
Sería ilusorio buscar los orígenes de la idea daltoniana del peso
atómico sin ubicar a su autor, ese gran protagonista de la discontinui
dad, en la continuidad de la historia. Su idea innovadora está ligada
al radical giro que el descubrimiento de la gravitación universal im
primió a las doctrinas corpusculistas de la época newtoniana. Los
atomistas del siglo XVII, vertiendo vino nuevo en odres viejos, adap
taron a la ciencia y a la filosofía de la época la antigua teoría, dejando,
sin embargo, a la noción de átomo todas las características que Demócrito le atribuyera. Permanencia perpetua en el tiempo y forma geo
métrica en el espacio quedaron, pues, como atributos esenciales del
átomo. Según Boyle, el más eminente químico del siglo, los corpúsculos
poseen una inmensa variedad de formas: provistos de puntas, azado
nes, ramificaciones y corchetes, los corpúsculos se prestaron a la con(12) La mayoría de los historiadores siguen la opinión de Roscoe y Harden. Sin
embargo, algunos, más perspicaces, dudan en tomar nna posición definitiva. Característica a
este respecto es la opinión de Aldo Mieli: "No es fácil, de nuestra parte, tomar una
decisión neta, adhiriendo a la opinión expresada por Roscoe y su colaborador, o ciñéndonos
al desarrollo histórico que se encuadra en la narración de Thomson. Lo que parece cierto
es que tampoco Dalton estaba completamente seguro de cómo su doctrina atómica se había
originado. Quizás ésta fue una idea luminosa que surgió de su subconsciente cuando com
probó el hecho de la existencia de las proporciones múltiples; pero su obstinada creencia
en los corpúsculos de tipo newtoniano, le hacía rechazar un origen puramente químico y
suponer que la idea le había venido de sus especulaciones corpusculistas. Quizá también
sus amigos y colaboradores, como Thomson, tenían de lo que pasaba en la mente de Dalton
una visión más clara de la que poseía Dalton mismo. Si fuera así, la interpretación dada
por Thomson tendría un valor mayor que las manifestaciones hechas en sus conferencias
por el creador mismo de la doctrina" (La teoría atómica moderna, pág. 37).
— 121 —

�*(¿ *^Bd 'Dt/japom ddiu/o^d mio^% wj) t(enu^aop bj ap onzsinx jop^aj^ ja jod
sspua-iajuo^ sns aa SBipaq sanopBisajiaBui se[ anb jo^^m jop^A tm srjpuai moskohx ^od
Bpep uopBiajdjaiai v\ 'isb BJanj ig 'omsna noiivq Biasod anb ^ 9p Bjep sbui ^oisia san
noxivq ap aiuam ^\ na BqesBd anb oj ap naina) 'noskohx ouk 'sojopujoqiiioj X so^iuib sns
uaiqnrot Bzmf) -SBjeijn^sndioa sauopejnosdsa sns ap opinaA Biquq aj cap; bj anb lanodns
X ooiminb a)uauiB.md uauo un jBZBipaj Bpsq a^ 'oaBiuo^Mdn odii ap so^njsndjo^ so[ na
Bpnaaj^ BpBu^sqo ns ojad ¡sa^dpjnuí saaoiojodojd sb¡ ap Bpaa^sixa bj ap oipaq ^a oqojd
-rao opnBn^ ajuapsno^qns ns ap oí^jns anb BSouitan^ Bapi Ban anj Bisa 3Bzin) 'opsuiSiJo
Biqsq as B^tmojB BuiJi^op ns onio^ ap ojnSas a}uauiBia|doi03 BqBisa jtfonvg oaodmBi anb sa
ouap ao^jEd anb cj -jjoskohx ap uopcucu B[ na BjpBn^ua as anb ooijojsiq ojjojjEs^p jb
sonopuaup o 'jopcjoqBjoD ns X aooso^ lod epBsajdxa uoiaido b| b opuaijiupB (Biau uoisi^ap
Bnn Jr.mo) 'auBd EJisann ap 'JpBj sa ojj,, -'Jla?^ PÍV aP nomido bj sa ojjadsaj aisa
b Bai)sjj¿)joEJc3 -BAiiinijap nopisod cun jeiuo) na uspnp 'sa3B3idsjad ssm 'sounS[B 'og
nig '^aoHV^ X ao3SO)¡ ap uoiuido b\ nanSis sajopciaoisiq so^ ap eijoXbui b^^ (ZV)
-UO3 B[ B UCUBJSOjd 38 SO^nOSndjOO 9O\ 'S3}0qOJO0 ^ SaUOTOBOTJHUBJ 'S3U
-opBZB 'sBjund ^p sojstAOjd :sbui.ioj ^p pcpaTJBA Bsuamut cun uaasod
so^nosndjoo so^ 'o[Sis [ap ooTtainb ajnaniuia sbui p 'a^jíog tmSag 'otno^
[ap sojBiouas^ sojnquiB omoa 'sand 'aojepanb oioBdsa [a ua b^ijj^ui
-oa3 buhoj Á odiuau [a na njadjcad cionanBnuaj 'BjaiínqiJiB a[ o^ua
-praaQ anb SBoiisj^ajaBJBO sb[ SBpoj oraoie ap u^pon B[ b 'oSjBqnia ms
'opnBfap 'Bjjoaj büSijub B[ Booda B[ ap bjjoso[ij b[ b jÍ Bi^naio B[ b uojbj
-dspB 'eofaiA sajpo na OAana oaiA opuaijjaA '[[^x \^^s I3P sbjsiuiojb
so^j 'BaBiuoiA^au Booda B[ ap SBj8i[no8ndjoa sButjjaop sb[ b oymijd
-tai [BSJdAiun u^ioB^iABjg B[ ap o^naimijqnosap [3 anb ojiS [BatpBi [B
BpBi[ Bisa BiopBAOUut Bapi ng "Bijoisiq B[ ap pepmuijnoa B[ na 'pBp
-inmjuoastp b[ ap BiSiuoBjojd ubjS 383 'jojnB ns b jBDiqn ms ootiuo^b
osad [ap BUB¡uoj[Bp Bapi B[ ap saaaSuo so[ jBasnq oiJOsn[T

III
•Bjjoaj B[ ap
B[ 3p 8IS3UaS B[ UB0I[dx3 BJJO B[ III BIHl B[ Il^^ -BOl8o[t 83
'uo^jbq ap s^jundB so[ uoo apjoanoa sa 'uapjejj Á ^oosojj jod
'0T8I 3P noxsjaA b[ íuoj[bq ap ooijijuap otJBip p uoo opjsnDB ap Bjsa
ou ojad bdi^9[ sa 'uoeraoqj^ jod BpB[Bdojd '^O8l aP n^isaaA ^j
•(Zl) eomo)B
anb p osad [a sa anb ap uoj^bq

ap sapadsa SBjutjsip ee[

ap uoio^lAuo^ aouij ub^ b[ ap ajuonj bj Bas 'souiojb so[ ap so¿i^iu
-mp so[ ap Bi3U3J3}ip [BnjnaAS B[ ap npioisodns B[ anb js^daae [pjjtp
e^ •ss^nífr sbsbot 'o8an[ apsap 'jassod uBjjpod 'sojmjsip soubiub^
snbunB 'sa^uojajip ^;uauiBoiuijnb sodj^na ap somd'jy '[Biapuod
ns oijjíins 3[ ou ojad 'soeoasBS sooiojb so[ ap sauotsuauiip
sb[ ap pBpisj3Aip B[ janodns b —^oip o[ sou orasiui [3— opB*A3[[
Bq O[ uoian[os B[ Bqsasnq [Bna [B Btna^qojd [g ¿otnojB [ap osad p ua
'bsboi B[ na spisaj ouiojb [ap Bonuinb pBpi[BnpiAipm B[ anb ap Bapi
BJBp b[ b 'bi.1031 ns ap ^BjuouiBpunj sisa) B[ b uojjbq b jianpuoa opip
•od UBjaiqnq SBinisfno^ saju^jsisuooui SB^sa anb Jijiuip^ orao^?
*ttopBp uaranp^A un us soiuo^b so[ sp soaijb[3J oaainnn
p A sossd so[ 'sanoisuamip sb[ jBuiuuajap ap cuio^qojd p BajuB^d as
'u^ieajd ap A BiniBjadtuaj ap sa[eni sanoiaipuoa na soaussp opmjj
so[ ap 8B[noijjBd sb[ sp sauoisnauíip sb[ ap Bpuaa^jip B[

— 0^1 —
'-jp

'Kaavn X ao^sojí (n)

uoj[bq "(xi) tt8oopsB[a sopm[j ap SBpzaui so[ 3p
u^pn^psnoa b[ ajqos 0juauijBnj3B o^uoj anb sauoiuido 8B[ nos S3[Bj[
•jo[bo pp B[ anb BAispidaj Bzjanj bjjo jb^oaui soniBqap anb uis 'ojio
ap saABj]. b 8b3 un ap noisnjip b[ ap uozbj b[ aaaasdB sou as opom
3183 ap ^eaiaajajip sauoisuainip ap souiojb uauaij sajuaaa^ip
so[ anb anSis as o[p 3(j 'ona^ixo ap o aozB ap soinojc ap
uaran^oA un anb so[ anb osojjiu sb^ ap sohioíb sbui jaua^noa hbjj
-aqap ou sauamtqoA sop sojsa A 'osojjiu ssá ap sauauin[OA sop xianpojd
UBuaqap 'a^uauiBoiimnb sopiun 'on^^ixo ap oun A aozs sb^ ap uam
-n[OA hq -gajnaaajip xas uaqap 8ODijSB[a sopm[j so[ ap SB[naj}jBd sb[ ap
saaoisuatuip sb[ anb opnnam b opBjjuoona Bjqsq í08I ua oixinzto ara
38 Bapi B}s^[ -sbjjo ajqos SBUii uoisajd uaojafa anb 8B[naj}JBd a^jua
38J3aa[qB}83 spsnd oijqi[inba unSum 'jo[bo [3 sa BAisjndgj Bzjanj B[ ts A
eaiuaja^ip uos sauoisuamip sb[ ts 'ajjsd bjjo joj -aozB [ap sb[ b ssiupsip
nos oua^ixo ap SBpnojjjBd sb[ ap Sduoisuamip sb[ anbjod sa 'aozc ap
anb ouasixo ap somojB ap ojaninn omstuí p a^uaiuejocxa ^Bq ou 3jib
ap nguinp^A un na 'oyduiafa jod 'íg "Bapoj B[ anb jo[bd ap
B[ noa oJinaa [ap Bpi[9s [naijjBd b[ ttuoisuaraipw jod opuanug 's
-SB[a sopinjj so[ ap 9B[na^jBd SB[ ap s^uoisnamip sb[ ajjua sa^ua^sixa
SBiauajajip sb[ ap Biauan[jui B[ jod opBjainbui Biq^q ara Bounu anb ap
B^nana ip aui —aqijosa— Biuop^ojd [3 OAanu ap iBjapisuoa [y,,
:BjqB[Bd B[ orasim uoj[bq b souiafap 'o^aduig -Bj3[d
-raoo B[az3m sun opuBinjoj A ajuaniBn^nuí asopuaipun^ip opqi[inba sp
opB^sa un jaoapqBjsa b ub3[[ o[os 'ajuaxnSisuoo joj 'S^nSunoo SBd^o
jbuijoj ap A bojío so[ b sonn asjanodBjxn^ ap sdaBdsaui ubijss sa[
-BnSisop soubuib) uod sopnosndjo[) 'SB^uiisip sauoisuauíip uaasod sas^^
ap saiaadsa sajuajajip ap somojB so[ anb jijiiups jod Buuujaj noj
-[bq 'sbijo SBun^[B uod ajuainjOTJOjuB Bjaioiq o[ ouioa 'uopisodne bjs^
opBZBq^aj jaqBq ap sandsaQ -^jajaraos Bjjpod 83[ as anb bjjo Bpoj b
o BjaisoiujB B[ ap nmsajd B[ b Jijsisaj BJBd sozjanjsa sns naun sass^
so[ sopoj^ 'apadsa bjjo ap souiojb so[ BJBd ou ojad 'Bza[BjnjBU btusiui
B[ ap so[ Bjsd uois[ndaj op ojjuao un sa ouiojb Bps^ 'sas^S sbui o
sop ap 8B[az3m eejsa u^ -uojAia^j sp bjjosj b[ uoa 'ubbs anb Bjamb
-sa[ena 'sbso3sbS SBpzam sb[ Bi[puo^ A 'ojjo ap ojjuap oun ap upisnjip
b[ aAajd nopisodns Bjsa 'bssb^ so[ ap pspisuap b[ Bas anb BjambjBno
ísajuBfamas so[ ajuauíBjos ojad 'sajuBfamas soiuojb so[ b BUBZBqoaj
ouiojb u^,, :nopisodns ajuamSis B[ J6n[ jauíud ua aonps uoj^bq
¿ojjo ap saABjj b sbS un sp uoisnjip B[ jod Bppnpojd BjajsomjB B[ ap
pBppuaSoinoq B[ sisajodiq Bjsa ajuBipaui jBai[dxa 01^9^? &lt;83se^ 80[ 3P
pBpi[iqisuBdx3 B[ ap Bjnsna BjJBp A SB^najjjBd sb[ ap BAis^ndaj szjanj b[
ap a[qBsnodsaj Bijas Bjs^ •B3tjo[B3 BJtij^oAua Bun jod op^apoj omojB
Bpea opuBjsa 'BiauBjsip ns b [Bnopjodojd ajuauíBSJaAní Bzjanj Bun uod
sjusuiBnjnni uBzcqaaj as anb souiojb jod sop^iujoj UBjsa sas^á so[ anb
'ajes Bjapiq ouioa 'ajinip^ jC uojj.3^[ ap sisajodiq Bun v spnaB uoí[bq
Buiajqojd [ap 3ab[d b[ jbjjuoouo bjbj ¿3[dmis bsobseS bsbui can b 'sboiu
-Boaui sauopBpj sns SBpoj jod 'a^qBjiuiiSB A BauaSomoq ajuamajuajBdB
bsbui Bun jmjijsuoD Bpand 'oDwajsomjB 3jib p oiuoa 'sssb^ soijba

�cepción mecánica de la afinidad química y permitieron interpretar
fenómenos químicos como la solución, la precipitación, la cristalización
y algunos otros. Así, por ejemplo, mercurio y azufre se reúnen para
constituir cinabrio gracias a las formas de los átomos del primero, que
se ajustan bien a los átomos del segundo; sin embargo los corpúsculos
de la sal tartarí poseen —admite Boyle (13)— una figura que ensam
bla todavía más estrechamente con la de las partículas del azufre, y
es por ello que libera del cinabrio al mercurio. Los ácidos tienen
partículas puntiagudas y forman por ello sales con cristales de ángulos
cortantes; al contrario, las partículas de los metales son porosas; al
disolverse un metal en un ácido, las puntas de los corpúsculos del
segundo penetran en los poros del primero. Si el oro resiste al ácido
nítrico, es porque las puntas de los corpúsculos de este ácido son
incapaces de penetrar en los poros demasiado estrechos de sus partícu
las. Estos ejemplos ilustran con qué radicalismo la fe mecanicista de
Boyle y de sus contemporáneos, ensayó extender el principio de la
diversidad geométrica de los átomos a la experiencia química. El
encadenamiento, ensamblamiento y apilamiento de los átomos, mer
ced a sus lengüetas, puntas, ranuras y poros, debía dar cuenta de todas
las metamorfosis de las sustancias. En el pensamiento de los atomistas
del siglo XVII, un mecanicismo rígido es inherente al mundo, hasta
en sus más ínfimas partículas, hasta sus corpúsculos puntiagudos y
ramificados.
Tal era la posición cosmológica del atomismo, cuando sobrevino
el descubrimiento de la atracción universal por Newton. De un golpe,
la diversidad de las formas atómicas, medios primitivos de una inter
pretación rudimentaria, se volvieron una hipótesis carente de sentido.
Ya no era menester —para explicar la cohesión de las partículas—
admitir el enlazamiento mecánico de unas figuras congruentes: el lazo
que mantiene reunidas las partículas, y las agrupa en cuerpos macros
cópicos, se convierte en una fuerza inmaterial afín con la atracción
universal. Newton propone en las célebres "queries" de su óptica la
hipótesis de las fuerzas intramoleculares y opina que las partículas
de los cuerpos se atraen, con una fuerza que a pequeña distancia de
la partícula es lo bastante poderosa para producir, por la unión de
una partícula con otras, efectos químicos. Sin embargo, las fuerzas
atractivas no son las únicas que actúan en el microcosmos; según
Newton intervienen también •—como hemos mencionado— fuerzas
repulsivas. En el álgebra, a la serie decreciente de las magnitudes posi
tivas sigue, cuando éstas alcanzan el cero, las magnitudes negativas;
al igual, en la mecánica newtoniana de las moléculas,'' a la fuerza
atractiva de la partícula que decrece con el aumento de la distancia,
sigue, donde la atracción desaparece, una fuerza repulsiva. La refle
xión de la luz, que Newton interpreta como una repulsión de los

corpúsculos luminosos a partir de la superficie reflectora, la alta velo
cidad con que los rayos son despedidos por fuentes de luz y que
adquieren después de haber salido de la esfera de atracción de las
partículas de su manantial, y finalmente la dilatación térmica de los
gases, son los índices que Newton alega para apoyar la hipótesis de
las fuerzas repulsivas. Admitidas estas premisas, la imagen del mundo
físico, declara Newton, aparece extraordinariamente simple. Los movi
mientos de los grandes cuerpos están gobernados por la atracción gravífica, los de sus partículas por las fuerzas intermoleculares, atractiva
y repulsiva. Por otra parte, la unión y separación de las partículas,
se encuentra en la base de todos los cambios químicos. Es este simple
mecanismo newtoniano, el que se ofreció a los razonamientos de Dalton en los comienzos de su camino cognoscitivo.
Sin embargo, si la intervención de Newton debía volverse decisiva
para la teoría de Dalton, no fue gracias a la noción de la fuerza inter
molecular, que Newton agregara a la doctrina corpuscular, sino exclu
sivamente a causa de una noción que Newton había suprimido: la
variedad de las formas atómicas. Una vez rechazada la hipótesis de
que la diversidad de las sustancias químicas corresponde a las formas
distintas de sus partículas, Dalton se veía frente a la cuestión: ¿Cuál
es la propiedad de los átomos capaz de explicar la diversidad de los
elementos químicos? Dalton había dudado algún tiempo —como mues
tra la conferencia de 1810— entre si debía elegir el tamaño o el peso
del átomo. Si terminó por adoptar la hipótesis que aseguraría el
éxito de su teoría, fue —creemos— por haber encontrado apoyo para
su idea en dos principios íntimamente ligados uno al otro, ambos
de carácter apriorístico y también los dos viejos como el mismo
atomismo. El primero de estos dos principios, ya enunciado por los
pensadores abderenses, es la indestructibilidad de los átomos; el se
gundo es el principio de la persistencia de la materia a través de todo
cambio. Entrevisto por Lucrecio ("Nil posse creari de nihilo"), este
último principio, tácitamente admitido desde el renacimiento en la in
terpretación de experimentos por varios investigadores (Van Helmont,
Mariotte, Black), fue librado de la maraña que lo envolvía por Lavoisier y llevado —como es bien sabido— a la categoría de ley básica,
la de la conservación de la masa en todas las reacciones químicas (14).
Como Lavoisier define la masa por la propiedad de ser pesada, su
principio equivale al de la conservación de los pesos. Dalton insiste
sobre esos dos principios en el mismo capítulo de su gran obra en
que expone su teoría atómica (New System, I Parte, Capítulo III):

(13) Boyle da numerosos ejemplos de la aplicación de su teoría corpuscular a la
química, en su obra Origin oj forms and Qualilies y en Experimente of Mechanical Origin
or Production of divers particular Qualities. Ver: Lasswitz: Geschichte der Atomistik
vom Mittelalter bis Newton", Vol. II, pág. 275-82 y Ehrenfeld: "Gundriseiner Entwicklungs
geschichte der chemischen Atomistik", pág. 202-3. ,

(14) La afirmación de que Lavoisier hubiera demostrado con la balanza el principio
de la constancia de la masa, y que ésta seria pues una proposición de origen experimental,
es un error corriente que se encuentra consignado en muchos manuales. Subrayemos que ni
Lavoisier ni nadie ha demostrado empíricamente la conservación de la masa; el empleo
de la balanza no prueba este principio, sino que lo presupone. Conferir a la balanza el
control de los cambios químicos carecería de sentido, sin haber admitido a priori que tes
transformaciones químicas son incapaces de modificar las masas. Lejos de ser el resultado
de experiencias, es un principio regulador que sirve para interpretar les resultados expe
rimentales. Así lo enfocó también Lavoisier, que lo compara con un axioma geométrico,
considerándolo como una consecuencia de la exigencia de que el todo debe ser igual a la
suma de sus partes (Oeuvres de Lavoisier, II, 339.).

— 122 —

— 123 —

�'CóES 'H 'aisiOAV^ ap BajAnaQ) sauBd sns ap eiuns
v\ B [En9i Jas aqap opo] p anb ap Bpua^ixa B| ap Bijuaniasuoo Bun oiuoj o[opuejapisao^
'o.iiJiauíoaí Braoi^B un no Bjedmoo O[ anb 'aaisiowj uaiquiEi o:&gt;ojua o[ isy -saiciuaunj
•adxa sopBijnsaj soj JBiajdia]ui BJBd aAjts anb jopB[nSaj oidpuud un sa 'SBpoaijadxa ap
opEljnsaj p jas ap sofa^ -bcscui sb[ jgjijipom ap sajedBjui nos sBJiuimb sauoi^cuuojsuBj)
sc{ anb ijoijd b optiiiupB j^qsq ms 'opimas ap Bijajajs^ soDimjnb soiquis^ so[ ap fojiuo^
ja B2ut|Bq b[ b Jijajuo^ -anodnsajd O[ anb ouis 'oidpnijd aisa Bqanjd ou BzuBjBq bj ap
oa^dma p ^bsbiii b^ ap uopBAjasuo^ bi ain^uíB^ijiduia opsjisomap Bq aipBU in uaisiOAV^
iu anb soiu3&lt;Bj(|ng •sa[RniiBui soqjnni ua opBu^i^uoj BJiuanoua as anb aiuaujoj jojja un 83
'{B^uamuadxa ua^ijo ap nopisodoJd Bun and Bijas sisa anb A 'bsbui C[ ap bijubisuo^ B[ ap
oidpuud [a BzuB¡Bq B[ uoj opBJisouiap Bjaiqnq HaisiOAV] anb ap uopsauíjE cq (^i)
: (jjj ojnjidB[) '91JBJ j 'raajsXg Ava\[) BoimpjB Bjjoai ns auodxa
ua Bjqo ubjS ns ap ojnjjdBa ouisiui ja na soidpuiad sop sosa ajqos
aisisui uojjbq 'sosad soj ap uopBAjasuoa bj ap jb ajBAinba oidpupd
ns 'spBsad jas ap p^paidojd bj jod bsbui b[ ^uijap jamoAB'j 0010^
'(^1!) sB^iminb sauopoeai sbj sepoj na bsbui b[ ap u9pBAjasuoa bj ap bj
'3isBq ^aj ap BuoágjBO B{ b •—opiqBS uaiq sa o moa— opBAa^^ Á JatsioA
-vj jod BiA^oAua oj anb bubjbiu B[ ap opBjqi^ anj '(
'jnompjj ub^) saJopBiífrisaAUT sot^ba jod soiuauíuadxa ap
-ui B^ ua o}uaiuii3Buaj \a apsap oppiuipB ajuaaiBíioBj 'oidpuud omu^n
ajsa '(tto^iqiu ap UBaj^ assod ^i\[,,) oioajon^ jod ojsiAajjug -oiqineo
opoi ap sfABJ^ b Dfjajvtu vj ap mouajsisu^d b^ ap oidioniad ja sa opuná
-as ja ísouíoj so^ ap popjuqiionJisaput bj sa 'sasua^apqs saaopBsnad
soj jod opBionnua bá 'soidpuijd sop soisa ap oaaiuiad j^ -otusiraoiB
ouisun ja ouiod sofaiA sop soj uaiqniBj Á oapsjjoijdB J3}objbd ap
oqiue 'ojjo jb oun sopB^ij aiuauíBuiiiui soidpuijd sop ua Bapi ns
Bjsd oXodB opBiiuoaua jaq^q jod —souiaajo— anj 'Bjjoaj ns ap ojixa
ja BtJBJnáasB anb sisaiodiq bj JBjdopB jod ^uiuuai ig -oinojB jap
osad ja o oubiubj ja ji^aja Biqap ts aajua —0181 ^P Biouajcajuo^ bj bji
-sanuí ouioo— oduiatj un^jB opepnp Biq^q uoijbq ¿soaiuiinb soiuamaja
soj ap pBpisaaAip bj JBOi^dxa ap ZBd^a souioib soj ap pspaidojd bj sa
jsn[)? :uoi}sana bj b ajuaaj BiaA as uoijbq 'SBjn^jiJBd sns ap BBjuijsip
sbuuoj sbj b apuodsajjoa sBotininb SBiauBjsns sbj ap pspisjaAip bj anb
^p sisaipdiq bj BpBZBq^ai zaA buq -sb^iuioib sbuijoj sbj ap pepaiJBA
^j :optmijdns Biq^q nojMa^ anb uppou Bun ap Bsn^a b ajuaiuBAis
-njaxa ouis 'jB[nosndaoa Buiajaop bj b BJBáaj^B uojAva^ anb 'JB[noa^oui
-ja^ui Bzaanj bj ap nopou bj b sbi3bjS anj ou 'uoijbq ap Bjjoa) bj BJBd
BAtspap asjaAjoA Bjqap uoiMa^[ ap uoiou^Ajajuí bj is 'oáaequia uig
•oApiasouSoo outuibd ns ap sozuaimoa soj ua uoj
-jbq ap soiuaiuiBuozBJ soj b oíaaajo as anb ja 'ouBiuoiM.au omsiuBoam
ajduiis aisa sg -eoaiuirnb soiquiBa soj sopo^ ap as^q bj ua sjjuanoua as
sbj ap uoi^BJBdas Á. uoiun bj 'aia^d bjjo jo^ 'BAisjndaj A
's^^Bjnoajouuaiui SBZjanj sbj lod SBjnajUBd sns ap soj 'b^ijia
-Bjá uop^Bj^B bj jod sopBU^aqo^ UBjsa sodaana sapuBjS soj ap so^uoiin
-iaoui so^ -ajduiis aiuauíBiJBUipjoBJixa aoajBdB 'uo^m3^[ BJBj^ap 'oorsij
opunm jap ua^Biui bj 'SBSimajd sB^sa SBppimpy 'SBAisjndaj SBzaanj sbj
ap srsa^odiq bj jbXocIb BJBd cáa[B uojAiaf^ anb sa^ipuj soj nos
soj ap B3iuMai uopBiBjip bj aiuam[Buij A 'jbijububui ns ap
sbj ap nopaBJiB ap Bjajsa bj ap opijBS jaq^q ap sandsap uaaainbpB
anb A znj ap sajuanj jod sopipadsap nos soáb^ soj anb uoa p^pia
-ojaA B}jB bj 'BJOi^ajjsj aioijjadns bj ap Ji}JBd b 8osouiuinj sojnasndaoD

' 't'ZOZ *^?a *,t^l!í85™oiV naqDsnnaq^ jap
^ ZS'^LZ -^?d 'II '["A 'í,o0iMaN s!1W
^)MSiinoiy jap ajq.iiqjea^) :ziimssvi :JaA 'saj^^DnQ jvjnoiuod sj^nip (o uotjonpojj jo
uiíijq ^rraiumpa^^ ¡o s^v^wlj^dx^ u X tanjpT!^ puv smjof ¡o utáijQ Bjqo ns na 'Baiminb
b^ B j8[ndsndjO3 Buoat ns ap uopB^iidB 81 ap so^daiafa sosojaoina 8p 31A0^ (1)
soj ap uoisjndaí Bun ouioo B^aadjajuí uoiMaj^j anb 'znj bj ap uoix
vj 'BAisjndaj Bzjanj buti 'soajsdBsap uoiaoBJiB bj apuop 'anSis
bj ap ojuaninB ja uoo aaaaoap anb B^nojjjBd bj ap baijobjjb
Bzaanj bj b 'sBjn^ajom sbj ap bubiuoim^u BaiuBaara bj ua 'jBn^í jb
íSBAusáau sapmiu^Biu sbj 'ojaa ja ubzub^jb ssisa opusno 'anSis sbau
-isod sapnjiuáBUi sbj ap a^uaiaaaaap aiaas bj b 'Bjqa^jB ja ug -SBATSjndaj
SBZjanj —opsuopuaui somaq orneo— uaiqiuBj uauaiAJajuí uo^M.a^[
utiSas í soiuso^ojoiui ja ua UBtijoB anb SBOiun sbj uos ou sbaij^bjjb
SBZjanj sbj 'o^jBqma uig •soouninb sojaaja 'sbjjo uoa BjnoijJBd ruii
ap uoiun bj jod 'jpnpoad BJBd Bsojapod a^uBjseq oj sa BjnojjjBd bj
ap BpuBjsip Buanbad b anb Bzjanj Bun uoa 'uasjjB as sodjana soj ap
SBjn^jiJBd sbj anb Buido A sajBjnaajouiBJiui SBZjanj sbj ap sisajodiq
bj B^pdo ns ap Msaiaanb,, eajqajaa sbj ua auodojd uoim^j^ 'jBSjaAiun
bj uoa ujjb jBija^Buiui Bzjanj Bun ua a^jaiAuoa as 'so^idoo
sodjana ua Bdnjí^^ sbj A 'ssjn^jiJBd sbj sBpmnaj auaijueni anb
ozbj ja ¡sajuanjíiuoo sbuiStj se un ap ooiuBaaui oiuauuBzBjua ja jpimpB
—SBjnapjsd sbj ap upisaqoa bj jBoijdxa BJBd— ja^sauam Bja ou bj^
•opijuas ap ajuaaBO sisaiodiq Bun uojaiAjOA as 'BiJBjuamipnj uopB^ajd
-ja^ut Bun ap soAiiimud soipaui 'sBouu^jB sbuijo^ sbj ap pBptsjaAip bj
'adjoS un ^q •uojAva^f Jod jBBjaAiun uopOBJ^B bj ap ojuauuijqnosap ja
ouiAajqos opu^na 'omsiuxojB jap boi^ojoiusod uopisod bj Bja jbj^
•SOpBOlJIUIBJ
A sopnSBpund sojnasndjo^ sns BjSBq 'SBjnajiJsd sbuiíjuj sbiu sns ua
BjsBq 'opunm jb aiuajaqui sa opt^jj ouispiuBaaní un 'JTAX IT9 IaP
8B}siiuojb soj ap ojuaiuiBsuad ja u^ -SEpuBjsns bbj ap siso^ouiBiaui sbj
SBpo} ap Bjuana jBp Biqap 'sojod A sejnuBj 'sBjund 'sBjanáua[ sns b pao
-jaui 'souiojb soj ap oiuaiuiBjidB A ojuaiuiBjquiBSua 'o^uauuBuapBaua
|^ -Bauuinb spuaiaadxa bj b soiuojb soj ap caiJjaiuoa^ pBpisjdAip
bj ap oidpuiJd J3 japua^xa oX^sua 'soauBJodiuajuoa sns ap A ajXog
ap B^spiuBaaui aj bj omsijB^ipBj anb uoa uBj^snji sojdmafa so^s^ -bbj
-naiiJsd sns ap soqoaajsa op^isBuiap sojod soj ua ^Bj^ouad ap saoBdsoui
nos oppB a^sa ap sojnasndjoa soj ap SBjund sbj anbaod sa 'ooijjju
opp^ jb ajsisaj ojo ja ig 'ojauíud jap sojod soj ua uBJiauad opun^as
jap sojnasndjoa eoj ap SBjund sbj 'opps un ua jBjaui un asjaAjosip
jb íSBSOJod uos sajBiam soj ap SBjn^jiJsd sbj 'oijbjjuod jb ísaiuBjjoo
sojn^uB ap sajBisua uoa saj^s ojja jod ubuijoj A sspn^Biiund sBjn^jtJBd
uauai; sopp^ so^ -oijnoaaui jb oijqBup jap Bjaqij anb ojja jod sa
A 'aajnzB jap SBjnajiJBd sbj ap bj uoa aiuauíBqaaajsa sbui BiABpoi sjq
-uiBsua anb Bjnáij Bun —(gj) aj^og ajiiup^— uaasod jjojjoj jvs bj ap
sojnasndjoa soj oki^quia uis ^opun^as jap souio^b soj b uaiq uBjsnfB as
anb 'ojauíud jap souioib soj ap - uuoj sbj b sbpbjS ouqsup jmjijsuoa
BJBd uaunaj as ajjnzB A ounojam 'ojduiafa jod 'isy "soajo soun^jB A
bj 'uopBjidpaad bj 'uppnjos bj orno sooiuijnb souauíouaj
í uoaaTiiinaad A Baimjnb pBpiuijB bj ap BaiuBaam uppdaa

�"No está —escribe— al alcance de la química la creación o destruc
ción de la materia", y agrega, "el intento de crear o destruir un sólo
átomo de hidrógeno equivaldría a querer introducir un nuevo planeta
en el sistema solar o a aniquilar uno que ya existe".
Ahora bien, un simple razonamiento basta para convencerse que
de estos dos postulados, que en realidad sólo son uno, Dalton pudo
pasar directamente a la idea cardinal de coordinar la diversidad pon
deral de los átomos con la diversidad de los elementos químicos. En
efecto, cuando dos elementos se reúnen para formar un compuesto,
todo cambia y solamente se conserva —de acuerdo con los dos prin
cipios indicados— la suma de los pesos de los elementos y los átomos
de éstos. Estas dos permanencias, que equivalen a la conservación del
peso del átomo, imponen al peso como característica fundamental de]
átomo y sugieren la hipótesis de que en esta característica reside la
individualidad química del átamo. De aquí se sigue que en los com
puestos, cada elemento lleva consigo el peso definido de su átomo, dis
tinto al de los otros elementos, y que perdura como señal indeleble,
mientras otras marcas individuales del elemento desaparecen. Basta,
por consiguiente, determinar la composición ponderal de les cuerpos
compuestos, para obtener los pesos relativos de las últimas partículas
de sus constituyentes. De este modo Dalton pudo llegar, por un camino
meramente deductivo y a partir de postulados apriorísticos, a la im
portante tesis que está en la base de sus tablas atómicas, y que forma
el núcleo esencial de su teoría.
Pero si bien los dos principios bastan para aclarar el descubri
miento de la noción de peso atómico, no son suficientes para motivar
la importante proposición de la teoría de que las combinaciones quí
micas se realizan entre átomos asociados en números enteros y pe
queños. La segunda parte de esta afirmación, que admite una relación
simple entre los números de los átomos del compuesto, no se deduce
como consecuencia de las premisas que acabamos de indicar. De la
indivisibilidad del átomo sólo se sigue que las combinaciones se efec
túan entre números enteros de átomos, pero no se deduce de ningún
modo que esos números deban ser pequeños. Si no fueron resultados de
análisis químicos, por groseros que fuesen, los que sugirieron a Dalton
la hipótesis de las "razones simples", ¿cómo llegó a esta última afir
mación? Guiado por la clásica convicción de que las relaciones reali
zadas en la naturaleza —y por consiguiente también las leyes que
expresan esas relaciones— deben ser necesariamente simples, Dalton
pudo haber concluido a priori, que las razones entre los números de
átomos existentes en una combinación, podrían expresarse mediante
números enteros pequeños. La ley de las proporciones múltiples es
una inmediata consecuencia de esta proposición.*
Apoyado por algunos de los más eminentes mecanicistas del siglo
XVII, incluso por Newton, el principio de la simplicidad de las leyes
de la naturaleza, aunque sus fundamentos gnoseológicos sean proble
máticos, ha dejado admirables pruebas de su utilidad como instru
mento para hallazgos. No caben dudas que Dalton estaba convencido,
al menos del valor heurístico de este principio, puesto que lo emplea
— 124 —

para establecer las reglas prácticas que le sirven para determinar los
pesos relativos de los átomos. Sin embargo, si se agrega a los otros
dos axiomas indicados, el de la simplicidad, de estos tres principios
apriorísticos se deducen todas las proposiciones esenciales de la teoría
de Dalton, incluida en ello la ley de las proporciones múltiples.
Estamos pues llevados a la conclusión de que Dalton llegó a sus
ideas innovadoras a partir de tres postulados, con independencia de
la experiencia. Sin invocar para nada procederes empíricos, había
podido encontrar, gracias al método hipotético-deductivo, las sencillas
proporciones de su teoría, para las cuales buscara a posteriori con
firmación en los resultados del análisis químico.
Si el desarrollo que acabamos de bosquejar corresponde realmen
te al nacimiento de la teoría, entonces las fuentes gnoseológicas del
atomismo daltoniano no difieren funcionalmente de los orígenes del
atomismo democriteano. Como éste, la doctrina de Dalton es en su
génesis una concepción especulativa, sin raíces en conocimientos em
píricos. La diferencia entre las dos teorías no reside en sus orígenes
gnoseológicos, no reside en los métodos utilizados para encontrar las
proposiciones básicas, sino en el hecho capital de que la teoría de
Dalton, centrada sobre una característica cuantitativa de los átomos
—sus pesos—, permite inmediatamente deducir consecuencias experimentalmente verificables, mientras que la doctrina de Demócrito —al
igual que todas las teorías corpusculistas antes de Dalton— quedaba
inaccesible al control empírico y permanecía fuera de los límites de
la ciencia.
La génesis de la teoría, tal como acabamos de suponerla, explica
también los motivos de las manifestaciones deliberadamente oscuras
e incluso contradictorias, en que Dalton solía caer al referirse a la
historia de su gran obra. En efecto, ¿por qué designa una vez los
hidrocarburos, otra los óxidos de nitrógeno como fuentes del descu
brimiento del peso atómico? ¿Por qué dice a Henry que las investi
gaciones de Richter lo habían encaminado hacia las ideas iniciales
de su teoría, mientras Thomson afirma que Dalton al publicar la
Tabla de los pesos atómicos desconocía los escritos del químico ale
mán? (15). Estas flagrantes contradicciones, incomprensibles, si la
teoría hubiese salido realmente de experimentos determinados, dejan
de ser enigmas. En una época más aferrada todavía que la nuestra a
la convicción de que la experiencia es el exclusivo hontanar de todo
conocimiento científico, era sin duda prudente para Dalton dejar en
sombras las fuentes especulativas de su construcción teórica, conforme
al antiguo adagio "Bene vixit, qui bene latuit".

(15) Roscoe v Harden: Loe. cit., pág. 7-8.
— 125

�•%-l -ayd '-jiD -ío-j ^uamivjj i ao^sojj (st)

^^mjvj auaq mb 'nxm auag^^ oíSepe onüfrjuB [b
anuojuoo 'Baijoaj uoioonajsuoa ns ap SBAiiB[nDadsa sajusnj sb[ sBjqmos
n^ jBfsp uoj[bq bjb¿ aiuapiud Bpnp uts bj^ 'ootjjiusp ojuairapouoo
opoj sp JBUBjuoq oAisnpxa [a sa Bpuaijadxa b[ anb ap uopaiAuoa b[
b BJjsana B[ snb BiABpoj BpcuajB sbui Booda san ug -SBinifrua jas ap
UBÍap 'BopBuinuajap sojuararjadxa ap 3juaui[B3J opi[B8 asaiqnq
B[ is 'S3[qisu3jduioaui 'sanotaoxpBjjnoD sajuBj8B[j SBjsg; *(l) ¿
-a^B oairainb [ap sojijasa so[ Bpouo^sap soaitno^ sosad so[ ap
b¡ jB3i[qnd [b uoj[bq anb biujijb uosmoqj^ SBJiu^itn 'bijosi ns ap
B3[Bpiui SBapi sb[ Ep^q opBuimeoua uBiqsq o[ jajqaijj ap sauopBS
-tísaAUi sb[ anb ^juajj b aotp anb JOj? ¿o^iuio^b osad [ap ojuairauq
-nosap [ap sajuanj ouxo^ oua3oj}iu ap sopix^ so[ bjjo 'sojnqjBOOjpiq
so[ zaA Bun BnSisap anb jod? 'ojoaja ug -Bjqo ubj3 ns ap Bwojsiq
B[ b asjwapj [B J3B0 B_qo8 noi[BQ anb ua 'sBtJOioipBj^noD osn[oui a
SBjnaso ajuauiBpBjaqi[ap sauoiaBjsajiuBin sb[ ap soaijoui so[ naiquis^
Bai[dxa 'B[jauodns ap souiBqBOB ouioa [b^ 'bijobj b[ ap stsana3 B'j
•Biauaia b[
ap sajiaiT[ so[ ap Bjanj BjaauBtnjad A oDiJidma [ojjuoo [b a[qisa^aBni
BqBpanb —ho^[bq ap sajuB sB^si[nosndjoa ssijoaj sb[ s^po^ anb pnSí
[B— ojtjDoniaQ ap BnijjDop b[ anb sBjja^im 'sa[qBoiji.taA ajnampiuaní
-wadxa SBTananaasuoD jpnpap ajuaraBjBiparaní ajiuuad '—sosad sns—•
BotaojB 8O[ ap BAijBjtiUBn^ BaxjsjjaiaBJBa Bun ajqos BpBijuao 'uo}[bq
ap Bjjoai B[ anb ap [B^idBa oqaaq [a ua ouis 'SBDiseq sauopisodoíd
sb[ jBjjuoDua BJBd sopBzi[ijn sopojara eo[ na apisaj ou 'soaTSo[oasouS
saua^jjo sns ua apisaj ou SBpoaj sop sb[ aj}ua epuajajip B^j -soaijid
-nía soíuaiuipouoa ua saaiBj uis 'BAijB[naadsa uopdaauoa Bun eisauaá
ns u^ sa uoj[bq ap BUHjaop B[ 'ajsa ouioq •ouBajjjaouiap ouisiuioib
[ap sauaSjjo so[ ap ajuaui[Buopunj uajaijip ou ouBiuo^[Bp orasiuiojB
[ap 8Bai8o[oasou sajuanj sb[ saouojua 'BjJtoaj B[ ap oiuairapsu [B aj
-u9Ui[B3Jí apuodsajjoa jBÍanbsoq ap soniBqe^B anb o[[ojjBsap [a ig
•o^irainb sisi[bub [ap sop^^nsaa so[ Ha uopBUijij
-uo^ ooija^sod b BJBOsnq sa[Bn^ 8B[ BJBd 'bjjoo} ns ap sauopjodoíd
SB[[puas 8B[ 'oAijanpap-oaiíajodiq opojaur [B SBpBJS 'jBjjuoaua opipod
BiqBq 'soauíduia sajapaaojd Bp^u BJBd jb^oaut uig -Bpuaijadxa1 b[
ap Bpuapuadapui uoa 'sopB^njsod sai^ ap jpiBd b sbjopbaouui SBapi
sns b o^a[[ uoi[bq anb ap ucnsnpuoo B[ b sopBA3[[ sand soraejsg
•sa[dij[nui sauopaodojd sb[ ap Á^\ B[ o[[a ua Bpjnput 'uoi[bq ap
Bjjoaj B[ ap sa[Bpuasa sauoroisodojd sb[ SBpoj ua^npap ^s so^iisuoijdB
soidpuijd B3jj so}S3 ap 'pBppi[duii8 B[ ap [a 'sopBaipui SBraoixB sop
bojío so[ b bS^j^b as 18 'o^a^quia uig 4soiuo;b so[ ap 8OAi)B[aj sosad
so[ JButuiaajap BJBd usajts 3[ anb SBonoBad 8B[^aJ sb[d

— ni —
B3[dui3 o[ snb oisand 'oidpmjd a^sa ap oarisjjnaq jo[ba [ap sonara [b
'oppuaAuoa BqBjss uoj[B(j anb SBpnp uaqso o^^ -eozB[[Bi[ BJBd ojuain
-najsui otuoo p^pnj^n ns ap ssqsnjd S3[qBJitnpB opsfsp Bq 'sooT^Btn
-3[qojd UB38 soaiSo[oasouS sojuauíBpunj sns anbunB íz3/jwju vj ap
saÁaj svj ap pvpio^jduits vj ap otdjoui^d [a 'uojAva^j jod osn[aui '[J^X
o[Sxs [ap sfiispiuEoara sajuauíraa sbui so[ ap sounS[B jod opB^ody
•uppisodojd Bjsa ap Bpuanaasuoa ujBipamuí Bun
sa S3[dn[nui sauopjodojd sb[ sp jÍ3[ Bq -souanbsd sojajua soj^mnu
3}UBipain 3SjB83jdx3 UBjjpod 'uopButquioa Bun U3 sajuajsixa somoiB
ap sojanmu so[ oj^ua ssuozbj sb[ anb 'xjoijd b opjn[auoa Jaqsq opnd
uoj[bq 'sa[duTis aiuauíBtJBssadu jas uaqap —sauopBpj sbss usssjdxa
anb saÁa[ sb[ natqraBj sjustnSisuoa jod A— Bza[BjnjBU B[ ua SBpsz
-I[B3J 83UOT3B[3J 8B[ Snb ap UOpDIAUOD BOISBp B[ Jod OpBín^ ¿UppBUI
-JijB Bull^n Bjsa b 9a[[ oui^o? '4ia[duiTS ssuozbj,, sb[ 3p sisajodtq b[
uo)[b^ b uojaiJi^ns anb so[ 'uasanj anb soaasojS jod 'sooiuinib sisijbub
sp eopBj[ns3J uojsnj ou ig "souanbsd jas uBqap soaaranu sosa anb opour
unSum ap aonpap as ou ojad 'sorao^B ap sojajua sojaranu ajjua uenj
-33J3 38 sauopBuiquio^ sb[ anb anSis as ojos ouiojb [ap pBpi[tqisiAipui
B[ 3Q ^Baipui ap sotUBqüOB anb sesiuiaad sb[ ap Bpu^noasuoo ouioo
aonpap as ou 'ojsandrao^ [ap eomoiB so[ ap sojsmnu so[ ajjua ajdrais
U9pB[3J Bun ajiuipe anb 'uopBuuijB Bjsa ap ajJBd Bpunias b^ souanb
•ad A SOJ31U3 sojaumu ua sop^posB soruojB a.i}ua uBzrpaj as SBoira
-jnb sauopBuiqraoo sb[ anb ap Bjjoai [ ap uppisodojd ajuBiJoduii b[
jbauoui BJBd sa^uapijns uos ou 'oauuojE osad ap uopou B[ ap ojuaiui
-ijqnasap [a jbjb[ob BJBd usjsBq soidpuiad sop so[ uaiq is ojo^
•Bjjoaj ns ap [Biauasa oajonu [a
bhuoj anb A 'sboiuiojb 8B[qBj sns sp ss^q B[ ua b^ss anb sisaj ajuB^jod
-raí B[ b 'eooijsuoiJdB sopB^njsod ap jpj^d b A OAijonpap ajuaraBjaiu
omniío un jod 'jbS3[[ opnd uo^[bq opoui ajsa sq 's^ind^n^^snoa sns ap
SB[noijjBd 8Braij[n sb[ sp soai}B[3j sosad so[ aauajqo BJBd 'sojsandiuoa
sodjano so[ ap [Bjspuod uopisoduioa b[ jBuiuusiap 'ajuamStsuoa jod
•BISBg 'U333JBdB8ap OlU3Uia[3 [3p S3[BnpiAipUI SB3JBUI SBJJO BJJUOIUI
'a[qa[3pui [Búas ouioo BJnpj^d anb A 'sojuouiap bojío so[ ap [b ojui^
-sip 'ouioíb ns ap opmijap ossd [a oStsuoa ba^[[ oiuamap BpBO 'sojssnd
-uioa so[ ua anb an^is ss mbs ^q "ouibib [ap Baiunnb pBpi[BnpiAipui
B[ apisaj B3iisjja)3BJB3 Bjsa ua anb ap sjsajodiu B[ usjaiSns A ouiojb
[sp [BjusuiBpunj B^psjjaiaBJBa ouioa osad [B uauodrai 'oraojB pp osad
¡ap uopBAjasuoa B[ b uajBAinba anb 'sBiauauBuuad sop ssis^ •sojsa ap
bouiojb so[ A soiU3ui3[3 so[ 3p sosad so[ ap Buins B[ —sopBaiput soidp
-upd sop so[ uoa opjanoB ap— BAjasuo^ as ajuaiuBjos A BiqraBa opoj
'oissnduioa un jbuijoj BJBd uaunaj as sojuaraaja sop opusn^ 'ojaaja
ug •sooirainb eoiuauísp so[ ap pspisjaAip B[ uo^ soiuo^? so[ ap j^jap
-uod pBpisjaAip B[ jBuipjooa ap [Buipjsa Bapi b[ b ajuauíBioajip jesbc!
opnd uoj[bq 'oun uos O[os pBpi^aj ua anb 'sopB[ní8od sop so^sa ap
anb 3SjaauaAuo3 BJBd Bjs^q o^uaiuiBuozBJ ajdiuis un 'uatq Bjoqy
•4íaisixa bjC anb oun JB[inbiuB b o jb[os Buiajsis [a^ ua
BjauBjd OAanu un .iionpojjuí jaionb b Bjjp[BAinba ouaáojpiq ap ouiojb
o[ps un jmjjsap o jbsj^ ap ojnajuí p?? 'bS^jSb A '^bijsjbui b[ ap uoia
-onjjsap o uopBSja b[ Boiuirab B[ ap aouso^ [b —aqtaosa— Bisa o^^n

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1123">
                <text>¿Es la teoría atómica de Dalton una concepción apriorística?</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1124">
                <text>PAPP, Desiderio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1125">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 113-125</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1126">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1127">
                <text>1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1128">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1129">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1130">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="130">
        <name>JOHN DALTON</name>
      </tag>
      <tag tagId="49">
        <name>QUIMICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="129">
        <name>TEORIA ATOMICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
