<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=69" accessDate="2026-05-16T12:27:55+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>69</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="225" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="414">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0383d1f0c8a0f438eeba235f9e5f5967.PDF</src>
        <authentication>610c87d453c116a9bef60b29f903d7d3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2487">
                    <text>Señor Decano de la r&amp;cuitad de humanidades y Ciencias,
^octor ^arlos Vaz Ferré ira,
De nuestra mayor consideración:•
Los alumnos reglamentados integran
tes del Seminario de Historia del Arte de esta Facultad, consideran

do que esta III Bienal de Artes: Plásticas de San Pablo significa una
onortunidad exce^cional para el estudio de nuestra materia y tenien
do en cuenta asimismo que de esta manera podríamos recibir en aquel
país las clases que nuestro profesor,Jel doctor Jorge Romero Brest
se ha visto imposibilitado de continuar dictando aquí por las razo-

i se

/ nes que son de público conocimiento, desearíamos concurrir a esa Bije
nal, solicitando entonces fuera concedido a nuestro viaje el carácter
de misión de estudios.:
Adjuntamos a continuación los nombres de las personas que integran
este grupo,, es decir, que han demostrado, con da aprobación del curso
de Seminario su asiduidad a esta materia.
Ira p. de Castro Freiré

Welson Di Maggio
Ana Fernández
Doris F. de Castillo'
Nelda onzález Ferreira
Leonor Pessaj

Celina Rolleri López

•

María Luisa Torrens•

Alba Urreta
Marta Viña
Jorge Damonte
elena L. de Yanicelli

Agradeciendo da ^ma^ilidad de su atención lo saluda, muy atte: en
nombre del Seminario de Arte,

�r

EL SECriETAílIO BB LA FACULTAD D HUMANIDADES T CIEN-

LG/SBS
;

CÍAS DE LA UNIVERSIDAD DB LA REPÚBLICA hace consta*
que el Consejo Directivo de la Facultad en su sesión
del tres del corriente, resolvió encargar una misión
de estudios en el extranjero a cumplirse don motivo
de la celebración de la Tercera Bienal de Artes Pláj
ticas de San Pablo, Brasil, a los alumnos del Semina
rio de Historia del Arte a cargo del Doctor Jorge
Romero Brest, cuyos nombres se indican a continua
ción: Lira P.de Castro Freiré, Nelson Di Maggio, Ana
Fernández, Doria Tmd* Castillo, Nelda González Ferre¿
ra, Leonor Pessaj, Celina Rolleri López, María Luisa
Torreas, Alba Urreta, Marta Vi ría y Jorge Daraonte,
Este viaje y misión de estudios, será dirigido por
el profesor de la citada asignatura y el Seminario
deberá producir un informe sobre la Exposición de la
referencia. X para los interesados, a fin de que
puedan gestionar en los respectivos Ministerios las
facilidades que le correspondan, se expide la presen
te constancia en Montevideo, a siete de junio de mil
novecientos cincuenta y cinco.- •••.#•••••••.•••••

Luis Giordano
Secretario

�A
UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
FACULTAD
DE
HUMANI^ADES Y CIENCIAS

SERIE

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA

FACULTAD CE HULíANíDACES Y C^CÍAS
Montevidaoj^!^L^d^_i^y:&lt;je ü

Recibido Hoy y Anotado con el N2

G&amp;fi'^ ^/

�-Montevideo, 2l^. de junio de 195^

! ^"*' '

-El Consejo Directivo de la Facultad, en sesión de la -/, ^^•y' *'^

fecha resolvió aprobar- el precedente despacho de la

^^

^.

i^ &lt;.- --*-*^ ••

..Comisión de Enseñanza Humanidades* Determinó, ademas,

que no deben validarse como.trabajo de Seminario, o

mA^

�UNIVERSIDAD DE Li REPÚBLICA
FACULTAD
DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

del curso, las actividades a desarrollarse fuera de
la Facultad^

_

^

ra •
Decano.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2485">
                <text>Jorge Romero Brest&#13;
Legajo 49  Carpeta 751</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2486">
                <text>Carta de solicitud de los estudiantes para la contratación del Prof. Brest , para el curso de Historia del Arte, como único curso dictado en el país.&#13;
Resolución del Consejo de Facultad en donde encarga una misión de estudios al extranjero con motivos de la Bienal de Artes Plásticas de San Pablo, Brasil</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2488">
                <text>Nota&#13;
Resolución &#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2489">
                <text>Udelar-FHC- ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2490">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2491">
                <text>1955 - 1956</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2492">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2493">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2494">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2495">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2496">
                <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2497">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidade y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="308">
        <name>Bienal de Artes Plásticas</name>
      </tag>
      <tag tagId="307">
        <name>Historia del Arte</name>
      </tag>
      <tag tagId="257">
        <name>Jorge Romero Brest</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="224" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="413">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0bf426c8a5f99b7f2c0dd45d251f83f1.PDF</src>
        <authentication>0cbb18403cfd3ca6deaaa5a666b60069</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2472">
                    <text>Montevideo, 21 de febrero de 195óSe^or Profesor - *'
Jorge Ronero Brest' ,

[Do mi consideración?

*

72/9^6-LG/SB31 Consejo Direetlv* que presido en su
última sesi^n decidió hacerle saber que vería con
a^ra^o que si las tareas que Üd^ deseiíipeña en su
paía ^e lo per^itieran, pudiera durante el actualaño lectivo, dictar algunos cursos, cursillos o con
ferencias en esta Facultad,^1 álamo Consejot una ves que recibiera
de Üd, la propuesta al respecto, determinaría laa
condiciones de diverso orden en que se realizarían
esas actividades,/ .Saluda a Ud, con su nás alta estima,

Carlos Vas Ferréir^
Decano

Luis Olordaño
Secretario

�Montevideo^ 23 de febrero de

Profesor
Jorg^ Kotaaro Brest

^i^. .

BJ^ITOS AIRES,. •'•^;-;^--'' •''""*••: : [-^

^ '•.. '•"•.•'.- '^^.^;/• ;vi' "'-.,'. •.; De mí^

: _

^g Reitero a Ud mi comunicación del
21 del corriente cuyo texto la trascribo a continua^
.•''.••. •'••'.•''

'•''.'

' •. - •^•"••

• •' • *.• • '•••,-' • : •'&gt;••'•.• "•••• • • •

cion: tlota K 72/956. ^Mo^tevideo, 21 de febrero deH
"1956.- Señor Profesor Jo^-e Hornero Brest. PB^S-^^
"De mi consideración: El Cor.se jo^Dir^ctivo que pro-^

"sido én su última sesión decidid hacerle saber que"
"vería con agrado que si las tareas que Ud. desaiiipe*
.•ña en su país se lo periüiitieran, pudiera durante w
•el actual año lectivo, diciar al unos curaos, cur-^
"sillos o conferencias en eíta Facultad.- El mis^^o •
"Consejo, una ves que recibi^ra da üd. la propuesta"

•al respecto, determinaría las condiciones de diver"
•so orden en que se reali^arfan, esas actividades^,^^

"Saluda a Ud. con su más alta estima, Carlos Vaz &lt;^
Decano.- Luis -yiordano Sacretario".-

'

El Ccní^ajo Directivo tiene inte

rés en una respuesta de su parte, con el fin de to
mar las providencias necesarias, antes del comienzo
del año lectivo.

^"'•••' ;

• ,;&gt;v _• ;^

'

:

..;••'.,;^ •' '"•'•'• :-s^^ ''.\/ '• .'. ' ,-

Saluda a Ud. muy atentamente,

Carlos Vaz Ferréira
Decano.

Luís Giordano
Secretario.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2473">
                <text>Jorge Romero Brest&#13;
Legajo 49 &#13;
Carpeta  Nº 751</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2474">
                <text>Resolución&#13;
Nota</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2475">
                <text>Invitación y propuesta al Profesor Brest, del Consejo de Facultad a dictar, cursos, cursillos o conferencias,</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2476">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2477">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2478">
                <text>Febrero  a marzo de 1956</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2479">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2480">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2481">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2482">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2483">
                <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2484">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="310">
        <name>Cursillo</name>
      </tag>
      <tag tagId="309">
        <name>Curso</name>
      </tag>
      <tag tagId="307">
        <name>Historia del Arte</name>
      </tag>
      <tag tagId="257">
        <name>Jorge Romero Brest</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="223" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="412">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/433c9db88a797e7fcb6733dc0a271c6b.PDF</src>
        <authentication>4f5e02208b1f466d61b3f3af8a7c2111</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2463">
                    <text>— III —
'61 '8íJBd "d'fTd "P3 SZ "8?d '^ouajsixg ta anbiSo^ 'axnoddAjj -f (x)
sb^ b pp9ds9 U9 's^ppiui sofBqBJtj sns b X nfijids^^ jap viSojouatu.
-oua^ b^ b oujoj U9 gjuguqBdpuiad ubjiS soipnjsg 8OA9nu soq
'oyoa^aQ jap
wifosojf^ e[ e X muojsij] &lt;dj ap mfosoji^ bj b 'vifosop^ nj ap wiuotsifj
B[ b 'n^iuids^ \ap vifosopj B[ b o^^rq JBssd BJBd 'vzajvunivy v\ ap
Vlf0S0Jl¿[ B[ Jl99p S9 't4BSOZUOJ9A 9)JB(l B[,, O9iq BqB^nuiISip 98 í9i^
'91 Vl 3P V}^Ud}'J B^ B OUJOJ U9 91U9UIJB19U9S9 BqBJ^U99 98 ^303JJ 9p
BIJOSO^IJ B[ 9p U9UIBX9 \9 'SODISBp 8OipnjS9 SOJ 9p BIJto^Bta Bf U^
•ojuiisip o)99dsB un oÍBq
UB)U9S9jd o[ 9nb 'SBjqo SBj^uiiad sns 9p oju9iuii9Ouod \a A oipnjsg
[9 9nj X O[{9 U9 CUpiOUI JOJOBJ Ujq #OJU9lUIBSU9d n8 9p B9J99B 89UOI8
-J9A SBSOJ9UinU 9p UOIOTJBdB B^ 4BUBI[9á9q BJJOSO[I^ B^ JOd 89J9)UI pp
UOI0BAOU9J BUn OpBJ9do Bq 98 9nb U9 '8Odui9IJ 8OUITl|n SO[ U9 BA^9SqO
98 OpOJ 9JqOg '3303H OUIO9 8BJ9UBUI S9JU9J9Jip WB\ 9p SOpB^znf OpiS
UBJ9iqnq 9nb sojoso^ij soood jbjiuoou9 uBjapod 9S
(i) "^^F0^8!1! BT aP BíJosoIÍJ Bun B ouioa
-89 BDlSoj BUn B OJUBJ 9n9[[ BUBtp9q BJJOSO[IJ B[ 9nb J
9p9nd 98 J8B 9JU9UIB9IUf^ #B89jdx9 9S X 99OUO9 9S 9nb OUISIUI J9S p
UOS SB^p 'OpUU98 OUIO9 J98 p 9jqUIOq p U9 UB89jdX9 8B^[9 49JqUIOq p
UOS OU IS 9p BpU9pUO9 T3\ A BpU9pUO9 BJ OJ9d '^BJn)BU 9)U9)8IX9 Ollb
odiuaij oumuí [b js 9p Bpu9puo9 X Bpu^puoa S9 9jquioq ^^ -opijugs
9S9 9p X J9qBS 989 9p BpBÍpnj[9U9 B| OUI8 89 OU inI)B 9JqiUOq p OJ9d
'SoSo^ p 999JBdB 9llb BS9Jídx9 98 X B)9JdJ9)UI 98 9nb OUBUinq J9qB8 p
U9 Bpiip UIS S^ *BJn^Bq9 B^ U9 X B0Ixd9DS9 BIUOJÍI B[ U9 OU18 9XnpUO9
ou pno p 'ojnd omsiuBuinq un 9p JB[qBq Bpond 98 9nb BJBd
BISIZOUlds OpBI8BUI9p Opp9UBUIJ9d Bq 3303JJ *OUBq99q O^U9IUIB8
-U9d p oSp OpB98JBJ UBq 9jquioq JOd OUIUIJ9J 9S9 9JU9UIBJBip9UIUI
OppnpBJ^ UBq 9nb SOUJ9pOUI 89)9jdj9^UI SO^ X IS 9p BpU9pUO9 B{ OUIS
'gjquioq p aoip ou 3303JI 'mSojouawouaj ^\ u^,^ #ou onb jbjso^uoo
9p9nd 98 9nb 999JBd SO^[ U919BJB9 9S9 BAJ9SUO9 UOZBJ B^ 18 9SJBJUll^
-9jd 9qB9 '3303JJ b iBS^d \y 'uopoB ns 9p S9uopipuoo sb^ opusfij X
BppUBXllUq 'OUBUIliq O^ 9p OUB^d pp OJJU9p UOZBJ B^ J9U9XUBUI BJBd
OZJ9njS9 un JBAJ98qO 9p9nd 98 XMV^[ 9p BUIJJOOp B^ JBipnjS9 ly

U9 UOZ^^ ^| 9p
VIDUVO VÁ1IS V Ol^VN

�obras teológicas de su juventud. Rastreando en ellas se cree posible
encontrar los temas de su pensamiento definitivo, lo cual le daría un
tono que no se advierte en las últimas a primera vista.
Para Dilthey, el intérprete que primeramente tal vez inició este
tipo de estudios, el período inicial del pensamiento de Hegel está ca
racterizado por una tendencia panteísta. La influencia de Schelling
sobre Hegel le parece algo indiscutible. A través de ella una conexión
con los filósofos renacentistas, como Bruno, que también seguían esa
orientación. Con todo, ya desde el comienzo manifiesta una hostilidad
hacia la interpretación de lo absoluto como sustancia, concibiéndola
como sujeto, actitud que culmina en la Fenomenología, cuando critica
estas concepciones hacia las cuales estuvo ligado en un tiempo.
El contacto con HÓlderlin también conserva vivo ese panteísmo
y esa influencia romántica. La crítica al entendimiento que se man
tiene en su filosofía ulterior también es un rasgo de su pensamiento
en esta época. Y sus estudios acerca de la religión cristiana, compa
rándola con la judía y la pagana tienden a acentuar el carácter de
Cristo, del principio del amor, entendido como mediación. El pueblo
judío se habría mantenido en el plano del entendimiento, es decir
de la separación, de la escisión. Al principio emplea la palabra Vida,
en lugar de lo que más tarde llamará Espíritu. Esta o éste se mani
fiestan como totalidad, que implica dentro de sí una multiplicidad,
una infinita oposición, pero al mismo tiempo, una unidad superior.
Esta realidad así concebida no puede ser comprendida por el enten
dimiento; la reflexión, el entendimiento son funciones de separa
ción. El punto de partida del pensamiento de Hegel sería un pan
teísmo místico, según la interpretación que del mismo nos da Dilthey.
Conviene tener presente esta interpretación a los efectos de juzgar si
en la elaboración definitiva se apartó, renegando de esta concepción
inicial o si la conservó.
En esta primera época trata de pensar la filosofía trascendental
pero desde un punto de vista superior. Se apoya mucho en sus tra
bajos religiosos. "Merced a este ahondamiento de las categorías, en
virtud de estados de ánimo consonantes, se diferencia Hegel de
Schelling o de Schleiermarcher y entra en relación con los mís
ticos; alguna vez copió pasajes de Eckhardt y de Tauler; tuvo puntos
de contacto con los neoplatónicos y en la misma dirección actuó por
esta época su propio estado de ánimo. Cada vez se hallaba más soli
tario a medida que su pensamiento se alejaba de la filosofía y de la
teología de aquellos días y a medida que, a la par, se hacía más sen
sible, para captar las relaciones de la vida. En esta situación de es
píritu Hfgel prestó a la conexión de las categorías que había creado
la filosofía trascendental una nueva significación mediante el injerto,
propio de la mística, del sentimiento en los conceptos del pensamiento.
Se renovó en su alma el anhelo por una unión completa que hablaba
a través de los apacibles rasgos de la figura de Cristo, de los him
nos religiosos, de las obras de los místicos; la separación la
sentía como dolor y en cada antagonismo padecía un sufrimiento
propio. "En la desdicha, —decía,— encontramos la separación, nos
— 112 —

�— su —
•6^61 '™d -Jap^
•pa 'jaSajj ap amdosojmj ^ suop aouapsuoj v\ ap unai{jo¡\[ aj 'ihv^ • (f)
•BUBUI3JB BIJOSO[IJ B[
B3ISB[3 B3UJJ B83 B OpB{n3UIA 3U3I1UBIU Of A3HX1IQ 3nb 3p UOpBJBpB 8[ SOU13.IBJJ ()
"^61 -O3IX
'BOiinouoag BJnjjn^ op opuog -pa '^-^s^ -8Bd 'otusipapi ;a ^ \aSajj 'a^haiiq -J^ (^)
•ODIJUBUIOJ [B 'BJSIJBUOpBJ pp SBJ^ap ^ 'O$O[Oaj JB
somijqnasap 'ojosojij pp SBjjaQ 'ojajauoa psjaAiun pp uopdaauoa
e[ b aa^ajj b opBAa^ Bq anb o^ ajqtnoq oqaaq soiq un ap Bapt B[
ajqos 'ouBjisija ojuaiuiBsuad p aaqos uoixa^pj b^ ajj^d ua sa j^ -sa
anb o\ ap tqp bui ajdiuats ba pna p aod njiaidsa pp ouisiui ojuaira
-pora p sa pBpptiBSau B^ -bjio b Bapi Bun ap BSBd ^aoajj ^^na B|
jod Bpuaijadxa Bun sa 'opo^ara un jas ap sajuB Baijaapip Bq 'oai
-p[ ajuauíBjnd uaSrao ap sa ou anb o^p uaaqnaaj SBpuuo^ SBsa uaiq
sbui o -sBaxStq SBprajpj ssun^p b Bppnpaj jas apand ou aaoajj ap
Bijoso^j Bq^ :ihv^ BaBJ ' (t) '2a^aH dP v^íosoí}^ vl ua '^}a^d'iouo&gt;j vj
ap nqcnpsafj vj :ouBip^aq ojuaiuiBsuad pp BajaaB ajqBjou ojqq un
ua ihv^ *f Jod BpBzqsaj B^ :piaadsa Xnra uopBjapisuoa Bun aaajara
son anb uoiaBjajdaa^uí Bun puij p BJBd ajuauíBsajdxa souiBÍaQ
•Batjpisiq pBpqBaj bj uoa o^aBjuoa JBasnq
ua Bijsisuoa aa^ajj ap ojuauuBsuad pp pdiauíJd oapnu p anb BqBj^
-sora ajuaiupuij ^Miaaj^ "BUBumq pBpapos B{ jjnjpsuoaaj opis BjjqBq
pjidBa uopBdnaoajd B^na jopssuad un ouioa :sa o^sa íaxwo^ b opBJ
ojjap ua opBjapisuoa Bq as oraoa aaoajj b Bqsjiui aaHaaaMiaxg
•ajuauípnpBjS opuBzqBuop^j
opi BjjqBq as oan[ anb 'B^siaiuBd A oapsira uapjo ap uopmjut Bun
ua opBjsa BjjqBq Buij^aop b^ ap Bppjsd ap oiund ^^ 'JBprais b^sia ap
o^und un OAnjsns uaiqunn aaajj (g) 'JB^naijxBd opora un ap opBjajd
-ja^uí vzoMidg un b uatquiBi opua^nput 'BjstjuaaBuaj B[ ua A BUBra
-ajB Baijsira tb\ ua opBztBJua BJBd 'sojaraijd sop so^ ap BjJBJBdas oj
souaui o^ jod o 'o\imaH3g-axH3ijj-XMV&gt;i r^auq ^\ ap ^aoajj b BtJBfap
'BjaBxa Bjanj a3hxiiq ap uopBjajdjajm B[ ts 4aa^ajj ap pn^paB Bjs^
ai^o^ B[ ap a^uajajip BaiSo^ Bun b A upzBJ B[ b BjjnaaJ A pBp
tb\ japuajduioa BJBd ojdBui 'oiuaxraiujaasip p 'ojuaiuiipuajua p
ajapisuoa p anb ap BsnBa b^ sa 'aaoajj ^p Bidojd Btjas anb opunuí pp
uoiadaauoa Bsa '^aHxaiQ aaBq anb uopB^ajdjaiui B| b opjanaB 3q
(Z) '44soaij8jra so[ uoa oasajuaj
-Bd ns uaiquiB^ BpAaj as o^sa ua A ziMaiaq apsap 'Bjjosopj ^\ ap bijoj
-siq B^ b aaoajj BuodB anb o^sbj oAanu un sa jopp pp uopBaijtuSis
B^s^ "up^^Biiraq bj ap uopBjadns b^ B|nauiA anb b uopipuoa B^ ouioa
aaajjo ^\ as orasiuoiáBiuB pp X uopBjiraq b^ ap JO[op p ua Bpuap
-uoa b^ tsb íjo[op sa uopBJBdas b^ X opBJBdas o\ uoa BaijpaA as uoiun
B[ ojad 'uoiun bj ua apisaj anb osotóipj jo|ba pp oiuaiuiBjuaaajaB
un BJ^sanra aj upxSipj b^ ap Bijojstq Bq *ouitub ap sopBisa so\ uoa
SBjjoSajBa sb^ ap pBpiui|B b^ ap texauapuoa b^ ap opBu^ajdrai BJaiAnisa
ojuaiutBsuad ns ts oraoa í oraras ap opBjsa un b UBianpuoa oj sapn^daa
-uoa sauapjo soq "joija^ra opunuí pp uoixauoa B[ BjJB^sap anb 'orastu
-oSbjub un oraras p ua X uopBJBdas Bun BqB^dBa BpuapuaassJ^ B[ ap
BaisijB^ara-oai^o^ uppBpj b^ ua íoppajBdssap Bq uopBJBdas B^sa Bqatp
B[ ua ^a^uBuirajaiap oj b Jjnq anb soraauaj X o^afqo oraoa soraxiuas

�Y sin duda se puede observar que la obra de Hegel ha sido triun
far del romanticismo, racionalizar el dogma y al mismo tiempo, por
así decirlo, hacer desaparecer en el conjunto intemporal, donde se
unen finalmente racionalidad y realidad, las disonancias e incluso lo
trágico del mundo concreto. Ño es menos verdadero que hay en el
fondo de su filosofía, un elemento trágico, romántico, religioso, que
si quisiéramos hacer con él el todo de su filosofía, nos llevaría a un
error; sin embargo se diría que el todo de esta filosofía está colo
reado de ese fondo. En el origen de esta doctrina que se presenta
como un encadenamiento de conceptos, hay una especie de intuición
mística y de calor afectivo.
Más bien que de problemas intelectuales, Hegel ha partido de
problemas morales y religiosos. La lectura de los fragmentos de ju
ventud aporta aquí una confirmación a la impresión que se extrae
de la lectura de la Fenomenología, que no aparece desde ese momento,
sino como la narración y la conclusión de los años de formación y de
viaje a través de los sistemas.
.. .La evolución misma de Hegel, en sus primeros escritos, pa
rece gobernada por una ley de contraste que le hace ir de la Aufkldrung a una filosofía próxima a la del Sturm und Drang, luego
volver a la Aufklarung, interpretada gracias al kantismo; luego
volver a una crítica radical del kantismo y a una filosofía mística.
Y es después de haber llegado casi a una especie de divinización de
lo inconsciente que él esboza su sistema donde el término supremo
es la conciencia. Cada una de las veces, Hegel ha vivido profunda
mente cada una de sus filosofías, de las cuales ha sido, en su juventud
sucesivamente intérprete; cada una de esas veces el residuo dejado
de lado por alguna de ellas, lo irracional primero, la reflexión luego,
han reivindicado su lugar, y se ha encontrado un momento en el cual
el lógico ha podido concebir un sistema donde esos elementos todos
eran conservados. Pero ese sistema, donde los conceptos parecen a
primera vista, tan maravillosamente manejados, es la expresión de
una experiencia viviente, es una respuesta a un problema que no es
puramente intelectual. Ese problema del acuerdo de lo discordante,
para utilizar los términos de HerÁclito, de la transformación de la
desdicha en dicha, es la fuente común de la Filosofía de la Historia,
de la Filosofía de la Religión, de la Estética, de la Lógica.
Los conceptos hegelianos no han sido recibidos pasivamente de
las filosofías precedentes. Han sido fundidos, remodelados, recreados,
al contacto con una llama interior.
Poco a poco, sin duda, esos conceptos perderán algo de su vida,
se endurecerán; y en efecto, no hay para nosotros objeción más
fuerte a hacer al sistema hegeliano bajo su forma definitiva que
éste: por. rico que sea, no es bastante rico para contener en él la
multitud de pensamientos y de imaginaciones y de esperanzas y deses
peranzas del joven Hegel. El hombre Hegel destruye su sistema
al mismo tiempo que lo explica. Pero muchos reproches que se le
dirigen recaen a menudo en la forma exterior de ese sistema, en
ciertas expresiones y en una evolución posterior de la doctrina más
— 114 —

�— sn —
'9^61 '8™Bd 'J
'P3 '1^^9H 9P ^lu^s3tl 9P 9j^ojouauiouayj oj ap ajnjonuj^ %a asauaf) íxtól ^ 66I '
•jaiqny -p^ 'axnoddAjj • Jod 'psaj 'qoA g 'tj-"¡s3i3 9P ^i^ojouaiuouayj nq (¿)
•Sf-61 '
•j^iqny -p^ -gg -gBd 'p^ajj ap aiydosoiiyj vj stwp uo\%v\pay^ vj a(j 'Tai^j -g (9)
•jaad -jp "do 'ihv/^ '[ (g)
-sap '(¿) sisa^axa ajqsjou eun X uoiaanpBxj ajuajaaxa ean
sq axno^dijj ^^no b^ b n^f^ids^^ j^p mSojotidiuotia^ B[
•B^iSp^oa^ asBq uoo pBpiunraoo ^p bjsia ap ojund un b uoisuaasB B[ X
[BnpiAipur ajuauíBjnd orasiuBUinq un ap uoiaBdadns B[ aBXBjqns aaaj
-Bd jo^nB a^sa 'moudjsix^f Á voiSorj '^aoajj b BpBdSBSuoa Bjqo BUiíj^n
ns ua ajuauqBtaads^ ^pepianáas Bqanuí uoa o^aaa^qB]sa souiapod ou
anbunB 'axnoddijj ap p xas aaax^d sou utjb bjsxa ap ojund uj^
(9)*44BqBxidsB pna B^ b snjxxrd
-sa so[ ap pBpiunuioa B^aajxad Bjsa agjBzipaj Bipod ajuauíB^os p ua
anbxod 'xaq^s asa xod XBqdo ap xBÍap Bipod ou aa^ajj 'uozbx v\ axqos
opBpunj xaqBS un X is axjua sonptAipui so[ BqBJBdas anb uoiSrpx
Bun axjua op^uioj^ 'ajuaraBja^duioa opiaauBAsap Bq as soub soxaiuixd
so^ ap osoiSqax os^nduir \a BxaxxBa ns ap utj \y 'oidoxd xajaBJBa
ns Bipxad BsoiSipx Biauaixadxa Bjsa BqB^iaqdxa as anb Bpipatu b anb
sa BiaBxsap B-q 'Buiajsts ns opia^u Bq sisixa Bsa a(j 'ouisiui ts ax^
-os opBjaaXoxd opis Bq aaoajj 'SBpunjoxd sauoiaBxídsB sns BxaxaBjsuBs
anb spBu opuBxiuoaua o^[ 'is ax^ua saxquioq so[ b X axquioq p X soiq
b Bxaiun anb pax X oAijaaja zaA b| b ozb^ un xaaajqB^sa a[jiiiuixad
uts BiaBA pBpiJB^nSuTS Bun ua axquioq |B BqBxxaaua 'omsiiuBjsajoxd ja
ouioa 'ouisioi^uBuiox ja 'ojsando ouiaxjxa ja u^ 'oiaxauoa X jBuosxad
soiq un b ounSjB oi^is BqBfap ou Sunuvj^ffnfr bj ap ouisijbuoiobx ja
'ja b ajuaxq *ts axjua saxquioq soj ap pspiun 'soiq uoa axquioq jap
pBpiun íBqBmiuB oj anb pBpiun ap pB^unjoA ^jqop bj pnjijaB buisiui X
bjos Bun ua xipunj opBXBSua Bq opu^na aanpoxd as qaü3jj ap BuiBxp
j^ "SBaiun ouis xas opuatpnd ou ouioa sapBpiunmoa sssa Bxiqaauoa
ja 'xoixajuí o^uaiuiiAoui ns xod opBx^s^xxB 'oSxBquia uig 'SBxapBpxaA
uos Bixojsiq ns ua sspBzíBxua sajBuoiaBU sapBpiunuioa sbj ajuauíBaiun
^aoajj bxb^ "oiaBx^sqB oursixB^iuBuinq un ap op^qnsax ja sa ou p^p
-lun bj Bia^q uoiaBxídsB Bjsa oSxBquia uig 'uotaBaijiun Bjsa xsx^daxd
sa Bijosojij bj ap upiounj bq •ounfoxd ns uoa asxBaijijuapi BjdaoB
ja anb ua Bpipaui bj ua ouis BuiAip BpiA bj ap XBdiaijxBd apand ou
axquioq j^ qs axjua saxqraoq soj ap uoiun bj ap ja uoa apunjuoa as
ojiuij oj X ojiuTjuí oj ap upiun bj ap Buiajqoxd j^ 'Busuinq pBpxunuí
-oa bj ap ouis 'jBnptAiput buijb jap uotaBAjBS bj b BxrdsB ou aaoajj,,
•jbioos ouBjd ja ua Baojoa as aai\[ 'ajuaipuodsaxxoa Biauaixadxa bj ap X
aaoajj ap ojuaiuiBSuad jap BjsijBnpiAipui uoisxaA Bun Bp sou ihv^
SBxjuaim oxa^ "BSoiSijax Biauaixadxa Bun ua 'osoiSijax uapxo ap sbiu
-ajqoxd ap uoiaBjipaui bj ua ajsa ouBija^aq ojuaiuiBsuad jap BptjxBd
ap ojund ja anb ajiuipB aai\[ 'jaSajj ap vifosoji^ vj tía uptonipaj^
oj aq otpnjsa opunjoxd ns ua 'aai\[ iaMajj ap bj sa 8jubixba Bun
uoa anbunB 'ihv^ ap bj uoa ajuapiauíoa Xnuí upiaBjaxdxajuí buq
(5) #4tBjaxauoa pnjtuajd
ap jbui^txo xaja^xBa ns ua buisiui BUBqa^aq 44uoisia,, bj ua anb naiq

�cribe las etapas de la conciencia que de la singularidad se eleva hacia
la comunidad y al saber absoluto, preparando la aparición de la Ló
gica como desarrollo de este Saber Absoluto. Un desarrollo semejante
encontramos en Royce. (8)
W. James distinguía en el pensamiento de Hegel dos aspectos:
"La visión de un filósofo y la técnica que emplea para demostrarla,
son dos cosas diferentes. La visión en él fue la de un universo en el
cual la razón mantiene todas las cosas en estado de disolución y ex
plica todo lo que aparece en la superficie como irracional, apropián
doselo a título de simple "momento".
Es una visión tan intensa en Hegel y el tono de autoridad con
el cual hablaba, colocándose en el centro de esta visión tenía tanto
peso, que la impresión producida no se ha borrado jamás. La visión
de sus discípulos, una vez ampliada para ver las cosas en la misma
escala que el ojo de su maestro, no podía encerrarse más en la escala
de un horizonte menos vasto.
La técnica empleada por Hegel para demostrar su visión era el
pretendido método dialéctico; pero sobre ese punto, ha encontrado
una acogida completamente opuesta a la que le han valido los otros.
Las aplicaciones particulares que él ha extraído de su método, apenas
si alguno de entre sus numerosos discípulos las ha encontrado satis
factorias. Muchos las han abandonado completamente; ellos han visto
más bien una especie de ripio provisorio, símbolo de lo que podría
un día u otro hacerse realizable, pero que no tenía actualmente ningún
valor o significación literal. Sin embargo, esos mismos discípulos per
manecen ligados a la visión misma como una revelación que no podría
jamás desaparecer". (9)
En este pasaje de W. James se desliza un equívoco que conviene
destruir desde ya, porque es un equívoco muy generalizado. Nos refe
rimos a la denominación de la dialéctica hegeliana como un método,
lo que no concuerda con los hechos. El equívoco proviene de la con
sideración de la lógica hegeliana en el sentido de la lógica clásica,
lo cual es profundamente erróneo. La lógica en Hegel es, en realidad,
una ontología, de ahí que los momentos de la lógica, representan los
momentos de la realidad. La lógica es dialéctica porque la realidad
es dialéctica. Si hubiera que caracterizar el método del conocimiento
hegeliano lo haríamos en los términos de KojEVÉ, diciendo que el
método hegeliano es un método fenomenológico en el sentido husserliano del término. (10)
"El conocimiento científico exige por el contrario el entrega
miento a la vida del objeto, o lo que es la misma cosa, que se tenga
delante suyo y que se exprese mediante la palabra la necesidad in
terna o íntima de este objeto. Hundiéndose así en su objeto, este co
nocimiento olvida esta visión que no es más que la reflexión del saber
(8)J. Royce, El Idealismo Moderno, Ed. Imán. Buenos Aires, 1945.
(9)W. James, Hegel and his Method, apud. A Pluralist Universe, pág. 85-6, Ed.
Longmans, Green and Co. N. York, 1943.
(10) A. Kojeve, Introduction á la Lecture de Hegel, pág. 447, Ed. Gallimard,
París, 1947.
— 116 —

�— ¿II —

'Z6I 'WB^linjg •8UBniraojj[ "pg *X-OS '^^^ 's^t^ia-^ sap ai^ojouatuougyj 'laoajx (xx)

-oaiaiduia ssiauaia sbj ap oidoíd opojatu jap uoiasaijdB bj uoa
-suoa apand ou bjjosojij bj anb uaaouoaaj oju^na ua OAjiBSau opBaijiu
-Sis un 'ouras oj b 'uauaji anb oiEipauíut jaq^s jap ^ ouisiopsiiu jap
SBuiaioop sbj ap bjjosojij bj b JinSupsip gjiuiagd anb o^ sg ojs^ #BAi}Baj
-soraap Bzjgnj gp oiugxg Á oaiScqB jb^iuiis ogmbtsd opBjsg oajo jgmb
-[Bng o uorginjuí o sisBjxg gp ojdBJ m 'oiugxuiijugs ra sg ou gnb Bgs o
oidaauoa s^ 'o%9iouoo 'ojggjgi ijvs^aattin 'opunSgs ioidsouoo 'oaauíijd
:^a^ajj BJBd sg ootjpso^ij ojugiuiBsugd ^g,, "Bisi^uoiaBj ajuaraBioiJíisg
sg aaoajj ^p Bjqo B[ gp aaoag aoBq gnb uotaBiaad.iajui Bg 'jdSajj ap
vtfosojiji nj ap ojjdn¡\[ oj X ot\i¿^ og 'bsouibj gjuguiBpBgiji^snfut Bjqo eun
ug aaoag *g op b{ sg ss^g gp Bug 'SBAijiuijap SBaqo sb^ gfg ouioa ubuio^
gnb 'sg[BuoiaipBJj sguoigBjgadagjuT ugiquiBj souigugj 'g^nqiajB g| gs
aiuauqBnjiqBq gnb jgjgBJBg \^ guau ou 'uozbj bj gpuop X oapuBinoj
aaoajj un uBjugsaad sou anb sauoiaBiajdaaiui SB^sa ap opB^ [y
(l) *6t-iiqi-ios^p \&lt;s BpAaj Bpp anb ouisim
oiajguoa I^ag o[ ap BAijafqo,, Bjnianjjsa eun 'odtuaij ouisiui ^s Bas
ou anb '{BqaaA uoiadiaasap o oxuaiuiBSuad 'BtauaiJadxa anb ojubj ua
oidojd Bas a[ anb oaijiaadsa opojaui auaij ou B[[a j^no oj Jod sa j^
•ouiuijgj pp oiapjsa opijuas [a ua pBpjgA Bun Bjuasaadgj 'BiauatJadxa
Bjsa ajuauqBqaaA aqijasap opuBna pna o^ jo^ -^BpBqanjaad,, o BjjBaij
-ipoui uis BpAaj ^\ Á v^auatioo p^pipaj b^ BpAaj Bjjg -BUBipSaq
Biüuaijadxa bj ua ajuaaajip ajuauíBiajduioa Bjausui eun ap a^anoQ^
•opBJjsoui BiqBq oj bX iMv^g ÍJBipnjsa b ojafqo ja Bqjn^aad Boijpuaia
Biauauadxa bj ísbjp soaisanu ua Bjapuajua bj as ouioa jb^ 'Baijijuaio
Biauaijadxa bj ap sajBiauasa so^sbj soj ap oun BqB^ou bX
-xa buibjj as anb oj ajuauíBido^d opuBjqBq sa 'Biauaiauoa bj b Biuas
-aad as anb 'ojgpBpaaA ojafqo ja ojuaiimAoui asa ap a^jns anb ua Bpip
-aui bj ua ojafqo ns ua ouioa jaqBS ns ua ojubj buisiui ts ua Bnjaaja
Biauaiauog bj anb oatjaajBtp ojuauuiAoui asgM 'viouaiuadxa eun jod
'vmjosqv pvpiciisvd eun aod opuoj ja ua aanpBjj as '^aoajj ^jqBq anb
jap oaijosojij opoiaui ja 'BAiiBjnaadsa pnjiiaB B^sa anb JBX^jqns aq^a
SBUiapy "ouBiuosSaaq ja uoa unuioa ap oqanm auap 'opojaui ajsa anb
'aaaasd sou 4Jiaap Biapod as tSBa 'sojund soj^o ua 'sajBaipBJ SBiauaj
-ajip sbj X SBiauBjsip sbj opuBAjBS X ojuaxu^BJj ajsa opuBjapisuog
(ll) '^PÍP-19^ ^jaaJBd uotxajjaj ns apuop ua
osaaAip oj ap BzanbiJ bj ap ouisiui js ap a^iauía ouisiui js b opiqta
-jadB Bq as anb osiAipui o ajduiis opoj ja osa jog -joijadns pspjaA
ns ua BuuojsuBJ^ as X Baiiidiua Biaua^sixa eun ap ojos ojaadsB un
BjSBq orasiui ja Bfsqaj as 'Baijiaadsa uptaBuimaajap bj Bjs^q Baijijdmis
as 'ouisiui js b japuaqaadB b baj^iia as opiua^uoa ja anb ap o uoiobz
-IJB3J bj ap sa^uB oaad í ouisiui js BiaBq aAjanA oaijj^uaia ojuaiuiiaouoa
ja 'Biuijjn B^sa ap oaijaajBip oiuaiiuiAOiu ja ua opuBsajSoad X Bjjai
-bui bj ua opipunq opuBjsa ojag 'opiua^uoa jap Ji]jBd b oinsim js ua

�naturales, de las ciencias de lo finito; y son, si se quiere profundas,
pero de una "profundidad vacía". (14)
Pero, repetimos, estudiando la evolución de la idea he^eliana de
la noción como lo han hecho Wahl, Dilthey, Niel, Kojevé, Negri,
Andler, nos parece que se llega a una conclusión diferente.
"El principio fundamental del carácter empírico es el amor, que
tiene algo de análogo a la razón; lo mismo que el amor se encuentra
en todos los hombres más bien, olvidándose de sí mismo, sale por
decirlo así, de su existencia y de su vida para entrar en otras, así la
razón, en tanto que principio de ley válida universalmente, se reco
noce a sí misma, en cada ser racional, como ciudadana de un mundo
inteligible". (15)
Lówith también indica la relación entre la intuición de Goethe
y el concepto de Hegel, "que es tanto una vecindad como una leja
nía". (16) Y el mismo Hegel indicaba en el prefacio tan conocido
de la Filosofía del Derecho, que la razón es "una rosa en la cruz
del presente" con lo cual anota, —el mismo Lówrra lo indica,— la
unidad de la razón filosófica. Si fuera así, considerando que la Filo
sofía del Derecho pertenece a la época definitiva de Hegel, habría
que pensar que la orientación teológica de los primeros escritos se
conservó en los definitivos. (17)
(14)B. Choce, Lo vivo y lo muerto de la filosofía de Hegel, pág. 13, Ed. Imán.
B. Aires, 1943.
(15)H. Nohl, Hegels theologische Jugensdschriften, pág. 18, Ed. Mohr. Tübingen, 1907.
(16)K. Lowith, Da Hegel a Nietzsche, pág. 20, Ed. Einaudi. Turín, 1949.
(17)Después de haber escrito lo que precede hemos tenido oportunidad de leer el
libro de Paul Asveld: La Pensée Religieuse du Jeune Hegel, publicado por el Institut
Superieur de Pbilosophie á L'Université Catholique de Louvain. Su autor enuncia su
propósito de la siguiente forma: "Desde nuestro punto de vista hemos abordado nuestro
autor bajo el ángulo religioso, con una mentalidad de teólogo en el sentido amplio.
Al hacerlo, nos colocamos en el punto de vista que fue hasta 1800 el de Hecel mismo.
Las preocupaciones de la mayor parte de los investigadores hasta aquí han sido ante
todo filosóficas. Pero al abordar a nuestro autor como filósofo, sobre todo como filósofo
del siglo XX, se corre siempre el riesgo un poco, por precauciones que se tomen, de
sacrificarlo enteramente, por la tendencia muy humana de creer que lo que no nos interesa
más no interesaba tampoco a nuestro autor, y no atender así a los elementos importantes
de su clima de la vida, de su Sitz im Leben. Por otra parte, hemos comenzado por
ignorar sistemáticamente el sistema de la madurez; querríamos de ese modo evitar el
peligro de deslizar en los escritos de juventud preocupaciones posteriores. Considerando
ante todo, en los primeros trabajos, lo que prepara y explica el sistema que le sigue,
se corre un gran riesgo de falsear un poco las perspectivas. Agreguemos en fin, que
nuestro fin no es juzgar el pensamiento religioso del joven Hegel, sino únicamente
hacerlo comprender. Sin duda, estamos lejos de compartir los puntos de vista de nuestro autor;
pero como su pensamiento religioso discute la Weltanchauung cristiana en su conjunto y
bajo todos sus aspectos, creemos que sería ridículo entrecortar simplemente la exposición
de negaciones o de afirmaciones en sentido contrario, y que el diálogo con Hecel, para
ser fructuoso, debería ser objeto de un trabajo independiente.
Creemos no poder resumir mejor el resultado de nuestro estudio que bajo el título
"Libertad y alienación". Por las palabras de "libertad" y "alienación" designamos menos
expresi^nes técnicas de Hegel que ideas del filósofo. De una manera general entendemos
por "libertad" el hecho para el hombre de estar en plena posesión de sí mismo, de
"estar en sí" (bei sich selbst sein) como Hecel dirá más tarde; por "alienación" una
separación orientándose a la hostilidad, una desposesión generadora de la esclavitud.
Esas ideas las consideramos a la manera de temas musicales. En una sinfonía, los temas
característicos vuelven, retomados del comienzo al fin de la orquesta, en variaciones de
todo género. De una manera análoga, consideramos las ideas generales de libertad y de
alienación en el sentido definido como los temas más característicos de los trabajos del
joven Hecel, que vuelven sin cesar en dominios diversos y bajo expresiones variadas".
(Op. cit. pág. 9-11).
— 118 —

�— 6TT —
•9^ -8Bd -jp -do 'iho^ (61)
•(3333JJ
ojatun^j) X6I '^]OJoj^¡ ap ja anbisXi¡dDjaj\¡ ap "íiaj/ '1333JJ #pndn '9X^ "2Bd
Bí 3P anbija-nifjuv^ jns l&amp;8aj] ap juautaSnt a"j 'nnosang "j^ (81)
-uaipaons ^ oppuaipaaaxd opButra.iajapui o\ aua^i op^uiiuxaiap o[ X
OpeiITUU919p J9S un S9 90npOJ(l OXU9IUIipU9JU9 p 9nb J9S BpBg^^
•odraoij oxisanu gp sgxojnB soqanuí uBidBsnipj ou gnb
SOUIUUa^ U9 1333IJ 9qtd9S9p B^ BI9U9TJ9dx9 BSg 'pBpiUn B[ JBjSo^ 89
OpiJU9S nS X UOI9BJBd9S B^ 9p BI9U9IJ9dX9 B[ 9p 99BU JBJOSO^IJ ^^
•oDijugpi os^nduit un gp 'upiun 9p
BISUB Un 9p BJBJJ 98 SOSB9 SOp SO[ U9 ^BUISIXU B^ 89 O)U9TUIB8U9d 9p
sbuijoj 8BJS9 b BA9j^ gnb BUBUinq pBpisgggu B^ ígsjiun ugqap upiSipj
Á bjjoso^ij B[ '^aoajj bjb^ *o^9 gp z^d^g bj9 gj bj giuguiBotun 9nb
BtpU91U9 98 A 'uotun BS9 JBZI^B9J 9p ZBdB9UT UOZBJ B[ B BqBJ9ptSUO9 98
gnb gp Biu9Aoad |Buoi9Bi jgqBS ^ A gj b[ gj^U9 pBpi^np B&gt;q 'jbztj^
-B9I9 9p BJBádB9U9 98 UOZBJ ^\ 9nb S9UOIST989 BUIUU919p X B9J9 OXU91UI
-tpu9^u9 p^ 'jiun 9p zBdB9ui 89 gnb ojgd 'BJBdgs 9nb 'oiu9iuiipu9i
-U9 pp bjsia gp ojund {b sopBjjgjB opBiSBUigp oppguBuugd u^q gnb
b gqgp 9s sojoso^tj sosg gp osb9bjj ^^ *ouisigiiuBuioj jb BqBzijgjgBaBo
gnb pBpiAu^fqns b| X ^unaB^^jny b^ b BzugjoBJBg gnb pBpiAijgfqo B[
Btgsq Bigugpugj b^ gajug uoisnj Bun jbjo^ B^ugjut
-91UB sopBjig sojoscqxj so[ ugpugjdiuog ou gnb o^ 89

'(61) I? 9P
Bjsg Bpsu gnb X 9)jBd BunSutu sg ou gnb ojubj ug o^s s^ 'ojio
o| 'ojsgj p opoj 'gjdBd Bun sg ^g 'opiiJEdga: sg BpiA B^ gp opoi p
gnb oiubj ug ouis sg o^j *p gp Bjgnj B^sg pnptAipui BptA v\ gp p^pxu
-tjut b^ gnb X 'so^uguigp so| sopoj. gp gjugjgjip sg p gnb ojubj ug
ouis pnpiAipui BpiA Bun sg ou gjquioq xi[\ 'Exiuijui pBpisjgAip b[ uog
uozbSi^ X uoigisodo Bgqdiut pBpipnpiAipui gp ojdgguoo \^^ :008I 3P
Diuajsis ap otuaiuSvjj¡ p ug souibjjuoou9 tsy -pnipoB Bjsg ug buijij
-uog o^ ugiquiB^ iaODVf 'axHDi^ 'xmv^^ ap sbijosojij sb^ gp uguiBxg ^^
'(8l)44OUBí9l ^ lBíDíJílJB 8Btn oqonuí 'ooijubuioj ouisBisn^ug un son^puB
so^ gp 9ijb p aod 9)ugis 'snvAO\[ un gp X ^Daix un 9P ^j9ubui b^
b 'o^maHDS anb SBJ^ugiui 'aaaaiHDS X aHxao^) ouiog sbuisiux sgjugnj
sb^ ua aqaq |g 'BnSijuB moaxfy b^ ap sbjis9bui SBjqo sb^ uoa ojaaa
-tp o^objuoo pp 'soaip^uBAa soixaj so^ ap Bpunjoxd uptoBitpaiu b^ ap
BUBuia anb osjgAiun pp Baiiajsg X BsoiStpx upiadaouoa Bun sg 'aaoajj
ug pipiouii^d o[ 'imavjj ugiq Xnuí ojsia Bq o^ ouio^) 'Bp^u tSBa Bqgp
g^ ou BuiJioop ns gp put^uo X oijbuiStjo opiugjuoa p gnb
'BUBUI9p BTJOSOJTJ BA9nU B^ 9p OJU9UIBpunj 9p OpiJJ B
oiJBinqijj ggguBuugd 'XIX I^Í8 T9P soguBjodiugjuoo so\ sopoi ouioo
aaoajj anb a^qijtiastpui sg is 'pBpipgj u^ 'BUBiius^ Biougn^^ut ^\ gp
ojgpBpjgA gguBO[B p gjqos upistggpui bj ug soujBÍgp ugggjBd aaoajj ap
sojxai so^ pxaua^ BxauBui Bun ^(j,, "ouisi^uB^ pp Bpuan|jui Bun b
ou o aqap as oaipmuB oxuaxuiBsuad ajsg ts xgga^qB^sa Ipjjip Xnuí sg
•oai^aiiiuB ajuatuBpunjoad sa 'aaoajj ap piaiui ojuatuiBsuad ^g
•upzBJ tb\ ap otpatu xod ojuaiuiipuajua
pp uopBagdns Bun 'ozuaiuioa p apsgp 'p ua Bnuisut as ^ 'oiuaiui
-ipua^ua pp Boijjja Bun uoa Bzuaituoo aa^ajj ap o^uaiuiBsuad |g

�dolo y la multiplicidad del ser se encuentra sin apoyo entre dos
noches; reposa sobre la nada, porque el entendimiento indeterminado
no es nada y termina en la nada. El sentido propio del entendi
miento puede dejar subsistir juntos en su oposición no reducida, lo
determinado y lo indeterminado, la finitud y la infinitud dada y man
tener el ser en frente del no-ser, que le es igualmente necesario".
Antes había dicho: "Del punto de vista de la escisión la síntesis
absoluta es un más allá, el ser indeterminado e informe, opuesto a
las determinaciones de la escisión. Lo absoluto es la noche y la luz
es más joven que ella, y la distinción de las dos, tanto como el sur
gimiento de la luz fuera de la noche, es una diferencia absoluta;
la nada es el comienzo previo de todo ser, de toda multiplicidad de
lo infinito. La tarea de la filosofía consiste en unificar esas presu
posiciones, en establecer el ser en el no-ser en tanto que devenir,
la escisión en lo Absoluto, en tanto que ella es la manifestación, lo
finito en lo infinito en tanto que vida". (20)
La filosofía aparece en este momento como la mediadora entre
la situación de finitud humana, de soledad en sí mismo del hombre
y la necesidad de restaurar la unidad perdida. Al pensar en esto Hegel
ya supera el kantismo y diríamos que si la filosofía kantiana es una
filosofía del entendimiento, la hegeliana es una filosofía de la razón.
El movimiento dialéctico que después describirá con suma detención
y con grandes detalles en la Fenomenología, permitirá el tránsito de
la subjetividad en que se hallaba encerrado el hombre en cierto mo
mento, ese momento que expresan las filosofías mencionadas, a lo
Absoluto. Y el modelo que toma para ilustrar su idea de mediación,
es decir de lo que hace posible el tránsito de una situación a otra,
es Cristo, o sea que esta idea de mediación que tanta importancia
tiene en la Lógica posterior, tiene su origen en la reflexión sobre
una noción religiosa. Vemos así como la relación entre el kantismo
y el hegelianismo podría provisoriamente encararse de este modo;
el entendimiento, la razón kantiana y también, en primer término, la
sensibilidad, aparecen, tal como se desprenden de la Crítica, a pri
mera vista al menos, consideradas en su exposición inmediata como
algo independiente, pero en Hegel se trata de explicar cómo la sen
sibilidad trascendiéndose se transforma en entendimiento, y cómo éste
superándose a su vez, en el proceso de la Aufheben, se transforma
en Razón y ésta en Espíritu.
La verdad no reside en ninguno de estos aspectos momentáneos
sino en el movimiento que lleva de uno al otro. "El capullo desa
parece cuando brota la flor y pudiera decirse que aquel está refutado
por ésta; análogamente la flor queda declarada por el fruto como
una falsa existencia de la planta y en lugar de aquella se presenta
éste como verdad suya. Estas formas no solamente se distinguen, sino
que se desalojan mutuamente como incompatibles entre sí. Pero su
naturaleza fluyente hace de ellas, al mismo tiempo, momentos de la
(20) Hegel, Différence des Systemes Philosophiques de Fichte et de Schelling, pág. 91
y 89-90, Ed. Vrin. Paris, 1952.
— 120 —

�— 121 —

•8¿ -Sed
'•^1 '8?d 'ai^oiou^inouBqd 'laoajj (12)
*(S2) ^ouiaj ap
opuBjqiuaj j^Sipuaui uaqap sajsna soj aod X pBpijBjJouiui ns X ^as ns
ajuauíBiJBsaaau aqap jBna jb X sajuasajd ouioa opoj aqiaaj ajqiuoq ja
jBna jap ouBJjxa jas un ua ouis 'ajuaipuadapui Bpuajsixa jbjoj p ua
XBq ou ÍBpBjS X joabj ouioa ouis opBpjoaB sa aj ou ojjo oj íouBjjxa
japod un ap pnjJiA ua beusiui is BJBd uaiqiuBj Bpuanaasuoa jod X
ojjo BJBd sa oun íbaijbjoj pBptsaaau Bun auaij opoj 'jas ns ap zibj bj
ouisitu ts ua baojj BpBu íopBuopipuoaut sa Bp^u í ajuaiuBaojdpaj X
opBuiuuajap oj uis ajuBuiuuajap o[ JBSuad apand ou 'Bpuapuoa ns ap
Bjanj JBSuad aqap íopBuopipuoa X uopipuoa ajuauíBaojdpaj ouistm [a
BJBd sa ojsando o\ íojsando otuoa ouis (ajquioq p) ajsixa o_^[w
:b3jb X (^^) 'opas apand anbjod BpBjadnaaj Bjas Bpipjad
B[ anb ap ojuaiuiBsuad p ua opnsuoa un ap pspijn^as BJjuanaua
X sopapjad ap Bjambui as ou anb osa jod sa X íuajsixa pBpiuiAtp ns
X so[p 'ajsixa p oiuoa ajuauíBjn^as ubj íubjbj^bj a^ SBraBf anb ojad
'jBiquiBa uapand sojafqo sns anb 'omsitu p ouioa Bpuanaasuoa jod
oujaja ubj 'jopajxa opuntu sa p BJBd opoj anb 'ajuaipuadaput jas un
'ojsando un sa buiijuj sbui BzapjnjBu ns ua ajqiuoq p anb ap oqaaq p
jod opBzpajaBJBa Bjsa jouib ajsa ap Bpuasa b^^9 :Bjjanui pBpq^aj b^
ap jouib pp ojtsodojd b Bjaap sooiSpjoa^ so2uaiu8vu¿[ so[ ua j^
(12) *44B^S^ 83 ou 9tl^ I 89 'uiuijaj bsoo B[ apuop i^p íbsoo
b^ ap ajiiuq p uaiq sbui sa pBpisjaAip v\ ajuaiu^Sopuy *is ap sod ua
opBÍap Bq Biauapuaj b^ anb jaABp^a p sa opBjpsaj opnu p X ípBpipaj
BtABpoj pna p osjndiut a^diuis p sa Bpuapuaj B[ omoa 'oaia ou
O[ sa omsiin is jod uij p ÍJiuaAap ns uoa ojunf opBjpsaj
[a ouis opBjpsaj p sa ou paj opoj p X ojjo^avsap ns ua ouis 'sauíj
sns ua BpBjoi^B Bjsa ou bsoo b^ anbjoj 'ajuatuBAijaaja BpsjBjjoip p
'B[p jod ozjanjsa ap X p^papas ap BpuaiJBdB bj b JBposB BJBd X
Binsiin Bsoa B[ JBajJos BJBd SBqaaq sauopuaAui sb[ ajjua ajuauíBAija^p
opBjuoa anb X^q saauojua 'paj ojuaimpouoa p jas ajainb is 'jaaou
-oa pp ozuaiiuoa p anb sbui o^p jas apuajajd 'aaBq anb oj is oja^
¿Bjajsa Buisiiu bj ua oppnpojd Bq Booda bj anb SBiuap oj opoj uoa
Biauajajip ns jod anb uoisiaajd joXbui uoa 'sojsa asjaaouoa uBjjpod
soipaui anb jod X sopBjpsaj X sauij sns ua anb jofaui 'oarpsojij
o^BqBJj un aXnjijsuoa ajuauíBUjajut anb oj 'asjBsajdxa Bjjpod anb u^
•jBiauasa oj uoa uoiaBdnao bj jas jod ajuauíjiaBj jBSBd uapand uoioobj
-sijBS ajjBp ouioa isb 'buijoj jbj ua asjsiaunuojd ap BiauaSixa b^
•soiJBsaoau
ajuauíBnjnuí sojuamoui 'sauoiaaipBjjuoa X s^qanj sajuajBdB sbj ap
BJnSij bj ua jaA X ajqij asjBAJasuoa o p^pijBjajBjiun ns ap asjBjaqij
jaqBS ajans ou apuaqajds oj anb Biauaiauoa bj 'ajuauíjBjaua^ 'bjjo
ap X oaijosojij Biuajsis jap ojaadsaj uoiaaipBjjuoa bj isb asjapuajua
ajans ou 'ajjBd bjjo jod oja^ #opoj jap ^piA bj aXnjijsuoa anb oj ojo3
sa pspisaaau btusiiu Bjsa jod X i bjjo bj ouioa BiJBsaaau ubj sa Bun
bj anb ouis 'uBu^nd ou ajuauíBjos ou jBna bj ua 'b3iubSjo p^piun

�Como se observa en este pasaje, Hegel ya anuncia un poco oscu
ramente la posibilidad de una superación de esas oposiciones de tal
modo que la conciencia desdichada deje de serlo.
Por ahora la dialéctica parece un juego estéril de las oposiciones
pero ya se advierte de una manera un poco confusa, como esas opo
siciones han de tener un sentido, un progreso, lo cual da su signo
positivo a la negación misma, condición necesaria para la dialéctica
y por tanto del progreso.
Si la verdad, como enuncia el trozo de la Fenomenología citado,
no está en ninguna fase determinada, es menester que cada una se
profundice, que se supere, que se trascienda, conservándose; todos
estos son los matices que tiene el término aufheben, que designa el
movimiento propio de la dialéctica. La idea de síntesis en cierto modo
representará una vuelta a la tesis, pero ese movimiento de involución
sólo será posible cuando se hayan agotado todas las posibilidades, todos
los avatares por los cuales debe atravesar la conciencia humana. "El
amor debe recorrer un ciclo de formación desde la unidad no des
arrollada hasta la unidad realizada. Esta unidad es una vida que ha
culminado {Vollendentesleben) porque la reflexión se encuentra sa
tisfecha; a la unidad no desarrollada se oponía la posibilidad de
reflexión, de escisión; en esta unidad de la vida, la unidad y la esci
sión están conciliadas; realidad viviente que había sido opuesta a ella
misma (y que ahora se siente), pero que no había hecho de esta
oposición un absoluto. En el amor el viviente siente al viviente. En
el amor son resueltas todas las dificultades, la unilateralidad se separa
ella misma de la reflexión y la oposición infinita del ser uno, incons
ciente, no desarrollado". (24)
La acción de la reflexión, de la limitación, de la separación son
condiciones indispensables para que la labor del amor, que es una
labor unitiva, conciliadora, pueda realizarse. El juego antitético tiene
lugar, pues, entre la tesis y la síntesis. Lo que Hegel llamará poste
riormente concepto, es lo que llama aquí multiplicidad desarrollada.
Pero conviene recordar que el término concepto en Hegel tiene por
lo menos dos sentidos fundamentales: una peyorativo, próximo al que
le atribuyen las doctrinas antiintelectualistas: el concepto es separa
ción, universalidad abstracta, análisis; y uno nuevo, el suyo propio,
que supera esos puntos de vista, lo cual autoriza a afirmar que la
lógica de Hegel es evidentemente una lógica diferente de la clásica.
En la obra ya mencionada de juventud expresa lo siguiente:
"En el Reino de Dios, la realidad común a todos los seres, todos
los que viven en Dios, no ea una realidad conceptual común (Begriff)
sino el amor, un lazo viviente que une a los creyentes, ese sentimiento
de la unidad de la vida en la cual todas las oposiciones, como las
hostilidades y también las conciliaciones de las oposiciones perpe
tuadas —los derechos— son suprimidos; yo os aporto una nueva orden,
dice Jesús, y es: amaos los unos a los otros y en lo único en que se
reconocerá que sois mis discípulos. (25)
(24)Id. pág. 379.
(25)Id., pág. 321.
— 122 —

�— 21 —
"61 '?** TI(OE)
'lf -^*d TI(62)
•8f, -Sed -pi(gg)
'6 "^e^ TI(¿2)
"Sed ihom(92)

^ gpuBjS pmaiA B[ b 9{qBsu9dsipui njTjjdsg p 'oinsBisnjuo p
B^ BIHp p 9punjUI pBptpmj TIS X UOZBJO9 p ^ UOlOBUl^BUIl B^ 9jqOS
9^u9xn9jj[9nj BXods 9S gnbxod 'BpBAod B[ 9p onSuijsip 98 b^sq 'pernota
•ayu o potaos o avjndod itpt^tjau B[ 89 BsoiSipj buijoj: BjiBno buq
•SOUBIJUB^
9^U9nqBpU9S9 SOSBJ UO9 9JS9 9p UOTS^9A BUn Bp SOU STlSdf dp Vpjy[
B| U9 oS^n'q "(62) ajuaniBpBpiB opBj^ptsuoo onpiAiput pp uoiOBonpg
TB\ B BpBUlJS9p BqBJ89 BUTJJOOp nS ^8nS9f 9p BJllSljf B{ U9 9SOpUBlld
-sui laoají 99Bq b[ uopdtdos^p B^na vpvajud tipiSijaj. B[ oS^n'q
(82)"í4BraIB pp pBpipjdoraui b^ gp Á soiq
9p B9pi B^ X 8O989p X 89J9q9p SOJJS9tlU 9J^U9 8OX9U SO|^ 9p
BUI9JSIS unn Boqduii 9nb inawafqo uoiSjjdJ. b^ sora9U9j
(^2) *&lt;tpBpipiJOniUI B^ U9 'pBpiUIAip BUn U9 9J 9IX9 BOlJOBjd UOZBJ B[
•OJ9^U9 aod pgj BS^q 98 49jJBd Bun pBpqB9d U9 jpnpBjj 9quinoui sou
SOJJOSOU B pn9 pp 4OUl9JdnS U9iq p 9nb JBJ9ds9 JOpod BJB^^^ "9JU9PIA9
S9 BUBijuB^ uppBjídsui BXno 'vap^fqns upiSijaj. b[ ouiuij9j J9uiijd
U9 ÍUOlSipj B^ 9p SO^99dSB 8OIJBA 9llx&gt;UIlSip aa^ajJ B0Od9 BS9 U^
(9^)'^uoiSipj ou X Bj^op^j^ S9 (puv^suayf
apud^amuosvu) 9iuBupopBJ ojo^pjui p ops opBipdta^ Bis^ pno
[9 U9 pj OJU9IUII9OUO9 Uj^ qg X OJ9)U9 OpunUI p 'SOJIOSOU 9JJU9
UOIOBpj TS\ 9p 'SOIQ 9p O9ISIJBJ9in U9iq SBUI O O0IJIJU9p OJU9IUII9OUO9
opoj 9p 9ju9UiBjn[osqB 0JBd9S 9iu 'uoiSipj 9p o^Bq oX opuBn^
*UBUI9p OIUSI0ISB[99Jd pp S9JUBJJOdlUl SBUI Z9A pj S9^UBJU989jd
-9J 8O[ U9XnilJSUO9 9nb S9JOpBSU9d SO1S9 B OUIlXOjd XniU B^S9 ^333JJ
•nvhxv\[ e BinqijjB oMissa^ ^nb o 4tsoiu9^ sns b BinqijjB aaaaajj onb
Bianpiqes B[ ouiod oqiouoo onb 'BjjnpiqBS B[ :Biup pp ouiijuí oí&gt;[B aa^
-ajj 9uodo ojo^p^ui oijj \y 'aaHaavi^aaiaaHDg 'aaaaiHDg 'Mnaaaaojj
UBIU9J 9nb BUISIIH B^ 89 UOl^ipj B|^ 9p B9pt ng 'BpU99OUl 9p OpBJ89 Un
9JU9UippU989 89 UOlSipj BJ ÍOOIlUBlUOJt OUISIAIJIUIIdd pp SBldodd UO8
upiSipi B^ 9p aaoag 90Bq 98 gnb 89uopBju9S9jd9J 8BJ9iuiad sbq
•UOI9Bqi9UO9 B^ 4ZBd
I jbjo[ opipod Bq ou 9nb Bpu^puoo Bpoj so Bpsqoípsop
-UO9 9nb O^S9nd 'BpU9I9UO9 B^ 9p SBUIJOJ SB^ 9p UpiodlJOS^p B[
U9 B^s^ 9nb ouis 'b^9 op BdnDO os aaoajj ^nb 999JBd onb uo
BT U9 O[O8 BpBIBJJ B^S9 OU 'BJS9 9nb 9SJI99p BJjpod 9pUOp 9p '
-ipS9p BI0U9pUO9 B^ 89 OSodoJ nS BZUBOp OU 9nb BpU9I0UOD BQ
•AOisaH^ un 9p X aavv3a^aai^j un
gp :jb9jb souiBiapod ^aHDSZxai\[ un 9p X avasvj un 9p souopdu^
-89p SB^ 9p 'iHV^^ BJOUB
4SBpBf9[B XlIUI UBJ89 OU 89UOI9dlJ9S9p
SB^ i S9UOI8IAOUISO9 9p SOlUBIJip 'BpiA 9p SBUUOJ 9p UppdlJOS^p BUn
9p OU18 í 91U9UIBAISnpX9 8B9pi 9p oS^nf Un 9p BJBJ^ 08 O^[ "BpB^pjJB
-S9p BX 'BUI9jdnS pBpiun TS\ B JÍB9p B^SBq BI0U9I9UO0 V\ BS9IABJJB
9nb 8BdBJ9 SBSJOAip STB\ 9p UOpdlJ9S9p B^ 89 Vt^ojOUdUlOUa^ BQ

�Como se puede observar por este criterio estamos muy lejos del
pensamiento de la Ilustración; su teoría del genio nacional está muy
próxima a Herder.
"El genio nacional fresco, se siente a sí mismo en su fuerza, se
arroja ávido sobre toda novedad y toma un interés vivísimo; puede
ser que la abandone y se aferré a otra cosa; pero esto no puede im
poner cadenas a su frente libre y orgullosa. El genio que envejece
se caracteriza de preferencia por su vinculación a las tradiciones, se
fastidia de las cadenas, como el viejo de la gota, lamentándose sin
poder quitársela de encima; se deja arrojar de aquí allá, a gusto de
aquel que lo domina; disfruta a medias, no libre y abiertamente con
aquella alegría serena y bella que invita a otros a la simpatía. Sus
fiestas son locuaces, de modo que el viejo se queda en una charlata
nería, sin encontrar una voz decidida ni un placer sano y enérgico".(31)
Es tan complejo el sentido del término Genio en que lo emplean
los alemanes de esta época que ya Heinse había dado una lista de
los posibles sentidos: "Witz, Verstand, Geist, Scharfsinn, Fahigkeit,
Gabe, Natur y Herder agregaba que ninguno de esos términos podía
tomarse aisladamente sino que era menester tenerlos todos en cuenta
para entender lo que significa en alemán la palabra Genio.(32)
El pueblo alemán de esa época se le aparecía a Hegel como un
pueblo viejo, decadente, que necesitaba genios que lo renovaran y
le dieran una nueva vida. Los pueblos jóvenes en los cuales busca
inspiración están en la antigüedad y siguiendo la orientación de mu
chos espíritus de su época ve en Grecia, el ejemplo de pueblo joven.
Siente en esa época una gran hostilidad hacia el judaismo y al
cristianismo, pero poco a poco va advirtiendo que es posible unir
dos modos de pensamiento y de sentimiento diferentes: el paganismo,
religión de la serenidad y de la dicha, pero ignorante de su desdicha
y el cristianismo; su propósito es fundar un cristianismo pagano.
Las inquietudes en que vivía y en que vivía el pueblo alemán, en
medio de sus hostilidades y de escisiones serán la condición para su
unión futura; Schiller, Holderlin y Novalis profesaban las mismas
ideas. "Si el universo debe ser totalidad bella, sustancia plena y tam
bién espíritu, reflexión renovada sin cesar, se ve como el problema de
la beatificación de lo particular, la beatificación del sufrimiento y de
la conciencia desdichada está en el centro de esta filosofía, como es
menester que estén unidas las ideas de un dolor infinito y de una
feliz totalidad. Hegel sabe que esta totalidad no puede ser alcanzada
sino por la lucha y el sufrimiento. Y lo mismo que ha puesto de
manifiesto la necesidad del principio de contradicción, en el sentido
enérgico y profundo del término, para el pensamiento lógico, ha mos
trado en su filosofía de la historia, la necesidad de contradicciones
constantes en los hechos; para él, no hay reconciliación perfecta si no
(31)Nohl, op. cit. pág. 6.
(32)v. P. Grappin, La Théorie du Génie dans le preclassicisme Allemand, pág. 224,
Ed. P.U.F. París, 1952.
_ 124 —

�— s^t —
•6Z -8Bd -j;o "do Ihv^ [ ()
aiuaiupiaadsg -oABpsa p A ouib pp 'viSojouaiuoua^ Te\ ua BJBdnao ae
ojuBj anb o| ap uopisodo B[ uB^uasajd sapiuaijo sauoi^ipj sbq
•jBjadns ja^sauaui sa anb
o^Bipauíui ospj un ap uatqniBj inbB b^bj^ as 'jauaiuBiu ap ajqisod
-un (Bjspijojsiq ajuauíBpunjojd uoisia ns souiapjoaaj) aaoajj BJBd sa
pspiuajas bis© QJaj 'UBjisixa ou 's^aijá BuqB pp oijqiuos ojaadsB p ua
ubjusisui anb NMVi^iavu ap 'aHDSZxai^f 9P sauoiaBjaadaa^uí sb^ BiABp
-oV í^qaipsap ns ap aiuB-iouIfr 'sua^as 'Bsoqaip 'zipj Buip un íBooda b^
ap sBjstatsBp so^ uBiqaauoa b^ ouioa aqiauoa B[ BaidS Buip ^g
'BUBiisoa Buip pp Á Bjpnf Buip pp
'BaiaS Buip ap uoxoduasap b^ sa SBds^a SBsa ap uoiaduasap Bg *BpBJ
-adns ap sauotaipuoa ua B^sa saauo^ua ops íB^p ap Biauaiauoa buioj as
ouisiuBijsij^ p aod oSan^ Á 'BpBJOuái oaauíidd sa Bqaipsap B[ isy
*a^jBd bjjo
ua Bisa A opBjpnsaj Bq soiq anb ap opunuB p uos 'Biauaidadxa Bisa
ap SBinaj sop so[ uos anb 'sopBuopuBqB aaquioq p A Bjjaij b^ 'bjoba
Bqxunj b^ 'BiauasnB ns 'soiq ap aiaaniu bq uas OAanu pp ojuaiiutaBU
p BpunuB anb zapiABJ B[ ap jopp p sa ouBpsiaa jopp p íouisiu
-Biisij^ pp saABJ^ b oppuBjapisuoa 'ojuaiuixjjns pp oAijisod aajaBJBO
p aaqos oppsisui Biq^q vA snvAO\[ "pBpqiqBisa b^ ap o^uaiuiiiuasaad
[a auap 'aopp asa ap 'pnjambui Bsa ap 'BJadsa Bsa ap ojjuap o^ad
'aBjadsa ja^sauaiu Bag 'Biauaianoa B[ ap Basipo Bsa ap puij ouirajaj
p 'uoianps B| JBJjuoaua Bipod ou 'oaiaojsiq odiuaij ns ua SBpBzíBjua
a^uauíBpunjoad 'saaoiaa^uB sbjjoso^ij sb^ ua anb ajjatApB laDajj
auias tui/i iiunni(os
sasaip sai/ap^ wap snv
:saauo^ua ops íB^ado as upiouapaj b^ apuop
'oAtiBpaadsa ojuBg sau^ai^ p dBa^ Bis^q 'bzub^ b^ ap Bpi^aq B[
ap 'uoisiasa B^ ap 'jopp pp oxpatu ua 'jBaja b BpBuapuoa Bjsa anb
Biauapuoa b^ ap uopippxu b[ jas aaaasd AHaNrr^ ap uoiaip[Btu bq
•BUBipSaq BDiScq
^\ A Nnaamojj un ap ouBÍ^^d oiuspiisiui p 'snvAOj&gt;^[ un ap oubi^
-sijo oiusiaijsiiu p aj^ua ajuaisixa pBpimixojd b^ BqBjjsotu mv^
•aaoaQ ap piaiui oiuaiuiBsuad p
Biuixojd ub^ 'bijosó[ij BpunSas ns ua 9MmaH3 ^p ouiuuai p jBa^d
-uia BJBd vasipo ns ap 'sauoiaBjisaq sns ap 'sauoiaBjpso sns ap 'sojaqj
-uoa sns ap 'Biauaiauoa b^ ap pspiaiJO^siq B[ ap upiadijasap B{ 'Bjsaijiu
-Bin BjauBiu Bun ap souaui o\ jod 'souiBj)uoaua ou p ua ía^uaniBJaj
-ua BjaiaBjspBS anb ojoso^j un jas opnd ou 'sbjjoso^ij SBjsa ap jopBJ
-idsui uaiunu omoa aaajsdB vzomws ^nb Jiaap Bpand as anb ap JBsad
b anbjod inb^ sotuijjaApy *puij pn^ijBaq ^\ ap A upiun u\ ap uoiaip
-uoa tb\ uos 'uoiaaipBJjuoa bj 'jopp [a 'opsaad p 'ucnsiAip b^ íoiuaiiu
-Bsuad ns opuoj b japuajdiuoa somajanb is jipuiasajd apand as ou
pna bj ap ^aoajj ap Bjjoso^j bj ua aiuBjsuoa BaijBiuai Bun

()

jopp pp A uoispsa Bia^duioa sbiu b\ ap sop^jsa so^ jod opBSBd ^q as

�ve Hegel esta oposición en el judaismo; es una oposición que supone
en la forma de concebir a Dios y a los hombres, una completa sepa
ración previa a donde ha de tener lugar la unión.
Toda la experiencia del pueblo judío es la experiencia de una
separación. "En el curso tomado por la evolución del género humano
antes de Abraham, de este importante período en el cual la barbarie
que siguió a la pérdida del estado de naturaleza se esforzaba por
vías diversas en volver a la armonía destruida, hemos conservado,
algunas huellas oscuras. El efecto del diluvio sobre el espíritu de
los hombres debió ser el sentimiento de una profunda escisión, una
inmensa incredulidad respecto a la naturaleza; ella que hasta en
tonces se hahía mostrado amistosa o tranquila en el equilibrio de
sus elementos, respondió a la fe del género humano por el odio más
destructor, más insoportable, más irresistible; en su furia, ningún
amor discernía el ser a perdonar sino que ella sembraba salvajemente
la devastación en todas las cosas". (34)
Abraham, el padre del pueblo judío rompe con su familia, se
encierra en su aislamiento. "El primer acto por el cual Abraham se
transforma en el padre de la nación es una escisión que rompe los
lazos de la vida común y del amor, el todo de las relaciones en las
cuales había vivido hasta entonces con los hombres y con la natura
leza; esas bellas relaciones de su juventud las arrojó lejos de él". (35)
El hombre por un lado, el mundo por otro, y Dios, permanecían
como algo enteramente extraño; un Dios que dominaba, pero que no
podía ser comprendido, en el doble sentido que Hegel le atribuye al
término, de entender y abrazar; ya aquí se advierte la ambigua signi
ficación que tiene para Hegel el término Begriff que habitualmente
se traduce por concepto, pero que está emparentado con zu grefen
(aprehender) y zu begrefen (abrazar). De ahí deriva la importancia
que tiene el estudio de estos desarrollos iniciales del pensamiento del
joven Hegel, que creemos, que no se borran en el pensamiento del
Hegel definitivo.
"La gran tragedia del pueblo judío no se parece a la tragedia
griega; ella no puede suscitar el temor o la piedad, porque éstas no
se despiertan sino ante el error fatal de un ser hermoso; su tragedia
no puede sino despertar horror. El destino del pueblo judío es pa
recido al destino de Macbeth; sale de la naturaleza, se vincula a seres
extraños arrastrándose y destruyendo a su servicio todo lo que hay
de sagrado en la naturaleza humana y debió finalmente verse aban
donado de sus Dioses (porque eran objetos y él era su esclavo) ano
nadado hasta en su fe". (36)
Dentro de ese cuadro aparece la figura de Jesús. Hegel había
escrito una Vida de Jesús, donde éste parece ser un representante del
kantismo. En un pasaje, Hegel presta a Jesús este discurso: "Porque
la divinidad ha distinguido a ^al punto al hombre del resto de la
(34)Nohl, op. cit. pág. 243.
(35)Nohl, op. cit. pág. 245.
(36)Id. pág. 260.
— 126 —

�LZl —
•68 -3Bd -ji^ "do 'iho\[ (8)
•08 -3?d -pj (¿)
•pnjiuxjuí B[ B^SBq BJjuanaua as anb ua pn^uij ap uoiaipuoa B[ ap ajq
-uioq [b jba3[[ uoisiui jod jauai ap Bq btjoso[tj Bq 'upiaBqiauoa Bun
ap pBp^iqisod B[ ussiAip oa anb ojad (uoiaunj Bsa auaii ojuaixnip
-uajua [a) sauoiaBJBdas uaaa[qBisa anb uoixa^jaj b[ ap 'ojuaitaipuajua
pp SButijaop nos íuoiSipj ua ouisiBpnf [a anb orasiui o[ OAijB[naadsa
ojuatuiBsuad [a ua UBjuasa^da^ iaoDvf ap X aiHDi^j ap sbijoso[ij: SBq
'vopiÁ'j ns ua ojuaiu
-^punj xnv^J anb X uqiaBJjsnq B[ OAnj anb 'BUBUinq ajuauíBjnd uozbj
ap Bapi B[ uoa apiauíoa ou anb BÍa[duioa Anuí uozbj Bun ap o jad
'o[jruiupB souiapod 'uozbj b[ ap bjbibjj ag ¿[buoiobj á oai&lt;&gt;[ aiuauíBJ
-aui BisiA ap ojund un apsap 'sajoija^sod SBjqo sns ua 'oaiSo^oai oiaad
-sb ajsa ap opBÍodsap souiBj^uoaua anb uoiasipaui ap oidiauíjd asa
jBjapisuoa saauojua omoa? 'sotjbjjuoo so[ aun anb jouib ap otdiauijd [a
'BjaBjjsqB sbui BjauBui Bun ap o o^sij^ sa jopBipaui [a 'osoiSqaj b^sia
ap ojund un apsap BpBJBaua sa uoxaBipaui B[ sojoosa sojauíijd so[ ug
•Baijaa[Bip b[ ajiuuad anb o[ sa pn^ainbui Bjsa íoSaisos ns 'zBd ns op^z
-ub3[b Bq ou anb Biauaiauoa B[ ouioa soiuBjuipp anb 'Bpsqaipsap Bia
-uaiauoa B[ ap uptadijasap Bun Bp son ^aaajj :jsb souiBiJip 'ojuaiuiBu
-ozbj ojjsanu opuaiuinsa^ *bSo[bub Bza[Bjn^BU B^n Bjpuaj jopsipaui
o^uauia[a [a anb ap uoisnpuoa B[ jasj^xa soiuapod osa jod 'oAijxuijap
o^uatuiBSuad [a ua uauai^uBui as Baij9so[ij pmainbui B[ ap A Bsoii[aj
pnjatnbut b[ ap Biauapiauíoa Bjsg -Bpxpjad pBpiun B[ jBJiuoauaaj sa
Baijoso[ij Biauaiauoa b[ ap oiuoa 4Bsoi^i[aJ Biauaiauoa B[ ap 'uoii[aj B[
ap ojub^ uoiaBjídsB B-q -BpBqaipsap Biauaiauoa B[ ap uoiaanpBJj b[ sa
'BUBi^sija Bisa[^j Bq 'a^uBjsip A ajquioq [ap opBJBdas 'oAi^afqo soiq
un ua BpiBaaj Bun [a BJBd Baijiuáis 'pBpmnuioa o^usna ua Bisa[^j
B[ ap uoiobuijoj B[ anb 'isb sa o^ubj^ "BisqBnpiAipui ajuauíBpunjojd
jajaBjBa un uauai^ so^ijasa sojaiuijd sns ua laoajj aqiouoa o[ ouioa
[B) uoi^i[aj ns A snsaf o jad 'japjad ap Bq odiuaij [a uoa anb [Bnp
-lAipui jajaBJBa un auai^ upiOBipam Bjsq 'jopsipam un a)uaui[Biauasa
sa snsa #uoiaBi[iauoa ap uoiaunj: Bun inbs sa snsaf ap uoiaunj Bq
(8S) 'OH o
jaaja oun Bp^a b BJBuiuua^ap [Bna B[ '[BSjaAiun uozbj b[ ap bdijijo
b[ b BzuBuasua ira oíamos o^ #bijo[S iui oasnq ou anbjod 'ajdaaB b[
'szuBuasua iui ajqos asopuBÁodB anb 'aipBU ap ofixa ou oA íp^paid
-ojd ira 'Bapi iui oiuoa ouiB[aojd o[ ou oA 'ouasua o^ anb oq 'oíainf
[ap Bpipaiu bjio jBaipui Bupod o[aia [ap o Bjjaij b[ ap pBpiJojnB
buiiSuiu [Bna b[ b '^p^u sbiu ap apuadap ou uoiaB[siáa[ BXna uozbj
b[ ouioa B[3Aaj as oX asq "orasiui is b asjBSznf ap zsd^a sa 'Bpiaajaui
Bsuaduioaaj B[ orasiui is jod BJiujaasip anb o[ X uoiaisodmoasap B[
ap X Bquini B[ ap Biuiaua jod Bisa [Bna o[ jod 'oX ns jbuib[[ apand
ajqiuoq [a anb oq,, :aXn[auoa 'bubiuoj\[ b[ ap uouuag [a ajuaraajqq
oaod un jauodxa ap sandsap 'aiuB[apB sbj^[ (¿g) •(.4aaa[qouua X aSiJip
sb[ o jad 'sa[BjnjBu sauoiaBui[aui sb[ Buapuoa ou B[[q 'oupsap oj[B ns
bzi[B3j ajqmoq [a anb 'B[[a ua auaij anb aj B[ jod ouis sa o^[ *uozbj
ap piop O[ 'Biauasa ns ap ofa[jaj [a uoa piuiuB o[ B[[a anb Bza[BjnjBU

�La dialéctica es la ilustración de ese itinerario; el hombre, para Hegel,
tiene una condición iterativa y la filosofía no es sino la descripción,
al menos en la Fenomenología, de ese vagabundeo, positivo en el
fondo, aún bajo sus aspectos más enérgicamente negativos, porque hay
una positividad en el hecho de "perder su alma" como dice el Evan
gelio; frase que Hegel interpreta en el sentido de que la condición
de la salvación es la pérdida, pero pérdida que tiene un sentido po
sitivo porque señala el advenimiento a una forma de vida superior.
Ya en esta época se sitúa superando el romanticismo; la conciliación
no avanza indefinidamente en lo que los románticos llamaban un
Jenseits, sino que es posible obtenerla. Pero la obtención fácil que
afirmaba Schelling, la unificación inmediata que éste creía, no es
la de Hegel, sino que se debe pasar antes por la separación, como
etapa ineludible.
Las filosofías de su tiempo no pueden obtener la unión. La exal
tación romántica de la subjetividad, es en el fondo una religión de
la desdicha; la subjetividad romántica, como Goethe lo advirtió muy
bien, se destruye a sí misma, se consume; él había notado esta situa
ción parado jal que expresaba en estos términos: "En todo lo que
vive y debe vivir es menester que el sujeto prevalezca, quiero decir
que sea más poderoso que el objeto; debe primar sobre el objeto
al modo de una llama que consume la mecha", pero agregaba: "Un
instinto de cultura poética siempre actuante que lo presiona siempre
de dentro y de fuera constituye el centro y la base de su existencia.
Cuando se ha aprehendido ese punto, todas las otras contradicciones
aparentes se resuelven. Porque ese instinto no conoce reposo, debe
orientarse hacia afuera a fin de no consumirse él mismo falto de esto
fa, falto de materia; y a causa de que ese instinto no es un instinto con
templativo, sino solamente un instinto práctico actuante, una vez vuelto
al exterior, retorna contra sí, por reacción". Y a esos textos goethianos
que ilustran magníficamente la situación de la subjetividad román
tica, que Goethe como Hegel quisieron superar, agregaba Du Bos:
"El sujeto es el Trieb, esa palabra que en nuestra primera conver
sación, yo os decía que era menester, para darle todo el sentido que
Goethe le atribuye, traducir por nuestros tres términos de instinto,
necesidad y propulsión Puesto que en esa primera conversación nos
hemos explicado completamente sobre la poetischer Bildungstrieb,
sobre el instinto de cultura poética, unamos el Trieb mismo en su
carácter original y para unirlo de ese modo, más que a uno cual
quiera de esos tres términos o incluso a los tres términos reunidos, yo
os sugería hace quince días, me inclinaba a reunir toda la significación
en una sola expresión y diría: el Trieb es la fuerza motriz del ser.
Esta fuerza motriz sabemos ahora el nombre que lleva en el lenguaje
goethiano, el que Goethe le asigna, no es otra cosa y nada menos
que la fuerza de propulsión de este ser "sólido, tenaz que no se des
arrolla sino de sí mismo"; no es otra cosa y no es nada menos que el
Daimon. No volveremos sobre esta denominación y en lugar de volver
amalgamemos con el Trieb el otro término que pertenece al vocabu
lario del joven Goethe, del Goethe titánico: el Drang. El término
— 128 —

�' — 621 —
\
'6t6l '8Í^BJ 'Bajao^ -pg '99"^-9 "S^d 'a^jao^) 'sog riQ *q3 (6)
bj apsap aaaajj jo sotuapuorao jbj jod X OAiiiuijap aaoajj jo uo Xbjj
•ojuoraajqBiiAOui JBSBd oqap pBpiuBumq bj sajBna sbj jod 'sBiauaijadxa
X souoiaipuoa uos opBaad jo X jojjo jo anb Bxapisuoa anb bijosojij
Bun 'orasiraijdo orasira ns ap ojraop nnB 'BJopBjosap orara un sa Bpnp
uig raoioBniís ns ap asjBJoqij jopod ja onpiAipui jap oiuaraBxajua
apuadap ou anb bX 'uraasniis bj aju^jodsasap sbiu aaBq anb 'bjsioij
-ojsiq upisiA Bun X^q oraijjn a^sa uo ojad 'ojuoiuibjsib ns uo a^uois os
onpiAipui jo opuBna UBjsaijiuBiu os 'jbiu jo 'opBood jo 'aaoajj BJBd
íbj^sbjjb oj onb BOBjuoraap Bzaonj bj 'pBpisaaaj^[ bj 'ouijsap ns jbuoio
-ibj^ opond ou onpiAipui jo aHxao^) bjb^ •orasiaira^uioj jo jBJodns
ap BxauBra ns ua 'Biauapiauíoa ap soraaraaja souibjou ojad 'sbubij
-a^aq sauoiadi^asap sbj ua UBJjuanaua as anb 'osnjaui uoiaBjadsasap
bj X BijoauBjara bj 'BA^afqns ajuauíBand uoixajjax bj ua Biunsuoa
as ou X ouaa^xa ojuaraijB un anbsnq Bjja aHxao^) na anb aa^q anb
Biauaiauoa bj ap osjndrai jap uoiadijasap bj ua bijbj Bpnp uig
(6) "^odijo^o^bo oai^b^
-adrai jap BjqBjBd bj 'jaqap ja BuSisap anb Btusira BjqBjBd bj 'jjos ja
inbB sa X —jiaia aqap ja anbaod X baja ojafns ja anb BJBd 'p^pisaaa^
bj ap 'a^unuy op BiJB^nqjj^ BjqBjBd 'ssniu ja sa jnb^— jajsauara sgj
•BazojBAajd ojafns jo anb jajsauara sa 'jiaia aqap X 9aia anb oj opoi
ugj • ^uaijocnjoa ^^afqn^ snp ssniu 'jjos uaqaj pun iqaj vp svtn 'tuajjv
^uj,f :Bjsandsaj bj orasira ja BJisiuirans sou aHxaof) uaiqraB^ inby ¿as
-jjransuoa aqap buibjj B^sa anb jod 'oisaj ja ajqos jBrajjd aqap o^afns ja
anb ^O^j? 't4asjiransuoa aqap X aransuoa as anb 'biubjj Bun sa Bzjanj B^sa^
'uoiaBiujjjB bj 'uoiaBJBdraoa Bun ap BjauBra bj b jasa JBfap 'uoiaaajjp
Bidojd ns ua ja anb sofaj s^ra inbB ji sa aHxaof) b jaij ajuoniBjaiua jas
X ttBqaara ns aransuoa anb buibjj bj ap BjauBra bj bí^ ojsaj ja ajqos
JBrajjd aqap '(ojjjaap ap BqBas) orasira ja 'Bzjanj b^so oja¿j 'uoisajd
ofsq ziJioiu Bzjanj bj sa aHxao^) ua o^afns ja :araoináis uoiaiuijap bj b
soraBSajj 'sBjqBjBd sop sbj ap BtuB^jBraB bj jod X 'BraiXBiu u^isajd ns
ajjns qoijj; ja anb ua o^uaraoui asa sa ouBiqiaoS 3tmu(j j^ #ojnaBjaadsa
ajqBJBdraoaui un uaaajjo sou 'uoiajosqBaj bj ap s^jadsiA ua X orasiu
-oraap jap oa^od^ ja ua 'Sjaqjqjg uoa ap Bsapuoa bj b sbijb3 sbj jBna
ja ajqos op^jsa ja Hioisaud oívq uv^sa tajuaijjoa uotsajdxa bj uaiq Xnuí
Bsajdxa anb orasira opB^sa ja sa 'ja ua 3unj(j as^ *BpBU b BpBu oqap oj
ou anb oibuui ub^ oí^jb aHxao^) ua sa ouBiqiao^ Suvjq jo X SBjonasa
sbj ap Bjanj osjauaraBiu op BpiA ns Bpo^ opjBn anb uoiaBdnaoajd
bj Biuaj aHxaof) 'ooiuB^ij unB 'uoaoC unB 'uaiqtuBj^ 'sonpiAipui soj
jod jouib ira BjBnSí anb Biauajajipui Bun osajojd oX 'odtuaij un op
nijjídsa ja '^sia^jiaz ja ubuibjj sauBraajB soj anb ap sauoiaB^sajiuBra
sbj b X BiJBJa^j unB iu Bijojsiq rabB soraaaBq ou íja ap soiuajBdnao
sou ou íafndrao jap X pB^sadraa^ bj ap Baoda bj X ojuajuiiAoin ja
'3uvjq pun uiunj^ jap oraaiuiiAoin jo opBiuBjj UBq as bj^o X oun onb X
Baoda Bun Bpoi b a^uajBAinba ojuoiiuiaoui un opoj 'BjnjBJOjirj bj ua
X sajqran^soa sbj ua X Biusraajy ua oqnq 'ooiubiji aHxaof) jop sotu
-siui soub soj ua oauBjodraaraoa oub sioqBg raoisajd bj ap X afnduia
jap sopBjso sop soj uaiq sbui o souoiaou sop sbj Bjaraoj^uoa

�Fenomenología, poca consideración por la personalidad aislada. Su
crítica de la subjetividad romántica lo lleva al otro extremo. Pero
observemos que la conciencia para Hegel admite perfectamente esos
tres rasgos que Du Bos señalaba en el Trieb goethiano; la conciencia
es instinto, necesidad e impulso. Tanto en Goethe como en Hegel
hay una tendencia a superar la individualidad inmediata, falsa y sus
tituirla por la individualidad verdadera, que es la individualidad
desarrollada, pero con esta diferencia; mientras que en Goethe la
individualidad se desarrolla en contacto con la naturaleza, en Hegel
se desarrolla en el transcurso histórico.
Hegel ve en el romanticismo una ignorancia de la verdadera filo
sofía. "Una doctrina insiste en la riqueza de los materiales y sobre
la inteligibilidad; la otra desprecia, por no decir más, esta inteligi
bilidad e insiste sobre la racionalidad inmediata y sobre el elemento
divino" (40). La referencia es aquí a las filosofías de Fichte y de
Schelling y podría ampliarse la lista e incluirse a Schleiermarcher
y a Kant. Todas esas filosofías permanecen encerradas en categorías
finitas, desconocen la inmanencia de lo finito en lo infinito. La sín
tesis kantiana es como se sabe, una síntesis finita, condicionada. He
gel querría superarla. La negación aparece como la función media
dora entre lo finito y lo infinito. Su actitud oscila en ese momento
entre una filosofía de la reflexión, que se mantiene en el punto de
vista de la escisión y una filosofía del entusiasmo que las anula, pero
sin superarlas. Se podría decir que la filosofía de Hegel, se propone
conciliar el punto de vista de Fichte y Schelling superándolos, que
remos decir que lo Absoluto no es un Aufgehobensein, sino un aufbeben, poniendo el acento sobre el aspecto activo de este término.
La conciencia desdichada se sitúa entre el infinito de la separación
de Fichte y el absoluto indiferente de Schelling. En el primer caso
encontramos una reiteración de la contradicción, del pensamiento
antitético, pero sin resolverlo; es lo que Hegel llama el mal infinito.
El verdadero infinito, el buen infinito consiste en el acto del tras
cender; lo Absoluto no es una quietud (aquí se advierte la insatis
facción, frente al spinozismo) sino una inquietud que termina única
mente con el Saber Absoluto. En el Sistema de 1802 nos encontramos
con esta oposición: el ser finito está constituido por determinaciones.
Lo indeterminado es la Nada. Una forma ilusoria de pensar sería
considerar el ser finito en sí mismo; es menester pensarlo yendo
más allá de él; la trascendencia del ser finito que las filosofías ante
riores rechazaban, representaba la negación de la negación, y por lo
tanto una afirmación, pero una afirmación verdadera no provisoria
y por lo tanto falsa como ocurría con la primera. Se reconoce ya
aquí el esquema clásico de la tríada hegeliana. Estos temas que des
arrolla profundamente a la Fenomenología, son el antecedente de la
Lógica, lo que prueba la estrecha conexión de aquella con ésta. Todo
lo que hemos oído hasta ahora1: "es pues el grito de la conciencia
desdichada, ese tormento de la naturaleza sufriendo de esta limitación
(40) Hecel, Phanomenologie, pág. 20.
• — 130 —

�— tsi —
"0I •^&lt;* 'TI
"931 "3?d TI
-Sed jp do "ihv^
anb ap Biuana asopuep soidaauoa sop sosa jBsn anb Bjpuai ípBpijiA
•oram bj b UBuapuoa son Bjnd uopisodo X Bjnd p^piiuapi íuppisodo
Bjnd bj uoo ojjaa^q apand oooduiBi 'oai^aja j^s jb sotuBijaAjOA opom
ojio ap 'pBpiiuapi ajduiis bj uoo JBiUBjapB apand ou bijosojij bq
(^fO'^31113^ B ^MmaHDg 9p J3AJOA
souiuuai bojío ua 'oiafns ap Bapi bj b asj^ajaaB jqap aiJBd bjio jod
X ouisiiu oinjosqB oj sa anb oSjb ap 'oAiiisod o[b ap 'oiubi o\ jod X
'pBpiun Bun ap oduiaii oiusuu ^b X uoioBpj eun ap 'oiuaiuiiAoui ap pni
-jua[d Bun ap ouis 'Biauaaa^ipui ^\ ouiod 'oioBJisqB X otaBA 'aj[duii8 X
ojnd oatib9 o\ ap b[ 'saauoiua apsap sbui Bja ou pBpiAiiBSau ap Bapi
BT[ 'uaqa^n^ B^ ap osaaoad \9 aiuBipaui laoajj aqpasap bj uoio
-Bjadnaaj B^ *BpiJaq b^ b JinSas aqap 'pn^s B{ íopuaioa^qBisaj bji
as 'bisia bjauíiad b Biuasajd sou as anb opxpuiosa 'opijaq jas [^
'aiuaiuBninuí u^iisaaau
as ojnaso o^ X osouiuin^ o^ j^na ^a jod 'oaiuiBuip oiaadsB un sa^opuBi
-sajd o jad 'sauoisiA sop SBsa Jiun ap bjbibji bjjosojij ng 'uoisnjuoa
B[ ap 'ojnaso oj ap upisiA Bun uoa ^NimaH3g ^p B[ X sB[^aJisa sb¡
uBJB^duiaiuoa as aiuauíBaiun apuop opta |ap uoisia Bun uoa axHDij[ ap
Bijosojij b^ BqBJBdmoa oduiaii ns ap sbj^oso^ij sbj opuBznf aa^ajj ^
•pBpisoutuin^ B^ BaBisap as ^na p ajqos ojnaso opuoj un ouioa isb oá[B
'ozb[ ap X uopBJBdas ap uopunj a^qop Bun isb opuBuadiuasap 'sBapt
sb^ Jiun uapand as pna p aiusipaui o;uamap [a sa anb jas-ou ap
Bapt ^\ oqaip jofaiu o 'oaiuoiB[d Jas-ou p anb pd^d ouisxui p jauai b
auaiA Bp^qaipsap Bpuapuoa B^q 'uopB^au uaiqtuBi Bjas uopBipam jas
[B X uopBipam ap uopunj Bsa Bjpuai BpBqaipsap Bpuapuoa b^
i.Z'P) 'oHOJJBsap ns
ua uozbj bj jEjdea BJBd bijosojij bj jajjoaaj Bjaqap anb soipBisa saj;
Bjq^q ouisim oj 'oiuaiuiBuozBJ ja ua soip^isa sají XBq anb orasiiu oj j^
•opBziiBipaui oiBipauíui oj Bjas jBaj o'^ "Bzjanj biubi uoa bjisisui sitva
"M tBnD BI ajqos uppBipaui ap Bapi Bisa aiuauíBaiSoj JBpunj japod
Bsuaid Taoajj 'soiq X sajquioq soj BJiunaj Baiápjoai uoiaBipaxu bj ouioa
pBpijBjaua^ bj b pBpijBnpiAiput bj 'BJBdas oiuaiuiiujaasip ja anb sbji
-uaiui 'aXnjauoa anb oiuaiuiBuozBJ jb sbi3bjS 'jBjnauíA ap sand bjbibji
ag,, "3333JJ ua Baunu aaajBd^sap ou pBpanSiquiB Bsa X zaA bj b BaiSoj
X Bax^pjoai sa :ajqop zibj eun sand auaii upiaBipaiu ap Bapi b^
'jas ou ja X jas ja ajiua 'uopsjaj eun anb
sbui o^jb sa anb 'upiaBjaj bj ^XodB as jBna bj ajqos uppBjídsui bj sa
oduiaii oiusiiu jb X soiq ap aiJanuí bj ap oubiisijo opaisitu ja ua inbB
BXod^ as 33^3jj ap uoiaBiipaiu bj X SBAisaans sauoiaaajjnsaj X saijaniu
ap uopsjJBU bj sa Biauaiauoa bj ap sedeía sbj ap uopBJJBu bq
•aiuBisui jap uoiaBziujaia bj BJBasnq
X oduiaii jap uoisajdns bj Bjaipid anb ua oiuauíoui ja ua BiJBuap
-uoa as anb oisnB^q ap Bijoisiq bj sa Biauaiauoa bj ap Bijoisiq bq
(jj^) 'uoiaBiimij bj ap Biauaiauoa bj jod 'ozjanjsa
ja X uopBJídsB bj jod asopuBiujip X BinjosqB uoiaisodo Bisa ap o

�uno es relativo al otro. Toda la obra de Hegel, pero especialmente
la Fenomenología es la descripción de como la negación se destruye
a sí misma y se transforma en afirmación, pero desde luego este
proceso, no puede ser comprendido por las leyes puras del entendi
miento, sino que sólo la Razón puede hacerlo.
Y lo mismo que el no-ser platónico, es la debilidad, la quiebra
en el mundo compacto del eléata, la negación hegeliana es también
la fisura de lo absoluto, pero gracias al cual éste se puede trascender,
progresar y no quedar fijo en la inmovilidad inicial.
Tal vez sería interesante aproximar esta forma del pensamiento de
Hegel a ciertas reflexiones de ese genio que fue Holderlin. En un
fragmento de éste leemos:
"La sensibilidad del todo aumenta en el mismo grado y en la
misma relación en la cual aumenta la separación en las partes y en
su centro (donde las partes y el todo están en el punto supremo de
la sensibilidad). La unidad presente en la intuición intelectual, se
sensibiliza en la medida en la que sale de sí, en la medida en que
la separación de esas partes tiene lugar, partes que no se separan en
ese momento mismo sino porque ellas se sienten demasiado unidas
cuando en el todo están próximas al medio, o porque ellas no son
más que partes yuxtapuestas, alejadas del medio o del punto de vista
de la vitalidad... Y aquí, en el exceso, el espíritu en el seno de la
unidad y en su esfuerzo hacia la materialidad, en el esfuerzo de lo
infinito divisible, inorganizado en el cual todo lo orgánico debe ser
comprendido en este esfuerzo de lo infinito divisible hacia la sepa
ración... en esta voluntad necesaria de Zeus, actúa propiamente el
comienzo ideal de la separación real". (44)
La separación es necesaria para el conocimiento de sí y en otro
pasaje, agrega Holderlin: "Para que la vida sea cognoscible ella se
debe presentar de tal modo, que en la superabundancia de la inte
rioridad, donde los opuestos se permutan, ella se separa". (45)
Este pensamiento reviste en Hegel esta forma: "Si Dios está en
relación con el mundo, esa relación, debe tener su fundamento en
Dios mismo; y por consecuencia, la unión de Dios y del mundo tiene
por contrapartida en apariencia, por fundamento, por sinónimo, en
realidad una separación de Dios consigo mismo. La alteridad, la dua
lidad, lo negativo, la determinación, hay ahí tantos nombres para
afirmar el carácter concreto de Dios. Lo concreto es mediato; y por
lo mismo diferenciado". (46)
A. Koyré en el estudio excepcional que ha consagrado a Boehme
y a su influencia sobre la filosofía alemana, nos presenta pasajes de
aquel cuya similitud con Hegel es notable. Incluso se podría hablar en
cierto modo, sin poder pronunciarnos acerca de si se trata de experien
cias coincidentes, de una etapa en que Boehme siente el mundo como
malo y a Dios como algo lejano que está ausente. Por lo menos ésta
(44)Hoi.derlin, Samtliche Werke, III, pág. 271-2, Ed. von Hellingrath, Ed. Propylaen, Berlín. 1943.
(45)Id. III, 321.
(46)J. Wahl, op. cir. pág. 138.
— 132 —

�P3 '9uii{9og •[ p ai^tfoso^j^j "7 'aHA.0^1 y
-unq Jiaap sa 'aaoag ap oqaajjsa oppuas p na (uaqoqaSfnn) 44Bp^p
-buoub,, sa ou pBpipnpiAiput Bf 'oiaap ug 'ttmaoaaja ouis jiaap anb
^Bq anb o^ oiuaiuiBpBuouB sa oj^[ *oqaaj}sa opBisBcuap o^daauoa nn
aaavvg unSas sa (^unqaqfny) aaoajj B^qBq anb ap ojuaiuiBpBuouB ^g
•uozbj Bjsa ua sbuibC BpBuouB as ou BuiAip uozbj bj B^sBq BAap as anb
BUBuinq uozbj Bg *(g -SbjbíI '^ 'qiq 'g^C 'il) "' "^pui pBpqBnptAipui
b^ o[os aaajBdssap (BuiAip uozbj b\ B^s^q Biauaiauoa B^sa ap uoioba
-ap B[ ua) p aaip 'puoiDBJ Bpuaiauoo bj ug^ 'spuc pBptpnpiAipui
ns ouis 'Buanq pBptpnppipui B| 'Bqaip aiuauíBidojd pBpipnpiAipux
B[ sa ou 'ButAip uozbj tb\ BjSBq BAap as pnpiAtpui uozbj b^ opuBna
'aaoajl b ajduiais opuB^njaj 'aaavvg unB ^aip 'aoaJBdBsap anb og
(81 's?JBd 'AI *qíl '¿-90S 'II) 'BIF U3 so^opuspunj BAa[a so[
'oiJBJjuoa p jod anb ouis 'ojuauí^punj ap BAud sou o 'BpBuouB so^ ou
'buisiiu is ua sojquiaiui sns apunq ou (ffuSa^ aqastuvSuo ^dp) botu
-b^jo p^pmn Bg^^ '[a aoip xsy • (pBpxun b^ ua ouis ^aia ou anb p^pis
-jaAip B[ ap Á) botub^jo p^pisjaAip oduiaij ouistui p sa anb p^pmn
B{ ap 'pjn^d pspxun ^\ ap ojaadsB p ofBq ajduiais aqiauoo B| aaavvg
'BuiAip uozbj ^\ Á BUBiunq uozbj bj aa;ua 'BjnjBija u\ ap nqjjdsa
p Á soiq ap njijjdsa p aajua uopBpj Bsa ^ • (g^ *SBJBd '^j -'qrg
'90'll) 19 9P ^sjinSuiistp 'ouja^a nqjjdsa p Bjssq opBAap opis Bq
anb op^aja nqjjdsa p 'Bpunjojd sbui uptun B[ ua ajduiats a)iuuad
ai^Haog,, 4soiq Á onpiAipui p 4íapunjuoa,, anb aaoajj b aiuauíBijBjj
-uog "uozbj b^ ap Buia^qojd pp ojisodojd b 'aiVHaog Jod opBzpo[BA
a^uauiB)aapad Bjjuanaua as oxdiauijd asa Á 'aun anb upiaupsip eun
o an^uijsip anb uoiun eun ua Jiaap sa 'uopBJBdas B| á uoisnjuoa B[
aj)ua 'soraajixa sop ajjua Bjjuanaua as pBpjaA b| ajdmais ouiog
•ttBuiAtp BiauBjsns b^ ua aiuamapBipauíajjt
aaajsdBsap BjniBiJa bj vzomws ua ouioa ajuauiBjaBxa^^ '^a^ajj ua BpBp
-buoub aA as uozbj B^ isy ^[buoiobj pBpipsjaAiun B[ ua BpiSjauíns,,
'7303JJ ^p SBtnsiiu sauoisajdxa sb^ unSas Bj^uanaua as BjnjBija B[ ap
uozbj B[ 'ojob asa ua anb ap Biauajajip B^sa uoa ojad 'BuiAip upzBj
b^ b d)uaJj BjniBiJa B| ap uozbj B^ (^untii^^ uap aqay wi) t4uoiun
ap ojob p ua,, BpBuouB 'la^ajj anb pnái 'awHaog ao^vf uipunj
-uoa uis aun aivHaog íJiun ap jBn^ ua apunjuoa ^a^au "aiMHaog
aoavf Jod BpB^uasajdaj Bisa pBpjaA Bf Á 'Bjsizouids ouisiuoisn^uoa un
Biuasajdaj uozbj b[ ap BUBtpSaq uoiadaauoa b^,, : aaavvg bjb^ *qa^
-ag b a^uajj ai^Haog ap uopBjajdjaiut bj Bjapuajap 'aaavvg :jotj3j
-sod uBiuap oaijsjuí un anb souian^aj^B oiund aisa souiBaoi anb ^Á j^
•o^uaxuiipuajua fa 'oAtsjnosxp o[ 'a^uBuozBj uozbj Bf Buáisap
anb SBJjuaiui 'BpuaSqajuí Bf 'BAijin^ut uozbj bj Bjuasajdaj
••i^y[ "aaoag ap fB osjaAui optjuas un ua ojad 'i/nn-uja^ Á
ap uoiouijsip b^ ajqos sojiJasa sojoiuod sns ua awHaog ajsisui bj^
¿aaoag uaAof p uoa opiaaJBd un pnigaB Bsa ua souiBJ^uoaua o^
ilf) 'BPíA B^S9 U9 ^BzuBap opipod BjjqBq anb 'a^isaaaB 'omixojd
soig un sqBasng 'upxaBAfBS ^\ anb OAi^Bpaadsa bjsia ap o^und un
apsap opBjapisuoa ojuaituiaouoa p souaui Bsaja^ui a[ Baoda B^sa ua
aaoag b anb opom pnt ag -vxoxny ap aBJixa as anb uoisajdrai Bf sa

�dida en lo general... ella es elevada (emporgehoben)" (ibid) "ele
vada" como la raíz que aparece a la luz bajo la forma de planta no
es anonadada. Bien lejos de confundirse con Dios, el conocimiento de
la criatura será tanto más distinto de Dios, cuanto más unida a é]

esté" (ibid).(48)
También Boehme, y aquí el parecido con Hegel es asombroso,
plantea el problema del mal y de su positividad; el mal es la condición
para la revelación del Bien. El ser se afirma, se opone, se resiste
para poder vencerse y superarse. Pero ese desarrollo, esa revelación
progresiva de la Divinidad, como dirá Schelling más tarde, la histo
ricidad de Dios, no puede ser comprendida enteramente por la inteli
gencia, porque en ella hay elementos turbios, irracionales, que alteran
la evolución y la condena de la Vernunft, la reivindicación de la ima
ginación próxima al Verstand radica en que permite captar lo unomúltiple simultáneamente, mientras que el entendimiento debe pro
ceder por etapas; el discurso aisla y rompe la interioridad, la com
penetración interior de las fuerzas y la cualidad. (49)
Y así desarrolla Boehme la teoría de las cualidades, que no deja
de tener semejanza con la teoría de Schelling de las Potenzen: "los
momentos principales y los actores mismos del proceso teogónico". (50)
Y establece el místico alemán profundas aproximaciones entre la ex
presión Qualitdt, con Quellen, que significa fuente, surgente, que se
eleva y se lanza (eine quellende Kraft) y también Quaal o Quahl,
que significa sufrimiento, tortura. La relación entre estos términos nos
daría este resultado; en toda cualidad, hay una fuente, un impulso,
que viene del sufrimiento de su limitación, de su carácter incompleto,
que hace que tienda a liberarse, a unirse a otras cualidades. Y rela
cionando esta observación con Dios, Boehme nos dirá que "en tanto
que Dios es fuente de la naturaleza es necesario que haya en él
una fuente de potencias y de fuerzas, una fuente del fuego y del
movimiento; en tanto que fuente de la vida, es menester que se en
cuentre en él la orgé, la ira, que caracteriza a toda vida animal. En
tanto que él es la fuente creadora y productora del mundo, que en
gendra de sí orgánicamente, es menester necesariamente que se en
cuentre en él el ardor y las potencias pasivas, la fuerza que fecunda
y que fecundada, produce; en tanto que es vida él mismo encontra
remos en él la lucha interna que es con una dualidad interna (toda
doctrina vitalista es dualista) inseparable de la concepción de la
vida". (51)
Estas relaciones entre el pensamiento de Hegel y Boehme tienen
por finalidad mostrar que "lejos de creer que la filosofía de Hegel
es una filosofía puramente racional, diríamos que ella es un esfuerzo
hacia la racionalización de un fondo que la razón no alcanza". (52)
(48) E. Susini, F. von Baader et le Romantisme mystique, II, pág. 466, Ed. Vrin,
París, 1942.
C49) A. Koyré, op. cit. pág. 86.
(50)V. Jankelevitch, L'Odyssée de la Conscience dans la derniére Philosophie de
Schelling, Ed. Alean. París, 1008, pág. 80.
(51)A. Koyré, op. cit. pág. 95.
(52)J. Wahl, op. cit. pág. 145.
— 134 —

�p -do
&gt;d0
^ oj[na ^ osuapui 'sbuiijdia uojbubS ísaaqiuoq so[ ap sasoiQ soj
uojBJBdas as sbiu 'ojuaiuiBfap p 'uoisiasa B[ pjuaaaaas as sbiu oju^na
ísaaquioq so[ aajua uBqBqaaBiu sasoiQ so[ 'sonSijuB sodinaij so[ uq
•opBuiraop o[ sa 'szapanj
-bu b[ 'ojafqo p A 'Bsoaapodopoj p^pipaa b[ sa 'aaqq ^^s p 'ojafns [q
•auaijqo as opaanaB un^uiu 'BzapaiuBU ouioa aaauBiujad BzapaiHBU
tb\ opuBna 'ojafqo pp ojafqo p 'oiafns pp buijoj b| BAjasuoa ojafns
p opuBn^ -a^qisod o\ A pa.i o^ ap 'BzapaniBU b^ ap A pBjjaqq b^ ap
'oiafqo pp A ojafns pp uomn B^ 'uoiun Bjsa b jbuib^ apand ag
•pBpiuiAtp b^ ap aouiaj p Baidsui a[ 'upistA
-tp b^ ap Biouaiauoa b^ —Biauaiauoa Bpm ns ípBpiun ouisiui js ua sa
anb joxub p aod— 'BU3 Jod o;adsaa 'uoiaB^auaA saauoiua auaij opip
-iAip ajqiuoq p ípBptuiAip u\ sa uoiaBui^feuit b^ aod opBAij^fqo jouib
ais^ -opBuiuiop sa ou A Buiuiop ou p 'o^afqo p uoa pBpxun ^Bq anb
jouib p ua ajuauíBps s^ 'BAp^fq^s a^uatuBia[duioa sa A ojafqo p
-oub BDija^ad pBpiAijaB B&gt;q 'ojafns p SBjsando ajuauíBja^duioa 'S
ajuauiBja^duioa uos SBatjíuoaj sisajujs b^^, -BjaBJjsqB pBpipSaj b^ ap
bjsia ap ojund p JBaadns ap ^bjbjj Ba^d uoiaBJídsui ns uos 'sasa^á
-ui uaiquiBj ouis 'sauBuiap o[os ou 'ojuauuijuas pp sojoso^ij so^
(f'S) 'upxun BjABpoj Baijru^is
ou oaad '^wat/asaaai/aq js^ ttaffdjSafj^ *bidba pBpipaauaá b[ ap 'ojdao
-uoa [ap SBijoso^j SBand uos axH^ijj ^p A xnv^j ap sbijoso[ij s^-q
'saaoiaajsod sauoiaBaoqsp sb[ ua ojuaiuiBuozBa ap
sasBp SBjaaia A ojuaiuiipuajua [a asa^aua ap Biuaoj B[ ua p^pqijsoq
Bsa ap SB[pnq Bpnp uis aBajuoaua b souib^ "Ojdaauoa [ap oipaui aod
sopipuaaduioa aas uapand ou anb sosoi^ipa SBinaj ajuaui[Biauasa uos
^aoda Bsa ua uBdnaoaad a[ anb SBuiaj soq '^aDaiJ ap pnjijaB Baauitad
B[ anj anb ouisxaijuBuioa p aod Baqdxa as pnjijaB Baauíiad Bsq
•ajuaaajip sand saas BaqB[Bd B[ b Ba^p a[ [a anb opxjuas
13 'PBPílBaj BI Jtapuaqa-idB apand ou ajsa anb opuBaapisuoa ojdaa
•uoo p Biasq pBpqijsoq Bun BjsaijiuBui ozuatuioa [B anb souitfiQ
'aaoajj ap OAijB[naadsa
ojuaituBsuad [a ua u^a^ajuí as ssuiaj sojsa ouioa saoqB
(S) '(.^^V^S^ -^ paa
B[ aBpAaa A Bsoqaip Biauaiauoa B[ ap ojuniaj p spBqaipsap Biauaia
-uoa B[ ap sisoajod^ B[ b oduiaij ouisiiu [b aauodo ap 'aaavHNiaaoHDg
ap A GNiTiaHag ouiij[n [ap sbjjoso[ij sb[ ua uaiquiBj BaBajuoaua as
anb [Biauasa upiasaBdas B[ ap Biuaj [a biusiui pBpiuiAip B[ ua aijuas
aaaBq ap 'BpBja[diuoa uozBa b[ ap ojiuijui o[[oaaBsap un ap Bapi b[ b
oqaip Bq as oiuoa asáa[[ ap 'BaiSBp bui[b pp Bjaajaad uoiaBzqBaa B[
'pBpiAijafqo B[ A BaijuBiuoa pBpiAijB^au B[ 'ajuBsaaui ojuaiiuiAOiu [a o
pnjambui B[ 'pBpiAijafcps b[ aiun ap 'oaijuBiuoa o[opuaiaBq ouisiaisB[a
p a^aadns ap 'oaisitp o[opuaiaBq oiusiaijuBiuoa p a^aadns ap 'uoz^a
Bun uoi^ipa B[ ap 4u9i^i[aa Bun uozsa B[ ap aaaBq ap BjBaj ag,^
•BuiAip asaaasq b apuaij A 'BUBiunq uoz^a Bun anb sbiu
o[b sa apuaijua b[ ^aoajj oiuoa [bj uozsa b[ anb Baipui sou ojsq

�fueron niás temidos, hasta el momento en que la unión no era posible|
sino por la fuerza. No puede haber amor sino con el ser que es nuestroi
igual, el espejo, el eco de nuestro ser". (55)f
La exigencia ontológica, un apetito del ser, podríamos decir, no
han dejado de ser sentidos vivamente por Hegel. "El ser es la síntesis
del sujeto y del objeto, en el cual el sujeto y el objeto han perdido
su oposición; igualmente esa inclinación (una virtud) es una síntesis
en la cual la ley pierde su universalidad (en virtud de la cual Kant
la llama siempre objetiva), el sujeto su particularidad, y los dos su
oposición, mientras que en la virtud kantiana esta oposición perma
nece, transformándose uno de los opuestos en el elemento dominador,
el otro en el elemento dominado". (56)
Hay una riqueza en el ser sentido, pero no demostrado (la de
mostración del ser es imposible) que contrasta agudamente con la
pobreza que Hegel señalará posteriormente en esta idea. Podríamos
atenuar esta oposición, indicando que, como lo manifiestan algunas
filosofías contemporáneas, la riqueza del ser consiste en que es sentido
y no pensado y aquí la filosofía de Hegel no está tan distante de
las investigaciones de G. Marcel, de Heidegger, de Jaspers, de Alquié.
Pero esta etapa, y aquí está lo característico de Hegel, debe ser supe
rada y el ser entrar en relación con nosotros con lo cual pierde su
carácter absoluto. La fe aparece como la función que ha de realizar
esta conciliación. "Lo que es no es necesariamente creído, pero lo
creído, es, necesariamente. Lo pensado, pues, como separado, debe
hacerse algo conciliado y entonces sólo puede ser creído; el pensa
miento es una conciliación y es creída; pero lo pensado no lo es
todavía". (57)
La ambigüedad del término ser es utilizada aquí por Hegel. "Con
ciliación y ser tienen el mismo sentido; en toda proposición, la cópula
"es" expresa la conciliación del sujeto y del predicado, es decir un ser;
el ser no puede ser sino objeto de fe; creer presupone un ser; es, pues,
contradictorio decir, para poder creer, hay que asegurarse en primer
término el ser. Es con esta independencia, con este carácter absoluto
del ser, con el que se choca; es necesario que sea, pero del hecho de
que es no es igualmente para nosotros, la independencia del ser debe
consistir en que es, sea o no para nosotros". (58)
Así vemos en el pensamiento hegeliano una doble actitud: exi
gencia ontológica por un lado; exigencia de síntesis por otra. El
ser es lo que desborda. A medida que la filosofía de Hegel progresa,
veremos un primado progresivo de la síntesis sobre el ser y ese des
bordamiento inicial, se irá eliminando hasta que el ser en su inte
gridad sea pensable, esto es, apresable en una síntesis. Pero por ahora,
parece encontrarse un hiatus entre lo sentido y lo pensado. Y las
fórmulas que Hegel emplea aquí son muy semejantes a las de Hei
degger o de Jaspers. En esa época usa la noción de vida, para desig(55)Nohl,op. cit.pág. 376.
(56)Id.,
id.,pág. 268.
(57)Id.,
id.,pág. 383.
(58)Id.,
id.,pág. 383.
— 136 —

�— ¿si —
•^0 8?d 'PJ
'"PI (19)
"80 '3?d 'JP &gt;do 'iho\[ (09)
'9261
^pg '5 -á^^d '^puvw9]¡y atydosojiyj vj ap ajiojsijitp sapnjg 'xnOHxaog *g (
b[ ap aaBq aa^ajj anb uopduasap b[ ^ *srcvAOjs^ ua uaiqiuBi A (noih
-adijj Bosnq anb [iiubjui BuqB p) \tnaaaaojj ua uBJiuanaua ^s ouioa
'bojiubiuoj bi^oso[ij b[ ap setnaj so^ 'sotnaqBs 'ubj3 anb 'Biauapsuoa
-ui b[ ap 'Biauaaout B[ ap BiSopdB Bim isb souiBJiuoaug 'oiiuijui o[
ap Biauaiauoa jaqBq apand ou íBquiq Biauaiauoa Bpoi íBpBnaapsui
aiuaraBsozjoj sa 'aaoajj inbB souaiaap b auaiA 'Biauaiauoa ^poj^
(X9)'tiajnauijuoa asa ua opiq
-iaaj jas apand ou ojiuijui o\ íojiuijui un jos Bjjaqap oiafqo \^ 'uaiq
BJoqB 'opB^iiui^ o^ ouis aqiaaj ou A 'bjiuitj anb o^ sa 'ajuBjuasajdaj o^
'a^niut anb oj í uoiaaipBJiuoa X^q ojad 'pnitua^d ap Biauaáixa B[ jqd
-urna aaaj^d joiub pp uoiainjuí B^q *(opBSr[ oSp oiuoa sopBsuad sop
so{ 'sopiun joiub A uoixa^aj) joiub pp vuioudjd saouojua sa osoiSipj
o^[ 'sauoiaBiiiui^ sb^ ap uotSaj B^ Bj]uanauaaj as B^p uoa A
-afqo b^ aoapjBjsaj 'joiub p aiuijdns uoixa^jaj Bpoi anb ouis '
-uafqo b^ BJBd JBn^ X^q ou ztpj jouib [ap so^uatuoiu so[ ua ÍBja[d
-uioaui Bza[Bjn^BU Bun une sa ouisiin joiub p ojad ípBpi[BJOiu B[ ap
SBjajsa sb[ ap sa^iiuj[ so[ auiijdns jouib p í Biauaiauoa b[ b opB8a[[ Bq
anb O[ ap SBjajsa sb[ ua uoiaBuiiuop B[ BAa[a pBpi[BJOiu B^,, 'joiub [a
A uoixa[pj b[ aajua ajuajsixa ojai[juoa [a b^b[3J sou aaoajj soo^^ojo9jj
soíijas^ sns ap SBui^ird SB^sa ug *BSoii[aJ pnjiiaB eun ozuaiuioa ns ua
'sa bijoso[ij B[ anb ap B^uana souj^p sotuapod isb i sauoiauí^sip sb[ ap
oduiBa [a ua ajdtuais Bpanb uoixa^jaj Bq uBsuad ap biujoj Bisa Jijiuuad
ap Bq anb o[ 'ajuauíBsoi^qaJ aqiauoa aaoa^ ^n^ '-ioiub p sa SBiuana
ap uij [y 'oaiuBájo ja^oBJBa un isb jbuioi aaaj^d aaoajj op o^uaiua
-Bsuad [a 'ajsixa ou tbA sa^jBd sb[ A opo^ [ap uoiaisodo b[ inby
(09)*44BPÍA ^^^sí111 BI ^P sauoiaBaijipotu uos 'SBiauasa ap upio
-isodo Bun ou í[Bn^i BpiA eun 'sa^uaiAiA ap ajuaiAiA uoiaB[aj eun sg
•oaia sa anb O[ ap uoiaaBj^sqB eun 'ojdaauoa un 'BpBSuad a^uaiua[duiis
Bijas anb p^piun eun sa ou 'ajp^d ns uoa ofiq un ap uoiaBpj Bq,,
:soiuaa|
'sooiSpjoaj sojudw^nj^^ so[ ug "uoioisodns bjjo b ajuauia[qB}iAaui souibS
-a[[ 'ouBip^aq oiuOiuiBSuad [ap uppBuuoj b[ souiBAjasqo opuBng
(6S)*BA9nu ^ bP[A3Jjb uoiaBaqdB Bun opBzipaj Bq o[os anb ouis
'BaipioisiJB boiSo[ B[ opBuopuBqB Bq ou aaoajj onb ap 'xaoaxaog op
sisa^ iq BpBOOAinba aaajBd sou osa jog ^as [ap uoisia Bsa ap sou anb
oiuaiuiBSuad ap buijoj BAanu eun j^aja auodojd as 'saadsvf apjB} sbui
BJBq o[ omoa 'aiuBsuad-ou oiuaiuiBsuad un ua 'jas [ap oiuaiiuiiuas [a
soujBp ap jBiBJi A oaiiaqiuB oanf asa ua jaaauBuuad ap zaA u^ ojad
ío[p BJBd a[JiAjas Bjjpod ou 'Bjuodsip [a^ajj anb ap sBjJoSaisa ap
B[ aiuaiuaiuapiAg 'BpBSuad jas apand ou pBpq^ioi Bisa BJoqB jod
*u9iSi[aj B[ ap uij [a sa 'niíjjdsa [b 'biiuijui BpiA b[ b ajqtuojj
pp uoiaBA3[a Bq #sop so[ aJiua ozb[ p JBzqoqiuis b BjjpuaA joiuy
p A íofijj p jod '^pt^ B[ íajpBg p jod asjBiuasajdaj Bjjpod jag
[g 'SBjninj sboi^o[ SB[ntujoj sb[ souiaaouoaaj 'SBai^o[oai SB[nuuoj SB[
Booda Bisa ua tbA ojag 'niijjdsa bjbuib[[ aiuauuoijaisod anb o[ jbu

�pasividad en el conocimiento, que aparecía en su noción de expe
riencia, no está muy alejada de la pasividad de Novalis.
"Esta riqueza de la vida, el amor la adquiere en el cambio de
todos los pensamientos, de todas las diversidades de las almas, bus
cando infinitas distinciones y encontrando conciliaciones infinita
mente, dirigiéndose a toda diversidad de la naturaleza, para tomar
el amor en cada una de las dos vidas. Lo que hay de más personal
se une en ese contacto hasta la inconsciencia, hasta la supresión de
toda distinción; el ser mortal ha despojado el carácter de la divisi
bilidad y un germen de inmortalidad, un germen de lo que se des
arrolla y se produce sin cesar a partir de sí mismo, una realidad
viviente se ha desarrollado. Lo que está unido no se separará de
nuevo; la divinidad ha actuado, creado, pero esta unión no está sino
en un punto; a ese germen, los amantes no pueden agregarle nada, de
manera de producir en él una diversidad; porque en la unión, ellos
no han podido verla opuesta, ella está pura de toda escisión; todo
lo que podía hacer posible una diversidad, una existencia, el ser re
cién creado debe haberlo extraído de sí mismo, opuesto y conciliado
en él mismo. El germen en su eclosión se dirige siempre más hacia la
oposición y comienza su desarrollo; cada grado de su desarrollo es
una escisión, con el objeto de recuperar toda la riqueza de la vida
misma. Así tenemos ahora: el ser uno, los seres separados, y el ser
de nuevo unificado. Los seres unidos se separan de nuevo, pero en
el niño, la unión misma se ha hecho indisoluble". (62)
Al final parece como si Hegel admitiera un Absoluto (nos refe
rimos claro está a los primeros escritos) donde la conciencia se ani
quila. "La oposición de lo intuyente y de lo intuido como de un sujeto
y de un objeto, desaparece en la intuición misma; su distinción con
siste solamente en la posibilidad de la escisión; un hombre que con
templara continuamente el sol, no sería más que un sentimiento de
luz, el sentimiento como ser. Aquel que viviera enteramente en la
intuición de otro hombre, sería este otro mismo con la posibilidad
de ser otro para sí. En relación inmediata con esto, puesto que el
Hijo del hombre ha llegado a salvar lo que estaba perdido, se afirma
el precepto de reconciliarse, de suprimir la división y de unirse; esta
unión consiste en la intuición de Dios, consiste en volverse como
niños" (63).
Pero una vez que Hegel ha llegado así a este punto de vista irra
cionalista, observamos en él una regresión. "El amor mismo es un
sentimiento, la reflexión no está conciliada con él" (64). Es un poco
difícil advertir así, por pequeños fragmentos, como ha cambiado su
pensamiento, en estos esbozos de reflexión religiosa, pero del contexto
extraemos la impresión de que aunque las frases aisladas coincidan
con aquellas en que considera al amor como superior a la reflexión,
las mismas observaciones tienen ahora el sentido de señalar un defecto

(62)Nohl, op. cit. pág. 381.
(63)Id.,
id., pág. 400.
(64)Id.,
id., pág. 394.
138 —

�— 6t ~
"9061 'sí
'P3 'uqjjo^ -pux 'f2S *8?d '*?su9¿ 'sasjaaiQ satsaoj '311x303 (59)
so[p anb B^SBq BiBiBJjpui so[ ^ opBjBiipui Bq so[ anb —aiuauíBUBA
ojsando UBq as pna B[ b bjiuijui Biaua^od Bun— 'putifrjo oupsap ns
ap so^oajBsap so[ X SBiauanaasuoa sbj anb sbui nos ou 'SBjp soj^sanu
ua BJ^uanaua as anb ua opipios X a[qBiasiui opBjsa p opipuajduioa
'oipnf o^qand pp soAi^naasuoa sopBjsa so[ sopoj^ "oipnC opand pp
omjsaQ pp B^qBq ouioa soraaA isy 'sapBpiunuioa sb[ ua ouioa 'ajuauíBp
-b[sib sopBjapisuoa sonpiAipui so^ U9 ojub^ BJiisxxa '¡a BJBd ouijsaQ p
anb jaA ipBj sa 'pBpiunmoa v\ b pnpiAipui o\ ap ojtsuBjj un Jtaaap
-Bjsa b ucusuado^d ns BpBQ -ouiisaQ p qaoajj BSznf ouioa
ap sauoiaBjauaS sb^ SBpo^ ap saABJi b o^sa X opBJBdas aas tu sozBpad
ua as jad moa apand ou 'opiun auapu^iu as oapnu ns snajuaiui oaad
'opinajsap jas opBjiuiq anb ojubj ua 'uaiq Xnuí apand opBiaunuojd
ubj 'pnpiAipui ja^aBJBa ujq #onpiAipui pp pBpqiqBjnuiui ^\ Bpeaa^aj
X auuiaps pepian^as Bun uoa Bsajdxa Bpj^sa B^sa pna o\ jo^ *ajq
-uioq pp ounsap p o^saj p opo^ anb sbui UBUiuua^ap 'bai^bu
-na^jBd bj X BZJanj b^ anb jpitupB o^iaq ^ja oisa opipaauoa X
ap o^und ns uaiquiB^ BqBiuoj ajquioq pp ojnjnj outisap p anb iqB
ap s^ -so^uaiuiiaBU so^ uapisajd anb sa^diqnuí ub^ sapBpatJBA sb^ uoa
uoiaepj Bun ap o^uaiuiiaapBjsa p uaxq Xnuí Bi^iuijad Bjjap B[ uoa X
is aajua sa^sapa sodjana so[ ap sauoiaBpj ap X so^uaiuiiAOiu so[ ap
pspisjaAip bjiuijui b^ X opBjado Biq^q uoiaaB BXna ojjsb [b BinqiJiB
9\ as 'uoiaBuimjaiap Bjs^ *so^p uoa lauaj Bpand anb opxaaJBd p
Bas anb apuBjá jod 'sonpiAtpui soj^o soj ap oun Bpsa ap an^u^sip as
onpiAipui un pna B[ jod Bai^sjjajaBJBa u\ 'Buosjad b^ ap BpBjiíuq X
oinsiui ojuaiuiiaBU p ua Bpxjajojd 'BjBipauíui 'BiJBsaaau pBpqBnpiAip
-ui b[ mbB Baipuíois oiuomap \^ 'upiaBJBpB eun ap pspisaaau auai)
Bjojjsa b^ ap ouisiui opjij ^^M :otJBjuauioa ajuatnáis p BqBaj^B X
pu&amp;qaj aip 'uuoj
^ia^ pun ^ia^ atiia^ puf}
os 'uajjiqÁ, uoqos ua^Sos o
'uai[aijfiua %qo\u np )suum^ u^p 'mas np jssnm o^1
•uaia^^a^^im np qovuocn 'ziasa^y tuap
uaqaipa'ñ juof pun ^uof pun pjüqosjv
'uajauvj^ xap assnu^) tunz punís auuo^
uaqaijuaa )J9^} ^^p qotp xap '^vj^ uiap un
:Bjaap a^sa soaijjo SBuiaod so[ ap oun u^ 'amaof) ap uoiuwq
pp opBÍap Xnuí Bjsa ou 'aaoají apuaijua o[ ouioa pj ouijsaQ j^
•ojuauu
-Bsuad ns opBpuinsa UBiqsq B^aijS BipaáBJi bj X NriHaaiojj pna p
ajqos Biua^ 'ouijsaQ p aXnqiJjB a\ aaoajj anb oppuas p sajuu japuajd
-moa ja^sauaiu sa 'BzqBaj as ojsa otuoa japuajduioa BJBd oja^
•jouib o uoiainjuí a uoixa^aj Jtun ap opi^uas p ua BjuaiJO as 0081
oiuaimssuad ng "a^uauíBaijija bjiui sb[ 'opoui ojjaia ua 'aaoajj X

�se reconcilien con él, en el espíritu de belleza y por esta reconciliación,
lo supriman". (66)
Es Jesús finalmente, quien nos ofrece la reconciliación con el
Destino. Cuando un criminal realiza un crimen es contra sí mismo
que actúa, porque la vida, —enseña Hegel—, es una sola y atentando
contra otro, es contra uno mismo contra quien se actúa. El castigo,
la ley aparece como algo general, superior al individuo y distinto de
él. "El castigo representado como destino es de naturaleza diferente;
en el destino, el castigo es una potencia hostil, un ser individual, en
el cual lo universal y lo particular están unidos también, porque el
deber-ser y la realización de ese deber-ser no están separados como
en la ley que es solamente una regla, un ser pensado, y tiene nece
sidad de un opuesto, de una realidad donde extrae su potencia. En
esta potencia hostil, lo universal y lo particular, no están ya más
separados en el sentido que la ley, como universal, está opuesta al
hombre o a sus inclinaciones como a lo particular. El destino es sola
mente el enemigo y el hombre se opone a él igualmente como una
potencia combatiente; por el contrario, la ley como universal domina
lo particular, mantiene al hombre en su obediencia. El crimen del
hombre que se considera como apresado en su destino, no es por
tanto, la rebelión de un sujeto contra su amo, la huida del sirviente
lejos de su señor, la liberación de una servidumbre; no es un hacerse
viviente a partir de un estado de muerte, porque el hombre existe,
y antes de la acción no hay escisión, ni opuestos, y aun menos su ser
dominador. Es solamente al salir de una vida que no está regulada
por leyes, ni contraria a las leyes, matando la vida, que se produce
un ser extraño.
El anonadamiento de la vida no es un no-ser de la vida, sino
su escisión y el anonadamiento consiste en su metamorfosis en un
enemigo. La vida es inmortal y una vez matada aparece bajo los ras
gos de su fantasma aterrorizante que despliega todas las ramifica
ciones, que desencadena todas las Euménides. La ilusión del criminal
que cree haber destruido una vida ajena y acrecentado de ese modo,
su ser, se disipa cuando el espíritu difunto de la vida herida se lanza
contra él; lo mismo que Banquo que había llegado hasta Macbeth
como a un amigo, no es destruido por el homicidio, sino que en el
instante siguiente toma su lugar, no como convidado, sino como es
píritu irritado. El criminal creía haber actuado sobre una vida ex
traña, pero no ha destruido sino su propia vida porque la vida está
en la divinidad-una; y en su presunción, ha destruido, sí, pero sola
mente la dulzura de la vida; la ha cambiado en enemigo. Es sola
mente la acción que ha creado una ley, cuya dominación está desde
ahora instaurada. Esta ley es la conciliación en el concepto de la
identidad de la vida aparentemente extraña que el criminal ha herido
y su propia vida que arriesga la pena de muerte. Es sólo entonces
que la vida herida se adelanta como una potencia hostil contra el
criminal y lo persigue como él la ha perseguido; así el castigo como
(66) Nohl, op. cit. pág. 256.
— 140 —

�•izz
"922
'982
^22
•08Z

•8Bd
•Sed
•SÉd
•3Éd
•3Ed

'TI
'Tí
•jid #do '•
•^id "do ' lHO{(t
•jp "do '•
•jp -do ' •1HOM

(U)
(0¿)
(69)
(89)
(¿9)

sa oiuaiuiBSuad {a anb 'jiaap sa 'saXa{ X^q ou anb Jiaap sa 'sauota
-tsodo ou 'sauoisnpxa uos sauoiaBaijipoui sb{ íoqoJJBsap ns ap sop
-bj so{ sopoj 'sBUBsaaau sauoiaBaijipoui sns SBpoi uoa ojaiua {oqjB {a
'soiq ap ouiaj {a íBpiAB{ ap uoiaBJO{j 'jouib {g,, 'sosotoqaj 8Btua{qojd
so{ ajqos uoiaBijpaui B{ jod aiuauíaiuapiAa BpBJídsui opis Bq soisando
so^ ap pBpmn ssg 'so^sando so{ ap pBpiun Bun ap Bapi B^ sa
B^ ua souiBJ^uoaua anb ojdaauoa ^ap ^apx B{ 'SBjuana ap mj
-oa {b asjaaja Btjpod ouioa oSjb{ ubi sa ou ouiuiBa {a 'ojdaauoo {ap
BUBt{a^aq btjoso{ij b{ b 'jouib {ap BUBt{aaq Bijoso^j b{ aQ,, 'uoisaad
-xa Bun jnb^ auatj 'oAi}BJoXad ziibui unSuiu uis bX BdoqB 'oidao
-uoa {^ 'optun u^q as ou^saQ {a ajuBipaiu o^afqo {a X ojafns {^
(0¿)*ttsaiuBfamas sauoiaBniís ua uBjsa soai{q so{ ap ajuoj^ {a ua oiso^ X
ua odip^^^ 'BUBiistaa bui{b {a ua opBuoisnj u^q as Bipnf bui{b {a X
pBpxuaaas B{ 4iaoa{j 9p ojuaiuiBsuad {a ua oiuoa souibjo^[
(^9)"ttBui{B ap upiatsodsip biusiui B{ ap SBtauanaasuoa sop sb{ ouis uos
ou ojio X oun íoutisap oidoad Odisanu ap pBpqusoq B{ ap uotsaddns
B{ ap 'sbi{bj SBidojd sBdisanu ap uopjad {ap ^sajdxa uoxaipuoa B{
aaBq snsaj* *ojio uoa dBipauoaaj ap jbibji {ap 'opBaad {ap uopjad {3q
•B{{a ap ofBqap aod 'oqaa^ap {ap Bjajsa b{ ua 'doidajuí uptSaj Bun
ua BqBdiuoaua as anb ap upisxuipB b{ ojio ap jBuiB{aad ap O{{n^jo {a
auaii ou íopB{oiA oqaaaap {a Baza{qBisad anb ojio ap opxSixa Bq ou anb
-aod i oiuaiuiBsuad unSuiu 'ouiuiBa {a aXnaisqo a{ {{isoq oiuaiuuiuas
unSum 'aujaxauoa B{ anb o{ u^ 'piA Bunutu B{{a ua opiaaq Bq BpBU
anb oisand 'jouib {a X pBisiniB B{ ap sauotaB{aj sb{ jaaa{qBisaj 'saiuaiA
-ta sauoiaB{aj sb{ SBpoi JiumsBaj apand anbaod 'asjBqiauoaaj b Biuoad
Bisa B{{g[ 'ouBuiaiuB ap opBtaunuaJ Bq B{{a anb oisand 'soqaaaap sns ap
ounSuxu BJiuoa op^iuaiB Bq aipsu anbjod 'josuajo {B jBuopjad anb
BpBu auaii ou 'auaiiaj BAiiafqo pBpi{Baj BunSuiu {Bna b{ b ^oqaajap {ap
sauoiaB{aj sb{ ap suiíaua jod jsb BA3{a as anb bui{b uq "ouiisaQ opoi
ap Buixaua jod uoiaBA3{a b{ b 'opBqaipsap sbui {a 'ouiaadns ouiisap
{a 'Btauaaoui Buiaadns B{ b asjBq^ apand Biuajdns Bqsj b{ tsy *Bjap
-jad b{ 'bui{B ns jba{bs Bjainb anb {anbB oja^ *asjBAJasuoa BjBd opoi
b JBtaunuaj ap pBpqtqtsod B{ Jiaap sa '^qaq bui{B {ap OAtiBáau oinq
-IJ1B {a sa Buiajdns pBiJaqq Bq •^oiuaxuiBTaunuaj {ap otuiuiop {a 'sqaq
bui{b {ap OAiiB^au oinqiJiB {a sa Biuajdns pBiJaqi{ Bq,, "OiuaiuiBia
-unuaj {ap oiuiuiop {a 'B{{aq biu{b {ap oiuiuiop {a jsb soiuBzuBa{y
(89)*4t^ouib sa oujisaQ {a X oupsaQ sa jouib {a itun^vf ¿oiuv ouis 'pv^
joiuv sa ou —'ihv^ bioub— 'bsiajp Bq,, -oujisap {a uoa souiBi{iauoaaj
sou {Bna {ap otpaui jod 'jouib {b s^iaBJá aanpojd as 'Bjjaia as Bpjjaq
BXno 'BJiuanauaaJ as anb BptA B{ ap oiuaiuijiuas {a 'uoiaBqiauoa Bq
(¿9)*ttoSiiuaua un oqaaq
Bq as ouisiui {a {Bna {ap oStiuaua un ap 'opBtujB Bq ouisiui {a anb
Biauaiod Bun ap '{Buituija {ap oiaB {ap uoisnajadaj Bia^xa B{ sa oujisap

�igual a lo real, no hay universal; ninguna relación es objetivada en
ley, ningún objeto está ligado a un objeto, nada está fijado. Ninguna
libertad de las oposiciones, ningún yo libre, ningún tú libre. De la
oposición producida por la libertad resultan los derechos. La libertad
sin oposición no es más que una posibilidad. Los hombres son como
deben ser; el deber ser debe seguramente corresponder a una aspi
ración indefinida, si el objeto no puede de ningún, modo ser superado,
si la sensibilidad y la razón, o la libertad y la naturaleza o el sujeto
y el objeto, son puramente opuestos, al punto de ser absoluta. Por
las síntesis no hay objetos, —no hay sujetos, o no hay yo—, no hay
no-yo; su cualidad de absoluta no se encuentra suprimida". (72)
Poco a poco el lugar tomado por la Vida va siendo ocupado por
el Espíritu. Y así tenemos el desarrollo completo de las etapas que
ha de describir en la Fenomenología.
Esta podría definirse diciendo que es el "camino de la conciencia
natural que sufre un impulso que la lleva hasta el verdadero saber
o como el camino del alma que recorre la serie de sus formaciones como
las estaciones que le son prescriptas por su propia naturaleza; ellas
las recorre para purificarse en espíritu cuando a través de la com
pleta experiencia de sí misma, llega al conocimiento de lo que es en
sí misma". (73)
La mayoría de los comentaristas de Hegel señalan la tendencia
generalizada de esa época, a la descripción de las formas de concien
cia. Entre ellas, cabría mencionar al Entile, al W. Meister, H. von
Ofterdingen. Se encuentran en la obra de J. Royce sobre El Idealismo
Moderno, algunos desarrollos muy interesantes a este respecto.
Ya hemos indicado como, en el fondo, la historia de la concien
cia es la historia de su desdicha o de su inquietud. "La conciencia
sufre pues esta violencia que proviene de ella misma, violencia por
la cual ella destruye toda satisfacción limitada. En el sentimiento de
esta violencia, la angustia puede retroceder, frente a la verdad, as
pirar y tender a conservar aquello mismo cuya pérdida amenaza. Pero
esta angustia no puede apaciguarse; en vano ella quiere fijarse en
una inercia sin pensamiento; el pensamiento altera la ausencia de
pensamiento y su inquietud altera esta inercia; en vano se aferra
en una cierta forma de sentimentalidad que le asegura que todo es
bueno en su especie; esta seguridad sufre violencia de parte de la
razón que no encuentra nada bueno, precisamente en tanto que es
una especie". (74)
El movimiento filosófico que se traduce en la evolución de la
conciencia y en el tránsito a formas superiores no se produce como
en Descartes o en Kant a consecuencia de decisiones voluntarias:
no es la duda en el sentido cartesiano, lo que ha de llevarnos a una
forma superior de la conciencia; no es la duda, "es decir una ten
tativa de alterar tal o cual verdad supuesta, tentativa a la cual le
(72)Nohl, op. cit. pág. 394-5.
(73)Hecel, Phanomenologie, pág. 71, ed. cit.
(74)Hecel, Phanomenologie, pág. 74.
— 142 —

�— en
•jp *pa 'gg 'Sed 'aatiajspjj ia 37161807 'axnoaaAg; "f (¿¿)
U -iFd-pi (9¿)
I¿ '3?d TI (S¿)
bj o rupioonpou)U[ bj gXnijisuoo BjjgnbB is jBuiuu^jap
Biugjqodd osjbj un zgA pj o jpjjip B98 X vai8prj bj uoo
9nbuojju9 9S viSojotiawoua^ bj 9nb isb Boijdxg 9g -9A9ipj 9p oi
bj9s pBptuniuo9 bj 9p jopA p X 8Bpxpu99SBjj uBJtgs 'aavvoa^aaai^j c
ouiixoad aa^ajj un uBqB)U9S9^d sou 9nb 'opBipnjs^ soui^q 9nb aaaajj
9p O^U9IUIB8U9d pp S9SBJ SBJgiUljd SB[ OUIO9 B9ljdx9 SOU OlSg
(¿¿)"44SBAtJO^p S9UO^9BJ9dnS SB^ X S9UOI9ISodo SBf 9jU9UIB0lJ99pip
BT9UnU9 9nb OUISIUI 9fBn^u9J p U9 OJU9UI9p nS BJJU9n9U9 O1U9IUII9OU
-O99J 9is^ -njiuids^ jap vi8ojouaiuoiia¿[ ^\ U9 BJiu9nou9 99 9nb js gp
8B19U9I9UO9 SB[ 9p On^nUI O1U9TUII9OUO99J 9JS9 9p BIOUBJJOduiI B[ jqB 9Q
•psj9Aiun ojgfns ouiod Bijgxqnosgp buisiui Bjp opugis 'psjgAiun js ug
B10U9I9UO9 B^ gXniTISUl 9nb 8BT9U9I9UO9 SB^ 9p BpBS9jdx9 UOl9B9IUnUIO9
b[ gp Bjgdsg o[ aa^ají '8OTQ -^ BUBuinq Biougpuo^ bj gj)U9 bsoiou9[
-is uopBpj b[ gp UBqBjgdsg 3HDMvaaaavj\[ un gp o saxavasaQ un gp
BOtSBp bjjoso[ij B[ 9nb o^,, *oiu9iuii9ouo9 pp pBpipsj9Aiun v\ BqBSBq
98 piiO B[ 9aqOS pBpi[BSJ9AIUn nS BJ9 pjU9pU99SBJJ BI9U9I9UO9 B^ 9p
pi9U9S9 OÍáSBJ p 'SBJU9n9 9p UIJ p '9nb^Od 'B9T1JJ9 BJ^OSO^j B^ U9 OpBO
-i^duit BqBjsg bX 'opoiu oiagp U9 'o^s^ #psj9Aiun gsjgoBq b gpug^ X
o^U9iuii9ouoggj ns aod Bqon^ 'pBpiApgfqns ns gp 'ojugttuBpp ns 9p gps
'osgjSodd ns U9 Biougpuoo b^ 9nb apgp souigjgnb 'oSopip p guodns p
BJBd 'O^99J9 U9 4BJJOSO[IJ B^ ÍB9TI99pip OUIUIJ9^ pp OpiJU98 p BpA9J
sou os gpuop X pui^xjo X Bsoiano bj^ubui can op Bztpgj os aa^ajj U9
OJI8UBJ1 98^ -B19U919UO9 B[ 9p OIiqUIB pp OJ)U9p UOiquiB^ B89JUl 18 U9
B8O9 BJ 9nb B99 O SVIUVIOUd) S9pBpiJBn9 8BJ B OJISUBJJ Utl 9OUI9JB1OU
aaoajj u^ 'SBtdBuiTjtd sopBpijBno sbj X SBUBpunoos sopBpijBno sbj ojiuo
uoiDuxjsip bj '\ioxv^ gp Bi^ojouiuijgj bj unáos o boiuouiouoj: pBpijB9d
BJ X 'BI9U9ldBdB BJ9UI BJ 'SO^UgipUOdopUI 99pBpiJB9J OUIOD ^ "BlOUgid
-9dx9 9p otoxnf jgp gp^s 'pijuapudosvu) mouatouoo bj b 'uopdooxgd 9p
oioinf jgp opos 'untuoo jnoua^auoo bj op 'opBdá oijoto uo sououi jb 9jqis
-Od BX9 Bt9U9pU99SBJ^ BS9 BUBJ1UB5J BTJOSOJIJ BJ U9 9nb 8OUI9pdO99^
'9pU9I9SB.il 9S BI9U9I9UO9 BJ 9nb OUIS '91U9UIBAtlIUIJ9p opinipSUOO OJB
S9 OU BpU9I9UO9 BJ 9nb JtIiJ9ApB JBlU9UIBpunj 89 VlSojOtiaiUOUa^ BJ
9p BqOJBlU BJ d9pU9jdlUO9 BJB^ 'OATlISod J910BJB9 Un 9D9JJO BJJ9nbB
gnb opoui jbi gp 'joiJ9dn9 oiuguioui un b oiisubji jg BJBd oijbs99
-9u O1U9UIOUI un ojos 89 uopBx^gu bj gnb oqoíp somgq ugiquiBj^
#opB9ijdx9 soxugq sou bX
jBno jo gjqos 'uaqaijfrtv ouitupi jgp eguoioBDijiuáis sojdiijniu sbj gp
Bi9jdlUO9 UOISU9ddlUO9 BUn 9UodnS BI9U9I9UO9 BJ 9p OIXBJ9UIII jg
(9¿ ) "44UOI9BJ9dS9S9p
BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIOD 91U9UIBldodd O Bpnp BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIO9
(m8ojouauioua¿[ bj) BpBagpisuog J98 gpgnd^, roqoip BjqBq sgiuy
^^¿)#t4OpBZlJB9J-OU Old99UO9 J9 91U9UIBJOS 89 'pBpJ9A U9 9nb OJ 4U9iq
SBIU 89 pBpiJB9d BUI9ddns BJ JBn9 J9 JOd JgqBS 'O9IU91UOU9J J9qB9
J9p pBpj9A-OU BJ 9p 91U9I9SUO0 UOI9BJ19U9d BJ 89 'Bpnp BS9 'OIJBJ1UO9
jg aog 'OZU91UIO9 jb otnoo BpBiuoi sg bsoo bj Jbuij jb gnb 9}d9ns gp
bj b BijgnA Bun X Bpnp bj gp uoptJBdBsgp baiibj9j Bun

�Parte de ésta. Mientras subsiste la desigualdad entre el saber y el
concepto (tomando aquí la palabra sin matiz peyorativo) y el objeto,
estaríamos moviéndonos dentro de la Fenomenología, es decir, que la
conciencia todavía sufriría su inquietud natural; cuando la identidad
se ha consumado, estaríamos en presencia del Saber Absoluto, que
es la Ciencia del Ser, del cual se ocupa la Lógica.
Debemos recordar que ese saber absoluto se ha de expresar no
a la manera de Spinoza, o de Schelling, según lo interpreta Hegel,
como una sustancia, sino como un sujeto. De allí resulta que lo Ab
soluto no está más acá o más allá de toda reflexión, sino que re
flexiona sobre sí mismo.
El punto de partida es la conciencia individualmente considerada,
desde un punto dé vista empírico; se trata de elevar esa individua
lidad a sus formas superiores: dicho proceso constituye lo que Hegel
llama cultura, pero en el sentido de formación, de Bildung; se trata
como ya dijimos, de llegar a la conciencia como comunidad y no como
singularidad.
La conciencia empírica al cumplir esta tarea, rehace en cierto
modo la historia de la humanidad, de ahí que la Fenomenología, sea
al mismo tiempo una descripción de los avatares de la conciencia
desde el punto de vista histórico. "El saber absoluto no es accesible a la
conciencia individual, sin que esta conciencia individual se haga con
ciencia del espíritu de su tiempo. Pero inversamente el saber absoluto
no es concebido solamente por Hegel como lo que se entiende ordina
riamente por un saber, como corresponde a una nueva época de la
historia del mundo; no se comprenderán ciertos pasajes del último
capítulo de la Fenomenología si no se admitiera que para Hegel la
humanidad que acaba de sufrir alteraciones tan profundas ha entrado
en una nueva fase de su historia. A esta historia corresponde el saber
absoluto y el saber absoluto es la expresión". (78)
Sin tratar ahora el problema relativo a las relaciones de la Feno
menología con el resto de la obra sistemática de Hegel, y sin entrar
muy hondo en lo relativo a las subdivisiones, veamos sucintamente
como considera las relaciones entre sensibilidad, entendimiento y
razón y que entiende por estas denominaciones. La primera etapa
está constituida por el tránsito de la mera conciencia a la conciencia
de sí. Ese tránsito está constituido por tres fases: conciencia sensible,
percepción y entendimiento.
Decíamos que en la filosofía kantiana, aunque con ciertas salve
dades, el entendimiento y la sensibilidad aparecían diferenciados.
La distinción parecía posible atendiendo a la pasividad de ésta última
y a la actividad de aquel. Ese criterio, en la concepción de Hegel, ya
no es posible. En ésta se tratará de mostrar como la conciencia sen
sible pasa a ser entendimiento; no olvidemos que siempre está omni-

(78) J. Hyppolite, La Genese, etc. pág. 48, ed. cit.
— 144 —

�-pg •

— sn —
-8Bd 'j '3/1807 jaP tft&gt;HOsuassi^ 'laoau (6¿)

Bun '^aoajj Bj^d 'sa B[p anbjod 'ji^jns apand on ojaBjuoa ajsa ua
BpBSBq bjjoso[tj b[ anb jpap Bjjpod as opoui ojjap ua o jad '[Bpiui
oiuauíoiu [a 'Bpuapuoa B[ ap uopnpAa B[ ua ojuauíora un 'ajjappB
as ouioa 'uBjuasajdaj sbijoso[ij sbijoiq "ajuauqBnjdaauoa B[JBsajdxa
ojsa b opjanaB ap a[qisod sa ou jas ^e BiauajaqpB Bjauíud Bsq
•opBZBjqB jas Bipod
ou jas p anb souopuapip X ouiuuaj pp opBaijiuSis p uoa opuBSnf
'ojdaauoa p BqBpjoqsap anb 'jaq^s ap ou ojad 'Bpuaaja ap ojafqo Bja
jas p anb ojapisuoa opuBna BdBja Bsa jod os8abjjb aaoajj anb uaxq
-uiB^ souiapjooa^j #aj b^ jod ojuatuipouoa p. aXnqjsns opu^na 'moavf
ap b^ uaiquiBj opoui o^jap ua X ^MmaHDg ^p bijoso^ij b^ BXodB as
^aoajj unSas anb pnjijaB Bisa ajqos s^ -ajqBjaui oíáp ap Bpuasajd
ua souiBisa 'ajqisvds vio^aiotioo B[ jod 'ojobiuoo jauíod [a u^
ajqisu^s mou&amp;puoo vj

•ajsa b jbS3[^ Bjs^q 'x\tv^ b joij^^ub ojuaiuiBS
-uad [ap uoian[OAa B[ ap uopbjjbu b[ sa 'is ap Biauapuoa b[ b Bpuaia
-uoo b[ ap BdB^a Bjauqjd Bsa ap uppBJjBu B[ anb jpap souiBupod
oaijoisiq jaiaBJBa ns opuBpJoaaj X v-iSojouatuouaj B[ b opuaiA[o^
(^¿)'ttuopBztJotjajxa ns uoa Batjijuapi
as X pBpiAiiafqns ns ap opBfodsap aA as jaq^s p 'Bapj B[ b SBiaBjá
'uaiunsaj u^ *uopaB ns b opuBdBasa ouioa X soiJBjaBjjaj ouioa so^afqo
so[ Jiuiijdns b JBiuaui aqap jaq^s [a [Bna B[ b opjanaB ap uopdaauoa
B[ b JBiaunuaj aaBq sou 'ajJBd Bun jod 'anb Bzajjaa B[ ap 'p^pjaA B[
ap asBq B[ ua B^sa anb Bzajjaa Bun ap uoisasod ua soujauod uoisiui
jod auaii Bpmajqo tsb Bapt Bq -o[[OJJBsap ns ap ojunfuoa p opoj ua
Bjnd Biauaia B[ Jiaap sa 'Bjnd Bpuap B[ sa Baiiooq Bq "OJnd jaqBS anb
ojub^ ua Bapj sa B[p ÍBaijjduia Bpuap B[ ap apuajdsap as ncnSprj B[ ap
BSiuiajd B[ ojad ísB^aajip sbui SBSiiuajd sns X so^uauiap sojauípd sns
Bpuap B[ b BJ^siuiuins anb B[ BjBipaiuui Bpuapuoa B[ sa 'a^qtsuas
X oaijjdiua oiuuuop p uq 'o^aajip jaqBS un ap aiuanj ouioa BpBjapis
-uoa jas opuatpnd ou ouioa 'B[3Aaj as 'jopajuí uopBpAaj B[ 'Bujajut
Bpuapadxa B[ 'o[duiafa jod 'sBSjaAip sap^pjaA ua Bpuaaja b[ 'Bpuap
-uoo bj^o ^poj^ *ojBipauiui jaqBS pp 'opom ojjo ap oqaip 'a[qisuas
BOiJiduia Bpuapuoa B[ ap ajJBd 'sBaiuauíoua^ sauopBisajiuBiu sns ua
njpjdsa yap Bpuap B}sq -uotaBipaui ns X ojnd jaqBS pp p sa anb bjsta
ap o^und [ap p^pjaA B[ X pBpisaoau b[ ajuauíBjsnf Bai[duit anb uoiats
-odns 'SBaiuaiuouaj sauoiaBjsajiuBui sns ua njtJidsa [ap Biauap B[ sand
auodns Baiáoq Bq^^ "o^aadsaj a^sa b oj^p Xnuí sa qaoajj *a^^pq ns ap
ozuaiuioa p uq 'opBJapisuoa a^uauiBOiSo[ojuo ojdaauoa [a a^jns omoa
soujBJisoui jod Bzjanjsa as 'a^JBd Bjauípd B[ ua ivo/i^prj b[ ua anb sbj^
-uaitu 'o^daauoa [a Bpuapuoa B[ ua aájns omoa JBuxuuajap ap bjbjj ag
•ojdaauoa ua ojafqo p jbuijojsubjj sa osaaojd ajsa ap pBpipuij Bq
•bjjo b BJnSij Bun ap ojisubjj
[a Bji[iqisod anb umjojaBj p sa anb 'uoiaBipam ap Bapi b[ ajuasajd

�expresión conceptual; una filosofía secreta, ligado a algo vivido, pero
no expresable, es para este autor, algo inconcebible. El saber no es
algo inmediato que se dé de golpe, sin trabajo y sin peripecias; lo
inmediato es falso, la verdad reside en un nuevo inmediato, pero
alcanzado a través de la mediación. "Únicamente el devenir que, al
nivel de lo inmediato es ya mediación, prefigura lo que será el dis
curso, la reflexión del ser en sí mismo, lo Absoluto como conciencia
de sí universal o como sujeto, afirmándose él mismo mientras que
no era sino presupuesto en el punto de partida, no siendo más que
un nombre vacío". (80)
Veremos también, como la Lógica comienza con el concepto más
pobre, porque es el más indeterminado, que es el concepto de ser.
Notamos que en la filosofía de Hegel la alteración tradicional que
señalamos al comienzo se mantiene. Mientras Hegel sigue dentro de
la forma de pensar ligada al romanticismo, insiste en la riqueza del
ser y admite que su contacto se produzca antes de la acción de la
inteligencia; cuanto más predomina en él, el intelectualismo, la ne
cesidad de que el ser sea pensable, como pensar es establecer deter
minaciones, es indudable que ese primer concepto del ser en general,
indeterminado, se ofrezca como el concepto más pobre y ese primer
contacto más acá de la reflexión, represente una etapa muy rudi
mentaria de la conciencia. Veremos con el tiempo, como ciertas filo
sofías, o mejor, ciertas no-filosofías, se esfuerzan por restituirnos el
sentido de lo inmediato, aunque sacrificando la inteligibilidad y en vol
vernos a lo que Hegel pretendía haber dejado atrás; ese nos parece
ser el sentido de la obra de Kierkegaard, de G. Marcel, y en cierto
modo también de Jaspers y tal vez de James, de Whitehead, que
configuran un movimiento que Wahl llamaba el movimiento hacia
lo concreto y podríamos decir que intentan situarse en una ac
titud metaempirista, como sería también la actitud del segundo
SCHELLING.
Pero Hegel nos muestra cómo esa actitud es insostenible. El len
guaje ya significa una demostración de esa imposibilidad.
"El contenido concreto de la certeza sensible, le hace aparecer
inmediatamente como el conocimiento más rico, como un conoci
miento, ciertamente de una riqueza a tal punto infinita que no se
puede encontrar ningún límite, ni en extensión, en el espacio y en
el tiempo en los cuales se despliega, ni en penetración, en el fragmento
extraído de esta plenitud por la división. Este conocimiento nos pa
rece además como el más verdadero; porque todavía no se ha sepa
rado del objeto, sino que lo tiene delante suyo en toda su plenitud.
De hecho, sin embargo, esta certeza se revela expresamente como la
más abstracta y más pobre verdad. De lo que sabe, ella expresa sola
mente esto: él es; y su verdad contiene solamente el ser de la
cosa". (81)

(80)J. Hyppolite. Logique et Existence, pág. 13, ed. cit.
(81)Hegel, Phanomenologie, pág. 81.
— 146 —

�83 'BI3U3S3 B[ X OJ3pBpJ3A O[ 83 :83 OJ3fqO [^,, '[3 Jiod BUTUII3^3p 3S
J3qB8 [^ -83PIU3UIJBJ 3p J3S p UO3 'aXnOddAJJ B^OUB 'BJJipiOUIO^
qBI3U3S3 OHIOO OpBJ3piSUO3 3 Ojsfqo p 3nb U3 O1U3UIO1U p SOUI3U3J
:ouira.T3j jsiuijd U3 : sboijsjj^^dbjbo sb^ss 9U9ij o^rpspip oítenf {^
UBJ3dnS OIJB8333U BJ3S 3nb 3[qBJ3UI Un
'uoSojn opBis3 un 'sjqod sbui ojusiiuioouoo ^3 's^nd b^ijiu^is 'aaaajj
Bj9jd.i9jut o[ ouioo ^bj '0NmaH3 ^P ojnpsqy p 'opBpusasjipui
J33 j^ 'oi^BjjsqB 9iu9uiB}9[duio9 psjSAiun JdqBS un 'opuoj p us 83
'jB^n^uis 83 3nb 's^qisuss BI3U3I3UO3 b^ 3p O^U3iuii3ouo3 p opoui p^
3Q 'J3S-OU p Á UOI9BUIUIJ919p BpOJ 3p 3JU3SnB J3S p 9JJU9 pBpijnspi
B^ 'voi^pq ns U3 bjbjisoui o[ ouio3 's^ans dpuop 3p 'BpBU soui^su^d
OU 'opUOJ p U3 BpBU SOUipsp OH 4UOpBUTUIJ313p BUn^UIU 3U3I^ OU
3nb jpdp 83 'opBUIUIJ3J3p OUnUlU 83 OU 3nb 4J3S p SOUIB^USUIIJdd
-X3 opuBn^ '3^U3snB bjss ps^^Aiun oj 3puop 4JB[nSuis ojBip^uiui un
33OUO3 BJS3 9llbjod 4UOpBip3UI TB\ 33npOJ}UI BiC OJU3IUipoUO3 n8 JBSdjd
-X3 3pU3^3jd B^83 OpUBn¡^ "^^qiSUSS BpU3pUO3 B^ 3nb OJ3pBpJ3A 8BUI
OUIO3 BpA3J 38 3fBnSu3^ p Í3Í"BnU3^ p U3 b^ 8OUIBJ)U3 4O^Sa ^B O^3dd
-83J UO3 oSp JBS3jdx3 3p 8OUIBJBJJ OpUBn^ 'Ü^Oí/ü p U3 A xnbo p U3
B183I^IUBUI 38 3nb O^S3 Un ÍOJS9 UTO. 3XqOS BSX3A 3[qiSU3S BZ9JJÍ99 B'q
•BAIJ^UIJ^P UOpB3IJIUn V[ B JB3^^ BJSBq
'8B3UBJU3UIOUI 89UOTUn9J 3p 4S3UOpBJBd3S 3p 4S3UOpBip3lU 3p 3IJ38
BUIl 3p S9ABJJ B OpUBSBd OIdd 'OJll[OSqB JdqBS p BIJI^SIX3 OU BUIJOJ
BJ^O 3p 3nbJ0d 4BpB^OJJBS3p pBpi)U3pi BUn 3p OJ3d 4pBpiJU3pi BUn 3p
BJBiBJJ 3S USiqUIB} inbB í BpB^[OJJBS3p pBptUn VI S3 4Ojd33UO3 p 3JUBip
-3UI B83jdx3 3S 3nb BJ3pBpj3A pBpiUn V\ 1303JJ BJBd OUIO3 SOUIIA VÁ A
4B8[Bj pBpiun Bun op ojsd 'pBpiun Bun sp n^rq bjbji 38 ío[pjJBS3p ns
Bpiui 3S pno pp aijjed b 'Bpuspuoo v\ 3p ppiui o^usuioui 3JS3 som
-BÍ^U313J 4OpOl UO3 ÍOJJO B BTAU3 SOU ppiUl OJU3UIOUI 3JS3 OX3J
'B9lSopm9JSld9 BÍOpBJBd 3p djqUIOU p UO3 Bu^lS3p KOS
3nb of3^duiO3 BUI^^qOJtd 383 3p OJD3d8B un B3ipBJ iqB ÍO[qiS
S3 UOpB3IJIJU3pi V\ 4S3UOpBT3U3J3Jip 483UOl3UIlSip 3JU3XUBIA3Jtd
soui333[qB^83 ou is 3nb ojjsp 83 usiquiBj oj^d 'pxnjBu uoisusdo^d ns
BS3 J3S 333JBd 8OU3UI JV O 483pBpilU3pi OpU3p3^qBJ83 BXBqDJBUI KOS
-aaAap\[ 3lU3UUOIJ3}Sod B^BpuSS O^ OUIOO 3^S3 4Bpnp Ulg -OlU3IUIBSU3d
pp BqojBui B[ 9jrmj9d snb ojU3Ui3[3 p 83 4orasiuojB[d p us omoo
otusTUBipSsq p U3 3nb 4J3s-ou sp ojdsouos p ^pnpojiui snb som^usj
'oatjbSsu opinf un b JBpdB 3nb soui3U3j bsoo buisiui b[ uos ou 3nb
ípsp A o^ J3p o^sfqo p JinSupsip jspod BJBd 'uopBpusxsjip BJ83
J333jqB^83 Jdpod BJBd OJ3d í UOpBpU3J3Jip BJ B OpB9JJ SOUI3q 3nb
-jod joijsdns BdB^3 Bun U3 souibjss vA 4ojjo jod ojsfqo un X opB[ un
JOd BpU3pUO3 BUn SOUIinUIJSip OpUBnO ípBpiJBpSutS B[ U3 BpBJJ33U3
B^83 3U3IAJ31UT 3nb BpU3pUO3 Bq[ 'UOpBipSUI 3p UOpunj B[ iaO3JJ
sp bijoso^ij B[ U3 Busduisssp 'souisqBS ouio^ 'snb 4J3S-ou sp Bjs^ndo
UOI9OU V\ 4J3S 3p UOpOU B|^ UO3 OpBnfuO3 Bq 38 OU "BTABpOJ 'uOTOUpStp
V\ 3p BpU3pUO3 Av\{ OU tnbB BIABpO^ 'O^u^iUipOUOO pp O83JOjd p
9JU9UI9JU9JBdB 3^IUIJ3d OU X JIJ9}S9 SBUI p OUIO9 999JJO 38 UOpBUIUUS)
-3put ns us snb ojsd 4oj33jj3d ojusiuipouoo un 83 íjss pp
BZ3^J33 B^ B OO[BUB O[B B]U3S3jddJ O^U3lUipOUO3 J3UIIjd

�indiferentemente del hecho de ser conocido o no, permanece incluso
si no es conocido, pero el saber no existe si el objeto no existe". (82).
Pero la certeza sensible no es el ser, sino que menta el ser y
ella nota que mientras el ser permanece la conciencia sensible se
manifiesta inconstante. Ella no tiene el derecho de elevarse por en
cima del aquí y del ahora. "Hegel se representa esta primitiva con
ciencia. Ella se pone en presencia de un objeto que es dado como un
esto (ein Dieses). Es dado, sea en un instante actual como un ahora
(ein Jetzt), sea en el espacio presente como un aquí (ein Hier). Se
dirá: ahora es de Noche; pero en el instante siguiente será de día;
o bien; hay aquí una casa. Se tiene derecho? En esas nociones de
noche y de día, de árbol y de casa son términos genéricos, de los
cuales no podemos servirnos porque pertenecen a una conciencia mu
cho más evolucionada. Los nombres suponen una clasificación por
géneros y especies, que no puede estar presente en el más informe
de todos los conocimientos, en la certeza sensible inmediata. Estric
tamente dirá Hegel, en la Lógica^ estamos en el estado de espíritu
de los negros que frente a la novedad de un objeto no saben sino
gritar "Aquí hay". Lo que hay no importa, puesto que el contenido
del instante actual no está más en el instante después y la sensación
situada en tal punto del espacio se desvanece en cuanto me doy
vuelta". (83)
Mientras que el dato constituido por el esto, en un aquí y un
ahora determinados y singulares, se desvanece, subsisten, sin embargo
el aquí y el ahora universales, o sea el espacio y el tiempo.
El aquí y el ahora cambian entonces constantemente; el saber
no alcanza a expresar la permanencia del ser; es pues, una apariencia,
como los filósofos griegos lo habían indicado.
La permanencia del aquí y el ahora, es decir de un aquí y un
ahora indiferentes a las variaciones, supone una noción de orden
universal.
"Una tal entidad simple, que es por la mediación de la negación
que no es ni esto ni aquello, y que es también indiferente a esto o
aquello, le llamamos un Universal". (84)
Y agrega: "Es también como un universal que nosotros pronun
ciamos lo sensible; lo que decimos es aquí, es decir, el aquí universal
o aun él es, es decir el ser, en general^ Nosotros no nos representamos
seguramente el aquí universal, o el ser en general, pero pronunciamos
lo universal. En otros términos, no hablamos absolutamente de la
misma manera que opinamos en esta certeza sensible. Pero como lo
vemos, el lenguaje es más verdadero; en él vamos hasta refutar inme
diatamente nuestro punto de vista; y puesto que lo universal es lo
verdadero de la certeza sensible y el lenguaje expresa únicamente esa

(82)Hegel, Phanomenologie, pág. 83.
(83)Ch. Andler, Le Fondement du savoir dans la "Phénoménologie" de L'Esprit de
Hegel", pág. 322, ed. Rev. de Métaph. et Morale, 1931.
(84)Hecel, Phanomenologie, pág. 84.
— 148 —

�•p-SI 'ojaiaax 'N^xvij (¿8)
•S8 '^?d -pi (98)
'aiSojouautouotfj 'laoajj (58)
jas ^a oiuixdns oX 'sa oa opes^d sa anb oj oja^ (g íBpiuitjdns sa
opes^d sa anb 'p^pxaA Bpun^as bj otnoa ouijijb oX Bjoqy (^ ípBpxaA
Bjaniijd bj ouiijdns oX 'opiiuijdns sa anb oj oraoa o opBSBd un ouioa
oaipui oj oX ojad íojapBpjaA oj ouioa opBinxijB sa [a Á BJoqB ja oaipui
o^,^ 'jmovpui ep oj^o ja jod Bpinjijsuoa inbB Bjsa BaijaajBip Bq
•(¿g) "44onpiAipui Bpsa BJBd jbui^ijo ojanpoxd 'oiJBipauuajui
oSjb ouis opBjjuoaua sa anb oj tu Bjjuanaua anb o\ xu sa ou souibui
-jijb JB^nuis jas o^na JO[oa opo^ anb Á BjpuaSua so^ aiuauiBjsaijiuBui
anb Btdojd uoiaB^sBJj B[ uoa sofo so^ ap ojjuanaua [a uos oauB^q p
A oa^au p anb souiaja^ "is jod Á js uo oun opuats oraoa sojjosou
jod oppa^qBjsa Bas —saxVHDOS aaip— 'Bp^u an^)?^ -a[qisuas ojuaiui
-pouoa p ua pBpqiqísod Bjaajaj Bun opBaipui BjqBq moxvi^ ^^
•a[qisuas
B[ ua BpBJjaaua Bjsa anb ua o^uaiuiBpiB asa ap Jips BJBd bja
jauaj anb sand auap íjapuaasBj^ sa Bpuapuoa b[ ap ppuasa
-aBJBa b^ anb souiapiAp ou oja^ "sopa ap ounuiu b pBpTJoixd
uis 'ojafqo p A jaq^s p 'sojuauíap sop so[ BJapisuoa 'a^qisuas Bpuap
-uoa B[ ap Bapa^pip ^\ Buiuijna pna o[ uoa 'ojuauíoui jaaxaj uq
•saJB^n^uis A
sa[BnpiAipui oÁ soj uaanpaj as X usniís as pna bj ua 'jB^uapuaassjj
uppdaaxadB bj ap bubijub^j ^apí Bpunjojd bj ua opBaqduii BqBisa bX
—'aaia\ty Bjunds— 'ojisubj^ o^s^ 'SBpuapuoa sbj ap pBpiunuioa bj ap
ojáoj jb X onjnuí ojuaiuipouoaaj jb BJBAajj anb Bpuatauoa bj ap Bqanj
bj inbB ajuaisajd as B^ 'oaiuojBjd ojajaajr ja ua svaooyxoaj 9p ^^stj
-BnpiAipui ouisiAj^afqns jap uoiaB^npj bj b uaxquiBj X ojjojjssap jb
oSojbub sa aaoajj ap ojjojjBsap ja íjBSjaAiun oX un ap pBpijiqísod
bj opuaiAdJ^ua soiuba bX j^na oj uoa 'sajBjnSuxs oX sojjo ap Biauaj
-sixa bj jauodns anb souiaua^ ojad íjbjtiSuts oSjb ouioa ou X jbsjoa
-jun oájB ouioa souibuijijb oj 'ajuauBuuad ojb ouioa oX ja souibuijijb
opu^n^) -pBpinuiiuoa ap ojnijj b a^sixa ou BiABpoj Biauaiauoa bj anb
JBpiAjo souiaqap ou 'o^aaja ua íoX ja sa bijba anb oj anb ap Biauaj
-ajij^ bj uoa 'BaijaajBip buisiui bj aanpojd as uaiquiBi mbB oja^
(98) -44oX ja ua
Bptuiijdaj ouis 'Bptuiijdns BiABpoj Bjsa ou ojad 'ojafqo jap Bp^sjnd
-xa ajuatuBjapBpjaA saauojua sa ajqisuas Bzaixaa B&gt;q qa ap jaqss un
oáuaj 'oX anbxod 'sa ja íoiwx uvjuoui ja ua o 'oxtu ojafqo anb ojubj
ua ojafqo ja ua Bjsa p^pjaA ng -jBiauasaui sajuB Bja anb jaqss ja sa
anb jpap sa 'ojsando ns b opBSBd Bq BJoqB Bzajjaa B-q^^ 'Baxjstjos bj
jod opBjuasajdaj BiJBjsa opunáas ja 'oiusijBaja ja jod B^atjS bijosojtj
bj uo opBzijoquiis JBjsa Bjjpod bjsia ap ojund jauíod ja ig -ojafns
jap opBj jap asxBi^npj X ojafqo jap opBj ja jBuopusqB ua ajsisuoa
'ajqisuas Biauaiauoa bj ap BaijaajBip bj ap ojuauíoui opun^as j^
"oxoipo jap X xnbo jap pBpijBsxaAiun bj b
'ojsa jap pBpiJBjnguis bj ap 'pBpijBna bj ap ojisubjj un tsb soiua^
"(g8) C4sotuBjuaui anb ajqisuas jas
un jBsaxdxa soiuspod anb ajqisod ajuaiuBjxaia sa ou saauojua '

�pasado o el ser suprimido, en otros términos la segunda verdad; yo
niego así la negación del ahora y vuelvo de ese modo a la primera
afirmación, de que el ahora es. El ahora y el acto de indicar el ahora
están constituidos de tal modo que ni uno ni el otro son un simple
inmediato sino que son un movimiento que tiene en sí diversos mo
mentos". (88)
Ese acto de indicar constituye el movimiento que expresa lo
que él es ahora en verdad, o sea un resultado, una pluralidad de
ahoras reunidos y unificados. Indicar es hacer la experiencia de que
el ahora es un universal.
Notamos así en lo sensible una unificación de lo singular y lo
universal, una síntesis de lo múltiple y lo uno, sobre lo cual se
desarrollará la percepción, la segunda parte de ese itinerario de la
conciencia que nos muestra la cosa, no como algo puramente inde
terminado, un mero esto, sino como un haz de cualidades.
En síntesis: "La Crítica de la certeza sensible y la reducción de
su puntualidad, al opuesto, al universal, contiene un doble sobre
entendido. Hegel quería mostrar a Schulze y a su escepticismo la
imposibilidad de abandonar el terreno del conocimiento racional para
apoyarse en los hechos de la conciencia empírica. Y quería también
pagar tributo al pensamiento griego que, de los presocráticos a los
sofistas y a los escépticos antiguos, ha mostrado la inconsistencia del
saber sensible, hasta que con los escépticos posteriores ha perdido la
línea de su desarrollo clásico, dudando del fundamento mismo del
saber racional. Como siempre le sucede, en su referencia histórica y
polémica Hegel eleva su tono y de ahí su impulso". (89)
"Se puede decir a aquellos que afirman esta verdad y esta certeza
de la realidad de los objetos sensibles, que deben volver a las escuelas
elementales de la sabiduría, volver precisamente a los antiguos Mis
terios de Eleusis (de Ceres y de Baco) y que tienen, primero, que
aprender el secreto de comer el pan y beber el vino. Porque el ini
ciado en esos misterios no llega solamente a dudar del ser de las
cosas sensibles, sino aun a desesperar; por una parte él realiza el
anonadamiento de esas cosas y por otra las ve realizar este anonada
miento. Los animales mismos no están excluidos de esta sabiduría,
sino que se muestran más bien profundamente iniciados en ella; por
que no permanecen frente a las cosas sensibles como si fueran en sí,
sino que desesperan de su realidad y en la absoluta certeza de su
no-ser, las aprehenden sin más y las consumen. Y la naturaleza entera
celebra como los animales esos misterios revelados a todos los que
enseñan cual es la verdad de las cosas sensibles". (90)
(Continuará)

(88)Hecel, Phanomenologie, pág. 88.
(89)E. de Necri, ínterpretazione di Hegel, pág. 329-30, Ed. Sansoni. Firenze, 1943.
(90)Hegel, Phanomenologie, pág. 90-1.
— 150 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2464">
                <text>Itinerario hacia el mundo de la razón en la filosofía de Hegel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2465">
                <text>SILVA GARCÍA, Mario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2466">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 111-150</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2467">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2468">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2469">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2470">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2471">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="222" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="411">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7fe43e0236e955fcfb6f70c73a8fc974.PDF</src>
        <authentication>bd10085912579a2336014ce95a209693</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2453">
                    <text>�antecedente para su adsorción a la parte proteínica de la membrana
bacteriana. Pero nos interesaban más aún los grupos o estructuras quí
micas, que dan afinidad por la fibra vegetal del algodón, constituida
por polisacáridos (celulosa) ya que una parte principal de la mem
brana microbiana también está constituida en general por polisacári
dos, evidentemente algo diferentes. En la química tintorial estos grupos
o estructuras son denominados "substantivantes" y los colorantes res
pectivos llamados "substantivos" o "directos", a los cuales pueden ser
asociados también los colorantes de cuba en su forma reducida (soluble
en agua). El hecho de que ciertos grupos "substantivantes" p.e. el
grupo —CO—NH—, aparezca en forma repetida en la germanina
(Baeyer 205 o Fourneau 309) y p.e. la estructura "benzidino-bis-azóica"
(I), también substantivante, aparezca en el azul de tripano (tripanocida como la germanina), nos pareció también un antecedente muy
promisor para nuestro plan de trabajo: Aplicar los vastos conocimien
tos de la química tintorial sobre substancias y colorantes substantivos
a la quimioterapia (4).
Con respecto a los postulados b) ye) habíamos pensado introdu
cir el resto sulfanilamídico (II) en ciertas moléculas (p.e. de estructura
"substantivante"), ya que es capaz de aproximarse al resto aminobenzoilo del ácido pteroílico, impidiendo con sus electrones disponi
bles (según II) la síntesis peptídica (III) del ácido fólico (esencial
para muchos microbios) a partir del ácido pteroílico y glutámico. Los
electrones disponibles se fijarían a la fisura electrónica del grupo carboxílico del ácido pteroílico, impidiendo así la reacción con el grupo
amino del ácido glutámico.

I

II
H,N

^

v

^III

(7A

CH

III"/
CC-CH2-]\--C-OH

V V\/ +1

•"hJn—ch-ol-ch,-cooh
OHi

COOH
— 232 —

�—

Z—

jbuijoj usijpod 'soaiua^ouioaaouiaq soaijajsoad sodnaS sns ua opiuajuoa
(g) oaijojjidBJjaj Btuajsis jb 8biobjS i(^) sojuauuaj sojsa 'jBna bj un^as
'upiaanpaa-opixp ap sojuauuaj soidoad soj ap uoiaaB bj ap oiusiuBaaiu jb
oiaadsaa uoa sbui sisa^odiq Bun aaa^q b BAajj sou 4tsojuauuajiiuB?^ ouioa
soaipiuiBjjns sojsanduioa sojaaxa ap uopaB bj ap uopBiaadjajuí Bjs^
•o^anpojd pp BUBiqoaaiuin
-ub pBpiAijaB joXbiu bj b sajqiuodsip sauoa^aaja jbuijoj ap pBptjiqísod
apuBj^ sBin bj tsb opua^nqijjuoa 'sa^qiuodsip sauo^jaap jbuijoj apand
'BpBtiaapB uoiaBuiquioa ua oinuip ajsa 'ouisira oaipzBp opia p naiqiuBj
ouis 'oaipiuiBjps odn^S p ajuauíBps ou osb3 a^sa ua anb 'Bjuana souiBp
sou 'o^duiafa un sa (^\\) sapna sb^ ap 'ojsanduioa ouiiqn a^sa ap bio
-uBuosaj ap sbuijoj sb^ unáag qozBiiBjpis pp *a'd uoiaaB ap ouisiuBoam
pp oiaadsB un upiuido Bj^sanu unSas ajsisuoa anb o^ ua 'sBtauBisqns
sbjjo b ouaSixo p JBpBjsBJ^ ^ojuauuajijuB,, ouioa 'Bapod 'pzBpBjjns
p ouioa 'BpiuiBjps Bun 'oaijaaB opia^ ua asopuBuuojsuBJ^ 'ouaSixo
pp Jo^daaB [a 'Baijjaadsa buijoj ua 'sa (oaiAnjid opioB pp u9pB[ixoq
-^Baap ap oianpojd) 'opiqapp^aaB p puuou os^a [a ua SBJ^uaij^ #Bpixu
-Bjps B^ anb ajqBprxo a^uauqtaBj sbui 'BpuBisqns Bajo b '(¿) ZQSJJ ap
buijoj ua ajuauqBnjuaAa 'oua^jxo p asopuBpBjsBJj 'BpiuiBjps bj b ajuaui
-BAanu sauoajaap sop 'a^ ^. q _j_ 0sH^—HO Z snoioBnoa bj un^as
'aapaa 'ajqBqoad sbui oqanxu sa anb oj 'o '(BpBJjuoaua (9) ajuauípuoia
-daaxa ajuauíBjos oaad '(g) saaojnB sounp aod BpBjnjsod) BpxuiBjps
-ixoapiq Bun b BpiuiBjjns b[ aBpixo n 'BaoqB uBapod anb soj 'soAij^^au
ojiapiqxo sauoi sop sajqiuodsip Bfap sauojoad sop ap BpuaaajsuBJj Bjsg
•BpBuoiauaui vÁ '(q^j) Bppnpaa buijoj bj b bSojj as 'oai^opisij ajuaiq
-uib pp Bn^B jap sajuaiuaAoad 'sauojoad sop ap uoiaip^ jo^ *(^^yj)
sBAijBJ^au sb^jb3 sop isb Bjsa opuaijmbpB 'BSBjixoqjBa-oa bj ap oaijpzBij
opio pp oua^pjjiu jb aaBjua ^^qop uoa op^Sij —^3= odnaS jb ubíij as
ttsa[qiuodsip5i soaipxuiBjjns sauoajaaja sop soj '[ja b sopBiuixoadB zaA
Bun anb ap 'sisajodiq bj souiaaBq 'BSBjixoqjBO-oa bj ap uoiaunj bj ua
ButzBipBjjns bj ap Á jozBijBjjns pp uopuaAjajuí bj jBaqdxa bjb^
•souaSpjpiq sop opBj
-daas opuaiqBq '(q ^\) Bjnuijpj bj apuodsaaaoa Bpianpaj BSBjtxoqjBa-oa
bj y -oaiuipijid ojaia ja ua asjBpixo Á — aianpaj ap zBd^a 'j Biuizuaoa
bj A BSBjixoqjBa Bun JB^nj aauíiad ua auapaajui jBna ja ua 'sotqoaaiui
soqanuí bjb¿ Jbjia uoiaanpaa-opixo ap osaaoad 'oaijaaB opios A oaiu
-oqjBa opijpxquB b (JJ003 0^eH3) o^p^jd opia^ jap BAijBpixo uoia
-BjixoqjBaap bj ua 'oua^pjptq ap JojdaaB ouioa ajuaiuajqBqoad 'auaiA
-aajui buisiui B^ 'BSBjixoqjBa-oa bj b uaiquiBj ouis 'oaijjoaajd opiaB jb
ajuauíBjos ou 'opBj ojjo aod ajuauíBAijaadsaj BoimpiuiiJid o boijozbij
A opBj un jod BaipiuiBjniBjjns zaA bj b Bjnjanjjsa ns b sbiobj^ 'sop soj as
-jBiuixojdB japod aod 'BJauBiu Bjsa ap uBuoxaaBaj (JJA) ^utzBipBjjns ^j
A (ja) JozBijBjjns ja anb souiBSua^ • (uopanpaj-opixo ap sspBuapBaua
sauoiaaBaJ ua uoqBjsa jas) sajBiujou sauoiaunj sns Jijduina 'sbui sojjo
A ^ A (^) j; Biuizuaoa bj '(Al) (buiiubij bj ap ojBjsojtp) BSBjxxoqjBa
-oa bj ouioa sajBiauasa sojijoqBjaiu b 'jipadiui ap uaiquiBj oms 'oaqoj
opios ja ouioa jBiauasa ojijoqBjaui un ap Bai^ojoiq sisajuis bj Jipad
-uii ap 'opBjuBjapB souiaq tsA ouioa 'ajuauíBjos ou 'bjbjj as '

�electrones disponibles, con los cuales y con protones reducirían los
substratos reducibles (SR) (los diferentes cofermentos), recuperando
sus dos electrones de dos iones oxhidrilos y trasladando el oxígeno así
liberado, de un modo muy específico, a sus substratos oxidables (SO).
("Electrólisis biológica") :
i "f" ^ ej
~~" ~
"— + SR

+ SO + 2H2O

SR¿¡

SO + H2
^&gt;F + + ^¡

+ (OH)7 "^
SRH2 + SO.O

H2O

IV

IV a

NH,

N

CH3 CH2—CH,
I
I
I
c=c
o

•n(

C—CH2—N^

|II^

H3C-C

CH,—S

0-P-OII

CH

CH, CH,—CH,
I
c= •c
_0_
o^-p-o -

OP+OH

I
OH

OH

IV b
CH3 CH2-CH,
i
i
c=c
'i

Ó^P-OH

N
\

CH,—S 0-P-OH

OH

VII

VI

NH,

CH=CH

I

:N

CH

Ai

I

^CS

II

H

CH H,N

:NH

í

I

NH2

CH

N^CXCN

T i ^ CH
CH

r. _N-

H-ín

H-C1
H-C-OHI

Vía

^,

H-C-Offl

CH -CH

i
o
H-C-OHi

ó

\ c —s:+

c-o^p-oíp-o-c
H, OH Ó
H,

\. ^
Ar

^: -CONH,

II I
CVCH

Ar- —SO2

:n

CH

so2

— 234 —

�XI

'HN

•BUBiqojairaiiuB pBptAijaB 'sisajodiq BJjsanu un^as 'jauaj UBuaqap bujj
-nraijd B^ ap sopBAijap so^ uozbj Bisa jo,j '(^xi) Buipmpioijojpiqap
-siq B| Bjsd Bun A (qm^. -^ ^IIIA) ^uipinpjoijojpiqap b^ bjbcI sop
jnbs soniBoipui sa^na se^ aa^aa 'Biouenosaj ap sbiojoj sns imSas sa^qra
-odsip 8auoj^oa|a jbtojoj napand (a 'B8B[txoqjBa-oa v\ b asjBtnpcoadB
japod BJBd oaqozBi^ cqoia p uauaij (q 4(uopo^[B p BJBd soAiiuB^sqns
sa^uejopa soqontu ap pa^uao Barnoiujsa b^ noisnj B[ ap eapdiauíad
da^nanodmoa sop eo[ opnaXn^^snoa) aiaijjadns ap p^piAijoB uauap
(b tsopBpnuoj: ainaraaoiiaiUB sopBpjsod sajj so| soinsxm is jod jqd
•nina ap BÍB^aaA b^ SBcnaps nana^ Buqnratjd B^ ap sopBAiJtap soq
e^m o^ubj
oíaajBd son BidBja^oinimb b^ na noiasaqdB a^qísod ns 'of^q a^uara
-BAi)Bpj oíaaad ap 'sa^uB^opa eo^ ap Biiisnpni wei^ b^ ap ojanpoad
nn ap mb^ bjbii as ouio^ '(x) pianaS Bpnuoj B[ ap sopBzuaniqod
ajuauíBip sbui 'bojío naiqniBi sojanpojd sop soisa ap opBj p naaajBdB
OJad i (xi) Buiptnpioiiojpiqap-siq B[ á (m^) Buipmpioiiojpiqap
B^ :nos 'uoisnj B[ aod opiuaiqo oianpojd pp sapdianiad sajuauod
-moa SBq "opBnojps naiqniB^ aiuauípniuaAa Á (^221 ua (ó) Z9A
-tjd jod oipasap) 'ajjnzs noa Bnxpmpj-d ^\ ap tuoisnj b[ ap
oianpoJd p apua^ua as MBni{nnin^w uoioBuiniouap b[
•soAtinBisqns saju^jopa ap
Bun uBAiJap pno pp A oaqozBiiozuaq opio p Bpijadaj o BiJBiran
Bun ap auaxjnoa anb 'Buipmijd bj ap odnj p jod ajuara
-Bsojapod BpjBJiB anj upiauajE BJjsanu uoisBao Bjsa u^ 'soTqojaira so[
bjjuoo soAijaadsaJ sopBAtjap so^ ap ojuaiuiBjJodraoa p JBipnisa BJBd
'uopoSp pp Bjqxj B^ Bj^d soAijuBjsqns saiuBJopa UBAiJap pna pp
'Braajsis nn Jiaap sa 'oAtiuBisqns oaqozBij Braa;sis un opBosnq soraaq
uozbj Bisa jod A ajuapiAa aaaj^dB BnBiqojairatiuB pBpiAijaB
oaqozBtj opxa pp BpuBiJodrai b^ 'sojsandxa sojdaanoa so^

�-NH,

Este fue realmente el caso, como resultó del examen "in vitro"
de los productos que preparamos, derivados de la dehidrotiotoluidina
y de la bis-dehidrotiotoluidina. Los productos fueron examinados con
tra los siguientes gérmenes: Proteus vulgaris (X-19), Escherichia coli,
Salmonella typhi, Klebsiella pneumoniae, Streptococcus pyogenes y
Stapbylococcus aureus. Los gérmenes fueron cultivados sea en medio
sintético, sea en solución glucosada de peptona. Las concentraciones
límites de inhibición están expresadas en 0.000001 g — 1 gama por
1 cm3.
Mientras que la dehidrotiotoluidina misma, insoluble en agua,
solubilizada o mejor dicho dispersada por intermedio de etilenglicol
(en cantidades no nocivas para el cultivo de los gérmenes) se mostró
inactiva contra todos los gérmenes mencionados, su derivado metilensulfónico (XI I, soluble en agua, preparado por acción del formol-bisulfito sobre la dehidrotiotoluidina, mostró una actividad inhibidora
entre 150 — 200 gamas contra el proteo y el estreptococo. El colorante,
obtenido por copulación de la dehidrotiotoluidina diazotada con el
ácido 2-naftol-3,6-disulfónico, ya conocido bajo la denominación de
Tiorubina (XII) (10), mostró en forma de su sal de sodio, una acti
vidad inhibidora entre 30 — 60 gamas contra el estreptococo y de 90
gamas contra el estafilococo. Los colorantes obtenidos por copulación
de la dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido J (ácido 2-amino-5naftol-7-sulfónico) (XIII) y con el ácido 2,3-oxinaftóico (XIV), tam
bién en forma de sus sales de sodio muy poco solubles en agua, se
mostraron inactivos contra los 6 mencionados gérmenes.
En la serie de la bis-dehidrotiotoluidina, esta misma substancia,
solubilizada con la ayuda de etilenglicol, mostró una actividad inhi
bidora entre 20 —• 40 gamas contra el estafilococo, y su derivado metilensulfónico (XV), preparado con formolbisulfito, una de 30 gamas
contra el estreptococo y el estafilococo. El colorante obtenido por
copulación de la bis-dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido 2-naftol 3,6-disulfónico (XVI) mostró en forma de su sal de sodio una
actividad de 80 gamas contra el estafilococo. Los colorantes obtenidos
por copulación de la bis-dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido J
(XVII) y el ácido 2-3-oxinaftóico (XVIII), casi insolubles en agua
también en forma de sus sales de sodio, se mostraron inactivos contra
todos los gérmenes.
— 236 —

�— L2Z —

AIX

IIIX

BNEOS-

IIX

Bisa
ap sa^qísod s^uozej aae u^p^nd uaiqraBj 'B[noa^ora b^ ap
[a aod Á JB^naa[oni osad jo^boi ^a aod BpeooAoad 'apuBJ s^in a^uatn
qBtuuaAa aioijaadns ap pBpiAtjaB buíi Á odijozbu opio pp uoiOTiadaa
Bq *sa[qiuodsip saaoa^aa^a ap uoioBinaoj B^ aqiauoa as sapna sb^ un^os
'Buipinpjoi^ojpiqap b| ap BiauBuosaa ap sbuijoj sb^ anb a^qBjsa SBtn aas
aaaasd anb '(BXl) BpuBuosaa ap sbuijoj sa^qísod sns ap Btm un^as
BpBoqdxa jas apand Bnipinp^oi^ojpiqap b^ ap B| noa nptaBJBdnioa na
Buipxn^iopojpiqap-siq b^ ap ataas B^ ap apuBaS sbui pBpiAt^aB Bq

�XV
MICII2SO3Na
H3C

XVI

H3C

-NH,

Para aumentar la actividad antimicrobiana de la dehidrotiotoluidina y de la bis-dehidrotiotoluidina respectivamente, hemos introduci
do en ambas el resto sulfanilamídico. A este respecto deseamos recor
dar, que ya hemos obtenido, hace algunos años, por condensación
de la dehidrotiotoluidina con el p-nitrofenil-sulfocloruro primero la
p-nitrofenilsulfo-dehidrotiotoluidina (XIX) y después por reducción
la p-aminofenilsulfo-dehidrotiotoluidina (XX) (11). Esta vez hemos
obtenido las substancias deseada* por condensación de la dehidrotio
toluidina y de la bis-dehidrotiotoluidina con p-acetanilido-sulfocloruro
(suministrado por amabilidad de la casa Hoffman La Roche, Nutley,
U.S.A.) y desacetilación de los productos acetilados (XXI) y (XXIII),
— 238 —

�— 6S^

IIXX

'

IXX

XX

XIX

opBjijaaBsap ajuauíBiJBpunaas 'ojanpojd
I9 ^ (IIXX) PBIíl93B ojanpojd ^^ jsb asopuaiuajqo 'ipajB ua sa^q
-rqosui ua soisandinoo so^ b ajaatAuoa anb 'ouaSpjpiq un ap ucuoisod
ap uoiooBaj Bun jBn^ auan 'HB9t^ I9P puan^ui b^ oC^q 'ajuara
'anb aaaa^d 'oaad 'ajuauiBUijB[nBd asopuB^ijaaBsap 'opra^tp
ip?ojB bjjuoo sa^qBjsa odraaij oood uos sopB^tjaoB sojanpoad scq
•ooraipiJtd oxpara ua aiuauíBjoaaip uoiaBsnapuoo tb\ aezqeaj ap
ajqtsod sa uaiquiBj ÍButpiaid opuBéajSe 'oun Bpsa ap ^ora un jea^draa
oairaouooa sbui oqanra sa o jad 'o^njopoj^ns pp ^ora un Á butuib bj
ap sajora sop opuBajdraa 'Baiuanjoj o Baiuaauaq uopnjos ua bjjbzijb3J
ajqxsod sa 'sojsandraoa sojsa ap uopBjBdaad bj b ojaadsaj U0^
•pBpqiqnjos Baod Xnra ns b
opiqap ajuauíajqBqojd 'sop^uopuaui sauaraja^ soj bjjuoo soaijobui uoj
-bjjsoui as aijas Bjsa ap sopBjijaaBsap Á sopBjijaoB sojanpojd so^
• (AIXX) ^ipinjojoijojpiqapsiq-ojjns
qiuajouxuiB-d bj á op^uopuaui tsá (XX) o^^&gt;npoj(l p JSB opuaiuajqo

�-Mf,

H3C-

-NHCOCH,

HSC-

H3C-

— NII,

Para la obtención normal de los productos desacetilados se realiza
la desacetilación ventajosamente con una mezcla de 1:1 de alcohol y
de ácido clorhídrico conc, desdoblándose sin embargo en esta ocasión
los productos parcialmente en ácido sulfanílico y las bases respecti
vas. Contrariamente a los compuestos acetilados, que parecen ser ca
paces de una transposición, no fue observado lo mismo en los com
puestos desacetilados (con alcohol y HC1) con el grupo amino libre.
Estos productos son perfectamente solubles en álcali diluido y el grupo
amino libre parece, por su propia atracción, impedir el traslado de un
protón al ciclo tiazólico.
De lo expuesto, vemos que cierto número de derivados en gene
ral hidrosolubles de la familia de la "primulina" tienen actividad an
timicrobiana "in vitro". Queda aún un gran número de derivados de
esta serie, sean o no colorantes, por preparar y examinar, especial
mente los productos sulfonados, y realizar, por último, el estudio "in

— 240 —

�91

'O}JJ3S9p OpO)9UI p
un89S oojjpiqjop opioB uod sas^q sop sbj onpis^j p U9 JBJBd^s X oo9s
b sopiun^a soiobj}X9 so[ JBJodBA9 'pqoop uoo (ou^jbjjbu pp
-Ij) BOIUJjniUlJd UOISIIJ BJ 9}U9UIB109Jip J9BJ^X9 UQtqtttBJ 9p9lld Og
*oT6I
9punj X BJ9piA-jnzB BI3U93S9JOn[J UO9 JOpO UIS ISBO pqoOJB U9 9Apn8ip
9S BUipmpioijojpiqgp bj io^fZ 9P B9J" 9PunJ -^ b^^ijbuib gpj9A Bpu99
-S9Jon[j UO9 pqoop U9 9Apnsip 9S Binptiqoiouojpiq^p-siq B&gt;q -Bti^B
UO9 UOl9B^ldt99jd X UOI9BJ)U99UO9 'pqO9[B U9 UOpnpSip Jod SOpB9
-ijond J9S U9pgnd so:pnpojd sop scq 'o^ijbuib oouB^q jojoo 9p Buip
-irqo^otjoj[piq9p b^ jsb opuBjidp^jd 'BUipop uoi99B9j BjSBq B9ijsnB9
BpoS UO9 OpBIBJJ S9 OJJtJBUIB JIOp9 9p OpBJ^pj ^g ' (B^JIJBUIB) BUip
-mpjOIJOJpiq9p-Siq B[ OpUB^ldl99.ld 'BlláB 9p OS93X9 Ull UO9 SOpBJBJJ
uos sopiun9J sooijprqaop sopBjqij so^ '9iqn[osut 9jU9uiB9ij9Bjd onp
-TS9J BJSBq 'S999A SBUnSp O1U9IUIBJBJJ 9JS9 9SOpU9i:)ld9¿ 'BTJBUI OUBq B
^:X O9IJpjqJÍOp OpiOB 9p OS99X9 Un UO9 S98Bq SB^ 9p BpZ9lU B[ 9BJ}X9
9g ropopui 9iu9ináis p opBJoqBp soui^q 'Buipinpjoijojpiqgp-siq B[ X
^ 'S9SBq SB[ 9p BpZ9UI BJS9 9p JBJBd9S

Noisn^ vt aa VMiaimox
-oixoaaiHaa-sm v^ aa x VMiaimoxoixoHamaa va aa Moiavavaag fi[

•O^JIJBUIB JOpO UO9 'pqO9[B U9 9[qnpS 9JU9Uipi9JBd
'(8 00I"06) S9^qn SBoiuipuiijd sos^q sb[ 9p bjdz^ui Bun jsb ouoj^qo 9g
•BnB X Bpinjtp XnUI B9tJSnB9 BpOS UO9 9]U9UI[BUIJ X iO^&gt; QX JB ^Qg^!!
uoo opBABj S9 opiu9jqo jsb ojyiJBuiB ojonpojd j^ 'BnSs Bqonuí uoo
OpBJ^IJ J9 BJldl99jd 98 X OU9^BJJBU p B-llJtJ 98 'BJJJU9 9g •UpiOIJpq^ B
O^ ^^ JB OOIJnjjnS Opi9B 9p EUI9 OO^T UO 3JS^ B JBJBd9S BJBd—
-JJ9Ajnd X OpBIJJU9 BJJ9qBq 9p 89ndS9p 'OU9JBJJBU 9p UOTOipB UO9
-99J9 UOISnj BJ B}U9TJB9 9g * (SBJOq 5 9p S9Ilds9p ) g^JJ 9p O)U9imipU9jd
-S9p 8BUI BXBq OU 9nb B}SBq 'o0^^ B ^pB}U9UinB BJnjBJ9dui9} BJ 9JU9UI
-jbutj X o00^ B SBJoq g 89nds9p 'o08T B ssjoq 8 9;uBjnp BpB)U9po 89
•9JB9 e03ZbM 9P 8 X 9P ^ 9JjnZB 9p S9JOUI Z, 9P 'BUtpin[OJ-d 9p JOUI X 9P
Bj9Z9ui Bun O8B9 opun89s p ug *SEH 3P iu9juiípu9-ids9p sbui
ou X O8X B 9n89jy 9nb BjsBq BJnjBJ9dui9^ bj SBJoq 8 9juBjnp
-BJU9J OpUBlU9UIVlB 'Bpipunj 89 '9JB0 ODSbM 3P ^ I 9P ^ OU9JB^JBU 9p
8 oox 3P '9^JnZB 9P 39¡oui ^ 9P 'BUipinpj-d 9p joui un 9p Bpzam Bun
O8B9 J9UIJjd p Ug 'OU9JBJJBU Op UOIOipB UIS O UOO (gx) BJn^BJ9JI[
bj 9p S9uoi3B3tpui sbj un8os BpBn^o9j9 3nj Boiujjnuijjd uoisnj Bg
Moisna va aa MoiDvziavay (j

1VXM3MH3dX3 3XHV3

�III)

Acción del formol-bisulfito sobre la dehidrotiotoluidina.

2,4 g (1 centimol) de dehidrotiotoluidina fueron disueltos en
240 cm3 de alcohol y agregada una solución de 2 g de formaldehidobisulfito (P. M. 152 con 1 H2O) en 20 cm3 de agua. Se calentó a
reflujo durante muchas horas, examinando de tiempo en tiempo, si
la solución alcohólica precipita aún con agua (dehidrotiotoluidina)
y agregando 1 g más de formaldehido-bisulfito disuelto en 10 cm3 de
agua. Después que al diluir una prueba con agua, no hubo más pre
cipitación, se dejó enfriar, separándose 0,7 g de un producto de color
amarillento brillante, soluble en agua con fluorescencia azul-violeta.
Al concentrar la solución alcohólica filtrada a 50 cm3 se obtuvo 1,3 g
más de producto de reacción. Concentrando una solución acuosa (que
da mucha espuma), la misma al enfriarse, forma un gel. La solución
acuosa, casi sin color, pero fluorescente, se colorea en amarillo al aci
dificarla, transformándose la sal de sodio obtenida en el ácido dehidrotiotoluidina-metilensulfónico libre (precipitando en diluciones no
demasiado grandes). La sal es soluble en alcohol metílico y etílico,
precipitando con éter. La solución de la sal de sodio obtenida, calen
tada con una solución de barita, libera formaldehido, el que se evapora
totalmente al hervir la solución durante media hora a ebullición. El
sulfito de bario formado puede ser titulado iodométricamente, des
pués haber sido muy bien enfriado y acidificado con HC1, según un
método ya empleado por nosotros, para dosificar los derivados amino-metilensulfónicos (13).
0,08955 g de substancia necesitaron 4,8 cm de solución de Iodo 1/10 n.
para Ci-&gt; H14O3 N2 S2 Na
peso molecular
calculado
356
-f H2O """374
""encontrado 373

IV)

Colorantes azoicos a partir de la dehidrotiotoluidina.

a)1,2 g. de dehidrotiotoluidina fueron diazotados con 0,6 g de
NaNO2 y 6 era3 de HC1 conc. en 80 cm1 de agua y la solución intro
ducida en una solución muy alcalina de 1,74 g de la sal de sodio del
ácido 2-naftol-3,6-disulfónico. El colorante (Tiorubina) precipita en
forma de sal de sodio.
b)1,2 g de dehidrotiotoluidina fueron diazotados como antes y
la solución diazotada introducida en una solución muy alcalina de
1,3 g de la sal de sodio del ácido J (ácido 2-amino-5-naftol-7-sulfónico).
El colorante precipita en forma de sal de sodio (poco soluble, color
bordeaux).
c)1,2 g de la debidrotiotoluidina fueron diazotados como antes
y la solución diazotada introducida en una solución muy alcalina de
0,94 g del ácido 2,3-oxinaftoico. El colorante precipita en forma de
sal de sodio, muy poco soluble de color bordeaux.
— 242 —

�-ajuB bX opiuajqo p oapuapi sa X ^jqq ouiuib odnj un jaua) Jod 'ap
-BjozBip sa oianpojd jg 'jBatjippB ye ajuauiBAanu B^idpajd pna B[ ap
'Bpuqip BotisnBD Bpos ua apnps aiuaiuB^a^duioa 'oiuajpjBuiB ojanpojd
un ap 2 g'I opuBjtdpajd BnSB ap guia oq¿ 9ajB as sandsag *auoa
T3H aP e010 OS ^ pqoap ap giua 001 uo ínIJ9J B SBJoq g ajuBJnp
sopBjuapa uojanj Butpmpioiiojpiqap-ojps-opqiuBiaaB b^ ap 2 g

(i ^
'% U'6
^ "d[ ^SEMí:O6XH3Z3 ^uipin^oioiioapiqap-oj^nsopqiuBjaaB Bun BJBd
0l/u ^OS ^H 3P sraD l'll U^qB^isaaau S 009l'0 :IHBPIaf^ 9P op0^^111 I9
un^as og8^ 'A d ^P oi9npjd I9P ouaScuiíu ^ap uoioboijisoq '(BAiiisod
uoioaBaa-ozBip) i[ea[B ¡a uoo oiobjuoo ua B^oq ^ ap sbui ojanpojd \&amp;
JBpanb b uqioBpjaoBsap Bun oSasquia uis asopuBiaiux '^j ouioa ooijp
-iqxop optaB uoa opB^idioajd jas apand 'uoian^s ua Bpanb anb
•^ *g ap o^onpojd pp aja^d sg "(HXX) O9H9^eii opp pp
[B opBfij Bq as ooipjuiBj[ns odnj pp ajqBsxuox 'oua^pjpiq p aiuaui
-ajuajBdB pna b¡ ua '(oi6I A d) ^uipmpioijoapiqap b^ ap X 'og8
•g *g ap ojonpojd pp aiuaaajip 'og¿^ 'A d aP '9iq^jozBip ou 'opin^
-ip ipop ua a[qnpsui BpuBjsqns Bun (opBJBdajd uapaJ ojonpoad un
ap bjbji as ts aiuauippadsa) opuB^idpajd B^sa ua oipnsip ajuaxu[Bp
-JBd Bpanb Á Bpinpp BoijsnBa ^pos ua a^nps sa oianpojd [g &gt;9Jqi[ ou
X opBpjaaB outxub odnjiá p jauai Jod 'jbjozbip apand as ou 'og8^ sa
upisnj ap o^und n #BnB uoa Bjidpajd 'uppBJiuaauoa BiAajd pna pp
'pqoap ua ojpnsxp jas apand 'IDH ^ 0sH ua 9iqniosui oianpojd ^g
'oaxjpjq
-jop opps X BnB uoa BpnjBJi sa 'BpBuiuua^ B^sa zaA Bun 'uppaBaj
ap Bpzaui b^ Bpoj 'ajuaAps ouioa ajuauíBiaaJtp Buiptjtd opuBzqijg
I^H ^ ^^ioB uoa oiuaiuiBjBJi jod 'op^uopaBaj Bjaiqnq ou anb 'Buip
-inpjoxjojpiqap B[ ouioa tsb Buiuiqa as anb 'o^ijbuib jopa uoa BnB
ua O[qnps 'Buipinpiotjojpiqap b^ ap ojBjpiqjop p BpqtuBjps b^ ap
PBI lB ^sopuBuiJoj 'ojnjopojps pp pui un ajqos Buipinpiopojpiqap
b^ ap sapui ^ osBa a^sa ua jBa^duia aqap as ojad 'Buipoíd jeS^j^b
uts ouaauaq o ouanpi ua uaxquiBj uppBsuapuoa B[ JBztpaj apand ag
•BnS^ ua sapnps 'sopBuuoj a^uauípnjuaAa sojanpojd sojjo n 'ojBjpxq
-jop ns op buijoj ua 'op^uopa^aj BJaxqnq ou aiuauípn^uaAa anb 'bu
-xpinpjopojpiqap B[ jaApstp BJBd 'sojnuiui sounSp ajuBjnp (^^01)
opxnpp oatjpjqjop oppB uoa oQg b bjjbui ou^q p b^bj; as X (S f) opBi
-idpajd p BJipj ^s 'jBiJjua Bfap ag 'sbui BuipiJid ap Euia \ ajuauípnj
-uaAa opuBSajS^ 'sBJoq g-^ a^uBjnp uppqpqa b ofn^aj b sBpBjuapa uoj
-anj SBptunaj sauopnps ssg "ouanpj ap guia qq^ ua (o^f\ 'A 'd '^
'W d) ojnjopojps-opqtuBiaaB ap (puipuaa un isBa) ^ f?'^ 9p uppn^
-os Bun BpBSaJB X BuxptJid ap guia ^ UBjua^uoa anb 'ouanpj ap guia
n9 9i^aipa ua sojpnsip uojanj Buipinpioiiojpiqap ap

f?'^

oaiNV^ixa3v-d no3 vwiaimoxoixoHaiH3a vi sa NoiDvsN^aivio^ (A

�riormente (11) por reducción de la p-nitrofenil-sulfo-dehidrotiotoluidina, fundiendo el producto ahora obtenido al^unos grados más alto
(P. F. 263), no dando ninguna depresión el P. F. mezcla. En las aguas
madres de la desacetilación fueron encontrados ácido sulfanílico y
clorhidato de la dehidrotiotoluidina, por haberse desdoblado una parte
del producto durante la desacetilación.

VII) Acción del formolbisulfito sobre la bis-dehidrotiotoluidina.
1,85 g de bis-dehidrotiotoluidina (P. M. 373) fueron disueltos en
250 cm3 de alcohol y agregada una solución de 1 g de formolbisulfito
(P. M. 152) en 10 cm3 de agua. Se calentó a reflujo, hasta la formación
de un precipitado naranja, (tiempo relativamente corto). Se dejó en
friar y se filtró el precipitado, que fue soluble en agua y alcohol me
tílico. De este último el producto naranja puede nuevamente ser
precipitado con éter. Por concentración de las aguas madres de la
mezcla de reacción alcohólica se puede obtener más producto. El com
puesto se descompone al calentarlo con una solución de barita en
formaldehido y sulfito de bario, que pudo ser titulado como en el caso
del dehidrotiotoluidino-formolbisulfito.
0,1 g de substancia necesitaron 4 cm3 de solución de Iodo 1/10 n para
N, S;iNa

peso molecular

calculado

20
•n

obtenido

489
507
500

VIII) Colorantes azoicos a partir de la bis-dehidrotiotoluidina.
a)0,93 g (J/4 centimol) de la bis-dehidrotiotoluidina fueron dia
zotados con 0,35 g de NaNO2 y 3,5 cm de HC1 conc. en 80 cm3 de
agua y la solución introducida en una solución muy alcalina de 0,87 g
de la sal de sodio del ácido 2-naftol-3,6-disulfónico. Precipita la sal
de sodio del colorante formado de color bordeaux. La sal de sodio
puede ser transformada en el ácido libre, menos soluble.
b)0,93 g de la bis-dehidrotiotoluidina fueron diazotados como
antes y la solución diazotada introducida en una solución alcalina de
0,65 g de la sal de sodio del ácido J (ácido 2-amino-5-naftol-7-sulfónico). Precipita la sal de sodio del colorante (bastante insoluble en
agua).
c)0,93 g de la bis-dehidrotiotoluidina fueron diazotados como
antes y la solución diazotada introducida en una solución alcalina de
0,47 g del ácido 2,3-oxinaftoico. Precipita la sal de sodio del colorante
formado, siendo bastante insoluble en agua.
— 244 —

�'% S8'0l pBj^uoaua ^ &lt;^ 9'qi o
8úS W d z^*^z0ozllLZ0 ^uipin^oioi;ojpu[9p8tq-^ijiuB^ns eun bjb^
*0l/u *OS^H 9P Emo ^'^I uBqBqsaaau ^ ^¿sx'O :lHBPI9í^[ 9P poiaui
^a unSas Oo¿^ 'd d 9P ojanpojd ^ap ouaJ^^jqu ^ap uoiaBaijisoQ
'oOLZ 9P '3 d I9 9U9P 'BnB UO3
uotaBqdiaajd X xoqoaxB ua uoiarqosip jod opBaijijnd jas apand 'a[qBj
-ozBip sa ojanpoad [^ *opiaB uoa opBiidtaajd Jas apand apuop ap 'op
-in^ip i^a^^ ua a[qiqos a^uautBia^duioa 'oqiJBiuB ojanpojd un oqdiaajd
BnSB jb3jb ^b X ojjuaauoa as sandsaQ 'oCn^jaj b SBjoq ^ *auoo X3H
ap giua 08 ^ ^oqüa^B ap Eiua Q8 3P Bpz3ui sun uoa sop^jua^Ba uoj
-anj (O82 'd 'd.) Butpuqojotjojpiqapsiq-oj[nsopqiuBiaaB b^ ap 3 ^

(x
'% 81'OT opBJiuoaua ^ o^ ^'
d ES^MeO^zH6í:3 Buipin^oioiiojpiqapsTq-oj[nsopi[TUBiaaB Bun
•QX/u^0SzH 9P Erao ^'lI UBqBjxsaaau S 8^Sl'O :IllBPI9f^ 9P
Xa uttóas OS8^ 'd 'd 9P l^upojd ^ap ouaáoj^iu |ap upiaBaxjtsoQ
•ajqq outuib odnj^ un auar^ 'BiJBpun^as a^uauíajqBq
-ojd uoiaB^paaBsap joj *oaqozBn o^aia un ap oua^ojqu ^B oatpjuiB^xns
odnjS ^ap oua^pjpiq ap uoi un ap upiaBj^uu jod opBUUoj 'jB^naa^
-ouibjjut uoiaisodsuBJ^ ap ojanpojd un a^uauía^uajBdB 'Buipuqojoijojp
-iqap B^ ap oo|bub osBa ^a ua ouioa sa X {o^fZ 'd 'd) BuipTiqoioiiojp
-iqap-siq bx ap uaiquiBj X OS8^ 'd d 9P oj^npojd x^p aiuajajip sa QZIZ
'd d 9P ojanpojd xa ' (upiaBxtiaaBsap jod) BAiqsod upiaaBajJOZBip bx
oduiaij uní5xB ^p sandsap ^p 'BpBqdiaajd ou ButxBaxB upianxos bx uaiq
-uib^ -BAi^isod upiaaBajJozBxp bx uoa X xx^X^ U3 3TcIriIoslIT ^oZLZ 9P 'd d
ap ojanpojd 'aiJBd Bun aiuauíBpidBJ opuBirdiaajd 'aAxansip as opinj
-ip ixBa[B uoa opBjBjj^ "axqBjozBip sa ou 'O82 9P 'd d un auaíi 'bu^b
opuBSajás o uoiaBJiuaauoa jod Bas opuB^idiaajd qoqoaxB ua oqansip
jas apand ojanpojd X3 'o0S B uj^uru ouBq xB sojnuiiu sounxB % SI IB
IDH uo9 o[opuBjBJj X Bn^B uoa oxxij^uib ojanpojd \^ sandsap opusi
-tdiaajd 'bjjbui ouBq xB s^joq ^-x BuipiJid ap f.uia Q^ ap upianxos ua
sauoiajodojd sbuistui sbx ua sojanpojd soqiuB jBiuaxea uaiqiuBj apand
ag "oiBjpiqjoxo ns ap buijoj ua 'op^uoiaa^aj BJatqnq ou anb 'ajuasajd
a^uaiuxBnjuaAa 'Buipinxojoijojpiqap-siq bx jaAxostp BJBd 'oqs b bjjbui
ou^q xB sojnuiui sounI&gt;|B ^Sl IB oaupjqjoja opiaB uoa opBjBJj Jas apand
'ojnd ajuB^SBq bX 'o^anpojd ajs^ 'oiuBaap as x^na \^ 'oxxtjbuib oíanpojd
un ozqBisiJ^ 'JBTJjua pfap as X ojjqjaJ b SBjoq ^ pjuaxBa ag 'ouanxoi
ap gUia ooi ua soqonsip ^osaaxa) ojnjoxaojxns-opixtuBjaaB ap 8 ^ Biuai
-uoa anb 'bjjo BpB^aj^B anj upiapxos Bjsa y *^opoi jsb asopuaiAxosip)
BuipiJid ap gUia g asopuBSajB 'ouanxoi ap Ruia QOf7 U3 ^iuaqBa ua soj
qansip uojanj Butpinxoiouojpiqap-siq bx ap (xouiijuaa z/\) ^ 98'l
•OHQHO1DO^1Í1S
-oaniMVxaav-d mod VMiaimoxoixoaaiHaa-sia va aa \roiDVSMaa\io3 (XI

�El estudio bacteriológico "in vitro" de las substancias fue efec
tuado en el Instituto Pasteur de París por el Dr. Fernando Boyer,
después de un examen preliminar en el Instituto de Higiene de la
Facultad de Medicina de Montevideo por parte de la Sra. Quim. Farm.
Violeta Ricaud de Pereira y nos es grato agradecer a ambos muy cordialmente su valiosa colaboración.

BIBLIOGRAFÍA
1)E. Riesz, Anales Asoc. Quim. Argent. N? 160, p. 76 (1943), Chem. Abstr. 38,
p. 519 (1944), Archivos Soc. Biol. Montevideo XI. N&lt;? 3-4 p. 159 (1944), Chem.
Abstr. 38. p. 5701 (1944), Ph. (Rev. Asoc. Estud. Quim. Uruguay) 1945, N&lt;? 2,
p. 14, Proc. Royal Irish Acad. 51 sec. B. N&lt;? 10 p. 170 (1947), Bull. Soc.
Chim. France 1947 p. 684, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias I. N&lt;? 1 p. 305
(1947), II. N? 3 p. 75 (1948), E. Riesz y P. Rubino, pR, I. N&lt;? 3-4 p. 103
(1951).
2)E. A. Hauser, R. G. Phillips, J. W. Phillips, J. Vavruch, J. Phys &amp; Colloid.
Chem. 53 p. 287-94 (1949), Chem. Abstr. 44 p. 10806-7 (1950).
3)Patentes Suizas 150 292, 153194, Patente Inglesa 333 559, Patentes Francesas
692 890, 811738.
4)La gran eficacia de la combinación de la estreptomicina con el colorante subs
tantivo "Rojo Congo" contra el bacilo de Koch, observada por G. Pescetti y
Destefanis (Torino), Chem. Abstr. 46, p. 10411 (1952) está de acuerdo con
nuestro postulado.
5)R. L. Mayer, Bull. Acad. de Med. 117 p. 727 (1937), R. L. Mayer y C.
Oechslin, Compt. Rend. 205 p. 181 (1937).
6)Información privada de parte de D. W. "Wóolley, (The Rockefeller Institut
for Medical Research, New York) 1950.
7)Ver también N. L. Levitan, J. M. Kolthoff, W. G. Clark y D. J. Tennenberc, Journ, Am. Chem. Soc. 65 p. 2265 (1945).
8)E. Riesz, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias, Montevideo II. N&lt;? 3 p. 53 (1948),
Zeitschrift F. Vitamin, Hormon-u. Fermentforschung IV. H. 5 p. 417 (1951).
9)Dahl y Cia. Patente Alemana 35 790, Friedlaender I. p. 535.
10)G. Schultz, Farbstofftabellen, 79^ edición, N9 262, Patente Alemana 35 790.
11)E. Riesz, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias I N? 1 p. 305 (1947). Chemical
Abstr. 45 p. 10212 (1951).
12)Ver especialmente la tesis de Walter Brunner (Politécnico de Zurich), p. 53
(1943), edición Leemann &amp; Cia., Zurich, Stockerstr. 64.
13)G. Gerlinger, tesis (Universidad de Estrasburgo, Ciencias) 1936, edición Jouve
&amp; Cia., París, M. Battecay y G. Gerlinger, Bull. Soc. Chim. 1934 p. 1618, G.
Gerlinger, Bull. Soc. Chim. 1936 p. 47, Jean Roche, Hanina Lehr y Eugéne
Riesz, Bull. Soc. Chimie Biologique t. 25 N&lt;? 1 p. 1064 (1943), E. Riesz. Ana
les d. 1. Asociación d. Quim. y Farm, del Uruguay t. 49 p. 47 (1947/1948).

— 246 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2454">
                <text>La primulina, un nuevo principio antimicrobiano</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2455">
                <text>Trabajo realizado con el apoyo de la Facultad de Humanidades y Ciencias en su laboratorio de química orgánica y biológica de acuerdo con el plan "investigaciones originales" auspiciado por la misma.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2456">
                <text>RIESZ, Eugenio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2457">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 231-250</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2458">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2459">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2460">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2461">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2462">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="221" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="410">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c87fcb3f06dec362d52268d119cca863.PDF</src>
        <authentication>be4ce5d967c62ec55ddc7997b5db5a4f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2444">
                    <text>— ios —
*Sf •* '(S6I) 6S "^S
UV 8Hl Io uPaIlnH Ia na opBoijqnd ugransaj íXjaioog |E.ii}Buii&gt;qicj^ uejuauíy B[ ap
'Z6t ^P a-iqn^ao '"111103 'u^abjj msj^ ap uoiunaa b[ b opsiuasaad anj ofeqBjj ajs^ (^)
•j; uoa aiqujnsuauíuoa opopad ap 'ajjnao ajuara
-puuou otnoa 'uBijas 'sBpnjirape ap osBa ua 'o s^aipoijad sauoianps
ou paj Buiajsis p saauo)ua ^ sapBpnuapi SBSa ap Bjoapad
b^ a^qisod B^as Baunu oaxsjj Buiajsts un u^ *^ uoiaunj b^
aqap anb sapBpijuapi SBjaaia ap buijoj b^ uauan Baznpojd
as uoiisana ua ouauíouaj p anb BJBd [oí] ua SBpB^pq sauopipuoa
sb[ 'oiaap u^ "asjBjSo^ Biaipnd soawoai sopBi[nsaj[ so\ ap Bjaa^ad
Baisjj uoiaBzipijajBui Bun anb 'o^iBquia uis '[iraisojaA oaod s^
spuanaajj ap Buja^p aiuaijjoa ap ajuanj Bun b opBjaauoa aiuain
BUBuopunj anb pBjun[OA b a^qBiJBA Bpuanoajj ap sauoxaB^iaso
ap JopBjauaS un Bjjpuajqo as 'soapjaap sojmajp ap oipaui aod
'cqduiafa jod 'asJBzxpiaa^Bui UBdaipnd SBUia^sis sapj is 'anb opom
ap j^ ap BpBu BJBd apuadap ou Á Buia^sxs pp soujajui soaiauíBJBd ap
ajuauíBnunuoa apuadap j; 'sosBa soqanuí u^ 'X/l ^pBJ^ua ap Biauana
-ajj b^ ap puopBj O^dij[nui un sa ou tjJ/\ Bpips ap BpuanaaJj B[
'pBptpuij Bjsa uoa aiuauíaiuaijjoa sopBzq^n SBtua^sis so^ ua ajjnao
anb oí ap oijbjiuoo p 'anb ua Bpuanaajj ap JoppjaAuoa un omoa
BnjaB Buiajsis p 'o^aaja U^ 'ouisiui pp SBaijaBjd sauopBoi[dB SBjjaia
saiqiqaauoa uos 'op^^psaj ajsa ap oaijoaj saja^ui pp ajJBdy
•aiqísod Bas praaouB o^uaiuiBiaoduioa pj
anb BJBd saiuapijns A SBiJBsaaau sauopipuoa UBp as b^ou Bqarp ua
íj; uoa aiqBjnsuautuoaui jr opopad ap sauopnps JijtuipB 'oJBquia
uis 'apand (i) Biuaisis p 'i aiqBiJBA bi b ojaadsaj uoa jr opouad ap
Baipouad y opuatuodns 'anb opBJ^soui aq '[oí] JopaiuB bjou Bun
u^ "sauopnps sb[ ap p^ppiun A Btauajstxa bi jBjn^ass BJBd otuoa
sajuaiaijns pBptnuijuoa ap sapBpaidojd uoa pjjojaaA uopunj Bun y A
3 b oiaadsaj uoa x ap spBAijap bi x '(oduiap) ajuaipuadapui apEiJEA
bi % 'sauoisuatuip u ap op^dsa p ua JojaaA un Bjuasajdaj x anb ua

{% íx)X = ^(I)
sapiauajajip sauoiaBnaa ap Biuaisis un soiuajapisuo^ — *i

iA A \u\o^
vvassvw i asoí

�Esta conclusión pesimista puede, sin embargo, ser superada.
En efecto, tampoco tiene sentido físico la noción matemática de
función periódica: el físico llama función periódica a la que,
a menos de un error suficientemente pequeño, vuelve a tomar los
mismos valores al cabo de un cierto intervalo de tiempo. El problema
se plantea entonces así: si el sistema (matemático) (1) admite una
solución periódica de período T", ¿será cierto que un sistema (fí
sico) cuyo segundo miembro difiera bastante poco de X tendrá una
solución aproximadamente periódica? Este es el problema que estu
diaremos en la presente nota y veremos que la contestación, en
ciertos casos, es afirmativa.
2. — Sea el sistema (1), acerca del cual suponemos solamente
que admite la solución x = 0 (X(0, t) = 0) ; no se exige que X
sea periódica en t.
Diremos que la solución x = 0 es totalmente estable si, dado
e &gt; 0, existe un 8 &gt; 0, tal que la solución x(t) del sistema

(2)¿ = X1(x,t)
que satisface la condición inicial x(0) = x0, verifica para todo t ^ 0 la

desigualdad \\x(t) || &lt;^ e, siempre que se tenga ||^o|| ^ 8 y ||X—Xi|| &lt;^ 8
(esta última desigualdad se supone verificada para todo punto del
cilindro ||^||^e,t^0).La noción de estabilidad total es intermedia
entre la de estabilidad en primera aproxima^ión [7], [11], en que,
además de la pequenez, se supone que X — Xi cumple otras condi
ciones suplementarias, y la de tosquedad [1], en que se considera
no el comportamiento de una trayectoria particular del sistema (1)
sino el del conjunto de las soluciones. Otros conceptos análogos de
estabilidad han sido considerados en [2], [3](*).

Teorema 1. — Supongamos que el sistema (1) admite una fun
ción de Lyapunov V(x, t) con las siguientes propiedades en el

semicilindro \\x\\ ^ A, t^&gt;0:
a)es definida positiva;
b)su derivada total dV/dt = dV/dt + dV/dx . X es definida
negativa (**) ;
c)sus derivadas parciales están acotadas.

(*) Después de haber sido redactado este trabajo tuve conocimiento de trabajos ante
riores de Dubosin y Malkin [4], [53, [6] y [8], en que se introduce y estudia el mismo
concepto de estabilidad total con el nombre de estabilidad bajo perturbaciones que actúan
permanentemente. En particular, nuestro Teorema 1 coincide con el Teorema 1 ya demos
trado por Malkin en [6].
(**) Las definiciones de estos términos pueden verse en el artículo [9].
— 202 —

�— 02 —
•j 's opoj vuvd svapvSau svpmjfap uvas

í)'---'(s)xí))?/e] V= (^)*
sviuuof svj an^&gt; &amp;iuaiai¡ns sa a\qn%sa
a^uatujujot vas (j) ^^ — tx upion^os v\ anb nuv^ — -g

'[Oí] 9P (S) A (t) '() '(2) e^uopipuoo sb[
ua[duma as anb opoxn ap '(gí)?^)— () J^ '/ ^ s ^ '($)^) = ^^
BpBjaao X a^duiis BAjna b^ sa BiJo^aaXBjj BXna 4jr uoa a^qBansuaxnnoa
-ut ^ opoj^ad ap (i) ^^ = ^x uoian^os Bun aasod anb souiBjtinpB X
*ií oporaad ap j ua oatpouad ' ([oí] ap sauoiaB^ou sBUisim sb| sotaBzi^x^n)
w'---'g'x —i ' (j iu^ *•••*** '^^) /==*^(g)
Buiajsis ^a BjtoqB soraajaptsuo^ — *g

\ap (a sisajodiq b[ aaBjsijBS Bpinjjsuoa j^b
ap uoiaunj B| 'umaBjjsoraap B[ ap B^nsaj 00103 -[5] na
BpBJisoraap 'sBma^sis sa^j Bjsd AoundBXrj ap uoiaunj Bun ap Bioua^
-sixa B^ ap X JoijajuB Buiajoa^ \ap ajuaniBiBipauíut Bj^nsaj
'ajqvjsa aiuauijvjoj sa
uatqwv} saauojua 'ajqnisa aiuaumo\%p%w\sxi sa q = x umanjos vj ts X
'(i ua) oo^ppijidd o ouiouptnv sa (j) muajsis \a tg — '
•opansqB sa anb o\ 'tn ^ (xí)M &lt; {í)zA ^. m
joj -o &gt; g/4[ + (x)^ - &gt; (x - TX) '*2/A2 + *P/AP = XX
lAP '9U9íi 9S [í i(^)x]A= (*)lA í8 '
jod 'X 3 ^ ||ar|| ^ xg auau as (x^ 4j

||] I^Bd 'xj &gt; ^ &gt; 0 '^o^ba ouiixbux p j X 3 = |j (xj)^||
pna p b^b¿ JopA aouara p q &lt; xí B^8 ^ 3 ^ || (J)^!! janj q &lt; j unSp
BJBd anb 'oiJBJiuoa p Jod 'soniBSuodng '0 ^ i opoj bjb¿ 3 &gt; || (?)^||
anb oSiq • ^ ||0:t;|| uo 0:lír JOIBA Ia tnoi 0 = ^ -t^d anb Binsini

B[ ap uppnps bi [})x X

^ ¡|XX~X|| uo (2) uopsnaa b^ Bag

txS) Ju! &gt; 8 &gt; 0 ^ 0 &lt; {X)M

JUT

= Xm

•tn ^ ¡ (i '^) ^ I sa x ^ 11 x 11 is 'anb pi 3 &gt; xg &gt; 0 un 9J8íxa t ( JO&lt;I

1lll

dns = ^ to&lt; (x)aí

j

= mi 'k &gt; 3 &gt; 0 BaS "0 = {0)AÍ '0^* Í8 0 &lt; (X)AÍ anb

(^)J1 &lt; (* 'x)yl B9S
•ajqv^sa a%xiauipa%o% sa q = x upjonjos vj

�Hagamos el cambio de variables y i = Xi — Fi (í), que muda la
solución en cuestión en la solución y = 0 del sistema

Incidentalmente, observamos que el nuevo sistema es casi-periódico en t.
Sea V(y, t) = 2^ yJ '•&gt; evidentemente cumple las condiciones a)
ye) del Teorema 1. Se tiene,

dV/dt = 2 % y i i fi [yi + Fi(í),..., y + F(t); t] -F¿(t) }• =
= 2 ^/fe [Fx^.-.-.F^t); í]-yiyy+ ...
i, í^"
en que los términos no escritos son de orden superior. Esto demuestra
el teorema (suponemos condiciones de regularidad suficientes para
las /i, por ejemplo, existencia de derivadas segundas continuas).
Observamos que, suponer que las formas 2} /ír ÍGi(s),. . ., Gn(s) ; t].
y¿y_, son definidas negativas para todo s, t no es más restrictivo
que suponer que lo sean las formas ^/fe [Fi(t)..., Fn{t) ; t] yiy;
para todo í. En efecto, dados s, t cualesquiera, existe un f0 para el
cual Gi(s) = Fi(t0) y existen enteros m, m' tales que t + mT — t0 +
m'T', con lo que

IXjIX.
fix. [Fx(ío),. • -, F(í0) ; o + m'T'] =
/fe.. ^F^Í0 + m'T'),...,Fn(í0 + m'T'); t0 + m'T'],
es decir, las formas de la primera clase difieren arbitrariamente poco
de formas de la segunda clase.
A continuación damos un criterio no tan restrictivo como el ante
rior pero que, en cambio, sólo asegura la estabilidad orbital (es decir,
que las trayectorias del sistema variado difieren poco de las del sistema
original).

Teorema 3. — Para que la solución x% = F¿(í) sea totalmente
estable en el sentido orbital, es suficiente que las ecuaciones
— n(f

+/W2(f

hxo)/2)2X^-p...

4- ^

W2

{Ux]+fnx\)/2

(4)

=0
fixn)/2

(fnx2 ~l~ f-ix^/2 ...fnxn—fxfn
n

•••

— 204 —

/-

�— sos —
'S3 — ^[ anb U3 so^und so[ na 'auaij 93 '(¿) ap uopnps Bun
jod x ^\ ^[ na opuBze^duiaaa auaiaqo as anb uopunj B[ sa (t)zA ig
— ?*: BAJtna bj ap ouaojua p ua g &gt;

— ^/| anb souiBSuodns Á

OpBTJBA BUiaiSIS |3 BJOl|B B3g
•ouanbad ajuaxnaiuaiatjns ojauínu un sa
q &lt; ^ anb na y^— ^ ^p/AP ^JPU3J 9S '(s3 ^ /I í8) ouanbad ajuB^sBq
uos Hi so]^ is 'saauojug -q = ?n (j í (^)Mí) '*' 'i(s)lO)}f ^ 'ouisiui
o^ sa anb o\ 'o (5) uoiaipuoa b^ uBaijiaaA anb ^n sb{ ap sajopA
bjb¿ BAT^BSau Bpxuijap sa (9) ap ojqtuaxui opun^as p ua
anb Ba^BjpBna buijoj b^ 'sBAijBSau uos (^?) ap saatBJ sb[ is 'anb
Bjpsai uopBnupuoo b souiajBJ^somap anb Buia'q pp 'uatq Baoqy

(9)
spanb *B|nu sa BtjoiBuins Buirqn u\ '(5) jod 'oxuoa í (s)^t^) ^ (a í (S)UQ
ap JojaBj p sa (s)^
^sVo t---i(s)xO)H-(a ín
'saauoaua í^n =
•(a s*í--"^^)/'aiuarapuij '

fo-f
^od 'auaij ag

(s)

•0= W.O'iWo-t*li

anb pa (wx ^•••iix) jod opBuiuuajap
aauauíBaoATun aopA un sa s anb ua lz[(s)^O~íx] ^ = A BUUOJ BI aP
sBnuxjuoa SBpBAijap uoa uoiaunj Bun Bjpsaj y[ 'Buanbad
Bas y^ anb Á (^/ sbj ap SBnuijuoa sspunSas SBpBAijap) psp
aauapijns opuaiatuipy.'(s)^ = ^x BAjna b^ b (M^r '•••'Ia;)
ojund pp BiauBjsip buiiutui b^ ap opBjpBna p pnSí (ux í---txx)y^L
uopunj B^ iux í^'-txx sBpBuapJooa ap opBdsa p ua 'soiuajapxs
-U0^ *x Buiaaoaj^ pp tb\ b BSopuB sa uoxaBJisouiap ^\ ap Bapt B&gt;q
•([a i {S)UO 4*'''(s)xí)] oapauaS oaund p ua SBp
-Bpapa UBisa SBpBAiaap sns Á ^f sb^) svapvSau s^oxojl sns svpoj
S

�dVi/dt = dV/dt +

ut [/í(*i,..., xn; t) -

; t) ] &lt;

&lt;0
siempre que 8 &lt; ke/2n. Por tanto, si la solución de (7) partía de
un punto inicial en que V &lt; e2 será, para todo t ^ 0, Fx &lt; e2 y por
tanto u¿ &lt; e, es decir, hay estabilidad total orbital.

Lema. — Condición necesaria y suficiente para que la forma
iUj, aa = a^-i, sea definida negativa para todos aquellos valores
Ui que verifican la condición ^ bim = 0, es que todas las raíces de
la ecuación

2122 —

2n

(8)

=0
Onln2• • •
bxb2...

dnn — ^

bn

bn0

sean negativas (*).
Basta probar que los extremos de la función W = ^ aijUiUj, bajo
las condiciones ^ ^jUi = 0, ^ i¿2 = 1, son negativos si y sólo si las
raíces de (8) son negativas. En un punto estacionario se tendrá

(9)

aijUj- {X/2)bi-¡xUi = 0.

Multiplicando respectivamente por U\ y sumando, se tiene ju. = W.
Por otro lado /x queda determinado por la condición de que las (9)
y la ecuación ^ bii¿j = 0, consideradas como sistema lineal homo
géneo con las incógnitas i*i,..., un, — A/2, tengan solución no trivial,
es decir, por la (8).
4. — Dado e &gt; 0, diremos que la función x(t) es e+-periódica
de período T si existe una sucesión tn, to = O, 0&lt;T — &lt;tB+i —
tn &lt; T +
tal que \x(tn + t) -*(t) | &lt;
para 0&lt;T&lt;tn+1-tn.
Diremos que es e + -periódica fuerte si se puede tomar tn = nT.
^Las clases de funciones e + -periódicas y casi-periódicas son rampantes. Las funciones periódicas pertenecen a ambas clases, y es
evidente que hay funciones +-periódicas (para algún e fijo) que no
son casi-periódicas. Por otro lado, hay funciones casi-periódicas que
no son + -periódicas para algúíi
(fijo) suficientemente pequeño.

(*) Como resulta fácilmente de la demostración del Lema, las raíces de (8) son
siempre reales.
— 206

�— LOZ —

4 ( euoiaaXBjj bj ajqos ? ap 'pupijEao: ua 'uapuadap ou ^f sbj
'[01] 9P U) u^á9S '9nb oisand) ( (s)? ¡ • • ^(í)^)*/" (?*eAe) ^
= ((í)j t---'(í)^í))/-(*e/ffe) ^= ( '•••'(í)W/'(?*eAe)
= ?p/sp
'Bjpuaj as
'aiuaiuBAiiaadsaj *(?)s ap ^ ( (?)^¿^ = ^^ 9P oSjbj oj b BpBjnajBa)
(?)s ap sBsjaAui sauopunj sbj b (s)_? X (s)? souibuibjj is 'sBiuapy
• (o = J ^nb -lauodns ua ajuaiuaAuoaui ^Csq ou) x&gt;u — (Mj)s. anb sa|Bj
u% so^und so[ uajsixa Á (j)s a^uaioaja uoxaunj Bun sa 'uoianjos Bsa
ap o^jb^ o[ b 's saauoju^ *q ^ í BJBd (j ojoj p ua BazauBuuad anb
'^¿i&gt; z[ (q) í^- (o) ^^] ^ uoa ' (¿) ap (?) ^^ uoxanps Bun '¡Bjiqao pjoj pBp
-qiqBisa B[ ap pniaiA ua 'Bjsixa anb ouanbad ubj g BJoqB souiBfq^
•ouanbad ajuBjsBq
g uoa g &gt; 1-S — ^f\ anb jC ouanbad ajuauíaiuaiaijns Bas U anb aad
-inais z/m ^ ?J9S (J 9P lu^d jarab^na ua (¿) ap pni.UA ua ^pE^a^o
ip/sp 'oiubi aod íq &lt; tu ^ sa (?)^ = ^air BAana b^ ajqos (g) ap
pmaiA ua BpBpiajBa ip/sp '[oí] 9P (S) ^ (f^) sauoiaipuoa sb^ ap pni
-jia u^ qBuuou bj ap aid [B aiuaipuodsajaoa ojiauíBjBd pp JopA p
Bp anb (g Buia^oa^ pp uppBaisouiap B^ ua BpBJapisuoa bX) auuoj
-tipui uoiaunj b^ ^ux '* • -ilx)s Bas íBaiun Bas q ap oiund jambpna
apsap BAjna bj b BpBZBJi U &gt; pnii^uoj ap jbui^ou bj anb ouanbad
ubi o &lt; ^ opiiaja Bq as anb opuatuodns iU ap souaui ua BAjna Bsa
ap uBisip anb oxaBdsa jap (ux '•••^i^f^ soiund soj sopoi jod opBuuoj
ojoí ja q BJoqB Bag *(q)?^)z= (o)?^ 9nb SBuiapB aauodns souiapod
\ou -\- s — s saaojBA soijuijui soj BAjna bj ap oiund Bp^a b souiBposB
X * — ¡ =-o opojjad ap SBaipotaad ^^ sbj somauodns í(?)^^^^a^
uopnjos bj ap BiaoiaaXBJi '(s)?^) = ^ar BAjna bj soinajapisuo^
\X opoj^ad sp svojppiuad-+3 s&amp;uoionjos Btfiupn
(¿) vwdiSis p 'g &gt; |?^-?/| ?s cenb /? q &lt; g ww 9isixa 'o &lt; 3 opnp
'saouoiua ísvant&gt;^au audiums ttos 'vuainbsajvno ? *s vxod ' (f) ap sao
-ívi svj 'svwapv 'is íj^ uoo ajqvunsuawuoouj podauaS ua 'jr opojjad ap
(?)í^ = ix upionjos vun a*iiiupv anb opoui /? ap '[oí] ^P (S) ^ (f)
'(g) '(^) saumoipuoo svj voiftdaci (g) vuiaisis ja ig — •

•JBIAIJ1 UOiaBJlSOUiaQ
'X po^dd ap satuanf svoippiuad- + 3
sauoionjos anuipu (^) vuia%sts ja 'g &gt; j |r^y — y|| is anb /? q &lt; g ^^
atsixa 'o &lt; 3 o^op 'saouotua 'ajqvisa atuauijuiot íjj opoiuad ap (t)x
voippiuad upionjos vun a%iuipn (j^) vuiaisis ja ig — -

&gt;3&gt;0
-bjji

D &gt; f/ O8BD I9 u9 'ojduiafa jod 'ojjBaisouiap Jiajjip sa o^[ 'jBuota
'(? uas q _j_ ?) uas == (?)^ sauoiaunj sbj 'jBjauaS ua 'uos

�Puesto que ^ [Gj{s) -Xi[t{s)]]2 &lt; r¡2, esto indica que, si r¡ y 8
son bastante pequeños, la diferencia entre ds/dt y ds/dt, calculadas
para el mismo valor de s, será arbitrariamente pequeña. Como
i

&gt; —

C_
_ f("
i
{ds/dt) 1 ds — i{ds/dt)
^ o^ na

x &lt;is, tn + i — ^n ==

^(n
— i{ds^/dt) ~1 ds, resulta que, si rj, 8 son bastante pequeños,
J na
se tendrá T" — e &lt; tn + 1 —tn &lt; T' + e.
Para completar la demostración del teorema basta ahora aplicar
dos veces el teorema sobre dependencia continua de las soluciones
de sistemas de ecuaciones diferenciales con respecto a los valores
iniciales y a los segundos miembros (*) : una vez al par de solucio
nes Fi{t) y xi(t) de (3) y (7) en el intervalo O &lt; t &lt; tn + 1 -tn, y
otra al par de funciones F,(t) y x¿(tn + t), en el mismo intervalo,
que son soluciones de los sistemas x¿ — /¡(xi,...; tn + i) y
Xi = gi (xi,. .. ; tn + t), respectivamente (nuevamente aplicamos
aquí el hecho de que las /, no dependen, en realidad, de t sobre
la trayectoria). Como, por la construcción de los tn, los puntos ini
ciales (t =: 0) de ambos pares de soluciones distan entre sí &lt; rj y
como los segundos miembros de los sistemas difieren entre sí en
&lt; 8, tomando estos números suficientemente pequeños se puede
conseguir que, en el intervalo considerado (de longitud &lt;T' + e),
las diferencias entre las soluciones de cada par sean &lt; e/2 y que,
por tanto, |xi(tra + t) — Xj(t) | &lt; e para 0 ^ t ^ tn+1 —tn, que es lo
que queríamos demostrar.
Es interesante observar que, en general, la estabilidad total orbi
tal de una solución periódica del sistema (1) no implica la existencia
de soluciones aproximadamente periódicas de un sistema variado,
arbitrariamente poco diferente de (1) aunque, como queda demos
trado en el Teorema 5, esto sí ocurre para sistemas en que la solución
periódica es de período inconmensurable con el período del sistema.
Un ejemplo sencillo es el siguiente:
x = x{l-x^-y2) - (1 + b eos t)y = X{x, y, t) )
y = y{l-x2-y2) + (1 + b eos t) x = Y (x, y, t) j

Este sistema admite la solución, periódica de período 27r,
x = eos (t + b sen t + c) , y = sen (t + b sen t + c),
c arbitraria. Estas soluciones son orbitalmente estables. Sea, en efecto,
V = x2 + y2 con lo que, en virtud de (10), dV/dt = 2V(1-V). Dado
(*) Ver, por ejemplo, Kamke, E. Differentialgleichungen reeller Funktionen, Leipzig
1930, Pág. 152, Satz 5.
— 208 —

�— 602 —
*8d '(61) Oí' '^ííqS
SunSamaq jama jajtjtqajg atp Jaqafj :•}[ 'nxsaisaag '\\

'(j

•I^¿-0¿ #8d '(6Í6I)
OS "qJEFí J siEuV '^iUIQ^^ f suopipuoa sjfounodoiq uq :*q ' 'vaassvj\[

"oí

"(0S6T) AI 'oapiAaiuoj^ -au^ -dbj qog 'uaiq
-uibj ÍS-f- *sd '(0S6I) II 'oapiAajuoi\[ -pBjsg -jbj^ -jsuj qqng •sajaiouajaftp
sauotoanoa ap saoipptjad sauotonjos snj ajqos sauotoaajasqQ :*g • 'vaassvj\[

'ojuaiwtoow \ap popijiqDjsa tq ap mioaj^ :-^ '\ '
•^¿•8^ 'sd '(IS6I) 9¿ 'SSH^ "PS TB3V (^PBPIoa) snpuag sajdrao^
•upiantuíxojdo vuauiud ua pvpijtqvisa auqos muaioat u¡j :-^) *j 'misivj\[

*¿

8"
•atujad uanjoD anb sauotoaqjntjad uoo pDptjiqDtsa vj ajqo :'^y *j '
¿ '"1BN "lKI\[ "s!^[ SBPuaíD 3P 3!J3S 'p3soj^[ "Aiug ^jimsa^ 'ajuatuajuauotujad
uvnjav anb sauotaaqjnuad uoa paptjiqDjsa ap Dtuajqojd ujj :-^¡_ *^) 'MisoaaQ '
AIX 'SIVO IaP sfcqBJX 'atuatuajuauaiujad uanjan anb sauotaaqjnjjad a o%oad
•saj uoo oiuaiiuiaotu pap paptjiqatsa aj ap upijsano aj ajqo :*|^ '^) 'visoanQ 'f
•I-Í8^ 'sd '(ÍI6D ffl '^H^^
pun amai aip anj ^Bujnof •uaSunqota^SjtnjuajafftQ jaqa[\ :-j 'iHog '
•88 "d '06I
'aSBjjny ^niJQ 'uaSunqoiajSjauuajaffiQ jap atjoaqx '"J 'Havaaaaaig 'g
•os^-it^ -sd '(¿6i) í'i 'ssaa *ps t
snpuag saiduiog msjatssoj8 satua^sXg :*g
vuvaoonaia

• (o _|- % U9S ^ -j- jv) uas = X ' (o _)_ ^ u^s q _)_ j) soo — a:
l UOS 9JU9IUB0TJOJUISB 9tlb OJ89nd 'B9ipoiJ9d 91U9UIBpBUl
S9 sguopn^os sbs9 9p BunSuiu 9nb opoin 9p 4 oo _|_ ^%
-&lt;— (?) j. 9nb ug ' (o _p ? ugs q _|_ ?) U9S • (? -f- ?) ^ = X
* (a _j_ j O98 ^ _|_ ?) soa • (? -\- j)u = x Bcaaoj b^ 9p uos (\i)
9p S9UOT9nqOS SBJ 'BJ9inb 9S OUIO9 \ B OUIIXOjd UBJ ^uOl9BJJt O TIO9
soa ^ 4-o) + (zX-z^-I)X^ (? 4X 4a;)^A =X
soa q +) - (zA-zx-i)x = (? 4X 'ar)^x ^ a;

is ojBqui9 ui *|
-ubjb 9nb oí 4Z(3 -f x) = yl ^.n?d q &gt; 'z(3- i) = yl ^a^d q &lt; ip/xAP

4t &gt; 88 &gt; i (A ~ TA)^¿ + (X- TX)^2| 89 z(3 =F T) = ^
4orao9 X (A-TA)^2 + (X-XX)*2 + ^/AP = ^P/XAP
9s '8&gt;|XA-A| '8&gt;|XX-X| uod ixA = j ' XX = f
OpBTJBA BHI9^STS Un BJB^ '(3 í^/tU) JUI — g B9S íj,(3 rp "[) = ^ BJB¿
p '(^3-32)s(3-l)2 = m B9S *l &gt; 3 &gt; 0

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2445">
                <text>Estabilidad total y vibraciones aproximadamente periódicas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2446">
                <text>MASSERA, José L.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2447">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 201-209</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2448">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2449">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2450">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2451">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2452">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="220" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="409">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fc515d2288f371ee3fa19c36d3a37265.PDF</src>
        <authentication>2deb06d738eb791f704de392dae29d47</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2435">
                    <text>—^ o ——
BpuBjJodrai B[ ojsaijiuBiu ap jauod bjb&lt;j 'BUBiunq uopsaja Bpuadnjsa
UB^ JB3IJIJ3A 3p3nd 3S SBOIUXOUOJJSB SdUOpBAJdSqO B 3^a3niB{OS 8BI0BJ
X ÍMI^XSMig p ^BJ3U3^ pBpiAlJBp^ B| 9p BIJO3J^ BJ Bpiip UIS 83 O^SlS
ojjsanu ap Biieuipjoejjxa sbiu Baijjmap uppdaauoa Bq -BpBsajami
-s^p 3)U3uiBin^osqB Bjauetn ap A a^uejaAasjad 'ooriBiuaisis oqno uapui^
a^ anb so^pnbB b sa[tjn so^iuj soptaajadB sbui sns a^uaraB^os B^ajjua
Biauata B'q 'soaijaBad sojnjj sosoipA jBJisiuiuins b 'cqasjauodoad uis
'saaaA b X sBaijjiuaia sbuibj sbjjo b Jij^nu b íorasiui p ua ajquioq ^b
jofaui JBaiqn b ajuaináxsuoa Jod X opiaoaoa os^aAiun [ap sa^xniij so[
ajuauiajuBjsuoa iipuBdxa b 'bi^bui b^ ap X uoiopsaadns b[ ap sajqraoq
so^ ap samara sbj jBjaqi^ b uaXnqtjjuoa X uojaXnqixjuoa Biraouojjsy
B[ ap sosajSo^d scq — 'opB^pjjsa opta pp tqnoBiaadsa oso^iabxbui
p Bjjaidsap anb pBpisotana X uopanpas ubj b{ jod 'uaiq sbui ouis
'saaoiaBáijsaAui a sauopBAJasqo sssa ap ji^jns uspand anb SBaiiaBjd
BBiauanaasnoa sa^qísod sb^ Jod ou Biuiouojjsy ap soaijBuiajsis soipnisa
so^ jod opiBJjB sa X opxs Bq a^qraoq ^^ 'a^uasaad p BjSBq BiraouoJisy
B[ opBuopjodojd Bq anb oaijaBjd jo^ba ap SBiauanaasuoa sapdputxd
bb[ ap uopBJaranua Bun JtaaBq p osbd {b anaiA o^[ •soaijBjSoa^ soi
-uarrarjqnasap soj X safBtA so^ pjt^pBj 'jbiu p ua oajBq un ap uopisod
bj jBuiuua^p J^iraiad p Btuiouojjsy Bq 'SBiauap sb[ s^poj ap ajpBiu
B[ oraoa Biuiouoajsy B^ b Bjapisuoa as Bpxisnf Bpoj uoa anb iqB ap
tBaijjmap Xa[ ap oidaauoa jauíud p X 'a^qísodrai Búas pBpaiaos ua
BpiA b^ pna o^ uis 'Bpuap b^ Bpo^ BJBd BpuBiJoduit [Bjuara^punj ap
pn^iuáBui 'oduiaij p Jipara BJBd omaxuiipaDOjd p oíSjns soj^sb bo^ ap
soaipoijad somaíintAora siq ap sauoxaBAjasqo sb[ 3q "SBaisi
sb[ uBJ^ajuí anb sbuibj sb^ ap BnSxiuB sbui b^ sa Biraouojjsy

e{ 9p sapjnqnD X SBDqquap s^pepis^^^u suy ^p uopisodxg

•iqasnujaq
xipq *uj -jq 'sspuaxq X sapBpiuBranjj ap p^qnaBq b^ ap Biraouojjsy
ap josajojd p X íopin^) zapuBUjaq jojaajj -^uj josajoj^ 'oaptAamop\[
ap Biauapuajuj b^ ap opB^a[a(j íamapisa^^ 'pBqnaBq B^ ap ouBaaQ
so[JBq -jq p jod BpBjSamj uotsxraoq b^ ap auuojuj

SVIDN3I3 x saavaiMV^üH aa
vi aa o^iMO^oaxsv omoxvAHasao aaa
^0I3V3HD 3a 0X33A0Hd 33O S0XW3^VaM03

VDINOHD

�que la Astronomía ha tenido y tiene en el campo de la Filosofía,
basta con recordar las teorías de Tolomeo, Copérnico, Kepler, NewTON y Einstein y las múltiples concepciones y discusiones filosóficas
que motivaron.
El genial matemático y filósofo de las Ciencias, Henri Poincaré,
ha dicho con toda exactitud: "La Astronomía es útil porque nos eleva
sobre nosotros mismos. Es útil porque es grande; es útil porque es
bella. Ella nos muestra todo lo pequeño que es el hombre desde el
punto de vista material y cuan grande es espiritualmente; porque su
cuerpo es un punto obscuro en la inmensidad del cosmos, mientras
que la inteligencia puede abrazarlo todo y gustar la armonía silen
ciosa. Pero lo que desearía mostrar ante todo, es hasta qué punto
la Astronomía ha facilitado la obra de otras ciencias, más directa
mente útiles, porque es ella que nos ha hecho un alma capaz de com
prender la naturaleza".
En los países de más sólida tradición cultural se considera con
toda razón que posiblemente el mejor índice para determinar la in
tensidad y sinceridad del amor de un gobierno por la cultura, lo cons
tituyen sus preocupaciones e interés por, y su apoyo efectivo a la
Astronomía.
Resulta oportuno recordar cómo nació el Observatorio Nacional
Astronómico de Córdoba. Cuando Sarmiento era embajador de la
Argentina en los EE. UU. no desperdiciaba su tiempo, sino que se
preocupó con el interés y la pasión que le caracterizaban por conocer
y comprender claramente todo lo bueno que había en los EE. UU. Así
es que cultivó la amistad de educadores, científicos y artistas antes
que la de los diplomáticos. Es quizás en esta sabia actitud de Sar
miento donde debe encontrarse una de las raíces fundamentales de
la extraordinaria labor democrática y progresista que realizó luego
como Presidente de la República hermana. Cuando Sa^miento asumió
la presidencia de la Argentina, este país se encontraba en una de sus
más agudas e intensas crisis económicas. En efecto; el país padecía
todavía las consecuencias de muchas acciones nefastas de la terrible y
prolongada dictadura de Rosas; como resultado de la guerra de la
Triple Alianza contra el Paraguay, su país se debatía en medio de
una gran miseria; y todos esos males eran agravados por la extraor
dinaria epidemia de fiebre amarilla que había azotado a la población
de Buenos Aires. A pesar de todos los gravísimos problemas que plan
teaba esa situación, y sin descuidar la profunda atención que ellos
exigían, Sarmiento como Presidente se puso a luchar con todo ahinco
muchas veces aún contra los diputados de su propio partido, para
fomentar eficientemente la investigación científica. Entre sus anhelos
más queridos figuraba la creación de un Observatorio Astronómico
con un equipo de primera y que estuviera organizado a imagen y se
mejanza de los mejores observatorios que había visitado en los EE.
UU. y en Europa. Después de una dura, pero relativamente breve
lucha, Sarmiento consigue crear el Observatorio Astronómico Nacional
en Córdoba. Es interesante recordar algunos párrafos del discurso que
—6—

�L
souiaqap anb uaiquiBj souiaaaa 'opsaxa uuq so[ anb a^jou oixajsiui
-aq pp souaaiqo^ so[ X sauopniíjsut ^o\ ap saijijuap uops^usaAm b[
JOd JOUIB OpBS9J9JUTS9p X OJ9DUTS p BDTJjy png 9p SOIJOlBAJaSqo SOpiJ
-9j9j so^ JBJisouiap b uaXnquiuoa uaiq xs anb soiuBjapisuog "Bjajaoia
'jBpS UOIDBipBJ BJ 9p pBptSUajUI B^ 9p OipnjSa p 9JU9OIBAtStq9X9 opB9
-ipap 'sopiujg sopBjsg so[ 9p BUBiuosqiiiug uopnipsuj ^\ ap otjojba
-J9SqQ \9 ÍS9JB^9JS9 S9fB^jB(I 9JU9UIBAlSnpX9 XIBUTUIJ9J9p 9S 9nb \9 U9
'3IBA ^P p^pis^aAiuj^ B^ 9p ^jjsny oiJoiBAagsqQ p íoij^jsixngq oais9nu
U9 BlUIOUOaiSy B^ 9p BUIBJ BS9 9p Oipni89 X UOI9BJO|dx9 ^l Bpoj BpS
IS ^Od JBZip9I BJBd 91U9T9TjnSUI B^|nS9J 9nb X BOTJBj^oiOJ BJJ19UIO^OJ
B 9^U9UqBl99dS9 B9ip9p 9S 9nb 'pJBAJBJJ 9p pBpi8J9ATU]q B| 9p ^BJJ
-sny BDirapuoijsy uopBis^ b| íoqB^ pp p3&gt;I otaojBAjgsqo p :uBjn3ij
9iib so\ 9j^u9 'BOiajy png U9 soiaoiBAa^sqo opBpisui ubi| gjjou
-suu9q pp sgsiBd s9^uBjj:oduit sounSp 'Bitaouoajsy B| aod pjjsnB
-SlUI9q pp S9^U9ipU9d9pUI S9STBd 8O[ 9p BJJoXBtn B^ 9p S9J91UI 9p
X oiaqx^tnb9S9p 9nutou9 989 b opiqgQ •oiJ9jsxin9q oajs^nu b S9ju9ipuod
-S9J.TO9 SB^ B ^OIJ9dn8 9^U9UI9UIJOU9 UOIDJodojd U9 OpiS UBq 91-lOU OIJ
-9jsiui9q p U9 S91U9JSTX9 so^ 9p upisuBdx^ b^ X soouupuoJ^SB soijojba
-j^sqo soA9nu ap uoi9B9J9 B-^ (q #soub B^t^noup oo^q otjbs999u bju
-odns as 9nb p 9nb aoXBta oraisupnuí S9 pBpipnjDB B^ ua soptJ9nb9i
soiJoiBAjgsqo ap ojatnnu p 'ajuainSisuoo aod í so^u9innj;snT 9 sopuop
-BAJ9sqo 8oiu9rtaip99OJd soA9nn opB9J9 Bq X o^^is oj^sgnu 9p ozu9iui
-O9 B S9^qiSIA9jduiI 91U9UIB19^duiO9 UBJ9 3nb UOpBIJS9AUT 9p SBta9^q
-Ojd SOA9nU 9p OpBA9p 91U9tnBIJBUipjOBJlX9 OJ9UmiI Utl opB9JUB^d Bq
Biiuouojisy B| 9p os^jSojd ^g (b :soub B^u^noup somi^n so^ ua anb b
optq^p oppgjBdBs^p Bq anb odtnatj bX aasq pBppnSi Bsg *t4s9js9p9
sotjajsiraaq sop so^ ap ojuairapouoo ojjsanu ap psppnSt B[ 'Bujapora
Biraouojjsy ua Booda Bun BajBra ojsg •Bqopjo^ ua ajuauBuuad pu
oijojBAjasqQ un ap uop^aja b^ amo^) jojaop pp uopaaiip b[
oi^uuad -'Baqqnda^ Bsa ap a^uapisaa^ apjBi sbui X (Bauaiuy
ap sopiuj^ sopBisg) siBd ajsa ua ouiiuaáay oj}siuij\[ a^uauíBaaiu
-ijd 'oiMaiivavg aouas pp B^sBisnjua oXodB p**',, ra^uamSis o\ jaa[
souiapod (f -Bd '968T 'S oaauínu íi\ uauuqoA) 4jBUJiiof paiuiouoj^
"SV T3 U3 *t4Pílu9S 9S9 ^^ op^p ossd un bX sa omjuaájy ooiuiouojj
-sy oíaojBAjasqQ |g^^ :Bjpuodsaj y 44¿uapaaaad sou anb so^qand so[
b BqajBUi ns ua JBZuBap BJBd 'so^Sts ojjsna ap sopBBzaa so| 'sojjos
-ou souiBjisaaau ojuBn^?^ :BqBiunaid as aiu^ppB sbj^[ *44souBpBpnp
soj^sanu aajua soppuBzipaaua^ X soiuaiuuaouoa ap Buins joXbui op
-uatJinbpB 'souopuapauaAnfaa 'souJBjauaSai 'sand 'sa soxnB^tsaaau anb
og 'ojauínu joXbuj pp sapBpxsaaau sb^ ap uopaBjsx^BS pjaua^ sbui b[
b soppuBaqdB 'pBpiuBiunq b^ oqaaq Bq sajjy sbj ua X s^puax^ sb^ ua
anb sosaa^oad so| sopo^ is ua uaninsaa anb so^ uos soujapotu so[q
-and sog -soiuBaad anb sofatA ap sg "soAanu so^qand soujBmB^ X sou
-jaaaa njtjídsa pp uoxsn^ pnaa Bun sg^, :BqBSaaáB o^ang '44sapjnjBu
SBpuap sb[ ap o^uauniAoui p ua X osaaáojd p ua ajaed BJjsanu soui
•btuoj ou is 'opBzqtAp o^qand ap opjij p o 'uppBu ap oSubj p JBp
unuaj soiuaqap anb oühp oX —oxMau^avs Bjaap— uaiq y,, : otjojba
opBuopuam p JBjn^nBUi p X¿81 3P ^^tg^^ao ap ^ p opunuojd

�avergonzarnos de que nuestro país no ocupe ni siquiera el modesto lugar
que le corresponde en las observaciones astronómicas de nuestro he
misferio y que los mejores trabajos astronómicos referentes al cielo
sur se publiquen en países de Europa o de los Estados Unidos de
Norteamérica.
En el hemisferio austral se dispone, como lo hemos indicado, de
poquísimos buenos observatorios astronómicos en comparación con los
que tiene el boreal. Este desequilibrio resulta muchísimo más grave
si se tiene en cuenta que el cielo de nuestro hemisferio es muchísimo
más rico que el boreal, debido a que contiene las dos zonas más bri
llantes de nuestra galaxia: el centro galáctico en Sagitario y la nebu
losa alrededor de Eta Carinae; además existen en nuestro cielo las
nubes de Magallanes, de extraordinaria importancia en Astronomía.
Vemos, pues, que cada día es más valedera aquella metáfora de Eddington de que la Astronomía es como un ave que intenta volar con
una sola ala; debido al desequilibrio que hemos mencionado.

Características Generales y Principales de Funciones del Proyectado
Observatorio de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Es innegable que el prestigio cultural de nuestro país y su des
arrollo científico, exigen con urgencia la creación de un verdadero Ob
servatorio Astronómico. Ahora bien: ¿Qué característica fundamental
debería tener un Observatorio Astronómico destinado a la investigr
ción y a los estudios superiores que se estableciera en el Uruguay?
Hemos recalcado que es extraordinariamente superior el número de
buenos observatorios que existen en el hemisferio norte con relación
a los existentes en nuestro hemisferio. Por consiguiente debe pensarse
en crear un observatorio especialmente montado para el estudio de
aquellas regiones del cielo que no pueden ser escudriñadas desde los
observatorios que se encuentran en los EE. UU. y en Europa. El crear
un observatorio destinado, por ejemplo, al estudio de los pequeños
planetas sería obviamente un absurdo, puesto que esos cuerpos celestes
pueden ser observados perfectamente bien desde los observatorios que
hay en el hemisferio norte. Más aún; en el hemisferio austral se
encuentran las regiones más ricas de la Vía Láctea las que no pueden
ser observadas desde los mejores observatorios existentes en el Hemis
ferio Norte, como, por ejemplo, las nubes de estrellas en Sagittarius,
en cuya dirección se encuentran el centro de nuestra galaxia; las cons
telaciones de Carina y de la Cruz del Sur donde se encuentran las
concentraciones estelares cercanas de mayor densidad; además, cerca
de la Cruz del Sur se encuentra esa enorme nube cósmica que se llama
el Saco de Carbón, cuyo estudio es de extraordinaria importancia para
la Astronomía Moderna, debido a que de acuerdo a algunas teorías se
considera que en ella tiene lugar el nacimiento de nuevas estrellas.
La nebulosa obscura el Saco de Carbón transmite solamente del 25 al
30 /o de la luz de las estrellas que se encuentran detrás de ella; y
mediante un estudio de los espectros y de los índices de colores de
—8—

�—6—
•oaijdo afa [a aaqos Bpi^ajJoa uaíoBim Bun Bjaip anb ojio jod oiJBpunaas
oxaAuoa ofadsa ja opueiquiBO ^ Bjojaajjoa ajuaj bj opuBJijaj uibj^
-ass^^ ap oidoasajaj un ua opBuuojsuBJj jas Bjaipnd anb A BJnjjaqB ap
ojjaui un ap jopapajjB ap ja^jBg-jpiuiqag odij jap oun Bjaas opBjaaAojd
oíaojBAjasqQ [a ua bubjbjsui as anb jBjuauiBpunj ojuaiunjjsui jgj
•oiJajsiuiaq ojjsanu ua uajainbaj as anb
jBjajsa BaijsipBjsa ap A uoiaBJojdxa ap sofBqBjj so[ BJBd BiauBjJoduii
jBjuauiBpunj ap sa oidoasajaj ap odij ajsgj "umaBjjauad ap aapod ajq^j
-apisuoa uoa A BajB BijduiB Bun ua uoiaiuijap ajuajaaxa uoa sbijbjSojoj1
jauajqo ajiuiaad anb [a 'Bjojaajjoa ajuaj Bun ap A sofadsa ap bjsuod anb'
'ja}[Bg-jpiuiqag ja sa ouaapoui sbui oidoasajaj ap odi^ j^ "oapiAaiuo]^ ap
SBiuBaaaa sbj ua BJBaiqn as otao^BAjasqo ja anb oseo oaija^odiq ja ua
'pBpnia bj ap saanj sbj aod sopBqan^jad jas uis JBuotaunj uapand anb
BiauBjJoduii auuoua bj uauai} soaij^oajaoioj soajauiojoj so^ 'SBpBipnjsaJ
ajuauíBSopBpina jas uaqap anb 'oaauínu ubj^ ua 'sodij sojjo ap sajqBiJBA
uajstxa ísbiusiui sbj ap Boirapuoj^sB BiauBjJodrai bj b A uBziaajI
sbj anb sapBpijBnpiAipui sbj b opiqap opBjjBjap oipnjsa un opuBJj
-adsa uB^sa anb a^uBsdijaa odi^ jap sBjjajjsa QOS 9P -lopapajjB ^bjj *sajq
-bijba SBjjaj^sa sbj ap oipmsa ja BJBd aiuaxujBiaadsa Anuí 'jBuoiaBAjasqo'
boisijojjsb bj ua oduiBa oraisjiuBiJoduii un ojjaiqB u^q sBJopBaijdy
-rqnuioioj SBjnjaa sBg -bjsta ap soiund soijba apsap BiauB^Joduii ubj^
auap anb ja ísBjjajjsa ap sodji so^uijsip soj ap uoranqtj^sip bj ap oaijsip
-B;sa oipnisa ja asopuBnjaaja 'sauBjjB^Bj^f ap saqn^[ sbj ap SBpBtpnjsa
uaiq opis UBq ou anb sauot^aj SB^Jaia uBUBipmsa as 'ojduiafa Jod 'isy
•ajjo^j jap soiJOjBAjasqo soj Jod SBpBipnisa jas uapand ou anb ojata
jap sauoi^aj SBjjanbB ap BatsijojjsB ua soipnjsa soj jBjuauíBpunj oati
-afqo jod Bjjpuaj ^Bn^njj^ ja ua bijbjbjsut as anb oiJojBAJasqQ jg
•bjuiouojjsb bj
ajainbaj anb sauoiaBáijsaAui ap SBuiBJojd soj jbzijboj BJBd jBj^snB otjajf
-siuiaq ja ua sooiuiouojisb soijojBAJasqo soAanu soqanuí ap pBpisaaauJ
X^q 'oxjajsiuiaq ojjsanu ua sboiuiouójjsb sauoiaBáijsaAui a soipnjsa^
soj ap osbjjb OAijBjaj jap A jBJjsnB ojaia jap BzanbiJ bj ap Btauanaasuoa•
oiuoa anb a^jns ^BOijajuis BjauBiu ap oqaip souiaq anb oj jog
•BJoqB BjSBq opBzijBaj jap osuajuí sbui oiuisiqanuí oipnjsaV
un BiABpoj UBUiBjaaj SBjsa 'sauBjjBásj^ ap saqn^[ sbj ua pjbajbjj ap
soiuouojjsb soj oqaaq UBq anb sojuaiuiijqnasap souiisijuBjJodiui soj ap
jBsad y *njag ua opBjBjsui Biq^q pBpisJaAiujq ^q^jp ^p oiJojBAjasqQ
ja anb uoiaBjsa bj apsap opBiuoj usiqBq as anb sboijbjSojoj SBaBjd
UOa pjBAJBJJ ap pBpiSJ3AIUJ BJ U3 SBpBipiIJSa OpiS UBIJ SaUBJJBÍ^BJ^fap saqnu SBg 'SBUBajaa sbui sBaijaBjB$Bjjxa s^jjajjsa ap SBsojnqau sbji
uBjuasajdaj anb 'sauBjjBá^jy ap saqnu sbj UBJjuanaua as jBJjsnB ajsajaai|
oijajsiuiaq ja ua ajJBd bjjo Jog "BaiuoSouisoa BiauBjjodiui jBjuapuaosBJj!
ap Bijas zaA ns b anb oj 'BpBuoiauaui Bijoaj bj ap jojba ja ajuaiuBsojnSiJ^
jBuiuuajap uBpand soaijoaj soaisjjojjsB soj oáanj anb BJBd ajqBsuad\
-sipui sa uoiobuijojui Bsg #BJau Bsojnqau Bpijajaj bj b UBJajui anb^
soaiiusoa soubj^ soj ap sbdisij sauoiaipuoo A sauoisuaiuip sbj ajqos jijn
uoiDBiujojuí Bijaniu Jauajqo apand as 'sbjbjd sajojjiuiij sauoiSaj sbj ua
SBjjajjsa sbj ap oaijsipBjsa oipnjsa un uoa op^uiquioa 'sBjjajjsa SBjsa

�La primera combinación se utilizaría para trabajos de exploración,
estadísticos y fotométricos de zonas; la segunda para usar con las
células fotomultiplicadoras, a que nos hemos referido, y con espec
trógrafos.
Además el Observatorio debería estar provisto del siguiente ma
terial auxiliar indispensable: péndulo sideral de precisión, cronógrafo,
espectrógrafos, células fotomultiplicadoras, cámaras, comparadores, microfotómetro registrador, laboratorio fotográfico con ampliadora,
aparato para descubrimiento de estrellas variables, receptor de comu
nicaciones para señales horarias. El Observatorio debe poseer un taller
mecánico, para reparaciones y la construcción de algunos aparatos
complementarios y un laboratorio óptico.
Pasaremos ahora a mencionar otro importantísimo campo de la
Astronomía Moderna. Los estudios iniciados por Jansky y Reber per
mitieron determinar hace poco tiempo que nuestra atmósfera presenta
además de la ventana que permite la transmisión de las radiaciones
visibles, otra a las radiaciones electromagnéticas cuyas longitudes de
onda se encuentran entre un centímetro y veinte metros, es decir para
frecuencias comprendidas aproximadamente entre 150 megaciclos por
segundo y treinta mil megaciclos por segundo. Por consiguiente la
Astronomía posee en la actualidad dos ventanas en nuestra atmósfera
para observar el espacio cósmico. El trabajo de Reber sobre radioas
tronomía con sus primeros resultados fue publicado en la revista Astrophysical Journal en 1940. A pesar del breve tiempo transcurrido
desde ese entonces y de la existencia de la guerra durante ese lapso,
es mucho lo que se ha adelantado en el nuevo campo de la radio
astronomía. La mayoría de los países poseen potentes telescopios de
radio. En Australia existe un magnífico y completo observatorio dedi
cado a la radio astronomía. En los Estados Unidos de Norte América
se han hecho muchas nuevas instalaciones para contribuir al progreso
de esta moderna rama de la Astronomía. En Inglaterra a pesar de que
ya posee varios potentes telescopios de radio en funcionamiento y de
las graves dificultades económicas por las que atraviesa en la actualidad
y de la relativa falta de materiales que experimenta, se está constru
yendo un radio telescopio que costará más de un millón de dólares y
que requerirá unas dos mil toneladas de acero; esto evidencia una vez
más al alto grado de madurez cultural alcanzados por el pueblo y go
bierno de Inglaterra. El número de radio-telescopios existentes en el
hemisferio norte es extraordinariamente superior al que hay en el del
sur. Por consiguiente; en esta novísima rama de la astronomía ya se
ha producido un grave desequilibrio entre los hemisferios norte y
sur; lo que implica un enorme perjuicio para el progreso de la Astro
nomía, puesto que resulta por el momento legítimo suponer que el
cielo sur, el que es mucho más rico que el del norte para astronomía
óptica, también ha de resultar mucho más importante que el del he
misferio boreal para las investigaciones en radio astronomía. Por otra
parte en radio astronomía se han encontrado algunas conclusiones ver
daderamente sorprendentes con respecto a nuestro sol, el que si bien
— 10 —

�— II —
so¡ b soiJBsaaau somuiouojisb soiuaituiaouoa so[ JBJisiuiums
b uaiquiBj ouis 'BiuiouoJisy b¡ ap sodiUBO soju^sip ua sopBzipqaadsa
soaijjiuaia jbuijoj b aiuaunqos oa BpBuijsap 'soaiuiouojjsB soipnjsa ap
B¡anasa Bun ua asjtijaAUoa Bjaqap oiJoiBAjasqQ opBjapisuoa ¡g
•osajSojd Jopagn ns BJBd sa¡qBsuad
-sipui u^gnsaj sbdisjj SBiJoa^ SBUJapoui sb¡ A SBaijBiuajBui sb¡ anb b¡ na
SBpBuoiarqoAa sbui SBaijpuaia sbuibj sb¡ ap Bun aXn^iisuoa BiraouoJisy
b[ 'opBzqBnjund soraaq ouiog "Baisijojisy b¡ ap oduisa ¡a ua
sauoiOBStjsaAut ap uoxaaas Bun jaasod 'BjuiouoJtjSB-oipBJ B| ap Á
Biuiouojjsy B^ ap odui^a \9 ua sapuoiaBAjasqo 8auoiaBijsaAui ap sau
-oíaaas sb[ ap SBiuapB 'Bjaqap pBpisaaAiuj^ b| ap oxjojBAaasqQ ^3
•a^a 'BaiJjy png 4oaixaj\[ 'BqBJ^sny 'Bdoang 'soptujq sopBjs^ so^
ap scq uoa ajuatu[Biaadsa ^nuí 'opunxu ^ap eoxjo^BAJcasqo sa^Bdiaupd
so^ uoa opBjaauoa ajuauíBui^ui JBjsa Bjaqap 'siBd ^ap [Bjnqno osajo
-oad [B Á Biauaxa B[ b [ijn a^uauíBjapBpjaA ^as oiJojBAjasqQ opBjaa^ojd
¡ap joqs¡ b¡ anb BJBd 'aiuainSisuoa Jod '^ Bpuaia b¡ ap ¡BuotaBujaiui
sbui buibj b¡ Bjuasaadaj B^sa anb 'souiifip b^í omoa 'opiqap Biuiouojjsy
b¡ ap oduiBa ¡a u^ a¡qBsuadsipui sbui uiib Bj¡nsaj Bqnsuoa ¡bj bu¡
•BiaBaija a¡qBZB¡duiajji a pBpisojauaS uoa sojjosou uoa uoJBJoqB¡oa
A oxjojBAJasqo opB^aa^ojd ¡a jod sajaiur ouins uoJBj^souiap sauainb
anóiHMg A ^og *f xavg 'Aa^dVHS Avoaavjj sajoiaop so¡ b soui
anb so¡ aj)ua souioupj^sB sajuauxuia b A Baiuiouoj^sy ¡BuoiaBu
-ja^uj uoiuj^ b¡ b opBgnsuoa souiaq 'XBnSnjjq ¡a ua asjBpjsui b oaiui
-ouoJisB oiJOiBAjasqo un Jod SBpqduina jas UBjjaqap anb ssaijijuaxa
sauoiaunj sb¡ jBipn^sa ¡b anb BiauB^suoa Bsajdxa JBÍap souiaqaQ
•BIUIOUOJ^SB OtpBJ B[
p^pqBnjaB b¡ ua aua^ anb BiauBjjoduii auuoua b¡ oiajauoa o¡duiafa un
uoa JBzqBnjund op^asap soraajj qiui ap uapjo ¡ap jo^a^j un jod jbj
-uauínB uapand 'otdoasa¡aj-oipBJ ¡b saiuaipuodsajjoa Bpuo ap sapn}iSuo¡
sb¡ ua sauoiaBipBj sb¡ ap pBpxsuajuí b¡ 'sajB¡os SBqauBui ap pBpiAijaB
ubjS ap SBaoda sb¡ aiuBjnp anb opB^B^suoa Bq ag 'Baisig b¡ BJBd sajaiui
ubjS ap Baisjjojjsy ap Biua¡qojd ouiisjiuB^Joduii un Ba^uB¡d 'sa¡qisiA o
SBUBizjjaq s^puo opuBsn auiuua^ap b¡ as un^as ¡os ¡ap ataijjadns b¡ ap
SBjn^jaduiai sb¡ ajjua Biauajajip a¡qBjou Bg #sopBJ ¡ira sias soun ap
jo¡ba un Bj^uanaua as 'a¡qistA ojjaadsa ¡ap buoz b¡ ua ¡os ¡ap uoisiuia b¡
opuBsn 'sojaajjad sajopBipBJ so¡ BJBd ^[DMVTíg ^p B¡nuuoj b¡ aiustpaui
¡os ¡ap BjnjBJadtuai b¡ Buiuuaiap as opuBn^ #sopBj3 ap up¡¡iui un
ap jopapaj¡B ap Bjn^Bjaduia^ Bun A ¡os ¡ap oaiido oj^auíBip ouisiui ¡a
auau anb 'ojSau Bas o 'ojaajjad JopBipBJ un ap uoisiuia b¡ b apuodsajj
-oa uotDBipBJ b¡ ap pBpisuajut b¡ 'sajB¡os sBqauBUi ap BtauasnB ua anb
uBaipui sopBj¡nsaj sog 's^uí ¿ so¡ A "suia Q^ so¡ ajjua sa^uajajip Bpuo
ap sapn}i^uo[ ojjBna ua ¡os ¡ap uopBipBJ b¡ ap sajB¡nSaj sauoiaBA
-jasqo ubzi¡b3j as aSptjquiBg ap pBpisjaAiujg b¡ ap qasipuaABg oijo^bj
-oqBg osouibj ¡a ug #sB¡¡ajjsa SBuiap sb¡ ap uoianjtjsuoa b¡ b o^oadsaj
uoa souiauai anb s^ijoai A so^daauoa so¡ jBJofam SBtuapB japod oipnjsa
asa ap s^abjj b A 'Bgaj^sa bj^o jainb^na b anb BpB¡¡B^ap sbui ouiis
-iqanuí BjauBiu ap JBipnisa B¡japod BJBd sojiosou b BiuBajaa ns ap bí"bj
-uaA BiJBuxpjoBjjxa b¡ B)uasajd 'BiJBuipjo Bgaj^sa Bun sa anb o^jaia sa

�eos, físicos, geodestas, marinos, geógrafos, meteorólogos, etc. Será muy
fácil conseguir la venida de famosos astrónomos europeos y norteame
ricanos que deseen hacer investigaciones del cielo sur, los que al mis
mo tiempo desarrollarían cursos especiales y seminarios que contri
buirían a darle jerarquía internacional a la considerada escuela, a la
que vendrían indudablemente en el futuro estudiantes becados del ex
tranjero, muy especialmente de los países latinoamericanos. En esa
forma se contribuiría efectivamente a que nuestro país sea verdadera
mente la Suiza de América.
El proyectado Observatorio deberá además convertirse en un cen
tro de popularización de la Astronomía, colaborando en este sentido
con el magnífico planetario que por iniciativa del Sr. Intendente de
Montevideo, Agr. Germán Barbato, se instalará dentro de pocos meses
en el Parque Pereira Rossell. Los días de fiesta deberá estar abierto
el Observatorio al público, al que se le proporcionaría todo género de
explicaciones.
Por otra parte se organizarían conferencias y clases a los niveles
de los estudiantes de las escuelas primarias y secundarias sobre temas
modernos o antiguos con una presentación novedosa; se dispondría
de un telescopio para uso de los aficionados y del público en general;
se suministrarían artículos e informes a los periódicos sobre todos los
acontecimientos astronómicos dignos de ser divulgados.
Resumiendo: en base a todo lo precedente consideramos que el
proyectado Observatorio debería cumplir las siguientes funciones:

a) Investigaciones astronómicas en:
1)Exploración y fotometría de zonas especiales del cielo de nuestro hemis
ferio y estudio individual de algunas estrellas especiales. Para este tipo de
trabajo se adquiriría un telescopio del tipo Schmidt-Baker de alrededor de
un metro de abertura y que se pueda transformar en un telescopio de tipo
Cassegrain retirando la lente correctora y cambiando el espejo convexo
secundario por otro que diera una imagen corregida sobre el eje óptico.
La primera combinación se utilizaría para trabajos de exploración y fotométricos de zonas; la segunda para el estudio individual de estrellas, me
diante fotómetros fotoeléctricos y espectrógrafos. El material auxiliar indis
pensable para las referidas investigaciones sería: espectrógrafos, células
fotomultiplicadoras, microfotómetro registrador, fotómetro comparador, apa
rato para el descubrimiento de variables, prisma objetivo, péndulo sideral
de precisión, cronógrafo, receptor de comunicaciones para señales horarias,
un pequeño refractor con cámara Ross (el que se utilizaría además para los
trabajos de los aficionados, para enseñanza y popularización), laboratorio
y taller óptico, taller mecánico para reparaciones y construcción de instru
mentos complementarios, laboratorio fotográfico con ampliadora.
2)Radio astronomía, para lo cual se dispondría de un radio telescopio
para efectuar exploraciones en zonas especiales del cielo sur y estudiar
algunos aspectos particulares del sol. En este campo se estudiará un pro
grama detallado de investigación en colaboración con los principales obser
vatorios dedicados a radio-astronomía y muy especialmente con el de
Australia, por ser el más importante que se encuentra en el hemisferio sur.
Se instalará un laboratorio y taller electrónico, lo que es indispensable para
el empleo del referido radio telescopio.
— 12 —

�— si —
•tjpuBDijipa uou,, ajqumpiAjas ap buoz buh ap
Biauajsixa bj ojnjnj ^a BJBd BzijuBJB^ as tsb sand 'pBpma bj ap saanj
sbj ap opBfajB ajuauíajuaTarjns 'anbj^d ojjduiB un ua anbxqn oj as
anb ajuamaAuoa sgj *oTJOjBAjasqo jap uotobjbjsut bj BJBd 'ojuauíBjjBd
-3Q jap BajiB jap soaijajijad sanbjBd soj ap oun ap ojjuap SBajBjaaq
sbijba ap oipajd un 'oapiAajuoj\[ ap oidiaiunj^ jb bjbjtotjos ag ^g
•siBd ja ua ubjjbz
-TjBaj as anb uoiaBijsaAui ap sofBqBJj sojnjnj soj BJBd uBjjBiisaaau
anb SBatuaaj sbj uBijiainbpB 'opunut jap SBjsijBiaadsa sajofaiu soj ap
opsj jb 'BjauBtu Bsa ap í^BnSnjj jap oiJojBAjasqQ ja ua ubijbjbjsut
as anb soj b sajBjxuirs sojuaumjjsui ua ouiiutui ouioa oub un aiuBanp
BJBd soaafuBJ^xa sotJOjBAjasqo saj^ b so^BnSiun souioupjjSB
ap oiAua ja 'oiJoiBAjasqQ jap ojuaiuiBuoraunj uanq ja ^bzi^ubjbS
ajqBsuadsiput sa uaiquiB^ "soaijijuaia sojuauuu^sut sajBdxautjd
soj ap uoiaisinbpB bj BJBd uaxqxuBj otuoa 'tsb í oyjojBAjasqQ OAanu
jap uoiDBSiisaAut ap SBiuBjSojd soj ap Á uoiaBziuB^jo bj ap sajjBiap
soj 'Bdojn^ ap Á sopiujq sopB^s^ soj ap soaiuiouoJisB soiJo^BAjasqo
sajofaiu soj uoa JiuaAuoa BJBd ojafuBjjxa jb SBuosjad sop ap ojAua 'ojd
-uiafa jod 'ua JijjaAui b ojqnj íorjojBAjasqQ jap uoiobuijoj bj ap opojj
-ad ja BJBd oiJBiunaad ojqnj un asjaaajqBjsa aqap ^(aj bj u^ (^
•otnsiui jap ojuaiinBuoiaunj Á uoiobztubSjo 'upiasuijoj bj (oaiuaai b^sta
ap ojund ja apsap SBiauat^) A sapBpiuBiunjj ap pBijnas^j bj b) pBpisjaA
-iuj^ bj b BjBijuoa as anb JEaipui aqap ^aj Bidojd B&gt;q •o^uaiiusuoiaunj
a^uajaija A jbuijou ns BJBd sajajjB^ A soiJo^BJoqBj 'Baaioijqiq ns ap
upiaBZTUBSjo bj 'sopBaipui soaiji^uaio soiuauínjisui soj ap uoiaisinbpB
bj 'uoiaanjisuoa ns BJBd soiJBsaaau sopuoj soj anSjojo anb jBiaadsa
^aj Bun jod op^aja jas aqap oauuouojjsy ojjojBAjasqo j^

(^

PP uoi^b3jd bj bjbcI asjjnSas UBJdic^p anb

"BIUIOUOJJSB BJ B SOpBUOpjJB SOJ 9p S9pBpiAIJ3B SBJ OpUBJUaiUOJ
A sauopBJBdajd A sap^pa sbsj^ajp BJBd sas^p A SBpuaJajuoa opubzjubSjo
'Bjsaij ap SBip soj oaijqnd ib SBjjand sns opuauq^ 'oapjAajuow ap Bajj|juaj3
uoiaBjnA¡(j ap ojjua^ |ap ouBjauBjd la uoa uopBJoqBjoa Bqaaqsa ua 'ojqand
pp oaqqúap pAiu, ja JBAap b ajuauíBjaajjp Bumqujuoa ouojBAjasqo 13
'vtiuououjsy vj ap upi^vzijnjndoj (a
•BqiJJB sbui sopBaipui souiaq oujod sajBuoisajoid
sojjo soqaniu uaiambaJ anb sooiujouojjsb sojuaiuipouoa soj jbjjsiuiuius BJBd
uaiqiuBj oujs soiuouojjsb JBaja BJBd ajuamsios ou biuiouojjsv ^p ^janasg
Bun bubziubSjo as ouojBAjasqo iap oaqquaia jBuosaad ja X 'sop^uop
-uaui uopBzjjBjaadsa ap Boajo¡[q¡q bj 'soiJojBJoqBj 'sojuamnjjsui sol ajuBjpa^v
^ 9p svnwu svjupsip ^/ wa nzunu^siia A soipnjs^ (q
saaBdBa juauiBjapBpjaA
SBuosjad SBaod sbuh A íojafuBJjxa jap A sib^ jap ^aisq A BaijBuiajBui ap sojj
-uaa soj uoa uopBJoqBjoa ¡JBinapa ap SBuinbBui íuopBzijBpadsa ap SBjsuaj
sa^dpuud sbj uoa 'BpBzi^Bpadsa Baajojiqiq Buanq Bun ajqBsuadisipuj
sa (Bna oj BJBd 'Bauoa; Baisqojjsv ^\ ap oduiBa ja ua sauopB^psaAuj (g

�Es conveniente tener presente que si no se encontrara algún lugai
lejano, dentro del territorio de la República, en el que las condiciones
de visibilidad resultaran sumamente superiores, no es ventajoso, por
varias razones, ubicar al Observatorio muy lejos de la ciudad. Por el
estudio preliminar realizado no se ha podido encontrar un tal lugar;
por consiguiente, parecería que una ubicación muy conveniente para la
instalación del Observatorio sería en un parque municipal en Carrasco.
En el seminario de Astronomía de la Facultad se estuvo estudiando
con detención el problema de la visibilidad y de la ubicación del
Observatorio de acuerdo a las funciones y programas generales que
hemos indicado. El profesor Alberto Pochintesta, a sugestión y con
la colaboración del profesor titular de Astronomía de la Facultad, ha
programado una investigación bien estudiada de las condiciones de
visibilidad astronómicas en los lugares que parecerían de acuerdo a un
estudio preliminar como adecuados para la instalación del Obser
vatorio.
4)La edificación consistirá de: un edificio central con dos cú
pulas, biblioteca y locales para la dirección, secretaría, aula, labora
torio óptico, laboratorio fotográfico, gabinetes para trabajos científi
cos, archivos de placas, taller óptico, los instrumentos auxiliares de
precisión y demás dependencias; del edificio necesario para los apa
ratos registradores y el instrumental del radio-telescopio y del labora
torio y taller electrónico; de un pequeño taller mecánico para repa
raciones; de las viviendas para los astrónomos; una casita para el
cuidador. Deberá destinarse para gastos de edificación la suma de
cuatrocientos mil pesos y cincuenta mil para la adquisición de muebles.
5)Para la adquisición de los instrumentos fundamentales y ac
cesorios indicados se destinará la suma de ochocientos mil pesos.
6)Se destinará una suma inicial de cincuenta mil pesos para la
formación de la biblioteca de especialización.
7)Se destinará una partida de cincuenta mil pesos para becas
de los tres astrónomos uruguayos a que nos hemos referido y para
los gastos de viaje de la comisión encargada de la organización y de
la adquisición del material científico.
8)Se crearán los siguientes cargos permanentes para el funcio
namiento del Observatorio: un director; tres astrónomos jefes de sec
ciones; tres astrónomos auxiliares; un calculista; un secretario; un
bibliotecario; un ayudante para el laboratorio óptico y fotográfico;
un experto en radio-comunicaciones y su correspondiente ayudante;
un mecánico, un jardinero, dos limpiadores. Se tratará que los cargos
científicos sean con dedicación exclusiva en todos los casos en que
sea conveniente. En el presupuesto anual se destinarán partidas para
libros y adquisiciones de revistas de especialización, adquisición de
material científico, reparaciones de instrumentos, etc.; y una partida
de 10.000 pesos anuales para atender los gastos de viaje y estadía de
un astrónomo extranjero para realizar estudios del Hemisferio Sur y
— 14 —

�V,— si —
;~ /'uoiaBzippadsa ap sosjna oiJojBAJasqQ p na jb^jojjb
-sap ¿^ipas oijajsituaq pp soipnjsa jszipaj BJBd 'ojafuBJ^xa ouiouojjsb
on g(f&gt;/BipBjsa A afBiA ap sojsb so[ japuajB BJBd sapnuB (S0S33
3IÍ^^r^Z3IG) —'000'OT $ 9P ^pnJBd Bun asjBupsap Bjaqap
üaiiuouojjsy oiJojBAjasqQ pp ojsandnsajd pp ojjuaQ — o-¿
•[BuopB^[ oaituouojjsy oijojBAjasqQ pp ojsandnsaid p Bjsd
ap paana^ ojsandnsaj^ p na asjinpm b (S0S3J 3IPV[ VX^3H^0
—000081 $ ^
•orasiu
-b8jo p SBxauB sapBpisaaan sbjio á otJBipqora p BJBd (S0S33 3IP^
VXM3Í1DNII3) —0000S ^ aP BUins BI ^ 'soxau^ sns A puoiaB^ oaiuipu
-ojjsy oiJoiBAjasqQ pp oxaijtpa ^ap uoiaanjjsuoa b[ BJBd (S0S33 3IIM
SOXM3I^OHXVI13) —00000^- I 9P Brans Bl ^sBupsaQ — oS
•opojBAjasqQ ajsa ua bjbuoiduiij
anb uoiaBzippadsa ap Baa^o^qiq b^ ap uopBinjoj v\ BJBd (S0S33
VXM3Q3MI3) —000'OS t 9P BUIn8 BI
oatniouojisy oíaoiBAjasqQ pp
-joj vi BJBd soxjosaaaB A sapjuaniBpunj soiuaumjjsui so^ ap uppismb

-Pb bT BJBd (S0S33 31W S0XM3I30H^0) —'000008 $ 9P Brans BI
A sapBpiuBrnng ap pBj^naB^ b^ b asBui^saQ — o'g
oaiuiouojjsy oiJojBAJasqQ pp
ap SBuiBj^ojd A uoiobziubSjo ap sa|[Bjap so^ 'soAijaadsaj
soaiuaaj so^ uoa JiuaAuoa BJBd opunin pp sootiuouojjsb sorjo^BAjasqo
sajofarn so[ b SBuosjad sop JBiAua BJBd A 'oub nn ajnBjnp sojp ua
jBfBqBjj BJBd sojafuBJjxa soxjoiBAjasqo b soXEii^njii souiouojjsb sajj
JBiAua ap uij p uoa (S0S33 3IM VXM33DMI^) —'0000S $ 9P Brans
b^ SBpuai^ A sapBpiuBumjj ap pBjjnaB^[ b^ b asBupsaQ — o#^ "jjy
bj ap pBpisjaATuj^ v\ ap SBpuai^ A sapBpiuBUinjj ap pB^
ua oimpsuj ouioa BJBuoiaunj anb p 'puoiaBUjajuí BOijijuaia
uoiobuijojui ap oiquiBajajuí a upiOB^psaAui 'jopadns Biauaaop ap sauíj
uoa puopB^[ oairaouoj^sy opojBAjasqQ p asBaj^ — o'^ opaijjy

•OAijiuipp ojuaiuiBuopunj ap Baoda v\ vxvd ouioa oiJojBAjasqQ pp
A uppBuuoj ap opojjad p ua ojubj 'BJapuBuij Baiuaa^
o puosjad Boiuaaj BpnX^ ojafuBJixa pp sBDijpuap eapBppua
uoa JBiBJjuoa BjBd pB^paB^ b[ b asjBzijojnB ssuiapB aqaQ (oí
•Baiun piaiui uopnqij^uoa
Bun ua o soAisaans A sa^uauBuuad soiJBiunaad sajJodB ua Bas 'sa^qanuí
-ni ua Bas 'oapiAa^uojy ap pBpipdiaiunjy bj^ ap BjsiAajd upianqijjuoa
bi JBjdaaB BJBd pBjpaB^ b[ b ajuauíp^a^ asjsziJOjnB oqoQ (6
•sosad pui Bjuaqao ojuata b jopajuí jas Bjaqap ou oxjojBAjasqQ pp
pnuB ojsandnsaj^ pp o^uoui ^^ 'uopBzitppadsa ap sosjna

�Art. 8. — Autorízase a la Facultad de Humanidades y Ciencias
a aceptar del Municipio de Montevideo la donación de los predios
que se consideren necesarios e indispensables para la instalación del
edificio y demás dependencias del Observatorio, quedando afectados
los inmuebles adyacentes dentro del área que técnicamente fuere nece
saria por servidumbres "non edificandi", y otras que puedan impo
nerse como consecuencia de las necesidades técnicas del mismo servicio.
Art. 9. — Autorízase a la Facultad de Humanidades y Ciencias a
aceptar, con la intervención del Consejo Central Universitario en su
caso, las donaciones en especies o en aportes pecuniarios permanentes
y sucesivos o en una contribución única, que se hicieren para el Ob
servatorio Astronómico Nacional.
Art. 10. — Autorízase a la Facultad de Humanidades y Ciencias
para contratar en el extranjero con entidades gubernamentales o enti
dades particulares científicas, ayuda técnica personal o ayuda técnica
financiera.
Art. 11. — Las cantidades necesarias que insuma el cumplimiento
de esta ley, se tomarán de Rentas Generales de los respectivos ejercicios.
Art. 12. — Comuniqúese, etc.

Antecedentes relativos al Observatorio Astronómico en esta Facultad
1. — Exposición del Consejero Justino Jiménez de Aréchaga en la
sesión del Consejo Central Universitario de 16 de agosto de 1950.
"El señor Consejero Jiménez de Aréchaga da cuenta que ha reali
zado gestiones ante el Intendente Municipal de Montevideo para que
dicho organismo público coopere financieramente a fin de dotar a la
Universidad de un Observatorio que permita el más eficaz funciona
miento de la Cátedra de Astronomía de la Facultad de Humanidades
y Ciencias. Se contaría así con un elemento eficaz para la enseñanza
de esa disciplina científica y por otra parte el Uruguay podría colaboborar en las observaciones de la esfera celeste que han sido planeadas
por organismos internacionales desde hace varios años. El Intendente
de Montevideo Agrimensor Barbato ha prestado amplia acogida a esta
iniciativa y es su propósito propiciar la inversión de $ 500.000.— para
llevarla a la práctica. Hasta ahora las gestiones no tienen carácter ofi
cial y es por ello que, antes de llevarlas adelante, desea saber si el
proyecto merece la aprobación del Consejo Universitario, a efectos de
dar carácter oficial a los trámites.
El señor consejero Capra manifiesta que hace algún tiempo se
realizaron tratativas para transferir a la Universidad el Observatorio
Astronómico que posee Enseñanza Secundaria; ese plan sigue aún en
pie y no será difícil, a su juicio, llevarlo a la práctica; de modo, pues,
que se podría apoyar el proyecto del Decano de la Facultad de Huma— 16 —

�— ¿I —
•jBuos.iadi.in^d odjana un b o Jo^aajiQ un b BpBijuoa Jas ap bij
ojnitjsuj jap uoiaaaJiQ bj is BJipiaap as a^uauíBunjJodQ — o*¿ *ijy
'upiaBuSisap ns
ap oub jauíijd jap oajuap 'ojnipsuj ja BJBd oApiupap upiaBjuauíBjSaj
ap o^aa^ojd ja BJBJBdajd oinjpsuj jap uoiaaajiQ Bq — 09 -^jy
•pBjjnaBjj bj ap OApaajiQ ofasuoq ja BAjansaj oj isb anb ajduiais 'oiafqo
ns ua^njpsuoa anb SBaijpuaia SBuijdiastp sbj ap bjos Bun ua sauoia
-BSijsaAui b sopBazjdB ajuauíjBjodiuaj jas uBjpod oinjpsuj jap sosjna
-aj soj sopoj^ ^osbo Bp^a ua auiuwajap as anb odiuap ja jod Á 'o^aap
jb sopBuSjsap sajopBijsaAui o sajosajojd sbui o oun ap uoioaaaip bj
ofBq asjBzijBaj b 'pB}jnaB¿| bj ap oAtjaajiQ ofasuo^ ja jod sopBqoadB
a^uauíBiAaad uptaB^iisaAui ap sauBjd ap upianaafa bj b o 'sojaa^ojd ap
upiaBzijBaj bj b sosjnaaj sns JBaijdB Bjpod o^n^ijsuj jgj — o-^ 'ijy
•ouBaaQ jap osbo ns ua o 'ojnjijsuj jap
uoiaaajiQ bj ap Biauapua^ui-iadns BiBipauíut bj ofBq 'oAijaadsaJ ojuaui
-B^JBdap jap ajaf ja ^od Bjaajafa as 'ojuauíB^jBdap Bp^a ap baijbjjsiu
-juipB upiaaaaip wj -ouBaaQ jap Á pBjjnaB^ bj ap OAi^aajiQ ofasuo^) jap
Biauapuajuijadns bj ofBq 'oAijoadsaj ojuauíBjjBdap jap apf ja jod Bjaa
-jafa as 'oiuauíB^jBdap BpBa ap Baijpuaia uoiaaaaip B-q — o^ 'jjy
•sajuauBuuad sojuauíBjjBdap sop 'souaui oj jod opin^ijsuoa uBX^q as
ou oiuBj ua ojniíjsuj jap uoiaaajip bj BjaaAoad as o^^ — o#g '^jy
•ojiujjsuj
ja BaJBqB anb SBUijdiasxp SBSjaAip sbj ua BaijBtuajsis uoiaB^saAui bj
b sopBupsap saiuauBuuad sojuauíBjjBdap 'o^niíisuj jap ojjuap ubjbziu
-bSjo as 'ajuaiuaAuoa auiijsa oj ofasuo^ ja anb Bpipaui y — o*

sBtauai^ ua sauoiaBijsaAuj ap oimijsuj ja assaj^ — oq ojnap^y
yj X sdpnpmniunfj 9p pvipi^vj vj ap
smouaij ua sauoiavSpsaauj ap ojnipsuj jap

sns
-oad BJBd ojopuBzuojnB 'BBqaa.iy ap zauauíif oaafasuoa jouas ja jod
BpBjnuuoj B^sandojd bj b o^odB ns jB^saad piAjosaj ofasuoq jq
•BadBq oaafasuoa aouas ja Biauajajaa oqaaij Bq anb b sau
-ojisaS sbj jBztjBn^aB osiaa.id Bjas anb BjsapiuBui jojaa^ aouas jq
•uoiaBAaasqo ap uaiq sbui ouis BzuBuasua ap ojuaum.nsui un aini
-xisuoa ou anb ua Batpsj otaojBAjasqo ns pBpisjaAiuq bj b jpajsuBJi
BJBd BijBpunaag BzuBuasuq ap sapBptJojnB sbj b uojatAOtu anb sauozBJ
sbj ap Bun aiuauíBSiaajd anb ^sajdxa Bjd^q oaafasuoa jouas jq
•jBjjojJBsap aajsauaui Bijas anb Bappuata
uoiaBSi^saAui ap JoqBj bj BJBd aiuatuaAuoa uao^q oj ou SBopsuajaBJBa
sns ojad Biouaaop bj Bjsd op^naapB Xnuí sa BiJBpunaag BzuBuasuq ap
odinba ja anb Bsajdxa BáBijaajy ap zauaraif ojafasuoa jouas jq
•BtJBpunaag BzuBuasuq aasod anb upxa
-BAjasqo ap jBijajBtu jap BSaj^ua bj JBjajaaB ap oíamfjad uts sapBpiu

�3.o — Informe del Consejero Carlos E. Berta relativo al Instituto de
Investigaciones en Ciencias Exactas.
Señor Rector: El proyecto de creación del Instituto de Investiga
ciones en Ciencias Exactas, que presenta el Consejo Directivo de la
Facultad de Humanidades y Ciencias, encuadra en las disposiciones
de la ley N.o 10.658, por la que se creó la mencionada Facultad; y en
particular, se ajusta a lo dispuesto en el inciso A. del artículo 2.o, que
comete a la Facultad la función de fomentar la investigación científica
superior.
En cuanto a la estructuración del organismo a crearse, el proyecto
prevé la formación de departamentos para las distintas materias que
se incorporen en el futuro a la esfera de acción del Instituto, pero no
compromete desde ya soluciones de detalle, limitándose, tan sólo, a
fijar un procedimiento para su paulatina organización.
Opino, por consiguiente, que el proyecto debe merecer la aproba
ción del Consejo Central.
Con referencia al problema presupuestal a que dará origen la
creación del proyectado organismo, creo oportuno señalar que, exis
tiendo en el país institutos cuyas actividades son, por lo menos en
parte, afines con las de aquél, sería lógico que la creación de los futuros
departamentos quedara supeditada a que se hubieren agotado previa
mente las posibilidades de cooperación que puedan ofrecer a la Facul
tad de Humanidades los referidos institutos.
El Art. 3.o de la citada ley N.o 10.658 al referirse a las solicitudes
de personas interesadas en realizar investigaciones importantes y dig
nas de estímulo, ha previsto ya esa cooperación al establecer que "los
materiales bibliográficos, científicos, de laboratorio y demás instru
mentos técnicos de propiedad de los institutos oficiales quedan afecta
dos a la mejor realización de esas investigaciones en las condiciones y
con las garantías que establecerán las propias autoridades directivas".
Por lo demás, considero que esta reserva puede fundarse en razo
nes de interés común, porque, dado que los recursos que el Estado
asigna a los institutos científicos, son en general reducidos y a menudo
inferiores a sus necesidades, existe conveniencia general en evitar la
dispersión de esos recursos limitando el número de institutos afines al
mínimo compatible con las necesidades del país.
Saludo a usted muy atentamente. Fdo. Carlos E. Berta.
4.o — El Consejo Central Universitario en la sesión del 25 de Octubre
de 1950, aprobó la creación del Instituto de Investigaciones en
Ciencias Exactas de la Facultad de Humanidades y Ciencias.
5.o — El Consejo de la Facultad de Humanidades y Ciencias en el año
en curso, resolvió reiniciar las gestiones relativas a la creación
de un Observatorio Astronómico Nacional como un Instituto de
la Facultad.
— 18 —

�— 6t —
•S9[BUlSlJQ S9UOI3B8
-IT83A.UJ B B[JBJ¡ldB BJBd 00'000'OS í ^P Btuns Bl 8P ^al J0(I ^UOdsip pB|[tl3B¿] B^ ([)
í9BiJBiunaad sauoia^u^isy (y
:ua jijsisuoa
Bjpod opunjsa ap ^ uoiaBJoqBpa ap uoiaBjsajd Bg 'sapuiátjo sauoiaBij
-saAui ap sajuauodo^d so[ b BjBjsaad anb oXodB p 'sBip Bjuasas ap oijoj
-uajad ozB[d pp oajuap BjaApsaj OAii^^^iQ ofasuo^ ^g — 0*9
anb opBiuixojdB odinaij
pp X nopBt}saAur b^ BjBq as anb ua JBn^ pp noiaBuiuuajaQ (j
ísajtopBJoqBjoa uoa o
ajnanqBnptAiput opBzipaj Bjas ofBqBJj p is ajqos uoiasoipuj (a
íuBjiaips anb SBUBiunaad sauotonuáisB sb^ ap uop^oipuj

(p

íuotaB^^saAui ap ofBqBJj p oqBa b jba^j^ BJBd uBjaxnbaí anb
'•aja '[Bjuaninjjsui 'Bjpj^oqqiq 'pxaajBui p ajqos uoiaBp^ (a
^jtBzipaj nauodoad as anb pui^
-iJto noiaB^ijsaAui b^ ap ofBqBjj p aaqos BAijBaqdxa Biaouiaj^[ (q
íasjB^pq apand apuop aBn| p opuBsajdxa
o ajuaipuodsajjoa pjuauínaop sqanjd B[ opuB^aa^B '*aja 'Bpqduina
tjsaAní ap o ajuaaop ñopas 'sopBzipaj soipnjsa 'sanoiaBaqqnd 'sof
'sapuosaad sajuapaaajuB ap BpBiauBjsunaap uop^aipuj (b
: sajuaináts sanotaipuoa
sbj ua 'oXodB ap sapnjiaips sns JBjuasaad usjaqap 'puiSoo
-saAui ap sofBqBaj ap upp^zipaj B[ ua sopBsaaajuí sog — 0*5 *jjy
•sojnjijsuj sojjo ap o 'pBpisjaAiujq b[ ap
sbjjo ap ajJBd jod uoiaaajoad ap ojafqo usas ou anb sapuiápo sauoiaB^
-ijsaAui sb[ ajuauípdiauod ^BXodB Bjaqap ofasuo^ ^g — o^ 'jjy
•sapnjiaqos sns ap uoiaBj
-uasajd b[ BJBd s^jp Bjupjj ap oz^^d un sajuBJídss so^ b bj^Ctj as X oub
sp^a ap a^qnjaQ ap saui p ua Bj^njaap as opBuiBj[ |g — erg
ap saaosajoad ap ajBJj as anb souaui b 'ofasuog pp sajuBjáajui ap ^
ap ojoa p BJt^ixa as 'spd p ua SBpBatpB^ ou SBuosjad ap sapnjiaips b
oXodB p aapaauoa bjb^ *ojuauiB^Sa^ ajuasajd pp sbuijou sb^ b asopuBj
-snÍB oXods ns uoa sapupfrio sauoiaBijsaAux JBztpaj uaasap anb sbuos
•jad sb[ SBpoj b opBuiB[{ un BJBq OAijaajtQ ofasuo^ |g — o-^ *jjy
•pBjjnaBg b^ ajjBduii BzuBuasua BXna SBijajBtu sb[ uoa SBpBuoia
-B^aj uBjBjsa X SBpuai^ 'bijojsijj 's^jjag 'Bijoso^xg ajqos ubjbsjoa 'st'ól
ap ajqnjaQ ap g ^qaaj ap 8S9 01 'M ^9T BI aP o^9-1^! ^ opunSas so^
-natjJB so^ uoa opjana^ ap 'sapui^iao sauoiaBSxjsaAut s^g — o-[ "j

OXN3^V1O3H

(1) SaiV^IOmO SaMOI^VOIXS3AMI

�B) Suministros de medios informativos, material bibliográfico,
instrumentos requeridos, etc. El apoyo de la Facultad deberá ser
votado por la mayoría absoluta de los miembros del Consejo Directivo.
Art. 7.o — El Consejo Directivo destinará una parte de rubro de
investigaciones originales —que fijará según los casos— para la desig
nación de colaboradores contratados entre los estudiantes de la Facul
tad o fuera de ella y a propuesta fundada de quien aspira a realizar
la investigación, sin perjuicio de que cualquier otra persona pueda
presentar directamente al Consejo sus aspiraciones para intervenir en
la colaboración.
Art. 8.o — Los investigadores que reciban el apoyo previsto en los
artículos anteriores deberán:
a) Dar cuenta mensual al Consejo Directivo de los trabajos rea
lizados;
b^

Presentar en tiempo el trabajo de investigación original;

c)Someterse en sus tareas al contralor que disponga el Consejo
Directivo y expedir los informes que les requieran las autoridades de
la Facultad;
d)Orientar en lo posible a los colaboradores, personas interesa
das y en especial a los estudiantes, enseñándoles las prácticas de inves
tigación. El incumplimiento de cualquiera de las obligaciones indicadas
puede dar base al retiro del apoyo.
Art. 9.o — El Consejo Directivo someterá los trabajos de investi
gaciones originales al juicio de comisiones asesoras integradas por
personas de notoria capacidad.
Art. 10. — El Consejo Directivo, no obstante lo dispuesto en los
artículos anteriores, podrá utilizar otros procedimientos para fomentar
las investigaciones originales, estableciendo premios anuales para los
mejores trabajos que se presenten. Esos premios serán fijados distri
buyendo equitativamente los fondos autorizados, entre los dos fines
esenciales de la Facultad: investigación superior en Humanidades y
Ciencias.
Los trabajos serán juzgados por un Tribunal de personas de noto
ria capacidad que se regirá por las disposiciones vigentes sobre tribu
nales de concurso.
Art. 11. — Los trabajos de investigación original realizados con el
apoyo de la Facultad de Humanidades y Ciencias, de acuerdo con este
Reglamento, podrán ser publicados por decisión del Consejo Directivo.
En todos los casos la Facultad de Humanidades y Ciencias tendrá pre
ferencia exclusiva para la publicación de estos trabajos; publicación
que podrá hacerse, si se considera conveniente, en la Revista de la
Facultad o fuera de ella en libros, folletos, etc. Transcurrido un año
de la presentación del trabajo resultado de la investigación original,
si la Facultad no hubiera realizado su publicación, podrá hacerlo el
— 20 —

�— \z —

•ojuatuB[9
-a^ ajsa ap uoiaeqoadB B[ b ajuatuBjBipauíni B^Bq as (g^6l) aiuaijjoa
oíaiajafa [ap [Bjsandnsajd ojqna [b sajuaipuodsaxioa sa^ui^iio sauoia
bjb¿ sauotaBJídsB b opBinB[[ ^^ in^oiisuvdj
•uotaaaj
-aaj o uoiaBniatjnoa ns ap so^aaja b a^uauqBiaadsa bjuana ua Bjpuaj
as uoistmo Bjsa 'josajoad un ap bjbjbjj as ig 'sofBqs^j soj jBzqsaj BJBd
opiqiaaj UBJaiqnq anb o[ pBj^naB^ B{ b ainjijsaj u^jaqap 'sauoiaB
-qqo sns b ojuaiuiqduina opsp UBjaiqnq ou ojuauiB^áau ajsa aaaijaj
as anb b OiCodB ^a opiqraaj opuaiqBq anb SBuosjad SB-q — mf\ '%xy
•sa[BuiiJO sauoiaBÍbjsaAut sbjjo JB^nuiTjsa
ap buijoj B^ BjBipnjsa ofasuo^ |a 'sBpBjuasa^d SBjsandojd sb^ ajjua
ojqnj ^a opinqxjjsip zaA Bun 'ajuauBuiaj Bjtaiqnq tg — *g^ *jjy
•UBJainbaa o\
B[ ap sapspisaaau sbj anb sossa so^ ua sa^uiSiao sauoiaB^ijsaAUi
sa^iaadsa sopBuiB[^ jaasq Bjpod OAijaaaiQ ofasuo^ [^ — '^\ *jay
•pBj^naB^ b^ ap opiqiaaj oXodB
[ap Bsaadxa uoiauaui b[ aaaBq b opBSqqo Bjsa jojnB [a sos^a so[ sopoj
ug 'uoxaBaqqnd B[ aaq^aj anb 4ofBqBJj [ap aojnB [B aijiuiiad SBiauat^
Á sapBpxuBuinjj ap pBj[naBj b[ ap ofasuo^ [a Bjpod 'uoiaisodsip Bjsa
ua opBfij ozB[d [ap ojuaiuiiauaA [ap sajuy *bjuana ns jod opBsajajuí

�MEMORIA
DE LA FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
1953

Señor Rector de la Universidad Aqto. Leopoldo C. Agorio. — Presente.
Señor Rector:
Tengo el agrado de elevar a Ud. la Memoria Anual de las activi
dades cumplidas en la Facultad de Humanidades y Ciencias durante el
año 1953.
Consejo Directivo. El Consejo Directivo de la Facultad realizó 43
sesiones, de las cuales 4 tuvieron carácter extra
ordinario. Estuvo constituido por el Decano suscripto y los consejeros
señores Emilio Oribe, Roberto Ibáñez, Rodolfo V. Tálice, Rodolfo
Méndez Alzóla, Elio García Austt, Juan José Carbajal Victorica, Víc
tor Cayota y Romeo González, hasta el 19 de Octubre del año próximo
pasado. Resultaron sorteados los consejeros señores Cayota, Ibáñez,
Carbajal Victorica y Tálice, de los cuales fueron reelectos los conse
jeros Cayota y Carbajal Victorica, y entraron a sustituir a los otros
los profesores Llambías y Lázaro. El Consejo Directivo estableció las
Comisiones Permanentes de Humanidades, Ciencias, Reglamentos, Re
vista, Biblioteca, Concursos, Finanzas, Becas y Pensiones, Cursos y
Cursillos.
Asamblea del Claustro. La Asamblea del Claustro fue citada por el
Consejo para el 14 de diciembre realizando
varias sesiones plenarias en las que estudió una importante Orden del
Día, no habiendo terminado su labor por lo que ha sido citada de
nuevo para funcionar en la última semana del mes de marzo próximo
venidero.
Secretaría. La Secretaría ha atendido las sesiones del Consejo y de
las Comisiones Permanentes de éste, las que en general
sesionaron por lo menos, una vez a la semana durante los meses de
mayor actividad. Remitió la Secretaría 432 oficios en cumplimiento
de las decisiones del Decano o del Consejo y numerosas circulares.
Preparó la redacción de las actas y efectuó 308 repartidos de distinta
naturaleza para información de los consejeros o del personal docente
de la casa. Asimismo la Secretaría expidió todos los comunicados de
prensa y avisos oficiales requeridos y los certificados y constancias que
fueron necesarias.
— 22 —

�sauoxsxxu uojaxqpaj zanífrjpog sauof opajgy X xauxBJJBq Btnjj
ap -g *BA^ souinti^ soq "a^uaxuBAxiaadsaj 'anSBxpadoq ap bi
^p osaoSuoq ^IX Ia ua ^ '03S3MÍ1 Jo&lt;^ opbzxub^jo utqXaq ap
SBnSuaq ap osaaSuoq \^ ua jbitpb BJBd Bjpjjaq zb^ X^bH X zanb
uo^í^uxqsB^ saaosajojd so| b ouSxsap OAXjaajxQ ofasuo^ j^ '^saag
ojauíog aSaof 'jq pBjjnaB^ B^ ap josajojd pp BiuBdinoa ua a^ay ap
^uaig upxoisodxg b^ ap oax^oxu uoa o^qBg ub ap pBpnia b^ uojbixsia
ajjy pp Bx^oisxjj ap osana pp souxnnp ap osoaaxunu oaprxu u^
•oaxxaj^[ ua opBzxpaj BUBaxaaxuBoaaqj BjnjBja^x'q ap osajSuo^ o^xag
p zauBqj o^^aqog josajojd p X jopsnag ua opBzxpaj 'uppBonp^ B[
ap bxjosoji^ X bxjoso^xj[ ap ouBapaxuBouxjB'q osaa^uo^ p oxisxsb
oqxxu^ -jq p í sBjsxxuoiBuy ap BuBaxaaxuy uopBposy b^ ap
p ua pBipaB^ b^ b ^iuasaadaj Bsog BxaBj^[ oxpxf *jq p í
Baoda b^ b soAX}Bpj sojunsB souxjuaSaB soAxqajB ua JBxpxx^sa ap
p pxnoj zoxixxj^f ixjag '^Q X3 "^opBzxpaj ap sbxa ua UBjsa sbjjo X s^pqd
-xuna uojanj anb sb^ ap a^JBd joXbxu bj 'oxpn;sa ap sauoxsxxu SBun^p
oxpaauoo ofasuo^)
p 'oxjb p ajuBjnQ 'soM^vimy a sanosa^ong aa safvi^V ^ S3moisij\[

xzzojubjuj -j^ sopB^ X (sapBpxuBxunjj) opaAazy ap SBiqxuBp^
uBtxf saaosajoad so| ap joabj b SBjpnsaJ uoaaxxj oxpnjsa ap sauoxsuad
SBI S6l B saiuaxpuodsajjoa sauopBJxdsB b opBiuBg p oqaajj "SBJia^
uopaas b^ ua asapax;^ -q a^uaaxy^ aouas ujiB^ ap JB[nip Josapjd p X
sBpuax^ uopaas b^ ua oxads^ aaqxuaxuag jouas josajojd ap ajuBpnXs
[B SBppuBájo^o JowajuB oub p 8a^uaxpuodsa.xjoa oxpnisa ap sauoxs
-uad sb| oxApsaj ofasuo^
p ^ói oxib p a^uBjnQ -oaafKtvaxxg aa Ma oíanisg aa saxtoiSMag
•saxu ouxsxxu pp Biupaj p Bissq u9pBjuaxua|dxuoa us BJBd uoj
-Bnuxjuoa soga ap soxpnxu anb ap opxnfjad uxs 'aaqxuaxAou ap oqao p
a^uaxuppxjo sopBuxxuaaj aod uoaaxp as X 'sasaxu oxpo ap uppBJnp Bun
BjaxAnj OAijaa^ oub p anb ogansaa asopuaxqsq ozjbxu ap 9^ p sop^p
-xui uojaxxj sosana soq 'psipaE^ bj ap oAx^aajxQ ofasuo^ pp uoxspap X
oxpxxjsa b uB^sa anb satujojux 'sosjna so| ap ogojJBsap p ajqos soga ap
oun BpBa opBiujojux ajuaxuajuapa^ opuaxqBq 'pjaua^ ua sopBgojJBsap
uoaanj anb boj 'oub p BJBd SBXUBjSoad X sauB^d sns a^uaxuBuniJodo
uoJB^uasa^d 'odnjS ap sopBjBaua saaosajojd X sajBpjxj sajosapjd soq
qBJauaé ua pxuaou ogojJBSap
un uoaaxAn^ sosana so[ sopojL -oAixaaq oxiy aaa saavaaoag sosaaq
•(sappadsa X sajqg) sosana
sojjo Ba^d 5^^ ísBaxpxuajBj/^[ BJBd 8^ íBaxxuxn^) BJBd 55 ÍBjSopaxsnj^
BJBd g^ íSBaxSopxg s^puaxq BJBd 5^ ÍBjpsogq BJBd fQ\ íbxjo^sx^
BJBd 2S ísBj^aq Bj^d 55^ :a^uaxnxs b^ sa so^dxjasux so^ ap uppnqxjjsip
Bq "SBpaxj^BXU 23I 9P lBli un opuB^uauxa^dxnoa uppdxjasux b^ BJBd
sBjsxAaad s^qaaj sbj ap oj)uap ssuosjad 5x9
uojaxqxjasux as 56X oub pp sosana sox bjb^ 'soMiMmy aa

�vas a estudios a realizarse en Inglaterra, Italia y Estados Unidos, res
pectivamente. El profesor Bernardo Epstein fue encargado por la Fa
cultad de informarla sobre la marcha de los estudios en materia de
Anatomía comparada en los Estados Unidos y Suecia.
Conmemoración de los Derechos Humanos. En el año 1952 la Fa
cultad, en cumplimien
to de decisiones tomadas por el Consejo Central Universitario, conme
moró con una conferencia dictada por el Decano en el Salón de Actos
Públicos, el aniversario de la Declaración de los Derechos Humanos.
La Facultad decidió que esta conferencia fuera publicada en folleto,
el que ha sido repartido copiosamente en el país y en el extranjero.
Semana de extensión cultural. El Consejo Directivo de la Facultad
entendió conveniente iniciar el año
lectivo con una semana de extensión cultural en la que se realizaron
diversas ceremonias de que informa el programa que se trascribe:
Inauguración: Alocución del señor Decano. — Palabras del Con
sejero estudiantil, Sr. V. Cayota. — Proyección de películas científicas.
— Palabras de la Bibliotecaria, Sra. de Ramírez. — Coro Universitario
bajo la dirección de N. Muller. — Inauguración de la muestra de "Los
Libros de Arte" incorporados en 1952 a la Biblioteca.
Ciencia y Arte: Conferencia del Profesor Rodolfo Méndez Alzóla
sobre la reciente excursión paleontológica realizada por su cátedra a
la zona del Cordobés, con proyección de diapositivos.
Conferencia del Art. José P. Sierra-Morató con diapositivos en
colores sobre un viaje por Europa.
Música y Poética: Conferencia del Profesor Lauro Ayestarán, so
bre: "Hacia un Seminario de Recolección Folklórica, con ilustracio
nes musicales".
Conferencia del Profesor Dr. Emilio Oribe.
Cursillos especiales. Entre los cursillos especiales dictados en el
año es necesario destacar la conferencia del
profesor de Historia de la Filosofía de las Religiones de la Sorbona,
Sr. Henry Gouhier; del profesor Francesco Marciano sobre Historia
del Pensamiento Italiano; y la de los profesores Walter Wey sobre
lengua portuguesa y Paulo de Carvalho Neto sobre Antropología. Por
otra parte, en el curso del profesor Berta sobre Psicología, colabora
ron los profesores Dr. Miguel Patteta; Fortunato Ramírez; Eduardo
Migliaro; Elio García Austt; Hugo Tobler, Jorge Galeano y Bachiller
Juan C. Carrasco.
Presupuesto General de Gastos. El Consejo Directivo y el Decano
hicieron todas las gestiones nece
sarias a fin de obtener mejoras en el Presupuesto General de la Fa
cultad. La ley del 27 de marzo de 1953 efectuó pequeñísimos aumen-

24

�— sz —
Epej¡o9}ui uoisiuioj eun ofBqBXi oub ja opoj aiuBxnQ 'j
UIOUOJ^Sy OIJOJBAJ3SqQ jap UOI9B9J9 BJ JE}99AO.ld B OpB¡o9[J Bq 9S
9U3I^ ^ S9pBpiUBUinj| 9p
BJ 9p BAI1BI9IUI 1O¿ "IVJMOIDV\[ ODI^ONOHXSy
BJ
9p sojniíjsur 9 soiJOjejoqBj sojio so[ sopo; ap opiAjas p ojaauod ub^
-lUIJ9d 9Tlb S9UOI0B|BJSUI p U9 OpBZIJB3X 9SOpU9iqEq BIJBlSojBUiaUiaOJ
-oj 9p oíaojBJoqB'q p ajqtsod jofaui o\ JBdmba ap ojbji as &lt;¡^\ oub
pp aajjoa p u^ "Bijouiaj^[ B^sa UBUBiu9Ui9[duio9 anb sauíaojuí so^
opuaiqiaaj B^sa oAijaajtQ ofasuo^) p sop
A so^mpsui so[ ap ofBqBjj pq -soiaoxvaoaVT i soxíixixsmi
ap piaajBiu ap pepijuea ubj^ opuai^oaax '¡puoq
A Bjpjja^ zb^ sajosajoxd 'BiSopraoiu^ A Biácqooz ap sajosapjd
so[ uoxaiaiq anb b^ A oai^op^uoa[Bd píxaiBui jaáoaaj: BjBd Bpz^y zap
-uaj\[ ojppo^ *jq pp uopaaxip b[ ofBq SBpBzipax sb[ ap Biauejjoduii
B[ pjpsax OAijaaaiQ ofasuo^ |g 'opao^q Ba^d pBj^iaB^ b[ soaimouoaa
soipam ap jauodsip ou xod oub pp aaxjoa p
ua asxBzt[Baj opipod uBq sauoisxnoxa SBao^ *oiaaxsa aa
pnbB
ua pBjpaB^ BJjsanu b oiuasaxdaj Baijo^ai^^ [BfBqjB^ asof UBnf \iq p
'ofasuo3 pp saiuBj^ajut s&lt;q ap oun anb ap oq^aq jb paaxatu Bpipuaj
-ap Bxanj pBipoB^ b| ap uoiuido b^ anb ap pBpiunjxodo b^ oAnj as A
ap oá^ijuBg ua a^uamajuapaa opBzipax SBUBaijauíBouijE-q sapBpts
sbj ap osax^uo^ p ua opBipnjsa anj oiunsB orasiin ajsa
bjjo jo^ BUOJ99JJ B[ b a^uauíBun^jodo opBAap auijojuí un o
asopuaiqsq 'pBi[naB^[ Bjsa ap oAijoajiQ ofasuo^ p jod aiuauíBSopBpina
opBipn^sa anj ojunsB ojs^ ^B9ijauiBoui^Br[ spoj ua bjjoso[i^[ ap soip
-njsa so^ BJBd oio^i^ ojjua^ p B|p ua xBpjsui BJBd pBipaB^ B^sa Bp
-xáap anj 'SBUBaijauíBouijB^ sapspisxaA
sbj ap uoiufl bj ap uoionjosax xo^ 'viaosoai^ aa oxoai^ OHXM33
'oiaadsax jb sauoijsaS SBun^jB opBzipax opuaiqsq 'sop^sax^a
sns ap ouijsap p BAijBpx uoioBdnooajd ajuBjsuoa Bun opxuaj Bq 'sou
-uinjB sounájB ap soipnjsa soj ap uppBuiuuaj bj ap oaijoui uoa 'p^ijna
-b^ bj ap oAijoaxiQ ofasuo^ jj 'pB^jnaBj bj ap BjsiAajj bj ua sopBa
-ijqnd usas sofBqBx^ so^sa anb o^jansax sq oAijaajiQ ofasuo^ ja A ooijq
-nd ojdb ua oziq as sisaj sbj ap Bsuajap b^ -sBjjaj ua sopBiouaaij ap
opBx^ jb xB^do ap sauoi^ipuoa ua uBjsa anb oj uoa 'SBpBqoídB opis UBq
anb 'SBAtiaadsax sisa^ sbj ops^uasa^d opuaiq^q soipn^sa sns uojBuiuua)
1BPÍA BuíPaP\[ ^^jOj A SOUTJBBJ^[ OABJSn^) S9JOU99
'bj ap souuinjB sop oub jap ¿axioa ja uj "sOMi^mv aa
S9UOl9BálJSaAUJ BJBd
xod ajqiuodsip Bpi)JBd bj sosad jnu B^uanauía b JBAaja opiuuad
OUB93Q jap uoijs^^ eun oxad tsajBqoj^ SBpijJBd sbj ap SBun^jB ua so]

�el Decano de la Facultad, un delegado de la Intendencia Municipal
de Montevideo, Ingeniero Fernández Guido y el profesor de Astrono
mía, Ingeniero Félix Cernuschi. A las sesiones realizadas por esta Co
misión asistió también el Intendente Municipal de Montevideo, Agri
mensor Germán Barbato, quien prometió el apoyo del Municipio de
Montevideo para la obra a realizarse. Esta Comisión estructuró un
proyecto que oportunamente fue aprobado por el Consejo Directivo
y que actualmente se encuentra a estudio del Consejo Central Uni
versitario.
Dedicación total. Un importante proyecto surgido de las delibera
ciones del Consejo Directivo es el referente al
establecimiento del régimen de dedicación total en esta Facultad. Con
motivo de las deliberaciones en torno de este asunto se estableció una
relación epistolar con la Fundación Rockefeller y oportunamente el
Dr. Harry M. Miller, representante de esta Fundación, visitó al Con
sejo de la Facultad dando explicaciones respecto a la forma de ayuda
técnica que la citada Fundación hace a los institutos de ciencias, acom
pañado por el Dr. Julio María Sosa. El proyecto sobre dedicación
total aplicado a la Facultad de Humanidades y Ciencias se encuentra
a estudio del Consejo Central Universitario.
Homenaje a Unamuno. En el mes de diciembre la Facultad presti
gió un homenaje a. Miguel de Unamuno rea
lizado en el Salón de Actos Públicos de la Universidad, con la inter
vención de las doctoras Sarah Bollo y Esther de Cáceres y de los doc
tores Emilio Oribe, Arturo Ardao y Eduardo J. Couture.
Finanzas. A la fecha el Consejo de la Facultad, previo un estudio
detenido hecho por su Comisión de Finanzas ha realizado
desde ahora la distribución de las partidas globales de que dispone
para el año 1954. Por otra parte se ha establecido un régimen de pre
visiones que permite considerar desde el comienzo de cada año la
situación general pecuniaria de la Facultad. Esta distribución interna
de las partidas globales establece rubros discriminados para cada ins
tituto y laboratorio en lo que se refiere a los servicios diversos o a
la adquisición de material informativo, educacional y científico.
Investigaciones originales. El Consejo de la Facultad en cumpli
miento de las disposiciones legales res
pectivas proyectó un reglamento para Investigaciones Originales que
oportunamente fue elevado a consideración del Consejo Central Uni
versitario. Apenas aprobado este reglamento por aquella autoridad, se
hicieron los respectivos llamados a aspiraciones y el Consejo debió
proceder a un cuidadoso estudio de las numerosas propuestas presen
tadas. Con relación a las investigaciones Originales propuestas para el
año 1953, el Consejo decidió apoyar las siguientes:
— 26 —

�— LZ —

OUED3Q
VJfdJJ9^ ZVy^ SOJJV^

•aiuauíBiuaiB Ánva xoiaag jouas p Bpnpg
•S9JOJ338 SOJ89 3p OUll BpBO U3
sapBpiAijDB 9jqos UBtnjojur anb 'pB^noB^ b^ ap
bj ap A Bi^cqcqi^ ap 'sBaooisijj sauoiaB^ijsaAuj ap sojnjijsuj so[ ap
sopBUBina sopB^ajB soiuaranaop
so[ Bijoraatn B^sa ap ajjBd ubui^o^ 'viHOi\[aj\[ vxsa aa
•ttuoiaBtujoj ajqos ^jjoajL,, :iHDSíiMaa3 *^[ í4(.aB^n[aa o^nuBSjo ^ap
-cqoíq upiaBaijiuSig,, :vsos 'vj\[ onnf ^tt996T aP Io8
-oaaHax^ *3 ít4soaajjniBiH ua jBjuaunjadx
-OII\[OJ\[ *3 ít4^BnSnjj^ p ua Buaétpui BunBj B[ ap uoianqi^sip Á uoiobo
-rjpuapj,, :aaa^oaav^ A vaiaaaa^ zv^ íttsouBtqo.iaTuiiiuB sojsanduioa
soAanu ap sisajujg,, :zsaig oiN^ong -^^id I 9P JH I3 u3 B9íra9u
-oag upiDBisTga^ ap ajuan^,, toavAV^ *a -XIX Iís I9P PBlíra V'Z BI
ua jng pp Bopaiuy ap ppog X Bairaouoag btjoisijj^ :xílVHAag *^)
í4tpaisnui aaoiq[oj pp ojuaxuiBAapg,, ^jsiyavxsaxv oanv^ í44Bgoiaa
BAijBjaB|^j,, ^aaiaa^ i vaavjwaj\[ í44u9pBao ap oidaouoa 13,, :oaavai¿
"T "f ^ttoidoad aaquiou pp Bai^sinSui^ Bjaoaj^,, rmaaso^ oiMaon3

�INFORME PRESENTADO POR EL DEPARTAMENTO
DE LINGÜISTICA DEL INSTITUTO DE FILOLOGÍA
Señor Decano de la Facultad de Humanidades y Ciencias Dr. Carlos
Vaz Ferreira. — Presente.
Señor Decano:
Me es grato elevar a Usted y, por su digno intermedio, al Consejo
de la Facultad el presente informe acerca de la labor desarrollada en
el año 1953 por el Departamento de Lingüística del Instituto de Fi
lología.
Dado que las bases necesarias para una proficua actividad cientí
fico-docente quedaban constituidas por la labor desarrollada en los años
anteriores, este Departamento se ha dedicado durante el año 1953 a
ampliar e intensificar la actividad ya iniciada en 1952, es decir, por un
lado, a reforzar su organización, aumentando su acervo de material
bibliográfico y didáctico y ampliando sus vinculaciones, tanto en el
País como en el extranjero, y, por otro lado, a continuar las series de
sus publicaciones, con la finalidad de mantener y ratificar su posición,
ya anteriormente lograda, de foco de difusión de la cultura glotológica
en nuestro medio, y de afirmarse como centro de investigaciones cien
tíficas digno de la atención de los ambientes especializados internacio
nales. Cabe notar aquí —como ya se hizo en el informe correspondiente
al año 1952— que, en la realización de tales fines, el Departamento ha
tenido que luchar con serias dificultades (dificultades ya señaladas,
en varias oportunidades, a las autoridades de la Facultad), debido a
la falta de un rubro adecuado para investigaciones y publicaciones, de
suficiente personal retribuido, de material didáctico, aparatos, etc. Así
también, cabe señalar que, bajo este aspecto, las condiciones del De
partamento no han podido mejorar tampoco en 1953, a pesar de la
labor realizada en los años ateriores, cuya eficacia ha sido ampliamente
reconocida tanto en el País como en el extranjero, y que, por todo lo
dicho, como por la imposibilidad de emprender viajes de estudio, de
constituir un equipo para encuestas, de contar con la colaboración
permanente de corresponsales extranjeros, el Departamento ha debido
efectuar, como en los años anteriores, esfuerzos que fácilmente podrán
imaginarse para realizar el máximo de actividad posible en tales con
diciones, contando sólo con un rubro de gastos muy exiguo y con la
abnegación de sus colaboradores voluntarios.
Los resultados de tal actividad podrán apreciarse en lo que se
expone detalladamente a continuación:
I — Colaboradores. Han colaborado desinteresadamente con el
Departamento varios estudiosos, como los profesores Washington
Vásquez, Luis Juan Piccardo, Mikolaj Altuchow y Olaf Blixen,
así como varios estudiantes y socios del "Centro Lingüístico de Mon
tevideo".
— 28 —

�— 6Z —
-uaagjuog sop opsjgip Bq gqiagsns gnb jg 'BgijsinSurj gp oaiug^ jg a\un
S9UOpB0luniUO3 SBJ 9p SBUI9pyf
#SO3lOJOJIJ X SO9
-ijsjníouq SBUI9J gjqos sguopBgiunraog aiinosip Á JBqgngsg BJBd 'sguoin
-ngj sns S6I oub jg 9}UBjnp opBnupuog Bq 'gqiagsns 9nb jgp Bpugp
-IS9jd B[ A Bl!oOJOJIj[ 9p OinjIJSUJ J9p Bpiío9 B[ OÍBq BUOI9U11J 9nb 't4
-TA9juoj^[ 9p ogijsináuiq ojju9^),, j^ •v^ijsinSm'j ap
•O^B.IO9tUIUI [B BJJIínijduiT 98 UOT9B9ljqnd
upisgaduir bj BJBd sosjn^gj gp bjjbj bj BpBQ #joij9jx9
J9p X S9JBDOJ S9UOIDBJÍOqB[O9 UO9 'utJ9JOq O BJSTA9J BUtl 'BUBDIJ9UIB-OJ9qi
BJlUBjgjt'q 9p OlU9UIB^JBd9(^ J9 UO9 91U9UIBJUtlfuO9 'jBOIjqtld
-BUI J9 O}SIJ 91U9lUB9I^9Bjd 9U9TJ OJU9UIB^.lBd9Q J[^

BDI19UO^^, 9p OU11
X BOljguo^,, gp oun íMOH^ax^y rvao^iij\[ '}oj¿ pp
9p OJJISJnO UII 9JU9UIBSl99jd X 4B9IJSjnSui[ UOI9BI|duiB 9p
OUB 9JS9 U9iqiUBJ OpBZtUBJO Bq OjU9UlB^JBd9Q J9 4pB^[n9B^[ BJ
U9 uB^Dip 9s gnb sosana soixba soj ug gjjBdiur 98 gnb BDi^ojojtj-ooijsinS
-uq bzubu9su9 bj jBj9jdiuo9 gp o^isodoad p U03
•S9JO^99J fl B SBpBJSgjd SBJtqO
\Z2, aP oju9iuiiaoui un oub p gjUBxnp opiuo^ Bq Boojoqqiq jbj ípBjjn^
"B^I Bl aP s^juBipnjsg soj gp X sgjopB^oqBjoo sns gp 'Bt^opji^ gp o^nj
-ijsuj jgp uopisodsip b opBpgnb Bq gqijgsns gnb pp puosjgd BDijsinS
-UIJ BD91Oqqiq BJ 489JOIJ9JUB SOUB SO[ U9 OUIO3 #O9pp91UOJ\[ 9p SBpBA
-pd X SBoqqnd SBagioqqiq ug sg^ugjsxxg SBDqsinSuq SBjqo gp gfBqoij p
opBnupuog Bq ge X Biuodstp gs bX gnb soj gp sooijBj^oqqxq X soaijbiu
-jojui soxgqgij soj opuBqduiB opBnuquoo UBq gs 'o^nqisuj pp
-nB bj gp X sotJB^unjOA sgxopBJoqBjoo gp BpnX^ bj uoo 'gjJBd bjio
•sosoipnisg X sgiuBypnjsg b sopinqpisip o sguopBoqqnd ug sopBjjgsui
jgs BJBd 'oppnpgx oubuibj ug X ojBx^oguiiui jb oppnpoadgx UBq gs
SBdsui souistui so-q -gqijgsns gnb jgp sguop^aipui sbj un^gs X uopggaip
bj ofBq 'sNaaoiq oiMOXMy -lougg jojuxd jg xod 'sgxoogjuB soj oiuoa
'sopBzipgj SBdBui 'jou^dsg pp ogijojsiq oqojJBsgp pp SBd^^g sbtjba b
S9}u3iujgoiioo 'sBdBUi soAgnu ooup g6X u9 opeSaxáB Bq ojuguiBjjBdgQ
jg 'sogiisjn^uq-ogiJOjsiq s^dBui gp oaj9DB ns y -sosxnogj gp b^jbj aod
'jggBq opipod UBq gs ou sguopdxjgsns SBAgnu íojdiaosns Bjsg 9nb sbj
b 8B}siA9J sbijba sbj opugiqpgj 'ouisiuiisB 'opBnuijuoo bjj 'SBiJBagjq X
SBDi^tqoqj 4SBDiisjnSuq SBxqo \ gp jbjoj un 61 ^B I9 ^niBjnp opia
-mbpB o soagfuBJjxg sosoxpn^sg X sguopn^qsui gp opiqpgi Bq Boqsin^
-uiq gp o^uguiBjjBdgQ p 'BUBopguiB-oagqi BaniBjgjiq gp oiuguiB)JBd
-9Q ja uog 9iu9uiB^unfuo^ 'oono'pptp p^iuajmu X vaajoijq-ig — jjj
upiDBUiJojut 9 sguopBoqqnd opugiqpga X
opuBiAug 'sjB^ jgp sosoipn^sg uog ouioo tsb aoiag^xg jg^&gt; sguopnqisut
g SBOijijugia sguoiostoosB 4SB^sin^uxj uog sguopBjnguiA sns opuBqduie
opBnujiuog Bq ojuauíBiJBdgQ j^ 'oiqtiwaua^ui a sauoiavjag — jj

�cias, una sobre "La obra de Benedetto Croce como teórico del lengua
je", en una sesión pública del mismo Centro, y otra sobre "Geografía
lingüística", en el Instituto de Estudios Superiores.
VIII— Colaboración a revistas nacionales y extranjeras. El que
suscribe ha publicado en la revista "Azul", I, 1953, tres reseñas sobre
obras lingüísticas. Está preparando otras reseñas para la misma revista,
cuyo cuerpo de colaboradores integra, así como varios artículos para
revistas extranjeras que han solicitado su colaboración ("Le Maitre
Phonétique" de Londres, "Cahiers Sextil Puscariu" de París, "Boletim
de Filología" de Río de Janeiro).
IX— Publicaciones e investigaciones. El Departamento ha con
tinuado en 1953 sus tres series de publicaciones: a) textos y traduccio
nes; b) traducciones integrales de obras lingüísticas; c) trabajos e
investigaciones originales.
De la primera serie se han impreso al mimeógrafo y distribuido
durante el año, las siguientes publicaciones:
1)Vittore Pisani: "Lengua y lenguas";
2)Vittore Pisani: "La lengua y su historia";
3)Amado Alonso: "Epístola a Alfonso Reyes sobre Esti
lística";
4

Jules Marouzeau: "Introducción a la Estilística";

5)Alan H. Gardiner:

"La distinción entre habla y lengua";

6)Bruno Migliorini: "Lengua literaria y lengua corriente";
71 Charles Bally:

"La actualización de los signos en el

habla".
Varias otras traducciones se encuentran en poder del Departamen
to listas para la publicación.
Por lo que concierne a la segunda serie, el estudiante Señor M.
García Puertas ha traducido para el Departamento la obra de Vittore
Pisani "Breve historia de la lengua griega", que se publicará próxima
mente. Varias otras traducciones se encuentran en preparación, entre
ellas la de la obra de Schuchardt sobre las leyes fonéticas.
De la 3.a serie, se han publicado durante el año:
1)E. Coseriu: "Amado Alonso" (RFHC, X, 1953);
2)E. Coseriu y W. Vásquez:

"Para la unificación de las

ciencias fónicas" (ibid. I ;
3)W. Vásquez:

"El fonema /s/ en el español del Uruguay"

(ibid.) ;
4)E. Coseriu: "La Hispania romana y el latín hispánico";
— 30 —

�— TS —
buii BJBd opi8oaaj [BijajBiu [a opuBJoqB[a ejsa ajuauqBnjay • ([i
[BUBUBg B[si B[ ap bXbjbx soipui so[ ap Bnáua[ B[ ajqos oduiBa ap
uoiaBiisaAui bsoi[ba eun opBzipjaj Bq 'sBiuapy "Ba^sinSuq Bj8oSBpad
b[ p SBina^qojd sa^diauíad so[ jbjb[3B ap opBjBJ^ Bq X 'oXBnSnjn
[ouBdsa [ap oaijsqijsaouoj X oai^o[ouoj oipnjsa [b opjpuBaqdB '44sb3iuoj
SBiauaia sb[ ap upiaBoijiun B[ BJBd oiaa^ojg,, [a ua opBJoqB[a opojam
[a opBztpnnjojd A opBqduiB Bq ísogisjna sopBatpui bX so[ opBjaip
Bq ^ouiu [ap afBn^ua^ A Baiistnáug BiSoáBpag 'Bjáo^uo^ X Bapauojj
ap sojaqa^ sns opBnui^uoa bjj •BsoqoaAoad ajuauíBuins u9iDBJoqB[oa ns
opuB^nsaj 'BaijsjnSui^ ap oiuauíBjaBdaQ [a uoa 'Bun^[B uoiaBjauninaj
uis anbun^ 'aiuauíBAijaB opBJoqB[oa Bq zaaósy^ KtoxüMiHSy^ 'jojd [a
soub so[ ua ouio^ "zaaósy^ 'fo^d /ap ucn^omoy — jx
•a^a
X uoiobiujojui opuBuoiaJiodojd 'sajuBipnjsa X saaosajojd aod oqoaq
UBq a[ as anb SBgnsuoa b opuBjsaiuoa 'Biauajaduioa ns ap sojunsB aaqos
opBjtagos UBq a[ as anb sauuojuí so[ opuBJoqB[a '^suaad ap sajjoaaa ap
uotoaa[oa ns opuBi[duiB 'BaijsjnSuq ap SBjqo ap uoTaisinbpB B[ b aujaia
-uoa anb O[ ua [BjidB^ B[ ap sBaajoqqxq sbijba uoa opuBaoqB[oa 'sap
sb^^o sbijba 'sBpBaxput sb[ ap SBiuapB 'opB[[OJJBsap Bq ojuaui
[a ^sajoija^uB soub so[ ua ouio^ 'sepopiapov sdjjq — x
joijajxa
[B opsiAua UBq as X sauoiOBaqqnd 8^0X 8JBd I3 u9 opjnqijjsip UBq
as 6i u^ -ojafuBjjxa [ap X sibj [ap sosoipnjsa b oiuoa isb
B[ ap sajuBqjn^sa X sajosajoad b opinqijjsip ubij as X sajB[diuafa
OSl '001 '08 'OS U3 'SOSBD SOT ^nSas 'osaaduii UBq as 'aqiaasns anb [a Jod
sBpo^ SBpiSajJoa X SBpBsiAaa 'oiuauíBjJBdaQ [ap sauoiaBai[qnd
•bt8o[Ouoj X Baijauoj ap pBpiun B[ X pBpq^uij ap
ojdaauoa [^ (g ít(.joijajxa biujoj,, X 44JoiJajui biujoj,, ap so^daauoa so[ X
[ouBdsa ua [BqjaA ojaadsB [^ (¿ íBaiisijijsa B[ ap sojuauíBpunj soq (9
í[OUBdsa ua uotaBuiuaaB ^[qop ap soqjaA soq 1^ íXBnánjjq [ap [ouBdsa
ua soxusijafuBJixa so[ ap Bai8o[ouoj uoiaBjdBpB Bq |y íXBn^njq [ap
[ouBdsa [ap Baiisgxjsaouoq fg í^XBJBq Bn8ua[ B[ ap Baiuiauojojjojy (g
íBai^sjn^uq Bi8oBpad B[ ap so^uaiuBpunj soq (\ :sBuia^ sa^uam^is so[
ap BajaaB o^uaiuBiJBdaQ [a ua opusápsaAm B^sa as a^uaui[Bniay
•sbjou X oijbso[8 '[Bai^BuiBjá uoiaanpojj
-ui uoa sa[BzuaAOjd sojxa^ :maaso^ g X ^íaay^HDS 'V (8
í44bXbjbx oai8o[ouoj Biuajsis [g,?

:zaaósy^ '¿^ (L
:uoxaBJBdajdN ua X

í44saauBiuoj sauoiaBtauajajip
sb[ X jb8[iia uub[ opBuiBg [g,, cmaasog *g (9
íuoiaanpBJj B[ ap SBiua[qojg,, risiaxng avao (S
:uoisajduii ua 'sBiuaps 'uBJ^uanaua ag

�publicación del Departamento. Como en los años anteriores, señaló
que el prof. VÁSQUEZ ha demostrado en todo momento ser un colabo
rador precioso, por su inteligencia y preparación, así como por su ab
negación y su laboriosidad. Asimismo, cabe señalar que, por su método
y su seriedad científica, el prof. VÁSQUEZ se está destacando, sin duda
alguna, como el mejor y el más preparado especialista en Fonética y
Fonología que tengamos actualmente en el País.
Saludo al Señor Decano con la consideración más distinguida.

(Fdo.) Dr. Eugenio Coseriu
Jefe del Departamento

— 32 -

�—

—

•zBaija aiuauíBjaiua buuoj ua butoijo
Bqaip uoo ojnjijsuj jap pBpiAijaB bj asoputmipjooa 'jBJ^uaa Baajoijq
-tq b^ ua uaiquiB} SBpBqaij uos SBjqo sbj ajqumisoa sa oiuo^ "soAanu
sojnjij ^9 uoaBaodaoaui as oub ja u^ ^a^a 'afu^a 'sauotaBuop 'sauotais
-inbpB jod Baajotjqig bj ap o^uauíaaaut ja an^isoag — 'vaajoijqjfj
•SBidoaojoj X SBidoa ap sauauínjoA stas bX buuoj aoqBj ns ap opBj
-jnsaa j^ -sajpuoq ua sapBpiAi^aB sns oin^is Mn^NVH^^ 'BJ^S BrI
•pijpBj^ X BjjiAag ap soAiqajy
soj ap sajuapaaoad SBipij ap X SBidoaojoj ap ojunfuoa aiuBjjodtuí
un ojnji^suj jap uoiaaajoa bj b opBaod^oaui Bq as joqBj ns ap zibj b
ísof oxtvniw^ BUBds^ ua soiaiAjas sns opuB^sajíd opBnujiuoa bjj
•sauoiatpa SBjujisip sbj ap sao
-ipui a SBqanad ap uoiaaaajoa bj ua X aaijjQ uSiajo^q jap sa^uapaaojd
sojiaasnuBUi ap uoioanpBJj bj ua opBJoqBjoa bjj "a^jij^ oasnj^ ja ua X
uoiob^j bj ap jBJaua^) OAiqaay ja ua sauoiaB^ijsaAui opuBzijBaj: soiaiA
-aas opBjsaad sq saaiy souang ua umoB^ajap B-q — -s
aa
vhxhvj\[ "^Jg bj 'pBjjnaB^ bj ap BuuinjB BpBÍBiuaAB Bun ap otpaui aod
bixojsijj a BijBj^oa^) ap ouBa^auíBuBg oinji^suj jap BjsiAag bj
SBaijB^iíoijqiq sb^ou ap uoiaipa bj ua opBxoqBjoa Bq oaaoavg
-vj^[ aaiAVf ^g ja uoa opB^aaauoa opaanaB ja un^as 'ojn^ijsuj j^ *
-oijqig bj ap o^uaiuiBiuaaaaaB ja opuBaoAoad 'sauoiaBjaj SBqoip ap uoia
-Baijisua^uí bj ojjBuiuuajap sq '4tS6I"^8t 'Baijauíy ap
'Buipajy oiqixojL ^of 'jajaBj^ BjiAy ap oJiuiBjy,^ 'jj Q
-oj^[ X soipnjs^?^ 't4soXBsu^,, a^uauíjBiaadsa 'oinjijsuj jap sauoiaipa sbj
ap upianqiJ^sip bj ísBOiaojsiq SBaxB^ sbj b SBpBoipap sBuosjad X sauop
i uoa Biauapuodsaxaoa baiiob ua opBnuiiuoa Bq oinji^suj j^ —
i a sooiupjsi^ soipnjsa ap soujuaa uoa sauoiaDjnaui^[
'sopiuajqo sopB^nsaj soj aaqos uoiuido asjBUiaoj Bpand ofas
-uo^ ja anb ap ojafqo ja uoa sap^piAijaB ap sauapjo soj ap oun ^p^a
SBjajauoa sauoiaBiaunua ua opusuiuiiaasip ubji as 'oinijisuj J^p uoioob
bj ^p oaijaiuis anb oduiaij oxdoad jb ojajduioa BuiBJOuBd un aaaajjo
BaBd X saaoija^uB sauuojui ua BpiaajqBisa buijou bj opuainájg
•ojnijisuj jap jBuosaad ja ^od SBjja SBpoj sspBuad
-tuasap 'sa^uaaop sbj oiuoa s^aiji^uaia X sBAiiBj^STuiuipB SBaxB} uoa uoia
-Bjaa auai) anb oj ua ojubj 'oub ja a^uBjnp oq^a b sopBAajj sofBqBJj
soj ap opB^sa ja aaqos 'Biauapjsaad ns ap ofasuo^ jb oipauuaiui ns aod
X OUB33Q aouas jb jbuijojui o^bjÍj sa aui SBaiao^sijj sauotaBái^saAuj
ap ojnjiisuj jap JoqBj ap oub oiutjdas ja 6J uoa asainjauoa jy
^ :ouBaag -iouag
•ajuasaag —
-ag 'SBiauai^ X sapBpiuBttinjj ap pBjjnaB^ bj ap ouBaag ^ouag

SV3IHOXSIH S3MOI3VOIXS3AMI 3O
OXÍ1XIXSMI 33Q 3VÍ1MV VIH0IM3^

�Libros de recortes. — La colección de libros de Recortes alcanza
ya a la cantidad de 19 gruesos volúmenes con sus correspondientes
ficheros. Todo lo cual está al día.
Ediciones. — Durante este año se ha venido desarrollando una
labor editorial de gran importancia:
"Documentos para la Historia de la República Oriental del Uru
guay, tomo II, Dominación luso-brasileña, La Revolución oriental de
1822 y 1823"; la obra se encuentra en las etapas finales de su com
posición.
"Cuadernos Artiguistas": Está impreso el N. 5 que saldrá luego
que se distribuya el N. 1, ya compuesto y próximo a imprimirse. Por
disposición legal estos cuadernos terminarán de editarse en el correr
del presente año.
"Biblioteca de Impresos Raros Americanos, t. III, Gazeta de Mon
tevideo, vol. II. 1811, enero-julio": Se están imprimiendo los prólogos
y terminando de componer los índices: la obra se distribuirá muy en
breve.
Colaboración con la Facultad de Arquitectura. — En el año
que termina se dio un impulso de gran importancia a la investiga
ción sobre los orígenes de Porongos. El informe de la Srta. Arq. Otiiia
Muras al Jefe de Investigaciones es ilustrativo al respecto pero no es
posible agregarlo porque las planillas que en él se contienen no pue
den duplicarse.
Personal. — Presentó renuncia y le fue aceptada, de su cargo de
Jefe de Investigaciones el Prof. José M. Traibel. En consecuencia la
Dirección ha propuesto una reorganización de los cuadros del perso
nal del Instituto que se encuentra a consideración del Consejo.
Labor docente. — Durante el año 1953 una parte considerable
de las actividades del personal técnico del Instituto se ha dedicado a
cooperar en la función docente de la Facultad. Fuera de la acción
permanente del consejo y orientación para los alumnos de la Sección
de Historia, se han realizado en el Instituto las reuniones de trabajos
prácticos a que están obligados los estudiantes del curso de Introduc
ción a la Historia, los trabajos de preseminario correspondientes al
de Historia Americana a mi cargo y los trabajos de Seminario de los
cursos de Historia Nacional.
En los informes elevados por los profesores encargados de dichas
materias, se hace una relación detallada del funcionamiento de los
cursos prácticos.
Archivos de copias y fotocopias. — Se ha acrecentado considera
blemente el conjunto de copias y fotocopias.\
Saluda al señor Decano muy atentamente.
Por ausencia del señor Director del Instituto
E. M. Narancio
Jefe de Investigaciones
— 34 —

�oxaaaog lOJd[ I3 'aanyx 'A oaioaog -jq p 'ajuapisajg oraoo
orci^g xojaoQ p jod BpBxSajuí oAnjsa Baajoqqtg ap uoisiuiog
B[ opoijad ajsa ug — •saumaisinbpy X vaajoijq-ig ap upísimo^)
sauoiaBagqnd ap upiaaas B[ 'a[qBjaptsuoa
buijoj ua 'uaiquiBj opiaanbijua Bq as uoiaBuop Bisa ajuBipa^\[ 'SBatp
-o^ad sauoiDBaqqnd Á —oarjBjSoqqiq JopA ubjS ap ssunSp— SBjqo
ap ojunfuoa a^uBiaoduii un uoiDBuop ap jaias^sa ua Á oxunf ap saui
p ua Baajoqqrg Bjsa b o^iuiaj 'pBpisaaAiug bj ap opBxojaag ^g
. *aaajjo Baai
-oqqig tb\ anb sapBpqiqísod sb^ aaaouoa appuaiasq aojaa^ oaqqnd p
jaBJiB ap op^uas p ua 'odij ajsa ap JoqBf Bun ap BiaBaip tb\ Bxjsanuí
-ap o[jg ^osaaduii o^o[BiBa ns ap ojuaiuiiaouoo p Á ozjbui ap saui p
ua BpBzipaj 44ajjy ^p soaqg ap Bjjsanj^,, B[ ap oipaiu aod upisnjip
ns Á piaajBUi OAanu [ap uppismbpB B[ 'sBj[nsuoa sb[ ap ojuaiuipaja
a^sa ua opii^^uí Bq anb souiaajg *8BpBi[nsuoa SBjqo 690" I UBJ^siáaj as
—a^ay [ap bijojsijj ap sosana oqnq ou anb—- oub a;sg -SBjqo ^^g uoj
-aiAJis as ^S61 U3 "sopBj[nsuoa aixB ap soaqi[ ap BaiisipBjsa B[ ap oaij
-Bajsng o[ jb^ou JaaBq souiijiuiiad so^[ uoiaaiuB oub p o^aadsaj uoa
26L'Z 3P UiauinB un BOijiuáis anb o[ 'SBjqo 98S#0I opBjpsuoa uBq
as oiapaafa ajsa a^uBjnp anb souiBaBjsap 'Biauanaasuoa ug 'Baaioi[qig
Bj^sanu ua SBiauajsixa sb[ ap opuBuioj ba oinj^suj ajsa b ouafB oai[qnd
[a anb ojuaxiutaouoa [ap Á. ttooipa^oi[qig u;ja[og,, oajsanu apuix anb
upiDBiujojui B[ ap ípi^ajBUi pp uoiaBziuB^jo B[ Bjsaad anb sapBpqiq
-isod sajo^BUi sb[ ap 'oaipjSoqqiq OAjaaB pp ojuaiuipa^a pp opBAia
-ap 'ojuauuiB a[qisuas un 'souiBAa[a anb SBaijsipBjsa sb[ ua Bjjsanm as
oaqqnd pp ajJBd jod Baajoqqig B[ ap u9pBZí[ijn B[ b oju^na ug
•pBj[noBg Bjsa ua uapua^duia
as anb soipnjsa so[ BjBd BiauBjaodiui pjiA ap ajsa priajBui 'sBaipoijad
sauoxaBoqqnd sb[ ap '-aja 'uoiaB^o[BjBa 'uoioBoipsBp B[ ua ajuajsisuoa
'upiaBziuB^ao B[ ua BpBuiuqna BajBj b[ joq^[ Bjsa ap soiuBDBjsaQ
•saxojoa[ so[ ap uoiaisodsip b ojuoad X
opBqoíj 'opBiJBjuaAui Bxjuanaua as [BiaajBui ajsg SBaijBj^ogqiq sap^p
-jun llO'f 9p BJiJP B[ b op^^ag Bq pBjpaBg B[ ap Baajoqqig Bg
*opi[duina osaaojd
[a ua ua[Bsaaqos 'oíainf o^jsanu b 'anb sojuama^a soun^p JBjuB[apB
ajuaiuaAuoa souiaaaa oqBa b s^pBAag s^aJBj sb[ JB[[Bjap ap sajuy
"S6I LIB lB ^juaipuodsaajoa 'o^jbd iva b BDajot[qig B[ aod
BpBzipai xoqB[ B[ ap pmre auuojuí p pajsn b JBAap uoa ©[duing
:ouBaaQ
•ajuasaag — -BJia^jag zb^ so[
jojaoQ 'sBiauaig X sapBpiuBUinjj ap pBjpaBg B[ ap ou^aag Jouag

S6l O^V 13 31MVHÍKI
v^sxonaie vi 3a ssavaiAix^v svi 3a

�y el Sr. Romeo González. Distribuyó los rubros existentes y aprobó
numerosas adquisiciones. La labor de la Comisión en cuanto a ad
quisiciones, se ha visto entorpecida por lo reducido del rubro dispo
nible en este año y las exigencias, siempre crecientes, de los profe
sores que reclaman material bibliográfico para sus trabajos. Feliz
mente se cuenta con más rubro para el año que comienza.
Como en años anteriores se ha mantenido el criterio de adquisi
ciones directas en los países de origen, lo que hizo posible un mayor
rendimiento adquisitivo, gracias a la obtención del cambio preferencial.
Detallamos las adquisiciones que se destacan por su importancia:
"Fragmenta Historicorum Graecorum. Paris, Firmin Didot, 19281948 (5 vol.) ; Pijoan. "Summa Artis, Historia General del Arte", Ma
drid, Espasa-Calpe, 1944-1948 (15 vol.) ; "Colección de Clásicos Grie
gos". Lipsiae, B. G. Teubner, 1849-1854 (39 vol.) ; "Colección de Clá
sicos Latinos". Lipsiae, C. Tauchniti, 1828-1840 (62 vol.) ; "Dictionnaire Classique d'Histoire Naturelle". Paris, Baudouin, 1822-1829 (17
vol.) ; "Handbuch der Astrophysik". Berlín, Julius Springer, 1928-1936
(6 vol.) ; "Catalogue of Birds". Chicago, Field Museum, 1918-1948. Y
un importante conjunto de obras de Zoología.
Se ha continuado completando las colecciones iniciadas, de obras
en serie. Se han atendido las suscripciones de las aproximadamente
ochenta publicaciones periódicas que se reciben por compra.
Procesos de Organización. — Durante este período la sección de
procesos técnicos continuó trabajando con tres funcionarios, dos de
ellos técnicos, hasta el mes de junio, en el que se incorporó otro em
pleado, estudiante de la Facultad, para tareas auxiliares. Estos debie
ron dividir sus tareas entre libros y publicaciones periódicas, pues la
escasez de funcionarios técnicos no ha permitido formar el personal
especializado necesario para la Hemeroteca.
Los trabajos se distribuyeron de la siguiente manera: de enero a
marzo, preparación de las obras para la Exposición de Arte; marzo
y abril, realización de la exposición; de mayo a octubre, clasifica
ción y catalogación de las publicaciones periódicas; noviembre y di
ciembre, resolución de problemas de autores colectivos, conclusión
de las estadísticas. En forma simultánea, pero con menor intensidad
se realizaron las tareas específicas de la sección, o sea la catalogación
y clasificación de libros y folletos.
Pasamos a analizar cada uno de esos puntos, dejando de lado lo
realizado con las publicaciones periódicas, para tratarlas en el capí
tulo Hemeroteca.
Exposición de Arte. —- En el año 1952, con motivo de la nueva
donación del Dr. Emilio Oribe, y de diversas compras realizadas por
la Biblioteca, entraron unas doscientas obras de arte, cinematografía
y fotografía. Como se expresó en la Advertencia del Catálogo respec
tivo, entendiendo que la Universidad contemporánea "debe salir al
— 36 —

�sopBiJB^uaAut zaA Bnn anb 'aiuauíjBnsuaui sopiqioa.1 sbjsia3J X so^qq
so[ jBJiuag Baajoqqig bj b ubiaud Bi^ojojig X bijojsijj ap sojnqjsuj
so[ 'sajorjajuB SBiJOiuaiu ua opBuSisuoa Bq as oraoq — 'so}nipsu¡
*IOS'¿ srrptonpo^d sv^aif ap ^mo^ í¿g pvpt%uapi ap smauauafai ^
smuajvtu ap muajwi msi] -6l'T papt%uapi ap :soujaiui so-nsiSaj soj
na SBqaij saiuainífrs sbj 'sBtuapB uojBJodjoaui ag 'ODijqnd jap oidia
-jas jb ojBiparaui ap cqaauodsip Ba^d ojqq ja Ba^^ uaiq iu uBzi[Baa as
anb SBpostAoad SBqoíj ^81'I '-^aiquiBi uojBJodaoaui as sajojtiB ap oSo[
-BjBa ja ug 'loitve ap sBAtiiuijap sbj jod SBpjnjtjsns 'sBtaosiAojd sbj
jb)S3j anb X^q ssjja y •oaijqnd jb soSojBjBa soj ajjua uaXnqijjsip as
SB^sg -Qg¿ snaifvu^odoi ^ 6^"6"T sv^diwiu ap igj'^ ^oinv ap
rsBqatj sajnain^is sbj ofnpo.id
SBjqo SB^sa ap noiaBjsdajd Bq 'svpvaif'isvjo X svpnSojviva svuqo
tsajuatnSis sbj nos
sbj 'sBqaip ajuauíeidojd SBaiuaai s^ajBj sbj b o^aadsajj 'sbisia^j X sojajj
-oj 'sojqxj aajua 'sBaijBjSoijqiq sap^piun \lQ'f uoa Bjuana Baajoijqig
bj anb jaaajqBisa apand as 'sapBpiiuBa sop sbj SBpBrang -sojniji S8^'t
BJBd sojamnu 68^0^ 3P IB*l un sod as sejsiAaj ug -oioiaaafa ja jbzij
-buij jb SBpBjjua ap ojqij a^sa Bajstíoaj; anb ZSL'ZZ 8ol ^bzijbjoj ''Z^L'OZ
ohb ja BpioajqB^sa pBptjuBa bj b sopBrans 'anb sauaranjoA
U3 p^namnB sojqij ap oiJBiuaAuj jg — 'soo^jsipv)sa sojvq
•BAjiiuijap ua opBiannuoad Bq as oa unB anb
X Buiajqojd ajsa oipnjsa b auaij ^nb uotdb^ojbjbo ap ouBaijaraBonxjBg
ajiuiog jb noiDBainnuioa Bun soraajBAaja Bijaiein Bjsa ua souiBfoaaj
anb Bianaijadxa bj 3q -sBianaaajaj ¿8 ^ SBpBJina 8TI UOD o^uamora
ja ua Bjuana anb 'upiaBoiji^uapt ap ojaqaij un ap uoiobuhoj: bj uoj
-Buuuja^ap anb SBijosiAoad sBj^aj uojBidopB as 'opiua^ap oipn^sa un
ap o^anj 'sBjqo SBjsa ap Bqnsuoa Ban^as X BpxdBJ bj apuadap uoia
-BJBjaB ns ap ouio^ 'jBSjaAiun BiouaSiA ap sbuijou aaaajqB^sa b opBajj
Bq as ou anb b opiqap 'uoianjos uis aaauBuwad anb SBUiajqoíd soj ap
oun sa '"aja 'sosajSuoa 'sapBpaiaos 'sauoianqjsui ouioa sajBj 'soAijaaj
-oo sajo^nB soj ap BpBJiua Bq — •sa^ojnv otuoo socipaajoo
•oiixa uoa bdji
ua osnd soa^oijqig bj anb 'ouisiin jb sajBiouB^sns sauotDBDijipoui
b BpBsiaaad oía as uoiooas B^sa 'opiqioaj BijBa^ojBiuauía ap
jap uoiDBuapjo bj BqBjduiajuoo ou uoiDBoijiSBjg ap Biuanb
-sg ja anb opBQ uopB^BjBq a^uaiujBaa sajuBjisiA ap oqxa un uoo 'saín
ajuaináis jap eauíj Bjs^q BjaaiqB opuaioauBiujad 'ozjbiu ua onjaaja as
i Bq -sopEsajaiut soj aj^ua oXnqtJjsip as anb ja 'saao^nB X
jod opBuapjo 'oáojBjBD un ap uoiDBDijqnd bj X SBjqo SBsa ap
UOIDBDIJISBJD X UOlDBáojB^BD BJ 'sasaiU S3JJ U3 'sand 'oqBD B OA3JJ ag
•SBiJBjisaaAiun sBoaioijqtq sbj ap uaAof sbiu bj ap ojuaiuiiDaja ja jbid
Bjaxpnd a^sa 'oaijqnd ja uod ojdb^uod jbuio^ ap SBinaps 'anb BJBd
SBqoíp ap Bjjsaniu Bun JBztjBaj pipioap as '44asaiAaas apand anb
ap sajuanj sbj jaoouoa ajopuaiDBq oiJBnjonxjnsn jsn^uaAa ns ap ossd

�y catalogados son devueltos. El cuadro siguiente registra los libros y
revistas sometidos a este proceso:
Instituto de Filología: 178 libros; 219 fichas; 367 números de revistas.
Instituto de Historia: 176 libros; 232 fichas; 81 números de revistas.
Como consecuencia de la reorganización llevada a cabo en la sec
ción Hemeroteca, se enviaron a dichos institutos aquellas publicacio
nes periódicas que completaban sus colecciones especializadas y fue
ron pedidos los números de aquéllas que completaban algunas de Ja
Biblioteca Central y que no eran de interés específico para ellos. Con
tal motivo se realizó el siguiente canje: 116 números fueron enviados
de la Biblioteca Central al Instituto de Historia y 17 al de Filología.
25 números se recibieron del Instituto de Historia y 4 del de Filología.
Hemeroteca. — En el mes de mayo se comenzó la revisión y re
organización de las publicaciones periódicas. Los ficheros al público,
que el año pasado se hallaban en formación, se encuentran casi al día.
El de títulos, que permite localizar las publicaciones, está terminado.
Sólo falta duplicar parte de los ficheros de materias y países. Se in
ventarió y catalogó la donación del Rectorado efectuada en julio,
cuyo contenido se encuentra totalmente ordenado.
Inventario. — Se registró la entrada de 205 títulos nuevos que
comprenden 5.758 números. Comparando con 1952 tenemos el siguiente
cuadro:
1952— 1.176 títulos
1953— 1.381 títulos

11.300 números.
17.058 números.

Si sumamos el fondo de publicaciones periódicas de la donación
Morelli, cuyo inventario se terminó este año y que asciende a 104
títulos y 3.231 números, obtenemos un total general, al finalizar el
año 1953, de 1.485 títulos y 20.289 números.
En cuanto a los catálogos al servicio del público, el detalle de
las fichas que se produjeron este año es el siguiente:
1952— 474 de título;
468 de materia;
457 de países.
1953— 642 de título;
967 de materia;
643 de países.
Totales: 1.116"
1.435"1.100
Si sumamos a estas cifras 94 fichas de referencias, tenemos un
total general de 3.745 fichas en los catálogos de publicaciones pariódicas.
Encuademaciones. — El escaso rubro de que se dispuso este año
para encuademaciones, agregado al aumento del precio de las mismas,
explica su disminución evidente frente a los años anteriores. El número
total de volúmenes encuadernados alcanzó a 245.
Servicios al público. — A continuación se/detallan las distintas
actividades cumplidas por esta sección.
— 38 —

�—6 —
•souum^e g\ b 's^aqo g^ 'Biuajsts ajea aod 'sspBjsaad uoa^nj oub
ajsg -pBjpiaBg B[ ap souumjB so[ b 'uijB-q Á oSaia^) ap sosana so[ Ba^d
ojxaj ap e^aqo sb[ uoa BzqBaa as ouiBjsaad ajsg — "pm-uv owvjsejj
•eajuBjiaqos
•sajuBjiaqos
•sajuBjiaqos
•sajuBjiaqos

2S •¿
St9
188
t98 I

BJBd
BJBd
BJBd
BJBd

SBjqo
SBjqo
SBjqo
SBaqo

98S- 01
88¿" 1
6tl" s
too*

— S6l
— 2S6T
— TS61
— 0S61

'soud oujvno scnupjn soj ^juvunp svpi^j svuqo dp oapvundiuo^ o^pnrfj

*saaojaa^ ^^z' H 98'9 :oqiairaop b sspBjsaad
•saaojaa^ 6S^'^ B 0S¿' ^anjaa^ ap b^b ua SBpsjsaad

98S0T
26
SSO* I
It2'
690" I

S
286

SBJSIAa^
BTJOJSIJJ
BanjBaajig
9jay
3BpB3T^dB 8BiaU9i^
SBand SBiauai^

ZLZ
69
102
tO9
S96T
It

Bi^olO1ig
sa^iaog SBiau^i^
uoiáiía\j
Biáo^oais^
Bjjosopg
sapaaua^ s^aqQ

svuajviu uod t¡imavimuiÁ\asin

98S01

2SI

aaqiuaiaiQ
9jqUI9IAO\[
aaqnjaQ
9jqUI9IJ9g
oisoSy

19
ts¿
S601
60IT
un
816
9S2T

SIt
2tS
2t8
89¿
898
099
96
0S¿
0¿
6t
092
982

oqnf
oiun|*
oXbj^t

• 8201

IH^V

01
889
Itt
0S

ozjbj^t
oaaaqag
oaaug

saj\[

svaaQ

(sauoiaBAOuaa X oqiaiuiop b 'b^bs ua ouiBjsaad)
Á, svuqo ap jv^o) ojuatiuiaoui jap oupvv^

rajuamSis ya sa aqBjap
oub ^a ajuBanp oaqqnd ye SBpiAaas SBjqo ap |bjoj ^g — 'oiuvjsau^

�Préstamo especial a Institutos y Laboratorios. — Los Institutos y
Laboratorios retiran de la Biblioteca Central, el material bibliográfico
necesario para sus actividades normales o investigaciones específicas.
Ese material se presta sin límites de tiempo ni de número. La cantidad
de obras que cada laboratorio o instituto retiene al finalizar este año,
es el siguiente:
Laboratorio de:Laboratorio de:
Anatomía Microscópica . .21 Paleontología
15
Biol. General y Exper. . .51 Química
33
Botánica
10
Química-física
1
Entomología23
Zoología
4
Fotografía5 Dep. de Lingüística
10
Genética
2" de Liter. Iberoamericana20
Hidrobiología
24 Instituto de Historia
1
Préstamo entre los Institutos y la Biblioteca Central. — Con el
Instituto de Historia y el de Filología se ha seguido un sistema espe
cial de préstamo, respecto a las obras que se encuentran en los mismos
y que son pedidas en la Biblioteca Central. El libro es solicitado al
Instituto por el empleado de préstamo, mediante una boleta que queda
en el Instituto mientras es retenido por el lector, y que vuelve a la
Biblioteca en el momento de su devolución, a efectos de dejar regis
trados esos pedidos. Al mismo tiempo el solicitante llena las boletas
corrientes de préstamo en sala o domicilio y le son reclamadas en
su caso, entrando en los controles y estadísticas habituales. La canti
dad de obras de los institutos prestadas este año por la Biblioteca
Central se detalla a continuación:
Instituto de Historia, 52 obras. Instituto de Filología: 47 obras.
Reclamos. — El reclamo de las obras retrasadas en el préstamo
a domicilio se hace, por lo general, semanalmente. Este año se han
enviado 785 avisos.
Sistema de reservas. — Cuando un lector solicita un libro que
está siendo utilizado por otro, automáticamente queda reservado para
el último solicitante, mediante un sistema de reservas. Este año se
han realizado 418 de estas reservas. Suelen ser varios los lectores que
esperan la devolución sucesiva de un mismo libro. Esto indica que
sería necesario duplicar algunas obras muy leídas. Si el lector que
espera la devolución de una obra, no acude en la fecha a retirarlo, se
le avisa por carta o teléfono. Este año se han realizado 87 avisos.
Información y Consulta. — La Biblioteca ha preparado biblio
grafías sobre temas especiales, del material que ella posee para los
casos que se le ha solicitado. Son de destacar las realizadas este año
sobre Nietzsche - Heidegger - Sartre y sobre Estética, que quedan a
disposición de los lectores. La actividad normal del préstamo da lugar
— 40 —

�ap ]tso(j

•uopBjapisuoa Bjp sbiu xui ap sauoisajdxa sb[^
pp soaquiaiiu SBtuap X oubd^q ^ouag p JBjuasajd ojbjS sa ata 'a^q
-isod anj anb ua sosbd so[ sopoj ua sb^jio b souopuapitaaj X BAij^fqo
buijoj ua ^aaBq ap opB^Bjj souiaq anb 'auuojut ajsa jbzi[buij jy
•ojBj^oauíiui b uaiuijduii as Baajoqqig B| ap sauoiaipa SB^
•uojBjia^os o\ anb sopBsaaajuí
a sajuBjistA ^Jiua oXnqiJjsip as X BpBztjBaj uoiaisodx^ b^ b Bin^ ap
ptAJis 'osaadxa as bX otnoa 'anb '^S6I ua sBpB^odaoaui Bi^Baáojo^ X
'aiay ap SBaqQ ap oSo^b^b^ \a 'sBuiapB 'ojipa ag
'l ojamnu ¡a
oaauínu ouii^n j^ qBJasauíwj bui.ioj ua ^S6t 9P S9UÍJ
apsap asopuBiipa '[Btisuaui aiuauqBiaiui anj 'sauoian^tjsui a sajuBip
-njsa 'saiosajojd b aXnqtJ^sip as anb ssjqo ap Bjsq ^js^ -Biauaasixa ap
oub ojJBna ns b isb oáa^ anb p 'oatjBjáoqqig ujiapg pp sojauínu
o^jBna '%! ua opBoqqnd u^q ag — 'vaajoijqi^ v\ ap sauoiaip^
•uoisnjxp BiaBsaaau bj
Biqpai ou 'ogpiuiop b asjB^saad ou aod anb piaajBiu un ap ooqqnd
pp ajJBd jod o^uaiuipouoa p optnqijjuoa Bq og^ 'SBpiqpaj sauopBa
-gqnd SBiupfn sb^ 'pBpipouioa uoa SBpB^nsuoa apand anb 'oaqqnd p
aiuauíBiaajip 'jiqíqxa oub a^sa oppiíujad ^q ojaaja [B opBupsap a^uaui
-ppadsa apptuu ujq — 'svaipoiuad sauoianaijqnd ap
•a^tsod ajuauízBotp sbiu o^ oqBD b asjBAag ap bibjj anb
'opBDsnq piaajBui pp BaaaaB uopB^uapo X aojoa^ [ap uopua^B Bun b

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2436">
                <text>Crónica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2437">
                <text>Crónica del año 1953 de la Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2438">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 5-41</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2439">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2440">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2441">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2442">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2443">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="166">
        <name>BIBLIOTECA</name>
      </tag>
      <tag tagId="304">
        <name>DEPARTAMENTO DE LINGUISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="305">
        <name>INSTITUTO DE FILOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="306">
        <name>INSTITUTO DE INVESTIGACIONES HISTORICAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="303">
        <name>OBSERVATORIO ASTRONOMICO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="219" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="408">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c5c69abc7cf2a510c9fdbda90cc2ebc7.PDF</src>
        <authentication>0b94f4848c9288b1db5b638a9ecd377d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2425">
                    <text>— 69 —
X jBSBq [biid jo ojqos oioidojd ouojjoi jo ^ ouBranq ojsond p ojos
oXni^suoo X Bisood bj op oAisnjoxo ojnqiJ^B so ou '01/001/ eq oajo onb
ojjonbe uaoouoo op oiuoin^isuoo jod ^ n^ijjdso oidojd ns no jbojo
b joajoa op ojqmoq jo oosod onb pB^jnoBj ojqs^ouui biso ojo^
•bXtis bsoo
oiuoo jbojo b x jiaia b ojjoajoa op so o^so 'sosbj stis bbpoj uo bzijboj oj
aoinb ouisita jo opis osoiqnq is oxnoo oaijbojo osooojd jo jbjiihisb op
uoioipuoo bj uoo 'opojo o oi[09i[ B^Bq ojio onb ofsnSuoj jo osnjoui
'oiuouibuiijui jopaojduioo op jpop so 'jooouoo op souoioipuoo uo biso
^ oÍBn^uoj ns vaio o aonif sojiosou op oun Bp^o 'soioojb soidojd soj
jBqjOA pBpisuojuí o BiouBpunqB jouoiu o joXbui uoo Bsojdxo souBtunq
SOJJOSOU Op OUn BpBO OUIOO Á 'pBpiAISOjdxO JTOOp SO 'ofBnSuOj O}UOUI
-ojqBpnpui so Bisood bj onb ojsond X íoooi/ ouisini jo onb ojjonb^
ojos ouis ojuouijboj aoouoo ou ojquioq jo 'sojSxs sop bX oo^q ODI^
OJjsonu oía Bjomijd jod otnoo 'onb oqooq jo uo opsfojpj osjbjiuoouo
opond Bisood bj op joj jo X BzojBjn^BU bj ojqos opjonos oijosnji o
JBIOIUI OJSO Op UOZBJ B-q 'UOIOOOJOS Op OTJO^TJO OUIOO BJJO Op OSJOJBA X
ojuouiB^oBJisqB Bjjiuijop op bjbj^ os SBuod^ pBpxfojdjod ubjS Bjiosns
oijbj^uoo jo jod onb ojod 'jod^d ns op X BzojBjnj^u ns op bojoob
opjonoB op ojuoiubSba sopo^
Bjjuonouo b^sia Bjoiuijd b onb 'biu
-SIUI BISOOd BJ Op BJJOnbB SO 'JBJOUOS SBUI BJ 'UOIOOU BJOUIIjd B'q
•oao^isvn^) anoxvAivs X aivx\[oj\[
oiisiaong 'ixxaavo\[fj aadasni^) xod 'Bisood bj op odiuso jo uo 'Bpsz
-IJBOJ BJqO BJ Op BJBJO SOUOUI O SBUI BOI^OJSO X BOIJO^Siq BI0UOI0UO0
Bun jbzubojb o^uouijboj soiuBOSop is 'jBuiiuijojd uoioBjipoiu Bjjsonu
op oiofqo jo juujisuoo uoqop 'boujjo uoiobsjoauoo b^so op
JO UO SBpB^SnjOUl 'BIJip 'X SBpinjOUl 'SB^UlJSip 80UOI0OU

v^vnvxi visaod va aa sox^adsv a svwaaaoax

oxqos soX^su^ soq
oiQiosivio oivaanin

�profundizar la noción de poesía. Nosotros podemos volver a crear en
nuestro espíritu, con un penoso esfuerzo dialéctico, no sólo el len
guaje de los poetas, sino el ascetismo de los santos, la gesta de los
héroes, la ambición de los dictadores y todas las pasiones, los delirios
y los enfurecimientos de los individuos y de las multitudes, desde
Adán hasta nuestros días; nosotros podemos conocer todo esto por
que podemos hacerlo, y la poesía, así considerada, no es más que una
entre las múltiples actividades del espíritu y de la historia.
Entre estas múltiples actividades del espíritu, de naturaleza
ética, práctica y económica, la poesía en realidad parece diferen
ciarse por su aspecto declaradamente expresivo, esto es, lingüístico.
Pero si la poesía fuese únicamente lenguaje o expresividad, todos
seríamos poetas. Tampoco sirven para caracterizarla de un modo
eficiente, definiciones de sabor místico, como aquella de "misterio a
plena luz" (Bertoni) (1), que en otros tiempos me entusiasmó y que
hoy me parece una elegante escapatoria idealista. Por lo contrario,
estaría tentado de preferir aquella típicamente anglosajona, en su co
rrecto buen sentido, de "the best words in the best order" que encuen
tro recordada en un reciente libro de un crítico literario inglés (2).
Y de ella más bien deseo tomar la iniciativa para concluir y para
proponer otra, no menos concisa pero quizás más apremiante aún:
aquella de la poesía como liricidad perentoria (3).

(1)Estos conceptos se hallan a menudo en las distintas obras criticas de mi querido
y llorado Maestro: "mistero, sí, ma mistero luminoso" (G. Bertoni, Lingua e pensiero,
Firenze, Olschki, 1932, pág. 72); "Parte é un regno luminoso di ombre, un mistero in
luce solare" (Lingua e poesía, Firenze, Olschki, 1937, pág. 15); "il rapporto con la vita
non si rompe mai, neppure nel regno della poesia e dell'arte. Siamo in una zona di purificazione, legata per vincoli misteriosi alia vita. Siamo fuori della vita e tuttavia nella
vita, fuori della storia e pur dentro la storia. Si dirá che queste sonó assurditá; ma l'assurdo della lógica comune e spesso la veritá dell'arte" (Introduzione alia filología, Modena,
1941, pág. 11). Sobre el enlace dialéctico que media sin embargo entre el "regnum tenebrarum" del sentimiento y el "regnum lucis" de la poesía véase B. Croce, La poesia,
Bari, Laterza, 1946, pág. 7 y pág. 199; y comp. las despreocupadas y chistosas reflexiones
de Jean Paulhan, Clef de la poésie, Paris, Gallimard, s. a. [1944], pág. 21: "On n'écrit
pas un poéme sur la forét pour cesser de voir la forét; on ne lit pas un sonnet d'amour
pour n'avoir plus rien á faire avec l'amour. La poésie ne nous cache pas les rochers et
les passions dont elle traite. Elle nous les montre au contraire et semble meme nous les
révéler, qui jusque-lá demeuraient obscurs. D'un mot, le mystére faít autour de lui ciarte.
(Et peut-étre n'est-il pas de ciarte qui ne suppose quelque mystére)".
Sobre la puntillosa y severa acogida deparada en ese entonces [1941] por B. Croce (en
La Critica, XXXIX, 174 ss.) a los conceptos enunciados por G. Bertoni en su Introduzione
alia filología véase la réplica del mismo B. en Cultura Neolatina, I (1941), 255 ss. y un
recto y ecuánime planteamiento de todo el problema en la obra de G. Nencioni, Idealismo
e realismo nella se i eriza del linguaggio, Firenze, La Nuova Italia, 1946.
(2)F. W. Bateson, English Poetry, London, 1950, pág. 31.
(3)Un rumbo muy semejante, en su esencia, a esta definición ha tomado, a mi pa
recer, Carlos Bolsoño en su reciente Teoría de la expresión poética (Hacia una explica
ción del fenómeno lírico a través de textos españoles), Madrid, Gredos, s. d. [1952], págs.
50 y ss., al considerar la poesía "como expresión propia" y al afirmar que "los procedi
mientos, las sustituciones poéticas son el único medio para transmitir tal como es una
realidad psíquica, en la cual... se entrevera lo conceptual con lo afectivo y lo sensóreo.
Acabamos, pues, de volver un guante del revés: los procedimientos no son para nosotros,
como para el pensamiento anterior [sin embargo el mismo BousoÑo aclara que "habría que
salvar la Estética de Croce, y algunos esporádicos antecedentes aislados: Vico, De Sanctis,
etc.", es decir todo el conjunto del idealismo y del espiritualismo italiano], expresión im
propia de contenidos anímicos que pueden ser expresados propiamente. Sucede lo opuesto:
los procedimientos representan la única expresión propia, pertinente, y la lengua la ex
presión impropia, impertinente, de tales contenidos" (pág. 51).
— 70 —

�—u—
'upisjndaj bj ap Bpunjoíd uozbj bj ^ Bisaod-opnasd Bisa ap a^uagBS
-ajqos J91DBJBD ja 'soiuBjidaj 'sa anb 'oiuvjj^qun oj ua jofaui o 'opsp
-uajajipui oj ug *44opBpuajajipui oj ua a^a otusijninj ja opoui a^sa
aQ •••OAanu sa Bpnu 'OAanu sa opoj apuop,, —(iHDsaa^y) opBAjasqo
opis Bq b^ ouiod— ojag #(vHoag) 44B^iqosqB pBpaAou^^ bj ap oasap ja
B[pq as vjuvjijqjn p^ppijg oraoa soiuiurpp anb oj ap as^q bj ug
•viuojuauad p^ppijg A muvjtiqjD pBppiaq ap
sauopou sb^ ap uopBuuijuoa bjb[3 Bun uaaaajo 'ajJBd
aambpna ua o Bipjj ua Bas 'oiunfuoa ns ua SBpBuioj BauBjod
-uiajuoa Bisaod u\ ap saiuapjoa sej sBpoj uaiqxuBi oood un A 'ouisij
-axuaaq p Á ouisqoquiisoau p uatquiBj ouis 'ouisxjnjnj p cqos o^[
•B^npsqB pBppxaq bj ap BpBuimxjasipui uppou ^\ ap
aiuauíBiaoiou UBJBdas as anb sauotaBuiuuaiap Á sauopBpuuoj ap aijas
Bun (ímsaod cj^ uaiun[OA p ua souopuapaxp 'Bisaod ap BiaaiBui ua
sojdaauoa sns 'soub sooba ap sandsap 'jtBatji^aaj ap p^pisaaau b^ qxi
-uis omsim p anb o^aap sa oaad 'aaoa^ ap Baipjsa ^| ap uopuaiui b[
B^sa aiuauieioBxa s^a o^_ 'Bdoan^ b opaBjaadsa ajSap ouioa 'saAajq
a^uauízipj 'soub sounSp jod opaajo SBispn^nj so^ ap Bjsaod-opnasd b{
anb SBpuBSBABajxa Á SBiaaBziq ptu sb^ b 'BXadojBuiouo B[ b 'ozo^os p
'o^ijS p Bisaod B[ ap soupj so[ ua BjuBpBpnp ap oqaaaap aiaajuoa b
apAinba ípajuoa opoi ap 'Baiuoaj Bpo^ ap 'Ba^sip^sa uopipBJj spoj
ap sajuapajBD 'sajuaaaqooui 'sbijbju3uiSbjj sauopouia ap A sospduii
ap SBAijafqns a^uauíBainbaBUB sauopBisajiuBui 'BiJBjjiqjB pBppiaq
jpap b apAtnba 'Bisaod b^ ap jvioos Bpuapaxa jod aajDBJBa p op^na
-apB o^nqp^B un uoa JBspaad uis 'BinpsqB pBpppq ap JB^qBjj -upzBJ
UBjuaj oppuas ojaap ua 'BinpsqB pBppiaq ouioa Bisaod ap uppou ns ap
A 33OH3 'g ap SBaijajsa SBiaoaj sb| ap saaopin^as sajuanaasuoa A sapij
sbui 9o\ 'sBisBpouoai so[ 'soga jas uBqBJBpap souBipji SB^spninj so[
opuBna A o^aadsaj p OAiiBargráfrs sa t4pBjjaqg ua SBjqBpd,, SBpBuiBg
isb sb^ ap A oiusijninj pp 'ixxaNiavj\[ ap os^a ^g qa BJBd ajuauíBaiun
BpxpA A onppipui un ap oqatjdBa p 'BpuBSBABJjxa b^ b 'oiJBjgqjB o[
b B^afns jioap sa 'uijojjiqjo psppxjg ap OAgafpB p 'aiuam^isuoa aod
'jiqpaj apand anb A sa o^ ou anb Bganbs uoa ajsBJjuoa ua ajuaiuBjpqd
-un Baopa u\ as 'viuoiuauad pBpppg sa Bisaod b^ anb opuBuuijy
•ubjou^i o^ A u^piAp o^ anb sog
-anbs sopoj uBjqo aiuauíBAxxagajjT uBna A oaiipa-oaiJoai o^aadsB p
ofBq unB oauBJodtua^uoa oagaod o^uaimpoiu p JBgnsaj apand osopij
-auaq UBna BJjsanuiap 'sappuasa sojistnbaj sapi ap aipupsajd 'os^a
un^uiu ua '^pand ou Bisaod ap uoiaou Bf anb ap Bzajaao B| jui ua
jbÍoibjjb oqaaq UBÁBq sauainb 'buijoj A opiua^uoa ap saiuaaajip Xnm
'soauBJoduiaiuoa ssiaod so[ a^uauíBspajd opis UB^Bq anb ap oqaaq
p ^ *aIíH^ B -^ BiuBuing b BgBjj apsap 'sBuioipt a saspd sosjaAip
sbui so\ ap BauBJoduiaiuoa Bjsaod ap SBjniaa^ sa^dg|nui jod a^uauíBsp
-aid SBpBpuipsa 'sauopBgpaui sapuosjad ap 'sas p anb o^sapoui jod
'o^njj p sa o^sandojd oAgafpB p anb o^ub^ ua 'aooa^ oxxaaaMag
jod BpsuSndojd Boga^sa Buia^aop b^ ap o[is oipaui tsbo apsap ajJBd
buijoj 'aiuaxuBspajd 'ouiup aisa :oApuBjsns ja ajqos anb oAijafpB ja
ajqos sbui aBaaj uoiauajuí bj 'Bppa^ns uapaj uoiaiuijap bj ug

�del fastidio, de la desconfianza de tantos lectores contemporáneos ha
cia las manifestaciones líricas de nuestro siglo (4). Sentimientos éstos
que surgen ya sea en el dominio de las artes figurativas o de la mú
sica, cuando quien mira o quien escucha tiene la sensación instintiva
(que es el primer momento de un juicio crítico) de encontrarse
frente al capricho, es decir, al arbitrio, de un autor. Y arbitrario es.
en el fondo, sinónimo de desinterés humano, ausencia de solidaridad
hacia sus propios semejantes, ausencia de caridad de la fantasía,
es el pecado máximo que un artista pueda perpetrar frente a
la sociedad humana. Así como en el campo de los valores éticos la
arbitrariedad de un juez o de un legislador se nos presenta odiosa
e inhumana, despertando en nosotros la más franca rebelión, así en
el campo de los valores estéticos la arbitrariedad ofende y aleja.
La liricidad perentoria, en cambio, es aquella que todos los ver
daderos poetas, desde Dante a Leopardi, han demostrado ejercer en
cualquier circunstancia: perentoria, esto es válida para todos, que
compromete a todos, de tal modo que nadie puede rehusar su adhe
sión a ella toto corde, de colaborar con ella, de repetir con absoluta
fidelidad contenido y forma. Esta liricidad tiene un carácter, arries
garía a decir, epigráfico, profundamente esculpido es decir, inmodificable como aquel de un epígrafe. No existe endecasílabo de la
^Divina Commedia" en el cual esta liricidad perentoria esté ausente;
un verso como "io vidi il tremolar della marina" no es sólo la intui
ción lírica personal de un estilista consumado: es una certeza expre
siva y musical universalmente válida, que la memoria de los siglos
custodiará como patrimonio colectivo del lenguaje, como garantía y
confirmación de un sentimiento que millones de seres han experimen
tado confusamente, pero que uno sólo ha sabido conocer y por consi
guiente expresar perentoriamente para beneficio de todos. Así, la
experiencia de muchos ofrece al individuo aislado, esto es al poeta.

(4) Extremada y compendiosa manifestación de esta desconfianza es nn viejo ensayo
crítico de A. Momicliano, Le tendenze della lírica italiana dal Carducci ad oggi [publicado
por primera vez en la revista La Nuova Italia, dic. 1934], reimpreso hoy en el volumen
Introduzione ai poeti, Roma, Tumminelli, s. a. [1946], págs. 213-236, cuyo juicio conclusivo
suena como el canto fúnebre de un velorio: "...anche oggi, come ai tempi dei crepuscolari, la nostra poesia e árida, senza impeti, piena di motivi capillari, priva di^ grandi motivi.
Sofistica, impalpabile, sfugge come la sabbia tra lcj dita. Non trascina, non incanta; é serva.
non dominatrice o rivelatrice della vita: e perció il pubblico non la cerca e i critici piú
esperti non amano paríame" (pág. 236).
Acusaciones semejantes se han achacado también a la poesía española contemporánea y
a sus representantes, tachados de 'poco humanos'. "Pero hete aquí que, poco a poco, ...se
ha estado produciendo un fenómeno curiosísimo, y es éste: que muchos de estos mismos
poetas tachados de 'poco humanos' (Alberti, Aleixandre, Altolaclirre, Cernuda, García
Lorca, Salinas, etc.), por los caminos más distintos, y probablemente obedeciendo a una
causa general..., vuelven los ojos a la profunda raíz de la inspiración poética, y no eluden
el tema directamente personal ni el tono apasionado... Asistimos, pues, a un movimiento
que podríamos calificar de neorromántico, por lo que tiene de reacción contra la contención
inmediatamente anterior..." (Dámaso Alonso, Poetas españoles contemporáneos, Madrid,
Gredos, s. a. [1952], págs. 283 y ss.; y comp. pág. 188). Una reacción idéntica se produjo
en Italia y en las demás culturas europeas, porque el mismo tormento expresivo "si percepiva in tutta la poesia europea" (G. Spacnoletti, Antología della poesia italiana (19091949)^, Parma, Guanda, 1952, pág. 12), engendrando "molti frammenti che indicano questo
ripiegamento umano; molti frammenti ...che alludono ad un romanticismo nuovo, por
tando la drammatica presenza nella vita ad un piú genérale senso umano di interpretazione
morale" (ob. cit., pág. 13).
— 72 —

�— L—
•908 ^ed '9^6p
'ouBji^¡ 'vhoi^ -j[ Jod B7ji -a^ /;ap otjojg bj ua ojuaaaao\¡ jj 'ohxsvdi\[ "j (8)
•88 "^Bd '-jp 'Xjjaoj xjsijSu^ 'Nosaxvg -^ -^ (¿)
-8I 'Sed uaiquiBi 3SB3A j^ *^(ja3B|d ap sisop b]J3ij Bun 'ajuatuvjjvpunoas
'apBUB as anb B[ b 'sisajuis son 'opoj un opuBuuoj ouioa njijjdsa ja jod epijouo^ aiuam
-BiAa^d '(oajosuas oj X oaij.&gt;3jb oj '[Btijdajnoo oj ap uoiun) b^iuiiub pBpijBOj Bfajdmoa Bun
8P IBqJA ajuauíBjnd uojsiuisubjj bj b ooijjj oidb ap ajquiou ja uod soiueuSisap,, :g2 *8Bd
'[ZS6I] 'B '9 'sopaa^) 'pppBj\[ 'vattaod upisaudxa / ap otioaj^ 'oNOsnog '^ ^010^ (9)
•((sajqiuoq
SBuiap soj b BisaijiuBiu as ojuaimpouoj ja jBna jap sbabj^ b 'uoi.)B.)¡unnioo ap ojdb un,,
Bjopuaiuijap '-aja "Qg '^^ '81 "Sed '[^6l] 'B "s 'sop^O 'pupBj^[ '(sajousdsa sojxsi ap s^abjj
b ojijjj ouaniouaj jap uopiBJijdxa Bun Bjaeg) Daiiaod upxsaidxa vj ap Diioaj^ 'OMOsnog
•3 uozbj uoa aisisut Bisaod bj ap tOAijB.)iuniuoj, aiuauíBuins J313BJB3 ja aiqog (9)
B^ ^uopjodojd ptypijvajt B^ anb 'oponi ojjo ap o^Jiaap jod 'o 's
-sutmjij ap smsaod aaduiais usas anb oijesaaau sa 'oaa^ "jbijb^ b sbuibC
UBjB^a^ ou Bisaod b^ BJBd SBuiaj soj anb osjaAip ubj ojnaBjaadsa
un aaaajo spiA bj X 'ooij ub^ 'apuB^S opoui jb^ ap sa opunuí j^^
:sajuainis sauoxxajjaj sbj
jaij ns b jBijuoa ap oiuainotu ja na 'aHxao^) 'Biaod
un g^8I aP Bp^-i^ ap oub ja ua ojsia bX BiqBij oj 'sBjaod soj b JBJid
-sut 'bjos Bjja 'aqap p^pijBaj bj anb ojad íBai^oSBUiap souaui o sbuc
Bpom Bun b JiaaijpB boijiuSis '^piuijap uaiq pvpijnau Bun b 'SBjBipauíui
a SB^ajouoa svtouv^sunawio b Bpiun 'BiJO^uaaad pBpiAtsajdxa ap 'jbioos
jaqap un ouioa Bisaod ap JBjqBq anb jaaajBd Bjpod soqanuí y
Bisaod BpBuiBjj bj ap X oiJBJjxqjB oiusiuoisaaduii opoj ap oSanj apsap
Busfaj Xnuí 'buijoj ap X opiuajuoo ap SBiauB^sunajia seijojuajod ap
BpiaBu Bisaod Bun ap bj 'ajuainSisuoo aod 'sa Bijoiuaaad pBpiotJtig
•(8) ítB^ujB BpBa ap X upz
-Bjoa BpBa ap ojuaiuipuasuoa ja BAajj ou is pBpiuaa^a auaij ou
bj X Bueinnq pBpaiaos bj ap souijsap soj ap saiaadjaiui ua
-uoa b SB^aod soj b aiuauíjBiaadsa buibjj opunuí jg^^ :BJBjaap
-uiajuoa Bisaod bj ap oiustjauuaq jap opsjqBq aaq^q ap oáanj 'opu^na
'ohxsvdi^[ *g 'oubijbii oaiijja un Bsajdxa as a^uauíBSjaAip Xnuí o^_
• (¿) it(dii{suazni9 /o sja ^m^xia^sa) ousiunq jiaia jap sajBiauasa sauoiasj
-sajiuBín 'sajBiaos sajaqap 'soquiB 'uos Bjsaod xiquasa ouioa isb Btsaod
bj ap Bxnjaaj Bg^ :aXnjauoa Nosaxvg orasiui ja ^ '^oaijajsa opijuas
ja jbjijij xaasq ap bj anb ajqBJouoq sbui oqanxu uoiaunj Bun aua^
Bisaod Bg '(9) • • -piuaiA bj ap ojanpoad-qns un a^uarajBjauaS sa pspia
-ijaj bj oraoa jbj 'Bisaod bj ap (^anpoud-Áq) ojanpoad-qns un ajuara
-jBjauaS sa xaasjd jg *pnjJiA bj ap asBq bj pBpiaijaj bj ua JinjBjsa oraoa
oauojja ajuamjBnSí sa Bisaod bj ap asBq bj aaaBjd ja ua xinjBjsa oaad
'saxojaaj sns b oraoa aqxaasa bj uainb b ojubj xaa^jd un ajuarajBjuap
-taut Bxnaoad Bisaod bj sbiu oj b anb Bpnp X^q o^ : ajuaraajuaiaax
atqpasa opipod Bq 'xiosaxvg 'J^ *g 'soauBjodraajuoa sasaj^ut soaijua
sajuaSijajuí sbiu soj ap oun opijuas ajsa ua X íoaijajsa ajiajap ap ajuanj
Bun anb une sajuB 'píaos uaqap un sa Bisaod bj opijuas ajsa ug
•ajqBjnraui a auuaxad opoui un
ap opBsaadxa sa opiuajuoa janb^ jBna bj b sbiobjS muojuauad muuof
Bun '(s) pBpaiaos bj b xxaap sa 'soqanra soj b aaaajjo bj^oj oun ap
o^uaiuiioouoa ja X ^ iBziuaaja X JBaijiuínip anb oi^ovuaxad opiua%uoo un

�ocasión y la materia. Un caso singular llega a ser general y poético
precisamente porque es tratado por un poeta. Mis mejores poemas
son todos poemas de circunstancia, se inspiran en la realidad y sobre
ella se fundan y reposan. Yo no sabría que hacer con los poemas
que no reposan sobre nada.
Y no se me venga a decir que la realidad carece de interés poé
tico; un poeta realiza sus mejores experiencias precisamente cuando
su espíritu sabe descubrir en un sujeto banal algún aspecto intere
sante. La realidad debe proporcionarle el tema, el punto de partida,
el núcleo propiamente dicho..." (9).
La noción de poesía como liricidad perentoria, unida a la reali
dad, inmune de rarezas arbitrarias, válida para todos, esta noción
deberá acompañarnos en nuestra tentativa de aproximación de la
obra poética de Ungaretti, de Móntale y de Quasimodo, puesto que
pocas veces, en el curso confuso y heterogéneo del movimiento poé
tico contemporáneo, el vínculo complementario escritor-lector ha sido
sentido y respetado con mayor calor y conciencia. A pesar del inne
gable hermetismo de estos tres grandes poetas italianos vivos, la ex
trema dificultad de su obra (sobre todo para un público extranjero),
la desconcertante novedad tonal de sus ritmos no son casi nunca el
fruto de una extravagancia premeditada, de un frivolo capricho ex
presivo, es decir, de un arbitrio, sino la forma perentoria de la exis
tencia contemporánea, de la cual todos nosotros somos actores y
espectadores, pero de la que llegamos a conocer la árida, arrugada
corrosiva realidad sólo a través del lenguaje árido, arrugado y corro
sivo de estos vigilantes y atormentados compañeros de congoja.

La segunda noción sobre la cual, aunque sea sólo someramente,
debemos preocuparnos para valorar históricamente la obra de estos
tres poetas contemporáneos, para encuadrarla, como se suele decir,
en su justa luz, es aquella de poesía italiana. Sobre todo para un pú
blico extranjero, la noción de poesía italiana resulta extremadamente
patética y al mismo tiempo excesivamente vaga; y por lo demás,
como he tenido ocasión de constatar durante cuatro lustros de coti
dianos contactos con los más dispares ambientes extranjeros (aún de

(9) Gesprache mit Eckermann (18 set. de 1823) ; sobre la 'pietas' y el apego de
Goethe frente a la noción de Gelegenheitsdichtung véase B. Croce, La Poesía*, Bari, Laterza, 1946, pág. 200. Y compárese pop otra parte el cabal/acuerdo que media entre el ins
pirado dictamen de un excelso poeta y el ponderado juicio de un eminente filólogo: "A
poem, is a text, a national language is a style. But is it not the essence of a poetic text
that it should have style, indeed, that it should be the embodied style of the poet himself?
And should not the subject-matter of poetic style always treat only of that which he really
has experienced and by which he is possessed?... Can and may the true poet ever expresa
and represent anything but his way of seeing the world, feeling life, experiencing reality?
As the Divina Commedia is the wole universe expressed in 'Dantean', so the Italian natio
nal language is the whole universe expressed in Italian, the Germán in Germán, Faust in
'Goethian', Hamlet in 'Shakespearian'. 'Is', means there is a necessity and a will" (K. Vossler, ~The Spirit of Language in Civilisation [Transí, by O.Oeser], London, Routledge &amp;
Kegan Paul, s. a. [1951; publ. por primera vez en 1932], pág. 140).
— 74 —

�— s¿ —

'[0S6Ü] &gt;B 's '!HJoallBA 'zuaJ!J 'ojofoiund w voiiawy 'iMnozzaH^ -^) 41bboj Bssajs b¡ aqqaaes
ajaiqjjnjjEd ji o OJisaeui ji aJEj 'assoj isoo 8g 'i^adBJ ip BJiuBiJuojJB^m o ojijsaA [aq un
amo.) BiBJopisuo^ auaiA aqj BnSuif Bun aJBu^asui a^OA^JEid oddojj a uou aui jad bui (auaq
3üE[JBd ubs ¡s as ta|[3q, ouos an^^uif aj ajjnj aqa B^uajsos oí auaqqas) oj3a BJBg -opuovu ^ap
tBn¿ui[ ajBaisniu nid b^, o tBn3uij Bjpq, Bun a oubijbjjj aqa 'iajou ib Bp aiu b aqa asBjj
Bjjanb ajajadu ibui aqa nid qjijuas aqa ajama] bj ¡ni 013 "Bjlia Bjpp ajBJisnui ojnjijsi ojBra
-ouij nid \i a íoiniasaja bis ouBi^jjt[ aAop ^jjoj^ msj^ ip B^onas Baiunj a ^ooqag pjBJi^f
^j -¡iBJisnuí apnas a¡pu ouBipjj ip ojuauíBu^asu; o^jb¡ un aqauB bjbs ¡a 'BaadQjpp ojsná
[i Bjajnp aqaui¿j,, :ojafuBj]xa [a ua eub¡[bji BJnqna B[ b aiuaaajaj o^ opoj ap jopaaouoa
aiuapaxa un jod ojijaiu ua op^sajdxa oiainC [a inbB jiqiJasuBj] Buad b¡ ^jba 'BpBjpjSojad
[b^aiji Bisa b BpBJBdap uoisnjip esoipiisB^ A. {BSJaAiun b¡ ap uoiaBjapisuoa ug (^)
•(S6I 'Btno^
'uoiaipa spun^as ua Bsaaduiiaj opis Bq Bjqo biusiui bj) -ss A fi *s8Bd '[0S6I] *B '8 'u!0UÍA
Bp oj&gt;JBUoag)5 '¡JBg 'vtiüijvji onSnij vjjap vijojs ip íjuatuo^^^ 'iviAJViHDg *y asB3A 'oiJBJaiij
al'Bnáuaj un ap 'jot'atu 'o Biuoipi un ap uoisnjip bj b sajuajajaj SBsnBa sbj aaqog (01)
B[ ^nb [B-miBu sa Á ís^adoana SBanj^nD sapue.ii&gt; sb^ ap sen^ua^ sb|
ajjua sa}uB[iaso sbui sb^ ap A sejopeAjasuoa souaui sb[ ap Bun oraoo
opuB[3Aaj Bjsa as 'SBip soj^sanu bjsbi^ sojuaiaajag [a apsap opoj aaqos
'bubi^bji Bnáua^ b^ 'Bai^o^ojaoui Banjanjjsa ns ap ezauídij baije^j b^ á
di) p^pijBaisnuí Biaepua^aj ns ajuBjsqo o^ 'ojafuBnxa njijídsa un
BJBd epepaaua A BnpjtB ajuauíB^iuijui 'ajqísaaaBui ou rs 'soiuaaap soqanuí
jod une jaaauBuuad b epeuijsap ejsa anb eueijejí eisaod bj ap bais
-a^dxa uoxaipBj^ bj sgj 'Baiisin^uij-oaiapisiq 'aofaiu ojaiaap BJBd 'o '^aij
-sinSuij A BAisajdxa ajuauíBjistnbxa BzajBdnjBu ap sa bubijbji Bisaod
bj SBip soj^sanu ua bzo anb ap uoiaBjnajxa BpBiiuiij bj ap jBaa oaij
-ora ja 'o^j 'jong un uoa opBjuoajuoa ajuaraeu^ip jas apand aivxMOj\[
un anb 'aaiv^aanvg oraoa aopBujojsBj^ A ofajdraoa j^nSt jod Bjaod
un sa iaavdoag ^nb uaqBs eadoana A bubijbii ejsaod bj ap sbuijoj
sbj A sopora soj uoa pBpiJBijiraBj j^aj Bun uauan anb sojafuBJjxa
sog -Batjajsa BjnbjBJaf ap 'aofara 'o 'oaijajsa uapjo ap sauozBJ ap bjbjj
as une souara xu '(Ol) sajBuoiaBUja^ux sauoiaBjaj sbj ap odraea ja ua
jBiaaauíoa o Bapijod ejuoraaáaq jouaui o joábui eun ap Biauanaasuoa
oiJBjajij oí^ijsaad ap soaijoiu ap 'oxdiauíad ua 'b^bjj as ou anb JBSiaaad
b 'sopoui sopoi ap 'ojnsaadB aj\[ -upiSBao Bjsa ua ajqBzijBaj eaaej sa
ou ojad 'osoqoaAOjd a^uaraeaojdraaj ejjas eueije^í eisaod bj uoa uau
-aij soja fue j^xa soj anb pepijeijiraej eseosa bj ap sauozBJ sbj jeSepurj
•riODSv^ b opjaj Biísq ou uainb BJBd oooiAisva^) anb jBni jb íiaHVd
-oag b aiuaraeraijuj bozouoo ou uainb BJBd ixxaavüNtfj b oju^na ua
asjiaap apand oiubí ojio A ívDavaxa^ b eazouoa ou uainb Bjed oaijsij
-ijsa era^iua un aXn^tisuoa aavx\ioj/\[ oraoa Bjaod un 'uaiq Bjoqy
'vaavaxa^ ap Btsaod bj a^uara
-Bjajdraoa opuBJOuSi une 'ttorastnbjBjjad^, ap ajuauíajuanaajj JBjqBq
opio B^Cnq ou BUBdsg ua o BJjajBjSuj ua 'BiauBjg ua anb Bipara Bjnj
-jna ap ojafuBjjxa ajsixa ou'ouajjaj ojjsanu b opuesajoaj iA ímaAViHD
~YW 9P O0O(^ 9^J 9S ojad '44orastjaABinbBra,, ap oqanra Bjq^q as 'isy
•Biutjd BijajBiu bj ap ttziBSjg,, ja sbui BAijjna as anb BtJip oairaouooa
ajuarajBjnjq afBnSuaj ua ísajuanj sbj 'sauaSiJO soj JBpiAjo Jod buiui
-jaj as ojad 'bubijbji uoiaBzxjiAia bj ap soiusi soj ojos 'Biauajaduioa A
Bjjajanboa jouara o jo^bui uoa 'uBjuaraoa as A uBpjanaaj as jeiaua^
ug *oSba A oatjajBd sa sojafuBjjxa soj ap ajjBd jod bubijbji jBnjiJídsa
BpiA bj ap ojuairataouoa ja opoj oaod un ' (sajBuoisajojd sajBnjaajajuí

�poesía, en especial, refleje fielmente todas las inquietudes, las ambi
ciones, los cambios, las modas de este idioma tan movedizo y variable.
Desde hace más de un siglo, el léxico de la lengua literaria ita
liana (no nos ocupamos aquí, entiéndase bien, de aquella que suele
llamarse la lengua corriente^, está en continua efervescencia y en pro
funda ebullición su sintaxis, que ha atravesado todas las posibles
experiencias tonales y se ha esforzado por reproducir exactamente
todas las gradaciones psicológicas, pasando desde la maliciosa simpli
cidad de Manzoni a la túrgida solidez polémica de Carducci y a las
voluptuosas cadencias ciceronianas de un D'Annunzio.
El sabio juego de los arcaísmos, la elección de un modo verbal,
incluso las diferencias ortográficas, todo induce a crear una serie de
elementos casi imponderables para un extranjero, pero de vital im
portancia expresiva. Cuando, por ejemplo, en su nobilísimo himno
sagrado "La Pentecoste" Manzoni inicia su fervorosa invocación con
estos versos: "Madre dei Santi, immágine — della cittá superna, —
del sangue incorruttíbile — conservatrice eterna. ..", cada lector ita
liano dotado de discernimiento estético y lingüístico sabe que aquel
adjetivo superna está hoy casi irremediablemente condenado tanto
en poesía como en prosa, pero siente, por otra parte, que en el con
texto de aquella apasionada y majestuosa oración, el adjetivo superna
está cargado de hieraticidad, esto es, que Manzoni debía escogerlo
no sólo por razones de rima. Arcaísmos de índole profundamente
diversa, en cambio, son aquellos que adopta un poeta como LeoPARDI, cuando prefiere la palabra speme a la palabra speranza, como
en su dulcísimo verso "mia desolata speme", donde speme es un ar
caísmo afectivo, que refleja una tradición expresiva petrarquesca,
sin que por esto Leopardi pueda ser considerado un "petrarquista"
en el sentido corriente de las historias literarias. Además, existen
vocablos extremadamente equívocos y plurivalentes como el adjetivo
vago usado por Leopardi con tanta insistencia, entre otras en aquel
apesadumbrado comienzo de las "Ricordanze": "Vaghe stelle dell'Orsa, io non credea — tornare ancor per uso a contemplarvi — sul
paterno giardino scintillanti..." donde aquel "vaghe stelle^ perte
nece a una región del lenguaje, frágil y ambigua (12), de la cual
apenas un lector italiano, profundamente educado en la tradición
expresiva de la poesía latina clásica y de aquella italiana de los diver
sos siglos, logra captar la compleja resonancia lírica.
Se podrá objetar que la situación no es nueva, o, mejor, que no
es peculiar de los destinos de la poesía italiana, y que análoga difi
cultad, y quizás aún mayor, encuentra un lector extranjero frente a
un texto poético francés, inglés, español y así lo demás. Pero si eso
es en parte verdadero, no lo es menos que la tradición expresiva de
las grandes literaturas europeas, sobre todo en el dominio de la poesía,
no ha sufrido en los últimos dos siglos profundas transformaciones.
(12) La 'ambiguitas sententiae', cuidadosamente evitada por Petrarca (comp. A.
Schiaffini, Momenti etc., cit., pág. 49), parece por el contrario congenial al lirismo de
Leopardi: además del ejemplo abora sugerido, piénsese en el empleo frecuente de fingere
y fingersi, adoptados por Leopardi ron la doble significación de 'figurar(se)' y 'fingir(se)'.
— 76 —

�— II —
'16 eniSed
-qo 'Mosaivg ^d^ ^p "b ^ f,^ -8Bd 'o^ól 'POOA p^-t^S ai/A 'xon^ 'S X (1)
m 'aptuipB xon^ otusitu ja anb orasiui oj sa ojea 'Baijajsa uoiaBiaajdB
ap oua)iaa ouioa a;uaiujesjaAiun opijBA 'ojtdaj 'ojad 'ojsnf Xnj^
ouis 'Baijo^siq aiuatuBjnd on 'Baiipa ^p oidiauíad un ouioa ojsa o^ua^
-sos o^ #so}janui soj aj)ua 'uoSuBjBd Á a^sBJ^uoa jod 'o^Bnjis aqap
as íaiuauíBpB^siB opBJO^BA apand as o^j 'oijanuí ubij bA anb sbjsiijb
so\ Á SBjaod so[ Á ^a aaiua apaoja^uí anb uoiaBp^ B| ap uoiaBao^A sa
upiaBJo^A ns 'opBaijiuSis n *oja[duioa opi^uas ns o^os ts aod aasod
aja^ jatnbjBna ap b^siijb un^uiu 'Bjaod unui|^[^^ :ujBnpiATpui o^uajBi X
uoiaipBjj^^ : a^uauíBsiaajd opBjnjp oXssua un ap ajJtBd ubuijoj anb
sauoixajjaj sa^uamSis sbj 'xong ouBaiaauíB-ojSuB ja 'oauBJodraajuoa
Bjaod ubjiS ojjo b opiJaSns u^q anb X opBSBd jb a^uasajd ja osbo
ua uaun anb SBjjanbs uos sauoiDBjaj SBjsa 'sozbj sojsa
\9 UOJ.VU3SU9 9UL dtlb
vpva^u X ouijvjd ap
svjnpmuuv 's&amp;uvipuvn^ sooiuvjn
tvu. 'osvp^uv^) vui
ítu 'anbiuiiv^^^ tui atún oX oiuoa uaiuv an^
:B)Joqxa 'pnji^BjS ap ojuaaB ojsnqoj ajduiais ojad oaijajBd uoa apuop
jjjb tijviaua^) O}uvji^ ns ap a Cese d un ua 'ojduiafa Jtod vanaa^[ aaBq
oiuoo 'oduiai^ ja ua bjouioj Xnuí une BAisaadxa uoiaipBJj eun uoa Biqo
Bidojd ns uBUBUidaq anb sozbj soj X SBijBduiis SBidoad sbj anbipui
sou uainb ouisim Bjaod ja Bas anb aapaans osnjaui apand X ísbi^ojbub
sbj X sapBpiuijB sbj 'sauoioBijij sbj 'aiuanijBan^BU 'aXnjaxa ou ojs^
•BauBJoducajuoa
BsaauBJj Btsaod bj b boi^ijo X Baiiaisa Biauaiauoa joXbui uoa souaBajaaB
Bj^d uaAJis aMivxMOjj vq tu 'aavsMO^j tu 'Noaai^ iu íBsaauBjj Bisaod
bj ap soj^hs soj ap saABjj b sauoisanaui sa^ucjiáiA ap UB)isaaau ou
ojad 'ouisijBajjns jap oiJBjajij buiijo ja ua SBpBn^is uBjj^q as aavma
un ap o Moxaag aaaxiv un 9P s^ai^ij SBiauaijadxa sbj anb ouaia
sa —jBipunuí X Badoana uotaBjnaaia joXbui ap bj une sa anb— Bsaa
-ubjj Bisaod ajuaiaaa sbui bj b 'jBaijtjduiafa BdBd 'inbB souopuBuuiiq
•SBAisajdxa sapBptjBpoui sns ap 'opipaaa^d UBq oj anb SBjaod soj ap
pouo% Bauij bj ap upiaaBJisqB Bjajduioa opuaia^q 'soatatj sa^ojBA sajiins
sbui sns ua opsiaajdB X opiaj jas apand sopsuoiauam bX SB^aod soj
ap Bas uainj*) "joija^uB Bai^aod upiaipBj^ bj ap JBjnaas X osoianuxui
o^uaimiaouoa un —a^uB^Joduii oj sa oisa X— ajainbaj ou X 'sajo^aaj
ap sbsbui sb^sba b ajqísaaoB boijij auio^ eun ap 'oAijaajoa oiuiuiop
ap BAtsajdxa uoiaipBJ^ eun ap aiuaiuBAisiaap B^jBdB as ou ojad 'p^p
-aAOU a)UB)jaauoasap ap saua^Buii a saaBpnB sbuijoj auaxiuoa 'sbaijbj
-ajdaajui sapBijnaijxp sajqBjauínuui B^uasaad 'a^^ig un ap o a^aoa^)
Nvaaxs un ap 'vaaaa^[ un ap o vaao^ vpav^) un ap 'Naany un ap o
xon^ un ap 'Aaaiy^ nn ap o ai^HVTivj\[ un ap oaijaod afBnSuaj j^

�embargo, el problema de la poesía italiana, de su restringida circu
lación, de su casi inaccesibilidad para un lector extranjero que no
esté profundamente educado en las formas y en las vicisitudes de su
tradición expresiva, es un problema netamente peculiar y diverso.
No se trata de la ventaja de confrontar los vivos con los muertos para
valorarlos mejor, de la conveniencia de colocarlos en una rigurosa
perspectiva histórica, sino de la necesidad perentoria de insertar los
valores líricos de la más reciente poesía italiana en el círculo más
amplio de una tradición expresiva, o más directamente lingüística^
cuya nobleza, cuya complejidad y cuyo eclecticismo no encuentran
exacto parangón en las otras grandes literaturas europeas.
En la base de esta difícil y abstrusa tradición expresiva de la
poesía italiana, tanto contemporánea como moderna, se baila un de
seo siempre insatisfecho de aulicidad, está la necesidad siempre nueva
y atormentada de conciliar entre ellas la prontitud realista del habla
cotidiano y el decoro del discurso lírico (14), la vida y la retórica, la
intimidad apacible y obstinada de las experiencias individuales y la
abierta y solemne transfiguración lírica de tales experiencias a un
plano universal. Cuando Carducci declaró a quien le solicitaba una
poesía de circunstancia, una poesía para bodas, deber declinar el
afectuoso pedido porque, a su parecer, la poesía italiana no era apta
para expresar líricamente el doméstico patrimonio de los afectos
familiares, a diferencia de la alemana o anglosajona, Carducci dio más
o menos luz con tal respuesta (15) al problema que estamos tratando;
y aunque su respuesta no nos satisfaga, ya que aquella supuesta caren
cia de la poesía italiana para el ámbito de los afectos domésticos
había sido ya llenada por Leopardi en muchos de sus Canti y tenía
que ser desmentida por la elevada poesía de un gran poeta como
Pascoli (casi ignorado por los extranjeros), no es menos cierto que
aquella negativa de Carducci reflejaba un tormento sincero, un pesar
meditado, que reaparece todas las veces en cualquiera de los poetas
modernos y contemporáneos y que pone a la poesía italiana en una
posición gravosa de constante duda metódica.
La duda reside siempre en la tradición expresiva a elegir, en el
tipo de lenguaje poético que adoptar, en la legitimidad y eficacia
de un determinado patrimonio lexical y de ciertos modos sintácticos,
sobre los arcaísmos que incluir y hacer revivir y sobre aquellos que

(14)Este atormentado deseo es visible justamente en el lenguaje lírico adoptado por
nuestros poetas contemporáneos y el propio Momicliano tuvo que admitir: "Pascoli, D'Annunzio, il futurismo, la poesia posteriore hanno contribuito in varia misura ad uccidere,
con scarse probabilitá di rinascita, le similitudini a largo sviluppo, tutte le figure retoriche
lente e quelle che appartengono aH'armamentario dell'eloquenza, a soffocare l'arcaismo, a
sveltire il periodo, a romperé il giro letterario, a cancellare le differenze esteriori fra il
linguaggio poético e quello quotidiano" (Le tendenze della lírica italiana, cit., pág. 231).
Véase ahora el sutil ensayo de F. Chiappelli, Langage traditionnel et langage personnel
dans la poésie italienne contemporaine, Neuchátel, 1951, y todo el cap. X (Prospettive) del
Profilo di storia lingüistica italiana por G. Devoto (Firenze, La Nuova Italia, 1953) con
una selecta bibliografía. Comp. también Schiaffim, Momenti etc., cit., pág. 38 y n. 1
en la misma pág.
(15)Relatada por V. Crescini en un art. reimpreso en el volumen misceláneo Ro
mánica Fragmenta, Torino, 1932.
— 78 —

�— 6¿ —
'06 '^*^ '^!^ '^w&gt;¿ i{sU3u3 'vosaxvg -¿^ -^ (91)
ojubj sa oj X íajuBijBj oiauBSUBa un sa 'Biuns ua 'asxajauíoxduioa
'SBiuajqoíd sns ua ajuaiuBAijas JBdioijJBd 4Baoda Bidoxd bj xiai^
•sBsxaAip ojuaiiuiaouoo ap
sbuijoj X SBiuajqojd Bia^q 'sBjouiax sbiu X sajuaxajip SBxaqix BiaBq
sauoiSBAa ap biS^bjsou eun 'oiuiaxdB ap 'biuojououi ap uoisajduii eun
ouiijjn ajsa ua aianpoxd apand xojoaj X jojiaasa axjua sajBnjixídsa sasax
-ajuí ap pBpoBpqos buisiui Bjsa'oxa^ "(91) 4tsoxjosou b uaiquiBj uusaj
-ajuí sou anb 'afsnSuaj omsiin oxjsanu uoa uBjqBq sou^ anb saxojijasa
ap asopuBjBjj 'jiobj sbui jBjjnsax aaajBd uoioBiuixo^dB ap Bxqo bj X
oaijjxa bjsia ap ojund ja apsap BfBjuaA eun Bjuasaxdax oauBJodiuajuoa
oj bjsia Bjamijd y 'vaupuodiuajuoa Bisaod ap BjjanbB sa 'aAaijax ua
xauod jod 'xofaui 4o 'xBXBjaB jod Bpanb sou anb uoiaou

ua sauBJoduia^uoa b^ ap X ^jaua^ ua BUBi^ii a^jl b^ ap o[diuai
asjBa^aas ap pBqnaijip Buiaj^xa v\ ap BaaaaB scuafuBijxa soj b
ua a^uauíBsiaajd jauod B^Bd X 'oaafuBJjxa oaqqnd un b B[JBjuajjua
^b 'BUBqB^t Bjsaod ap ojdaauoa ^a JBJBpB ap uij o^s \a uoa (aiaap
Bjjpod as 'ajuapiAa sa oiuoa 'unB sbui X) oqaip opis Bq ojsa opoj^
•VDHVHxaj ap Bjsaod b^ ap
Biauasa Bpipuoasa b^ uoa j^a anb oaod uaiq auai) anb oaad 'Bi
uoiaBzi^iAia BpBUija^ eun ap uoisaadxa b^ sa anb 'oadoana ^
-ad^ \a aod XBUB^ua X aianpas soiuafap son o^[ 'iaavdO3q[ B^SBq so^Sis
sojjo aod une X ossvx JSBq souaiu jb ttojjasip ui spuBiuB^a
^ Bun 'BpBjsiB Biauaijadxa eun 'sojSis jod 'aaauBuuad v^avaxa^
uny 'boiji^ anio^ ns opBjstnbuoa BX^q bubijbji Bisaod bj ap bais
-axdxa uoiaxpBj^ b^ anb jbuijijb souiapod 'VDavaxa^ uoa une ju 'oJBq
-uia uis j^ 'BUBiunq pBpiAisaadxa b^ ap soj^b sbui saapjaA so^ ap oun
^ \a uoa BqBzusajB X BsaaAip ajuaiUBpunjoxd ^aiJi^ uoia
Bun BqBjm^nBui vDavaxa^ 'axNVQ ap auanuí b^ ap soub soaod
ap BiauBisip y -BiJBaaii^ BiuouiaSaq ap ojuauínxisui ojajijanaj X osoq
-ba ua asjpjdAuoa ap une souatu X asxBpi^osuoa ap opoxu opBJjuoaua
^X^q ou uoiaipBJ^ Bisa 'Badoxna uoiaBzijiAia b^ ap Buiaod auuia^os X
oj^b sbui ^a Baijaod uoiaipBJi Bjjsanu ap sauaSixo soj ua issa JBjjsiSax
opuaipnd anb :bijbj3ii{ Bixojsiq Bj^sanu ap ajuBjxaauoasap sbui Bfop
-BJBd bj 4SBzinb 'Bisa sa j^ 'Bajiaisa X Bapsin^uij Biauaiauoa BJ^sanu
'opBtquiBa ajuauíBpunjoxd oajjpjsiq aiuaiquiB un ua X Bpipaui a^uax
-ajip ua uaiq is 'uBjuauuojB une axwvQ ap SBinajip soj X pBpifajd^ad
bj sojSis sajáis souanq sns ap BiauBjsip bj b X t4Bijuanboj^ ijbSjiia
9Q? ns 't4^^Ojaad ui,, souaiu jb 'ajuauíjBiaiui ajduiais opBjnuixoj Bq
'sojjosou b sajoixajuB SBjjanbB ap ouioa Baoda Bjjsanu ap Bas 'oubij
-bji Bjaod oaijuajnB Bp^^ *sbiubui sajuaaoui ap saaaA SBunSjB osnpui
a 'sBOijsjnSuij sauoioaiAuoa SBpBjijsap ap 'sBjsijBuoiSax sauoisxaApB ap
'BixBxajij BijBdinis ap 'ojsnS ap sajqBiapuodun isbo sauozBJ axqos sop
-BSBq soaijsqijsa soiainfa^d X SBsiuiaad ap aixas eun Bpoj aaqos '

�más en el dominio del arte y de la poesía, cuando se trata de tomar
posición, juzgar contenidos y formas en gestación, adherir a una tra
dición expresiva nueva. Lo sabía bien en su olímpico egoísmo Goethe,
cuando disuadía a sus jóvenes amigos de ocuparse críticamente de
literatura contemporánea y les exhortaba a mantenerse cercanos a los
clásicos.
Esta fatiga y esta saciedad, mezclada a la necesidad de ensayar
las posibilidades expresivas de su propia lengua, aparta hoy a los
mismos poetas en los momentos de ocio creador de los propios deberes
directos, y les empuja a volver a recorrer los caminos del pasado.
Es así como Ungaretti nos ofrece cuatro volúmenes de traducciones
de Shakespeare, de Góngora, de William Blake, y Móntale un
cuaderno de traducciones de poetas ingleses y españoles y Quasimodo
nos presenta numerosísimas traducciones de los líricos griegos y últi
mamente de Ovidio y de Catulo. Todo esto es característico de nues
tra época y no puede ser interpretado como meros "ejercicios de
estilo"; allí está especialmente la necesidad, arriesgaría a decir, pro
pagandista, de testimoniar al público contemporáneo que la nueva tra
dición expresiva de la poesía actual no nace de espíritus refractarios
o no experimentados en los contenidos y en las formas de la poesía
de otros tiempos y de otros pueblos; y más bien son ellos, los nuevos
poetas, quienes los cultivan con nueva sensibilidad y convierten en
contemporáneos aquellos valores líricos arcaicos y consagrados.
Los frutos de esta inteligente actitud no han tardado en hacerse
sentir; la laboriosidad de nuestros poetas contemporáneos como tra
ductores se ha reflejado favorablemente sobre sus mismas poesías
originales, haciendo caer prevenciones y reservas, confiriendo un de
coro y un prestigio nuevos a sus propias experiencias líricas, contri
buyendo finalmente a crear un nuevo clima literario, una nueva moda,
precisamente la moda de los contemporáneos.
La noción de moda podrá aparecer frivola, al relacionarla a la
poesía, y quizás lo sea; pero forma parte de lo que los alemanes
llaman la "Geselligkeit", es decir la sociabilidad de la cultura. Y
Baudelaire, hablando de la moda en sus "Curiosités ésthétiques", la
definía como "l'appétissant hors-d'oeuvre du divin gáteau". El hom
bre, animal por excelencia heráldico, tiene siempre necesidad de algo
que ennoblezca, que consagre, que confirme, con el sello del consenso
colectivo —es decir, del éxito—, o de la tradición sus propias expe
riencias líricas.
Hoy, sea en Italia o en cualquier otra parte, la lectura de los
poetas contemporáneos ha llegado a ser "de moda" (17), y ésta es una
confirmación, quizás la más perentoria, de que la civilización del
siglo veinte, la civilización contemporánea, es verdaderamente una
nueva noción, una nueva manera de sentir la vida y de conocerla.

(17) Una prueba evidente del interés despertado también en América latina por las
letras italianas contemporáneas nos ofreció recién la prestigiosa y vivaz revista Sur de Bue
nos Aires, dirigida por Victoria Ocampo, cuyo último número (Noviembre-Diciembre 1953)
constituye una acertada y meritoria antología de la literatura italiana contemporánea.
— 80 —

�— 18 —
•88 X si "s
'9t6I 'uopupuoj^ 'oubjij^ 'oduiax 7P otuamijuag b oíao^anpojjuí oXBSua ^a assa^ (02)
•88 X SS "8^b&lt;I 'S '• '(6^6I) AI ^^oSnfi^g na pjajvSufj addasmf) 'maivoxvy 'S (61)
•ed bj na Bijej^oijqiq Benaixa Bun uoa '*s X 019 's^sd '61 '}JopBpuoj^[ 'ouBjipy[ ^\ *^ '1budi;oji
DjnjDjajjai/ njjap Duoj^ 'vaoi^ ^^j ua ixxaHVOMfj ap SBjqo sbj ap Biajdinov) bjsij b^j (gj)
ap ssjaod soj ap opiaajsjua sbui ja,^ anb X 44uoisboo bj ap ouBiqjao^
oidiauod ^a jod BpBatjijsnf jofaui Bjsaod auap as • • *saaaA sbjb^99 anb
unB BAjasqo vaOTíj[ 'BqiJUB sbui opBpaoaaj soniaq anb '^BiauBisunaaia
ap Bisaod,^ ouioa Bjsaod bj ap BUBiqjao^ uoiaou bj b asopuaijimajj
•^SBSoa sbj ap 'ofajjaa Jtod 'X onisiui is ap (BpBisxnbuoaaj Biauaooui) Bia
-uaooui BpBJiuoauaaj ap Biauaiauoa Bun aod 'BpBd^oj biuouijb
ap uoisaadxa oraoa aa^u Bjsaod bj 'oaa^j 'afEnSuaj ns ap
ja sa íBuaapoin Bjsaod bj Bpoj isbo ua anb jBn^x jb 'ixxaav^Mfj ap
Bjsaod bj ap Bsimajd bj sa bjSojbub b^ :BqBsiaajd 't4Xoq ap SBjaod soj
sopoj aaiua JBnj ajqBjndsipui a ^aunad ja aasod 'ja ap sandsap sosaaA
uoaaiqiaasa soiu^na sopoi aaqos opiaaafa Bq ja anb ofnjjux ja ¿od,,
anb aAaijax ua ojsand aaqeq ap sandsap 'vao^^ o^saDMvajj A ' (OS) 44PBP
-iui^jia bijbutijo Bun BjqBjBd bj b Bpjnijjsaa aaaaBd,, ixxaavoNfq ^p
Bjsaod bj ua anb opBAaasqo Bjq^q X ^BjBjsinbuoaiJ ^aiajj BjiAiiiuiiad
Bun,, ap opsjqBq ^jqeq 'oanioav^) 'oubijbji oai^aa ojjo 'sajuy
'(61) tt^aqBjBd bj ap ojuaiui
-^úas ja ¿aoBuaa ¿aasq b Bqi Bjqo ns b sbidbjS X 'afBnSuaj jap saajBJ
sbj ua Buiajqoad ja BqBjuoajB ixxaav^Mjq Bjaod ouioa ísbdiuojo sbj
ap X soiaBip soj ap ouisijBaSoiqojnB ooiiubuioj jap sofaj uaiq 'ajiuas
ap opoui OAanu ja bjobu jjjb ap X 'BaaanS bj ap Biauajaadxa Bsoaojop
bj ap soinaj soj js ua opiqaosqB ¿aq^q aaaasd ixxaavOMfj aaquioq
ouio^ •[ttJTiaaAip auipsCap X* • •^ osouibj ns uoa 'iHasazzvaV^j sa oaidjj
ojdiuafa ojjo] SBjstanjnj soj ap Bsoiatjjnq Btuoaq bj souaui X sajBjnasnd
-aja soj ap BuoqaBuoq BUiojq bj JBjdaaB Bjpod ou anb Bjaod jap p^p
-aijas Bun BqBjJodmoa anb oj 'uoisajuoa ua otatjjnq uts asjaaajjo un
'ajquioq jap pBpjuSip BaijpjajJijuB X Baipnd 'BjajsnB Bun JBJnBjsaj
anb 'SBUiapB 'Bjqsjj • • -Bjjaq Bui^^d bj ap ouisjajnaida ouioa ajuauíBS
-jbj BJBjnp anb ouisiatjajsa ojjaia 'sojjo ajjua 'ajuauíjBuij X 'imwv^
ap saJouiBja soj b ajuauíspBpinasap BpBfojJB BaijuBuias BjqBjBd bj
ua BjAjosaj as anb 'ouistoijubuioj jap uorsuaj Buiajjxa 'orasjjnjnj ja
íouistsoiaajd jb (oaijuBiuoj ouajjaj ja ua ajduiais) Bijsapoui Baissojd
ap ouoj un uoa JBzijnaBjsqo b BqBjiuiij as jaded oXna '[oMVZZO^)
ojduiafa oaidjj] otusiJBjnasndaja ja ouioa sauotaaBaj sbsjbj sbj SBUiapB
UBijsix^ • • -anbisnui bj ap Baijaod bj ap ojuauuBuipj ja ua oijqijtnba
ja BqBasnq anb uapjosap jap ojsnS un 'jBjaua^ ojBJjsns ouioa 'bjj
-stxa rsopijuas soqanuí ua 4tSBjsijuaaoqao^ souiijjn soj ap sauoisjojuoa
sbj BJjuoa JBadjoS ap 4ixxaav3Mj BJBd 'BqBjBJj ag,, : Bjaod jap oaijua
ojBJjaj un ua maiMOXMy oioaag ¿od BpBJBjaB opis Bq Baoda bj ap sbtj
-Bjajij sajuatjjoa sbj b ojaadsaj ixxaav^M^j ap uoiatsod B-q '(81) i^xaa
-vofsijq aadasaif) opis Bq 'ajuiaA ojáis jap uoiaBzijiAta bj b Bp^naapB
BatJij 44unnBqasuBjja^,, BAanu Bun JBjn^nBui ua ojauíijd ja 'jiaap
sa 'oAanu ajuauíBjau opijuas un ua aj.qtuoi{ \anp pnpiuSip bj ap Buiajq
-ojd ja jbjuojjb ua ojauíud ja 'soauBjoduiajuoo sBjaod soj

�hoy es aquel que tiene mayor apoyo en la realidad vivida". El "peli
gro de la auto destrucción" a que una poesía tan enrarecida se enca
mina, ha sido evitado por Ungaretti precisamente gracias al "con
tacto y al llamado exterior de la vida externa", pero se advierte
constantemente en su lírica un pudor expresivo, un "cierto esoterismo
del yo, que explica el refugio hermético, como una necesidad de no
explayarse sino de cerrarse" (21).
Todas estas características y estas dotes inconfundibles resultan,
a mi parecer, evidentes sobre todo en la última obra poética de
Ungaretti, intitulada "II Doloré"; aquí el poeta ha reunido, entre
otras, una veintena de composiciones en las cuales, como él mismo nos
informa, "está presente Antonietto, su hijo, perdido en Brasil" (22),
donde Ungaretti se hallaba en misión cultural.
Son breves anotaciones, reunidas bajo el título de "De día en
día" ("Di giorno in giorno"), en las cuales el poeta registra algunos
momentos de su congoja paterna, que "de día en día" se hace más
conciente y más trágica. Son fragmentos de una desesperación que
se hace palabra no por una lírica necesidad de desahogo o de evasión,
por una pura necesidad de la fantasía, sino por su profunda subs
tancia psicológica.
Existe, a propósito de esto, una reflexión del mismo Ungaretti,
que yo considero de fundamental importancia para comprender la
actitud del gran poeta contemporáneo frente a la poesía; en la nota
introductoria a sus traducciones de cuarenta sonetos de Shakespeare,
Ungaretti observa: ".. .una lógica poética no se funda y no subsiste
sólo en el poder de fantasía de las palabras, sino también en su subs
tancia psicológica, como en su vocación y aspiración, aclaración y
atestación ideal..." (23).
Esta poética ungaretiana es fielmente reflejada en las poesías
recordadas anteriormente, aquellas que evocan a su niño muerto. La
quinta del breve pero elevado ciclo nos pone en el núcleo de la tra
gedia, con una pregunta afanosa pero no vana, que es seguida por
una respuesta de evangélica simplicidad:
Ahora ¿dónde está, dónde está la ingenua voz,
que corría resonando por la casa,
aliviando de sus penas a un hombre cansado?
La tierra la ha deshecho, la protege
un pasado de fábula... *
Tenemos aquí dos palabras, que cuidadosamente escogidas bas
tan para crear, en virtud precisamente de su originalísima "substancia
psicológica", una nueva tradición expresiva: la palabra crucci ("pe-

(21)F. Flora, Storia della letter. ital.. cit., V, 611.
(22)Comp. la Nota a pág. 9 del volumen II Dolare, Milano, Mondadori, 1947.
(23)40 Sonetti di Shakespeare2, Milano, Mondadori, 1946, pág. 27.
^ Todos los poemas ofrecidos aquí han sido traducidos juntamente por mí y por mi
joven amigo Iván Solimano, licenciado por la Facultad de Filosofía y Educación de la
Universidad de Chile, a quien deseo dejar constancia de mi profundo agradecimiento.
— 82 —

�— 8—
ap BiauBut b^ sa 'ajuapuoa A BpBJoq^p uima jiaap sa 444BaijBjipa,,
UBna JBjB^suoa aasap uatnb A 'Btsaod b^ ajdutats auodutoa as A ojsand
-uiod Bq as (jtutpp opuajajd Bq uatnSp outoa) ^soatjBjáipa,, saaopA
so^sa ap 444SBtaa}UBpad^ ss^sa ap 'oxa^ 'SBatSppjtj 44satjasiouiqa^, sbd
-sa^uspad UBjaaaasdB sauopBjaptsuoa sejsa soqanai b anb soniaqBS bX
A :soAtsajdxa saiopA sofa^dinoa A souitjut sns ua opBisnS A opp[ jas
anb auap. oauBJodutatuoa ouBtpjt oatpod oixaj un ouioa ap Bjau
-bui B{ ap ojaaaip ofduiafa un jBuoptodojd jsb optianb sotuag
•BiJButSiJo Biauaaout ns spoj
BjqB[Bd B[ b JiJinbpBaj jaaBq 'sbui uis 'apand anb 'BaiSo^oaisd buibS
boij Bun ap a^qijdaasns sa vjoavf otquiBa ua ísBJopBaijiSBp sapBppua
sop 'sBpBuiuuajap uaiq sauoiaou sop —BAisajdxa uotaipBJj ouioa—
oubi[bji ua nos 'pspqBaj ua 'vqmj. ouioa ojitu o^ubj^ 'a^uania^qia
-uaAui opianpas Bq O[ vjoavf BjqB^d b^ ap 44Bato^oaisd BiouBjsqns^ B[
anbaod a^uauíBSiaajd sa oqoaq Bq cq ou is :oqB|iSBjdaq pp SBDijjaiu sap
-Bpisaaau sb^ b SBpBnaapB SBquiB 'vqvjf BjqB[Bd b^ o ojiui BjqB^d v\
jBjdopB a^uauíajqq 'a^uatn^isuoa aod 'optpod BjjqBq p 'buiij b^ jod
opBjB ou ¡vjoavf BjqB^d B^ ap uoiaoap B[ ixxanvOMj^ e oppaSns u^q
Baijpui ap iu Biuojna ap sauozBi tu 'uaiq BJoqy 'BtJBpuaSa^ Baoda
Bun o moa oqnpB ajqtuoq pp opjanaaj p ua jaaauBuijad b opBu
-psap 'BpuBjuí b[ ap oaiSopjitu opBSBd p sa 4ojjantu outu pp 44zoa
BnuaSut bjm aSaioxd anb KBinqBj ap opBSBd^, pnby 'eatJq uoiainjut
BtJOjuajad Bun ap a^uatuBstaajd ojnjj p sa anb 'a^qtpunjuoaut Btauaa
-oui Bun 4puttjo pBptAisaxdxa Bun ouap qa ixxaavoj^j^ op
ap ojxajuoa p ua oSjBqtua uis A í aiuatusjaBxa aonpBjj b[ vjnqvf
-Bdsa B[ o[duiafa jod anb ^A 'BoijuBiuas BzapanjBU ap sopoBjsqo p^p
-lunjjodo Bisa ua aaajjo ou BjqB[Bd Bq 'Batjq B^stnbuoaaj Bun otuoo
optuijap soiuaq anb vjoavf Biq^pd bj sa 'jB[nopJBd ua ojafuBJ^xa
jojaa[ un ap A 'pxauaS ua Joiaaj pp uotauaiB b^ BpBtuBpaj sa pna
B[ ajqos 3ABp-BjqBpd bjio Bq -BUBtunq BiaBapa Bapstqd ap Bai^p^
-oatsd BpuBuosaj Bun opuBAjasuoa 'sajBpdod sojubo so| ua A jbijiiubj
afBnSua^ p ua Bjpq as Ao\\ utib apuop 'buboso^ b^ apsap opBtpBjjt Bq
as íBjaop Bjqspd Bun otuoa tu ouisjbojb un ouioa tu jtupap Bpapod
uis 4Btpjj ua BpiSutJjsaj a^uatuBpBtnaJtxa uotoBpajta Bun 'sBtuap o^
jod 4auap otoonao Bjqspd Bq 'Batjq uotoipBJi Bjjsanu ap oivtoonao
sbui Btaod p 'vDHvaxa^ b Btuotuaj as anb pnjtJtdsa pntpaB Bun
'BAtsaadxa uotatpBJi outoa 4JBaoAa b aApttA otoonuo sand 4Bas isb anb ap
[BjniBu sa j^ 'SBsoa SBjsa BBpoj ap oaod un Bas oxoonio anb ap jBsad b
'uaaBjspBs 'ojoasop 'opvfua 'vfoStioo ivuad ap SBpusdsa sauopou sb[
tu '/(^ BUBtuap b^ tu 'fajuS BsajSut b^ tu 'wa&amp;vqo BsaauBjj Bjqspd
b^ tu imoon^o Bjq^pd B[ ap ojaBxa ajua[BAtnba un aasod s^adoana
SBjnqna sapuBjS sb^ ap SBtiSua^ sb[ ajjua BunSutu :ajqtuoq un ap BptA
b^ uBJopasap A uatunsuoa anb sapntatnbut sbj 'SBuad sb^ 'sBzaistJi sb[
SBpo^ ap Btuns b^ sa 'ajqutoq un ap BptA v\ ap stj X bSjbuib sisajuts
B[ sa 'oapatuts pjn^d un sa joonu^ *opoi optpjad Bq 'sBjqBpd sop
sB^sa ap uqtovooa Btuput ^\ bjouSi o bjsia ap apjatd jojaa^ p tg
•v^smbuooaa BjapBpjaA Bun sa '^pBsn sa ouioa pi 'anb vjoavf BjqBpd
B^ A opssuBO ajp^d asa ap ua^Btut B[ uoa isbo Botjpuapt as anb 4 (44sbu

�crear de nuestros poetas contemporáneos, no tiene más que leer la
Nota introductoria del propio Ungaretti, que antecede sus traduccio
nes de 40 sonetos de Shakespeare o, mejor aún, el volumen de sus
^Poesías dispersas" que contiene un riquísimo aparato de las varia
ciones y de las sucesivas elaboraciones ofrecidas por el poeta en los
primeros volúmenes de su obra lírica (24).
El mismo tono sosegado que hemos ya señalado en los versos
recordados hace poco, se vuelve a encontrar en las otras poesías del
ciclo "De día en día". El misterio feroz de la adaptabilidad del hom
bre a los más trágicos eventos es expresado así:
Ahora sólo en sueños podré besar
las confiadas manos,. . .
y converso, trabajo,
estoy apenas cambia^o, temo, fumo. ..
¿Cómo es posible que yo resista tanta noche?
Yaquí noche, si se observa bien, es una expresión hermética,
admirablemente sintética, que sirve para indicar todo aquello que de
tenebroso, de ciego, de insondable trae consigo la muerte. Pero en
medio de estas tinieblas inexorables, he aquí una luz imprevista:
Jamás, jamás sabréis cómo me ilumina
la sombra que se me pone al lado, tímida,
cuando ya nada espero...
Yaquí una reflexión amarguísima, un testimonio del horrible
vacío dejado por aquella muerte:
Me traerán los años
quizás cuántos otros horrores,
pero te sentía a mi lado,
me habrías consolado...
El océano sin fin, la cruenta guerra mundial, todo separa aún
más aquel padre martirizado de los restos de su hijo, que se van
corrompiendo cada día más bajo los terrones del lejano Brasil, pero
la "ingenua voz" del niño está aún a su lado:
Enfurecida tierra, desmesurado mar
me separa del sitio de la tumba
donde ahora se disgrega
el martirizado cuerpo...
No importa... Escucho siempre más clara
aquella voz de alma,
que no supe defender aquí abajo.
Me aisla, siempre más festiva y amiga
minuto a minuto, "
en su ingenuo secreto.
(24) Véase también G. Uncahetti, La Terra Promessa, Frammenti con l'apparato cri
tico delle varianti e uno studio di Leone Picciom, Milano, Mondadori, s. a. (1950).
— 84 —

�— S8 —
• • • ¡ojuouqanb onupuoa un sa X oxaynb a? 'ouamb a? j^!
:osj3A o[os un ap B)sandtuoa 4opp \a opo)
ap boi3b.ii sbui Bisaod B[ u^ asjiumsaj: apand anb uppBjadsasaQ
• • • ¡ajuauiajo sptu umaojsa vj oSatjdsap
oiuamui! 'oasap opnusap ttu oivd
:smuojS smaau snj uoa
íouo?o txouijoap sapand
isojuaiiupuasaud sns vuaavuiijd iu
íounj.aix \a ^mouautat^aa. avxi aui ou vj^
: uoiobJ9ds383p Bjjsanu uoa bjuouijb ua ajsa anb 'Bpi^a 'Bpnusap
Bza^BjnjBu Bun saauoiua Basap as íBanzjnp ns uoa o BiauBjaqn^xa
ns uoa 4jop&gt;p oj^sanu BuB^ojd Bza^an^Bu b[ 'saaaA SBunS^B 'oaa^
•4&lt;ip ojavjuj 9 vxoxnv p vxvd Xo
•vzunuadsa n% ap osjndwi opntu \a
axxaaua X oood o oaod tui ua tooa}¡
'zoci iw v X vuiwva anb oduiap /
uto sapand o^uaia ound ja u^ 'uatup^a a%
oiondsa ojito^ X jos ajsa 9n^)n :opuaiatp
sasnd ouvouaa zaa jo? X 'oiqp v
:B[[aq X Bpiaiqd ubj sa Bzapan^Bu b^ íaj b^ b 4biu[bd bj b ajpsd
ns b JBj.ioqxa b auaiA ouiu \ap 41zoa Bnua^ui^^ ^\ X 'BjaABuiijd s^
'aoaxodvsap paxod xainbjona 'jnzn
vaup vun ap vjainbui vzauipf oj ua 'X
nzaid oj o oSajj zaa jo? saauojua
snjo ap uoSvjf ajqojoSvu¡
• • 'ouiu un ap soajanSnf joqup ja axqos
'saqnu svj ap sviunjj ua ojajovasou ja
Hiiuqa nuiupuojoS oun 'ujpxnf ja apsap svisuajjoq soaiupjajd
oxojupa un ap ouaiuifa ojjiuq jo uaajana
'jajuoui ja ua ouqiuos oj oauouiua ofajfau un
soijpta soj apsap uaupax anb sojuatuioxqiunjsap soj y
:opaanaaj \a oaia aauaiuBiu BJBd 'opiaBjsqo
opoj opuBjnuB 4B^aod pp upiaBiiqBq o\ BjSBq u^^a^ ouBaao jap sb[O
SBinsun sb[ X 4a^uasajd 4i^b ajduiais Bjsa ouxu p 4oJBquia uig
• • 'ojdos opoo ua ojuouqanb aui
'oSpuoa uto o axaajoa ou anb
auto jap otujix jap ojuaoo otxjod ja X
'sojaowo souid soj o 'souijoa soj o a
:ofiq ns uis oaad 4bi[bjj
ap souid so[ b 'sBUipa sb[ b 4BtJ^Bd ns b opBsaj^aj sq Bjaod ^

�Composiciones extremadamente breves como ésta —que atraen
sobre todo al Ungaretti del primer período, aquel del flori lagio
"UAllegria"—, pueden a primera vista producir, como ha sido ob
servado, "un sentimiento de perplejidad" para el lector habituado
al "discurso poético explicado". Pero poco después este mismo lector
"deberá ceder poco a poco a la atracción propia de esa densidad;
por allí retardarse sobre la página, por acá volverse: entonces tam
bién estos momentos poéticos le resultarán en sí perfectamente aca
bados" (25). Es el caso de poesías, por demás célebres, como "Tarde^:
Balaustrada de brisa
para apoyar mi melancolía
esta tarde.
O la otra que se titula "Crepúsculo":
Lo encarnado del cielo
despierta oasis
al nómade de amor.
O aquella de sabor melancólicamente humorístico, "Militares":
Se está
como en otoño
sobre los árboles
las hojas.
O, finalmente, la más famosa de todas, titulada "Mañana":
Me ilumino de inmensidad.
En todas estas manifestaciones líricas del primer Ungaretti se
advierte algo como el "silabeo de una oración" (26), silabeo que al
canza la máxima potencia evocadora en los versos ya proverbiales:
La muerte
se expía
viviendo.
Al contacto con esta poesía enrarecida y esencial se comprende
porqué Ungaretti haya confesado en una poesía:
Cuando encuentro
en este mi silencio
una palabra
excavada es en mi vida
como un abismo.
(25)A. Garciulo, Letteratura italiana del Novecento, Firenze, Le Monnier, 1940, pá
gina 322.
(26)R. Franchi, ap. Garciulo cit., pág. 325.•
— 86 —

�— ¿8 ~
•g-[ -8bcí '-jid oduiaj; ^ap ojuatuijua^ b ouojonpojjuí oXcsua ¡a ua oirmHV^} *y (8Z)
"¿08 '^^d '9^6l 'i-iopBpuo]^[ 'onBHj^[ 'vaoi^ *^ jod nuvijvri vinr
•%^\ Dflap viuojg b^ ap uoiaipa Bjaaaaj v\ ua ojuaaa^o^ ^/ 'oaxsvDij^ &lt;ri -dB -11^ (¿^)
'89UOI9BTAS9p
ou 9nb 'BjnjBj^^^ BJ^sgnu 9p B9od9 Bun U9 jiata ap soso^njo 9sap
-U9S BJBd OUIO9 BJ99JJ9d UBJ UOI9BZI^B9J BUll (&lt;t&gt;JSJ WJ,^ OUIO9 BJS9od BUtl
U9 BJ^U9n9n9 (g^) 4;BUJ9pOin B9UJ^ B| 9p TIOIOBJldSB BUI9ldnS B| 9^U9UI
-9^qBpnput 89 9tib Bzgjnd Á. ojugitntoBn 9p uoptpuoo
anu^i ap opijnd
o^pia un iwja uo^svd ^ap souviu snj
iosoutiunj oi[oaj ja
twqnauotuvu svuto
H)zaiqp vsuat nj ofvq
^wqmjtujop svfaao vov
'smjoajf. ap apunj vmnjj vun
smuvj. svj unqnji^sap
iaoatjo so] ap aid jt&gt; apxo% vj
ouioo sauaSjm svj ap
sofo soj ua vqvsadsa as vuqtuos /
apuop (opvud un v anSajj íopurma
viunjj v ouovjniuis ap ts u^
'otujo un v vpvzvjua oíd ap
uxunop anb ^ nfmu vun v^a anb
pía uiqns v uaajoa jv jC
i pía (viovuai Jt
vioapinSunj) upisia vun X,
'vpiujp^ vnSv jap opiinj
ajuapiujsa jap svpijvs
sviunjd ap uoiunu piootuuoo oj
piaiuvav
'pipuaosap 'svpioatuuopv svajas svsouv ap
apxvi auuaxad viqvq dpuop vxaqii vun y

A opiraip^j opoj ixxaHVOMjq un b Bj^s^nra Á sonijuB soiiui so| 9p
^BI1UBUBUI 9p BTOBJS B| aU9I}w ^VHOa^ OJTJ9S9 Bq OUIO9 49tlb \6V]SJ VJf}
OUIOD BpBjq9[99 9JU9UIB18llC BtS9Od BUn B^pq 98 'BOIlSJUBUinq BI9U91J
-9dx9 B9IJ nS U9 'BDt^o^OJIUI BJSB1UBJ ns U9 BpBAB9X9 'OiqUIB9 U9 ^
¡aijoou auav vun viauauiaqaa m anSaijdsaQ
' • 'Oujo jap ojsniu n% vuvdas
o^uaiujoj vp aui anb oood janbv vuaj'j
taaivaaanvg ap (ia^uvaf)
W1&gt; 8OJ99d8B SOJJ9I9 U9 Bpi9n99J 9nb 'OUnf,, OUIO9 B9ipnduiT BT89Od
BJS9 Oq9BUI 9p BlJOUigUI ns U9 BpBAB9X9 'BpiA ns U9 BpBAB9X[^

�vuelto a descubrir con máxima novedad y eficacia la vía maestra de
la tradición poética italiana.

Hace veinte años, cuando aparece el segundo volumen de poesías
de Eugenio Móntale (29), con el "sereno título goethiano" de "Le
Occasioni", uno de los críticos italianos más límpidos y agudos, Pietro
Pancrazi, reveló que el primer volumen del poeta, con el polémico
título de ^Huesos de Jibia", había seducido e influenciado a muchos
de sus lectores, quienes habían transformado aquel título "en una
estética, un programa". "Huesos de jibia es como decir la última ari
dez, tabula rasa, nada o casi nada que decir". Y Pancrazi observaba:
"La realidad era diferente: y en el libro de Móntale existían tam
bién huesos de jibias, pero existía, sobre todo, algo más. Existía una
inspiración enamorada y celosa de sí, además doliente y casi quebran
tada en su temor de perderse, la que algunas veces. . . tomaba como
sujeto de la poesía a sí misma. Pero además de ese motivo, en el
libro de Móntale se encontraban muchos otros que son los eternos
motivos de los poetas: paisajes, estaciones, personas, mitos de su
particular memoria, de su vida y sentimiento. Tal es así que, al
nombrar hoy a Móntale, nuestra fantasía no ve (y no sería posible
ver) esquemas o poéticas; sino un paisaje lígure entre el mar y el
monte...; y plantas y animales (el algarrobo, la palma, el martínpescador, el halcón, el gallo de marzo) como cosas suyas y bien sen
tidas, algunas fugaces iluminaciones del amor y figuras de mujer;
y tiernos, caprichosos reclamos a la amistad..." (30).
Y sin embargo, desde "Huesos de jibia" a "Las ocasiones" el tono
general de la poesía de Móntale no ha cambiado gran cosa: es un
tono áridamente elegiaco, que se basa en un constante sentimiento de
"corrosión crítica de la existencia". No sin razón, por otra parte, su
poesía ha sido también definida como "autocrítica en forma de lírica"
(Gargiulo) y el mismo poeta exhorta así a sus lectores, en la pri
mera poesía del ciclo "Huesos de jibia":
No nos pidas la palabra que enmarque por todos lados
nuestra alma informe, y que en letras de fuego
la proclame y reluzca como un azafrán
perdido en medio de un polvoriento prado.
¡Ah! el hombre que marcha seguro,
de los demás y de sí mismo amigo,
y su sombra no cuida que la canícula
estampa sobre un rasguñado muro.
No nos pidas la fórmula que pueda abrirte mundos,
sino alguna torcida sílaba y seca como una rama.
Hoy sólo esto podemos decirte,
lo que no somos, lo que no queremos.
(29)Elenco completo de las obras de Móntale en F. Flora, St. d. leu. italJ1, cit.,
pág. 612 y bibliogr. en la pág. 674.
(30)P. Pancrazi, Scrittori d'oggi (Serie Quarta), Barí, Laterza, 1946, págs. 209 y s.
— 88 —

�68 —

'2561 'B8!d 'fauvjodwajuoo iuüijdji ijojijjag uaiun[OA [^ ua bjoijb X
íOST 'a?d '(0S6I) Z "Jn 'I '^ujapo^i/ ajnjDja^q ua ajvjuo¡^ otua^n^ 'vhoij -^ (l)

: Bisaod
ua oxnoD 'BpBuoisnjisap szaxad Bun ap 'BjSaja BsopBid ap
ouisiiu ja axduiais uauap aavx\[Oj\[ ap BpiA bj b sauoisaqps
' (Z) BPBN BI ^Bjuasaxdax asxpiuixad apand BpiA b[ b noisaqpB Bjsa
19S *'"pBp3[os b^ ua une ombo^o sa Bjq^^d B| í'-jejoot uoia
-BA^s Bun b ^ OAijiasouSoa ui^ un b Bpsuapjo o^ad 'Bxadsa ua
SBztnb BpiA ap pBpmuijuoa eon sa anb íojuBa pp pBiunpA B|
'uoiaBJídsur B^ ixiis\x^ vuvd 'BjsBq 'jpuas ns ap buijoj Baauíud Bun
b^ op^p Bq [Bna ^\ uoa BjqBpd b^ ua aj B^uaj anb oun b jpap sa
'B^aod un b o^a^ -BpijBS Bun jBj^uoaua aqap 'BpB^j bj ap BuiíuioiuBd
Bjnd Bun B BpiA bj Baznpaj opjnsqs oj xod is une 'jtaja b opBuapuoa
ajsa 'sBzinb 'uaxnb 'jiaia aasap uainb 'aijuas jap oa^aa opBjosap ajsa
ap,, 'soub soaod aaBq opiaajBdB aivxMOj\[ ap Bisaod bj axqos oXbs
-ua xopaaaxBjasa ns ua vaoijj opBAxasqo sq omoa 'oSxBquia uig
íut uoo 'svujv itojnui ou dtib Sd^qiuoíf soj aujua
opvjjvo ají 9ul Á i&amp;pjvj opvismuap vxas oxa^
'oumpiioo ounSua ja uod 'svuijoo 'svsvo 'sajoqxv
9ju9tuvjiqns uvxvdjoSv as vjjv^uvd trun ua ouloo sandsaQ
'otuqa ap xojua% un uoo l\ui ap
svxjap oxono, ja 'svpjndsa siux n vptni nj
:ouSvjitu ja asxvzxjnax axatx 'spujo opuvxiiu ^opixp
oixpict ap axro un ua opuvuiuino vununtu nun zaa /j;
:uo^axaas opoj
ap oiuaiunjqnasap ja sxas BpB^[ bj ap oj^uanaua ja,, 4BpB^[ bj ^
•aquinuxap un ua asxvztjsap njtod sojuoud oiuoo
o^nuitu jap so^uaiiuioajuoon soj
jo sopot X ijnsuamun oiustuvoaxu ja
auajjap anb nouvjnd nun ap
nunpaoxoi nuanbad vj íopunui jv aoxuoo anb
jviu ja xnosnq asjn^^
copBasnq Bq oj anb^od
opBJjuoaua Bq o^ • (j;g) 4t'-*uaiq ja ou oxad 'jiata jap jbui ja opBxj
-uoaua Bq Bjaod ja 'sBxpaid sbj ap oiuaruxixjns ja 'opjoxxoa oxxBfinS ja
'Bqixxap anb ojjBqBa ja 'BuiuiBSxadB as anb Boas Bfoq bj 'Bafnqxnq anb
oía opBjnSuBxjsa ja raAjansip as BptnSas ua Á xixjns BXBd ojos aaaxBdB
'Bixip as 'bsoo Bpsa apuop,, 'BjauBjd opixB ajsa axqog •í4buba anb sbui
janxa sa BptA bj ^,, ^¿ssnj^,, ua Bjqixasa ouioo '44pBptuBA Btusitu bj
anb ajxanj sbui,, sa í4xiaia ap jbui ja,, aivx\ioj\[ bxb^ 't4opo^ jap p^p
-iuba bjiuijui bj Á —sopoi ap ouBp BjBd Buiax opipuoosa anb xapod—
oaj ja,, iBiaapjBiu osnjaui anb iaavdoaq anb sbiu is^a 'sBpnp uis 'sa
aivxMOj\[ X 'Bjsijiqiu ap Bapaod Bun uBfajjax sojsa ouioa sosxa^^

�Gestear pálido y absorto
junto a un candente muro de huerto,
escuchar entre las zarzas y las breñas
chasquidos de mirlos, crujidos de culebras.
Entre las grietas del suelo o sobre las arvejas
espiar las hileras de rojas hormigas
que ora se desbandan ora se entrecruzan
en la cima de minúsculas parvas.
Observar entre las frondas el palpitar
lejano de escamas de mar
mientras se elevan trémulos chirridos
de cigarras desde las desnudas alturas.
Y caminando bajo el sol que deslumhra
sentir con triste maravilla
como es toda la vida y su afán
en este recorrer una muralla
que tiene en lo alto agudos trozos de botella.
No falta en su lírica "el humilde canto de los afectos" (33), que
se desahoga en tonos de afligida solidaridad humana, como en este
delicado retrato de mujer "que al piano se desvanece":
Intentaba vuestra mano el teclado,
vuestros ojos leían en la partitura
los intrincados signos; y quebrado era
cada acorde como una voz de congoja.
Comprendí que todo, alrededor, se enternecía
al veros entorpecida inerme ignorante
del lenguaje más vuestro; murmuraba
tras los vidrios entrecorridos la despejada marina.
Pasó por el recuadro azul una fugaz danza
de mariposas; una rama se agitó contra el sol.
Ninguna cosa cercana encontraba sus palabras,
y era mía, era nuestra, vuestra dulce ignorancia.
Y la humanidad de Móntale sabe nutrirse incluso de humo
rismo como en este "Epigrama", compuesto con afectuosa malicia
para su amigo Sbárbaro, también él poeta:
Sbárbaro, niño caprichoso, pliega multicolores
papeles y extrae buquecitos que confía al cieno
móvil de un arroyuelo; míralos extraviarse.
Sé previsor por él, tú buen hombre que pasas:
con tu bastón alcanza la delicada flotilla,
que no se pierda; guíala hasta un puertecillo de guijarros.
(33) Flora, art. cit., pág. 159.
— 90 —

�— 16 —
•961 "^ed '(0S61) Z 'lu 'A '^oSvfjag na 'ajDruoj^ oiuaSng 'mamoxiiv "S
•ojambm ounzjnp oun oqoad jap oxjuap dación aaoq X
vjuaii oj ap asuoSadsap aqvs ou anb
uojo aisa ap upiaosuas vj X
'acianui as ou isoo anb autoja ua soStuio soiuox soj ap
ouxnsns ja oqonosa as ounjo spiu
:jnzv oj uod sopoSox) uaoapniuua
souoípd soj ap smqoj.vSpo sv^ ís uoíaj^^
'sauoiuij ap sajoqun soj au^ua 'sojuanq soj ua unaoquiasap X
svuvo ap sauoqaumu soj au^ua uapuaiosap
'snjj-iuo soj uanSis anb souapuas soj
injinSun opijvnosa nunSjo
sojjjnbiqa soj uvudoSn sooas oipaui
soouoqo ua apuop tsoíuvz
sosoquaq soj o uop anb souiuioo soj ouio iui o o%uono ua 'o^
'sojwoao o souaqjo '[oq csoposn oood sauqiuou ap
sojuojd soj aujua ojos uacianui as
sopoaunoj so^aod soj 'atuorjanos^

soi

B^ ap SBJisaBta SBjqo sb[ b Z9A pj aoauajjad anb \(sojauoiuij ^^
'BaijiuSBín Bisaod eun na (jijqtf ap sosanjj^ bjSo^ojub b[ ap oidiauxad
\a na aiuaniBSiaajd soniBJinoaua o\ X Bisa oumiq [a 'opcjuasaad Bq as
ouuiiq \a 'o^[ ' (f) ^sbuibC BjjpuaA ou onniiq p anb aaAaad ¡iaBj eaaw
anb pBpijnias ubjS uoa opBJBpap Bq (maiMOXMy oioaas) oubi{b^i
oatji^a nn anb ap issad b 'zaA BunSp opBzipaj Bq as oasap
¡uaaouad
'souaqiu 'aajanaua so anb
Jos ja tía X iopijos oun oiaoq saooa ap
oaoj ujSun un 'souans ap umjfau un
sojuam soj X sauinfuad soj ajuua ouououi uatquioi sojjosou
¿púas
'somos ap X soiuaiwiaawaujsa ap
souajj Xoq X sopnusap X sopouuoosap laXo
souvox sojsa o sajon^t
xapoj
:a.mái^ B^soa Bp^niB ns ap
Bzapon^Bu b^ omoa uJBa^o^ b ^aApA ap^ 'zapiJB b^ ap asaBjaqq ap
oasap p ajuauíBsiaajd 'oasap opBnoisBds nn Bprajoj aavx\toj\[ tvjqj{
ap sosanjjn ap Bisaod Buiíi^ bj u^ 'outuiq un ap pBpqtqxsod b^ xaA
-axd Bfap ou anb oaBtSap ouoj un BAxasuoa '^pB^j b^ ap Biauaiauoa
BpB^osap b^ ap uptsBAa o otSnjax ouioa Bpt^uas uoxsaqpB Bun osnp
-ut Bas vÁ '^ptA b^ b uoisaqpB ap sbuwoj sa^diquui gB^sa

�Aquí de las adversas pasiones
por milagro calla la guerra,
aquí toca también a nosotros los pobres nuestra parte de riqueza
y ella es la fragancia de los limoneros.
Mira, en estos silencios en que las cosas
se abandonan y parecen cercanas
a traicionar su último secreto,
algunas veces se espera
descubrir un error de Natura,
el punto muerto del mundo, el eslabón que no sujeta,
el hilo que desenredar, que finalmente nos lleve
al corazón de una verdad.
La mirada escudriña alrededor,
la mente indaga, acuerda, desune
en el perfume que se propaga
cuando el día más languidece.
Son los silencios en que se ve
en cada sombra humana que se aleja
alguna estorbada Divinidad.
Pero la ilusión termina y nos vuelve a llevar el tiempo
en las ciudades bulliciosas donde el azul se deja ver
sólo a pedazos, en lo alto, entre las cornisas.
La lluvia cansa la tierra, luego; se amontona
el tedio del invierno sobre las casas,
la luz se hace avara — amarga el alma.
Cuando un día desde un mal cerrado portón
entre los dos árboles de un patio
se nos muestra lo amarillo de los limoneros;
y el hielo del corazón se deshace,
y en el pecho nos derraman
sus canciones
las trompas de oro de la solaridad.
También Móntale, por ello, sabe reencontrar, en lo más pro
fundo de su inspiración "su parte de riqueza", y es la riqueza
honrada y sufrida, conquista y reconquista expresiva de valores que
parecían irremediablemente perdidos.

A Móntale se une "más directamente" por un "desesperado sen
timiento de la decadencia y de destino señalado" la poesía de SalVATORE Quasimodo (35), "poesía descarnada e inmediata... en la que
—como ha notado Sergio Solmi— más que la imagen, más que el ver
so, el organismo constitutivo, la célula elemental, es la palabra" (36).

(35)Lista completa de las obras de Quasimodo en F. Floba, Sí. d. leu. ital.7, cit., V,
pág. 615 y bibliogr., pág. 677.
(36)En su proemio a Ed e súbito sera*, Milano, Mondadori, 1948, pág. 13.
— 92 —

�— 6—
SI9 •^•! 'A P 7Z0J? n*\ p fs 'vhoij j (6)
•^^ *^ed 4*ip oituaojd p n^ 'iwiog "g (8E)
•jp 'oiuaoaao^ ¡j 'oaisv3i\i "i (¿g)
ouoSua pmuaani anb
'svjnuiaui srniSv ap saooa X
sowjo ap souunsns X 'vapou atu anb
vjjvct jnzv 'svujjoa X sojaio oa^no X
ouuvosap aiu svqvjis Jod anb sa^u nj^
ap
ns b 'BjqB^Bd A 'BjqB^d ap ounupuis 4Bjaod '[a Tsivd sa
ap sofo siiu ua opiatru
anbsoq un sa
vuaaviuiud ap opijjnn
iouopuvqo atu 'ouopuvqn aj^^
'otpaj ja uod snpvjuvuqanb svjppou svj
'pvpaiuuafua vpvuno ou
'joua^ 'oSau^ua i? o
ajua-iand mp t^^^
:uoiobjo BpB^osap Bjsa Bjaip a\ [buoiobj
im b^ '(íopi8uawns &amp;oqO,, 'u^ioaa^oa Bpun^as b^ ua j^

^ ap vouao
jvjojj ojuaanq vdas anb
atpmi Xvq ou oX X
'svi^qiuos uos sajjva svj X
sauop auap ou vX anbuoj
'nzaisiJ.% ap uozuioo auai% anb moa vpot ap
isojoasui soj 'joquv ja 'souiu soj
:svunjvijo svj svpot ^p ojuvjvsap vuvd
viuvjj autantu vj anb ouad
'soiuantu soj ap opatui auai% 9nb
ouiu un zaci jvt Xos oj^

SBisaod SB^aaxa uoa soooAinba ap pBpqiqísod uis BpBjuaiBduia \^}
ouioa Bigaod Bun iitsvj.xaijj X svnSy^&gt; uoiaaa^oo BJtauíiad ns ua 'jtqtaa
-sa oqaaq Bq a\ anb Bj^anbB sa : (6) ^-iiaia |ap BtauaSipiui b[ ap ouis
aujBa B[ ap o^s ou Bzajsoj Bun gaM 'a^vxiviop\[ ua ouioa uoiaBau B^n|
-osqB jas b Bounu Ba|| ou anb 'Bzaisijj ng "(8) t4opunjojd ojuaiuiijuas
uoa zaA Bjaiuiad aod BpBiaunuojd 'uaSaiA BjqB[Bd Bun ap oaSB^ui p
jBjojq jaasq b opsupsap 'uopBABaxa A ojuaiuiiaajBaua ojub^ ap anb
-jod p apuajduioa as^ 'ixxaavOMQ op osbo p ua ouioa 'inbB uaiquiB^
X (¿g) 4jBaisnui X BppnpuBJ^ Bpo^ aa^q as bij9^bui b^ apuop • • -pvpjo
-ijsvjd vauav ap apadsa Bun b uapuaij,, oaowisvn^) ^p sauaSBun

�con nubes y colores
que la luz sumerge.
Te conozco. En ti, toda extraviada,
belleza levanta los senos,
arquea los costados y en suave movimiento
se extiende por el pubis temeroso,
y vuelve a bajar en armonía de formas
hasta los bellos pies con diez caracoles.
Pero, si te agarro, mira:
tú también para mi vuelves a ser palabra y tristeza.
El don tremendo de la expresividad, de la palabra, don que en
realidad es una paciente y dolorosa conquista, no basta para resca
tarlo del infierno de la soledad:
Nazco náufrago a tu luz,
tarde de aguas límpidas.
De serenas hojas
arde el aire consolado.
Desarraigado de los vivos,
corazón provisorio,
soy vano límite.
En tremendo presente
de palabras, Señor,
expío asiduamente.
Despiértame de los muertos:
cada uno se ha apoderado de su tierra
y de su mujer.
Tú me has mirado dentro
en la obscuridad de las visceras:
nadie tiene mi desesperación
en su corazón:
soy un hombre solo,
un solo infierno.
La Naturaleza ofrece continuamente al poeta seducciones y en
cantos, visiones de concordia edénica, pero basta un instante para
que su espíritu se sienta atraído hacia cruentas fantasmagorías y
advierta el eco de un tiempo fabuloso:
Todavía un verde río me rapta
y concordia de hierbas y de álamos,
donde se olvida una luz de nieve muerta.
Y aquí en la noche, dulce cordero
aulló con la cabeza de sangre:
diluvió en aquel grito el tiempo
de los largos lobos invernales,
del pozo, patria del trueno.
— 94 —

�— S6 —
: BauBJoduiajuoa uoiaBztjtAia bj ajqos Bsad anb uoiatpjBui bj BiauapiAa
nS BpOJ U3 Bfajjajt 9l\b BJ89od BUtl 'a^uaUIJBUIJ 'inbB aq J^
'vozajojf ajqiunjjaq VJt ^ ^iuvaaj as
oiuaia oujo anb saiuv 'sofo so; wa ajiauad
oiouajts oj^o anb saiuv :ojuoud 'oiuojj
¿uniun^^aud anb sojjanbv v jvisaiuoo v Xoa oiupa
'auáuvs ap svotup^ajd sotiviu svj iioa ni X
'ztijo vj ua opipua^ auqtuoy 'awip ^
'minfaj pisa pvpuaa / mavpoj^
•soiipjmu ap opiqwnz opvSoqv ojisanu auqos
'svupaid svj ajqos psvd
ojjatq ap X mcinjj ap uojoa oduiaii ja X
mivuviu vpvo ojbSjj piuvoaj as Ofuam ja j^
'saua^puii smuvoajd svjisanu ap
svuqvjvj 'vpm 'uouiv anb jvnSj jv
ipvpajos 'oiouajis 'aiuantu uioap
'i(ojjaif ap X vmnjj ap jojo'J^ :o^njij O9ijdi[BaodB ap BjpnbB
o^duiafa aod asBírj 'Biauapuca ap ouiaajxa o^und ns ua pBpaiaos
B[ Biauapaxa jod sa Bisaod b^ anb ap 'sbui zaA Bun une 'uoiobuijij
-uod B^Bp 'BJjaná-jsod b[ X Bxian b^ ap so^uaiuiiaajuoaB
ajuB^np BpBjnpBui 'Bsojjaj A Bzxrao^d ouioa Bjjiuijap anb
Bun teomaaouoa vÁ anb Bjpnbs ap Bs^aAip ajuauía^qisuas
Bun aaajjo son ^puans sa ou vpm vj9f A ^p\p ap sandsap t(7,, sauoia
-aa^oa sb[ ap b^ 'oaoiMisva^) ap ^aiai^ pBpiAjiaB ajuaiaaj sbui vj
¡sojjvqvo soj ap oasvo ja vadjoS svupaid svj auqos X
vxp ja aqns anb vjoqv
(vunj vj anb vuvíaj sviu saja ouip'jl
'aijvpjooaj v 'ojos auuvpanb vjvd
'sDjjDjniu svfam svj ap ojinap npzvjoo ja ípuoasa
'sojauvdtuoa situ v 9Ía(j
'vjaaviuijd ua Jns jap soajaa soj ua otuoo
sapjaa upisa sopvjd soj 'vjuuvjj ap
vjjap visa ua ajquiaxidas oam uvi s^r
•sajvuvo soj ua viuouivji
'ouajas ja ua viuaj aajansxp as
vunj vj X atjoou vj opvuiuuai vjj
:Bisaod
BiuisipBuipj Bjsa opBqoíd Ba^d bjsb^ 'Baiuapq BAisa^dxa uoiaipBJtj
Bl 9P Pní&gt;B ^ pBpi^aa b^ jBÍa^aj ap A jpuas ap opoui ns a^ua p^p
-iuijb tb\ sa BauBjuodsa A buiuui ubj 'soSaiiS soaiai^ ap sauoiaanpBJj
SBjismbxa uaaaa^d oaowisvn^) ^p sa^ui^uo SBisaod ssaod o^¿
B| ap {Biauasa A BtuisjpBAap ^aia^ b^ ua ojos uoiobiuojj
-uoa Bnuanaua anb 'BAisajdxa uptaipBJj op. odti un Biasq jba^jj b uaA
-janA sou 'BiaBotja A BiauaptAa jBipjoiuijd ap 'so^sa oiuoa

�aquel sentimiento angustioso de temporalidad, de desesperada espera,
que distrae sobre todo a los Europeos de toda serena y optimista
perspectiva, que derrama en sus corazones sólo amargura y los pre
para para nuevas desilusiones y nuevas luchas. La única esperanza
que les queda, el único deseo que les es concedido de formular es
aquel de alejar todavía un poco el amargo cáliz: y haciéndose intér
prete de esta su resignada y humillante aspiración, Quasimodo con
la boca llena de rencor y sarcasmo pregunta:
¿Habéis terminado de hacer redoblar los tambores
con cadencia de muerte sobre todos los horizontes
detrás de los ataúdes junto a las banderas,
de ofrecer plagas y lágrimas piadosamente
en las ciudades destruidas, ruina sobre ruina?
Y ya nadie grita: "Dios mío,
¿porqué me has abandonado?"'. Y ya no fluye más leche
ni sangre del pecho herido. Y ahora
que habéis escondido los cañones entre las magnolias,
dejadnos un día sin armas sobre la hierba
al rumor del agua en movimiento,
de las hojas de caña frescas entre los cabellos,
mientras abrazamos la mujer que nos ama.
Que no suene de golpe antes de la noche
la hora del cubrefuego. Un día, un solo
día para nosotros, oh patrones de la tierra,
antes que otra vez redoble el aire y el hierro,
y que una granada nos queme en plena frente.
A través del examen, necesariamente fragmentario y sumario de
la tonalidad lírica de tres grandes poetas contemporáneos, espero que
una certeza se haya abierto camino en el ánimo de todos nosotros:
aquella de que existe ahora una nueva e inconfundible tradición
expresiva de la poesía italiana, digna de toda nuestra solidaridad
estética y humana, y que esta tradición nueva representa, como ya
ha sido dicho (Solmi), "una suprema ilusión de canto que milagrosa
mente se mantiene después de la destrucción de todas las ilusiones".

— 96

�— ¿6 —
•88 A S99 -88Bd *(^6I) f ^peno 'jx 'ount¡nj vq bjsia^j i ug
'jBnSi jb ^ ajjB ap Bjqo buii ^^ada bjbc! aijdBd BqBjis
-aaau as ijjb ap 'ajuainSisuoa aog ¿bjsbjubj bj ap BjjanbB 'uoiaou bjos
Bxm ap Biaojuadad zapijBA B[ opBtuBjaoad 'ataap sa X 'Bsoad X Bisaod
aajua soaiaoaj sajituij soj ap Bpuajsixaui bj 'soidBdajij soaauaS soj ap
p^piuBA bj aaduiais opBuiaijB BjqBq ou 'sajJB sb^ SBpoi ap pBpmn
^iuaraBpunj bj ojBja ua ojsand a^OH^ Bjq^q ou? 'uaiq Bjoqy
•4tSBjsi[duiis X soaijijuaia 'soaiisjjos X soaiáo^ soau^paans X sojxai
-aad ap sapiu sns uoa ojaapjui ap bjjbj b^ soujBj^ao sasd asjtanpojd
apand [iJtajsa aiuauíBsoiua^ui sbui ap anb o|pnbB aod Bpiaajnasqo^?
opis BiqBq 44pBpisaaau X upiaou^ B^sa 44SBip soj^sanu ua ouioo
saaaA sbjbj,, anb X 44Baxjaod Bapt Bun uis bjsbjubj b{ ap BpiA B[ b
BpAOU BunSuxu anb,^ oaiuia^d X opijuasaj opoui uoa BqBanSasB
ouisira p '^vtsvjuvjf vun ?s^,, ap o^njij p uoa 'spAou b^ b
oop.id opBJidsui un ua X ÍBUBtaoaa Baijajsa B^ ap soidiauíad so| ap
uoiaBaqdB ajuatauoa X pij b^ ouioa BiaaasdB 'pBpipa^ ua 'maH33vg
ap BpAou B-q -opBsaaajuT a^uauíBpunjoad 'BjqBpd bj ap opBAap 9bui
opuuas p ua 'X opBaijijsnf Bja ouBi^ttua aoipasa ubj pp Baqo b[ aod
aaoa^ oxxaaaMag ap ouisBisnjua ^g[ 'uoxaB^aBu buiisj^sba Bsa ap bisbj
-ubj B^ ap Biauaaaqoa B[ b X Bza^pq B[ b 'Bza^qou ^\ b ajuaxj Baijajsa
uoisaqpB BjjaxqB ns (opiqxqoad-iuias saauojua asa ua ojiuj) tpoi%\j.'^
v%&gt; B^SiAaj aaqapa ns ap SBui^^d sb^ apsap ajuauíauuiaps ojsaj
-iubui 'uauínpA ouix^n X oaaaaaj pp upiaiJBdB B^ ap sandsap a^uara
-BiBipauíui 'aaoa3 oxxaaaMag opu^na 'uoaB^qopaa sauopBqoadB sb^ X
oiuseisnjua p X íouBipji oaqqnd p aod ouisBisnjua ope^iABaBUi uoa
BpiSoaB anj '0^61 ua p^uiuiaa^ 'anb \to^ j^p ovijoiu j^tf 'maHDDvg
ouisiui pp BpAou biuisjjsba Bun ap aj^^d Baauíxjd B^ jaaa^BdB b BqBz
-uauíoa 'sojdaauoa sojsa ap upiaspuijo^ B[ ap sandsap soub spg
* (Oí7) 44* * 'ouisqiAxas buib|[ as anb 'pnjqiuiisojaA ap osaaxa
jod o 'pBpaiJBJ^íqjíB Buisg as anb 'bjsbjubj ap osaaxa ^od o ajiduiats
sa oj X 'Bsonjaajap aaBu Bjqo bj 'ajuauqBjp uBuiuin^t as ou X sotjos
-nji uaaauBiu^ad uoiaBpj bj X ajsBxjuoa ja otjbjjuoo ja jod ig *ajJB ap
Bjqo bj uoa aaBU sisajuis BXna 'BaijaajBip Bun bjsiijb jap upzBJ bj ua
X ouiiub ja ua BjjojjBsap as X buijoj as sojsandBjjuoa souiuuaj sop
ajjua opuBna :ojaaauoa ojap^pjaA oj b 'ojjaq oj ajuatnáisuoa jod X
'ojdaauoa opoj aanpa^ anb bjjosojtj bj uoa ajuaaaqoa 'oujapom ajJB ja
'jtaap apand as 'X 'BjaAOU bj ajuauíBSiaaid ajsisuoa Bjja u^ "uoiaaip
-Bjjuoa Bun sa :jxuiisojaA uptauaAut Bujq--- -jBaj oj ap Buixsiqaaajsa
uoiaBjituT Bun sa Bjja anb Biauawadxa bj X 'uoiauaAui Buijjjaqij Bun
sa anb apuodsaa oju3iuibuozbj j^ ¿BjaAou bj ajsisuoa anb u^* • •„
rBuaapoiu BjaAou bj ap Batuaaj bj X Bjnjanjjsa bj ap BaaaaB oarjajsa
opa^a ns isb BqBiaunua maHDDvg oaavaaig BjsijaAou ja \vjdaou vj ap
^ opBjnjtjuí oX^sua uq ua 'soub ojuioa ap Ba^aa

v3ixsnaA0M vi aa sox^adsv
ii

�La novela de Bacchelli, que se puede con justicia incluir entre
las obras maestras de la novelística europea contemporánea del tipo
de "La epopeya de Forsyte" de Galsworthy, ha tenido un gran
éxito no sólo en Italia, sino también en el extranjero, a juzgar por
lo menos por las traducciones que le han sido hechas. Sin embargo
sería aventurado asignar a la obra del escritor emiliano un carácter
netamente representativo en el cuadro de la novelística italiana de
hoy; considerado en el conjunto de las corrientes literarias contem
poráneas, especialmente de aquellas del último decenio, "El molino
del Po" escapa a un encasillamiento riguroso y refleja una tenden
cia, una inclinación nostálgica del autor por las vastas evocaciones
históricas, por las potentes descripciones de masas en movimiento,
en fin, por el pasado vuelto a vivir con dialéctico rigor y con épica
fantasía. Verdaderamente, "El molino del Po" es, según la termino
logía literaria corriente, una novela histórica, que incluso se puede
encajar, por necesidad de una clasificación práctica, en la huella
tradicional de la novela histórica ochocentista, y esto es, de un
Manzoni, de un Nievo o de un Rovani. Ello es posible, repito,
pero con fines de una valoración práctica y demuestra aún una
vez más, la escasa utilidad de la noción de "género literario", al
menos según las reglas en uso. Y aún una vez más, demuestra que el
tono hace la música; y el tono de Bacchelli no tiene absolutamente
nada de común con aquel de los escritores ya recordados. Viceversa,
el entusiasmo de Bacchelli por la historia halla una filiación directa
e inequívoca en la obra de Carducci; y el nexo entre la sensibilidad
histórica de Carducci y aquella de Bacchelli me parece a mí tan
evidente como para asegurar que, si Carducci en su vida hubiese escrito
una novela histórica, la habría escrito con una tonalidad no muy di
versa a aquella que encontramos en "El molino del Po".
Si se lee el prólogo "Casi una fantasía", que ya hemos recor
dado, y si se relee, después, alguna página de Carducci de evocación
histórica o de exhaltación a los estudios históricos del tipo de aque
llas que se encuentran en el magnífico ensayo "Crítica y Arte", las
analogías tonales son sorprendentes. Y es explicable: ya que tanto
en Carducci como en Bacchelli existían dos venas: "una objetiva
e histórica, otra de la fantasía y lírica" (41). Y el estilo de ambos
refleja la coexistencia de estas dos aspiraciones en sus espíritus: la
aspiración a la objetividad, la evocación fiel de los personajes y de
los hechos, y la necesidad fantástico-lírica (la "idea poética" de que
nos habla Bacchelli en su prólogo) de exaltarlos, esto es, de transfigu
rarlos épicamente. Antes del "Molino del Po" Bacchelli había demos
trado ya sus tendencias y sus dotes en una evocación juntamente eru
dita y de fantasía: "La conjuración de don Giulio cTEste" y en una
novela "El diablo en Pontelungo" que tenía por ambiente la figura del
anarquista ruso Bakounin y los movimientos sociales preparados en
Emilia por éstos y por Andrea Costa. En el "Molino del Po" aquellas
tendencias y dotes han encontrado la máxima afirmación: la humilde
(41) F. Flora, St. d. leu. itaV, cit., V, pág. 599.
— 98 —

�— 66 —
'saaijBui bo^ 'sauopBuipm sb^ 'soiquiBa so^ 'sojiS so[ sopoj zaA
opuairansB pBpipaJ v\ JBjuasaadaj rBaijuapi aadraais opBjpisaj Bq boij
-sipAou b^ ap uoistm b^ xsnoag b 'iraao^) b 'Dvzavg b 'imozmvj\[ b
'S3XMVAH33 B OID3V^DOg ^pS9Q '8JJB Oldojd pp pBpiUBUinq BJ U9 8OJT9
-gdrai usqBjBO sajopA sojpnbB anb ap sajuaiauoa UBJa anluod 'oijbjj
-uoa [B ouis 'sapjora sajopA ap sojsiAoadsap uasaiAtijsa anbjod ou
ojsa X :baij^9aui BjjaiqB na o Bi^opdB BjjaiqB ua Bjqo ns SBin^f opij
-JdAuoa UBq ou saaopBJJBU sapuBjS so[ oaa^ 'Buijxig B^idE^) B| ap
otainf p ua ouioa 'soqojdaj 9O\ bjjo b^ ap Á souanq so^ uBjsa aj^Bd
Bun ap :Bjajjan BSuBJBqa Bun oiuoo '^quinjaj 'aofaui 'o 'Buansaj
safBuosjad so^ ap sojipp so[ b o BjsaS b^ b upisaqp^ ns A ouB^d ouiib
-iiaxuijd ua Bj[nsaj aojijasa pp p^oiu uoioxsod B^ 'BBaijsjJouinq ap
OAijafpB p UBU999J9UI SBSoiauapuaj anb bbiu opnuatu b anb 'sauoia
-bjjbu sapj u^ -sojdapB sóido^d so^ b biujoj Jambpna ofBq 'uotsaaA
-uoa jod 'xBjpqxa ap A 'oSiuiaua p buwoj xainb[Bna ofBq JBJ^iuap
ap bojbj BaijoijjBd B[ S9^ojii9S9 ap opBund un b uBijuoa 'Bpua^aauía
ap sopBuiB[[ isb sojuauíoui bo^ u^ opusna 'opoj a^qos 'sajuBiuaqoS
so[ X soujaiqo^ so| uaqBs o^ naiq X 'souoisboo BBjjaia ua pBpisaaau
jauaj souiapod sopoj BBaijoB^d sauoiaas sapj ap 'uaiq Baoqy
•Baijajsa bX ou X Boija^^d uoioob Bun 'sa
ojsa 'BAijaaAui o BjopdB jas b bSo^ anb ouis 'pj sbui sa ou uptaBJJBU
B[ oseo pj ua anb bX 'BaiSo[oaisd uoisaqpB na ajqos —pBpiAis
-axdxa ouio9 Jiaap sa— pnioi viSuaua ouioo JaaapAajd uapand ou sbo
-ija sauopaiAuoa sns oxad íojijsa ns ap soiustuí sanSai^d so^ ap soabjj
b sajjsd SBpoj jod Bajuadjas 'jofaui 'o 'BpaJia X ojBpj pp BUBiunq
Biauasa b[ ua Bjpi[duii Bjsa JopBJJBu un ap pjoui pnjijaB B^q
•Bjnjanjjsajadns BsozBJBqiua Bun uaXnjijsuoa X ouB[d
opun^as b uBssd boijsijjb uppBaja B^ ap ojuaiuoui p ua anb ojad
*sajojaa^ so| ap ^\ ua anb pnSi p 'jojiaasa pp upzBJoa pp X ajuara b[
ap sajuasnB Baunu UBjsa ou Bpnp uis anb oaijoBjd X pjora jajaBJBa
ap sauopou 'orasiuia ap 'joad 'o 'oraspijsouSB ap maHDDvg b 'ojsa
jod 'jBqoBj onua^ui a ojsnfui Bijag -souBranq soy ap sapnjjiA X soioia
so^ JBUiBg uapns as anb soganbB b oaijsipjsa aAaipj osojo^ia sbui p
opusp X soga ap oun Bp^a uoa ajuaiuBai^opaisd zoa Bpsa asopuBa
-ijijuapi 'sop^pina sns sopoj 'sopBjuasaadaJ p Jod souBiunq sodij so^
ap oun BpBa uoa Bpaanauoo maHDDvg ^nb aiaap ajainb ojsa :Baija
ou X BaiSopaisd X Baijsqijsa ajuarasand B^apjnjBU ap pBpiJBpips
Bun ap 'uaiq asBpuaijua 'bjbjj as oaag "sapjsodB so^ b X sojaanjuaAB
so[ b 'SBpBu^tsaj SBganbB b X BjpnAaj ua sbsbiu sb^ b 'saJopBAjasuoa
so^ b X soiJBuopnpAax so[ b 'soa^v ^o\ b X sa^pjj so[ b 'Bai[aSuB X
BpBUiJBsap p^puoq b^ b X BiJBUin8uBS Bpua^oiA v\ b 'sbuiijoja sns b X
sapnja so^ b 'sosojapod so^ b anb sonara ou sapguinq so^ b :oaod
un SBpoj b Bpipaauoa 'ajainb as is 'o 'Bpraqijjsip Bjsa bjsbjubj ns ap
sauoiaBaja sb^ Bp^q JopBJJBu pp pBpiJBpips B^ '^X6T aP pxp^nra
Bjjan^ bx BjsBq Bisng ua uoapdBj^^ ap BpBJijaj b^ apsap 'BUBipji
Bijojsiq ap soub uaia UBOJBqB anb sojuairaiaajuoaB so[ ap ojjuaa
\9 sa 'og p ajqos ajuBjo^ ouipra un ua BpiA BsoiJoqB[ X Bjasira
ns U9aia anb 'lUJaaBag so[ 'sojauípra ap BigiuBj Bun ap Bijojsiq

�las contradicciones incluso, de la vasta e inagotable "comedia hu
mana", haciendo concordar la propia solidaridad psicológica con
cada uno de los personajes representados. Boccaccio, que a pesar
de todo era un espíritu profunda y medievalmente religioso y mís
tico, supo identificarse de un modo desconcertante con un sacrilego
y tremendo hurlón como el célebre Ser Ciappelletto (casi más
audaz que el Don Juan de Moliere) ; Cervantes concordó en par
tes iguales, la solidaridad de su fantasía a Don Quijote y a Sancho
Panza, haciéndose partidario en cada caso por cada uno de los dos,
tanto como para dejar perplejo a un lector excepcional como
Unamuno acerca del sentido último de la novela; y finalmente el
cristianísimo Manzoni supo dar todo su interés psicológico a una
figura turbia y perdida como aquella de Gertrudis, que es indudable
mente la heroína más compleja de su novela.
Todo gran narrador, en fin —y Bacchelli no escapa a la regla—
aparecerá fatalmente agnóstico, o, incluso, cínico, cuando se rebuscan
en primer plano en su obra actitudes y valores que, como hemos
dicho, no pueden sino perfilarse en el ambiente y serpentear casi
inadvertidamente. De todos modos, para quien ambicione extraer y
sacar a luz de la escena la llamada "moraleja" de la novela, diré que
ésta, a mi parecer, no se separa mucho de las conclusiones bastante
melancólicas que el gran historiador inglés FlSHER —fiel a nuestro
Benedetto Croce— formula en las páginas introductorias de su "His
toria de Europa^; allí donde advierte que, después de haber recorrido
con la reflexión dos milenios de historia de la civilización europea,
debe confesar con cierta mortificación que un gran consuelo le ha
sido negado: aquel de poder entrever en el sucederse de los acon
tecimientos un nexo, una concatenación lógica, una línea con
ductora, No, a pesar de todo, él, el historiador Fisher, debe
reconocer que no existe una lógica de los hechos históricos, que
a épocas de espléndido florecimiento pueden suceder períodos de
inaudita barbarie, y que, finalmente, el bien y el mal se entrecruzan
según una oscura dialéctica (42). "El Molino del Po" parece la trans
posición novelística de los conceptos enunciados por Fisher con moti
vos rigurosamente históricos: aquellos cien años de historia italiana
que Bacchelli hace desfilar con épica melancolía bajo nuestros ojos
son, a pesar de la laboriosidad del hombre y la fantasmagórica suce
sión de tantas acciones y gestas individuales y colectivas, monótonos
y grises como el agua de aquel río que allí ve transcurrir, pesadas e
inexorables como la rueda de aquel molino flotante: son cien años,
en suma, uno detrás del otro, y nada más.
Desde el año en que el tercero y último volumen del "Molino
del Po" apareció, hasta hoy, han transcurrido trece años que bastan

(42) H. Fisher, History of Europe,; London, Eyre &amp; Spottiswoode, 1938, pág. vi:
"One intelleetual excitement has, however, been denied me. Men wiser and more learned
than I have discerned in history a plot, a rhythm, a predetermined pattern. These harmonies are concealed from me... The ground gained by one generation may be lost by
the next. The thoughts of men may flow into the channels which lead to disaster and
barbarism".
— 100 —

�— TOl —
•ojijsg ap sosjnjaj sopiuinsuoa ap
ajuauiBaiun naiquiB] Bjua^sns 89 BiaBoip eXna '(61 'iqaaane^ 'azuajj^) vwo^ 'iHDsazzVi
-v&lt;/ ap BjaAOu Biniiin B[ 9;ibs uataag -ss X ^g -saBd '0S6I 'BZJaiB^ 'UBg '(Bjuin^)
jSSoj&gt; tjojjijag 'izva^NVj '¿ p oíainf osojauaS X jsipjoa ^a •o^jequia uis '-duio^ (

'imihoxij/Y ong 'viavho^\[ oxaaaiv : saaojiaasa saiuainSis
so[ ap Jopopaa^B jsdnj^Baj uapand as —BiJBxa^q Biaoisiq BJisanu
ap opoiaad oajo xainb^Bna ua anb ajuauíBsuaiui sbui 'oaafuBJjxa ^a
ua uiib asjBpi[osuoa Á jb^ou asjaa^q opBJo^ bi| anb— OS'Of7 otuaaap
[ap bubt[bii Bai}sj[aAOu B[ ap SBAijBaijtuis SBin SBiauapua^ sb^j

^p

-ixa sanSuid sns UBazaaoABj sa[ anbuiiB 'bi[bij ouioa [Bjnj[na uoiaipBxj
Bfa[dtuoa X BnStiuB ap siBd un ua opo^ aaqos 'soa^ajsa saao[BA so[ ap
BiJajpad B[ ua axdiuais uaaauBuuad odij ajsa ap saaojiaosa pBpi[Baa
U9 anb SBJjuaiui 'oiJBjaji[ o^uaimiAoui ojjsanu ap ajuauodxa [bjia
un soj^osou BJBd B^uasajdax axavdvxvj\[ anb uBjaaxa 'sbubi[bii sa[Bnj
-iJídsa sapBpi[Baj sb[ ap sopBuuojuí oaod a]uaui[Bjaua^ 'soaafuBJixa
sa[Bnjaa[aiui sajuaiquiB so[ 'sbui zaA sun une 'anbxod ouis (JopiAiA
oaiuxa un sa opuoj [a ua anb 'axavdvavj\[ anb sosoaSqad sbiu 9;ubj
-sBq sajojiaasa '—a^xBd bjjo aamb[Bna ua o soxiosou aajua Bas bX— uaj
-sxxa) a)UBzi[BJOiu Bza[Ban^BU ap o^uaiuipuadajJB un XB[nuuoj BJBd
ou 'opoi ap iBsad b o^ip íoaafuBJjxa [a ua BauBaoduiajuoa bubi[bii
Binj[na B[ ap uoisnjip ap so[najqaA so[ ap oun 'sa ojsa 'BxianS-^sod
B[ ap sa[Biio^ipa so^ixa saioÁBiu so[ ap oun 'opoj ap JBsad b 'uaXnj
-iisuoa soAisojioa X soaijaa[aa sojqi[ soXno 'axavdvavj\[ oizan3 ap 9jq
-uiou [B apuodsax anb 'sojuatoaAO^[ [ap ojajnjuaAB aju^Sap [anbs sa
o[ ouioa sa[iqBq X sosoiaiqxuB uBas opu^na un^ 'saiopBJJBU-SB^sip
-oíaad X SBjstXBSua ap pBpiAi^aB b[ uoiaisodxa BiJBiuns BJjsanu na 'uij
ua 'BJiua o^¿ 'SBUiap so[ uoa X ouisiui oSisuoa ojaauis une Bja Biqijasa
o[ uainb opuBna soub BjuaaBna ap sbui aa^q opiaaxBdB oaqq típpnqnon
3jqiuoi¡ Ufii^ ap JoinB 'iNiav^ iWMVAOif) ^ ojaijaj aui í Biauaaajipui
[Biaua^ B[ aj^ua UBSBd soiíaasa sns bi[b^j ua anb SBijuaim 'soxafuBJ^xa
sa[Biijaa[aiui so[naiia so[ b [a jod jBsaiajuí asopuaia^q Bnui^uoa soub
d)ui3A souaiu o[ xod apsap anb xojixasa un aod 'Bsn^a jofaui ap BuSip
BiauBjsuoa eun uoa 'oiuaaap ouiij[n [a ua BpB[[oiiBsap pBpiAijaB b[
'BpB[[B3B aiuauiBaiuia[od X BpBjaqqap Bas anb auaiAuo^) ' (f)
Xnuí X Bpinajsuoa a^uauípqap opBisBiuap aaax^d aui 'Bapsi[i^sa
ap SBuiáBd SBun^[B oa[bs 'X 'oAanu ap Bp^u a^uauíBjn^sqB aatp ou
9P S9 9n^ ieJlooonD souvuuBq so^^ b[3aou Buiij[nuad ns i (f?g6l)
irumuudii swjjs B[3aou axqa[aa B[ ap uoiaBaqqnd B[ ap
Baoda B[ apsap soiqiuBa iu sauotaBAOuui sa[qisuas opixjns Bq ou boij
-sijjb Biuiouosij BXna 'iHDsazzv^v^ ouioa jojiaasa un ap 'o[duiafa jod
'osbo [a sa ía^uauíBaipBJodsa opusaqqnd opBnupuoa UBXsq sopa 'oiu
-aaap oiuipn [a ua uaiqíuB^ anbunB 'BJjsanu B[ b xoiaaiuB Baoda Bun
ua opB[[oaaBsap Bq as [B^uauíspunj p^piATiaB ^Xno SB^spaAou sopanbB
ap 'BpBSBd ap Bjainbis iu 'inbB souia^Bdnao sou ou '[Biaadsa uoiauaui
Bun Biaaaaui anb rnai^Dvg ap a^jBdB 'anb 'ajuainStsuoa jod 'opip
-uajdtuoa Bpan^) "BauBioduiaiuoo bubi[bji Baijsi[aAOU B[ ap SBAanu
sbiu X S3[buiijo sbiu SBiauapuaj sb[ iBzijaiaBJBa BJBd ajuauíBpduiB

�Piovene, Vasco Pratolini, Elsa Morante, Giuseppe Berto. No
incluímos aquí la obra de GiOVANNi Comisso por motivos análogos a
los ya manifestados para Palazzeschi, ni aquella de Ignazio Silone,
cuya laboriosidad de escritor remonta en realidad a una época muy
anterior a aquella considerada por nosotros, aunque si por motivos
contingentes el público italiano pudo conocerla tardíamente. De los
seis escritores de que someramente nos ocuparemos, dos, Moravia y
ViTTORINl, habían ya hecho sus pruebas en años anteriores al decenio
40-50, pero su madurez artística ha sido completada sólo en estos
últimos años y se hallan en curso aún, ulteriores desarrollos de su
conciencia expresiva.
De Alberto Moravia han aparecido en el último decenio cinco
novelas, que no sólo testimonian la fecundidad del escritor y la am
plitud de su aliento narrativo, sino más bien (cosa mucho más rara
y delicada) el ritmo perfecto, el equilibrio estructural de su modo
de contar. Una novela, mejor, un "cuento largo" como el autor lo
define, del tipo de "La Mascarada" (publicado en 1941) tiene la
perfección tonal de un cuento de Maupassant (piénsese por ejem
plo en "La Maison Tellier"); y lo mismo puede decirse de "Agustín" y
del extraño cuento "La desobediencia", ambos de 1945. Al igual per
fectamente equilibrada es una novela amplia como "La Romana", que
es de 47, o como "La vida conyugaV (1950).
Siempre, como ha sido observado, "el primer impulso al cuento
en Moravia diríase que se halla en una irritación hacia la sociedad
que simula una moral y hacia la moral misma que la sociedad se
cree en la obligación de disimular... Moravia busca no una verdad
moral sino una lealtad de visión, tal como un ojo que no acepta
obstáculo; pero ni la busca por una necesidad religiosa o social (mo
tivos que podrá cultivar en otra parte pero que en el cuento le son
extraños) o por la religión misma de la verdad contra lo falso, o
porque a la moral simulada que le ofende tenga una moral suya
que contraponer; sino por el puntilloso gusto de levantar el velo a
los engaños, por el puro ritmo de una partida jugada con las cartas
descubiertas o por una acerba, si bien tácita, protesta contra los deso
lados límites del vivir... Disgustado y desilusionado de la sociedad
demasiado luego, Moravia tiene en sí, casi inconfesado, un angélico
rostro de utopista que teme construir su sueño... La costumbre del
disgusto, especie de precoz alcoholismo de la visión, le crea aquella
necesidad de hurgar en una materia maligna y venenosa. Pero una
vida en que la sociedad fuese libre como es libre el deseo, se halla
en el ángel Moravia. Si no fuese así cómo descubriréis en él de im
proviso, aquella apertura de cordialidad y un no sé qué de espléndida
infancia?" (44). Este agudo y cordial juicio crítico de Francesco
Flora refleja toda la experiencia novelística de Moravia desde su
primer configurarse con la célebre novela "Los indiferentes", que apa
rece en 1929 y que marca una etapa fundamental en los destinos de la
(44) Elenco de las obras y bibliografía en F. Flora, Sí. d. lett. ital.1, cit., V, pág.
631 y s., pág. 679.
— 102 —

�— soi —
•UO¡\¡ la^[ [B}U9TUpU9S afBIA Utl 'gg p U9 ((pfod J9CIVJO J^^f^ BpAOU BUI1
'IS I3 u9 (ivisan8^nq vuanba^^ :soiuana 9p uauuqoA un :wnjnaiuna
osoiJoqBj un ap S9abjí b9, ojqp pnbB b opBáap ^tqBq inihoxxi^ "xoa
-J9J UBJJo UO9 OlSoaB BUBpBp B9IJJJ9 B^ 9nb '^VJlJ^^ U3 tlOlOVSdaaUO^
o^uana ouBjjxa un Biuaxduii bj b oip inihoxxi^ ong anb ua oinsiin ¡a
anj l^f p 'viavhoj/\[ ap tvpvuvasv¡\[ vj^ xaaajBdB 91A anb oub j^
•Bat^ppaisd zappn^ B[ ap OJ9A9S X a^uBjsuoo opna
[a ua souBajaa ajuaiuB9i[O9UB^aiu uBJ^uanaua as viAvaoj\[ oajB p X
IMOZKVJ^[ B^siuasuBf p 'opoj ajuBjsqo ou 'anb Buoixa^jax as opuBna 'xbj
-xaauoasap tu aapuaadjtos Bjagqap ou viAvaoj\[ ap BfpnbB X ikoznvj\[
ap BDTISJpAOU BJ 3J)Ua puO^ pBpiUIJB BUn 'SOpOTU SOpOJ 3Q *JBT9UnuaX
anb oi)U9i oiuauíoiu p xod sapno sb^ b 'sauopB^uojjuoa SBpBoipp
X SBSopnuiíu uoa BpBqoadiuoa ajuauípaniBu xas Bjxaq^p bitu uop^ui
-xijB B^sa ^iwoznvj\[ ap Bsoxd b^ ap SBjpnbB axqos Bi9U9pB9-o^ijsa ns
opBppoxu Bq aiuaiuppiui oxad 'a[qipunjuoaui oXns ojuaDB o^xaia
9U9ij viAvaoj^[ 'batibjjbu Bsoxd ns ap pxauaS ouoj p oju^na u^
'^npouvDSV^^^ oq)} ap butjo^ Bsanbnp b^ o í(sa)uajafipui so^^ ap
axpBiu b^ ap odp p oiuoa 'sapnsuas X SBppoiqj SBiusp SBÍaiA ap sau
-opBiuasaxdax sa[BX}siBiu sb[ ua JBSuad ops a^SBq ísa^ojoa^aj so[ ap
pnxa xn\ b^ opnuatu b asn anb X ^souB^d sojaunxd^ so^ ap osn a^uana
-axj oqaaq ^X^q p anb ojsa xod apuapua ag 'sajBl^n^ so^ ap SB^[anbB
ua X saÍBUosjad soj ap sauopdixasap sb^ ua osnpui ouis 'soiuatuiiaaj
-uoaB so^ ap uotsaons ^[ X oiuana pp buibj^ b^ b axapax as anb o[ ua
ops ou wxnassiáax^ un ap ouiiub p uoa uopsxjBU b^ b auodsip as ^
•ttXBpox,? anb uqij un b bjsia uoa sopBxoqBp tísauom^9, ap uoisaaduii
B[ UBÍap soiuana sns opnuaiu b X 'viavhoj\[ ap BAtsaxdxa Baiuaai B^ X
pBpqiqisuas b^ Bpo^ BaipaSojEiuaup oaod un sa 'ajjBd bjjo xoj
•OApsaSns X opBaxBiu ubj aAaipx un op^iuoi Bq opa
'((vpojvasvj^^ wj,^ ^\ ua anb xofaui ojuana unSuiu ua oxad '((sa)uaj.afipm
soTj&gt; U3 xpuasaxd bX BpBq as oapsaSoiBiuaup uouiip,, o
a^s^ 'BapEj^oiBiuaup uopBjjBU B[ ap soAisaxdxa sopoui so[ uoa
anb oqaniu auap anb 4torajiJ^, o ttoduiai,, OAanu ap 'xofaiu 'o '
-bjjbu Baiuaa^ BAanu Bun ap ouanp viAvaoj\[ un b Ba^sanuí sou anb tb\
uopBuojua ap Buxapoxu BpqBj Bun sa anb ^npvuvosvj^
aiuauíputj X (¿g6l) tíouvSua j^^^ '(61) (isvpvooamba
sauoiatqtun s7,, i ^tS6l) ^P?a vjpq /rI,, sauauínpA so[ tsb uoxaiaB^[
•SBAisaxdxa X SBUBiunq SBpuaixadxa SBidoxd sb^ ap oaxaa p sbut axdiuais
opuBqduiB 'ajuBpunaxp pspipax b^ ap sxsipuB ordoxd p sbtu axdiuaxs
opuBztpunjoxd 'opBZBxi a^uauqBiaiux UBiqBq as soiusiui sopa anb ou
-uuBa p xod oapsnBO X opippap oinStsoxd viavhoj\[ #sapiu soidoxd sns
ap oaipixaA sbtu aiaxdxa^ui p ouioa ojSbsuoo o\ uatnb 'pBpisonjdnpA
BjsinbosBtu uoa oipnB^dB o^ uaxnb 'z^ppn^ a^qBxoxaux ubj uoa buisitu
js B Bq^pAax xojixasa uaAof p anb pBpapos BpanbB a^uauíBspaxd 'sand
'anj ^asxaaouoaax un^ sbtu X asxaaouoa B^snS sa^ sajqxuoq so^ b 'sjoqy
•pBpapos ap odp ojxata un b ubjiSb anb SBpnp sb^ ap X sauoxaaipBJjuoa
sb^ ap opBpBídsap sbiu omoTupsa^ p Bia xoipasa oxadss un ap BpAou
BxadsB BpanbB :oppajaiu ajuauíBua^d anj 'zbata X oapoqiuxs sbtu utib
aa^q o\ (soub ^^) xoinB ns ap pnjuaAnf Biuaxjxa b^ anb oitxa '^sajuauaf
-ípui scj&gt;5 ap osopdaxjsa ojxxa ^^ 'BauBJodTuaiuoa BUBpBp BapspaAOu

�lacchi — Viaje en Cerdeña en el 36 (y entre tanto alg^nas traduccio
nes reveladoras del inglés y del americano)".
"El cuento se plantea como un viaje real en el espacio y en el
tiempo, un retorno a Sicilia, a la tierra natal...". Pero esto, que el
obrero linotipista Silvestro Ferranto realiza "no es un viaje poético
impresionista, sino un viaje poético moral: el hombre no va a su
tierra a buscar paz o idilio, sino el perdido sentido heroico de sí. . .
Dos motivos esenciales fermentan y se entrecruzan en el alma del
hombre y en el cuento... un sentimiento de la vida heroico, una
aguda intolerancia de toda "moral cerrada"; los viejos deberes no
hablan más al corazón del hombre, no bastan ya a su paz, nuevos
deberes y sacrificios se le imponen: "il mondo é grande e bello (dirá
el protagonista), ma é offeso, molto offeso" [el mndo es grande y
bello, pero está ofendido, muy ofendido], y corresponde ahora al
hombre nuevo "enderezar los entuertos" del mundo ofendido. Mu
chos encuentros del viaje. . . son centelleantes figuras expresadas en
este sentimiento; hombres que han aprendido a sufrir ya no más para
sí, sino por el mundo ofendido... ¿Cuál es el sentido último de este
viaje? ¿De cuáles injusticias son víctimas, cuál justicia humana y
social esperan estos hombres y fantasmas? No lo sabemos bien, todo
queda en sordina, vago; pero el lector... es impulsado a integrar
él las figuras y las palabras y él sabe responder, con su sentimiento,
a las preguntas" (45).
"Ofendido, muy ofendido" es también el mundo de otra novela
de Vittorini, "Hombres y sub-hombres", que goza, además, de una
vasta circulación mundial y que representa, indudablemente, su obra
maestra: es una narración simple, elemental, que tiene por escenario
Milán bajo la ocupación alemana, durante la última "carnicería he
roica", como Voltaire definía a la guerra. Si Vittorini no tuviese la
calidad de un gran artista, y, sobre todo, si su conciencia de escritor
y de hombre no fuese de solidísimo temple, el tema por él elegido
para tratar podría resultar excitante y vulgar, como lo es por ejem
plo el "Kaputt" de Malaparte. Viceversa, "Hombres y sub-hombres"
deja en nuestro espíritu, una viril esperanza en los destinos de la
humanidad: los hombres de Vittorini han atravesado las pruebas
más duras, han sufrido las peores humillaciones, han sido martiriza
dos en la carne y en el espíritu, con el más bárbaro sadismo, y por
consiguiente tienen todas las razones para estar "ofendidos, muy
ofendidos"; pero, han permanecido hombres, precisamente porque
se sienten ofendidos en su humanidad. En cambio, sus provisorios
dueños y matarifes han renegado a la misma dignidad de hombres,
haciendo bestial uso de su fuerza y confirmando a distancia de seis
siglos la justeza de aquellos versos de Petrarca: "Bien proveyó la
naturaleza a nuestra condición —cuando puso la cortina de los Al
pes— entre nosotros y la rabia germana. ..". Cierto, la novela de
Vittorini es dramática y dolorosa porque dolorosa y dramática es la

(45) P. Pancrazi, Scrittori d'oggi (Serie Quarta), Barí, Laterza, 1946, págs. 123 y ss.
— 104 —

�— soi —
'^SZ'L9Z 'S^Bd '[0S6I] "B "s 'BnaVtG 'azu^-M.!j"BU!8S3J\[ 'otuaaaao^^j jap izumuoj a puoaavu
'iíió'iv^ -g ap SEuasaa sbj iiaiquim 'iüiaoja.i\ ap Bjqo B[ ap ojunfuoa p ajqos 'asuea^
•g^j "8Bd '"'P 'IZVH3NVJ -J ^^f^
ap ajdraaj JbuiSijo ns ap sojjojjBsap soanjnj
soj uBazauaAnfaa jBaipnfjad anb sbui BjnpBín pBpa bj ap sopBaad sojsa
anb 'ouBijiais jojiaasa jap BaijiaaojnB ap opijuas osojoSia ja opuata
-ouoa 'jaaaa aasq son opoj o jad iuatp^of jBaad b ojjanA Bq
baiibjjbu uoiaanpojd Btuppi ns ua uaiqtaB^ anb etaip oÁ
oiamf pnpjoa JL osoxuaSui p jbuioj b opuapp^ '(9^) t4^^aad aofaui ajd
-uiais sa uaAof sa as opuBna oraoa 'ajuaraajuauíaqaA BqBaad anb BpAon
Bun 'sonara o^ aod 'anj 'sosaaxa Á sa^uaiuaAuooui soqanra noa 'sa oraoa
pj?, :soub aaBq OAjasqo izvaavv^ oaxai^ (BpBjipaaj opis Bq ajuara
-ajuapax anb) (pfou jaavp ^^ 'BpAou Bjaraijd ns ap opuB^qBjj *&lt;4i/
-pig t/a upiausuaauo^ uoa oaodraBj tu ^sauquioif-qm A, sauqwofj^ uoa
up^uBJBd ajirapB ou ^vuissaj^ ap sauafniu svj^ b (iuau) ua vsvd vdxjSy
op ^^^n BpAon B[ apsap 'imihoxxi^ ap p^ppijaB aiuapaj s^ra B-q
•pBpifa^djad Bqa
-nra xpnpojd jod Buirajaj 'BpiA bj b ajuaraa^qB^oxaui Buapuoa anb b[
ua Bjqo Bun b aAiAaaqos anb Jojuasa un A aSxjqo pepijaauxs b^ uaiq
-uibj íttaqqo assa^qou,, ops ou A ísBjqBpd SBJjsanu ap pBpipjora
B^ Bjsa mbB ajuaraBspaad oía^ "Bza[qou ns A BzapuBjS ns uaiqraBj
auaij anb 'uopanjjsapojnB ap pBjunpA Bijojuajad Bjsa ap so^draafa
sau^isui opBp Bq sou o^is ojjsanu oíaMZ A í^sao^vivj\[ b MiMassg
apsap :Bas Bppuas sbtu oju^na BraijiSaj sa sajuBfaraas soaj
-sanu b A BpiA B[ b ajuajj pnjija^ Braiqn Bjsa uaiqra^j 'Bjsaunj A
b^jbuib opu^na uns 'uaiq Bjoqy "asjapaad b opBpn^B 'opiraijd
-ap 'opBy^xranq jpap aiainb '(aaxavg o v^av^j ouioa sajojijasa aaa^q
ap SBjjsanuí opsp usq p anb sajuB oraoa A) niHoaoaH^) aaBq oraoa
pj 'BpuapBaap ajqBiparaaj.ii ns ap BaijdjjBaods upisiA Bun aaqraoq
jb 'BsaaAaaiA 'aaaaajo íojjbajbs b 'utj ua 'Biauajsisaj ap sapBpiaBdsa
sns JBjnraijsa b 'BAijBqraoa pBjunjoA Bun ap aaqiuoq jb JBjop b ajBA
-tnba 'inihoxxi^ aaBq oraoa jbj 'jopapajjB ns b opuaipaans Bnuxjuoa
anb o opipaans Bq anb ojjanbB opoj Jod ^opipuajo Xnra 'opipuajo^,
asiauajuBra ap oqaaaap ja A xaqap ja auatj ja anb ajqraoq jb Jijuas
jaaBjj -sorpiains ap ofajjoa ns opoj uoa 'aHxao^) ap t^isia^ mai{1^/¿i,,
jap Bijojsiq BfaiA bj 'Brans ua 'sa :ojs^aj ojsaunj ja aqiaaj uainb
b BpBu b aanpaj o BuapBaua A piqiauoa oj uainb b ojos Bjaqij anb
ojad 'aopBJaqij o^oqBsap un ap jajaBJBa ja opoj ajsiAaj niHOaoaHf)
ap ajsa oraoa ojqij un 'sopBJjsi^aj soqaaq soj ap p^ppBjaA o pBp
-J3A Bsoianuira A Bja^xa bj oaoduiBj iu 'uopsjjBU bj ap Bai^ojoatsd A
BAijdiaasap pBpxjaauís bj 'ajuara^spajd 'sBpnp ua jauod uig "pBpiu
-Buinq ns bjjoj ap 'Bjjip 'opBtaBA 'BjaBJjsqB uoiaou Bun ua opijjaAuoa
'BpBu bj b opxanpaj 'sBuiaps ouis '4topipuajo ^Cmu 'opipuajo,, ojos
ou aaajsdB ajqiuoq ja 'jnbB ísopoj ap soubui sbj ua Bjsa Xoq anb
'niHoaoaHf) NIXMVXSMO3 ouBiunj aojxjasa jap t(oawiopwaa vuoq wj^ na
'ojdraafa aod 'osuai^ -BJjaná-jsod Buujjn bj ap SBjaAou sbjjo ap BpijBS
uis umaBjadsasap BájBraB bj auaij ou ojad 'Bjuasajdaj anb

�El mismo año 1941, que vio aparecer "La Mascarada" de Moravia
y "Hombres y sub-hombres" de Vittorini, fue aquel en que GuiDO
PlOVENE dio a publicidad una novela epistolar intitulada "Cartas a
una novicia", que es "un estudio de pasiones y enfermedades mora
les seguido a través de una trama novelesca". "En las cartas que los
varios personajes se intercambian, el lector a menudo los mismos
hechos cambiar los rasgos y mudar de color según a quien los
cuenta o de quien los recibe...". Como ya ha sido dicho, todos los
personajes del epistolario, están "enfermos de un particular egotismo
moral": "cada uno vive como espejo y en adoración de su querida
alma y de las pasiones que en aquel momento la conmueve, resuelto
a conservarla; y para conservarla, cada cual pone en marcha un
particular mecanismo mental hecho de sagacidad, de distinciones (di
ferencias) , de hábiles matices, de sutiles cálculos que lo preservan de
una visión entera y real de sí. Cada uno temiendo deber afrontar las
dolorosas e incómodas consecuencias de la propia claridad interior,
y en el momento oportuno aleja el ojo de sí, vuelve la cara; y el
efecto de esta diplomacia íntima es una infinita complacencia e indul
gencia para sí mismo, y un feroz egoísmo hacia los demás" (47). En
la novela poco posterior a "Cartas a una novicia", intitulada "La Ga
ceta negra" el análisis del egoísmo es continuado y llega más a fondo,
en indagaciones más resueltas y extremas. Análoga es la atmósfera de
la última novela de Piovene, aparecida en la post-guerra, con el título
de "Piedad contra Piedad", donde se analiza aquel sentimiento que
llamamos piedad y que muchas veces es la máscara del egoísmo y de
la violencia. Toda la obra narrativa de Piovene, que es indudable
mente uno de los escritores más representativos de la Europa contem
poránea, está dominada por un espíritu de casuística inquisitorial, en
la que se siente "por el gusto del sacrilegio la unción según un modelo
que la invierte" (48).
Todo otro clima espiritual plantea la obra de un escritor toscano,
Vasco Pratolini, que con la novela "Crónicas de pobres amantes",
aparecida hace tres años, alcanzando vasta popularidad internacio
nal, nos ha ofrecido un vigoroso cuadro del pueblo florentino,
durante los años que precedieron a la última guerra mundial. La
humilde vida cotidiana de Vía del Como, una populosa callejuela
casi escondida en el corazón de Florencia, "se refleja y se confiesa
en todos los grados del sentir humano... con todo su coro evidente
y sus soledades secretas" (49). Todas las experiencias tonales de
la actual novelística italiana se vuelven a encontrar asimiladas y vuel
tas a vivir originalmente en esta novela, desde Palazzesch a Moravia
y a Vittorini; pero con este último sobre todo, las afinidades ideo-

(47)P. Pancrazi, cit., pág. 143 y s.
(48)F. Flora, Sí. d. lett. ital.7, cit., V, pág. 632.
(49)F. Flora, Sí. d.lett. itaV, cit., V, pág. 632.
Sobre el desarrollo ulterior de su arte (Mestiere di vagabondo, Milano, Mondado,
1948; Un eroe del nostro tempo, Milano, Bompiani, 1949), véase P. Pancrazi, Poesía e
maniera di Pratolini en Scrittori d'oggi (Serie Quinta), cit., págs. 69 y ss.
— 106 —

�— ¿oí —
•t4BiA Bun 'o^BdpaiJBd BiqqB ia B^onas bj aqo bzu^s 'esipui nin 'B|nnuoj Bun aosij
-388ns uou'o}|B nid oj^Aii un b bjijbsij a 'cqodod ^au tnBpuojjB 'bub^soj^ ui Bje.in8ijsuB.jj
'BUBiq8jaA Biipaja^ aqa 033*••^ :ajuamiuns ^nui BAjasqo l&gt;s A. g^\ ^ed '-jia 'budijdji ooij
sinSuii dijojs jp ojijojj 'OAOA3Q '^) '^bsijjbjuis ejpijduias BS3js B[ a ijaisuad ojoj lap bj¡3
-{{dinas bjot sauainb BJBd 'iMnoivu,j ap safBuosaad so[ b ajuauíBjsnf asopusuija^j (os)
anb orajij ja ua BiouaptAa BJBp ap Bipsaj xsaoaj ap Bjaaaip
BT 'opBsa^dxa b UBzaanj O[ A miaídsa ns aiuauiBaiBui u3bj)B anb
sapjjsaauB sauBini sop ouioa 'BpAou b[ ap sojuaiiniaaiuoaB so\ sopoi
aaqos uBqsjS otSa^paos A BJi^uaui 'jsy 'oi^djpuos un ap Jiaap sa 'BpiA
Bidoad b^ aoBuaiUB anb Buapuoa Bun ap osoiaxjsjadns A oanaso ojuatuí
-t^uas p uoa BjsiuoSBioad v\ ap uozBJtoa p ua BBuduioaB as 'buistui
is b A SBinap so^ b 'sa o^sa 'uptiaui ap pBpisaaau b^ 'pBpipjBj ainqq
-ns ap A BXadoda ap BpaanB Bun soiuaiuiiaajuoaB sap^iuinq soxdojd
so[ b jpajuoa ap 'jBqixuBj BpiA Bido^d b^ ap soujojuoa so^
-Bjua A Bosaioj jBjajp ap 'Biauaisxxa Bidodd b^ ap soApaap
so[ ap asjjpBAa ap bjsbjubj b^ ap pBpisaaau Bq 'uoioBpsap p
-iraqi uoa A sajxtuq uis uoiSBd uoa 'SB-tqij sns s^poj ua BUBi^ois uota
-BzqtAta B^ Bsajdxa A Bjídsaj Buxuauíaj BjnjBija ssojqauaj A boi^ijubj
'ajuauíijdo B^sa 'saaoS A sauoiaiquiB ap BpiAB ubj A ojuaiuiiajns p
BpBSaaiua ubj 'sapxaos A sajBqtuiBj t4sofa^duioa,, ua botj ubi 'Joauaa
p 'so[aa so\ b 'oipo p BjaaiqB ubj 'sojajoas sns ap Bsopa ubj oduiaij
omsiui p A asjBsapoa ap BpBjisaaau ubj 'Baij^uiBjp A ajuBBABJjxa ubj
ífotSdji)uo A vjpuaj\[^t ap Bujo^aq Bq "BATsajdxa pBpipuoj ns b op^na
-aps A oíaidoad 'oaiaojsiq a oaijBJoaS Btauajajaj ap ojund oaiaq un
'bjsbjubj bj ap Bsiuiaad Bun 'Baijaod Bapi Bun ouis jBuoiaipBJj uoiaou
Bun sa ou Bijiaig 'axwao^\[ vs^q BJBd o^a^ •oizMíi\TMytQ asazznxq^
p V9H3^ ouBijtats p apsap 'Bjstpuoiaj BpAou bj ap ajuajaxoa
uouBa sa uoxiooj BpBujuuajap Bun b jojixosa un ap BAijaajB Bjauau
-ajjad bj jBna bj unSas 'ajuBjapB ua ouisrjaA jap Baoda bj apsap opoj
axqos 'BUBipjt BixBxajq uoiaxpBxj bj ap ajqBjoiAui iSBa buijou Bun b
opjBjjsns Bq as ax\ivaoj\[ bj 'isb XBnjaB jy -uoiaBJJBu ns ap Jbjta ojj
-uaa ouioa ouis 'opuoj ouioa ojos ou 'bjsi BjjanbB ap pBpnia Bun xiSaja
b BpiBJjB opijuas BiÍBq as 'BUBijiaxs sa ou anb 'BJOjnB bj anb oajjboij
-iuSis sa X :bijiot buisiui bj uoa 'uaiq asBjaatApB 'o^anj Baijijuapi as
anb 4tBatjaod Bapi Biraw ap 'maHDDvg ap i^o¿ jdp otipoiu j^ff ouioa
'opiasu sq BjaAou bj 'BaijBjSoiqojnB uoisajuoa ap buijoj ua Bjiaasq
•Bujapoui Bijiaig bj ap baijbxjbu-ooijjj BXadoda bj ouioa asjBxapisuoa
apand 'soub sop aoBq BpiaajBdB 'axwvaoj\[ vsaq ap ((oiSajpjos A vju
-ua¡\[^ BjaAou BunstjsBA bj 'Buxapoux Biauaxojq bj ap XBjndod ^Xadoda
bj opijuas ojxaia ua Bjuasaadaj ^sajtivtuv sauqod ap svaiupj^ ig
"(OS) p^oiSaj Baijsjn^uij uoiaipBxj aajsnji Bun ozxanjsa
uis Bfajjax anb A 'pBpiaijduiis bj ap upiaBjaajB bj ua Baunu Bjaua^ap
ou anb 'baisiout a Bpianj pBpijBjnjBu Bun uoa UBSjaAuoa iwnoxvaj ap
safBuosxad soj '^^aaNiaxg o aaaAvaav^ ap odij qap souBaiaauíBajaou
sajojjjasa sojjaia ap p^pinuaSui BpBasnqax bj 'pBpaiaBS bj Bjs^q saaaA
SBunSjB 'uajidax ixnaoxxi^ ap sajBjndod soSojBip soj SBxjuaij\[
•SBsaaAip ajuauíBpunjoxd u^as SBAisaxdxa SBaiuaaj sns anb ap JBsad
b 'sajBuaajBjj 'xiaap Bxaisinb 'X sajuaptAa uos SBDiSojoatsd X
^

�la memoria de la protagonista imprime a su cíclica confesión y en
la misma prolijidad circunspecta y encerrada de su estilo; pero esto
no quita ni originalidad ni eficacia a esta gran novela, que representa
quizás el fruto más maduro y personal que una escritora italiana
haya ofrecido a nuestras letras en el curso de la edad moderna y
contemporánea. Elsa Morante, estamos ciertos, hará aún hablar favora
blemente de sí: su fuerza expresiva no tiene nada que envidiar a
aquella de una Deledda y su aliento lírico ya desde ahora, mantiene
dignamente una confrontación con aquel de una Selma Lagerlóf (51).
Me es grato terminar esta sumaria reseña de algunos de los más
representativos valores de la novelística italiana contemporánea, con
el nombre de un joven escritor, Giuseppe Berto, que con su "El cielo
está rojo^, ya traducido en todas partes de Europa y recientemente
incluido en la colección Jackson para América latina, ha escrito el
libro más humano y pacatamente desolado de esta trágica postgue
rra (52). Los protagonistas de su novela son casi todos muy jóvenes,
adolescentes, los adolescentes de las películas italianas "Lustrabotas"
o "Paisa", rostros y almas análogas a aquellas que todos han visto des
filar en la admirable película húngara "En cualquier lugar de Europa".
Ellos han recibido todos la tremenda lección de la guerra y cada uno
de ellos ha reaccionado según sus débiles fuerzas, de acuerdo con las
propias inclinaciones. Niños y niñas apenas asomados a la vida y que
han quedado solos, han debido orientarse, darse sus propias morales,
hacerse su propia filosofía. Algunos son por naturaleza tímidos, reser
vados, como Giulia, una niña de trece años que todavía no se atreve
a hacer tantas cosas, que su amiga de la misma edad Carla, hace ya
con notable desvergüenza; y Carla se lo dice brutalmente en una
ocasión: "Tú empleas siempre demasiado tiempo para hacer las cosas".
Incluso Daniele, el héroe de 15 años de la novela, hacia quien sen
timos dirigir toda la ternura psicológica del escritor, "emplea dema
siado tiempo en decidirse a hacer las cosas", en orientarse, es decir,
en decidirse también él a cometer ciertas acciones. Él es, como se
dice en jerga burguesa, "un niño bien", que ya ha recibido una con
siderable instrucción y que llega a vivir, como consecuencia de
los sucesos de la guerra, en medio de una pequeña república de
adolescentes proletarios; pronto se adaptará y sabrá amar y hacerse
amar. No es exactamente vil, es sólo desorientado, y cuando, sobre
el largo camino que conduce a su ciudad que en esos momentos él
recorre a pie, se encuentra con una columna de carros armados nor
teamericanos, conserva la expresión tranquila y melancólica que le es

(51)Muy rara, y a mi parecer inexplicable, la casi ninguna consideración deparada
por la crítica italiana a la sugestiva novela de Elsa Morante; véase, sin embargo, el juicio
extremadamente cauto pero atento de P. Pancrazi, Fantasía e sortilegio de Ha Morante en
Scrittori d'oggi (Serie Quinta), cit., págs. 95-100, y E. Falqui, Tra racconti e romanzi del
Novecento, Messina-Firenze, D'Anna, s. a. [1950], págs. 218 y ss.
(52)P. Pancrazi, Primo romanzo di Berto in Scrittori d'oggi, Serie Quinta, pp. 8287: "II cielo é rosso h un concreto e talvolta anche un crudo romanzo, con tutto il peso
della vita, ma disegnato in un alone sempre poético, a tratti quasi dentro un'aria di canzone" (pág. 85); sin embargo, "nel Cielo é rosso tutto..., e la rappresentazione della vita
e la morale, riflette soltanto il colore lívido della disfatta" (pág. 87).
— 108 —

�— 601 —

ap
•BauBjodiuaiuoa uopBzqiAp bj ap stsiao ^\
BiouaptAa B^saunj uoa auinsaa as 'apiuBQ aiuaosappB [ap ^piA b^ ap
jips ap oasap opips X a^uapuoa ajsa ua 'ttJt asjBÍap,, ajsa ug
•spiA BAanu Bun biobi^ tiptsBAa Bun X 01S
-n^aj opBasnq Bjqsq 'ouijsapuBp ojafBSBd aaqod '^a apuop 'uajj un ap
oj^aiqnasap uoba \&amp; ajqos BJBaB^B a^ ^a^uiBjj ap spnp Bg 'piA ^\ b
bjb o\ anb oyiq p 'sBiauauadxa saaooajd sbiubj X sauoxaBidBpB sb^
-ubj ap sandsap 'ad^oS ap BJBiaoa 'ttuatq ouiu p,, 'apiuBQ oaa^
•BUBuinq pBpiJBpqos X p^pisojauaá ap p^pisaaau
BAijupsui Bun aod o^snS ns b BJBjaadaa^ui so[ 'oqaBqanuí ja aod sop
-Bsaadxa soasap scq ap BoaaoB oqBa p jod opB^un^ajd 'anb ojad 'aja^d
-jajuí ap BJiAaas anb 'Xo^ ap uoiadaoxa b 'p anb sbui oqanuí uaqss
ou Xuubq X qdp^j 'uqof saiuaipuadap sns X 'ouBip^i p apua^ua ou
'oqBa p anb bX 'í4snduioj suo^q b^ uopBsaaAuoa BpBunjjojB Bun p
uoa opB^qB^ua JtaqBq ap sandsap 'cqnoiqaA p ua o[JBAa^^ ap apiuBQ
b jaaaajo jod UBuiuuaj anb X uopBJBdaj Bun Bjsd asjaua^ap oqipap
usq anb 'SBxaj^ ap o BUBipuj ap sauoqaBqanuí soABjq soun[B p aod
ajuauíBAiiupsui uaiuais BijBduiis aiuauíBspajd ^ *ítp aod BjjBduiis
anuas opom o)jap ua Bia^q^ 'BjsipAou p aaip ouioa 'anb X Bidcid

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2426">
                <text>Dos ensayos sobre literatura italiana contemporánea</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2427">
                <text>Se plantean los problemas y aspectos de la poesía italiana contemporánea</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2428">
                <text>CIANCIÒLO, Umberto </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2429">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 69-109</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2430">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2431">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2432">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias  de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2433">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2434">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="302">
        <name>LITERATURA ITALIANA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="218" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="407">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/756c8039e97d97248b3fd3d3995a44a7.PDF</src>
        <authentication>d07f5a01896063dfee9e587706c7a674</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2415">
                    <text>— 112 —
-ouiaj\[,, ns u^ "sopBjaqB sopijoadiuB^ A (sassptiS ^sBipjBno 'sojsinbsa
SOIIBA) SBOTJJOUIBj^ní 8B0OJ ap BiaU3Sajd BJ BUOZ B[ BJBd BJBUaS ÍSO^
-uaxniBJO^jB so^ ua pBpisoisinbsa a^uaiBdB Bun Biuasajd pna p 'onStj
-ub sbui opTjJod un ap SBqaoq aApnAua 'BinoqBj^ Bjjaig bj ap ojiubjS
p anb Basisap pna p ua '^iuop^ ap SBaijquiBaajd sboo^[,, ap opq^
p oÍBq 4(lg6l) oapiAaiuoj^[ ap BjjatuaSuj ap B^siAa^j b^ ua uoiSaj
v^ ap BjopaS ^\ aaqos auuojuí un opuBaqqnd 48BJjsanui opuai^oaaj
A sauoiaBAiasqo SBSojauínu opuaia^q BajB Bjsa poaooaa ub[^i^\[ obj^[ •{•
OJatua^ui |g 'jtaqqB^ FB^ oSopaS op^aSopui p jod SBqaaq opis u^q
oSpqy pj\[ ap BuqBjspa uoi^aj b^ ap BaaaaB SBiauajapj SBunS^y
•uoxaBaqqnd bjjo BJBd sajuBjsaJ sauoiaBJapisuoa sb^ opuBÍap 'Buitqn
Bjsa b aXnjusuoa anb ptaaiBui p A 'BuioqBj^[ Bjjatg b^ b B}Bipauiut
buoz B[ ap ajuauíajuajapad souiajBdnao sou j^by *uB[yi^^[ obj\[ Jtod
opijjpd ouioa BpBaapxsuoo Bjnasqo sbui b^oj Bun A 4bubiuo[ij BiauatJ
-Bds ap 'osoqaa^ ozjBna ap sbsbui sapuBa^ 'BapiosspuS aiJBd ua Bjni
-xaj ap sapiojtuBjS sbooj uBuiuiop oSpqy pj^[ 9p Bjjaig b| ua ísapaoq
soun^p ua BjiJoipouBjS b BSBd anb oiad 'oaxjipuiBpB o^iubjS un jod
Bpjnjiisuoo Bjsa BxuoqBj^[ Bjaaig B[ ap pdxauíad bsbui B'^ •sapiojxjjod
SBUiiqn SBjsa 'sBjipua^qujoq A sbjijou 'sBi^oipouBa^ oaoduiBi
^ "^^iJStqao-u.piocl Binjxaj uoa SBun^p 'sBoidij SBjtuo^iui A
-o|im SBaoa A SBSBq^ip 'sBqaaBna 'SBjqij 'o^sxnbsaoapj 'sspuS
ajuauqBdiauijd 'sbpb^ba ^nuí sbooj BpBipnjsa b3jb p ua uaaajBdy
•sajuajajtp a^uBjSBq uoian^psuoa A Bjnjaiu^sa ap anbuns
ap sajBtn soaidi^ sauop^uijoj SBqtUB opuais 'oSpqy pj^[ ap
BuiaaA B^ A Bqa aj;ua opipuaaduioa oxaBdsa p ua A 'BUioqBj\[ Buaig
ua sopBAJasqo 'stse^obibo ap A ouisi^ouiBjaní ap souauíoua^ soun^p b
o[oe jnbB souiajijapj so^[ "soub soijba op^aipap souiaq oipn^sa oXna b
4siBd pp a^saopng pp BajB a^uesajajui Bsa b soaiib[3j 4&gt;aia 'oai^opaa
4ooi9[oa8 uapjo ap soqaaq soungp jaaouoa b JBp ounjjodo opta^a
souiaq 4BpBuiuuaj isbo bá 'o^wqy pj\[ ap uoiSaj B[ A BuioqBj^[ bjj
-aig b^ ajqos bjjbjSououi BAanu BJjsanu pBpiaqqnd b JBp ap sajuy
upiJjnpoujuj

oStjqy pj\[ ^p
ap s^aoj SBim^p? ap uoiaHziiiuopj\[ ^| Á
pp najaaB sauoiaBAiasqQ
M0UVIVQ3HD

�ría explicativa del mapa geológico de Colonia", el ingeniero geólogo
N. Serra, complementa las observaciones de Mac Millan, refiriéndose
a la Sierra de Mal Abrigo; este trabajo fue publicado en 1943, por
el Instituto Geológico del Uruguay.
En 1944, en una monografía geográfica dedicada exclusivamente
a la Sierra Mahoma, publicada por el Instituto de Estudios Superio
res, hice ligeras consideraciones acerca de la geología de la región
de Mal Abrigo, utilizando en parte el material ya aportado por Mac
Millan en su publicación de 1931. Algunas de tales observaciones de
ben ser corregidas, pues a partir de 1946 pude intensificar los estu
dios geológicos de la zona, que fueron complementados recientemente
por el examen microscópico de buena parte del material recogido,
llegando a conclusiones que en algunos casos difieren a las presenta
das en aquella oportunidad.
El examen microscópico del material de la zona estudiada pudo
hacerse gracias a la gentileza de los profesores Rui Ribeiro Franco,
Director Interino del Departamento de Mineralogía de la Facultad
de Filosofía de la Universidad de San Pablo, y Octavio Barbosa, Ca
tedrático de Geología de la Escuela Politécnica de la misma ciudad.
El examen petrográfico de la primera muestra fue hecho por el pro
fesor asistente de la Escuela Politécnica, Pedro Maciel; posteriormente
numerosas muestras fueron estudiadas por el profesor Moacyr V. Coutinho, del mencionado Departamento de Mineralogía, y por el autor
de este trabajo. Las observaciones valiosas del Sr. Coutinho, nos con
dujeron a formular una hipótesis acerca del origen de algunas rocas
de la zona estudiada, llegando a la conclusión de que los procesos
de milonitización y de cataclasis han sido muy frecuentes en muchos
puntos del país, hecho al cual nos referiremos en forma extensa en
la monografía dedicada a la Región de Mal Ahrigo.
Debemos a la amabilidad del Sr. Osear Campiglia, del Servicio
de Documentación del Departamento de Cultura de la Universidad
de San Pablo, las microfotografías que ilustran este trabajo.
En los trabajos de campo hemos contado con la valiosa ayuda
del Sr. Osvaldo del Puerto, al cual debemos algunas sugestiones, que
agradecemos; además fuimos acompañados en las excursiones de estu
dio por el Sr. Mario Siri, y en algunas oportunidades por los Sres. Lo
renzo Peri y Antonio Taddey, que colaboraron en la recolección, de
material petrográfico. Parte de los trabajos fueron realizados en base
a la ayuda pecuniaria prestada por la Facultad de Humanidades y
Ciencias, de Montevideo.

Rasgos geomorfológicos de la región de Mal Abrigo
El área que rodea a la población y empalme ferroviario de Mal
Abrigo (San José), situado sobrts el kilómetro 132 de la línea férrea
que une a Montevideo con Mercedes, resulta interesante desde el punto
de vista geomorfológico por la presencia, en las cercanías de dicha
localidad, de espectaculares mares de piedra, llamados habitualmente
— 212 —

�— eis —
-uojojd 'sopiuipp U9iq eg^iiuij u999jjo ou 'BiuoqBj^[ 9p X oSjjqy
9p SBJJ9IS SBJ B JBnj UBp 9üb SOJ OSnjOUl 9 'J9lllbop jod U939JBcÍb
S9piOllUBJ SB9OJ 9p SO1U91UIBJOJJB SOJ 491JBd BJ}O JO^ #S9JBnj SOJ^O
U9 X 'B^Uin^) BJ 9p 0X0JJB J9p OÍiJBJ OJ B Í9SOJ* UBg 9p OJJ9^3 p U9 ÍBJ
-9SOJ* BTJ^ 9p SBpBUIBJJ SBJJ9IS SB[ U9 Í9Jjn|^) 9p BIJBIAOJJ9J UOpB}S9 BJ
9p SBIUB9J99 SBJ U9 U9iqiUBl U999JBdB S9JOU9UI Bjp9ld 9p S9JBp^[
•SOJ^9UI Qfyl B S9JBnj
sounSjB U9 BuiixoadB 9s B^iqon^ B[ 9nts 9nb BposiAip B[ 9nb sbjj
-U9TUI 'SOJJ9IU ^H ^ BZUB9JB ' (BJ9J9^ 9p o) 9pUBJ^) OJ^93 p U9 B^pq 9S
9nb 'Bjpgid 9p jbui pp opBA9p sbux ojund p '^ju^iinjAijoap íBqupn9
BqDip 9p SB^9pB[ SB^ 9p BUn 9p UOISOJ9 B^ 9p BpU9n998UO9 B 9JU9UI
-pdpui^d opBuiíoiJío sq gs Bjp9id 9p jbui p 9nb Bjc^s9nni9p 9tib o^
'B[^iqDll9 B^ 9jqOS ^JJBq 98 9Ilb SBn^B 9p BTJOSlAip B| UO9 ^BJ9U9 U9
9ppuiO9 OU 'B1S9 9p 9^9 pj 'BUIOqBp\[ B^.I9Ig 9p 9jquiOU p UO9 oppOU
-O9 B^pgtd 9p jbui p opBjpsgj Bq opBppoui Á upisoj^ Biíno gp 'run9
-XBU^) 9p U\ 9p BpBAIJ9p 'BIJBpun99S B^tipi^ BUn Bp9J9}UI 98 49SOf UBg
oij p Bp^q U9JJO9 9nb 'B^^uojo^ Á BtuoqBj\[ so^ojjb so[ 9Jjug[
•JBUI pp pAIU p 9JqOS SOJJ9III ^^^ B pn^!J[B TB^ 9^S9 U9 Opug^
-B99p '^j^lj^ pp BAgn^ B^ 9p p X 'epj^[ B^SJ B|^ 9p OJJ9^ p 'ODUBfg OJJ
"9D I9 '(BpBA9p SBUI UOpJod BJ U9 SOJpUI ¿g^ UOD) SOJÍo9^[ SOJJ9^ 8O{
UOS 89p^ i S91U9UIUIOjd XllUI OU 'SOJJ99 OpUBUIJOJ U999JBdB SBJllip SBU
-nSp 4oJBqui9 uig "(opBuoppj^ 9p 'sBiuiuy sb^ op b^ 'o|dui9f9 jod)
8B9ldlJ SBJJ918 SB| 9p O}99dSB p 999JJO UOISU9JX9 I1S 9p 9^JBd BUII^UIU
U9 'sosoooj S9nbo[q 9p sobo 9ju9ui ^so pBpqB9j uo onbunB 'o^ijqy
^BJ^[ 9p SBJJ9IS 9p OAlJ99p9 OJqiUOU p UO9 U99OUO9 9S 9nb 4Bjp9ld 9p
89JBUI SO1SBA B JB^n^ OpBp UBl{ 9llb SB| 'S9}U91SIS9J 91U9UIBATlBpj SB9OJ
B opU9IUOd 'B1S9 9p BJ9pB[ B^ 9JU9UIBSU9^UI OpBppOlU UBq
9p B^iipno b^ 9p pju^ppoo 9ju9ij^9a b[ 9p uops 9nb 'oijbs
"H 9P oXojjb p Bijns^j uppunfuoo BXno 9p BnB 9p sosjno so^
•njnoXBn^) op b^ 9p buibj 9jUBiJoduii 49^jn3 9p Bqupno
B^ 'ppiui uopjod ns uo Bqo9AOJdB 'Biuop^ uoo oioijqy [bj^[ aun onb
OIJBIAOJJ9J ^BIUBJ un 9nb SBJJU9IUI 4S9p99J9J^[ B BA 9llb B9JJ9J BIA B^
Jod 9JJBd UBJ U9 BpiIlío9S 89 X '^\[ JB ^g J9p 89 B9IJBJOJpiq BIJOSIA
-ip B^89 9p JBJ9U9^ UOp99Jip B&gt;q * (B^Uin^) BJ 9p X 4O9iq^) BUIoqBjy 9JÍ
SBJUll^) SOJ19UI Q^^ B 89JOlJ9dllS SBJn^JB SOlUnd SOUn^JB U9 OpUBZUBOJB
*SBpB}S9J9 9JU9lUJiq9p O SBpB9pUOp9J 'SBpBjjJBJB SBUIOJ 9p U^is^ons JB119
9Í"BSIBd J9 U9 91UBJSBq B^JBS9J BJJiq9n9 ^qOIQ "UOAB^ J9 X (OJJ OUIO3
SOUn^jB Jod OpBJ9piSUO9) OIJBSOg 9p J9 UBJn^lJ 9nb SOJ 9J^U9 '
J9p SOlJBjnqiJJ SoXoJJB SOJ 9p S9JOU9UI SB9U9n9 9p 9IJ9S BJ 9p
B^UBg OIJ J9p 9^U9njJB) 9SOf UBg OJJ J9p B9U9n9 BJ OpUBJBd9S 'j
op BiJOSiAip bj buoz bj U9 ^Xn^ijsuoo njnoXBn^) ^p Bjjiqono B^
•(JBJIJ
ODIJBJO9-J^ Ol9TAJ9g J9 Un898 'pnqjJB 9p SOJ^9IU 0^) OOiq^ BUI
J9p SB^un^ SBJ B J9pUods9JJO9 999JBd opBA9J9 SBIU JBnj jg[ 'SBp
-BOipUt SBJJ9I8 SBJ 9p Bun^uiU B SBJJB SBUI SBUII9 SBJ J9pUOds9JJO9 UIS
9llbuilB 'SOJ^9UI QQ^ SOJ 9p BUipU9 jod SBJnjJB SBUnSjB 9SOpUBA9J9 'SBp
-BSnOB 9^UBlSBq 89UOl9BjnpuO JJJB 999JJO 4SIBd J9p 9^JBd UBJ^ BZIJ9)9BJ
-B9 9nb BjnuBjjiu^d bj 'sBiu^py 'buioijbj^ 9p X oájjqy Jbj^[ 9p sbjjois

�gándose a veces a gran distancia de las masas principales, como si
correspondieran a verdaderas apófisis. En algunas elevaciones, tales
como el Cerro de Mal Abrigo (194 metros), el de Albornoz, el Pela
do, y otros, los afloramientos de roca son menos aparentes, no llegando
a determinar verdaderos mares de piedra.
El eje principal de la sierra Mahoma, es netamente discordante
en lo que respecta a su orientación respecto al rumbo que sigue la
divisoria de aguas de la cuchilla de Guaycurú, que es de alrededor
de 55W, dirección por otra parte que siguen los esquistos metamórficos (filitas y cuarcitas) y algunas rocas milonitizadas de la región.
Los arroyos también ofrecen sus cursos en absoluta discordancia res
pecto a la divisoria de aguas principal, salvo en la zona inmediata a
sus nacientes; esta discordancia es muy manifiesta en los tributarios
del arroyo Rosario, y en los arroyos Mahoma Chico y Mahoma de la
Sierra (llamamos así al afluente del anterior, que corre en las inme
diaciones del mar de piedra). En cambio, existe cierta concordancia
entre los tributarios del arroyo Coronilla y el rumbo de los esquistos,
es decir, el mismo que sigue la cuchilla de Guaycurú. Algunos arroyuelos o gajos fluviales, se han inscrito en las fracturas de primer
orden de las masas eruptivas, o han abierto cauces sobre rocas básicas
muy alteradas o esquistos blandos.
La sierra de Mal Abrigo ofrece un aspecto distinto a la sierra
Mahoma si se la examina al detalle; contiene como ésta, extensas ma
sas de granito macizo, pobre en diaclasas, y con una orientación cris
talina poco aparente. Pero en general, su roca constituyente domi
nante, ofrece textura gneissoidea, sobre todo en las inmediaciones de
la divisoria de aguas que sigue la cuchilla de Guaycurú. La roca ofrece
en este último caso una marcada disyunción transversal respecto al
alargamiento general de los afloramientos, que siguen un rumbo aná
logo al del eje principal de la sierra Mahoma (es decir, unos 35
o 40E). Dicha disyunción motiva la aparición de formas espectacu
lares, presentándose algunos afloramientos con las masas alargadas
seccionadas por diaclasas bastante regulares, que dan origen a bloques
de forma discoidea, puestos de canto, y toscamente paralelos unos a
otros. Este hecho, aunque se reproduce en algunos puntos de la sie
rra Mahoma, no es en ella muy característico, ya que aquí el granito
es más macizo que en la sierra de Mal Abrigo, y ofrece una disyun
ción generalmente paralelepipédica, teniendo los bloques forma re
dondeada como consecuencia de los procesos de meteorización.
En el espacio que media entre ambos mares de piedra, el relieve
es suavemente ondulado, disminuyendo las ondulaciones en dirección
del valle del Arroyo Mahoma Grande; los afloramientos de roca son
numerosos, y los de granito aparecen alineados, cual si se tratara de
apófisis, de rumbo concordante con el que ofrecen las rocas metamórficas de la zona; los valles de los arroyos Mahoma de la Sierra, Ma
homa Chico y otros, cortan estos afloramientos, quedando las masas
rocosas bien expuestas por espacio de varios metros, permitiendo en
algunos casos apreciar los contactos entre materiales diferentes.
— 214 —

�— sis —

•Bjp ^oqos 9iu9xupnpBo opip
-IDUT BX| SOU9UI O\ JO(J O 4B0Bd9S SOf 9nb BJ[BJ Bl 90ínin 'SO0099 SOp 8O[
90^U9 JBSBd ^B 'BTDti^ B^UBg p 9tlb 9jqxsod 89 ÍBimb^oy O0099 ^B UOT9
-o^oxp U9 sojdnaqB soso9OJ[ s^uop^oBd uo9 X '9juBf9ra9s Xnxu ojo^dsB 9p
pp o jano9UBiu9g opBuxxuougp 'Bpnq B^uBg ojo pp ojoo^[ ye
9S 9nb ooooo ye uoioBpj u9 opBjpj ^xxbojq ubo^ un 9nb bso9 bjio
B9S OU 4BJinb9Jy OJJ99 |9 9nb 48BlU9pB 9^qiSod S^ '^01181^9^960:^9 B0niX9J
9p 'UOI99TJJ 9p Bq990q BUn B OpBSOpB 'B^BJ 9p ofodS9 ^9 BptlJU BUI0OJ
U9 9990BdB S9^nO 8O^ U9 '9piO0lJ0od 'O0J99 |9p ^Bdt9UIod B8O9O0 BSBUI
b^ 9p sopipu^odsgp 89nbo^q sosoo^uinu U9JSTX9 opuop 'Bfo^BABq op
oiU9UiBioBd9p pp 'Bimbooy 00099 opioouoo p U9 980Bqooduioo opond
OUIO9 'SBpBpunuOod S9p9O[ SBpu909Jtp S999A B U9990JO 9nbunB 48IBd
p U9 S91U9n990J 9JU9UIBATlBpO UO8 SISBpBIBO 9p SOU9tHt)U9J SOJS[J
•S91U918IS90 SB1T|TJ 8B| Á SBipOBnO SB[ Ood
8BpBUIUlO919p SBJ B S91UBf9lU98 'pnil3uo[ UB0 9p 8999A B 'SBJS909
OpUBUlOOJ 9fBSTBd p U9 U9990BdB SBpBZTlTUOpUI 8B9O0 8B^ 9p
"IV *t&gt;pBA9p XnUl UOpBZTlIUO|IUI 9p OpBO un UBpA90 'OldoOSOOOIUI |B
SBpBipnj89 onb SBonix9i opuBuirao9i9p '89iO9nj ^nuí opis UBq 89uoi89od
sb[ onb BojS9nui 'osoooo ptO9iBui pp uppBAO^sqo b^ oog^ -uopBqood
-UIO9 [BJ OBJtpOBJ 9p 899BcÍb9 89poniBU S910O0 Op Z9SB0S9 B| 9p UOZBO U9
'Biou9piA9 U9 oouod opipod souioq ou unB onb oj 'piuoziooq odij 9p
9joBd uo 's^^pj oppnpood aso^qBq osnput uoo^iqop B90B Bqoíp uo onb
9S0BSU9d Bjopo^ -BpUBJOOduiI UBoS BUn OAn^ OUI8tJ0OUIB19UIOUIBUip p
9puop BUOZ BUn B B90B p BpOJ OpU9tpUOdS900O9 4SBpBZTJIUO|IUI 9)U9UI
-9109nj SB9O0 SB^ 89UnUIO9 UOS 'BmoqBJ^[ B009IS B{ Á 9pOOq OX[9ip 90^U9
^ju^xuBspgo^ -nono^Bn^) 9p B[[xqono B^ b u^Xnixjsuoo 9nb sojsxnbs^ so^
UO9 91UBp0O9UO9 BXU0O| U9 BJU9X0O 98 9nb 'oXOqy |BJ^[ B009XS BJ 9p 9^S9
-pOOf^[ 9pOOq p 9990JO 9nb pBpX0B^n90 V\ B OAXJBpO p 89 'uopBOXJXuSxS
xxbo Bun 09U9^ 9p Bfgp ou onb A 4uopu9iB B^ bxubj^ onb oqo^q ujq
•umxoBjxopBnb xunpdsB^ B9uxxubo^
v\ A 'sBpoBO 'oouxxf 9p sopB^od 'sopBUBq uooooBdB oxpnxu uBqdxnB
98 SO^OOOB SOqXUB 9p S9|^BA SO^ 9pUOp 890Bn| SOJ Ug 'OBBAXp B OpB9^
UBq SOSB9 8OUn|B UO 9nb 'S90XXB9 8OAX109dS90 SnS 9^U9XUBAX19B U9AB0
-os A 8Biu9xuooi sb| op 89ndsop z^pxdBO uoo UB9Z909 ooxq^ BxuoqBj\[ A
B009Xg B^ 9p BXUOXpj/\[ SoXoOOB 8O^ 9nb BAXJOXU 9nb O[ 'pOBJ OJUBJSBq B9S
BXAn^ 9p SBnB sb^ 9p oju9xxuxoon9S9 p 9nb uooBq 'sopoBjsqo op Bipj
BAXIBpO B^ X SÓ0099 8OJS9 9p 91U9XpU9d 9109nj Bq 'U9XÍo9O ^\ 9p SBjpOBnO
X BBiqxj sb^ 9p ye jBn^x 't^oSS po^uoS oqxuno ^p 'sBpBzxjxuopxu 9ju9iu
-9109nj SB9O0 Ood SOpmiXlSUOO UBJS9 8O^p 9p OlOBd 9nb BX '891UB89091UX
UBqnsoo ínonoXBn^) 9p B^xxpno B^ b sopBS^ 9iu9xuBi99oxp X 'xs 9oiuo
SOpBppS UBJS9 8O0099 8OJS9 ÍSO019XU SBXU O Q8T ^P 8OXUSXXU SO^ 9p SBOnip
8B^ OpU9X8 '8BlS9ndx9 U9Xq 8BSO9O0 8BSBXU S9pUB0 UX8 O09d 4SO8O90p9d
'8OpB9puop90 SO0099 UOO 'opBjnpUO 9JU9XUB9UB0J BlU989od 9S OU9009)
p 'Bxnoxpj^ boooxs b^ 9p 9}S9opng 9pooq ye Biuxxpod buoz bj ug

�Estructura geológica de la región
Entre las sierras de Mal Abrigo y de Mahoma, la cuchilla de
Guaycurú está constituida en parte por filitas y cuarcitas, estas últimas
a veces bastante ferruginosas, teniendo ambas clases de rocas un rumbo
general 55W, que corresponde aproximadamente al que sigue la di
visoria de aguas de la cuchilla mencionada. Las filitas son en parte
cuarzosas, pero en general se trata de esquistos arcillosos bastante metamorfizados, que al alterarse se resuelven en un material rico en
kaolín. El color de las filitas varía entre gris obscuro hasta amarillo
claro, siendo esta última la tonalidad predominante de las filitas que
acompañan al trozo de carretera comprendido entre el empalme de
Mal Abrigo y la estación Guaycu^^^, las cuarcitas son blancas, grisáceas
y rojizas, aunque los aflorami^^nos aparecen cubiertos de liqúenes
crustáceos que ocultan casi siempre la verdadera coloración.
Masas de filita de extensión limitada aparecen intercaladas en el
material granítico de la sierra Mahoma, o se presentan algo plegadas
en contacto con un cuarzo lechoso, presumiblemente filoniano, de la
sierra de Mal Abrigo. En general, tales filitas tienen coloración seme
jante y ofrecen un rumbo análogo al que presentan las filitas de la
cuchilla de Guaycurú.
El granito que constituye la sierra Mahoma, aunque ofrece cierta
variedad en la textura y en la estructura, se presenta más macizo y
con menor orientación cristalina que el de la sierra Mal Abrigo, que
es en parte gneisoideo. Su composición es relativamente variable; en
algunos casos se trata de granito adamelítico; otras veces constituye
una adamelita típica; y finalmente llega a tener la composición y el
aspecto de una granodiorita. Hacia el tributario serrano del arroyo
Mahoma Chico (que podría llamarse Mahoma de la Sierra), el gra
nito evoluciona bastante por un enriquecimiento anormal de anfíbol,
sobre todo en las inmediaciones de una gran masa anfibolítica, que
describiremos más adelante, y que a menudo presenta disyunción es
feroidal no muy pronunciada, especialmente en zonas algo meteoriza
das. Cruzan el granito de la sierra Mahoma algunos filones cuarzosos,
de espesor variable, a veces de cuarzo lechoso, y en otros casos de
cuarzo algo ferruginoso y en parte cavernoso, por pérdida de material;
tales filones suelen sobresalir de las masas graníticas que atraviesan
gracias a su mayor consistencia. Pero lo que llama más la atención
son las aparentes intercalaciones de un material de grano fino, gene
ralmente porfiroide, que se destaca en la masa granítica en forma de
bochas redondeadas, y con disyunción paralela a veces muy pronun
ciada. Por meteorización diferencial, tales bochas se separan del gra
nito, e incluso se han desprendido de él naturalmente, dejando huecos
bastante regulares, en los cuales continúan los procesos de alteración,
favorecidos por la sombra que asegura una mayor persistencia de la
humedad. Algunos de estos aparentes xenolitos tienen hasta un metro
de diámetro, aunque se presentan generalmente con cierto grado de
alteración, se asemejan a un material melanocrático que ocurre en
— 216 —

�— LIZ —
o ooiBDjy o^^jduiog jb 9sjb9J9j uoq^p is jpnosip ju 'SBpBipmso sbooj
SBJ 9p B9l^ojOUOJ9 UOpBJ9JJO9 BUVl JBZIJB9J inbB SOUI9JBJU9JUI OJ^
•OJJ 9p So^^j^uBO SOJ JO(I SBqD9q SapBpiABO S9JUBpuiiqB UO9 4
9pj9A UOpBJOJOO 9p 4BJJ9Tg BJ 9p BlUOqBJ^[ 0X0JJB J9p OSjnO J9p
Bim U9 B^U9S9jd gs 'Bsop^j^ bosoj Bun 4oi)JBqui9 uis íojn^sqo 9ju9uijbj
-9U9x^ JOJO9 9p X SOSOJJpjB XniU S909A B 4S9JBlAnjB SO[9tlS SOJ UBUTUIOp
SoXoJJB SOJ BIOBq ^SBDIJBds^p^j A SBSOZJBnO SBABJS U9D9JBdB U9iqUIBJ
9puop 489[BIAn[J S9[^BA SnS 9p SOUn^B U9 A BinoqBJ^f BJJ9IS B[ 9p O1DBJUO9
U9 sosou9JB so^ns %o\ opuBpunqB 4uotsu9ix9 g^uBisBq UBdnoo 89^bia
-iqB A sgpjiAiqoo sopns so^q •SBpBuoiso^^ g^uBiSBq ^jau9S U9 4jos9ds9
OSB989 9p OUB9duiBd OUIT^ 9p SBq9UBUI SBunS[B B9JB BJS9 U9 U9J^n9O
O{OS 4SIBd [9p BlJBJU9UIip9S 9IJ98 B[ 9p S91UBJS9JUI SO^ B OlUBtl9 U¡^
•BDTlSta9^9BJB9 Xntn B91J
-SBpOJTJJOd BJI11X9J Bun 8B0OA SB^ 119 UBUTXUJ919p A 4SlSBpBJB9 B]^ B OpT^
-SIS9J uBq ozj^n^ 9p soubj^ soun^^ 4sbiiuo[iui s^pj u^ •pBpisojsmbsg
BpBOJBUI ns 9p upZBA U9 4SB9TJ^OUIB19ta SB9OJ 8B1J9I9 UO9 O SOJ9JJ9JBn9
SOpiJJOd UO9 JipimjUOO jIOBJ S9 BJSIA 9[dlUIS B 9tlb X 4SIBd p U9 SBpBip
oa une 4sbdtijubj sbituo^iui sb^ 9p BtouBpunqB B^ sg uoiou9jb bj
9nb o[ ojg^ 'o^opida u9 BpBiounuoud Bz^nbiJ eun uoo 4Bjp[
-Bun eun X (bjijou o) Bjij^dXq eun SB^p 9jju9 'sbooi sbjjo u^jjnoo 4o^
9p B^ X BUIOqBJ\[ BJU^S B^ 9J^U9 BpipU9JdlUOD B9JB J9 ug
SBUOZ n9 BJ9dsOjd 9nb B^ B B^UIJSip 9^UB}SBq 89 OOIlJJOqiJUB
9p UOpBZIJBp9 X U9PBZIJO919UI BJ 9p SOpBATJap SOJ9ns 9jqOS
9JJ11DO 9llb UOl9B^9.o9A BJ 4SBUI9pB ^OJTUBJ J9 OpiIBJJOO 49llbip 9p O^99d
-8B UO9 4B9I^BJ9OUBJ9in B9OJ B^S9 9p BI9U989jd BJ 91U9UIBJBJ9 JBI99jdB
U9JTUIJ[9d 'BJtnjJB BfBq B UOIAB 9p SOJOtl^ '(SO^J9UI 9p SBU9JU99 SBIJBA 9p
OI9Bds9 Jod OOIJJJOqiJUB JBIJ9JBUI JB gn^oIS JBn9 J9 4S9p90J9J^[-O9piA9JUOJ^[
BJ9^9JJB9 BJ UO9 BipU9tUIB^) 9p BT9UB1S9 BJ 9UII 9nb OUIUIB9 J9 4OjdlU9f9
Jod) 8OUIUIB9 9p OpBZBJJ J9 BJBd SOSBO SOUtlSjB U9 SOpBq09AOjdB OpU9I8
49J89 9nb pBpiJTOBJ SBIU UO9 UB^9^JB 98 9tlb bX 'o^JUBjS JB U9J9BJ9J U9
umsgjdgp eun jbj9uo^ U9 ubuijoj 'sgnbip sg^ugjBdB sojsg -bisia gjdims b
J99OUO99J 9p9tld 9S S909A B 9llb 4BDT}JJO 9JU9raBpB9JBUI BjniX9^ U999JJO
9nb bX 4SBpBzijaouiBi9in SBSBqBip 9^u9ui9jqBqojd 4SB9ijijoqijuB sbsbui
48O^i9UIOJI^[ SOp B OUn 9p OI9Bds9 Jod UB^aBJB 98 'g\[-^S 91U9UIBpBlU
•IXOjdB jp9p 89 'jBdlOUTjd 9f9 n8 B OJ99dS9J Bn9IjqO SBU9dB UOI909Jtp
aO9 4BUIOqBJ\[ BJ^9IS BJ 9p O}IUBJ[ JB 91U9lU9JU90LBdB OpuB89ABJjy
•ounqn 9^s9
9p 3^^o^[ jb uriB X 'ootq^ BuioqBj/^ X BJJ9ig bj 9p BUioqBj^ soXojjb soj
9JJU9 U999JBdB '(SB^I^JBnO X SBJIJTj) 809IjaOUIBJ9UI SO^SinbS9 SOJ 9p J9
UO9 9lUBpjO9UO0 Oquinj UO9 9llb 4SB9OJ 9p 9IJ9S Bun U9 II9iqUIBJ 9jqBA
-jgeqo sg opBA9j9 opBJ 9p upiDBZTiraojiui Bjsg '9^u9aod Xnuí orastjjora
-BJ9UIOtaBUip un 9p 8OpBAIJ9p 8OZJ9njS9 SOJ Jod opBZTJ9Ajnd OOT^IUBj^
JBTJ91BtU Un 9p BTJBJBJ1 98 ÍSBpBPJBUI XniU B9I^SBJ9OJIjaod O BDIJSBJOB}
-B9 sBjn^xg^ uoo oaad 'oitubj^ jgp bj b 9jub(*9ui9s o j^nSí upioisoduioo
Bun 9U9IJ 9nb OpBI9U9piA9 Bq 4O9I^BJ9O9n9J OJIO U9 9^U9UI9JU9JBdB
OpjnjOUt 4O9I}BJDOUBJ9UI JBIJ9^BUI 9JS9 9p O9tdoD8OJ9IlU Oipn^S^ jg 'OpBjq
-UIBJB 9p 89^Sod BJBd OpBJOjdx9 S9 9^S9 9pUOp SBJ9JUB9 SBJ 9p O9S9JJ
J9 U9 489pjoq SOJ U9 SBSnjtp O3nJB 48BpB9puOp9J SBSBIU 9p BUIJOJ

�a la Serie de Minas (considerada como Proterozoica) ; esta correlación
nos parece prematura y además llena de dificultades. Por otra parte,
rocas que en un principio se juzgaron como equiparables a pórfidos
cuarcíferos, han resultado ser milonitas graníticas de textura porfiroclástica.
En la parte de la sierra Mahoma donde la roca dominante tiene ca
racterísticas de una granodiorita, los minerales principales son la oligoclasa, la microclina, la albita, la hornblenda, el cuarzo y la biotita. La
oligoclasa es el feldespato más abundante, y aparece en general defor
mada y quebrada por los efectos del dinamometamorfismo, parcialmen
te transformada en pistacita y clinozoisita, transformación que no ha
afectado en cambio a la microclina y a la albita. Los minerales secun
darios y accesorios son en esta roca el zircón, el apatito, el rutilo, la
calcita, la fluorina, la sericita y la magnetita. La albita forma inclu
siones en el interior de la microclina (pertita), la cual presenta cierto
grado de sericitización. El cuarzo, no muy abundante, aparece frac
turado o con los bordes deformados por las presiones, ofreciendo ve
nillas con recristalización incipiente; la hornblenda se presenta, lo
mismo que parte de la biotita, epidotizada; la mica negra ofrece halos
pleocroicos debidos a la presencia de inclusiones de zircón. La calcita
y la fluorina aparecen en finas, aunque escasas, vénulas.
La cantidad de feldespato potásico incrementa a partir del valle
del arroyo Mahoma de la Sierra, hacia el interior del mar de piedra.
Una muestra tomada en plena sierra, en la ladera del llamado cerro
Grande (o de Perera), ha revelado según Moacyr V. Coutinho, los si
guientes porcentajes en peso de sus minerales constituyentes:
Plagioclasa
Feldespato potásico
Cuarzo
Biotita
Minerales accesorios

36.5
23.0
29.5
8.0
3.0

%
%
%
%
c/c

En otras muestras, procedentes también de la parte abrupta del
mar de piedra, la cantidad de cuarzo es aún mayor, decayendo en
cambio la de biotita. En cambio, una roca granitoide que aflora junto
al arroyo Mahoma de la Sierra, a unos trescientos metros del mar de
piedra, ha revelado una carencia absoluta de feldespato potásico, la
disminución de la cantidad de cuarzo y una abundancia inusitada de
hornblenda, acercándose algo por su composición a las rocas que com
ponen la familia de las tonalitas. Según Moacyr V. Coutinho, he aquí
los porcentajes en peso de los minerales constituyentes de la muestra:
Plagioclasa
51.5
Anfíbol, con agregados de alteración27.0
Cuarzo
17.5
Biotita
2.5
Magnetita y accesorios1.3
— 218 —

%
%
%
%
%

�— 612 —
na ai-ied ua 'BpBjajp Xnxn aaaaBde Bpua^quaoq b[ ísojjotuoxpx sapj
-sxaa na asopuB^uasaad '(s^uySiqy) BaisBq aiuaxuBAx^Bpj sa BSBpo^xp
v\ 4Bpua[qujoq ua Baxj 'bjt^buo^ Bun ap b^ b Bpaanaaa uoiaxsodxuoa
BXna X 'Biaaig v\ ap BtnoqBj^ \v oiunf Bpx^oaaj Bjjsantn B^ ug
•uoaixz p pdxauxad oxaosaaaB pjauxra p opuaxs
'a^qBiJBA sa B^xioxq ap upxaaodojd Bg • (oapajnap oza^na) Buxpoaaxxu
v\ ua opnuaui b uBJ^auad so^pisxja ap sauopaoa ísopBxuaojap sapaoq
saaaA b aaajjo X aiuB[npuo uopupxa ajduiais ts^a Biuasaad ozjBna
^g *Baoj Bisa ua as^Buuoj ua sapaauiui so\ ap oxut^n p 'Buipoiaiui
Bun b apuodsauoa oaissiod ojBdsappj p ÍB^iqp-pBqspB^ X Bjiqp b¡
ap saXa^ sb| unSas sauopBuiuia^ uoa '(0Iuy 0(iqy) BSBpoSip-Bixqp odx^
pp sa Baoj vi ap a^uaXnjiisuoa BSBpoi^B^d Bg 'JBpiSaj^i saaaA sbj^o X
'BpBUB(dB biujoj ap X souanbad a^uauiBAiiBpa sanbcqq b jBSrq opu^p
'o^aadsB ap BiquiBa uppunXsip b^ Bjjais b^ ap sauopjod SBpBuiuua^ap
ua ojad i uppBziJoajaui aod sopBaanqB o sopBapuopai 'oubuibj ubj^ ap
saaaA b sozpBui soauBq ua asopuBjuasaad 'jB^nuBjámba
sa Baoj[ Bg 'BaaBsiJ ubujoj 'oanasqo ajuaxuBAt}Bpj saaaA b
p X 'B^iioiq B^ ap Bpuasaad B| anb 'supanbuB^q uppBJopa Bun app
-UBp 'BjipuiBpB B^sa ap bsbui b[ ua uBuiuiop soaBp s^pjauíui sog
•oaipua^quaoq-oaiijioiq X 'oatjjjoiq
so^iubj scq b Bpxjajaj opts Bq booj v\ opnuaui b ísojBa^oj^ad soaod aod
BpBz^t^n opis Bq uopBuiuiouap eqaip 'a^uauíBpBpBj^saQ *uasuuBqof
ur^^as '&lt;}:59 X ^9:^^ sa^iuij^ so| axiua upp^pi ^qatp asopuaiuajuBui
'BSBpoi^Bj[d ouioa BSBpojao b^ub^ aiuauíBpBuiixojdB aua^noa anb 'boiu
-ojn^d 'Bjajiaa^no booj 'BjipuiBpB Bun B japuodsajaoa aaajBd 'BiuoqB]^[
Bjjaig b^ ap ojiubjS p 'Bipaiu uopisoduioa ns B^uana ua opuaiuaj^
•ofBqBJj oj^o ua soraajBdnao sou anb b^ ap 'apioa
-ijjod booj Bun X 'bjt^xj ap op '(oouB^g oaaaa opsxuB^ p Buxtujajap
anb) ouBxuopj ozjBna ap bsbxu ub^ Bun j^Sn^ jaxuxad ua BpBaxpux
Bjjaxs v\ ua uaaaaBdB sBxuapy '(2:5 a^uapoa p oaxsBjod ojBdsappj-BSBp
-oxSB^d uopBpj B^ aapaaxa uxs oaad 'BSBpoxSB[d aju^punqB uoa) pin
-jou o^iubj^ un X BixaoxpouBa^ Bun ap v\ ^i^xi^ bxjba boojc b^ ap u^xoxs
-odxuoa B^ Bjp ua uaxqxuBi ÍBiuoqBj^ Baaaxg bj ap apxo^xuBa^ pxaajBxu
p uoa uoxaxsodxuoa ns aod BzuBfaxuas Bjaaxa aaaajo 'oáxaqy pj^ ap
Biaaxs v\ ua Buxxuop anb BapxossxauS a^a^d ua 'apxo^xuBjS boojí Bg
'sosnjuoa sop^SaaS^ ua saaaA b asop
-UBiuasaad 'upxoBjaip aiuapiAa ap soxaxpux aaaap pqxjuB p 'Bjaaxg B[
ap Bxnox[Bj^[ oXojjb pp ajjBA pp a^uapaaoad Ba^sanxu b[ ug 'soanosqo
sapaauxxu so^ u^punqB apuop saaBn^ so^ ua paauaS ua zapxd^a joXbiu
uoa UBZxJoa^ara as sB^sa ísBaoa sb^ ap upxaBuajp ap souaxuouaj so^ b
uoia^pa ua BxauBiJodtux ns aauai ap u^fap ou 'pqxjxre ap uoxaaodoad B[
ua oiuaxunB p oxuoa xsb 'ozjBna ap pBp^uBa v\ ua upxanuxxusxp Bg
•BJjsanxu Bpxjajaa B^ apaaoad apuop ap apxojxuBjS Baoa b^ ^jo^b apuop
jBn{ pp sauoxaBipaxuux sv\ ua BaxjxpqxjuB bsbxu ubj Bun ap Bxauasaad
b^ aod 'BpBJoqojJoa j^panb aaaj^d oqui^nog *^y jXoboj\[ ap BxauaaaSns
Bjsa íoaxsB^od oisdsappj ap Bpxpaad aiuBixxuoauoa b^ X 'pqxjuB ap
ojuaxxuxaanbxaua uoa 'Bax^opjauxtu Bzapxn^BU ns na Bp^axjxpoxn o9an[
o jad 'BarpuBjS a^uaxupuxxjo Baoa Bun ap a^BJi as

�clorita; el cuarzo y la biotita no ofrecen grandes anormalidades; entre
los minerales accesorios se destacan el zircón y una magnetita hematizada parcialmente. La roca ofrece en conjunto una coloración obs
cura, y está en gran parte alterada, bastante más que la adamelita de
la sierra.
En cuanto a los diques anfibolíticos que cruzan a la sierra, en
forma concordante con su eje principal, con un rumbo que varía en
tre 60E y 80E, dejando lugar a depresiones alargadas, aprovecha
das en algún caso por los caminos, parecen corresponder a diabasas
de textura ofítica, metamorfizadas en anfibolitas. La composición, dan
do el porcentaje de los minerales en peso, es según Moacyr V. Coutinho, la siguiente:
Plagioclasa

24.5 %

Anfíbol

70.5%

Magnetita

5.0%

La composición media de la plagioclasa corresponde a un labra
dor (Ab3-An63) ; el anfíbol es una hornblenda común (verde obscu
ro) ; la magnetita constituye el principal mineral accesorio. La roca
ofrece casi siempre coloración obscura, algo verdosa, con las superfi
cies limonitizadas, amarillentas o rojizas; cuando se altera, ofrece
una exfoliación concéntrica a veces muy marcada.

Milonitización y rocas miloníticas
Cuando las rocas cristalinas se ven sometidas a tensiones diferen
ciales que rebasan el límite de su resistencia, tienen lugar fenómenos
de cataclasis más o menos apreciables. Las fracturas se producen prin
cipalmente en las zonas de contacto de los cristales y afectan en
forma preponderante las partes angulosas, ocurriendo bajo presiones
elevadas una pulverización total de dichos cristales. Si tras de esta
pulverización, quedan dentro de la masa algunos granos de tamaño
apreciable, correspondientes a los minerales que no han cedido total
mente bajo la acción de las presiones, la textura de la roca se llama
porfiroclástica; si la reducción de los granos es total, la roca pasa a
ser una milonita.
La milonitización difiere de la cataclasis conducente a la forma
ción de brechas, en que en ella, la reducción de los cristales, así como
la deformación de los mismos y el flujo originado por las tensiones
diferenciales, son mucho más acusados. La brecha típica se compone
no de cristales individuales sino de piezas de rocas (Harkerl. En cam
bio, el término milonita, empleado por primera vez por Lapworth, se
aplica a una masa prácticamente pulverizada por las presiones, como
si hubiera pasado por un poderoso molino (Harker). En la textura
llamada de mortero (también denominada estructura de mortero, o
— 220 —

�— 122 —
uppBaopa Bun ap^p b aXnqiajuoa X ajuBpunqB sa Baau Baira Bg #(bjis
-xozouip uaiquiBj o BjpBjsid oinoo 'souanbad soubj^ ua paaua^ na
Bjuasaad as anb p) ojopida ap BiauspunqB b^ uoiauajs B[
uoidobjj

Bjijau^Biu X ojijBdy

BSBpoiB[d X oaiSBjod ojBdsappg
: (osad ua safBjuaaaod so^ opu^p)
ajuainSis B[ Bijas s^psapuopaa s^qaoq o sojipuax sajuaaBdB so^ ap
oun ap BaiSopjauíui upiatsodinoa b^ 'oqupno^ *^ jXoboj\[ nnSag
•piaipadns uoia
-Baijtaqis aod ajuauía^qeqoad 'aiuauíajuajBdB SBpqnd saiaijjadns saaaA
b uaaajjo anb sb^ 's^qaoq sap^ ap sbui o Buaaop Bipaui B^Bq uauaij
-uoa 'apuB^^) ojjaa pp sop^apuopaj sanbo^q souná^y #sopru sns SBjsa
?IIB opuBpjsui 'saAB s^i aod X soSBppanuí so^ aod sosBa sounSp ua sop
-Bzq^n uos soaanq so^ "B^p ap asjapuajdsap uan^isuoa opuBna bsbiu
Bqaip ua soaanq opuBÍap 'Buiíqn Bjsa ap uopBjuauíJjBJj X uppisodtuoa
-sap B|^ uaaaJOABj X 'Ba^juBj^ bsbui b^ ap uBJBdas as ppuajajip uoia
-Bziaoaiaui jo^ 'SBpBjBp ajuauíBjau uos anb SBun^p uajanao anbunB
'ppiosdip ajuauíBJaáq Ep^apuopaj buuoj us^uasajd X ojiarasip ap
Bjuaqao B^ssq &lt; Bjaja^ ap o) apuBJ^) ojiaa p ua Jipara e
SBipoq sb[ ap sBuná[y *soiBdsappj so^ b sos^a sounSp ua ojad 'oz
-iBna p paauaS ua sa[BisiJaouaj sa^uajBdB so^ opuaipuodsajjoa 'aiuaj^dB
saaaA b 'BapsBpojijJod Bjnixaj uaaaap 'soppjBd souB^d un^ as
as anb 's^qaoq sopx 'BpuBpunqB ubjS ns zaA p^ JBqaadsos
uis ojad 'Braoipjiy[ Bajáis b[ ap oiiubj^ p ua 'opipod ouib^^ anb 'oubjj
-xa pijajBra un ap ssipoq ap Bpuasajd B^ jBaiput ua ojarapd p anj
UBIIÍI^[ 3B]/\[ *sT8TJ9dB 3P BUIJJ u3 SBp^SjBp SBai^iuBjS sbsbui uoa
-uoa ua pjaua^ ua 'o^tjqy pj\[ ap bj X BJjais BpBuopuara bj
Bpipuaadraoa buoz b^ ua 'Bjnasqo sij uopsjopa ap sanbxp ap BpuaiJ
-BdB uoa saaaA sbjjo X íBinoipj^[ Bjjais B[ ap ojiubjS jap ojiu^P sojq
-ouax sajuajBdB oraoa saaaA SBun :sBrajoj sop ua ueiuasajd as
SBjxuopra sb^ X SBpBzxpuo^ra sbooj sb^ souiBipn^sa anb sajB p u
•ajuanaaaj a^uotu^AijBpj aaaj^d SBaoj ap od^ ajsa
ojjsanu ug 'pBpipunjojd X uoisuaixa BijBsaaau b^ uoa opBiBJ^ opis Bq
ou une SB^iuo^ira sb^ ap Braajqojd p 'sasisd soj^o X Bij^sny 'Bpang
'soptug sopB^sg 'Bip^ajg ubj^) ua sbooj ap asBp B^sa ap BajaaB sop
-Baqqnd sofBqBJ^ ^O\ ap JBsad b oaag 'oquijnog *^ jXaBo^\[ aod (op[
-Bg uBg) anbog UBg ap ura^aa b^ ua uopuaiap Bjaap uoa SBpBipn^sa
uoaanj X 'zupg *y o^opa^ p 'Bpuaaanao ns ap BaaaaB uopuajB tb\
ouiB^ 4psBjg p ug •orasijjoraBpraouiBuip osuaira b sBp^araos SBuip^
-stja sauoi^ai sb^ ua uoisnjip a^u^isBq aauai uaaaJBd SBjiuopiu s^g
•8OpBZIJ3A
qnd sagqap sbui sapjauíra ap soiu^iuSbjj so^ aod sopB^uainaa ajuara
-BaijaBjd uaaajBdB 'sauoisaad sb^ opijsisaa UBq anb 'sosanaS souea^
soj '(anjqnajspjaqin 'ajuapAinba Bu^raap uoisaadxa ts\ uoa opaanas ap

�gris obscura a la roca; está íntimamente asociada al epidoto. El cuarzo
aparece a veces en granos de cierto tamaño, relativamente obscuros,
pero brillantes, dando lugar a una textura porfiroclástica. El feldes
pato potásico (microclina y ortoclasa) es más abundante que la oligoclasa, presentándose esta última a veces en fenocristales, siendo rela
tivamente acida (Abg5An15). En un ejemplar separado de una bocha
sometida a una fuerte descamación, los fenocristales feldespáticos lle
gaban a medir hasta más de 8 mm. de largo, tamaño en general no
alcanzado por los fenocristales de cuarzo (5 mm. a lo sumo). La abun
dancia de epidoto y de biotita, podría atribuirse al metamorfismo di
námico y la acción de soluciones acidificantes, provocando la trans
formación del piroxeno y del anfíbol, en los mencionados minerales;
de la transformación de las plagioclasas básicas se habría generado la
oligoclasa y parte tal vez del cuarzo. Tal es la hipótesis sugerida por
los estudios microscópicos, según Coutinbo. La roca en cuestión se
aproximaría por su composición a la de una unakita, sobre todo por
su contenido elevado de epidoto. Esta sugerencia acerca de una acidi
ficación, probablemente en contacto con el granito, de una roca pri
mitiva más básica, podría tener una base relativamente seria, en razón
de que en el área estudiada ocurren rocas básicas entre las cuales
figuran una hyperita (o norita) y una hornblendita (esta última con
gruesos fenocristales de hornblenda de más de 1 cm. de diámetro).
La hyperita presenta la siguiente composición mineralógica (dán
dose los porcentajes en peso) :
Plagioclasá básica
Piroxeno (hiperstena)
Anfíbol
Minerales metálicos

49.1 c/o
32.8 %
17.6 c/o
0.5

La plagioclasá (Ab25An75) corresponde a una bytownita, a veces
en agregados que hacen pensar en una reducción por milonitización,
y luego recristalizados. El piroxeno, que corresponde a una hiperste
na, aparece en general alterado, pasando a anfíbol; este último es
una hornblenda, pero que aparece coloreada de diversa manera, ha
ciendo pensar en dos variedades, tal vez de distinta composición. De
los minerales metálicos el más abundante es la magnetita, que se pre
senta en pequeños granos.
Es posible que esta roca gabbroica tenga origen metamórfico
(pirometamorfismo de una roca ferromagnesiana primitiva), aunque
tampoco debe descartarse la posibilidad de que se trate de una norita
verdadera, según sugerencia de Moacyr V. Coutinho. Al grupo de
rocas básicas, pertenecen en el área estudiada, una hornblendita, que
aflora entre los arroyos Mahoma de la Sierra y Mahoma Chico, y
una roca obscura, maciza, que aparece cerca del borde Sudoeste de
la sierra Mahoma (tal vez se trate de una anfibolita maciza, derivada
de una eruptiva básica por metamorfismo).
— 222 —

�•sBaidoasojaiiu X oduiBa ap sauoiaBAjasqo
sbj ua BpBjuajsns Baijaua^ojjad sisajodiq eun soiuaipuodxa apuop 'o3
-ijqy jbj\[ ap uoiSaj bj b BpBaxpap bjjbj^ououi bj ua souJBdnao b sotu
-ajaAjoA sBiuajqojd sojsa ^-iqog 'ojiubjS oidojd ja Jod uoiobzijiuojiiu
ajjanj Bun b sopijaiuos 'sojijouax sojapBpjaA ap 3sjbjbjj pBpijBaj ua
Bjjpod (aju^punqB souaui ozjBna ja X 'sosbo soqanxu ua BaisBq sbcu
sa bsbjooSijo bj) Bjnasqo sia^ uoxaBaojoa ap SBqaoq SBjsa ap
jap upraxsoduioa ap Biouajajip bj Bpsp 'oSaBquia uxg
o Boijiuojixu 'oaajjoui ap Bjnjxa^ Bun opuBuio^ SBSuajui Xnuí sauoisua)
sbj ofeq opipaa u^q anb eajiqap sbuoz b ajuauíapliuis uapuodsajjoa
anb as^BSuad Biapod ÍBuioqBj^ BJjais bj ap BjrjoipouBjS bj X Bjtjaui
-BpB bj ap oj^uap Bapxjouax BiauaiJBdB ap sbjiuojtui sbj ap Biauasajd
bj b OAiiBjaj ja sa opBJBjaB opis Bq ou unB anb Buiajqojd uj^
•pniíjdtuB
ubj ap oaiuiBuip ouisijjouiBjaui un ap joabj ua BjqBq anb oj 'josadsa
opnuam b jbzubdjb uajans X ^Bpsipnjsa BajB ja ua uspunq^
sbjiuojiiu X sb^iuojiuibjjjj *sojopuBzijaAjnd sajuaisisaj
SBiu sajBjauxui soj b uaxquiBj os^a ajsa ua ojaajB ouisijaouiBjauíouiBuxp
ja anb bX 'sojsBjaoaijJod ap jBjauaS ua Bjuaxa 'BjiuojiuiBajjn Bun b
pBptjBaj ua apuodsajjoa 'soun^jB iod opBaapisuoa anj isb X
Bun aaajsd bjsia Bjauiiad b anb 'sanbipopnas soj ap jBijajBiu
•(SBOIlJBSBq SBJTJjnb
-bj sbj b Bpjanaaj jBiaajBui oqaip) BjnjB^aduiaj BpBAaja ap ojjoJJBsap
uoa Bsuajuí uoioaiaj ap saioijjadns b japuodsaj^oa Bjjpod anb 'sBjtdBa
SBp^Sjap ua 'oa^au tsbo 'ajuBjj^q 'oajjiA jBiJtajBui un ap Biauasajd
bj jijjaÁpB apand as 'BiuoqBj^ Bjjais bj ap ajsaopng apjoq jap Bdjaa
Bjuasaad as anb 'oziobui ojoadsB ap 'BaijjjoqijuB Bjnasqo bdoj bj X SBjja
U3 "opBzzaaAjnd jBijajBiu ja ua uoiaBzijBjsijaaj ap sotoipui sajuapiAa
uaaaajo sbjiuojiiu SBjs^ "sojuaxuiBJOjjB soj ua uaaajBds anb sosojn^ue
sojubd soj jod ajqBjisuBJj ajuamjiaxjip SBuiapB Bjuasajd as ouajjaj ja
ísajuBjJoa X sosojnSuB sojuaiu^BJj ua BiauajoiA uoa bjjbs X sadjoS sosoí
-auinu ap sandsap bjjijsb as Baoj bj 'ojjijjbui un uoa BpBadjo^ jas jy
•SBpBAaja ajuBjsBq uoxaBJajjB bj b Biauajsisaj bj X pBpiaBuaj bj opuais
'jBpxoauoa BjnjaBjj opuaiaajjo 'BjaBdxuoa Xnuí ouioa Bjjodmoa as Baoj
bj ojad 'ouiisiuij sajBijajBiu sojsa ua sa Baoj bj ap oubjS j^ 'sos^a
soun^jB ua ojajdiuoa jod opuBjjBj 'sopBiaBdsa sbiu X souanbad sbui ajuBj
-ssq jBjauaS ua ozjBna ap sajBjsiiaouaj uoa X 'ojBdsapjaj ap sajBjswaou
-aj sosBasd uoa 'sBais^q sbui o^jb jas uaaaj^d jBjaua^ ua anbunB 'ojiubjS
ja ua opinjaui oaijijouax jbij3jbui ja UBUiuuajap anb sbj b bSojbub uoia
-isodiuoa ap uos 'oijqy jbj^[ ap bj X BinoqBj^ BJJais bj ajjua spipuajd
-moa BajB ja ua sanbip sajuajBdB ubuijoj anb SBaijiuojiiu sbooj

�BIBLIOGRAFÍA
1)Balk R. — Structural Behaviour of Igneous Rocks. Geol. Soc. of America.
Mem. No. 5. 1937.
2)Barth T. — Theoretical Petrology. New York. 1952.
3)Billincs M. — Structural Geology. New York. 1942.
4)Buddington A. F. — Adirondack Igneous Rocks and their Metamorphism.
Geol. Soc. of America. Mem. No. 7. 1939.
5)Coutinho J. V. — Petrología da Regiáo de Sao Roque, S. Paulo. Fac. de
Filos. Cien, e Letras, Bol. 159. S. Paulo. 1953.
6)Chebataroff J. — Sierra Mahoma (monografía geográfica). Inst. Est. Supe
riores de Montevideo. 1944.
7)Chebataroff J. — Meteorización de las Rocas. Inst. Est. Sup. Montev. 1950.
8)Fairbairn H. — Structural Petrology of Deformed Rocks. Cambridge, Mass.
1949.
9)Fourmarier P. — Principes de Géologie. Vol. I-II. Paris et Liege. 1950.
10)Grout F. — Petrography and Petrology. N. York. 1932.
11)Harker A. — Metamorphism. London. 1939 (2nd. edition).
12)Johannsen A. — A Descriptive Petrography of the Igneous Rocks. Chicago
(4 Vol.). 1939.
13)Knopf and Ingerson. — Structural Petrology. Geol. Soc. Am. Mem. No. 6.
1938.
14)Longwell, Knopff and Flint. — Physical Geology. New York. 1948.
15)Mac Millan J. — Rocas precámbricas de Colonia. Rev. Ing. Montevideo. 1931.
16)Nevin Ch. — Principies of Structural Geology. New York. 1949.
17)Raguin E. — Géologie du Granite. París. 1946.
18)Rinne F. — La science des roches. París. 1928.
19)Serra N. — Memoria, explicativa del mapa del departamento de Colonia. Bol.
del Inst. Geol. del Uruguay. No. 30. 1943.
20)Servicio Geográfico Militar (Uruguay). — Hoja Topográfica de Mal Abri
go. Escala 1:50.000. 1946.
21)Turner and Verhoocen. — Igneous and Metamorphic Petrology. N. York.
1951.
22)Tyrell G. — The Principies of Petrology. Glasgow. 1929.
23)"Wahlstrom E. — Igneous Minerals and Rocks. N. York. 1947.
24)Waters and Campbell. — Mylonites from S. Andrea fault zone. Am. J. Sci.
Vol. 29.

224 —

����Sección delgada de una milonita porfiroclástica. mostrando cristales gruesos de cuarzo
de extinción ondulante, algún cristal visible de oligoclasa, y material finísimo que
aparece como un verdadero cementante (compuesto por feldespato, cuarzo, biotita y
otros minerales triturados por las presiones). Milonita procedente de la sierra Mahoma
(aumento 50, nicoles cruzados).

Sección delgada de una hyperita con abundante plagioclasa básica, piroxeno transfor
mado parcialmente en hornblenda. mostrando en parte textura xenomórfica (y poikilítica).
aumento 50, nicoles cruzados.
— 228 —

�•8bjiijj 'g na ísb3ij;ubj3 sisijode X sojuiuo^iu sanbipopnasd uoo sojsmbsa 'g ua
ísooilJ^oqijuB sanbip 'y ua ísBaijiusjá sbjoj 'q u^ -cpBipnjsa b9jb ^p ojrjBtusnbsa eji

a s^jOJiu 'og ojuauíny -(SBuanbad 'süjnasqo Xnuí sbi{.uibui
B[ X Bpua[qujoq B[ '(sbjr[.) sbui SBqauBui) jo^ibjcjbj [9 asopuaijouo^aj
'BpBAJ8SUO.l ajU3lU[BI.)JB(I B.)I]IJO Bjn)X3] E[ OpUBJ]SOUI 't.UIOIJBJ^ BJJaig B[ 9p OJHIBJá
[9 bjjoj 9nb (BSBqsip Bun ap opBAijp oiíjJouiBiaui) B]i[oqijuB B| ap Bpn^[ap uoiaaag

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2416">
                <text>Observaciones acerca del pirometamorfismo  y la Milonitización de algunas rocas de la región de Mal Abrigo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2417">
                <text>Nos referimos aquí a sólo a algunos fenómenos de metamorfismo y de cataclasis , observados en la Sierra Mahoma y en el espacio comprendido entre ella y la vecina Sierra de Mal Abrigo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2418">
                <text>CHEBATAROFF, Jorge </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2419">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 211-229</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2420">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2421">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2422">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2423">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2424">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="299">
        <name>CATACLASIS</name>
      </tag>
      <tag tagId="298">
        <name>METAMORFISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="300">
        <name>SIERRA DE MAL ABRIGO</name>
      </tag>
      <tag tagId="301">
        <name>SIERRA MAHOMA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="217" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="406">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5ca70ad2ec0312ef940e783707c28dbd.PDF</src>
        <authentication>360aa365c100f26de0e176c4fb0adbca</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2406">
                    <text>— TSl —
ug 'bj^jiiu ova ou ts bsoo enn bjj^s 'Bpuatouoo iui uoo uoioBpj uo
JS-U3-J3S un BJJ98 'OJlO-BJBd-J3S 389 'opBAIiafqO IS-BJ[Bd-J3S p OJ9^ *OU3S
nS U3 BpBU B{ BJU3UIBpunj OJJO p 'BpBU B[ 3XnpX3 OUn 'l8-BXBd-J3S
p ^ I8-U3-J38 p ouioo p-tnion-nsa Biouojojtp Bun s^uotoBoijiSBp sop
86^83 3j)ua Au\\ o^j 'oÁ Xos ou anb oÁ un 'opBA^sfqns oJjo-BJBd-J3S un
83 T8-BJBd-J3S p 3llb Jl33p 3nb OUI81UI O^ 83 3nb O\ 'opBAIJ3fqO JS-BJBd
-J38 p 83 OJ}O-BJBd-J3g |g "OIUI p UOO 3)U3UIB3UB^pUII8 Bn^OB 3nb A
otui p ouioo 3^u3ui[Bjnj3njjS3 jb[iuiis ub^ 'is-B^Bd-J3S un 3nb sbui 83
OU OJ^O-BJBd-J38 p 3nb 'SBjqBpd 3p oSsnf OUIJf 3p BUBIJjaBS B0IUD3J B|
9p OpU3I[BS Á UOlDBZipj3U3á 3p 0lJ3^O3 UIl UOO 'SOJ^OSOU 8OUI3JIQ
'(ILZ '^?^ 4^UB^M aI Ia ajiatT) 4jtuinB-jnod-3jpj pa^uiuiou of 3nb
jo ios-jnod-3J}3j 3nb pju^uiBpuoj íesnB 3ou3isix3tp spoui oj^nB un
'ouiBuinq 3jipoj b^ jnod 'm^ ooab ojAnooop 3f •inj^nB-jnod-3J^3 uoui
B ^3 injjnBtp 33U3JSTX3^ B 3TOAU3J 3UI sdjOO UOUI 3p 3jnjBU B[ TSUiy,,
'sopiiuos so^ X odj^no ns jBipn)83 9p pBpis^oou ou^ij 38 ou 'orasira is
b 38J33OUO3 ^y "BJcqo ns op 9}jed BJ93J3^ B^ Bpo^ oXn^íisuoo Bui3^ Q^sg
'(^LZ "^?^ '^UBa\[ 9l ^a ajJ3tT) ;joui-jnod-3jp subs o^p uowí ^s^ tnb
3J19 un oxAnooop 3Ui xoui-jnod pnos 33 lUBjjnod 13 atónos 3tu 3f
3nb ^dfns uoui b jsop '^uu^iiu iso dnbi^opiuo ojtn^onjjs ojj^^ "juojoj
-jtp au3ui3p3tpBJ onbiSopjuo 3jnjonjjs op 3dX^ un jsnbtput 'ios-jnod
JU31U3101JJ8 831U91U-Xn9 U3 ^UBJn3lU3p U3 %tlOl 'lU3^qtU38 tnb 33U3^
-SUO3 ^p SOpOlU 83p J3J^UO3U9J SUOAnod SnOU 43AIX3^J3J UOIjdtJOSOp 3p
opnjtj^B 3j^ou 3p jijjos euBg ¿^83 3^ptnb 33 j^oj B^ 33-isg 'tos-anod-iiBi^
3uiBtunq 9itp3J B^ onb 'jn^ionpuoo \ij 3o lUBAtns U3 'ía^Anooop suoab
oitSo^ np 13 sdAti^^^u soitnpuoo sop JtiJBd b outBtunq
itJ33p suoab sno^yj,, 'sojio-BaBd-J^g ^g :js-BJBd-J3S ns b 3iu3Jj
8OJ1O SO\ 3p lS-BJBd-J38 383 OpUBtpniSO 8B18tpi3U31SlX3 83UOl3Bp03d
-83 SnS U3 BZUBAB (BJJ3n-lSOd 3p BlJOSO^tJ B1S3 UOO Opj3nOB 3p ÁntU
Old30UOO) OAllBJtodo OJ1U30 OUIOO JS-BJBd-J38 pp BUI31
OJ A OJLíO'VUVd-^d^ J^^ (B

oMviaxavs vi^axsis T[aa vdiwvmiq vg — '^ o^íixwv^

(upiovnupuo^))

mvd-Mvaf aa viooioimo va
vsomvo

�cuanto me mira se me revela como un sujeto con las mismas carac
terísticas de mi "ser-para-sí", un sujeto que me está robando el mundo
que aprehendí, que se prolonga en el mundo y dentro de él me toma
como un objeto, me cosifica "y yo siento la sensación de viscosidad".
El ser visto me constituye en un ser sin defensa para una libertad
que no es la mía. El ser-para-otro es una libertad que no coincide y
que se opone a la mía. "Je suis dans un jardín public. Non loin de
moi, voici une pelouse et, le long de cette pelouse, des chaises. Un
homme passe prés des chaises. Je vois cet homme, je le saisis comme
un objet, á la fois et comme un homme. Qu'est-ce que cela signifie?
Que veux-je diré lorsque j'affirme de cet objet qu'il est un homme?
(L'Étre et le Néant, pág. 311). "Pourtant, cette relation neuve de
l'objet-homme á l'objet-pelouse a un caractére particulier: elle m'est
a la fois donnée tout entiére, puisqu'elle est la, dans le monde, comme
un objet que je puis connaitre (c'est bien, en effet, une relation obje
tive que j'exprime en disant: Pierre a jeté un coup d'oeil sur sa montre, Jeanne a regardé par la fenétre, etc., etc.)" (L'Étre et le Néant,
pág. 312).
"Tout cela, dónc, ne nous fait nullement quitter le terrain oü autrui est objet. Tout au plus, avons-nous affaire a un type d'objectivité
particulier, assez voisin de celui que Husserl designe par le mot
dCabsence, sans toutefois marquer qu'autrui se définit, non comme
Tabsence, d'une conscience par rapport au corps que je vois, mais
par l'absence du monde que je per^ois au sein méme de ma perception de ce monde. Autrui est, sur ce plan, un objet du monde qui se
laisse definir par le monde. Mais cette relation de fuite et d'absence
du monde par rapport á moi n'est que probable. Si c'est elle qui défi
nit l'objectivité d'autrui, á quelle présence originelle d'autrui se référe-t-elle? Nous pouvons repondré a présent: si autrui-objet se définit
en liaison avec le monde comme l'objet qui voit ce que je vois, ma
liaison f^ndaméntale avec autrui-sujet doit pouvoir se ramener á ma
possibilité permanente d'étre vu par autrui. C'est dans et par la révélation de mon étre-objet pour autrui que je dois pouvoir saisir la
présence de son étre-sujet. Car, de méme qu'autrui est pour moi-sujet
un objet probable, de méme je ne puis me découvrir en train de
devenir objet probable que pour un sujet certain. Cette révélation
ne saurait découler du fait que mon univers est objet pour l'objetautrui, comme si le regard d'autrui, aprés avoir erré sur la pelouse
et sur les objets environnants, venait, en suivant un chemin défini,
se poser sur moi" (L'Étre et le Néant, pág. 314).
Teniendo todos los elementos del sistema sartriano, veremos cómo
actúan y a qué conclusiones llegamos en esta filosofía que tanto ha
apasionado. ¿Será una nueva forma científicamente concebida la uni
versal del mundo? ¿Será la misma filosofía en franco estado de crisis,
un reflejo de nuestro mundo y de nuestra cultura; una crisis univer
sal en lo moral, en lo cultural y en esta filosofía decadente?
Sartre conforme a la corriente existencialista no plantea la rela
ción entre los existentes en un sentido cognoscitivo, intelectualista, sino
— 152 —

�19 apuoiu ne ijodd^j JBd iiuijap as auiuioqg :jasuad sed ainaiu smd
au af anb auiBpuoiu-BJixa ^a ajiBi^os aauaiasuoa aun jasiA 'sbo nnone
ua 'iiBJnBS au inJinB4p uopou Bf 'isuiy 'injinB-jioA np ajiuaa Bf isa
injinB-JBd-nA-ajia4g "toui JBd nA lafqoj b janiiisqns as ap iioa aui mb
lafns un jnod aiuauBuuad aijfiqtssod Bf b ajtp-B-isa4a '-inj-jnd-na-aj^ajp
aiuauBuuad aiifiqissod bui b isa4a 'auiuioq un juatuajqnqoud ^nvja
aiutuoa apuoui af suBp tnJinB4p uoisuaqajddB uoui ajajaj as lonb b aa
'lora un ug -affaui^iJO uoiiBfaj anaa ap uopBpBjSap Bf ap ia uoisjaA
-uoa Bf ap anb aiuai a^ inad au \i 'suas un jioab ixop iafqo-mainBcp
idaauoo a\ is 'ajiBJiuoa nB 'sibj^[ "lafns-ajia uoui ap tu iafqo-injtinB4p
aauassa4^ ap xu ajmpap itB^nBS aui uotnb a^quanpajjt iibj un aiuasaadaí
'aiuiuoi/4p ioui ai x^d 'saainB a^iua 'saaijiu^is suopBpJ sap aun 3^ia4p
uio[ 'tn^inB-JBd-nA-aJia auiuiou af anb laoddBJ aa 'xsuiy #auiaui-ios
jnod iafqo4^ a^ia iiBjnBS au 'adiauíad JBd 'mb xnpa aaip-B-isa4a íapuoui
un X, ji mb JBd mpa sms af 'luauíasiaajd 'anbsind apuoui np 91taii
-aafqo4^ ap íomí jnod aa^oaap auiauí-a^a iiBjnBS au aiiApaafqo uoui
'sjnaj[[iB4p 'ig #uozb^ a| apjBSaj \i auiuioa japjBSaj avu. iman^s au
tjrp^fqo ajia uos ap sa^qissod suoxiBisajiuBiu sap aun auiuioa x
aiiaf ara anb pjBSaj a\ jajapisuoa auop stBjnBS au af 'aiTAiiaafqoj b
jadd^qaa assBj af inb inainB4p afBaipBj uoisjaAuoa aun inBj fi :}afqo
un jnod lafqo-ajia siBjnBS au af anb anbjBtu TBf^i 'BpBJiui iui of^q
sojio sof k sojio sof ap BpBJiiu Bf oj*Bq Bzuan^jaA Bf 'offn^jo fa ouioa
soiuaiuiiiuas soijaia uajjns anb sauoiaBJaifB SBf ua ss^q as uoiasjaifB
Bisa A \a BJBd sa biui Bf ouioa Biauaisixa iui ap uoiaBjaifB Bun sa ojio
fap BpBJiui Bg uoijaisod BdBia Bun ua sauoiaBfaj ap oiuauíafa ouioa
A BtJBuiijd buijoj ua fBiauaistxa oiuaiuiijqnasap ap ojuaiuafa oiuoa
'BpBJiui Bf ua BSBq as opo^ qBiaos Biauaxa Bf ua soaisBfa soiuaiiuBai
-uBfd A soidaauoa soffanbB ap fBaipBJ uoianiíisns Bun sa sajqiuoq sof
ajjua sauoiaBfaj SBf ua BuBiJiJBs-oaiiBuiaisis uoiOBiajdjaiui Bg 'soax^pf
-otaos soiuattuBaiuBfd soatsBfo sof b BtJBUoionfOAaj uoianifisns ua fBia
-uaistxa Bqanf Bun 'safBtauaisixa-jaiut sauoiaBfaj ap opotu aisa b ajuaj
-aquí Btauanaasuoa outoa 'Btatuí ag 'sootáofoiuo soiuatuiBaiuBfd sof ua
'jBtfnaad sa af anb pBptaBBS Bf uoa BpButquioa 'afq^iou A zeapa boiS
-ofoatsd pBptpunjojd Bun 'saiuaistxa sojio sof Jtjqnasap ap opotu fap
Btuafqojd aisa ap otpnisa fa BJBd Bafdtug "ts-ua-jas un 44;s-BJBd-jas^
iui ap aaBq :pBptfBaj iui aiuatufBtauBisqns opuBUJOisBJi 'sBtauanaasuoa
sapuBjá ap Batáofoiuo uoiaBjaifB ap oiuautafa un sa BpBJtuí Bg gBtauai
-stxa Bqanf Bf b JB^ttf BJBp anb of 'oAtsBd o OAtiaB opiiuas fa ua BpBJ
-tiu Bf ua BSBq as Btauatjadxa Bsg "pBpataos ua uaAtA anb sajqtuoq sof
ajjua sauoiaBfaj ap pBpiaifdiifntu Bf ua 'oiaajtp outuiBa un Xsq aiuam
-Bfog 'Btdojd Btauatjadxa Bf aa^q oun anb buijoj biusiiu Bf ua 'ojio fap
jaa^q anb BSuai aiuaisixa BpBa anb Btdojd Biauatjadxa Bun Jijqnasap
ua Biuafqojd aisa BSBq 'Buiaists, ns ap oiuaiuiBauífap fB aiuanaasuoa
'oubijijbs oiuaiuiBaiuBfd fg "oiaifjuoa fa ouis 'nao^aaiaff ^p ^iasii^^,,
fa sa ou SBUBiunq sauoiaBfaj SBf ap Biauasa Bf anb aaafq^isa aaxavg
•Bsajdiua ap 'oi^anf ap 'ofBqBJi ap 'odtnba ap BAtiaafoa Biauatjadxa ap
opiiuas asa aaafqBisa as aaaaaaiajj ug ^SBAiiaafoa SBtauatjadxa ap Bisif
opiiuas un ua iu 's^aiSofoiuo SBJniafuoa b as^q ua iu 'fBiauaAiA

�par rapport á moi-méme: il est cet objet du monde qui determine un
écoulement interne de l'univers, une hémorragie interne; il est le
su jet qui se découvre á moi dans cette fuite de moi-méme vers
l'objectivation. Mais la relation originelle de moi-méme a autrui n'est
pas seulement une vérité absenté visee á travers la présence concrete
d'un objet dans mon univers; elle est aussi un rapport concret et
quotidien dont je fais á chaqué instant l'expérience: á chaqué instant
autrui me regar de: il nous est done facile de tenter, sur des exemples
concrets, la description de cette liaison fondamentale qui doit faire la
base de toute théorie d'autrui; si autrui est, par principe, celui qui
me regarde, nous devons pouvoir expliciter le sens du regard d'autrui".
(L'Étre et le Néant, págs. 314/15). "Ce n'est jamáis quand des yeux
vous regardent qu'on peut les trouver beaux ou laids, qu'on peut remarquer leur couleur. Le regard d'autrui masque ses yeux, il semble aller
devant eux. Cette illusion provient de ce que les yeux, comme objets
de ma perception, demeurent á une distance precise qui se déplie de
moi á eux-en un mot, je suis présent aux yeux sans distance, mais eux
sont distants du lieu oü je me trouve tandis que le regard, á la
fois, est sur moi sans distance et me tient a distance, c'est-á-dire que sa
présence immédiate á moi déploie une distance qui m'écarte de lui.
Je ne puis done diriger mon attention sur le regard sans, du méme
coup, que ma perception se décompose et passe a l'arriére-plan. II se
produit ici quelque chose d'analogue a ce que j'ai tenté de montrer
ailleurs au sujet de l'imaginaire; nous ne pouvons, disais-je alors, percevoir et imaginer á la fois, il faut que ce soit l'un ou l'autre. Je dirais
volontiers ici: nous ne pouvons percevoir le monde et saisir en méme
temps un regard fixé sur nous; il faut que ce soit l'un ou l'autre. C'est
que percevoir, c'est regarder, et saisir un regard n'est pas appréhender
un objet-regard dans le monde (á moins que ce regard ne soit pas
dirige sur nous), c'est prendre conscience d'étre regardé. Le regard
que manifestent les yeux, de quelque nature qu'ilsoient, est pur
renvoi á moi-méme. Ce que je saisis immédiatement lorsque j'entends
craquer les branches derriére moi, ce n'est pas qu'i/ y a quelqu'un,
c'est que je suis vulnerable, que j'ai un corps qui peut étre blessé,
que j'occupe une place et que je ne puis, en aucun cas, m'évader de
l'espace oú je suis sans défense, bref que je suis vu. Ainsi, le regard
est d'abord un intermédiaire qui renvoie de moi a moi-méme" (L'Étre
et le Néant, pág. 316).
En esta tesis sartriana de la mirada se puede constatar la influencia
de Hegel de la falta de independencia de nuestra auto-conciencia, la
que es real solamente en tanto reconoce su eco en otra persona. El
reconocimiento de un eco está traducido en esta tesis por la mirada,
puesto si yo existo para otro, existo através de su mirada. Yo advierto
que soy un objeto para el otro, al mismo tiempo que me doy cuenta
que el otro es un objeto. "Et, pour tant, je le suis, je ne le repousse
pas comme une image étrangére, mais il m'est présent comme un moi
que je suis, sans le connaitre, car c'est dans la honte (en d'autres cas,
dans l'orgueil) que je le découvre. C'est la honte ou la fierté qui me
— 154 —

�— SST —
ap aoBj ua apuom aj su^p sa;af Bfap samuios snou :uoiinjos aun snjd
uou 8Bd isa4u aainBj ap aa^j ua aauaaajjipui ajBioi auiuioa iiBaauuop
as mb atuaaixa apniiiiB4g 'jaiaadsaa suoipuaiaad snou anb aiaaqij
aiiaa ap joia un iiBaas aainsj ap sia-b-sia suoiapuaad snou anb apniniB
anbeqa 'aiaaqij an^a aaiaadsaa ap aaiafoad suoiAnod snou atuain is
:joui uiba un isa inainB4p aiaaqij bj ap laadsaa aj 'isuiy •aapuiBJiuoa
aj suiotu SBd isa ua4u aa 'anaanop ia uoissnsaad JBd iuBjua4j aaiiBa^
•aiiBJi BJas iuBjua4j sjanbsap uiou n^ sanajBA sap ia sadiauíad sap
íuoiud v xioqa suxoui s^d iibj ua4u 'sapaaoad saainB4p jasn jnod 'apaaqij
uoiiBanpa aun sibui ísasiuips SBd b4u [i4nb sana[BA sap b aajoj
jaqd aj ap aiuai a^^a4nbsmd 'luauínjisui ua lUBjuaj aiiBJi aaaAas
-npa aun ^uoii^anpaj ap auia^qoad a[ ajapisuoa uo4^ is 'aaoaua aisajiu
-bui sn^d isa mb aa isa43 'aouBja^oiu^p apuoui un su^p aaddo^Aap ap
uoiSBaao4[ na ina p4nb ios ap uoiibuiji^jb4p 'aauBaaAasaad ap 'asnaBanoa
ap saiqiqissod sajqi^ sao adiaupd i^d aaio in^ isa43 *iubj
apuoiu un suBp aaaoj ap aiaf líos injiny4nb aJi^j isa4a 'inainy4p
aouBJa^i B[ jasi^a^j -luauíiiuassB uos suBp injmB a^BSua mb ia
4ui mb amauí-ioui ap iafojd un isa-aisiuuopuaisqB apnipiB ainoi
no-aouBja^oi B[ 'ajtBjf-jassiB^ a^ 'aipBqa B[ íajtiny4p ap jnoinB ajunq
anaa aaB^i siafojd saxu ap unasqa ia aixui^ anaa sjns of 'inainy4p
b^ b iibj ap aiiiuij aun si[qBia4f 'aisixaj anb sjoj sap :inainB4p
bj aBiuBABp iiBjaiaadsaj aauBaajoi bj ap ia ajiBj-^assiBj np
ajBJOiu aun4nb lu^puadaa ajioja s^d iiBjpnsj au jj^, 'ojio jap pBiiaqtj
bj ap Bismbuoa Bsa ap pspijiqísod bj a^p aod oiqap un a^nipsuoa
jaasu [a anb buijoj jbi ua 'psijaqq bj Jtod Bqanj Bun 'opsiuaiB un oía
-Bsaaau aiuauíBai^ojoiuo sa ojio ap A oun ap Biauaisixa B'^ 'Boiéojoiuo
pBpiapuainB im Bpoi ua apsixa BJBd BiJBsaaau pBiaaqij bj jbj¡ooj
auiaapuajap oaainb jBna oj aod pBpijBaa iui ap saiuauodtuoa uos
•sojio soj ap SBpBaiui sbj b aiuai^d 'opBAaasqo 'oisia 'opiaouoa aiuap
-uas ap Biauaiiadxa bj aod Bp^p Bisa am sojio soj ap Biauaisixa bj ap
pBpianSas B&gt;q 'pBiaaqij buisiui Baisanu ap Bsuajap ap A BuafB pBiaaqij bj
ap Bisinbuoa bj aod piauaisixa ^qanj Bsa ua oaio-BJBd-aas ap oiuaimia
-ouoa jap jbuoiobjji a piauaAiA oiuauíaja ja sa BpBJtuí B-q -Biauaaajipui
bj ap o oipo jap OAisaaáB joiobj ja sa saaaA sbj ap sbiu bj oaa,j uoiub
jap osbo ja ua ojdmafa aod 'ojio jap pBiaaqij bj ap Bisinbuoa pip
-uaiaad Bun BJBd uoiun ap 3ajis saaaA SBunSjy 'EpEJiiu bj 'odaana jap
pBpiapaBj bj Bpoi ua pBpijBijnoad Baiun Bun BniaB 'pBiaaqij ns aod
saiuaisixa ap Bqanj Bisa ug -saaas sotdoad sns ap jas ap opoin ja aod
jBiouaisixa Bqanj Bun sa 'sajBuoiaBu iu 'sBSoiSijaa iu 'BOiSojoiq iu 'sisijd
ap BDixupuoaa iu 'sajBiaos SBqanj ^sq o^[ "saaquioq aaiua ap BApmiui
a aiuaiasuoaui Bqonj Bnupuo^ 'oppuas oiusiiu ja ua ouoioaBaa oA 'is
-ua-aas un ua buuojsubji aiu 'boijiso^ atu 'BpBjiiu ns uoa BziApafqo aui
oaio-BJBd-aas jg #(6Jg 'S^d ^uBa^ aj ia 9Jig4g) (íduuop iafqo aiuaAap
anod addBqaa4ui ajja4nb iubi ua aiaaqij biu ap anb aiuoq jioab sind
au af "aSnf ia apasgaa inainB4nb iafqo iao uaiq sms af anb ao ap bouds
-strruuooa^ isa ajja *ios ap aiuoq isa 'aaiidBqa aa ap inqap nB suo^ou aj
snou 'aiuoq bj 'jq "apjBSaa ap uoiiBniís bj aujmuuoa uou iaimci luoj
ara inb 'pjBaa aa ap inoq nB amauí-ioiu ia inainB4p pa^Saa aj

�l'autre, notre surgissement est libre limitation de sa liberté et rien,
pas méme le suicide, ne peut modifier cette situation originelle; quels
que soient nos actes, en effet, c'est dans un monde oü il y a deja l'autre
et oú je suis de trop par rapport á l'autre, que nous les accomplissons.
C'est de cette situation singuliére que semble tirer son origine la
notion de culpabilité et de peché. C'est en face de l'autre que je suis
coupable. Coupable d'abord lorsque, sous son regard, j'éprouve mon
aliénation et ma nudité comme une déchéance que je dois assumer;
c'est le sens du fameux: lis connurent qu'ils étaient ñus de l'Ecriture.
Coupable en outre, lorsque, á mon tour, je regarde autrui, parce que,
du fait méme de mon affirmation de moi-méme, je le constitue comme
objet et comme instrument, et je fais venir a lui cette aliénation qu'il
devra assumer. Ainsi, le peché originel, c'est mon surgissement dans
un monde oü il y a l'autre et, quelles que soient mes relations ultérieures avec l'autre, elles ne seront que des variations sur le théme
originel de ma culpabilité" (L'Étre et le Néant, págs. 480/1).
Entre las actitudes que se pueden tomar frente a esta lucha existencial por la conquista de la libertad, como hemos indicado al pasar,
Sartre la divide de dos maneras. En una forma en que la lucha existencial no se manifiesta abiertamente y radica esa peculiaridad en el
amor, la seducción, el lenguaje y el masoquismo. Ya en una lucha
abierta en que se trata de apoderarse de la libertad por la indiferen
cia, el deseo y el sadismo. Saliéndonos de esta característica de la
lucha existencial, la mirada servirá también para el conocimiento ob
jetivo. Cuando trata en el psico-análisis existencial con sutiles des
cripciones psicológicas el tema de la mirada, inventará el complejo
de Acteón como violación y conquista por la vista. "Toute recherche
comprend toujours l'idée d'une nudité qu'on met a l'air en écartant
les obstacles qui la couvrent, comme Actéon ecarte les brancbes pour
mieux voir Diane au bain. Et d'ailleurs la connaissance est une chasse.
Bacon la nomme chasse de Pan. Le savant est le chasseur qui surprend une nudité blanche et qui la viole de son regard. Aussi l'ensemble de ees images nous révéle-t-il quelque chose que nous nommerons le complexe dActéon^ (L'Étre et le Néant, pág. 667). Este
complejo es la derivación del tema de la mirada como elemento de
cognición y de investigación.
La mirada actualiza el ser-en-sí, lo que ha totalizado ya su ser
existencial, la muerte es un residuo actuante. A los muertos los juz
gamos, mas ellos nos están juzgando continuamente, hábil concepto
de la mirada que transforma la dinámica historiográfica: la historia
la hacen también los muertos con sus ojos abiertos, estáticos, con la
última actitud de sus órbitas vacías, último instante de los muertos
que viven opacos y concretos en sus seres-en-sí, son seres ya sin posi
bilidades en la imposibilidad de sus posibilidades. Esta lucha exis
tencial por la conquista de la'•libertad necesaria está plenamente
lograda en su drama "Huís dos" en el que se puede vivir íntimamente
esta situación infernal, provocada por la mirada. "Llevando basta el
paroxismo esa trágica contradicción que rige acá abajo nuestras rela— 156 —

�— ¿ST —
asnaiuoq uoisuaqajddB isa ajja 'ajjauuoiiuaiui isa ajnianjis bs ajino
ug "uoixajpj bj b ajqissaaaB isa ajja 'siuqajjg luajjadd^ spuBiuajjy saj
anb aa ap ajdtuaxa un isa4a 'ajjai auituoa 'ia aiuoq auiuioa ios (ap)
ajjauuouisod uou aauaiosuoa isa ajjg *saiijaap luauítuapaaajd suoab
snou anb sajjaa sainoi b anbiiuapi isa ajnianjis bj iuop aauapsuoa
ap apota un4p iib4s jj *aiuoq bj ajdtuaxa JBd suojapisuog,, 'Biuajq
-ojd jap oiuaituBaiuBjd ja uoa 44sojio soj ap Biauaisixa Bg9, Bjnqiui o[
anb ojmjdBa aiu^sajaiui aisa Bzuaiuioa aaxavs "BisijBpuaisixa BaiiBiuajq
-oad Bisa ap oiuaiuiBaiuB[d p ua SBpBjnionjisa sisai sb^ uoa opBuop
-Bpx [b uqpBniís Jofaui ua XBisa jsb BJBd 'otuajixa p BistAiiafqns bij
-oso^j Bisa ap OAiiafqo oiuauuBZB^dsap p 'saiuaisixa aijua sauopspj
sb^ ap oubijijbs anbo^ua p aiuauíBjauíiad aBp souustn) "oaidoi aisa
ua aa^oaaiajj uoa sauopBpua^ajip sb^ aaaa^Bisa Á opBfap souiBjqBq
o^ apuop ua oixai p jBtuoiaj sandsap BJBd 'aaxavs unáas 's^puanaas
-uoa sns Á euiappid ajsa ap oiuaiuieaiuiqd p oxatuod jBjaid.iajut ap
oiispdoxd p uoa soiupiq o^ X bubijijbs Baqo Bisa ap oiJBiuaiuoa pp
oiuaiuiBuapxo p ua uopxsodsBXi Bun 'oips un ap opBzipax sotuajj
•BinpsqB pBixaqq b^ ap
pBpisaaau b^ 'is-BJBd pp BaiSopiuo Bjnianaisa B^ ua saaiBJ sbuisiui sns
auaii anb aiuaáuiiuoa 'opjnsq^ ouiaijuí un sa ^piA Bg •Btisapoui B^ iu
'o^p^ao p iu 'oipo p iu 'xouib p iu op^uopnps aapod uis 'ouaaijuí
aisa ua xiAp ap Bai^opiuo pBpisaaau b^ auaii ajqtuoq p sand 'a^q
-BipatuaxJi B^ipBsad aiujoua B[ 'Bui^^d sbji BuiáBd opuapaxa anj anb
B[^ipBsad buii jod Bppnpoad oiuaiuiBioáB ap uopBsuas b^ uoa
b[ b B^a[^ xoiaa^ p X 'o^aniBiuBjp ubjS ap pBppiisB[d tb\ X
^\ uoa aiuatuBso^iABJBUi bjSo^ o^ 'aiuBuopdaaap BpuaAiA Bsa
x^o^ aaxavs iiisol's'lnH J99I 9P ^anT[ 'opaBisqo sa Bp^u
pna bj B^Bd 'BpBiiiu ns ap zapnusap b^ X ojij p uoa oraifoad ns ap
aiuBzijiiJBtu p 'o^qBip p 'oSnpxaA p sa oun Bp^a anb ua 'sajquioq
so^ ajiua BpuaAiAuoa ^\ ap puaajuí uopBniís Bisa ^p anb bj sa bijos
-ojij ns ap saiuBuopdaaap X sajqiaaai sbui SBpuanaasuoa sbj ap bzui)
• ( ^qi -Bd 'Baijpsojij BjniBiaiij Bun o a^iJBS jiiB^-uBaf 'aaaa^wv^ oxaaa
"H) ttoaí0 I9P uqisasod bj^ Buiuiouap as anb osa b souiB^a^ Bjp ua
anb oisand 'ouiixbui jb apuBdxa as uqpB^oqBjoa Bsa apuop bsoxouib o
pnxas pBpiuiiiui Bpunpxd bj ua aiuauíBStaa^d sa ^ *44pBpiiuiiui,, bj
ua 'ojdtuala xod 'aiuauíJBjnaiiJBd 'Bjuniai Bisa í^upiaBxoqBjoa,, bj ap
oipatu aod ojiq jap ajqtunpiAjas Bisa souiBzijBaj 'saaaA y *oidoid osn
BJBd oiuaiunaisui un ja ap jaa^q ap uij b pBiaaqij ns ajjBiBqaJJB ap
aiuauíBnuiiuoa souibibj^ "ojiq jap oiuaiiUB^znfos ja jBiuaiui ap ja sa
omoisap oXna 'upiOBanpa 'uoiaBjnpB 'Bisajaodiq 'BJiiuaiu :soAiiBiujopp
soiuaiuiipaaoad 'uaiquiBi 'X upiSBAa 'oiauajis 'osodaj 'ouans 'Bpinq 'sis
-Bixa 'oauBiuauíoiu oiuaiuiBjsiB ^SBánj sbj 4JBnj lauíijd ug • pBjq^q b
soiuajaAjoA saj^na sbj aaqos) SBpBiJBA sbuijb ap souiauodsip 'ojiq ja
uoa BJjaii bj ua souiauaisos anb jbiia aiBquioa asa ua íuaiq Bjoqy
•souisiiu sojiosou ajqos jaAjosaj Bpsu iu 'jaqBS
souiBjjpod BpBU jBna ja uis X 'aiusisui ojos un JtiBqiuoa ap JBsaa sotu
-apod ou anb jb ojio asa ap sajqBJBdasui sotuos :jBUJajui uoiaBniís Bun
ua 'aiuatuBiaBxa jezqeaj opBJoj Bq anxavs 'ojio uoa sauoia

�de quelque chose et ce quelque chose est moi. J'ai honte de ce que
je suis. La honte réaJise done une relation intime de moi avec moi:
j'ai découvert par la honte un aspect de mon étre. Et pourtant, bien
que certaines formes complexes et dérivées de la honte puissent apparaitre sur le plan réflexif, la honte n'est pas originellement un phénomene de reflexión. En effet, quels que soient les résultats que l'on
puisse obtenir dans la solitude par la pratique religieuse de la honte,
la honte dans sa structure premiére est honte devant quelquun"I
(L'Étre et le Néant, pág. 275). Con suma habilidad y denotando sui
profunda erudición psicológica (cuya característica nos da una de las di-i
ferenciaciones más notables respecto al sistema heideggeriano), de inme
diato hace actuar al elemento de la experiencia vivencial, en la relación
entre los seres-para-sí, que son recíprocamente seres-para-otro, elemento
constituido por la vergüenza, la vergüenza que experimento inmediataI
y existencialmente ante la mirada del otro. Más adelante caracterizará
a la vergüenza, en este sentido de derivación ontológica en la relación'
entre los existentes. "La honte n'est, pareillement, que le sentiment
originel d'avoir mon étre dehors, engagé dans un autre étre et comme
tel sans défense aucune, éclairé par la lumiére absolue qui emane d'un
pur sujet; c'est la conscience d'étre irrémédiablement ce que j'étais'
toujours: en sursis, c'est-á-dire sur le mode du pas-encore ou du[
déjá-plus. (L'Étre et le Néant, pág. 349). "La pudeur et, en particulier, la crainte d'étre surpris en état de nudité ne sont qu'une spécifi-I
catión symbolique de la honte originelle: le corps symbolise ici notre
objectité, sans défense. Se vétir, c'est dissimuler son objectité, c'est
réclamer le droit de voir sans étre vu, c'est-á-dire d'étre pur sujet. C'est
pourquoi le symbole biblique de la chute, aprés le peché originel,
c'est le fait qu'Adam et Eve connaissent qu'ils sont ñus. La réaction
á la honte consistera justement á saisir comme objet celui qui saisis-t
sait ma propre objectité. Des lors, en effet, qu'Autrui m'apparait
comme objet, sa subjectivité devient une simple propriété de l'objet
consideré. Elle se degrade et se définit comme ensemble de propriétés¡
objectives qui se dérobent a moi par principe. Autrui objet a une
subjectivité comme cette boite creuse a un intérieur. Et, par la, je
me recupere: car je ne puis étre objet pour un objet" (L'Étre et le
Néant, pág. 349).
Este hecho de la mirada que me avergüenza produce instantánea
mente un movimiento, una conmoción hasta en lo más profundo de laj
estructura ontológica de mi ser-para-sí; revelándome una dimensión
de mi ser, la característica resultante de la mirada del otro que trans
forma mi existencia en un ser-objeto-para-otro, por lo que intuye que
hay una necesidad de que mi yo-sujeto se hace un yo-objeto de la
existencia de otro sujeto. Es un planteamiento sin duda alguna singu
lar, que indica la sagacidad sartriana en la exposición y la ubicación
de los distintos temas de su problemática existencialista dentro de los
delineamientos que ha trazado a priori para la estructuración de su
sistema. Esta forma de presentar el problema de las relaciones entre
los hombres es una renovación de los argumentos de la problemática
— 158 —

�— 6ST —
-isod aijoaqj aun4nb ouop a^uras jj "loin jnod apepA jios mjjnB4p
aauajSIXaj 9p paJ JuaUíapuOJ Un^b Jnod 9tU9OI-I0UI 09AB ajIJOIjajUI4p
uospi^ ua 9JJ9 ^J*ap JioAnod jiop pnbsind ja injjnB4p aouassajumb
B[ 9UIUIO9 IJBJBddB 'jjjds^ Un4p SajpiJUOSSO Sajtpnb S9p &gt;JOp JUBJ?
'naiQ anbsind 'auiaiu-ioui b injjns un4p ajijoijajui4p uosibi^ na 99U9s
-ajd B^ fffcp asoddns injjn^ ^a pin ajjua ajpipainjajui auiuioo nai(j
ap aouajsixa j 'ajjno ua íajjnBj ap aouajsixa j ap jubjb^ auiuioa jubs
-ijjns ra aaiBssaaau tu jsa4u naiQ : aouBsijjnsux uos ajnoj ajjiBJBd assiB^
'saouaiosuoo sap ajjua ajqtssod uosibi^ a^nas b^ auuuoa ajijoijajui4p
uoijBau b^ jUB^aAaj snou ua jnoj 'naiQ ap uotjou B[ 'suoijipuoa saa
subq 'sa^Bini sap jBd anb ajjiBuuoa aui jnad au \i jaqaajap ja 'aaAaqaB
anjBjs B^ b jnajdpios 9\ auiuioa 'aji^oijajxa4p jaoddBj un x^d anb toin b
ran sn[d jsa4u p jb^ 'aouajsixa uoui naiQ b sn^d jtjubjb^ &amp;u uatj 'naiQ
ajjuoa auuajaj sins ara af is ja ^auíáiJo ajas un jsa uoijBaja v\ ig unaj
-BaJ3 ajJ^4I suBp ajsiaqjuBd uoisnj aun ja ajauíjsip aouajsixa aun aajua
suadsns ua sanofnoj aanatuap af 'aamip-uoo ajja jTop uoijsajo v\ ig
¿aadojd aouajsixa uora jijubjbS mb ouop ao-jsa4nb 'inajnB jsa p4s ja
ioui jsa naiQ ig 'auuaisajjBojsod aasuad v\ suBp saouBjsqns sap auiojq
-oad 9\ ajsa|iUBiu anb u^oo jsa4o :sBJjBquia |oaitou un suBp jaquioj
jibj snou saanjBajo sas jsa anb naiQ un4p uoijdaouoo ajjao stbj^[ "aui
-sisd^os nB ojjoauo aj^od B[ assiB^ tnb aursipqBqojd un suBp aaquioj
no naig b aunooaa jn^j p :xioqo 9\ SBd assiB^ snou 9n
uoijtsoddnsaad b^ isuiy,, 'BSoiSpaj pnjijoB Bun uoo Baáo[ as
•Buiajoop ns ap jBipioad oiusisdpos un b atanpuoo BaSpad
Bjs^ 'sojjo so^ ap Biouajsixa b^ aBjjsouiap 'sojjo X^q anb Jaoouoo osoj
-piorpp sbui zaA BpBO Bj^nsaj 'BjspBapi o Bjsp^aj onbojua un ua Bas
b^ '(Biouasa B| ap opsiui^d \9 ua) BjspBnjoa^juí ojuaiuiioouoo un anb
jBajsoiuap Bjuaju^ '[Baoui Bun JBaoqB^a ap ojoaXoad ns X sispBUB-ooisd
p 'BjnpsqB pBjaaqi^ b^ ua oiJBsaoau ojuauíBpunj p ouioo o^an^ bjbj
-uasaad anb sooidoj sojjo jaoapjjoj BJBd ubjiajos ^piouajsixa Bqon^
^\ ap ojuaiuiBajuB^d p uoo aaxnvs aBJjxa anb SBtouanoasuoo sb^
•sauoto
-Bnjis sbjjo ua JBnjoB sopaosq X sopBuotOBpj BJBd sajopajuB sojdao
-uoo opuBuiojoj 4Bjqo B^ ajuauíBnuijuoo jojjoooj ap opsjouB somoq anb
BAijxsodxa BOTjsjaajoBJBO rs\ uoo X Btuajsts ns ap soAijnjijsuoo sojuam
-ap sojjo so[ ap Boojdioaj uotoob b^ uoo opuBjuauíajoui ubjt as anb
sojjo so\ uoo sauoiOBpj sb^ ap Biua[qojd pp uoiobioiui b^ sa Bjs^
•SBUBipijoo X saunuioo 8Bqon[ ap ooi^opjuo-ajd op^jsa
un ua op^p Bjsa oipnjsa ns X ooxSopjuo sa ajuajsixa pp jas p anb
opuBJjsotuap ira ajqos jas ira ap oox^opjuo piouaAiA 'ouitjuj
un s^ •44oiusiui ira X oX ajjua oiJBipainjajut un sa BpBJixu bj
aaxavg aoip o\ ouioo 'oursiui oX Bjaioxq o\ is anb ap buijoj bjjo ua
jBJiin opand auz anb p ua ofadsa un uBjan^ is omoo u^njoB ajuajsixa
ojjo pp sofo so^ 'aaxavs Jod opsjuasajd ojuaiuiBajuB^d p uoo ajuano
-asuoo ppuajsixa Bqon^ B| bioiui as apuop ua Bdstqo B[ sa auijBoijisoo
ajsa 'pBpiAijafqns Bjnd B[ ap pxouajsixa pBpioxjuajnB B| b Bjsando
ubj 'opjanoBsap ua ubj 'BAij^fqo uoisuauíip Bjsa auiJBpAaj p ojjo pp
BpBJim B&gt;^ • (sapioos soiuajip sojjosou) sapiouajstxa sauopBpj sb^ ap

�tive de l'existence d'autrui devrait pouvoir á la fois éviter le solipsisme et se passer du recours a Dieu si elle envisageait ma relation
originelle a autrui comme une négation d'intériorité, c'est-á-dire comme
une négation qui pose la distinction originelle d'autrui et de moiméme dans la mesure exacte oú elle determine par autrui et oü elle
determine autrui par moi. Est-il possible d'envisager la question sous
cet aspect?" (L'Étre et le Néant, págs. 287/8).
En este examen doctrinario, continúa analizando la posición de
Hüsserl, Hegel para terminar con Heidegger; acercándose en ese
orden a la solución que le da a dicho problema. Lamentamos que
por razones de espacio y de orientación de este trabajo, no podamos
entrar en el detalle de este análisis, en donde Sartre muestra su ex
cepcional agilidad de razonamiento en el manejo de las argumenta
ciones, a fin de cumplir en su totalidad, el plan pre-establecido en
la fijación de los elementos primarios de su sistema. En resumen po
demos decir que Sartre pretende llegar a la conclusión que siempre se
corre el riesgo de caer en un solipsismo en cualquier planteamiento no
ontológico. En caulquier método intelectualista se llega a un resultado
que se tiene como verdadero, pero que no son más que suposiciones, si
se plantea en un plano pre-reflexivo y que son transformadas en un
ordenamiento científico con dicha actitud intelectualista. Heidegger
toma una fundamentación ontológica del ser en este problema de la
existencia de los otros, no planteado en el terreno del conocimiento
reflexivo científico. Veremos con las propias palabras de Sartre cuál
es la posición heideggeriana respecto a su planteamiento. "II semble
que Heidegger, dans Sein und Zeit, ait tiré profit des méditations de
ses devanciers et qu'il se soit profondément penetré de cette double
nécessité: 1. la relation des réalités-humaines doit étre une rela
tion d'étre; 2. cette relation doit faire dépendre les réalités humaines les unes des autres, en leur étre essentiel. Au moins sa théorie
répond-elle a ees deux exigences". (L'Étre et le Néant, pág. 301). La
constitución del ser de la realidad humana consiste en que logra esa
característica mediante los otros seres, por lo que le ha llamado "elser-con" (Mit-Sein). ¿Cómo se logra esa estructura en la concepción
heideggeriana? "N'est pas établie du dehors et d'un point de vue totalitaire, comme ebez Hegel : certes Heidegger ne part pas du cogito,
au sens cartésien de la découverte de la conscience par elle-méme;
mais la réalité-humaine qui se dévoile a lui et dont il cherche á fixer
par concepts les structures, c'est la sienne propre" (L'Étre et le Néant,
pág. 301). Pero la diferenciación con Sartre se establece notoria
mente en el alcance que se le da a la palahra "con" que "ne designe
pas le rapport reciproque de reconnaissance et de lutte qui résulterait
de l'apparition au milieu du monde d'une réalité-humaine autre que
la mienne. II exprime plutót une sorte de solidarité ontologique pour
l'exploitation de ce monde" (L'Étre et le Néant, pág. 302). En vez
de una concepción de lucha, a la que hemos llamado lucha existencial,
como consecuencia del fundamento de la defensa de su propia liber
tad y de la conquista de la libertad "del otro", en Heidegger se logra
— 160 —

�— 191 —

'(90S
Tos ^ Io8 9P 33UBisip 3jnd aiuiuoa ijBJBddB apuoiu a\ ia 'ios
SJ3A aiinj ^sa ios ap sxoq 3iinj B[ :ios axoaua isa4a 'ios ap sxoq siuij 31
-iao ap a^qísaoDBui auixai iib iajp ua aAnoxiax auiBiunq-aiipax bj anb aa
taauaixadxa axiou ap fjoiud suoiiipuoa sa^ xns auuaiiuB5[ uoixa^px
bj anb luauíaxns issnB apsij 'axia uos ap íuoiud v axnianxis aunnoa
'ios ap sxoq siinj bs :auisipapij b SBd addBipa4u Haao^aiaH 'aujaiui
uoiiB^au b^ ap ia asBis-^pj ap uoiidaauoa ajdoad aaiou b iu 'aHDMvaa
-aavj\[ ap naiQ ua uoisia b^ b iu 'a^inB un zaqo aauaisixa 'uoiiBuai[B
iuauia^|aaj isa aauaisisxat^ no auuaiaiuoiB^d asBis-5[a4^ b iu a^qiuassa^
au 3^[3 'aaooaaiajj 3p auiaiaop B^ su^p '-ios np uoiiiuijap b[ isa ios ap
sjoq aauaisixa anaa luauíasiaajd sibj\[ *ios ap saoq aisixa auuaiaaSap
-laq auiBiunq-aiqBaj B^ ainop sub^9 'OUBI1UB5^ ouisqBapi p uoa aiuaiu
-Bsiaajd sbui JL (gQ "SBd 'lUBaj^ a[ ia a^i^^) 44aisiaiii-ia-oiJidiua auisi^
-opqoiísd ap aiaos aun 'ainsipapi^ sibj^ -saáBiui saadoad sas lUBjdiuai
-uoa ia aiusiu-a^p ua sodaj ua aiíAiiaafqns aun aiuasa^d snou ta inpa
no aansaiu B| susp luaiAJBd X a[p ia 'aiusipapij aass^dap b 'saijaa
'asiA a^a :ioj asiBAnsui ap idaauoa un isa auuaiJaS^apiaq ^ouvpuso
-suvu) u\ anb isa43 "aiusisdqos np siuaiunájtB sa[ anb luauíajns issnB
apsi4ui aaia uoin ap ajnianjis aunuoa nSuoa oaAB-aai^-q,, "oiusipapi
[a uoa BaiSopiuo uoiaBiuauíBpunj ns opuBJBdinba aaooaaiau b B^znf
aaxavs ouioa soiuaxa^ 'oiusisdi^s un ua ouiuiBa aisa ua asopuaXBa
sojio so[ ap Biauaisixa b^ ap Biuajqojd p asasaiuB^d b Baunu jBáa^
apand ou oiusipapi p anb sajoixaiuB sBui^^d ua aaxavs opBxisoiuap
sq bj^ 'uppBSau Bidoxd ns is ua BAa^| anb 'Bqan^ Bua^d ua BpjnsqB
44pBpippos^^ Bun b BÍoap, uaiq o 44pBpippos?í ap opiiuas un b B^aj^ as
ou saauBjj xopBnuiiuoa opipuaiaxd ns ap uopdaauoa bj ua 'ppos xas
¡B sai^opiuo uppBiuauíBpunj Bun xBiuasaxd apuaiaxd uBiuap ojosojij
p íuppisodo ap 'Bqan^ ap laaXHVg 'Bpuaisixaoa ap opsisa un Bp sou
aaooaaiajj *(gO '^?d '^nBa^[ a[ ia 3xig4rj) 44apniips aiiaa B4nbsnf saxinB
S^\ sdiua} aiuaui ua lUBAap ua unuiuioa ua apmqos anpsqB un suBp
uppnos Bxadnoaap aui xixnoiu-jnod-axia uoui ap luaiua^oAap anbsnxq
9\ anb aauaisixaoa auaa ap ununuoa puoj a^ xns isa4^) 'lucudisafiimui
xnaj 'uozíxoqj b a^ijoxd as inb '(#aia 'aauBiuxojxad 'sxnaiBiaads) ja^ua
apuom a^ ia xassBdap b apX b^ no anbxBq b^ 'axpupiiB b uniutuoa inq
9\ anb ia sjnatuBJ xns sa^qisuss luoxpuax xnaxxBq np sxaqn^ax siuam
-aAnoui sa| no suojiab sap aiuqiXx a| anb aauaisixa anaa 'adinba uos
aaAB xaidmbaoa np ununnoa ua aouaisixa apxnos b^ isa4a 'aouvssimi
-uoo ^r\ s^d isa4u 'npiAipui axinB un4p sobj ua npiAipui un4p aiauíisip
ia axiBp uoiiisod b^ s^d isa4u uaixa^^appq oaAB-axiaj ia snou a^ isap
'iomi ja ioj a^ SBd isa4u aauapsuoa bui aaAB axinBj ap pui^ixo
O'^ 'adinbaj ap a^pa isap 'aun^ bj ap a^pa SBd isa4u
uoiiiniui4^ xnaiui ^\ iiBxasipqiuXs inb ^nbixiduia aSBuii4-qi? 'soaioppos
soiuaiiUBaiuB^d so{ ua oiuauíBpunj oiuoa opiuai souiaq anb b^ uoa X
souiaxip 'BaiJjdma pBpipaa b^ uoa uijb sbiu uppdaauoa Bun

�b)

La Facticidad del cuerpo. Unidad psíquico-existencial.

La. facticidad en el campo que explica Sartre, como una unidad
psíquico-existencial con la conciencia, elimina otro dualismo de la
filosofía clásica: cuerpo y alma. El cuerpo es totalmente psíquico:
ser-para-sí. La facticidad del cuerpo y el vínculo por la mirada nos
dará la posibilidad y relación entre los Hombres de un peculiar sen
tido de socialidad en una característica acentuadamente subjetiva, la
podríamos caracterizar como "socialidad absurda". El Hombre de la
Sociedad es el "espíritu de seriedad", es unacosa en el medio del
mundo que ahoga la personalidad auténticamente existencial. Esto es
lo que llama la tercera dimensión ontológica del cuerpo y las rela
ciones concretas con los otros. Mi cuerpo es un ser psíquico, es trans
formado en cosa utilizable y conocida para otro sujeto y me objetivizo
yo mismo en cuanto mi cuerpo es objeto para otro. Es un renuncia
miento tácito a mi libertad al sentirme indefenso a las miradas de los
otros. Pero hay una, reacción a este objetivarse y es el querer serpara-mí, en desear mi libertad, en ser un auténtico existente. (Este
tema lo estudiaremos más detalladamente en el próximo apartado I.
Ahora veremos, siguiendo el texto, el sentido psíquico-existencial que
toma el cuerpo y su función en relación al propio ser-para-sí y tamhién para los seres-para-otros.
Sartre al darle una categoría similar al para-sí, estructuró una
ontología del cuerpo en un plano pre-reflexivo. Es consecuencia directa
de su planteamiento primario del ser de la conciencia como una ins
tantánea concreción del presente, deducida a su vez de su tesis que
lo real es antes que lo posible. No entra a considerar la preeminencia
de futuro en que se nos da lo posible, tal como está estructurada la
tesis heideggeriana. Por lo tanto, Heidegger no puede trazar una onto
logía del cuerpo en su afán de huir del hecho, del presente. En su
proyectarse libremente-hacia-la-muerte, el cuerpo está considerado en
el sistema heideggeriano del lado de lo empírico en una posición
a priori.
Sartre comienza el estudio sobre este tópico indicando cuáles han
sido los inconvenientes en el planteamiento ontológico y establece su
posición diciendo: "Mais il importe avant tout de choisir Vordre de
nos connaissances: partir des expériences que les médecins ont pu
faire sur mon corps, c'est partir de mon corps au milieu du monde
et tel qu'il est pour autrui. Mon corps tel qu'if est pour moi, ne m'apparait pas au milieu du monde Sans doute j'ai pu voir moi-méme
sur un écran, pendant une radioscopie, l'image de mes vertebres, mais
j'étais précisément dehors, au milieu du monde; je saisissais un objet
entiérement constitué, comme un ceci parmi d'autres ceci, et c'est seulement par un raisonnement que je le ramenais á étre mien: il était
baucoup plus ma proprieté que mon étre" (L'Étre et le Néant, págs.
365/6). Luego irá caracterizando el cuerpo como elemento psíquicoexistencial con la misma estructura del ser-para-sí en su total factici
dad y finitud. "En un sens le corps est ce que je suis immédiatement;
— 162 —

�— 891 —
no jnajnop bj anb sap siBtu 'jajAtjap no snou jnod anbtsXqd jnajnop
bj no ajqsajB4j suotqajaqaaj snou anb j3aijjb inad jt : aauatasuoa
Bin b sdjoa uoui luatuajjaniadjad ajaAaj ajqBiuouunsut ia aiajasip
aasn^u aujq "aasn^ ap uiou aj snos sjnajjre ipaap suoab snou anb aa
isa4a 'jnoS uotu ^sa tnb ia jajAtjap ua4tu jnod sjaojja saui su^p anb
-snf au^BduioaaB4ui tnb aauBjsip subs ja apof jno un4p tos-jnod uotu
jBd ajjaniadjad aisiBS aua;^,, "(^68 "^?^ 'JUB?M 9I Ia ^^g^l) 4JOS (9P)
anbtiaqi-uou aauaiasuoa bj ap sajnianJis xne auop luaiiJBddB sdjoa
a-q *sdjoo np aouatosuoa aun 'aiqoa^jajjt aauaiosuoa b| ap u^^d a[ jns
'luiod b Aja \i 'atiA ap lutod ap jioab á jiBanBs au [i pnba[ jns attA ap
imod a^ jsa [t4nb aaJBd luatuastaajd 'stBp^[ "aauaiasuoo Btu ap aiuatosuoa
ajnionjjs aun isa sdaoa uoiu auop tsuty 'oauatasuoa auuuoa anb sd^oa
uos jaisixa inad au aauatasuoa B[ anb 'paoqB4p inoi 'luappva isa q
¿uoiiB^j ajatujap aiiaa JBd ajp
•uaiua snou-suoAap an^) 'a^auwajsi^a uotiB^aj aun isa sdaoa we aauata
-suoa b[ ap uopB^j b^,, *(68 *^?^ 'JUB9M 9I ^9 9J^a4l) ¡.^^1^^ 9lj9qíl
bs suBp anbsnf a^qissod puaj v\ \i 'apuotu np aauatasuoa aand atuuioa
aauatasuoa bj auuotiipuoa sdaoa aj anb auiatu ap 'ia xioqa subs aiaaqq
ap SBd b ^4u jt jBa 'aijaqq Btu ap uotitpuoa isa apnituij biu suas aa
u^ 'siof vj v %noi SBd stos au af anb ajtp-B-isa4a 'xioifo un jm Á p4nb
aitssaaau bj luauíastaajd isa4a 'sdjoa ajqBSstsiBsut iaa siBj\f^, 'jBiauai
-stxa BaituBuip BatiuainB ns Bjud Btauatauoa bj ap uotaaB Btdo^d bj ap
oiuattuBuapjo ap 'uotaBjadooa ap optiuas un auati anb 'jbi sa ts-BJBd ja
uoa uotaBjaj ng '(g/^6g *sSBd 'iuBa^^ aj ia a^l^q) 44uotitpuoa anaa
ap aiuaSutiuoa uotiBstjBaJ autuioa ia apuotu un4p aauaistxaj ap ^jibs
-saaau uotitpuoa atutuoa 'sd^oo uoui isa4a 'apuout-aj-suBp-aJia uoiu ap
anbtiaqiu^s a^unj su^p ass^dap aj af anb iubi ua 4Bjaa inoi tautaut
-inj-apuotu aj JBd apuotu aj jns atiA ap iuiod uom atuuioa anbiput
isa naaA tB4f anb aa inoi anb iubi ua *assd uotu 'auatonjBO uotn 'ajis
-j.aapvj} auiatu luatatjjaoa jnaj JBd ia sajtaop no siuBistsaj luajaAaj as
sjt iuop atuaut uoSbj bj JBd iuanbtjdini4j siuatunjisut saj anb iubi ua
'anbtSojoisÁ^d aunianuis bui 'anp)uoi)vu Btu íiuajajaj ^4s aiuanbajj af
anb xnatj saj anb iubi ua 'suaiiJBddB4f ajjanb^j b sajBtaos ainBuntu
-utoa bj ap iuatuajioAap aj JBd ajaAaj as ajja4nb iubi ua aasvja vui ' (aa
-UBtjap ua no aauBtjuoa ua auituoa 'sjtiBJttupB no siuBStjdaiu autuioa
luajaAaj as sjt) totu ap stA-B-siA tnjiny4p apnituBj JBd aanbtput isa
ajja4nb iubí ua aovj. vui ' (anbtSojopoq aa^dsa uotn susp sajaBisqo sap ia
saSBJJBq sap b á ji 'sa^pjajwt atuiuoa iuassiBJBddB4tu sajBtaos saitj^aj
sautBijaa 'sajqjssaaav sutoiu no snjd iuos aitssaaau ajatutajd ap no axnj
ap siafqo saj) tora b luajtoAap as siafqo saj iuop uo5bj bj auuotiipuoa
ajja4nb iubi ua 'aauvssinu /^,, '(168 '^^^ '^UB9M 9I ^9 9Ji^4T) ct9ddeqaa
tnj af anb uoiiBsiiuBau bui JBd isa4a ístns af anb aa SBd stns au af
no ajnsaut bj su^p svd stns aj au af ispts af no ajnsatu bj suBp sdjoa
uotu stns af íaJia uos ap luatuapuoj aj aJia s^d au ia lUBau ajdojd
uos ap luatuapuoj aj ajia isa4a 'sdjoa un jtoAy^, • (Q5g -S^d 'iub3^[ aj
ia aJia4rj) 44iuatuassBdap janiadjad un isa janiadjad xnjjaj aa ap uoti
-ipuoa bj ia aitatiaBj bui sj^a apuotu np xnjjaj un JBd auuop isa4tu jt
'apuotu np atuijut jnasstBdaj JBd aj^das stns ua4f suas ajinB un ua

�l'agréable sont existes par la conscience, ils manifestent á leur tour
sa facticité et sa contingence et c'est sur fond de nausee qu'ils se
dévoilent" (L'Étre et le Néant, pág. 404).
Una analogía similar en las relaciones del cuerpo con su concien
cia se establece entre el ser-para-otro y el cuerpo de otro. Vemos tam
bién aquí esa lucha, esa cosificación, esa viscosidad sartrianas.
"Ce qui est goüt de soi pour autrui devient pour moi chair de
Vautre. La chair est contingence puré de la présence. Elle est ordinairement masquée par le vétement, le fard, la coupe de cheveux ou
de barbe, l'expression, etc. Mais, au cours d'un long commerce avec
une personne, il vient toujours un instant oü tous ees masques se
défont et oü je me trouve en présence de la contingence puré de sa
présence; en ce cas, sur un visage ou sur les autres membres d'un
corps, j'ai l'intuition puré de la chair. Cette intuition n'est pas seulement connaissance; elle est appréhension affective d'une contingence
absolue, et cette appréhension est un type particulier de nausee"
(L'Étre et le Néant, pág. 410). "Le corps pour autrui est l'objet magique par excellence. Ainsi, le corps d'autrui est-il toujours corpsplus-que-corps, parce qu'autrui m'est donné sans intermédiaire et
totalement dans le dépassement perpétuel de sa facticité. Mais ce dépassement ne me renvoie pas a une subjectivité: il est le fait objectif
que le corps —que ce soit comme organisme, comme caractére, ou
comme outil— ne m'apparait jamáis sans alentours, et doit étre deter
miné a partir de ees alentours. Le corps d'autrui ne doit pas étre confondu avec son objectivité. L'objectivité d'autrui est sa transcendance
comme transcendée. Le corps est la facticité de cette transcendance.
Mais corporéité et objectivité d'autrui sont rigoureusement insepara
bles" (L'Étre et le Néant, pág. 418).
Hemos dicho que el centro de la filosofía de Heidegger es el
"Dasein" (equivalente al para-sí sartriano) y que Sartre se diferen
ciaba de él en cuanto sus dos puntos de apoyo sistemático doctrina
rios son el ser-en-sí y el ser-para-sí estructurados en forma dialéctica,
como consecuencia de la "acción" de la nada. El tema del cuerpo es
uno de los ejemplos que podemos citar del mantenimiento, del sen
tido que constituye la estructura, la consecuencia consigo mismo, la
lógica interna de la obra doctrinaria de Sartre. La realidad del hom
bre al aprehender su cuerpo, tiene estos dos elementos opuestos entre
los cuales se va a mover su conciencia en el continuo devenir del
tiempo: el en-sí de la fadicidad del cuerpo y el para-sí de su con
ciencia. La revelación primaria del cuerpo o la conciencia en cuanto
a su materialidad, a su carne, es su carácter de presencia, "masivo",
en fin, de ser-en-sí. Sartre dirá de "contingencia pura de presencia".
La unidad psíquico-existencial de cuerpo-conciencia (alma), ya
que eliminó el dualismo clásico cuerpo y alma, está formada por
estos dos elementos opuestos "unidos" funcionalmente por la nada. En
una expresión ultra sintética, ultra concentrada de la filosofía sartriana,
podremos decir que es un continuo movimiento de acción y reacción
del para-sí respecto al en-sí, una atracción de éste y un fracaso onto— 164 —

�— S91 —
ap bixoXbiu ubxS bj ua X pBpniBiunq bj ap pBpijBjoj bj BXBd 'uaiq ig
•sajBjuatuaja X soaisBq sopBjn^sod sns uoa SBiauanaasuoaui SB^xaia ajuaui
-BixBsaaau asopuaianpoxd 'jb^oj 'BjnjosqB buixoj Bun b so^daauoa sn^
xBAajj ap oqaaq ja na ajuajsisuoa 'aaxnvg ap BixBuix^aop Bxqo bj
ua BjsaijiuBin as anb uoiaaipBxiuoa Bun oidiauixd ua souiaA jnby
• (sjjbj '
3HJSI PJBtuíllBí) 'P3 '9JiB?MX 'aaxavg invg Mvaf) \^9p\\ s^d assiBj au
af 'jiBd ajjnu anbuBín au af99 :aaip 'í(aun)jnda^ suvs sjuoj\[^&gt; BiuBxp ns ua
'ixuajj :ajjanui b opBuapuoa ujq 'SBUjapoui sbdi^o^oioos sauoisnpuoa sb^
b X BoiJjduia pBpqsai b^ b ojsando aiuauí^^oipej o^daauoa un sa ajs^
•oiJBsaaau sa aip^u anb 'Bn^jxadns 'BpxnsqB sa ^bioos p^pqBaj BJjsanu
anb 'BtJBUiJjoop Bxqo ns ua ouioa SBuiBxp sns ua 'sb^aou sns ua Bas
bX 'xBJjsouiap ap bjbj^ aaxavg 'sapBpqiqisod sns SBpoj ua pBjjaqq b[
jiaia uaaainb anb saaquioq so^ ap ^iauajsixa Bqan^ b^ sa ouaaijuí ^a
anb ouis 'sajuapiJi tu 'sBjjixxBd uis 'sojqBip uts 'o^anj uis ouaaijui un
'Btauajsixa bj ua sa anb ours 'pepiuaaia bj ap ja sa ou ouaaijuí j^ *bij
-osojij ap Buiajqo^d un xauodxa BjBd SBpBxSoj sbui aaxavg ap s^aiuaosa
sauoiaBzijBax sbj ap Bun Bzinb sa X t(soj^) stf^fj,, BuiBxp ns ua opej
-uasajdax aiuauíBaijoqiuts B^sa 44BpjnsqB pBpxjBiaos^ ap o^pBna
(I9S &lt;s?d 'JB?M al I9 9J[igtl
un4p ajioisxq4j jsa '^tos ajja4nb ajjanb 'aiA aun4p axtoisiq4j^^ aaxavg
ug 'odinba ap 'uoiaBiadooa ^p opi^uas un ua ajsa op^uioi 'ouBixa^^ap
-xaq soJio-uoa-jas ja uoa aaxavg ap ojjo-ja-BXBd-xas ja ua Biauaaajip as
o}sa ug 'BpjnsqB jbioos BpiA Bun ua saaquioq soj ajjua a^ua^ajipui 3aia
ajquiojj ja ísbpbsbdbjj SBApB^ua^ SBpo^ uos 44pBpijBiaos^^ bj ap optjuas jg
•ox^o jap pB^jaqtj bj ap ajuaaajipui pB^xaqij iui ua oisixa 'BTauaxajipui
bj b Bajj ag *44pBpijBiDos,, bj ap opijuas opansqB jap a^uaiuaAOjd Bqanj
Bun sg "soajo b jB^axauoa xaxanb o auiJB^axauoa xaxanb ap sosbob.ij
X SBAijEjuaj sbjjo uos 'ouisipBS ja 'oxpo jap 'ouistnbosBui jap SBuiaj sog
•pBpijBuosxad iui ap pBpiiBijnaad bj ua jbioos pBpijiqísod X^q ou 'BpBii
Bidoíd iui xinjisap opand ou oxad 'saxas soxio uoa BauBqnuiis BpiA bj
ua auiJB^ajouoa oxain^) 'BpBSBaBXj BAiiBjuaj bj^o sa ojio BXBd o3jb ua
auixBjaaauoa 'BpBu Bidoxd itu í¿j.vz^hiv9u^ oxamb 'afBnuaj ja ua jbdijiu
-Sis axainb anb oj oaijiuSis is as ou 'oqsodoxd ajsa oxSoj is Baunu as
o\[ 'osbobjj oxjo sa 'oxjo-BJBd-xas un aiuxaaBq ajuauíBixBuiSiJo sa anb
aÍBnSuaj jg 'uoiaaBax Bun aaajqB^sa as X apand ou X oxjo jap pBjxaqq
bj JBismbuoa axainb 'ajuauíBixBuiSiJO isbo bsbobjj anb BAijBiuai Bun sa
xouib ja isa anb oj xas ou X 'sa ou anb oj xas ap jBiauajsixa
bj ap zaA ua 'sa anb oj sa 'pspijBuosxad auaii ou jbioos axquioq jg
ua pvpa^aos / ap opxnsqv oppuas 23

•auxBa bj ap 44Biauasaxd ap Bxnd BiauaSui)
^ bj xod oasB ja 'Basn^u bj opuaianpoxd aiuatujBiauaisixa ojopuaiAi^
'oainbisd ojopuaiaBq 'BpBu ns uoa odxana ja opuatpBAui BuotaoBax
Bjsa 'is-ua ja BiaBq Biauaiauoa bj b 3bxjb Biauasaxd ns uoa odxana jg *xoix
-adns pBpiun Bun ua asxB^axauoa ua is-BXBd jap oixBsaaau a^uauíBaiSoj

�los casos nadie es necesario, imprescindible, pero hay una realidad
social empírica, un círculo más estrecho como el familiar, el de las
amistades, en que se echa de menos una falta, una suerte de un ser
con el que se convive. No es por cierto este razonamiento admitido
por sentido de socialidad sartriana, completamente absurda, contra
dictoria en sí mismas. Hay en toda esta filosofía existencialista, y
recordemos aquí la actitud de Kierkegaard para con la Sociedad
y las instituciones de su tiempo, una actitud de rebelión hacia ese
"espíritu de seriedad" del hombre social; es un rechazo del mundo
que no corresponde a sus ideales y pretensiones existencialmente ab
solutistas. Pero esta rebelión es aún más absurda que la pretendida
absurdidad contra la que se rebela, hacia un estado completamente
natural que se ha ido estructurando progresivamente. Quien levanta
contra toda norma y juicios de validez supra-individual como son las
normas sociales y éticas, y al mismo tiempo está empleando afirmando
otro juicio universal, bajo cuyo lema establecen esta actitud rebelde
contra el hecho de la vida social. "Si los héroes de Sartre encuentran
insoportable la existencia porque no ofrecen necesidad absoluta, ello
muestran tan solo que son absolutistas filósofos incurables. Me parece
que ésta es la verdadera enfermedad moral de los existencialistas. Por
cierto que su filosofía es cabalmente irracionalista y sin embargo los
existencialistas tienen un temperamento racionalista (Agregamos nos
otros: el caso de Sartre, quien está empleando continuamente un agu
do razonamiento en las deducciones y en los planteamientos de todas
sus tareas). En mi opinión hay dos clases de racionalistas: la primera
consiste en aquéllos que, como Descartes, Spinoza, Leibniz y Hegel,
creen en la posibilidad de deducir las relaciones del mundo material
como si fueran relaciones formales de lógica y matemáticas. El segundo
grupo de racionalistas está formado por aquellos que como los exis
tencialistas no creen en tal posibilidad y sin embargo mantienen, em
pecinadamente su exigencia de un mundo demostrado "more geomé
trico", un mundo, deducible con absoluta necesidad. Ya que no pueden
tener semejante mundo, escapan a la enfermedad, su enfermedad me
tafísica que llaman "náusea". Me da la impresión de que la mayoría
de los existencialistas son racionalistas frustrados". (Alfred Stern, La
Filosofía de Sartre y el psicoanálisis existencialista, pág. 47/8 Edicio
nes Imán, 1951, Buenos Aires).
Esta tendencia de hacer trascender su doctrina filosófica hacia
una tesis consecuente con ella en un plano sociológico se encuentra en
Sartre, mientras que la obra de Heidegger está orientada hacia la
metafísica. José Ferrater Mora entiende que esta tendencia hacia la
Sociología es una reacción sartriana a "la filosofía de Heidegger que
busca de continuo retroceder a la metafísica, y aún a lo que está antes
de ella, la transposición al plano filosófico de unas ciertas vivencias
concretas que solamente pueden darse un instante en que el hombre se
siente desamparado, sin Dios, sin sociedad, y hasta sin naturaleza.
La reacción contra este desamparo radical sería justamente la filosofía
de Sartre". (J. Ferrater Mora, obra citada, pág. 832).
— 166 —

�— ¿91

•soiJBsaaauui sopaaaa Jtod sopBajduia p aod soAi^afqo
SOUISIIU SO^ UO9 TU 91U9UIB^9A9S UBJ OU 9nbuiTB 'ttpBp9IJ[9S 9p niIJldsa
TIS U9,, SappoS SBUI.TOU SBJ UB}d99B 9llb SajqtUOq SOfpnbB BJBÜ B9^dui9
p 9nb tt9J Bpj\[,, 9p OJ¿99UO9 IlS 3^XaVg OtUSITU p JBai^dB BJjpod
98 O^[ •OUISI^BnpiAipul BJtl[tl 9p ^BT9OS UOI9d99UO9 BTUSIIU TIS B STJU9UI
TIS OpUBp B^Sa OUBT^JJBS ^q ¿9SJTJ89A 9p BJ9UBTU B^ U9 BJSBq B^SIJ^
-JBS BpB9 9p pnpiAipul pBJiaqq B[ BlIUiq 9tlb [BnpiAipUT-BJdlTS UOT9B^
-S9JIUBIU Bun S9 OU BJSIppuaiSTXa BpOTU Bq ¿SB1STJ}.IBS SO[ BUIB^^ 9| 98
9nb b oai^99[O9 O9i.ioisiq oi^fns un Bjp U9 Xoq ubuijoj o^[ ¿U9un S9[
^nb ^BnjiJidso o^n^ujA un 4oiu9tuiiju9s un U9U9U ou? '^^oy^-juo^ gp p
U9 o ^^o^^ 9p ap^ p ug p uog gsjiungj p 'Bisippugisixg
Bjs9 'pnixj^e B^S9 u9aia ^nb so[ 'so[ndi9sip soiusiui sns
-O9 nirxidsg [9 opuB9u b^s9 aaxavs "BiBipguiut 9 B^ogaip sbui
pU9}9Jd Á B9S9p 9Tlb BJJOSO^IJ Bun U9 pBpqB9J 9p SB^SIA
9JU9TU[BJOJ S9UOI9d99UO9 B 4Bl9U9^STX9 B^ 9p [BUOT9BJJT O^ XBZT[
-BUOI9BJ 9p UB^B ns U9 B9[^ 9nb B S9UOT99ipBJlUO9 8B[ 9p UOT9BJJSOTU9p
BUn S^ •SOpBZI[iqBI9OS Á SOpBZippoS 48OpB^qod 9JU9lUBjp SOJ1U99 U9
'pBpgpos u9 opiAiA sq 9jdui9ts JoinB ns gnb Bjgptsuog 98 is Bpjnsq^
SBTU BJABpOJ 89 BUI9JSIS ns 9p 9^UBqnS9J 4pi9OS BUTJ^9Op B^S^ 'B9IJJJU9I9
zbj ns U9 Bujgpoui Ántu uopdgguoo Bun sg 4Bun^p Bpnp utg 'B9iiuojb
Bj3j9U9 B^ 9p B9UB^UB}SUT UOpBJ9qq BJ OUIO9 |Bpipnfj9d UB^ OAI}99p9
njpídsg pp pnid99uo9 uppBztuio^B Bun s^ 'pBpippos v\ 9p op^nsqe
opijugs ns 'aaxavg ap ppu9jstx9 Bqgnj Bq *B9ti9up bj^j9U9 9uijou9 bhii
uoo optu9juo9 s^á un gp soiuojb ouioo 'sgpnptAiput sgnboqa sonuxjuo^
U9 SOnpiAipUl 9p BUinS Bun U9 BJJBUIJOJSUBJ^ 98 B^S9 9pUOp U9 BpU9A
-TAUO9 9p ugpjo oj^o U9 uop9nxisuo99J gp pBpi^Tqísod uis uoponj^sgp
Bun 999[qB^s9 4ppos uopnpA9j[ Bun gnb SBp^[ qBpos BpiA B| U9
gp ouiiuiui un JBJn^gsB BJBd sgpnpiAipui sgpBjjgqq sb^ gp Bun
gp uppBzipuiaou Bun oipgq gp otjbs999u sq -ojio pp BAipfqns biujou
B^ B uppBlimq Bun gp pBpqiqíSod B| 9)U9UIB99SUp^UI BA9^ JBn^9B 9p
B^iqosqB pBjjgqq itu 4bjiu BAijafqns buijou Bujq 'pBjxgqq gp 'oiutuxiu un
B9S anbuns 4gjn9SB gnb biuxou BunSuxu uis 4ppos osbo un gp ajugiu
-gAoxd pio^ uopB^tuiq Bun b Bg^ os 'g^ugjsixg un gp pBjjgqq b[ ua
sapBpqiqísod sb[ ap pBptp^oj tb\ JBp xajgnb |y 'sauop^niís ap ouitujaj
p xod gjJBd ua aanpBxj ^\ aaxavg uopBiiiuq ísq qa uoa aAiAuoa
gnb gxquioq oj^o pp paixaqq bj^ JB^iiuq ap pBpqxqísod b^ aoa^qBjsa
as oqaaq ap 'aiua^sixa un ap Bapuaina BpiA ^\ ua uppBjiuiq Bun^uiu
X^q ou Tg 'OAiiafqns oqoajap pp Á. OAijaíqo oqaaxap ^ap sauopou sbj
uauaiAOjd apuop ap BunsiJBp Bapiduia pBpipax Bun 'a^duiis uopBjap
-ISUO9 Bun Xbjj -saxquioq sop ops ap Bxainbis tu 'uninoa ua BpiA B^ ap
pBpqiqisodiui B[ goa^qB^sa 'sgjqiuoq so^ aj)ua BpuaAiAuoa b^ auapjo
anb pnpiAipui-Bxdns OAtiaraaou aopA un ap pioi Bpuasns Bq -píaos
-ijub ap outs 4ppos opB^sa un ouioa jbSopjbo apand as ou anb 'biujoj
p^ ua uopBSau Bidoad ns sa ípjoj buijoj u^ oiusiui ts b aaipBJiuoa as
anb ppos opsjsa un JBajuBjd b Bap uopa^ax Bjsa anb Bpnp mg

�d)

El tema de la libertad.

Sartre asienta la premisa que la existencia es anterior a la esencia.
El hombre es lo que se hace como proyecto auto-determinista, fatalista,
preso en su situación determinada. La tentativa de fugar de mi liber
tad que me angustia, que me "neantiza" continuamente, sólo lo
puede hacer o tentar hacerlo en relación con el ser-para-otro, pues el
ser-en-sí está ahí neutro, opaco, macizo a todas mis posibilida
des. Hay una oscilación subjetiva entre mi tendencia de lo que
Sartre llama "el espíritu de seriedad" y la diaria trivialidad heideggeriana (Alltaglichkeit) de fugar de mi libertad angustiante, de mi
deseo de recobrar mi personalidad, mi autenticidad, tomando decidi
damente mi libertad en la elección de mis continuas posibilidades.
Este proceso intenso se refleja en mis relaciones con los otros, ya
cercándome, "cosificándome" o rechazándolos, "cosificándolos". El
sentido de "socialidad" no es esencial en conceptos morales tras
cendentes, sino que es un resultado de una actividad subjetiva. Esta
subjetividad trasciende al mundo y le da un valor pragmático a las
cosas, esta subjetividad pone una nota en las cosas, pero no las modi
fica. Tiene esta nota pragmática un sentido similar a aquél cuando
dijimos que las cosas son en-sí y fuera de ellas no hay nada, sin neu
tras, macizas, opacas llenas de ser. Esta nada es ajena a las concep
ciones, es una concepción humanizada del mundo, un proceso subjetivo
unilateral, nosotros le adjudicamos una nota, una cualidad, pero las
cosas no reaccionan. La libertad sartriana tiene como fundamento
ontológico el dar la posibilidad de elegir el proyecto fundamental de
la existencia de cada uno. Es la consecuencia de ese continuo movi
miento, en el que centra su filosofía, de acción y reacción del para-sí
frente al en-sí posibilitado por la nada, en que flota la conciencia en
su auténtico estado existencial. Su tesis sobre la libertad es la que da
el carácter de subjetivismo extremo. La libertad es libertad para elegir
el proyecto de mi existencia y mi interpretación del universo. Este
movimiento hacia el en-sí, esa resistencia que me ofrece las existencias
de los otros es como una necesidad para fundamentar mi libertad.
Con este razonamiento logro, por un lado fundamentar mi libertad y
por otro limitarla. Como la noción sartriana de la libertad es absolu
tista, esa resistencia está contradiciendo su fundamentación. Así como
para volar se necesita la resistencia del aire, Sartre razona que para
ser libre se necesita cierta resistencia, adversidad de las cosas, y de
los otros, configurando las situaciones, cuyo tema lo estudiaremos más
adelante. Este coeficiente de resistencia, esta dosis de adversidad, dice
Sartre que hace que nos hallemos en el país de las hadas, en que
basta querer tener para realizar nuestro deseo, no sabiendo si lo que
rido y realizado es real o no. Nuestra libertad está necesariamente
restringida, aunque estemos obligados a ser libres, y al mismo tiempo
asegurada en su realidad por la fadicidad: los ser-en-sí, los seres-paraotros y las situaciones. El concepto de libertad sartriana, en su posición
original corresponde a la teoría heideggeriana sobre el mismo tema,
— 168 —

�— 691 —
89UOl3Bnjl9 8B[ SBpo; U3 9}U9Uiajqi[ JB)do 9nb 9U9IJ [3 ÍSauOlOBnjIS 8B|
b uoi9B{9J na uo8 'ajuauíajqq JiJ^9[9 Bjed 9U9ij anb sapspqiqísod sb[
sand 'sapBjjaqq sns ap uoiaaap B[ UBuiuuapp oaodraBj 'JBnjaB bjbcI
ajqmoq [a BJ^uanaua as anb ua tsauoiasniis s^g "ajqi[ jas ap JBÍap
apand ou ajqinoq [ap oraaj^xa ouisi[bjbj un qbjoj orasiuiuuaiap un
is ua BJJ9I9U9 anb ojad 'sorasiuiraja^ap uis pBpiAtjaB Bim 'pBpisaaau
Bun sa 'ajqraoq [ap pBpiAijaB ap a^uanj Baiun B[ sa pB^jaqq Bg -iuoiu
•d)sod Baijpsnf o[ ojuBna ua 'ojuairaiaBU ns ap B^sBq a[qBsuodsaj
89 ajquioq [a anb 'Biauasa Bpoj ap sajuB Biauaisixa b[ J999[qBjsa ap
oqjiud opipuajaad ns ua jpiuipB B^SBq b3[[ opBZJOj ojuaiuiBUozBJ un
ug 'so^aB sns ap A Bjqo ns ap 'Btaua^sixa ns ua ajquioq BpBa ap [b^oj
pBpqiqBSuodsaj ap B[ sa 'pB^jaqq b[ ap ^upiaBZTjuBau,, B^sa uoa b^9[[
anb b uoisnpuoa bj^q 'a[qisod sa ou anb o[ 'is-BjBd-is-ua-jas un sa
'ataap sa 'soiq ap Bapi B[ JBjajouo^ 'BpBu B[ ap BpBpunj pBiJaqiq -sajq
-uioq so[ anb [Bn^i 3jqi[ ja^ anb Bupuaj Bja^sixa soiq ig "aaxavg Jod
ajuauíBoiiBiuSop ops^au sa anb o[ 'ajquioq [ap Biouajsixa b[ b
Biauasa Bun jaqeq anb Bjjpuaj 'ajuapuaasBJj Jag un Bjaiqnq ig -[
ouisiajB un opuaiuodojd ouisqBiauaisixa [ap [BoipBJ sbiu jajoBJBO [a
opoin ajsa ap opuBZBJ^ 'sotq uoo ajqiuoq [ap bjo[bub Bun JBJjsouiap
BiSBq ba3[[ o[ pBjjaqi[ B[ ap otpnisa [g *9Jqi[ J^s ap JBfap japod ou ua
oa[bs ajqq sa ajqiuoq [g qa ap ji[bs apand ou A ouisi9i^ubiuoj [9p jop
-Baja o[aquB [B ojsando oo^auuaq ouisiAi^afqns un ap auaiAOJd Bijsn^
-ub ap opBjsa [g *opumu [a uoa uoia^aiunuioa ap 'u9i9Bzi[Baj ap ojxs
-odojd opBjnsainsap un ap 9ju9iu9AOjd omsp^uBiuoj [ap o9i[O9UB[am
opsjsa [a sa o^[ 'Biaua^sixa ns ap Biouaiouoo B[ uoa biuoj ajqraoq [a
anb oairaiuB opsisa un so A B^sqBiauaisixa bijoso[ij Bun ap ooidij sa
BijsnSuB B[ ap Binai [g *a^uajsixa [ap pB^jaqq b[ 'jas-ou [ap pBjjaqq b[
sa 'BpBu B[ ua A Biisn^us b[ ua o^uaiuBpunj un auap anb pB^jaqq b^
•psjjaqq iu pBpirasiiu iu ^Bq ou 'Haooaaiajj ^oip 'Bi^snSuB b[ uig
•O9IJOSO[I[
Braaisis ns BjBjqiqap anb sauoiaoipBjjuoa J39a[qBjsa b A [bioj opjnsq^
un b uba3[[ 'soraajaA ouioo 'sBiouanaasuoo ssXno 'B^siraajjxa sbui 4baij
-afqns sbot Btouapuaj Bun Bjjaiaua bubijijbs pBjjaqq b^ 'ttoun Bp^a ap
BI9U91SIX9 B[ ap [BiuauíBpunj o^oa^ojd [a Jiá9[9 BJBd pBjjaqq^^ oraoa
opiqaouoo soraaq B[ aaxavg ^p g ranraoo A oatjijuaia 'oAi^afqo opunra
un JBjuauíBpunj BJBd ojuaraa[a [a sa [Biouajsixa ojoa^ojd [ap pBjjaqi[
B[ '&lt;tM?9s(J,, [^ aiuaxajaj oraoa opunra [ap upiadaauoa B[ ap bubij
-aS^apiaq sisaj B[ b opjana^ aQ *([/08I *^?d 'BpBjia Bjqo 'niSMaHDog
'Ví 'I) 'Ha^oaaiaH ap bijoso[ij b[ ap BjqB[Bd Brai^n b[ jas aaaJBd
Bjsa 'ojuaraBpunj [a a^njijsuoa pBjjaqq B[ anb Bi[nsaj 'Biouajsixa B[
ap apaaojd o^uaraBpunj opo^ 'opijuas opoj oraoo A 'pBjjaqq sa
-sixa B[ anb Jioap Bjjpod as uaiqulBj^ "Brasiui pBjjaqq B[ sa
asa A 'BiouapuaasBJj B[ ua ojaa^ojd un ouioo Biusira js b Bjnjonjjsa
ías 'a^nií^suoa as 'oisandxa soraaq oraoo 'aaD^aaiajj na siauaisixa Bg
•a[qBjou uoxoBiouajajip Bun b B^a[[ as 'sBiuajsis soqras ua soaiib[9jjo9
so)uaiua[a so[ sopoj isbo ua BSBd oraoa 'SBiauanaasuoa sns u^ anbuns

�del conjunto de sus posibilidades para hacer de su ser-para-sí, un seren-sí, que sólo alcanzará con la muerte, cuando ya no sea más un
ser-para-sí.

e)

El fundamento último de la existencia

Teniendo todos los elementos del sistema sartriano, entraremos
a estudiar la consecuencia que podemos extraer de la acción de cada
uno de ellos. Veremos el resultado de la acción, de la dinámica de
esta dialéctica y llegar así a establecer el valor de esta filosofía.
Como último fundamento, es decir, como estructura de la existen
cia, Sartre pone a la necesidad de la libertad, a su libertad electiva.
Tiene por necesidad estructural la existencia humana un inevitable
fracaso de constituirse en un ser concreto, en una unidad absoluta,
en un en-sí. La libertad existencial lleva al hombre a una continua
acción, una actividad ontológicamente necesaria hacia un fin decep
cionante, pues ya sabe de antemano que nunca lo logrará. En HeiDEGCER este fundamento último, aunque decepcionante, es más con
creto: el existente es un ser-para-la-muerte; en Sartre, además de
ser decepcionante, es un fin que se integra con sus propios motivos,
un fin más abstracto, un fin absurdo. La fuente continua y necesaria
del existente es su libertad y es también su fin, su último fundamento
y su necesidad ontológica. El hombre, el ser del existente, es en su
propia causa. Los valores éticos los crea en su propia libertad exis
tencial, son inmanentes a su existencia. Cambia así el fundamento
ontológico del ser-libre-para-la-muerte en un ser-para-el-valor. Esta es
la última consecuencia de la caracterización de la existencia de la
conciencia. Veremos en estas citas cómo Sartre delinea la libertad
existencial en forma dinámica de su estructura dialéctica, con los dis
tintos elementos que hemos estudiado. El primer ejemplo que expon
dremos es el Subtítulo del primer capítulo de la cuarta parte de su
obra, en donde estudia la libertad como "en su hacer", nos da el
sentido dinámico de este fundamento existencial. "La condition premiére de l'action, c'est la liberté" (L'Étre et le Néant, pág. 508). "Ce
qui pourra nous aider a atteindre la liberté en son coeur, ce sont les
quelques remarques que nous avons faites a ce sujet au cours de cet
ouvrage et que nous devons a présent résumer ici. Nous avons, en
effet, établi des notre premier chapitre que si la négation vient au
monde par la réalité-humaine, celle-ci doit étre un étre qui peut réaliser une rupture néantisante avec le monde et avec soi-méme; et nous
avions établi que la possibilité permanente de cette rupture ne faisait
qu'une avec la liberté. Mais, d'autre part, nous avions constaté que
cette possibilité permanente de néantiser ce que je suis sous forme
de l'avoir-été implique pour Fhomme un type d'existence particulier. Nous avons pu alors déterminer, a partir d'analyses comme celle
de la mauvaise foi, que la réalité-humaine était son propre néant.
Étre, pour le pour-soi, c'est néantiser l'en-soi qu'il est. Dans ees con— 170 —

�— T¿T —
90 9Ub 19 9UI9ra-9JJ9 B 99qOBJJB )U9UI9JJ9n)9dj9d )S9 9^9.Tlb OOJBd
j894o 'ajqtj 1^9 gjjo4nb z^ssv svd jsa(ti 9uiBranq-9)iJB9J bj onb ggjBd
^^s9t3 •guiraoqj 9p jnaoo nB isg tnb iubou oj o^ab puoj uos u^ gpiouioo
oijgqij bj onb zossb iuojiuoui —g)jgqij bj )UBAop ossio^uBj dnoo b
inoi iijns puBnb iugjpuojj94s sojjg— 9J194J 9P spiod gj snos gijgqij
bj jgjjnoi? jnod sggiJOAB 89AIIBJU9J S9^ 'uiajd un 'rannupuoo un
iugnipsuoo uij '9}db 'jijoj\[ "^AioSj^dB U94ui 9f 9nb 9ui9ui subs ^uoj^nb
-OAOJtd 9^ 'sgnbxqoXsd 899uuop s^and guiuioo 'sjpoui S9^ 9nb 9ui9Ui 9p
'9ATO5UO9 ^[ 9f 9nb 9UI9UI JUBAB 9}9B UOUI 9p SU9S 9^ OUOp ^UOJIUTJ9p
69UIBUIlU|9jd 19 89^IBJ 89jnOl 8UIJ Sg^ 'g^gtDOS ^l 9p '9jnjBU BUI 9p
'gjn^BU bj 9p 'ngiQ gp juguugiA sgqg :gpuoui g^ suBp ^uBssiájns ug
gj)uogugj $9\ gf gnb Bjgsoddns uo 'gouBpugosuBJi gjdojd bui jBd gjjg
jng| euBp sgnugimBui ^g sggsod sgouBpugosuBjj sgp jtoa X_p ngq ne
8iBj^[ 'jngjjg gun 8Bd is9tu inb gg 'sgouBpugosuBJj sgp gxunioo suij sg^
Bjgsod uo uoSbj gmgxu b^ 9q qoe-anod nB 99U9ssg gun jguuop gp jgj
-U91 B ^U9IA9JC Bp^^ : BpU9JSIX9 B^ 9p UOl9BZqBT9UgS9 Bun 9p BTJBUITjd
pBpqiqísod Bpoj opuBgu '[Biougisixg 'oAijgfqns o^uguigp un gnb 'oa
-bijjjbs o^qosqB gjsg gp Biougnogsuoa oiuoo 'sbui Bp^u uos ou 'sBsoqBA
'sgjugpugosBJ^ sbuijou eB^sg ugjsixg is Á pBiaoqq iui JB^oqB,, jgpugjgjd
gpgnd Biougjsxxg iui gp ootjugjnB opiiugs p ug BpBU giuguiBjnpsqB
spB^[ "aHXHVS ug B}U9sgjd as ou 'Boi^cqoíq Biougnogsuoo Bun 'osoiSqgj
ojugirapuos un '^aoui Áo\ Bun 'soiuoisixo sojio gp so^ ugiquiBj Á so^db
siui uB^nSgj gnb egjo^A gp buixou Bun 'Btougjsixg ira gp batjbjojba
uoiDBzqB^ugpugDSBJ^ Bujq 'jbuoioob ns ug 'jpgp sg 'sguoioBzipgj sbj
-ui^sip sbj ug gsjBjggXoad ns Á Btougiouoo bj gp is-BJBd jg gj)U9 JBpoui
-ooui 'jtBuoisgj 'jtjgjjgjut gpgnd ajuaiuvinjosqv BpBU 'uij unSutu 'oa
-pora unáuxu gnb sg jBioug^sixg pBpiAijoB Bjjsgnu gp (Biugisis ns uod
uoiggipBJtjuog ug o^njosqB un o^sg ug JBigjguoa b opuBÍ^gjj) pBjxgqij
BinjosqB B^sg u^ 'js-BjBd-^gs oido^d jgp jBjn^gnj^sg 'g^uoagqui p^pis
-999U Bun sg 'BjnjosqB pBpiun Bun JBj.o9jut gp 'gsxBig^ouog gp osbob^j
jg gnb uotOBrajijB Bjjs^nu usjoqojjog aaxavs op SBjqBjBd
gj ^9 o-ng^) tt9jqjl 9^l? ^ guuiBpiíog sms gf rg^oB uoui
gp sjpora sgj jg sgjiqoui sgj Bjgp JBd 'gougssg uora Bjgp x^d sxnofnoj
jnod jgjsixg b guiuBpuoo sins gf "g^ugra ggug^sixg uora JBd add^qog
Xtf ^xgqgoJOOBJ ^4ra b gf-iBjgqoxgqD uiba ug ísxoqgp iuos sji 'gougio
-suoo bui xnod s^uBpuggsuBJi sjgfqo sgp Bfgp juos sjpora sgg 'uoijob
uoui lugjioijjos gnb sjpora sgp ggugigsuog ibJ gnb 419JJ9 ng 'iibj jngs
nQ '3xqp 189 grauíoqj gnb xioabs b 'gsoqg gragra 19 gjngs gun ojip
1S94d 'jsi uasacnaS svcn jsi uasaj^ xnj anod 9nb 'aaoajj ap ojnraxoj bj
uojgs 'lugragsjgAui no ggugssg^ guuopipuoo 19 gpgggxd 90U9isixgj inj
U9tnb oxip 'ísg Jitnb 90 SBd iubi94u ug SBd is94u Ji4nb 90 isg Jitnb oJip
psg Jt4nb gg a-pg b b ios-xnod gj gnb a^iQ 'ijBuuoggx inj uo4nb 9i9iad
-ojd bj 'guuop inj uo4nb raou gj Bjgp JBd sfgp isg inb injgg 'gragui
uopBuiraougp giigg b gddBqog mb rajgg ji-isg suiora nB jbo 'inj gp
au^p inod uo4nb gg gnb gsoqg oxinB sjnofnoi isg Ji4nb gjjg JBd isg.g
'gougssg uos b orauíoo gjig uos B gdd^qgg ios-jnod gj gnb gjjg JBd 1S94^)
'UOJ1BS11UB9U 91)90 gnb gjinB uoij gjio iiBjn^s ou oijgqij bj 'suopip

�qu'elle a été est separé par un néant de ce qu'elle est et de ce qu'elle
sera. C'est, enfin, parce que son étre présent lui-méme est néantisation sous la forme du reflet-reflétant" (L'Étre et le Néant, pág.
516). En la realidad existencial estructurada por este concepto de
libertad se establece por inmanentismo total. "L'homme est libre parce
qu'il n'est pas soi mais présence á soi. L'étre qui est ce qu'il est ne
saurait étre libre. La liberté, c'est précisément le néant qui est été
au cceur de l'homme et qui contraint la réalité-humaine a se faire,
au lieu cTétre. Nous l'avons vu, pour la réalité-humaine, étre c'est
se choisir: rien ne lui vient du dehors, ni du dedans non plus, qu'elle
puisse recevoir ou accepter. Elle est entiérement abandonée, sans aucune aide d'aucune sorte, a l'insoutenable nécessité de se faire étre
jusque dans le moindre détail. Ainsi, la liberté n'est pas un étre: elle
est l'étre de l'homme, c'est-á-dire son néant d'étre. Si l'on concevait
d'abord l'homme comme un plein, il serait absurde de chercher en
lui, par aprés, des moments ou des régions psychiques oü il serait
libre: autant chercher du vide dans un récipient qu'on a préalablement rempli jusqu'aux bords. L'homme ne saurait étre tantót libre et
tantót esclave: il est tout entier et toujours libre ou il n'est pas"
(L'Étre et le Néant, pág. 516).
Ahondando más este sentido fundamental de la libertad, se llega
a que ésta no es sólo absoluta, en profundidad, sino que también
total, en extensión abarcando toda la realidad humana, pretendiendo
eliminar basta el menor vestigio determinista. Libre en el hombre no
sólo son los actos voluntarios, sino todos, absolutamente todos. Elige
primeramente, para una mejor ubicación de su concepto de libertad
ciertas delimitaciones de la libertad a los actos voluntarios y que
establecen una primaria determinista a los actos pasionales. La reali
dad humana, en función a la libertad, estaría escindida en un campo
indeterminista de la voluntad-humana y en un campo determinista de
las pasiones por la conformación cultural, psicológica y fisiológica.
"La volonté cartésienne est libre, mais il y a des passions de l'áme.
Encoré Descartes tentera-t-il une interprétation physiológique de ees
passions. Plus tard on tentera d'instaurer un déterminisme purement
psychologique. Les analyses intellectualistes qu'un Proust, par exemple, a tentées de la jalousie ou du snobisme peuvent servir d'illustrations á cette conception du mécanisme passionnel. II faudrait done
concevoir l'homme comme a la fois libre et determiné; et le probléme
essentiel serait celui des rapports de cette liberté inconditionnée avec
les processus determines de la vie psychique: comment dominera-t-elle
les passions, comment les utilisera-t-elle á son profit? Une sagesse qui
vient de loin —la sagesse stoicienne— enseignera á composer avec ses
passions pour pouvoir les dominer, bref on conseillera de se conduire
par rapport a l'affectivité comme fait l'homme vis-á-vis de la nature
en general, lorsqu'il lui obéit pour mieux la commander. La réalitéhumaine apprait done comme un libre pouvoir assiégé par un ensemble de processus determines. On distinguera des actes entiérement
libres, des processus determines sur lesquels la volonté libre a pouvoir,
— 172 —

�a uaiq jsa fi4s sibj^[ *uosjag b aaqaojdaj jiBJjnod uotnb aa 'aaq
-naijJBd ua jsa4;3 'affaijuBjsqns sanaffiB JBd aauaiasuoa aun4p ajinjBjá
uoijauoj aun auiuioa jiBSsiBJsddB uoijaafas B[ no uiBJjaj un jns sajsaj
juos sfi 'anbiSofojuo juauíapuoj uos b uoijaafas a nao JauatuBj ap ajnBj
siBj^ 'uoijaafas jiBja aauaiasuoa Bf anb ajBfaap juo sfi4nbsjof púas
juo sanSofoqa^sd ap dnoanBaq anb aa jsa4^ "asoqa aiuaui ja ajuas aun
juos aauaiasuoa ja xioqg 'juaiasuoa ajja jnod Jisioqa jijbj fi ja Jisioqa
jnod juaiasuoa ajja jiibj ^ -snou (ap) suoab snou anb aauaiasuoa B[ b
anbtjuapi jsa xioqa (ap) aauaiasuoa b^ 'puiSiao xioqa aajou juauíasia
-aad jsa ajja aajou aunuoa j^ 'ajja aajou ap s^d aniáuijsip as au a[[atnb
-sxnd snou-aauaiasuoa jsa aga : agauuoijisod-uou anb a^ja jiBjn^s au
'jibs a^ uo 'aauaiasuoa ajja^ 'auiauí-snou ap suoab snou anb aauatasuoa
^^ aaAB un4nb jibj au ^j "juaiasuGaut juBjnB jnod jios puojoJtd xioqa
a^ anb SBd apiuSis au spa siBp^[ *xioqa 'juanbasuoa JBd 'ja suij sop
uoijisod Bfap Bj([i 'apuoui np sajnjanjjs sap ja sasoqa sap uoij^iaajddn
aaip-B-jsa4a 'agqoui ja jijoui b á gtnb sap 'aaiBJjuoa nB uaig #sagq
-oui saa ap ja s^joiu saa ap Jija^d b t/oisiaap aun smd 'stafqo auiuioa
sagqoiu ap ja sjijoui ap uopisod aun agauiStJO ajaaqq B[ ap
inb uoisn^jij ap aapuajap as auop jnBj [j qauíáijo xioqa untp
b uoijBjaadaajui aun jaainbaj uoijBaaqqap aun 'ila suoabj snou aui
-moa 'anb ja uoijBjaqgap ajnoj ap juaiuapuoj aj jsa [i4nb aajsd aaiBJj
-uoa nB siBiu uoijBaaqqap auntnb ajiaqdxa suiotu no juaiasuoa suiotu
jiBaas g4nb aaa^d uou 'B¡aa j^ 'aaaqqap xioqa untp juauia[^u jiáB4s
au g4nb jibj aj ans aajsisui jn^j \i 'jaiuaap aa au^aauoa inb aa ug
•suosibj snou anb xioqa np ja jBjauaS ua aauaia
-suoa B^ ap aanjanjjs &lt;e\ ajiuiq jnod ^ioab jiop aiuaiu-aga aauaiasuoa
ajjaa juaiua^nag 'sjuaiasuoa juaiuajisjJBd saiuiuos ua snou anb suoap
-uodaj sno^ ¿ajos jaa asoddns anb suoijBaqdiui saj sajnoj ap 'an^ijBj
bj b zapaa snoA anbs^o^ 'juaiasuoa saja snoA anb aatujijjB snoA-zaA
-nod 'juaiuasiaajd 'jo ijuaiosuoo xioqa jios ^juauíBpuoj xioqa aa anb
jnBj [i 'jajja ua jajaafqo snou uo-jiBJjnod 'ajja4p aauaiasuoa jios au mb
aauaiasuoa B[ susp jsa4u uaiJ ig 'jjsdap ns jiBJjuoauaJ asXpuBqaÁsd
b^ anb juaiasuoauíj ap |ianaa4^ jajiAa4p jauuad snou xaa^ "apuoui np
ajjaAnoaap dnoa aiuaui np ja apuoiu aj susp auiaiu-ioiu ap xioqa jsa
[i íajja uotu ap ssd an^uijsip as au apAnouaj juauíuiBjsuoa ajas jaa
:jajapisuoa b auauíB aaja sind af anb ajaqnaijJBd uoijasj b suas uos
auuop inb in^ jsa4a ja íaAnojj jsa ajjaqg ap pjuauíBpuoj ajaBj tsuiy,,
•BpBjaqqap-ou uoiaaap Bun ojad uoiaaap Bun uaiquiBj Ávt[ inbB anb
buijijb aaxavg 'soai^opist^ Á soaiScqoaisd soaijoiu 'sauoisBd ap ajuBu
-inijajap oiuoa aaajqBjsa as anb o[ ug 'BpBjaqqap upiaaap ap Baijqsa
b^ BiJBjuiqoA uoiaaap ap sojas soq • (^^^ '^^d 'jusa^f af ja aajgtq)
t4anbiSofojuo ja affauí^tJO ajjaqif aun JBd 'sajjns saf anb suioui iu snfd
iu 'ajjoddns jsa inb ja sajjns saf anb usfd aiuaui af jns anjijsuoa as
inb 'aadojd aanjanjjs aun4p anbtqaXsd juaiuauaAa un jsa affa4nb siBtn
'ajjaqif Bf ap aai^afiAijd uoijBjsajiuBiu aun s^d jsa4u ajuofoA Bf,, fa
BJBg -ouisiuiiujajapui un b aanpaj of opo^ 'Bai^pfojuo Bjnjanjjsa saiun
ns ua BUBtunq p^pifBaa Bjsa saijiun aaxavg '(¿fS "^Bd 'li*Ba^[ ^f l^
4tauiBiunq-ajuofOA Bf b adiauíad asd juaddsqaa mb snssaaoad sap

�que la conscience est néantisation, on congoit qu'avoir conscience de
nous-méme et nous choisir ne font qu'un" (L'Étre et le Néant, págs.
539/40). De esta manera unifica Sartre la realidad humana a su
último fundamento: El total indeterminismo estructurado en la liber
tad necesaria en la actividad existencial. Todo en la conciencia es
libre, porque su estructura está hecha por la Libertad de la elección,
aunque no sea deliberada. "Un pareil choix, fait sans point d'appui,
et qui se dicte á lui-méme ses motifs peut paraitre absurde et l'est, en
effet. C'est que la liberté est choix de son étre, mais non pas fondement de son étre" (L'Étre et le Néant. pág. 558). Es la necesidad de
la libertad, el fundamento último-ontológico. "Le projet libre est fondamental, car il est mon étre. Ni l'ambition ni la passion d'étre aimé,
ni le complexe d'infériorité ne peuvent étre consideres comme projets
fondamentaux" (L'Étre et le Néant, pág. 559). En este total indeter
minismo, Sartre tácitamente está estableciendo un determinismo de
un grado mayor, en una segunda potencia, un determinismo más ab
soluto. En esta absurdidad de mi elección estoy determinado a elegir
siempre para conseguir mi autenticidad existencial. El mismo lo plan
tea en forma medio velada, pero no expone un razonamiento profundo
de esta contradicción de su sistema, y hace de inmediato una afirma
ción muy hábil para ^eludir entrar en el fondo del problema. "Ainsi
ma liberté ronge ma liberté. Etant libre, en effet, je projette mon
possible total, mais je pose par la que je suis libre et que je peux
toujours néantiser ce projet premier et le passéifier" (L'Étre et le
Néant, pág. 560). "En outre, la liberté est liberté de choisir, mais
non la liberté de ne pas choisir. Ne pas choisir, en effet, c'est choisir
de ne pas choisir. II en resulte que le choix est fondement de l'étrechoisi, mais non pas fondement du choisir. D'oü l'absurdité de la li
berté. La encoré, elle nous renvoie á un donné, qui n'est autre que la
facticité méme du pour-soi. Enfin, le projet global bien qu'éclairant
le monde en sa totalité peut se spécifier a l'occasion de tel ou tel
élément de la situation et, par conséquent, de la contingence du mon
de" (L'Étre et le Néant, pág. 561).
Sartre pone en el estudio sobre la libertad la posibilidad de una
limitación, "Toutes ees remarques nous renvoient done a un probléme
difficile: celui des rapports de la liberté a la facticité. Elles rejoignent
d'ailleurs les objections concretes qu'on ne manquera pas de nous
faire: puis-je choisir d'étre grand si je suis petit? d'avoir deux bras
si je suis manchot? etc., qui portent justement sur les limites que ma
situation de fait apporterait a mon libre choix de moi-méme. II convient done d'examiner l'autre aspect de la liberté, son revers: sa relation avec la facticité" (L'Étre et le Néant, pág. 561). A este concepto
de libertad absoluta y total se objeta que hay cierta manera en mí y
fuera de mí que verdaderamente no depende de mí, como lo ha
dicho el mismo Sartre en esas "situaciones" dadas por la facticidad
de mi cuerpo y sus relaciones con los seres-para-otros. Estas relaciones
entre la libertad y la facticidad las llama situaciones.
— 174 —

�— s¿t —
aj ja a-na^1"!) '44^-n^ b ajja4nb iaaa un
aranioa 'ajja un auiuioa aja^aj as inb ja uinuajd aa ap naijira ns ajja b b
ajja4nb ajja4j ja apuow amuioo sjojb ajaAaj as inb 3Jja4p wmiajd aj ajjua
aaip-B-jsa4a 'ios-ua sap&gt; ajjua uij bj ap aiiA ap juiod np assijqBja4s
suoijBjaJ ap araajs^s un4nb jibj ajjaqij bj 'jubsijubííu jnaaj uos jb^ -ajij
-B3J auiain aun jnod suoijBuioisap siojj :jiBja ios-jnod aj anb aauassa
atuxnoa assBd aj anb 'apuoui aj jns aiiA ap juiod anitnoa sdjoa aj anb
'ajja4j b b inb xos-jnod a^ JBd asiju^au ios-ua4^ anb asoqa ajjnB jsa4u
auuop aa anb si^duioa b anajaa^ a^q^ :bjsta ap ojund orasim ns ajuara
-ajuaiasuoa aeraoj ap 'odraaij souacp uis í ajuaraBaiJojBjara sonara o
sbui sojíjosou soraajip 'BatjBraSop uoiaBuiaijB ap BaijsijajaBJBa Brasira
Bsa uoa ajnaraBjBiparaní BJip upiaBaijijs^f ns ap uoiaanajsuoa b^ u^
*44PBP I 9P BUJ9JUÍ nraoBSau oraoa Bztjoijajui: así^ pBjaaqi^ bj anb oras
'op^p o[ uoa BAijisod uoiaB^aj BunSutu auaij ou anb 'Bpjnjijsuoa Bjsa
ou pBjaaqt^ tb^ anb JBJjsoraap ap bjbjj aaxflvs "píaos BiauaAiAuoa b^ ap
osbo ja ua 'oajo-BJBd-jas un ap upiaBaijisoa bj ua 4is-ua un b uoiobj
-iuiisb Bun sa o 'odisij opunra jap o odjana jap pBpiaijaBj bj ap osbo
ja ua 'is-ua oj sa opBp oj A opBp oj aod SBpBaaa uos sauoiaBnjis ss'q
•(¿95 "S^d 'juBa^[ aj ja ajjg;4r[) (iauuop nv tuoddvu juaiuajjauíSi^o jsa
ajjaqij bj anb axjiuis Bjaa ja asoqa auiara ja ajnas aun jsa4a 'apuora
np naijira nB a^ja un axja b xioab no ajaaqij bj ap ^inf aj araraoa
jajsix^ #(uoijBsijuBau bj ap ajtp-B-jsa4a) svd-auja^u np auuoj snos
ajja b b ajaaqij bj anb aaja un b á ji :un4nb juoj au ajiaijaBj ja aouaS
-UIJU0^ -aatia^unuoa bs jsa jajsixa sBd au JioAnod SBd au ap jibj aj ja
'ajjaqij bj ap ajia^ja/ bj jsa a^qxj ^^ja s^d au JioAnod SBd au ap jibj aj
jajja ua4nb jsa4^ uajsixa SBd jsa4u aj^aqij bj anb suoisip sno^9) 'BiauaS
-uijuoa A uoiaBuirajajapui JBjajdraoa ap oubijjjbs ubjb ajsa ua souisiu
-ira^ajap soj ap ojnjosqB sbui ja oraoa sotuBtuoj bj anb upiaBrajijB Bun
Bjuaisy "bsjbj uoiaisod Bun jbiuoj ap sapBpijiqísod souaiu jauaj ap uij b
ojuaiuiBuozB^ oidojd ns Jin^as ap soraaiBjBJj^ "oqaaq ap sauoiaBnjis sbj
ajuB ajuauíBjnjosqB pBj^aqij ns Boijijsnf A bjbjob oraoa bjoijb soraaaa^
•Bjja b eáaiSB as anb jbioos biu^ou bj ap SBidojd sauoiaBjiraij sbj uos anb
ouis 'odxana ira ap p^piaijoBj bj ap iu 'oaia apuop ua j^^nj jap BzajBJ
-njBu bj Jod SBpBaaa sauoiaBnjis sbj uos ojos ou 'psjaaqij B-ijsanu SBra
uBjiraij uoiaBja^ ap A oqaaq ap sauoiaBnjis sbj A sauoiaBjiraij sbj apuop
ua 'pBpaiaos ua 91AIA aadraais oju^na xod 'ja BJBd BnpxB sbiu une sa
Bsaadraa Bjs^ -Biauajsixa ns ap pBpijBjoj bj ap aaqraoq jb ajqesuodsaj
jaaBq A uoiasaijijsnf Bsa jbj^oj bjb¿ 44ojuaiuiBuozBi^ ns ap Bzaanj bj
ap pBpisuajuí bj Bpoj Bajdraa apuop ua ^ojns ns ap ozianjsa ja iqB a^j
•jbjoj uoiobzixojba bj a^ainbpB Biuajsis ns 'sorasiin sojjosou ua A sojjo
-sou ap Bxanj soqaaq ap sauoia^njis sbj b ajuajj jBiauajsixa psjjaqij bj
ap pBpiAijaB BjnjosqB bj JBaijijsnf bjSoj is :bjjosojij ns ap ajuBuirajna
ojuaraora ja soxjosou BJBd s^ "SBUi^Bd ¿jj Biuajsis ns ap uoiasaijij
-snC ap Bsaadraa bubuibj Bj^d Bajdraa aaxnvg "^xqij ajuauíBjajdraoa baij
-aaja p^piAijoB bj ap pspisaaau bj rjBiauajsixa jB^njanjjsa ojuara^punj
asa 'sojjosou soraajip 'asopuaiuodiui 'bsojib jijbs apuajaxd Bjsa apuop
ua A 'pBjjaqij bj ap ojdaauoa ns jBaijdB A JBaijijsnf 'jBijduiB ap bjbjj
aaxavg apuop ua sauoiaBnjis sbj ap oipnjsa jap Biuaj ajsa ua s^

�todo lo que es ya dado al hombre, está en relación con los fines que la
misma conciencia se propone y que ella ha elegido libremente. Entra
remos en la médula del razonamiento de esta justificación: "le donné
n'est ni cause de la liberté (puisqu'il ne peut produire que du donné),
ni raison (puisque toute raison viént au monde par la liberté). II
n'est pas non plus condition nécessaire de la liberté, puisque nous
sommes sur le terrain de la puré contingence. II n'est pas non plus
une matiére indispensable sur quoi la liberté doive s'exercer, car ce
serait supposer que la liberté existe comme una forme aristotélicienne
ou comme un Pneuma stoicien, toute faite, et qu'elle cherche une ma
tiére a ouvrer. II n'entre en rien dans la constitution de la liberté".
(L'Étre et le Néant, pág. 567). Sin duda alguna que al decir "no la
elige, porque significaría elegir su propia existencia, es una pincelada
de gran efecto existencialista para el fin propuesto por el autor".
Al estudiar los "datos" tenemos uno de los dos extremos en que
se construye la situación, y que ellos están en relación de los fines de
la propia conciencia. El otro extremo son los fines mismos.
Es por lo tanto un producto común de dichos datos en bruto y de
los fines que la conciencia crea. "Ces remarques doivent nous apprendre que la situation, produit commun de la contingence de l'en-soi et
de la liberté, est un phénoméne ambigú dans lequel il est impossible
au pour-soi de discerner l'apport de la liberté et de l'existant brut.
De méme, en effet, que la liberté est échappement a une contingence
qu'elle a á étre pour lui échapper, de méme la situation est libre
coordination et libre qualification d'un donne brut qui ne se laisse
pas qualifier n'importe comment". (L'Étre et le Néant, pág. 568).
Las consecuencias que se sacan de esta justificación y esta demos
tración del fundamento último de la necesidad de la libertad absoluta,
como elemento estructural de la existencia, es que todas las situaciones
externas o propias de la conciencia son un producto del fin elegido.
La responsabilidad de la situación recae sobre la misma conciencia,
aunque sea una justificación a posteriori, como en el caso de la situa
ción límite inicial de la existencia que es el nacimiento. Todo ha sido
libremente elegido, aunque no deliberadamente y el hombre es respon
sable absoluto de todas las situaciones de su existencia.
Luego aplica esta justificación a distintas situaciones del existente,
llegando en todas al mismo fin, a la total responsabilidad de las situa
ciones del para-sí en sí mismo, como por ejemplo el lugar y el país
en el que vive, del mundo físico que lo rodea ya sea favorable o
adverso, es responsable de la Sociedad que convive, es responsable como
hemos dicho, hasta de su mismo nacimiento. "Cependant je retrouve
une responsabilité absolue du fait que ma facticité, c'est-á-dire ici le
fait de ma naissance est insaisissable directement et méme inconcevable, car ce fait de ma naissance ne m'apparait jamáis brut, mais toujours a travers une reconstruction pro-jective de mon pour-soi; j'ai
honte d'étre né au je m'en étonne, ou je m'en réjouis, au, en tentant
de m'óter la vie, j'affirme que je vis et j'assume cette vie comme mauvaise. Ainsi, en un certain sens, je choisis d'étre né. Ce choix lui-méme
— 176 —

�— LLl —
B83 eSaxu aaiHVg "sapBpijiqtsod sns SBpoi opBzijsaj A opBJiuoaua aaqsq
ap o^anj 'oand js-ua opejsa na jas un 'Baií^cqoiuo pBpianjd ap opsisa
un sa aixaniu B[ 'nsí^^aisjj ^jb^ 'Biauaisixa B[ ap [BJodiuai ajiuiq
[a ouioa ouis 'Biauaiauoa bj ap pejjaqq b[ ap aituijj un ouioa biuoi b[
ou aaxavg 'sauoiaBniís sbj ap Biuai [ uoa aiaanuí B[ ap Buiajqoxd aisa
opuBauoJiu^ 'jas ns ap uoiaBiuauíBpunj B[ Baunu ojad 'Biauajsixa B[
ap ouirqn [a 'ajiuijj un 'oiuaituiaBU [a ouioa BpansqB ubi Biaua^uiiuoa
Bun ojos Bjas aiaanuí Bq 'aiiuuj oxain un ouis 'Biauaisixa B^ ap oiuaui
-Bpunj [a sa ou ajaanra B[ qBiauaisixa-opansqB pBjaaqq bj ap Bapi ns
b ajuanaasuoa o ^a^ íajaanui-BpBJBd-ajqipjas ap B[[B sbui 'a^uajsixa
^ap upiaB^uaiuBpunj bj ua aao^aaiajj ^nb b[[b sbiu ba aaxavg anb opia
-ajqBisa souiaq pBpiumJodo BXna ua '[Biauajsixa ap uoiaou B[ JBipnjsa
[B anb souiapaoaajj -BUiai ajsa ua oubijjjbs O^U3iuibuozbj [ap Bauq b[
unáas oiuaiuiia^u [a sa o[ ouioa a^iuii[ uoiaBn^is Bun sa a^januí B"q
•ajuauíBjBtpauíui sbui sauotaaipBJjuoa sb[ 3a apuop
ua Biauaijadxa buisiui ns ap osbo un is ua sa anb 4Buia[qojd [B ajuajj
upiaisod ns jbuio} ap sajuB SBpijiuipB anb auatj jojaa[ [a anb 'sbuioixb
ouioa 'ssaiiBuiSop uos sauotaBuijijB SB'q 'BiABpoj soqaajsijBsui sbui Bfap
sou sauoiaBn^s sb[ ap B^sqBiaua^sixa uoxaBoijijsnf Bisa '44sbuisiui sbsoo
sb[ b BjpnA B-q^ :ouBi[jassnq ubjb [a ua bsbj B[qBj BAanu Bun ap oidta
-uijd [a o^iai[duii bao[[ anb 4oat^o[ouaiuouaj opo^aiu ns ap 'oa[diua [a
souiBJapisuoa is j^ -BAixa[jaj-ajd 'Biaaauoa pBpqBaj B[ jBp ap pspisaaau
Bun 'uoiaBjuauíBpunj Bidojd ns jod '^Bq apuop '[Biauaisixa sa Bijoso^j
ns anb Bjapisuoa as is BiABpo^ joXbiu sa upiaaipBJiuoa B^sa j^ -ouBtuajuB
ap BpBfij bá uoian[os eun a[jsp ap opuBjBJj Bjsa anb Buia[qoad ouisiui
asa b 'Buia[qoxd [B sajuajaqui sauoiaaipBJ^uoa sb[ JBipn^sa A jaA apiduii
a[ anb bjjoso[ij ns JBaijiisnf ap ubjb un ap 'Btuajsis ns ap ojuaiuiBi
-i[tqap un ap uoiaBsuas b[ Bp sou sauoiaBnjis sb[ ap bui3} ajs^ *opiqaa
-uoaaad aiuauqB^oi sa Biaua^stxa B[ ap opBuiud [^ 'uoiaaipBJjuoa Bsa
Bzipunjojd tu auaijap as ou 'pBiaaqi[ ap ojdaauoo ns jBaijijsnf ap ubjb
[a ua oxad 'opiaouoaaj Bi[ o[ ^axavg "[bjo^ ouistutiujaiap un aaajqBjsa
'ouisiutuijajapui un soujsp ap zaA ua 'BjnjosqB p^iaaqij bj ap BiJBsaaau
uoiDB^uauíBpunj B^sa anb ajuauuoijajuB opBiujijB souiaq o[ bj^
* (.^/1^9 's^?^ '^UB^M 9l l9 9^13tTI .ta[qBssisiBsui
ja juasajd aiuiuoa ^sa aj^a uoui ap isa iaa i^ *ajia uos suBp uoiisanb
ua isa 9Jiat[ iuop axia aiuuioa jsa xnb 9Jiaj sjns a^ •axuaiu-ioiu ap ajqas
-uodsaj luauíajBJ^aiui aJia b auuispuoa sins af anb aa ua luamajduiis ai
-sisuoa 'aiíaiiaBj Bin aaip-B-isa4a 'luauíassisjap uoui luaiuajBuij anb aixos
ua 'siafoxd saín ia xoui anb ajiuoauax au af 'axoaua iat ^auwaitu 9^[bj b[
ap ia aauBssiBU anaa aiijiqBSuodsaj auiajd ua jauinssB4p sajaiuBtu sap
anb 'luauíasiaajd 'asoqa axins SBd iuos au apuoiu a[ suBp aauasajd aun
ast[Baj af anb jiuf aj saaAua aaip-B-isa4a 'aauBssiBU biu sjaAua sapnituB
saiuaxajjip saa jBa 'aj}iBU b apuBiuap SBd ib4u af anb aajBjaap no
aauBssiBU biu ap jnof aj ajxpnBiu ¿au af-sins jonbuno^- apuBiuap smd
au af xonbjnod isa4a 'aiijiqBsuodsaa biu anb sibiub^ aaiuoauaj au af ^a[q
-BSsisiBSux siBiu 'inoiJBd isa aiiaxiaBj B[ 'isuty 'suij saui sjaA assBdap B[
af anb iubi ua4nb BJijBjBddB4u anoi uos b aiiapoBj anaa sibui íaisioqa
SBd au SBd xnad au af anbsind 'aiiaiiaBj ap luauíajBJ^aiui aiaajjB isa

�posición heideggeriana que la muerte sea por excelencia mi posibili
dad, la imposibilidad de todas mis posibilidades, por la que pueda
yo decidirme a esperarla para llegar al estado de pureza, niega en fin,
el ser-libre-para-la-muerte. Es sólo un hecho límite de mi existencia
intrascendente. "Ce qui'il faut noter tout d'abord c'est le caractére
absurde de la mort". (L'Étre et le Néant, pág. 617). Sartre, algo joco
samente, interpreta esta tesis de Heidegger. "On a souvent dit que nous
étions dans la situation d'un condamné, parmi des condamnés, qui
ignore le jour de son exécution, mais qui voit exécuter chaqué jous
ses compagnons de geóle. Ce n'est pas tout a fait exact: il faudrait
plutót nous comparer á un condamné a mort qui se prepare bravement
au dernier supplice, qui met tous ses soins a faire belle figure sur
l'échafaud et qui, entre temps, est enlevé par une épidémie de grippe
espagnole. C'est ce que la sagesse chrétienne a compris, qui recommande de se préparer á la mort comme si elle pouvait survenir a toute
heure. Ainsi espére-t-on la récupérer en la métamorphosant en mort
attendue. Si le sens de notre vie devient l'attente de la mort, en effet,
celle-ci ne peut, en survenant, que poser son sceau sur la vie. C'est au
fond ce qu'il y a de plus positif dans la decisión résolue (Entschlossenheit) de Heidegger. Malheureusement ce sont la des conseils plus
fáciles a donner qu'á suivre, non pas á cause d'une faiblesse naturelle
á la réalité-humaine ou d'un pro-jet originel d'inauthenticité, mais de
la mort elle-méme. On peut, en effet attendre une mort particuliére,
mais non pas la mort. Le tour de passe-passe réalisé par Heidegger est
assez facile á déceler: il commence par individualiser la mort de chacun de nous, en nous indiquant qu'elle est la mort d'une personne, d'un
individu; la seule chose que personne ne puisse faire pour moi,
ensuite de quoi il utilise cette individualité incomparable qu'il a
conférée á la mort é partir du Dasein pour individualiser le Dasein
lui-méme: c'est en se projetant librement vers sa possibilité ultime que
le Dasein accederá á l'existence authentique et s'arrachera á la banalité quotidienne pour atteindre á l'unicité irrempla^able de la perso
nne". (L'Étre et le Néant, pág. 617). "Certes, si la mort est décrite
comme ma mort, je puis l'attendre: c'est une possibilité caractérisée et
distincte. Mais la mort qui me frappera est-elle ma mort? Tout d'abord
il est parfaitement gratuit de diré que mourir est la seule chose que
personne ne puisse faire pour moi. Ou plutót il y a la une mauvaise
foi evidente dans le raisonnement: si Fon considere, en effet, la mort
comme possibilité ultime et subjective, événement qui ne concerne que
le pour-soi, il est évident que nul ne peut mourir pour moi. Mais alors
il suit de la qu'aucune de mes possibilités, prise de ce point de vue qui
est celui du Cogito qu'elle soit prise dans une existence authentique ou
inauthentique ne peut étre projetée par un autre que moi. Nul ne peut
aimer pour moi, si Fon entend par la, faire ees serments qui sont mes
serments, éprouver les émotiong (si banales soient-elles), qui son mes
émotions. Et le mes ne concerne nullement ici une persónnalité
conquise sur la banalité quotidienne (ce qui permettrait á Heidegger
de nous rétorquer qu'il faut justement que je sois libre pour mourir
— 178 —

�— 6¿t —
apsap 'jbjoj mbe sa aa^oaaiajj uoa uoiaBJBdas B-q *(09
aj ja ajjg,/!) '44ajiaijaBj suouiuiou snou anb jjoui bj ap ja aauBssiBu bj
ap ajljuapij ^S9t0 ^9 '99UB8SIBU BJ 9p JUaUíaUtlOllB anSuiJSip 98 9U 9JJ3
'puoj ny -sjoqap ua auuojsuBJj snoa ajja ja sjoqap np snou B juaiA
ajja Í99UB8STBU bj 9uiuio9 'jibj jnd un jsa jjoiu Bq •sauíauí-snou B4nb
S3JjnB4p b atjuoa sjnofnoj jnod jsa suas aj juop saa^ij ja saasijouaj
-xa sajinpuoa ua jauuojsuBjj saj jnod 'ajja4p 8ía-^-sia jiBjpua^d uo4nb
sa^[aa suBp juauíajai^naij-iBd ja sapnjxjjB sa^ sajnoj suBp assi^S as inb
aa 'sajuajjB sa^ sajnoj auiJBsap inb aa 'a^qBJAnoaaput4^ auiuioa a^aAaa
as mb aa jsa a^a JBa 'a^[a saaAua apnjijjB aun aapuajd iu 'ajpuajjB4|
tu 'jjoui bui aiJAnoaap iu siBjmBS 9u af "ajtaij^Bj bui b juauia^[auiijo
jijjossaj ja adiauíjd JBd addBqaa4ui '^aj anb jubj ua 'mb
jivf un jsa a^p 'ajdojd aj^iqxssod bui jios jjoui bj anb uio| anb
-oaaiajj ojjuoo 'ain[auoa suoAap snou 'isuiy^, 'pBpiAijafqns Bjjsanu ap
sou^ajxa soqaaq sop uog 'pBptaijO^j buib[^ a^ pnjqiuiis Bjsa b á sajB^iuns
soqaaq sop uos ojuaiuiiaBU \9 Á ajjaniu B^^ • (^^9 "S^d 'juBa^j a[ ja
ajj^-q) 4t9-il^4p sapoui saa ap ojjnsj no unj b auuaijJBdds aAijiurjap
ajiojaiA B[ 'xnajnop jBquioa aa ua 'anb subs uq JBd isiBssaj assaa subs
af-sins ja sioqap uoui b assaa subs af-addBqaa isuiy #ajjnB4pinod-aaja4p
uoisuauíip biu aaAB a^qBjnsuaunuoaui jsa ioui jnod-ajja4p uoisuatuip bui
anb juBJAnooap ua 's^a jnoj ua 'ja suij sajjnB4p saaA Bfap juBjaf-oíd
ara ua ioiu ap ax\noaap aajnBj anb aa aijuauíap xnad af 'sia af anb
jubj ísins af anb aa aaja sibj aui af anb ja uaiJ sins au af anb 'saasod
juaiuaaqq suij saín j^d 'aa^aAaj jubsibj aui ua aajnBj jnod sins af anb
aa b aaddBqoa xnad af 'sia af anb jubj íajjaqq ajjou ap aAijaafqns ja
aiqosqB uoijisod b^ JBd sjoi^ap aajou jasijuBau suoiAnod snou anb aui
-aui ap 'aapuaasuBJj-aauBpuaasuBij ua aajnBj jubuijojsubjj ua jasijuBau
suoiAnod snou anb sa^aa ap juaiBja 'jajja ua 'saaipnja suoiab snou anb
suoijBuaqB sa[ : inajny-jno,j nB suoijobsuoo snou anb aSBXAno jaa ap
uoijaas b^ suBp 'aSBsnvua s^d suoab4u snou anb uoijBuaijBtp sbo un auop
b; á jj *saajnB sap aonjnj aiojd oiuuioa aiJAnoaap as jiop aanjnj jjoui
bs ap suas aj jisibs ap ajuaj inb injaa anb auop aijiu^is Bja^ -sjuba
-ia xn^ atoad ua ajja jsa4a 'jjoiu ojjg 'injjnB4p jijojd nB 'aiA ajdojd
ajjou suBp 'jaijua jnoj auaijB snou %xoui bj ap auiaiu aauajsixa4j isuiy,,
•orasiui is ajqos oÁ a^njijsuoa anb bjsia ap ojund ja ajqos ojjo ap bjsia
ap ojund jap ojunijj ja sa anb BJip jsiauajsixa Bqonj ap Bjjoaj ns b op
-janoB ap Á ojjo-BJBd-sajas sojjo soj uoa oaad SBiouanaasuoa 'uotaaaiíoad
auaij ajuajsixa un ap ajaaniu bj oaa^ ' (\Z9 '2bd 'ju^a\[ aj ja ojjg4rj)
44sajijiqissod saín ap sjoq jsa mb 'sajqissod saiu ap ajqissod sjnofnoj
liopvsnuvdu aun sibiu 'apuom aj suBp ^auasajd ap aasijBaj snjd ou ap
ajijiqíssod mi s^d jsa4u jjoiu bj ,^'is BJBd jb ojaadsajj 'Bijoaj Bidojd
ns Bp naooaaiajj ^p sisaj bj jbzijbub ap oSan^ *(8/¿l9 's^Bd 'juBaj^[
aj ja ajjg4rq) 44joui jnod jauíiB jnad au jnu :anbiun ja ajqsSBjduiajji
'jjoui bj auiuioa 'jsa jBusq snjd aj jnouiB4j 'aiiA ap juiod aa ap 'isuiy
'sauiatu af jsi uiasnfj anb ajsjaap ji4nbsjoj —anbijuaqjnBui no anbij
-uaqjnB apotu aj jns ajsixa ji4nb— wias(j jnoj b juaiuassajdxa jibu
-uoaaj aaooaaiag anb ajiasdi ajjaa juauíajduiis jnoj sibui (uq ap ioui
ua jnouiB4j uou ja jnoiuB uotu jios aAnojdaJ anb jnouiB un4nb jnod

�su misma raíz mitológica. "Ainsi, la mort n'est aucunement structure
ontologique de mon étre, du moins en tant qu'il est pour soi; c'est
Fautre qui est mortel dans son étre. II n'y a aucune place pour la
mort dans l'étre-pour-soi; il ne peut ni l'attendre, ni la réaliser, ni se
pro-jet de la liberté originelle, ni étre regué du dehors comme une
et d'une fagon genérale, elle ne peut ni étre fondee du dedans comme
pro-jet de la liberté originelle, ni étre reéue du dehors comme une
qualité par le pour-soi. Qu'est-elle done? Rien d'autre qu'un certain
aspect de la facticité et del'étre pour autrui, c'est-á-dire rien d'autre
que du donné. II est absurde que nous soyions nés, il est absurde que
nous mourions; d'autre part, cette absurdité se présente comme l'aliénation permanente de mon étre-possibilité qui n'est plus ma possibilité,
mais celle de l'autre. C'est done une limite externe et de fait de ma
subjectivité! Mais ne reconnait-on pas ici la description que nous avons
tentée au paragraphe précédent?" (L'Étre et le Néant, pág. 631/2). No
estando de acuerdo que la muerte entre a formar parte de la estructura
ontológica del ser, como se hace en el planteamiento heideggeriano
en la tesis del ser-libre-para-la-muerte, no admitimos tampoco este
carácter absurdo de Sartre, ante una situación tan contundente como
el hecho de la muerte, al decir que no constituye el límite de la liber
tad del existente. Si es el extremo final de la existencia, si en ella
concluye la existencia llegando a la plenitud conceptual de un ser-ensí, que excluye todas las posibilidades al totalizarlas a todas, de hecho
es el límite de la libertad de elección, ¿de qué?, de posibilidades por
la imposibilidad de otra elección. Que sea la fundamentación última
del existente la necesidad de la elección, podría ser admisible, pero
a limitar esa libertad con la muerte en nada roza, disminuye, desvirtúa
esa fundamentación ontológica, no quiere decir que al ser el límite de
la libertad, sea una sustitución de la fundamentación del para-sí sartriano.

Capítulo VI. — Posición crítica ante la tesis sartriana de la
LIBERTAD COMO FUNDAMENTO ÚLTIMO DE LA EXISTENCIA
Haremos algunas reflexiones sobre este concepto de libertad y
de las situaciones en donde vemos una incoherencia de conceptos, una
contradicción proveniente de sus afirmaciones absolutistas. La liber
tad sartriana lleva en sí su propia destrucción. El hombre elige libre
mente, está condenado a hacerlo, es responsable de esa elección y de
todas sus situaciones en que se encuentra, pero que esa elección fue
hecha sin deliberación. Hemos dicho que todo ha sido elegido libre
mente aunque no deliberadamente y el hombre es responsable de
todas las situaciones de su existencia. Creemos que no existe libertad
sin deliberación y que no se puede establecer una responsabilidad
sin un estado de verdadera libeítad. Sartre afirma dogmáticamente
que somos libres, necesariamente libres y por otro lado, afirma que
no podemos hacer lo que deseamos, o que nuestra libertad no está
en nuestra deliberación. Esta postura niega lo que ha afirmado ante— 180 —

�— T8t —
ap xioqo ojqq uora ap aSBun^ jsa a[[a4nb aojBd ajjno ua Buuattu jsa
uoijBnjis b[ 8ibj^[ *aji[iqBsuodsaj ajaijuaj iBjajJod ua4f ja auiBiunq JS9
uoisioap 9jj99 siBta íuiBumquij ap ívuapioap ^i anb sanbt^Biu sajinp
-uoo xnB sjnooaj a[ ja ojinj B[ 'jnad B[ jBd juaraa[nas jsa4o íauíBiunqui
uoijBnjis ap SBd b ^4u [i :uiBiunqui sasoqo ap jBja4p s^d juaajo au
sajnjjoj sajid sa[ 'ajjan^ B[ ap suoijBnjis saoojjB sn[d saq^ 'BSoiSqaj
o ^Bnjmdsa o jbjoui uoidbSijiui eun jauaj uis 'ajuauíBpjnsqB eojjo
so\ ap SBdpia sb[ uod á 8Bd[na SBidoad sns uoo bSjbo ajuajsixa j^
'BSOlSipj Á BOTSJJBjaUI
'^b^oui '^Btoos zbj ns ua ajuBuoiodaoap Á ajusjadsasap ouisisdi^os un
'ooij9[ba-oaijbuuou unB Á ouis^BjuapuaosBjj aamb^no JB^au [B uoia
-BjuauíBpunj Bidojd ns uoa aaipBJjuoo as anb pBpi[BJOui bj ap ajuau
-buiui opijuas un ua 'BpansqB pBpaxoos Bun ua '{bioos BiouaAtAuoa ap
pBpqiqísoduii Bun ua '^bjoj ouisiojb un ua 4buisiui is ua upioonajsap
-ojiib Bun a^njijsuo^ -Biouajsixa u\ ap opEunad |ap ajuaijjoa Bjsa ap
baijbSou upioipuoo b^ ua 'Buiaijxa sbui uotoisod b[ b oubijjjbs ouisij
-Biauajsixa ^ BAa^j ajjaniu b^ ap Á sauoiaBnjts sb[ ap ssuiaj sojs^
•is ua oqoaq
[ap sbuibí ojad '[a b ojoadsaj souiBáuaj anb uorurdo B[ ap 'sojjos
-ou ap ajuaipuadapui ajuauiBjn[osqB ubj 'oqoaq asa b ojoadsaj ajuara
-aaqi[ soiubuioj anb pnjijos B[ ap ouxs 'opio^u jaqBq ap sa[qBSuodsaj
somos ou sojjosou anb jbzi[bub á jbjb[ob anb Bjjpuaj anb sa 'suiajsifl
ns ap B^njonajsa B[ b opjanoB ap 'uoioBnjis Bjsa jaA^osaa BJBd anxHVg
B9[draa anb biob^bj B^ -ajuaraBpBaaqqap souiBnjoB ou anb ua opB3
-Bd oqoaq un ap soujBzqiqBsuodsaj soraapod ou sand 'ojuairaioBU ojj
-sanu ap ^JojJBjsod o sa^qBsuodsaj soraos ooodiuBj anb jbuijt^b soraapod
ajuauíBAijafqo Á BoiJidraa 'sojjosou oaad 'ijoijd b buijoj ua ojuaira
-iobu [ap sa[qBSuodsaj jas soraapod ou anb aoouooaj [a b^ -ojn[osqB ua
opiouaAuoo uBq sou ou (botjoso[ij Bjqo ns ap z/\^ sbuiSbcI sb[ ap
BAijoadsaj bjio b[ oqoaq soraaq sa[Bno sb[ ap) aaxavg aoBq sou anb sau
-oioBjuaranSjB SB^ -pBjun[OA Bjjsanu ap ajuaipuadapui s^ra [a sa oqoaq
ajsa sand '[bjoj sa pBpqBaj B[ ap ojuaiuiBfa[B ns anb sojjosou souiaajo
'ojuairaiOBU ojjsanu ap sa[qBSuodsaj soujaoBq Bjs^q BSaq pBpqiqBS
-uodsaj ap opijuas ajsa opueno oja^ -^uoiuaisod n ajuaraBja[draoo p^p
-TAiSBd Bun jod 'uoioBjdaoB Bun b Bpiqap pBpqiqBSuodsaj Bun : aaxavg
sp sou anb [a oraoo ouisqduiis un uoo SBauBJodraajuoo sb[ ajuatu[Bd
-iouxjd A sa[Bioos sauotOBnjis sb[ ajuB aq^o sou anb pBpqiqBSuodsaj B[
ajqos jiproap apand as ooodraBj i^[ 'joiJajuB uotoBuuijB Bun ap SBiouano
-asuoo oraoo ooijtsra^op oijojtjo un uoo 'jaoa[qBjsa uapand as O[os Á
BoiJidraa pBpi[Baj B[ ap SBpBfa[B ajuauqBjoj uBjsa sauoxoBuuijB sns ap
SBiouanoasuoo SBjs^ -B[nu tsbo sa pBpqiqBSuodsaj Bjjsanu opuop ua 8B3
-n^o 'sauotoBnjis 'soqoaq 'sajojoB^ sa[qBjaumuui UBJjua anb ua sa[Bioos
soqoaq b ojoadsaj [bjoj pBpqiqBsuodsaj Bsa ap opjanoBsap oja[draoo
ua souiBjs^ "pBpqBaj b[ uoo aoipuoo ou anb buijoj [bj ua 'op^jaáBxa
ajuauíBAisaoxa sa anb uoiuido B[ soraauaj 'sauoioBnjis sb[ b ojoadsaj
sisaj ns b 'urauído Bjjsanu unSas 'BpiqBO JBp BJBd pBpipqBSuodsaj ap
ojdaouoo [B buSisb a[ anb pnjqduiB arajoua B^ 'SBiouanoasuoo sns op
-uaxoa[qBjsa bji anb B[ ap ssiraajd oraoo 'Bjn[osqB Brajoj ua ajuauuoij

�moi-méme et tout ce qu'elle me présente est mien en ce que cela me
représente et mes symbolise. N'est-ce pas moi qui decide du coefficient d'adversité des choses et jusque de leur imprévisibilité en décidant de moi-méme? Ainsi n'y a-t-il pas d'accidents dans une vie; un
événement social qui éclate soudain et m'entraine ne vient pas du
dehors; si je suis mobilisé dans une guerre, cette guerre est ma guerre,
elle est a mon image et je la mérite. Je la mérite d'abord parce que
je pouvois toujours m'y soustraire, par le suicide ou la désertion: ees
possibles ultimes sont seux qui doivent toujours nous étre présents
lorsqu'il s'agit d'envisager une situation. Faute de m'y étre soustrait,
je l'ai choisie; ce peut étre par veulerie, par lácheté devant l'opinion
publique, parce que je préfére certaines valeurs á cette du refus méme
de faire la guerre (l'estime de mes proches, Fhonneur de ma famille,
etc.). De toute iaqon, il s'agit d'un choix. Ce choix sera reiteré par
la suite d'une íaqon continué jusqu'á la fin de la guerre; il faut done
souscrire au mot de J. Romains: A la guerre, il n'y a pas de victi
mes innocentes. Si done j'ai préféré la guerre a la mort ou au désbonneur, tout se passe comme si je portáis l'entiére responsabilité de
cette guerre. Sans doute, d'autres l'ont déclarée et l'on serait tenté,
peut-étre, de me considérer comme simple cómplice. Mais cette notion
de complicité n'a qu'un sens juridique; ici, elle ne tient pas; car il
a dépendu de moi que pour moi et par moi cette guerre n'existe pas
et j'ai decide qu'elle existe. II n'y a eu aucune contrainte, car la contrainte ne saurait avoir aucune prise sur une liberté; je n'ai eu aucune
excuse, car, ainsi que nous l'avons dit et répété dans ce livre, le propre de la réalité-humaine, c'est qu'elle est sans excuse" (L'Étre et le
Néant, págs. 639/40). "Ainsi, totalement libre, indiscernable de la période dont j'ai choisi d'étre le sens, aussi profondément responsable
de la guerre que si je l'avais moi-méme déclarée, ne pouvant rien
vivre sans l'intégrer á ma situation, m'y engager tout entier et la marquer de mon sceau, je dois étre sans remords ni regrets comme je suis
sans excuse, car, des l'instant de mon surgissement á l'étre je porte le
poids du monde a moi tout seul, sans que rien ni personne ne puisse
l'alléger". (L'Étre et le Néant, pág. 641). Pero esta amargura decep
cionante se profundiza más al llegar a un determinismo total que con
tradice en forma radical la indeterminación que pretendió establecer
como necesidad existencial. "Je suis responsable de tout, en effet, sauf
de ma responsabilité méme car je ne suis pas le fondement de mon
étre. Tout se passe done comme si j'étais contraint d'étre responsable.
Je suis délaissé dans le monde, non au sens oü je demeurerais abandonné et passif dans un univers hostile, comme la planche qui flotte
sur l'eau, mais, au contraire, au sens oü je me trouve soudain seul et
sans aide, engagé dans un monde dont je porte l'entiére responsabi
lité, sans pouvoir, quoi que je fasse, m'arracher, füt-ce un instant, a
cette responsabilité car de mon désir méme de fuir les responsabilités,
je suis responsable; me faire passif dans le monde, refuser d'agir sur
les choses et sur les Autres, c'est encoré me cboisir, et le suicide est
— 182 —

�— 81 —
ns b aiuanaasuoa opoj un ua sa oubijjjbs sisijBUB-oaisd ap oiuaiuiBai
-uBjd j^ '(TS9 *S^d 'iuBa^[ aj ^a aaig^q) 44sajqissod sauiuioq4p aquijuí
aun b A ji auuuoa sajqissod sjafojd ap a^uijui aun luainajjaxniBu b A
jj,, 'axqtuoq jap sBjanpuoa SBiuiisip sbj ap uaátjo ouioa aiuapsuoa
-qns jap oipnisa ja ua 'ouisiui jap oaisiqa opopui p ojsando sisijbub
-oaisd aisa o^ubj oj aod s^ '(0S9 *^?&lt;i 'lUB^X[ ^l ^a ^Jl3¿^) t4^PuaD
-subj^ b^ mb uoxiBDijiuSis aun '^afns np ajxnpuoa anbBqa ua 'aauBp
-uaj anbsqa ua aix\noaap suoAap snou 'isuib isa ua ^i4g 'sinqxjiB sas ap
unaBqa s^p aiauua inoi axutadxats aisxzouids aauBisqns b^ auiuioa nad
un 'iuaaajjip a^^uB un snos anbionb 'ajatiua inoi auipdxa4s ajp 'aauBp
-uai anbBqa ua 'uoiisuipui anbBqa ua 'aaiB.uuoa me 'sibj^[ '9^9 ua sai
-jaAnoaap luaraanbpxduia suoab snou anb saauBpuai sas^aAip sap uou
-bsiub^jo aun no uoiqppe aun j^d aasoduioaaj B[ aaaadsa suoAnod au
snou 'aiipioi aun isa auuosaad B| anb suonauípB snou xs :sauuai saa
ua sajd nad b auop asod as uoiisanb B-q^ 'opuBipmsa Bisa anb Bpuai
-sixa Bidoíd b^ b BpuapsBai anb o^od^ un B^uai anb oipnisa ap as^q
spoi opuBZBqaaa 'ppuaisixa ouisiiuauBuiut p jBai^iisnf :oppa^qBisa
-ajd Bisa b^ Buiai aisa ua oiuaiui ng 'saaquioq so| aaiua sajaiaBJBa
ap sauopBpuaaajip sb^ opoui aisa ap opuap^q 'sBpuapuoa svjut^sip
sbj ajiua sauoxaBpuajajip sb^ uaiquiBi A Bpuapuoa vius^iu Bun ap sbi
-anpuoa o sauopBisajiuBui SBiuiisip sbj ap uaápo p sa pna jaaa[qBisa
b 'opBzuaiaBJBa isb oatSojonauiouaj opoiaui jap oajdraa ja uoa JB^ajj
aaatnb ag • (6S 'S^d 'iuBa^[ aj ia a-Ha4q) 44ajjaxiuaisjxa asAjBUBqaAsd suoj
-addB snou anb ajja isa4^ -jbiiiui iafoad aa aaiiaijdxa anod aaiBssaaau
Bjas ajBiaads anbi^ojouauíouaqd apoqiaui auj,, qBiauaisixa uoiaBiuaiu
-Bpunj Bisa ap oipnisa ja ua ooi^ojouauíouaj opoiaui jap upiaBzijxin
bj opuBiuBjapB Bisa sou bA aiuaisixa jap boi^ojoiuo p^pisaaau ouioa
jbioí A BinjosqB p^iaaqij bj ap oipnisa ja aosq anxavg
iviDKtaxsixa sisnyMVODis^ a^ —

aj ia
bj suBp assioSuBj suoAnj snou 'sdxuai np ix^dnjd bj 'a^BJAno iaa ap
inqap ns anbxBiu bj uo 'sibj^[ 'auiaiu aixaAnoaap anaa ua apisax ^-ipj
iuop ia aiuaiu-ajja luaxuaiiBjaBd ajAnoaap as xnb aixaqij auntnb snjd
isa4u ji íasnaxa xu 'laxSax tu 'spjoiuax xu snjd b4u 'luauíassiBjap uos
xns anbsnf auxnoiaj as mb aixjiqBSuodsax aun SuBp aiaf aJti^4p uojiip
-uoa bs assioSuBj su^p astjBax xnb tnja^ "inj ap sjoq inoiasd ia inj ua
'ajia4j ap suas np xapiaap ap luiBJiuoa isa anb sibiu 'apuotu aj iuaui
-aoj mb tos-ua-sap xu 'aain^ ap 9xia4j ap ra 'axia uos ap xu luaiuap
-uoj isa4u inb axia un auuuoa aaip-B-isap 'asstouB4j suBp iisibs as ios
-jnod aj anb 'luauíasiaa^d 'isuib. isa43,, *aj bjbui bj ua BjisnáuB Bsa ají
unq bxbü oAodB opoi 'uoiaBzijBiuapuaasBxi Bpoi opuBxxaa 'Biauaiauoa
bj ap asxBiaaAoxd jap pBpiaiiuains bj ua opBiisnSuB JBisa jaxanb ap A
bj ap oiuaiiuiiuas jb oiuaiuiBaiuBjd aisa uoa aAjanA ag
• (jfg Bui^^d
aj ia axi34q) 44apuoiu-aj-suBp-axia4p saainB4p iiuxBd apoiu un

�sistema existencialista. Tiene como base que la existencia procede a
la esencia. Notamos aquí una primera diferenciación con el psico
análisis empírico-científico iniciado por Freud. El de Sartre es por
ahora filosófico-doctrinario-literario en contradicción a una actitud
empírico-científica sostenida en el psicoanálisis clásico. La primacía
de la existencia sobre la esencia en forma extrema nos hace llegar a
la conclusión que no hay carácter en la persona, sino que hay una
proyección de sí mismo. Lo primario es necesariamente la existencia.
"Le caractére est méme souvent ce que le Pour-soi tente de récupérer
pour devenir l'En-soi-pour-soi qu'il projette d'étre. II faut noter toutefois que cette permanence du passé, des entours et du caractere n©
sont pas des qualités données; elles ne se révélent sur les choses qu'er^
corrélation avec la continuité de mon pro jet". (L'Étre et le Néant,
pág. 637). No soy nada más que el proyecto de sí mismo. Una segunda
diferenciación es más radical y fundamental. "La psychanalyse existentielle rejette le postulat de l'inconscient: le fait psychique est, pour
elle, coextensif á la conscience" (L'Étre et le Néant, pág. 658). Sartre
busca en una actitud antideterminista, únicamente la "elección ori
ginal" en el proyectarse, en vez de investigar los complejos de la per
sona. Respecto a la importancia de los complejos Sartre lo rechaza
en parte y niega que sean un dato último, pero sin tomar una actitud
de eliminación de su psico-análisis de tal forma, que él mismo esta
blece dos nuevos complejos (en función uno de ellos con el tema de
la mirada) y traza un esbozo, un intento de plantear una Teoría del
Conocimiento. A estos complejos los ha llamado de Acteón y de
Jonás. En base a estas actitudes decimos que en su método no se
aleja mucho del freudiano. Emplea también el criterio que los actos
humanos son simbólicos (pero no universalmente considerados) y que
responden a un deseo más profundo, el que debe ser interpretado.
Este deseo es la elección fundamental, mientras que los complejos de
Freud son efectos secundarios, "residuos psico-biológicos". Freud esta
blece la agregación de los complejos para determinar la conducta
personal; Sartre toma como determinante unitario el deseo original,
tomando a la persona como una totalidad, no como una suma de de
terminaciones, a las que cree secundarias (los complejos de Freud).
Por lo tanto, aunque Sartre en su iniciación y en su metodología,
tiene un acercamiento a Freud, la actitud existencialista y su fin psi
coanalista es muy diferente al freudiano. El psicoanálisis empírico y
científico es netamente esencialista, pues su objeto es la personalidad
humana, la esencia del hombre que está unida a su existencia, pero
que no se debe solamente a cada una de las personas, sino que hay
un super yo, un "super-ego", que son las determinaciones culturales,
sociales, etc., que van conformando a la personalidad, además de la
determinación del inconsciente, donde se sufre la influencia de he
rencia, de la conformación fisiológica y la de los instintos. Este fin
de investigación freudiano está muy distante del propósito de la bús
queda de la "elección original" de Sartre en el deseo de devenir a
una concreción fracasada de en-sí-para-sí. Sartre reemplaza la noción
— 184 —

�— S81 —
B^ oxuoa 'Baijijuaxa BpuBjxodxux Bun BxaxnbpB anb bjbcI apuBxS Xntu
ojuatuxpadtuí un B39 ojea anb sotuaaxg •uoiaBijsaAux ap ^sosbo^^ sojuij
-sxp b sa^qBjdBpB 'ajuaxupsxaAiun bxuoj o[ ou aaxHVg BjsipuBoaxsd ota
-sipqtaxs p anb b asBq na Bqaaq Bjsa upiaBiauaxajxp Bjsg -oaijijuaxa
-oaxxidtua ouBipnaxj p X oxxBxaji|-oixBuixjaop-oaijoso[ij Bxoqs xod sa
oubixjxbs sisipuB-oaxsá p anb oqotp soxuajq -Btuajsis ns ap Buxajux Bta
-uanaasuoa B[ X pBpinuxjuoa B[ Bx^d ojpasa ubx^ un opBAps Bq aaxavs
ap pBppBBS Bq •Biauajsxxa b^ b ajuapAinba X opBa^duia ajuatuBjup
-siput 'oaijuapt ouituiaj un sa Biauatauoa tb\ anb ojsand 'aiuatasuoaut p
opuBZB[dsap a^uatasuoa pBpiAtjaB b^ aua^uBtu oAixa^pj-aad o^i^oo p
ojio p bjbü 'Biaua^sixa b^ ap pBptpuoiaBJji B| biujijb OAtxa^pj-aad
ojiSoo p oun uoa BJBd íaaaaj[ b a^uaaj Á saxavasaQ b a^ua^j Bjsipp
-uajstxa asBq b^ xauajuBtu 'Btauasa b^ ajqos Biauajstxa b^ ap BjaBtuixd
b^ jaua^uBtu ap bjbjj aaxavg opotu ajsa aQ '(6/8S9 *8^Bd 'iuBa^[ aj ia
aj^g4&gt;q) (o^jsanu sa opBXBxqns j^) ttaauBsstBuuoa b\ xnod ja xod anb
jajsixa ^uaiBjnBS au sjt4nb ^a jqqBja sa¡ ap auiBiunq apmij^B aj^nB aun
b iuaiiJBddB ^t4nb aaxBd jojn^d sibui 'saqaBa ^uatos tn^ ^a jJBd anbpnb
juajsixa 'sjatpj sao 'sxnapA sao 'saiquio sao anb juiod uou 'xnapuBjá
ap jxoddBx suBS 'ptpx subs 'axquio subs 'sioj B[ b jnoj 'jnoj jisibs
3Il3 "uoijvsijonjda^uoo ^\ ja ^sÁjmin^ juauiajiButpjo juajjatuxad anb
suaXotu sap aaAtxd jsa aauBssxnof ajjaa anb aa ap jojn^d juatA aaaitan^
aup^d ua axajs^tu aa sibj\[ "jnoj jisibs 'jnoj ap jtnof uoixa^jax B| 'xnau
-iuin^ 'b[ jsa jnoj :suaipnaxj sa| juatoxa a^ atuuioa 'aautAaput atuáiua
aun4p jutod jiSb4s au ^j '^uinjoa dua^uinj a^jao anb aa uatuiadxa atoa
-nod suvs auattunj apunaS aunjp aaa%auad %sa d]]^^ •axaitun^ aup^d ua
pas jnoj aajjatu a\ xnod ja sjdaauoa sap jBd xaxij a\ xnod 'asipqtuXs
xioqa aj[ xapsi jnod sajtBssaaau sanbtuqaaj sap ja sjuatunjjsut sap
asodstp aqanb ssd jtnsua4s au \i sibj\[,, "ajuaiasuoa-qns p Á Btauata
-uoa ap opBjsa p aajua oipatuiajut opBjsa un sa oAixa^pj-ajd oji^oa
^g ¿ajuatasuoa-qns otuoa 'ojubj o^ xod 'opBxapisuoa Á ouajd ojuatuita
-ouoa ap opBjsa un sa ou oAtxajpj-aad ojt^oa jg? ¿ana^g op ajuap
-suoaut p ajuaxj ojuaituiaouoa ap opBjsa ajsa auaij uptaBpx ^n^? "oai^x
-a^pj-ajd oji^oa pniB^ p anb ojuaiuiBajuB^d un ua opssBq Bjsa Btuaj
-sis ns opoj anb ouijijb aaxnvg Bjqo Bjsa ap uoiaanpoajut b[ ug
•aj Buanq ap 'aj Bpm ua jBnjaB ap buijoj b^ 'Btxoaj ns uoa JBp
ap saauojua bijbjbjj anaag "Biauapuca ttu uos ou 'oX uos ou sojdaa
-uoa sojsa sopoj sand 'sosoaijuaiu uis BJijuatu Bun ouioa 'Bxnsuaa tb\ ap
'uoisa^dax b^ ap 'ajuatasuoaut pp BUBtpnaaj stsaj ^\ axuoj aaxavg anb
aasq ojuaixuBajuB[d ajsg "opuaXnq Xojsa anb jbjouSi opand ou o^ad
'pBjaaqq xtu ap BijsnSuB b^ ap aXnjj 'ajuaxasuoa bxujoj ua X oxusxxu
xs b ouBáua un sa anb ouxs 'soxjo b ouBÍáua sa ou íxBijnaad pxoxu
Bun ap BaxjsixajaBJBa b^ BqBaxpux sou aj Bpxu b^ anb soxuBtuJtjB Bxuaj
asa jbjbxj ^Y 'BAixa^px-ajd BaxSopaxd pxauaAtA Bun xod 'Baijxjuaxa
uoxaxsod b^ Bixas oxuoa 'oatji¡BUB-oaxSo| ojuaxxuBajuB^d opoj BZBqaax
anb Bjstpiauajstxa Bxnjanxjsa Bidoxd B| ap Biauanaasuoa Bun sg "(saj
-bjoxu) soaxjoso^ij xod soaxjxjuaxa sapnjdaauoa sojuatuap BtqtuBa anb
Bxapxsuoa as xs Bpunjoxd sbxu sa upxanjxjsns Bjsa ap BiauBjxodxux Bq
•opBipnjsa soxuaq anb aj Bpxu b| ap Bixoaj ns xod ajuaxasuoaqns pp

�— S81 —
b\ ouiod 'Boijjiugp BiDUBjaoduii Bun BaainbpB gnb bjbcI 9pusj Xnuí
oiuaunp^duii un B9S ojsa 9nb soui99jq -uopBiis9Aui 9p 44sosb9^^ soiuii
-8tp B S9[qBjdBpB 49JU9UIJBSJ[9ATUn BIUO1 O\ OU 3HXHVg BJSI[BUBO9lsd Oía
-sipquns p 9nb b 98Bq U9 Bqo9q Bisg uppBpu^jgjtp Bisq -ooijjiu^p
-O9lJldui9 OUBipll9JJ p X OlJBJ91IpOlJBUIJ19Op-O9IJ9SOJIj: BJOqB jod 89
OUBIJ1JBS SIST|BUB-O9isd p 9nb OqOip SOUI9JJ -BUI9^S18 n8 9p BUJ91UI Bp
-U9n998UO9 B[ X pBpmUIJUOO B[ BJBd O]qO9S9 UBjá un OpBAJBS Bq 3HXHVg
9p pBppBBS B^ 'BpU91STX9 BJ B 9JU9[BAinb9 X OpB9[dlU9 9^U9UIB}UI1
-SipUl 'ODl^U9pi OUIUIJ9J Un 89 BpU9pUO9 B^ 9nb OJ89nd '91U9pSUO9UI |9
OpUBZB]^dS9p 9^U9pSUO9 pEpiAT^OB B^ 9U91^UBUI OATX9|^J9JOJJO p BJBÜ 'BpU9J8lX9 B[ 9p pBpipUOpBJJl B^ BXU^TJB
onSoo p oun uoa BJBd íanaH^ e 9^u9Jj X saxavDsaQ b 9}u9jj
-U9^SIX9 9SBq B[ J9U91UBIU 4BpU989 B|^ 9jqOS BpU918TX9 B[ 9p BJOBUlTjd
B[ J9U9JUBUI 9p BJBJJ aHXHVg OpOUl 9JS9 9Q ' (6/8S9 *8Bd 4JUB9^[ ^\ 19
9Jig4q) (oJie9nu 39 opBXBjqns j^) 4499ubssibuuo9 ^f[ jnod ^a xod 9nb
J9181X9 luaiBjnBS 9U sp4nb 19 jqqBi9 S9^ 9p 9uiBumq 9pnii}iB 9Jin^ 9un
b iu9iixBddB \ijxb 99JBd ioin[d sibui '89qoB9 iu9io8 in^ 19 iJBd 9nbpnb
1U9181X9 '8J9ipj 899 'SjnapA 899 489JqiUO 899 9nb lUIod UOU 4jn9pUBj^
9p IJoddBJ 8UBS 4pipj SUB8 49JqiUO 8UB8 4SIOJ B^ B inoi 'inoi 1ISIBS
9[{3 'UOUVSip)md^0UOO TS\ 19 asAptim^ lU9lU9JIBUipJO lU9H9UIJ9d 9nb
SU9ÁOUI 89p 99Aljd 189 99UBS8inof 9H99 9nb 99 9p i^in^d !U9p 9J9IUin^
9Up[d U9 9J918Xni 99 3IBJ\[ 'inOl 11STB8 'inOl 9p linof UOIX9JJ9J B^ 4xn9U
-TUinj 4B^ 189 inoi :8U9ipn9JJ 89^ 1U91OJ9 9^ ^UIUIOO 499UlA9pUI 9Ul^lU9
9untp iuiod iiSb4s 9u \\ •auivjoa ajdiiunj ajja^ anb ao jaiuiudxa uioa
-nod stws auaiiunj apuvj.^ atinja aautauad jsa djj^^ 'OJOiunq 9upjd U9
9JH9UI 9[ Jnod 19 8}d99UO9 89p JBd J9XIJ 9[ Jliod 49SipqiuX8
J9p8l jnod 89JIB8S999U S9nbiuq99i 89p }9 81U9UinJlSUI S9p
^sodsip 9[[9.nb SBd ixnsu94s 9U \x sibj\[,, #9iU9psuo9-qns p X Bpugp
-UO9 9p OpBlS9 p 9J1U9 Oip9UIJ91Ul OpBlS9 Uü 89 OAIX9{pj-9Jd OlI^OO
Y¡^ ¿91U9pSUO9-qil8 OUIO9 4O1UB1 O[ jod 4O[JBJ9piSUO9 X OU9|d OlU9lUip
-OUO9 9p OpB189 Un 89 OU OAIX9^J9J-9jd Otl^oO ^^? ¿0^3^^ Op 91U9p
-8UO9UI p 9JU9JJ OlUOlUipoUOO 9p OpBlS9 9189 9U9I1 UOlOBpj 911^)? "OATX
-9JJ9J-9jd OJtSoO pniB^ p 9nb OlU9lUIB91UB{d un U9 OpBSBq B1S9 BUI91
-sis ns opoi 9nb cuujijb aaxavg Bjqo bis9 9p uoponpoJiui tb\ u^
"9J BU9nq 9p 49J BpiU U9 JBniOB 9p BlUJOJ B| 4BTJO9i n8 UO9 JBp
9p 899UO1U9 BJJB1BJ1 (U13H^ 'BpU9pUO9 IUI UOS OU 4oX UO8 OU 8Old99
-UO9 SO1S9 SOpOi 89nd 48OSOJ11U91U UTS BJT1U9UI Bun OUIO9 4Bjn8U99 B[ 9p
4UOIS9jd9J B^ 9p 491U9pSUO9Ul pp BUBipn9JJ S189} B^ 9UIO1 aHXHVg
99Bq oiu9iuiB9iuB^d ois^ 'opu^Xnq Xoiso 9nb jbjouSi op^nd ou
4pBiJ9qq ira 9p BiisnSuB ts\ 9p ^Xnjj '^iu^psuoo buuoj U9 X oiusiiu
18 B OUBSU9 Un S9 9nb OUIS 48OJ1O B OUB^U9 89 OU ÍJBl^llO^d pJOUl
Bun 9p B91181J919BJB9 B^ BqBOipUl 8OU 9J B[BUI B|^ 9nb 8OUIBIUJIJB BUI91
989 JB1BJ1 \Y 'BAlX9^9J-9jd B9I^O|-9jd |BpU9AIA BUn Jod 4B9l^JlU9p
UOpiSod BJ BJJ98 OUIO9 4O9IlJ[BUB-O9lO^ OlU9IUIB91UB^d OpOl BZBq99J
9nb BlSippU91SlX9 BJni9nJ189 Bldojd B^ 9p BpU9n998UO9 Bun 8^ '(89{
-BJOUl) SO9TJO8Oj[lJ Jod SO9IJJlU9p 89pnid99UO9 SO}U9UI9p BiqiUBO 9nb
BJ9piSUO9 98 18 BpunjOJd SBIU 89 UOpnillSns B1S9 9p BpUBlJOdlUl Bq
*opBipni39 3oui9q 9nb aj b[btu tb\ ap btjo91 ns jod 9iuapsuo9qns pp

�que merece el psicoanálisis de Freud. Si es menos rico en considera
ciones científicas, el existencialista es mucho más rico en considera
ciones ontológicas.
Continuaremos ahora, luego de estahlecer las diferenciaciones bá
sicas entre ambos psicoanálisis, con las consideraciones puramente on
tológicas. Sartre pretende emplear un empirismo integral antes de
cualquier clasificación de los distintos proyectos posibles, "ne s'arréter
que devant l'irréductibilité evidente, c'est-á-dire ne jamáis croire qu'on
a atteint le projet initial tant que la fin projetée n'apparait pas comme
Vétre méme du sujet consideré. C'est pourquoi nous ne saurions nous
arréter a des classifications en projet authentique et projet inauthentique de soi-méme comme celle que veut établir Heidegger"
(L'Étre et le Néant, pág. 651). Esta diferenciación con la actitud de
Heidegger se debe a la distinta fundamentación del ser del existente,
el ser-libre-para-la-muerte en uno y la actividad de la elección libre
en el otro. "Outre qu'une pareille classification est entachée d'un souci
éthique, en dépit de son auteur et par sa terminologie méme, elle est
basée, en somme, sur l'attitude du sujet envers sa propre mort. Mais si
la mort est angoissante et si, par suite, nous pouvons fuir l'angoisse ou
nous y jeter résolument, c'est un truisme de diré que c'est parce que
nous tenons a la vie. Par suite, l'angoisse devant la mort, la decisión
résolue ou la fuite dans l'inauthenticité ne sauraient étre considérées
comme des projets fondamentaux de notre étre. lis ne sauraient
étre compris au contraire que sur le fondement d'un projet
premier de vivre, c'est á-dire sur un choix originel de notre
étre". (L'Étre et le Néant, Pág. 651). Tomando una actividad extremis
ta, quiere descubrir el proyecto fundamental del para-sí en cuanto tal.
"II convient done en chaqué cas de dépasser les resultáis de l'herméneutique heideggerienne vers un projet plus fondamental encoré. Ce
projet fondamental ne doit renvoyer, en effet, á aucun autre et doit
étre congu par soi". (L'Étre et le Néant, pág. 651). Este proyecto
fundamental, por lo tanto, no se distingue del ser de la conciencia y
Sartre lo encuentra en el deseo-un-proyecto-del para-sí de ser en cuanto
para-sí un ser que sea lo que él es. "L'homme est fondamentalement
désir d^étre et l'existence de ce désir ne doit pas étre établie par une
induction empirique; elle ressort d'une description a priori de l'étre
du pour-soi, puisque le désir est manque et que le pour-soi est l'étre
qui est á soi-méme son propre manque d'étre. Le projet originel qui
s'exprime dans chacune de nous tendances empiriquement observables
est done le projet ^^étre; ou, si l'on préfére, chaqué tendance empiri
que est avec le projet originel d'étre dans un rapport d'expression et
d'assouvissement symbolique, comme les tendances conscientes, chez
Freud, par rapport aux complexes et á la libido originelle". (L'Étre
el le Néant, pág. 652). "Quant á l'étre qui est l'objet de ce désir, nous
savons a priori ce qu'il est. Le pour-soi est l'étre qui est a soi-méme
son propre manque d'étre. Et l'étre dont manque le pour-soi, c'est l'ensoi" (L'Étre et le Néant, pág. 652). La conciencia en esa necesidad de
fracaso de totalizarse desea tener la densidad de ser del ser-en-sí, total— 186 —

�— ¿81 —
los-inod np ja ios-uaj ap ajijiqnjossipuij sioj bj b anbijdxa inb aaqaa
janjadiad aj jsat^) 'ajqissodrai sinofnoj ja aanbipui sinofnoj jsa ajja4nb
aaied aiiBijuoa nB juaraasiaaid sibui 'naij na sibuibC jib uoijBiíáajuij
anb uo^¿ -ajBapi asaqju^s aun b jioddBi iBd uopvjSajmsap ap jBja
na juaiBjuasaid as jos-inod aj ja xos-uaj is auiuioa auop ass^d as jnojL
•anbuBui naiQ un4nb lasijBaí b juaiBAiiiB4u apuora-aj-suBp-araraoq4j ja
araraoqj 'apuora a[ is auiuioa assBd as jnoj^ qos-ap-asnBa ap ajutóip bj b
aipuiajjB mod ajiOAB Jiojja un jsa jaai a^ anb jajBjsuoa suoAap snou
'aoyo suopddB snou anb ^aaJt 9^J^J aaSnf anod ^Bapt 9Jja jaa ap anA
ap juxod np suoaB|d snou snou anb aaj^d juauíasiaaad 'sibj^[ "ins vsnno
sua^ ajip-B-jsa4a 'apuoj aj mb ios-jnod nB anbtjuapi ja xos-anod a\ JBd
apuoj los-uaj jiBjas ^api ajja jaa 'aauaxasuoa B^ ap ja ios-ua4^ ap ajiBj
-lun asaqju^s jiBjas aauajsxxaj juop in^a 'xos-anod np asijuBau-juBSij
-UBau ^-ij^j SBd jiBjnpxa4u 'juBjjnod 'inb ja snjBiq un j^d apuias SBd
jiBjas au jdaauoa a\ juop mpa '^joj a^ja4r[ *apjoj aji^aj b^ ap aanjBu
b^ jisibs b snou-suo5uauiuioa isniy ¿ios ap asn^a ^Jj^4p jafoad juara
-a^auíSuo ssd p-jsa4u ios-jnod a^ ja xos-anod np juauíassiSans np jibj
jnas np njBddB 'jaj^ ua 's^d ^-jsa4^[ *aoyq aa ap aauBaja ap sajjja^ sa^
lamiuBxa jnod aajjaui snou jn^j ^i4nb anA ap juxod aa b jsa4a 'tns nsnva
swaj ap anA ap juiod np juBOB^d snou ua oyó np ajja4^ ap uoijsanb b^
suosod snou anbsind 'anb suiom s^d ajnaraap ua4u \\ •uoijarpBJjuoa aun
addopAua 'nA suoab^ snou 'jdaauoa uos ja ajqissodiui jsa ms nsnvo sua
jaa 'ajnop suBg "ins vsnva suaj ap anbio^ojuo-ajd uoisuaqa^duioa aun
JBd íuoiud b suossxuijap snou snou anb jsa4a 'tos-ua4[ b a^naijjB xos-jnod
np ajjaj 9p uoijsanb bj aasod suoAnod snou xs j^^^ 'BUBUinq Biauaj
-stxa b^ ap oiJBsaaau ajuauíBai^opjuo 'oiJBsaaau osbobjj ojjo sa '
-ipajJt a ajqísodtuí sa anb 'oqaxp souiaq o\ b^ Btauaxauoa b^ ap
ajsa oja^ '(f/9 *s^^d 'l^Ba^j a[ ja ^^^^j) \^^\Q ajl&lt;?4P JTS?
-BjuauíBpuoj jsa auuuoqj 'aaapjd uoj is 'no ínaiQ ajja b aapuaj jsa4a
'arauíoq ajja *jsa lí4nb aa jaauouus jibj as auuuoq4j ajjanb bj ap JtjjBd b
ajuauBiujad ajituij bj ajuasajdaj 'aauBpuaasuBjj bj ap atuaadns jnq ja
jnajBA 'natQ sibui :aajajuoa juo inj bj inb ajaioos bj ap aausssind bj iu
'ajnjBu bj ap sajaBjaads spuBj^ saj iu juos au aa 'naiQ ap ajjaj ap anbi^
-ojojuoaad uoisuaqajdiuoa aun apassod auuuoq4j is jgj 'jBjuauíBpuoj ja
auiijjn jafojd uos suBp jiuijap aj ja aauouuB4j mb aa auiuioa aiutuoq4j
ap maw nB ajqisuas paoqB4p jsa tiaiQ 'aajapisuoa uoiStjaj bj ap sajij
saj ja saqj^ui saj ajinsua ai ja juassmd anb sjan^) 'naiQ ajja4p ajjafojd
mb 3JJ94J jsa aunnoqj anb jsa4a 'auiBiunq ajijBaj bj ap jBjuauíBpuoj jaf
-oíd aj ajqBAaauoa xnaiiu aj puai inb aa anb aiip uo-jnad isuiy^^ "soiq
jas sa jBapi ajsa b JBajq[ "oiusiui is ap aiainbpB anb Biauaiauoa Bind
bj jod is-ua-ias oidoíd ns ap ojuaurepunj Bianj anb Biauaiauoa Bun ap
jBapi ja 'js-BJBd is-ua-ias un ua asiBzijBjoj BiBd 'is-Bi^d jas ja aaaiBa
anb oj ap ajqísodxui a jBapi Bjsinbuoa bj b opBjuaiio Bjsa ojaa^oíd
ajsg -js-BJBd-is-ua un 'ajua^uijuoa Á opinsqB is-ua un outs 'sBSoa sbj
ap is-ua ja ouioa jas Bipod ou is BJBd ja 'Biauaiauoa bj Basap anb is-ua
ajsa oja^ *pBptaijaBj bj ap A ajua^uijuoa oj ap ^pinq Bnuijuoa bj ua
is-ua jap 44uoiaBzijuBau,, sa ojusna ua ojuauíBpunj oidoíd ns las aiainb
Biauaiauoa bj opoj un oiuoa 'opuniu-ja-ua-ias-un 'jas ap ouajj ajuara

�et leur relative indépendance. Pareillement lorsque l'unité des fonctions cerebrales est brisée, des phénoménes se produisent qui présentent á la fois une autonomie relative et qui, a la fois, ne peuvent se
manifester que sur fond de désagrégation d'une totalité. C'est cet échec
qui explique le hiatus que nous rencontrons a la fois dans le concept
de l'étre et dans l'existant. S'il est impossible de passer de la notion
d'étre-en-soi a celle d'étre-pour-soi et de les reunir en un genre commun, c'est que le passage de fait de l'un á l'autre et leur reunión ne
se peut opérer" (L'Étre et le Néant, pág. 717).
La tesis del fracaso en la unificación de un ser para-sí en un seren-sí es consecuente a su sistema: la conciencia el ser-para-sí como
proyecto flotando en la nada e imposibilitada en constituirse en un
concreto; y el ser-en-sí como puramente material, masivo, idéntico a
sí mismo. En esta demostración de la imposibilidad de constituir la
unidad del ser-en-sí-para-en-sí radica la raíz de su ateísmo. Regís Jolivet conforme a su escuela neotomista, critica este concepto religioso
negativo de Sartre diciendo en que se basa en un falso supuesto, el
que aparece en casi toda su obra, al negar que el para-sí pueda llegar
a fundarse a sí mismo en la conciencia de un en-sí-para-sí. Implícita
mente está admitiendo que el en-sí (el mundo objetivo) posee única
mente una estructura material. En este caso, tendría razón Sartre en
la imposibilidad, en el fracaso de constituir una unidad con el para-sí,
puesto que la materia lo constituiría necesariamente exterior a sí, a
distancia de sí. Pero si el en-sí fuera espíritu puro, argumenta Jolivet,
¿qué dificultad puede haber en que sea, como tal, para-sí, pensamiento
y reflexión? Separándonos de Jolivet, volvemos hacer notar aquí que
Sartre queda en las primeras etapas de la dialéctica hegeliana y nunca
podría llegar con su sistema, ni tampoco tiene la menor pretensión
para ello, de concretarse en un absoluto en base a una reflexión sobre
sí mismo y una superación constructiva de la razón. Esta es la mara
villosa posibilidad que nos da Hegel de superación de sí mismo desde
un estado de conciencia ingenua y sensible hasta llegar el Espíritu
Absoluto. Hegel nos da una filosofía de optimismo, Sartre, aunque
en la parte elemental se basa mucho en el filósofo alemán, nos da
una filosofía decepcionante, una noción de mundo fraccionada, de
opcionantemente fraccionada y discontinua.

Las perspectivas morales consecuentes con el fundamento
ontológico en la doctrina de sartre
El desarrollo de esta obra filosófica sartriana comienza con una
afirmación de la contingente sobre lo necesario. Al fundamentar ontológicamente la contingencia como lo absoluto del Ser, nos da el sentido
de su náusea metafísica, de su náusea existencial, como la característica
del estado es que vive el hombre en su autenticidad existencial. Todo
otro estado, todo otro intento de huir de la angustiosa libertad, de la
náusea, es la "Mala fe" del que viven en lo que ha llamado "espíritu
— 188 —

�— 681 —
pp 9JUBUOpdaaap 6BIU UIJ \9 TU 'UIJ UtlSuiU UIS 'Biaua^uiJUOO Bltl[
-osqe sbiu bj ua 'ajuauíBpjnsqB asjBjaaXojd onuijuoa un ua uoiaaaja bj
BJed ajqij 89 ajquioq j^ uojnB ns ap sejqepd sBidojd sbj uoa opBJjsora
-ap oj oiuoa jbj 'ojnjosqB sbiu orasiuiuuajap ja sa oubijjjbs ojdaauoa
p ua ojafqo ^jqij asa anb BJoqB somajip sbj^[ 'Biauajsixa ns ap ojaaX
-ojd ^jqij p asopuBjjnao 'jas p sB^aia b Basnq 44pBpaijas ap njijjdsa,,
ua ajquioq p anb apuajajd aaxavg "ajua^uijuoa X BpjnsqB ajuara
-Bjajdraoa ajqraoq pp Biauajsixa B[ ap 44Bijsn^uB B^ ap asjBjqq BJBd
soAijafqo so[ sopoj optaajnoso Bq,, anb 444btusiui ts ap BzuanáaaA aua^
anb,, paoui b^ ap soaisBp sojdaauoa so[ b anbBjB un uoa anSig ' {\ZL
•Bd 'iuBa^[ a^ ja a-iJa4T) t49Il3íJ^lBUI uoijnjijsuoa a^drais jna^ b sasoqa
sap anbx^opjuo aanjanjjs u\ ap 'a^qBJisap aaajaBJBO a[ aaaajsuBaj ap ja
'aupxunq ajiAijaafqns B| ap sajuBpuadaput 'sajuBpuaasuBjj saauuop sap
auiuioa sanapA sa^ aajaptsuoo ap 'jajja ua 'anbijsuajaBJBa ap^nop anod
b xnaxaas ap jiadsa4r[ 'xnaiuas ap jijtfsaj b jaauouaj ajpj snou ap ajja
jiop a^[aijuaj8ixa asXpuBqaXsd b^ ap pdputjd jBjpsaj a^,, ts-ua un
ua as^Baipsoa BJBd Biauapuoa b^ ap asaBjoaXoad onuijuoa pp asjB
-nj un 'ajuajsixa pp pBjaaqq b^ ap pBpisaaau B^ ap uopBjiuiq Bun sa
'aaxHVS BJBd pnjijaB Bjs^ -sapnpTAiput-Bjdns 'sajuapuaasBJj sbuijou
ua asjBjajauoa aaainb anb pBpisoasiA ap op^jsa ua Bpuapuoa BjpnbB
ouioa 'p^papas ap njtaidsa p opBiuB^ Bq p anb cq ap 'ppuajsixa
pBppijuajnB ap opquB ns ua aaquioq p jBfap ap bjbjj 'oatjout pj jod
'X pjoj ouiSTjuauBuiuT un ua BSBq as pjoui ng ' (QZL '^^^ 4JUB^M aI l^
ajja4^) í(sassaudiu^s9p sjip sjuauíajjodiuoa sa[ issnB B[ap JBd 'auisxnajpj
ja amsioSaj Bpp jBd juos suotjBOijmáis sa^) •auiuioq4j ap sapnjxjjs
sa| sajnoj ap apiapi uotjboijtuSis b{ juBpAaj snou ua 'aupuinq ajtnpuoa
b^ ap ajpjqijn uoijBjajdjajm ajnoj b auiraoa 'jajajui4^ ap aiioopxpXsd
B^ b jaauouaj ap ajxssaaau B^ anbipur snou a^p ísupuinq sjafojd sjuaj
-ajjip sap anbxqja suas a| ajAq snou a^p jbo 'ap^^oiu uoridiuasap ^un^
oiuoa jaa^q ajainb anxavs 'piauajsixa jiuaAap onuijuoa ns ua Biauajsixa
B[ ap upraBaja Bun b oapa jopA pp opijuas opoj a^jjojjaj anb b asBq
na pjom Bun Jinjjsuoa b jB^a^ apand ou aaxavs anb soxuaaj^)
• ^aiusjumunfj un isa awsijviauaisix^^^^ BatjBtuajsis uoiaBaipjsnf
ap ojqq ns ua X SBiJBjajx^ SBjqo sns ua X ^aipnop^ s7,, ^juampd
-tauíJd) ojjBaj ap SBjqo sns ap uaiquiBj ouioa 'sajoixajuB SBmBd sb¡
ua op^p Bq sou anb sauotaBnjxs SBjuijsip sb^ ap oppuaxanpap 'opu^d
-xaijuB jt souiapod o^ anb ojad 'ppadsa buijoj ua SBuiStrd SBinTjp sb[ .
ua opBp Bq sou anb sauoia^njis SBjuijsip sb^ ap opuatanpap opuBdia
-ijub jt souiapod o\ anb ojad 'piaadsa buijoj ua SBuiá^d SBiuijjn sbj ua
Bzoqsa oj Biuajsis ns ap pBpqiqisod BAanu Bjs^ -pjoj\[ bj ua uaiquiBj
BiuajsTS ns ap uoiaaaXojd bj b (oAijaajoa X pnpiAipui) ajquioq jap jbjoj
pBpipaj bj ap upioBjajdjajuí bj jBjajdmoa BJBd jb^^jj anb auaij ajuara
-BiJBsaaau 'uopaap ajqij bj ap pBpisaaau bj ua ajuajsixa jap jas pp
uoiaBjuauíBpunj bj uoa ajuanaasuoa buijoj ua 'pBpaiaog bj ap uotsia
ns soujBp JBjuajuí jy 'BiSopais^ ap aasod anb ojuairaiaouoa opunjojd
p uoisuajajd Bjsa ua opuBajdraa 'ajjBjap ja ua BjSBq pBpijBaj Bqaip
jBipnjsa ap ojuajuí ns ua 'ajqraoq jap jas jap pBpijBaj bj ap uoiaBjajd
•jajuí ns 'oaijosojij Binajsis ns opoj bzbjj as^q Bjsa alqog •44pBpaijas ap

�ser-libre-para-la-muerte, en un anhelo fracasado necesariamente de
concretarse en algo, en una huida continua del ser, de cualquier
trascendentalización. Las existencias de los hombres siguen unas a las
otras, en la más absurda serie de aparición sin ningún deseo de tras
cender, de ser algo, de anhelar algo, sólo ser libre, determinadamente
libre. Con estos elementos, Sartre pretende construir una moral en
que todo es permitido, con tal de obrar libremente en la mayor auten
ticidad de la existencia. La libertad sartriana llevada al grado extre
mo, se constituye en un determinismo absoluto, en una contradicción
de su mismo propósito de afirmar la libertad. Creemos nosotros" que
su pretensión de hacer una moral sin trascendentalización valórica
sin ninguna normalización, sin ningún valor supra-individual se cons
tituiría a su vez en una negación de la moral (aunque su autor tenga
todo dispuesto para tal empresa, según las palabras finales de su obra
doctrinaria diciendo que "consagraremos a ello una próxima obra").
Podemos adelantar cuáles serán los lincamientos generales de esta
nueva obra, basándonos en su obra teatral "Les Mouches", en donde
Sartre nos da plásticamente cuál es el sentido de la moral conse
cuente con la libertad absoluta que estructura el continuo proyec
tarse de la conciencia. Nos anticipa simbólicamente su concepto de
la moral en la figura de Orestes, el que trata de dar el sentido de la
verdadera existencia, en su total absurdidad, venciendo a Júpiter, sím
bolo éste del anhelo de huir de la angustia existencial, del anhelo de
apoyarse en algo exterior a la propia existencia. En un plano metafísico o religioso Orestes, tomado en este sentido simbólico del hombre
auténticamente existencial de la concepción sartriana, desafía a Júpi
ter, dialogan de igual a igual con la divinidad, para quedar vencida
por el hombre que ha recobrado su libertad. El siguiente pasaje del
tercer acto de su drama "Les Mouches" nos lo demuestra con toda
claridad y en su logrado simbolismo. "ORESTE. — Les hommes d'Argos sont mes hommes. II faut que je leur ouvre les yeux. JÚPITER.
Pauvres gens! Tu vas leur faire cadeau de la solitude et de la honte,
tu vas arracher les étoffes dont je les avais couverts, et tu leur montreras soudain leur existence, leur obscéne et fade existence, qui leur
est donnée pour rien. ORESTE. Pourquoi leur refuserais-je le désespoir qui est en moi, puisque c'est leur lot? JÚPITER. Qu'en feront-ils?
ORESTE. Ce qu'ils voudront: ils sont libres, et la vie humaine commenee de l'autre cote du désespoir. Un silence. JÚPITER. Eh bien,
Oreste, tout ceci était prévu. Un homme devait venir annoncer mon
crépuscule. C'est done toi? Qui l'aurait cru, hier, en voyant ton visage
de filie? ORESTE. L'aurais-je cru moi-méme? Les mots que je dis
sont trop gros pour ma bouche, ils la déchirent; le destín que je
porte est trop lourd pour ma jeunesse, il l'a brisée. JÚPITER. Je ne
t'aime guére et pourtant je te • plains. ORESTE. Je te plains aussi.
JÚPITER. Adieu, Oreste (il fait quelques pas). Quant á toi, Electre,
songe á ceci: mon régne n'a pas encoré pris fin, tant s'en faut — et
je ne veux pas abandonner la lutte. Vois si tu es avec moi ou contre
— 190 —

�— T6T —
inb un^bjanb isa 'b5 arauíoa sed ipj au apuom aj inoi :iuBJBjaap ua
asnaxa4s inb ia luatu mb pja^) -ioj asiBAnBiu ap aixos aun JBd anb
-ainbui aasuad anaa b addBqaapr uo ia ¿lUBinB ipspj ua apuoiu aj
is ji-ipxaAiJJB^nb raapuBuiap as sxnofnoi pop uo 'apaaA ua spj\[,, anb
opuapip oaip ouisijBnpiAipui ouiaxixa asa JBn^uauíB saauoiua apuaiaa^
•jbjoui B[ ap oidaouoo ouisiiu jb aaipBJiuoa anb oj 'saiuaisixa ouioa
sajBxoin SBiuBi Bjjqejj 'SBpuanaasuoa sns ua auuoua pBpisojIfrjad Bun
ap sa oiuaJixa jbjoiu ouisiAiiafqns ais^ "soiaa^ojd soj sopoi ap jbjoiu
BiauajBAtnba ap 'uopaaja axqij ap ojad 'pBpijaauxs ap OAiiafqns 'ouaaiui
opaiíaa un ua {bj\[ p Á uaig p ajiua uopBiaua^ajip Bpoi Baopa aaxnvs
•Buapuoa ap 'uopBaijiisnf ap oiuaiuipuasB ap 'aqaoxdaj ap pniíiaB b[
a^qrsod sa ou ísaxqmoq so[ ap pBpipqBpos b^ ap opi^as p opjnsqB sbiu
xaasq b a^nqiJiuoa oaip oidaauoa ais^ "bubijijes [bjoui b^ ap uop^aijii
-snf b^ BjBd BiSBq tbá 'a^q^ uopaap Bun sa ig -Bpuaisixa Bidoad B[ b
sou^aixa sa^opA ap 'baiibuijou BaajjBq Bun^uiu uis uopoB Bun 'pía
-uaisixa pBpiAiioB Bjisanu ua uppaap B[ ua BinpsqB p^iaaq^ Bun Bp
so^[ 'saxqiuoq so[ ap JBniDB pp epuaáuxiuoa BinpsqB b^ ua otusipiBj
un b Á ouisipuopBXJi un b aiuapuaasBJi buijou Bpoi b upps^au Bisa
uoa souopuBAag a^q^ aiuauíBinpsqB Á BiJBsaaau Bisa ap oai^opiuo
oiuauíBpunj un Bp sou 'Bpuaisixa b^ ap opBtuixd p JBiujip ap opiiuas
p ua Bisiuiaaixa Bijoso^j v^ ua aaxavs "odijoso^ij aiuauíBxnd oiuaiiu
-BaiuB[d un ua Bas b^ o souxaia saaopA so^ ap oaiSopiuo oiuauíBpunj
Á. uaisos 'soiq ap Bpuaisixa b^ ap aiuaiuaAo^d ouioa buioi 9s iojba
p pna p xod 'osoiS^ax niíaídsa un uoa Bas b^ 'oaxia jopA pp uots
-uaqaxdB b[ apsap souiiijed sojiosou 'oiubí oj xo^ 'oaipsojij Biuaisis ns
uoa aiuanaasuoa 'aaxavs ap oaip oiuaiuiBaiuBjd aisa b aiuaxj uotaisod
BJisanu xbiuoi BJBd BpiiJBd ap oiund ouioa 'Bsoiáijax uoiaafqo Bisa uoa
opBzuauíoa somajj 'Baijosojij aiuauíBjnd o BsoxSijax Baxijxa uoxaisod bj
aiuauíBiuiisipui jbiuoi apand as ofBqBxi aisa ap uij ja BXBd sand 'jbjoiu
xojba jap uoisuaqaxdB bj ua BaanjoAui oj anb oaijosojij oidaauoa ja Á.
oaiia oidaauoa aisa uoa ouisijajBJBd un souiaaBq anb ouis 'jbjoui bj ap
osoiSijax oidaauoa un b asBq ua Baiiua ap uoiaxsod Bun souibuioi ou
'aaxavs ua jbxoiu bj ajqos oipnisa aisa u^ "(8^61 8JJBd 'P^BM 'P3 'TE
•SBd 'auisiuBtnnjj un isa auisijBiiuaisix^^ aaxavs anv^-Nvaf) 4tsaainB
sap saias saj ia aiíA ap siuiod saj xauuiBpuoa ap anA ap iuiod uos ap
ajqBdBaui iUBp ia 'inaA Jt4nb aa axiBj lUBAnod unaBqa 'aiiniB^S aiaiJis
bj anb snjd aisax au ji 'aiiujapj suBp saijxasui sxnajBA saj ia naiQ
ap siuatuapuBiuuioa saj suouiijddns snou is anbsind 'sauíBiunq sasixd
-axiua sap xnaijas aj ia aiijBax bj xaiu ap aqaoxdax snou uo 'uajiaxqa
aioa np i^M 'pBpijapij Á pniíjduiB uoa SBpBaiuBjd usisa bijosojij ns
b SBaiijxa SBisa anb soiuaaouoaag 'sauoiaBaijdxa sns x^p jBiuaiui BJBd
sauoiaisod SBiuiisip ap Biuaisis ns b uaaBq aj as anb sauoiaafqo sbj a^
-oaax aaxHVS '^xijo Buanbad Bisa u^ -jbjoiu ns ap aa^q aaxavs ouisiui ja
anb uopBaijiisnf Á Bsuajap bj á uopafqo Bisa xaA soiuapod 6(aius-iuviu
-ni/ un isa atusipuuais^a^'j,, oaxuiajod oxqij ns u^ 'bubijijbs jbjoiu
bj ap oidaauoa aisa BJjuoa ubiuba^j as soaijoiBa souBiisixa soq
'(Lf6l 'sFBd '3J
'aaxavs ^nvd-MVaf) 44i^os japdnf -naipy axS3aO naipy ioui

�est mal á l'aise avec sa conscience, car le fait de mentir implique une
valeur universelle attribuée au mensonge" (Jean-Paul Sartre, obra
citada, pág. 28/9).
Alfred Stern afirma (lo que no^ parece muy forzado) que esa
pregunta sartriana "tiene cierta similitud con el imperativo categó
rico de Kant. Lo que Kant nos impele a hacer, con este último a los
efectos de determinar la rectitud y la injusticia, tienen una validez
independiente y absoluta, porque están respaldados por un deber uni
versal, exigido imperativamente por una razón práctica universal"
(A. Stern, obra citada, pág. 77). Al tener una validez independiente
y absoluta el valor kantiano le quita toda similitud por principio, con
el planteamiento sartriano, puesto en claro con su pregunta que hemos
transcripto. En Sartre, no solamente no hay ninguna norma ética
supra-individual, sino que cada existente, que es "la base sin una base"
de sus valores morales, puede derogar en cualquier momento, la escala
de valores elegidos y sustituirla inmediatamente por otra. Este criterio
está tan distante de la moral kantiana, de su imperativo moral, que no
se puede trazar ninguna similitud. Lo más que se podría decir que en
una pequeñísima parte hay una fortuita coincidencia, pues sus prin
cipios y sus consecuencias son diametralmente opuestas.
A nuestra afirmación anterior que había tantas morales como
existentes, podemos agregar que Sartre da la posibilidad de decir tan
tas morales como existentes haya en cada momento del devenir de sus
existencias. Este es uno de los sentidos del humanismo sartriano, por
que el hombre es el único legislador del reino de los valores en forma
individual. Es totalmente opuesto a Kant, porque el hombres es el ser a
través del cual los valores llegan a ser, estableciendo una soledad mo
ral, que explica mi vivencia existencial de la angustia ética. Esta
soledad es el otro sentido humanístico de Sartre, por cuando revela
que el hombre está sólo en el mundo y solamente puede fiarse de sí
mismo. Esta soledad es la buena fe, la autenticidad de la vida del
hombre. La posición metafísica de negar la trascendencia en la apre
hensión del valor ético nos da un absurdo y contradictorio sentido
moral y una imposibilidad de convivencia social. Solamente queda en
pie la lucha existencial por la conquista de la libertad del otro exis
tente, en una contingencia total ontológica y moral. Sartre trata de
demostrar que su filosofía moral tiene un sentido completamente
opuesto al que le hemos dado nosotros con nuestra interpretación: es
acción, optimismo, una moral auténtica que fundamenta un sentido
de socialidad. Veremos las propias palahras de Sartre en el rechazo
de esta objeción. "L'existentialiste est tres opposé a un certain type
de morale laíque qui voudrait supprimer Dieu avec le moins de frais
possibles. Lorsque, vers 1880, des professeurs fran^áis essayérent de
constituer une morale laique, ils dirent á peu prés cesi: Dieu est une
hypothése inutile et coüteuse, noiís la supprimons, mais il est nécessaire
cependant, pour qu'il y ait une morale, une société, un monde pólice,
que certaines valeurs soient prises au sérieux et considérées comme
existant a priori; il faut qu'il soit obligatoire a priori d'étre honnéte,
— 192 —

�— 61 —
[bxoui araa[qoxd ag 'uotiBnits aun suep xtoqa un sxnofnoi ajsajt xioqa
a[ ^a atJBA inb uotiBnits aun4p aoej ua amara a[ sxnofnoi isa araraoqj
i uotiBxoqauíB aun isa saxi^oxd a[ ísax^oxd nB s^d suo^oxa au snou
anb suas aa suBp ibxa isa4a íaxinB un xaxajaxd ua tn[ ap a[qtssodmi
isa [i 'iafoxd aa sxnaqtB XBd líos anb [anb 'aitptan[ ainoi ua ia aitxaauts
ainoi ua lafoxd uos ia luaraa^B^ua uos itstoqa araraoqj anb sioj anbsqa
'anb suas aa ua ibxa isa iqag #axinB aun suBp xnBj ia 'axnsara aun su^p
ibxa isa4g "sajins sa[ xa^nf ssd zaAnod au snoA 'itp snou uo 'nat[ puoa
-as ug,, xtaap je uotatsod Bxisanu BtuxtjBax so^ 'uotaafqo B[ ua oqaaq
Bq a[ as anb oiuatuiBaiuB[d 'orastra aiuaisxxa [ap BJniaiuisa B[ b uoxa
-aa[a ap BOBsooau pnqiDB Bun 'uoiaaa[a Bun ^^q oiBiparaut sbui oiuaira
-BaiuB[d [a ug '^ji^a^ ap jBÍap sa a[qisod sa ou anb o[,, sand '[Biauasa
ns ua ouisiuiuuaiap un so BuqosqB pBiaaqq B[ ap 'aiuauBiuui
B[ ap [bjoui ns anb JBaisoraap b á JBaiuB[d b 3A[anA aaxavg
• (/zL "s^Bd 'BpBixa Bjqo 'aaxavg '¿ 'f) •4taoijdBa a[ ia axsiBiuBj B[
-i[ xnod 'aauBiaodrai apuBxS saji aun b '[araxoj luatuaiaixis
anbionb 'xaag 'ajoaua sisioqa af 's^d sxsioqa au af xs anb jioabs siop of
sibiu 'xisioqa sjnofnoi xnad af "aisioqa SBd au ap isa4a 'a[qissod s^d isatu
mb aa sibui 'suas un suBp a[qtssod isa xioqa aq *aiaBxa SBd isa4u 'tonb
aijodrat4u Jisioqa zaAnod snoA :uoiiaafqo axaiuiaad b[ pxoqe4(j "sasnatjas
saxi SBd uos au suoiiafqo stoxi sag #axinB4[ ap xioAaaax anb zau^xaj snoA
anb aa uibui aun4p zauuop snoA 'zassisioqa snoA anb aa suBp ixniBjá isa
inoi :axtp snou inad uo uxjua íaxinB un b lafoad un xajajaxd xnod
uosibj ap SBd b X4u [i JBa 'sajinB sa[ jaáiq SBd zaAnod ^u snoA :ajB[aap
uo aixnsua íaiqaxBUB4p axBi snou uo pxoqB4Q 'sa-raraEra sasxaAip ap
auiixdxa uo4nb aa ^ionb auodrai4u axiej zaAnod siioa sxo[b 'iip snou uo
:aiuBAins B[ isa aaairaaxd Bg -sauuoj sjnaisn[d axoaua puaxd uopaaf
-qo anaa 'lajja ug *arasTAiiaafqns ap uoiiaafqoj íuauíaxatiua SBd pnosaa
au B[ag,, ^nb soraaa[ aiuB[apB sbiu oxag '[Bxora uapxo [a ua Biuaisis ns.
uraaafqo B[ opBmoi Bq aaxavg [Bna b[ ap Bsoi^qax uoiatsod b[ apuaiasBxi
anb BaisjjBiara uoiaafqo b[ b aiuaxj aiuauíBaiun Bpiun uotaisod BJisan^[
•oaxia jo[ba [ap uoisuaqaxdB B[ BXBd osotót[ax opBisa [ap souiiputasaxd
uaiq is 'uoiaisod Bxisanu ap BiJBds sou ou uoiaafqo b[ ap ozBqaax
aisg ' (g/f #s^Bd 'BpBiia Bjqo 'aaxavg 'j *f) '44sararaoq sap iuaraa[nas
b A [i no UB[d un xns saturaos snou luaraastaaxd anbsind 'xiiuaiu SBd
inBj au [itnb 'aiauuoq axia inBj [t4nb 'aisixa uatq a[ anb UBd a[[nu
lixaa isa4u [i 'xasuad a[ xnod aiiBjxBd ia aiuijuí aauatasuoa ap SBd b
^4u [i4nbstnd 'ijoiud uaiq ap xioab á sn[d inad au [i ía[qtSi[[aiut [ata un
suBp sxna[BA sap xaAnoxi ap ait[tqtssod ainoi ijBXBdstp tn[ aaAB xbo 'SBd ai
-stxa4u natQ anb lUBua^ saxi isa [[.nb asuad 'axtBxiuoa nB 'aist[Biiuaisixa4q
•araatu-a[[a4p ia luaraaqinbuBxi Bxxnora tnb aaratxad asaqiod^q aun nat(j
ap iibj suoxnB snou ia 'arastuBiunq4p 'sax^oxd ap 'aiaiauuoq4p saraxou
samara sa[ suoxaAnoxiax snou ísBd aistxa4u natQ ts a^uBqa Bxas au uatx
'arasi[BaipBX a[ aouBxg ua aqaddB uo4nb aa inoi ap aouBpuai B[ stoxa af
'isa4a ia 'itp luautaxiny *SBd aistxa4u natQ 'sxna[[tB xBd 'anb uatq 'a[qiS
-t[[aiut [ata un suBp saiixosut 'araara ap inoi luaistxa sxna[BA sao anb
xaxiuotu ap Bxuaraxad tnb [[babxi itiad un axtBj auop suo[[B snou • • • *aia
'•aia 'siuBjua sap axtBj ap 'araraaj bs axiiBq SBd au ap 'xiiuara s^d au ap

�n'a pas changé depuis le moment oü l'on pouvait choisir entre les
esclavagistes et les non-esclavagistes, par exemple au moment de la
guerre de Sécession, et le moment présent oü l'on peut opter pour le
M.R.P. ou pour les communistes" (J. P. Sartre, obra citada, págs.

79/80).
Nuestra posición crítica a esta tendencia negativa de la filosofía
existencialista apoyada en el absoluto inmanentismo, la hemos de
fendido con las propias palabras de Sartre, el que ha llevado esta
corriente a su mayor extremismo de filosofía absurda, decepcionante y
negativa. Creemos que no logrará construir una moral, en un deseo
de ser consecuente con su sistema, como tampoco lo hizo en su inter
pretación de la vida social, en la que cae en el más absoluto de los
absurdos y de las contradicciones: Hombres que viven en sociedad en
el mayor hermetismo de sus existencias, sin poder establecer una
comunicabilidad elemental, en una continua lucha de conquista y de
fensa de la libertad de cada existente, sin ninguna norma exterior
común y supra-individual que guíe, coordine y relacione las distintas
actuaciones entre los hombres. En la sociedad sartriana se viven en
una simple yuxtaposición, en vez de una relación cada vez más estrecha
e íntima, en la que objetivamente, sin embarcarnos en ninguno de los
"ismos", se manifiesta la realidad de la vida del hombre en la familia
y en la Sociedad. En su afán de interpretación de la realidad del
hombre, según su sistema, en un intento a priori de los hechos obje
tivos, Sartre cae en contradicción total, la que queda demostrada con
un simple análisis objetivo, con un simple empirismo de la realidad
humana dada en la convivencia social.
Sin duda alguna, el intento sartriano de construir una moral de
acuerdo a su sistema lo lleva a distanciarse en mucho a Heidegger.
Hemos dicho varias veces que los puntos de partida de los dos sistemas
son en la mayoría de las veces muy similares, pero Sartre se aleja de
él al llegar a sus consecuencias finales y principalmente por estos dos
motivos: 1.) Por lo extremista en sus posiciones expuestas a través de
análisis penetrantes y con razonamientos de una lógica notable, como
toque paradojal en esta corriente filosófica irracionalista por princi
pio; y 2.) Por la utilización de planteamientos psicológicos normales
y patológicos muy hábilmente expuestos y manejados para justificar
las afirmaciones hechas en forma primaria como elementos básicos
de su posición doctrinaria.
Heidegger, en su concepción de dos seres-con-los-otros, (Miteinandernsein), llega a una conclusión de cooperación de equipo, demuestra
un sentido de empresa. En vez de estar las miradas unas contra las
otras, como en Sartre, los existencialistas de Heidegger tienen todos
los ojos puestos en un mismo fin común. Esta podría constituir sim
bólicamente la diferenciación de las concepciones del mundo social
entre Heidegger y Sartre.
Esta distinta orientación de la mirada hace llegar a consecuencias
y a concepciones universales totalmente diferentes. El ser de existente
sartriano viven en una subjetividad egoísta, absurda, en un sentido de
— 194 —

�— S6I —
Un 'SOIQ 9p B9pi J99Sod BIJBS999UUI SBUI BJ9S BIABpOJ OJ9d 'BSOl^
pnjlJDB BpOJ 9p OpU3ipui9S3jd 'O9IBJ O)U9IUIB9)UB^d Un 9p OJ)Uap
8B9pi SBJS^ 'SajEJOUI S9^OJBA SO[ 9p pBpqiqBJJOUIUI 9 pBpiUJ9)9 B[ 9p
UOISU9q9jdB BJ U9 SBppajqBJSaajd S9JBJOUI SBUIJOU SBJ UBp SOU Z9A ns B
9nb X BpiA BJJS911U 9p ^BI9U9S9 UO19OU BUn 9p a}U9IU9AOJd, pBpqBUlJ
BpOJ OIJB8999UUI S9 9nb BOlO^ BI0U9n99SUO9 89 'Sajua^SlXa S9J9S SOJ 9p
UOZBJU18 BJ B JBajJ BJSBq 'BI9U9JSIX9 BJ 9p OpJnsqB O[ jod BpBOOAOjd
B98nBU n8 9p 'BUI9JSIS ns 9p UOt9BI9IUI OUI09 '9JU9^uiJUO9 OpBJS9 O^n^
-osqB sbui pp ^jquioq pp p^pip^^ b^ 9p uopBj9jdj9}ui bj U9 opu9ij
-JB^J •SOATj^fqO SOtp9q SO[ Á B^S9 9JJU9 S39UOJU9 9^J3UI
B^ 'SBpU9n99SUO9 SnS J999¡qB^S9 [B pBpi[B9J B[ 9p 91U9UI9UIJOU9
o\ BUJ9jui Boiáoj B^89 u9tquiBj 9nb o^^d 'bui9jsis ns gp
B[ 9p OJJU9p BIDU9J9qO0 BUn Á^\\ 9nb JBUIJIJB BJBd 9SBq Bp SOU 8BUI
9nb oj 89 'aaxavg U9 pBpippos 9p X [bjoui 9p 89uopou sop
OMViaxavs vi^axsis
aa Ma saMoiDDiavaxMoa x VMaaxm vaioog — "IIIA

3p 'aaooaai3jj ap
X BUIJB[ UOISJ9A BUn S9 aaX^Vg 9p Bl^opiUO ^\ 9nb '91U9UIB9UOJX9
SOUI39J9 'BUIJIJB 9S 9nb BJ9piSUO9 98 TS 9UIIXBUI 4BUJ9pOUI BIJOSOJIJ
B[ 9p aopB9J9 p 9ju9jj aaxavg b jBoiqn BjBd BUBipj sou 9nb oí jes
-999U O}U9UI9[dlIIO0 p BIJ98 'S3XaVDS3Q B O199dS9J UO9 BJBp UOpiSod
BUn 9U9IJ 98 U9pB9J9 3p pBJX9qi[ nS 9p X BUBIJ1JBS SOIQ 9p B9pi B[ UO9
9nb O)89nd 'oxis^nu oiisodoxd 9}S9 'opsoipui B98 onbunB 'jBf^p soin^j
-^nb ojg^ *opunui pp uopdoouo^ ns ^p X BiSopjuo ns 9p opiju^s p
JB^9^dlUO9 BJBd X BUI9^SIS nS 9p SBOISBq SB9pi SB^ UOO UOlOBpj 9U3I)
9nb OJ U9 SOIQ 9p BIU9J p S^pBpiunjXOdo SBIXBA U9 JBOOJ B OpB9[[
SOUI9l{ O[Og •BIJBJSnfB 98 OU SISlfBUB 9}U9S9jd p U9 Bpin^9S Blgopp
-O^9UI B\ pn9 p BJBd Oipn^S9 OJIO BIJBjnSlJUOO 3nb OJ 'XBpopJBd B^SIA
9p o^und 9S9 9psgp oiJBj^jipooijpsop^-oiJBuixjoop Bxqo ns 9p sisipuB
p XBUIO1 OIJBS999U 89 O^{9 BJBJ 'SaXaV^SaQ 9p BIJOSO^IJ B^ UOD S9UOp
-Bpx sns X aaxavg ua 'uop^axa ap pB^xaqij ns ap X soiq ap Bapi-ou B[
uoo 'oqaip jofaiu o 'soiq ap Bapi tb\ opuBuopBpj Btuaj ajsa ap oipnjsa
un 'oxnjnj un ua 'xao^q sa ojisodoxd oxjsan^[ •SBaiuiapd sapnipoB
X soiJB)uaiuoa 'sauopisodxa ua soiJBSjaApB X saxosuapp sns ap soxqq
'sopDijxB xiqíxosa Bx^d soauoui X ojuaiunSxB ap opiAxas Bq
X oai^cq sa oiuod 'Biua^ ajs^ "is-BaBd-is-ua-jas ns 'pBpiuaa^a ns
'Bpuasaxdiuiuo ns X pnjiuijui ns 'Bpuajsixa ns a^uaiuBiaaxip a^^au anb
oiusiin o^ sa anb o^ 'sajuajsixa sb^ ap oun BpBO sa aaxavg BJBd 'soiq
•saxqiuoq so[ ap SBpuaisixa sb^ ap BpBJBdas Bpua^sixa ns ap uop^^au
bj JBxjsouiap BXBd axdiuais X sauopanpap sb| ap bia xod p b pSa^
axdiuaig 'JB|n9i^JBd buijoj ua 'sBiqo sns ap Bunáuiu ua Bounu ojsandxa
Bq o\ ou aaxavg 'soiq ap Btuaj ^g '8B9iS9[O9i s^uopanp^p J909jqBjs9
b anSa^ as Buixjaop ns ap anb opixanb Bq p m BSoi^ipx Bpuanoasuoo
Bun^um soraBxjuooua ou aaooaaiajj ug -Bi^opdoj^uB Bun xBpunj
aaxavg anb jbiujijb Bjjpod as anb buijoj jbj ua '

�cipio esencial, de virtualidad absoluta, del cual deriven todas las
realidades de nuestras existencias en un orden fáctico. Pero dentro
de esta consecuencia aparente consigo mismo de su sistema, hay una
contradicción primaria que cubre toda su obra doctrinaria. Al tomar
una posición tan absoluta y extremista de establecer lo contingente,
lo fáctico, ante todo conceptualización de virtualidad, de potencialidad
(vimos como negó los clásicos dualismos: potencia-acto, causa-efecto,
esencia-existencia) y partiendo de este concepto primario, llega a
negar toda primacía y hasta la realidad de las esencias de los seresen-sí (las cosas) y por consiguiente de los para-sí (de la existencia)
afirmando que el hombre no tiene ninguna esencia, no hay esencia
en su realidad. Pero siguiendo nuestra reflexión sobre esta contradic
ción primaria, anotamos que el subtítulo de su obra filosófico-sistemática es "Essai d'ontologie phénoménologique", por lo que se tiene
que llegar, conforme a tal método, empleado en su sistema, a estable
cer lo que es la realidad a afirmar lo que es ello, lo mismo que decir,
"es esencialmente de este modo" o "tiene tal esencia". Al afirmar
absolutamente, casi en forma dogmática que el fundamento último del
hombre es la necesidad de una elección libre, que "el hombre no
puede dejar de ser libre", está afirmando un principio esencial, una
virtualidad de las existencias conforme a la cual se manifiestan ellas
en el orden fáctico. Toda afirmación absoluta de cómo es una realidad,
es una afirmación esencial y así lo hace al decir cómo es el fenómeno,
ser-en-sí, el para-sí, la mala-fe, la libertad, el fundamento de una moral
que proyecta estudiar en una próxima obra, etc., etc. Ya anotamos
nuestra posición crítica frente al estudio de la ley de apariciones en
su dualismo fenómeno trasfenómeno, diciendo en aquella oportunidad:
"Aquí establecemos dos posibles incoherencias. Primero: o el dualismo
fenómeno-trasfenómeno se establece en forma dogmática, pues la con
ciencia no puede percibir el segundo elemento. Segundo: o se llega a
la concepción de trasfenómeno saliendo del estudio pre-reflexivo para
hacer una inducción lógica por extensión y aplicación de la ley de
apariciones que se establece en cada objeto como unidad de fenóme
nos. Aunque no lo intente ni lo crea Sartre, nos acercamos cada vez
más al concepto clásico de la esencia. "Un razonamiento similar pode
mos hacer en cada una de las afirmaciones más absolutas que Sartre
hace en las distintas etapas, del desarrollo dialéctico de su sistema, por
lo que hemos dicho que esta contradicción primaria cubre todo su
sistema y desvaloriza en mucho, principalmente en su extremismo, los
fundamentos y las consecuencias de su concepción filosófica y su inter
pretación de la realidad. En ellos mismos están la mayor contradicción,
el mayor debilitamiento e incoherencia. Su contingentismo absoluto
total, al querer negar las leyes generales, establece una ley más general
todavía; al querer determinar la naturaleza indeterminada de un ser,
nos está describiendo una esencia; al pretender el mayor de los inde
terminismos hasta llegar a la náusea, a la decepción, a lo absurdo de
un sentido social y moral; nos da el mayor determinismo "el hombre
está condenado a ser libre".
— 196 —

�~ ¿61 —
4ouisippu9jsix9 p 9ju9ui9ju9piA9 opi^gp uBq 'ihv^ Nvaf ouisiui p X
aaaavj\[ aaiaavf) 'saadsvf 'aaooaaiau 'aaxavs 'uopaap bjs9 b 9ju9jq
ap gjpjsijq ^jp^j 'ihv^ *f) 44¿Bpu9jsix9 X ouisippugjsp^
9JJU9 JlJ^^p 9nb 'Z9A pj 4SOUI9jpu9J O^[ • " * BIJBJlpS UOI9BJip9UI Bf B
BpBAJ9S9J JBp9nb 9q9p 9llb o3p S9 OU BpU9JSlX9 B[ 18 J9qBS BSI99jd 9g^,
:9qiJ989 OpUBn9 'BUOqJOg B[ U9 BJSippU9JSIX9 BIJOSO^IJ B[ 9p 9JUBJU9S
-9jd9J p 'iHV^ MVaf UO9 Opj9n9B 9p JBJS9 SOUI9pod U^iqUIBJ^ '^BpBZ
-lAp^fqo J9S gpgnd ou 9nbjod 999JBdBsgp bidu9^six9 b[ 'BiJ&gt;op^uo Bun
U9,, 9nb Jtp^p p uozbj 9U9i) Aaiviaaag ^nb o^ub^ U9 jgs pp Biao^j Bun
t4Bpoopiuo,, aun j999jjo uoa9ismb aao^aaiajj ouioo aaxavg ojub^ 9nb
89 scqnjij so^pnbB uoj9iSxp 98 pno b{ jod upzBJ B^ *opuniu pp baii
-BJ99CÍX9 B^ 9^UB OUJ9pOlU OUISippU91SIX9 pp S9J9pt[ SOp SOJ 9p
jod sopBidoadB sbui opis uBJ9iqnq (apBj^[ b[ á Bpu9}
a\ 29 aou92^ix^^írj Á (odra^ij^ Á Bpu9jsixg) &lt;4jp^ pun uiasvq^ ouiod
S9pj SOpip 9llb OlAqO 999JB^ •(BpBJy^ B^ Á. J9g ^^ ) í(2UV9(^¡ 9J J9 9^23^,,
9iub[¡ gs aaxavg ^p ooisBq O9ipjo9j oaqq p 9iib Á '(odui^ij^ Á Jtag)
2t92 pun upg opjp jod 9A9[^ aaaoaaiail ap aiuBiiodun sbui Baqo b[ 9nb
OUBJJX9 iCniU 9JU9UIB1J9I3 SgM *PUÍJ ns B ^ajo9J[ p 4BISBUI9p U9 O9IUOJI
souiBJ9pisuo9 o^ 9nb oj9d 'boijijo uopisod Bjjsgnu uod 'oidiauíid U9
iBaiuo9U9 o| 9nb Naaxg aaaaay ap ojBJJBd ajs9 soui^^
*ppU91SIX9 HpiA BJ 9p BpU8S9 BUn OIUOD 'pJ9U9 ^9[ BUn OUIO^
soiu9pod B^unu 9nb opansqB un 'pBpippos 9p oppu9s pp uop
Bun S9 sgjquioq so[ J9U9iubui 9nb U9U9p 9nb BpBS^qo
ppU9}SIX9 BqDi^ B^ 9nb 999JBd SOU SBUI '^SOJ^ Sin^^^ B SOUIBJIUipB Á
soiupiuipy 'oiispdoad ns A BiU9jsis ns 9.iju9 Biou9jaqo9 X
Biinb 9[ 9nb uopoipB^juoo eun 9sopu9pnpojd 4pj9U9
un p B 9JU9UI91U9J9qUI BA9{[ 4OUISlUIUI.l9}9pUI p 4B9IJOSO^IJ UOl9BZI[Bni
-d99uoo bj ua BpBAij^fqo p 9iibjod BjnpsqB pBja^q^ b^ ap Buu^Dop ns
souigq sbiu '^sai^ano^^ sa^^ BiuBjp ns b souiBaiuipB X souiiiim
9Uip9J 3aX8Vg S9 OjISOdoad 9^S9 U9 X 'BI9U91SIX9 B[ 9p
9^U9UIBjnd 4B9IJ9JBd 4pUOI9OUI9 BUIJOJ B|^ O 9Jjed ^I Bp SOU
9nb BJSIJJB OUIO9 4OjnjBUIBjp 4O^Ba9^l[ OUIO9 JO^nB ns B SOUIBJIIUpB
X SOUIipugpp 'OUBIJJJBS BUI9^SIS p U9 [BJ9U9S O BpBZipJ9U9S UOlDDip
-BJJUO9 B^S9 B 9^U9JJ BJ^S9nU UOlOISod BJS9 JO^ *BpU9JSlX9 BUISIIU BJ B
aBzipjnjBus9p 9p o^s9ta p j9jjod 9p JBf^p uis bui9jsis un JBani9najS9
Basd bij9jbiu J9S ap^nd BDunu Bpu9jsixa B[ 9p aju9^uiiuoo o^ 'puopBaai
o^ 'ootpjBd o-q "BIJBS999U 4t9iuBAij9fqo^^ pn^poB Bun X^q oiubj o[
aod 4uoi9Bzipnid99uo9 Band S9 bijoso^ij B^ •oij^jx.io oaBp X uozbj Bp
-Bjqos aavvoa"aaai^{ oAnj bijosojij bjso 9p Bz^panjBu Bidoad B^ aod onb
soxuuíUIpB 4B^sippu9jsix9 ooijoso^j BUI9JSIS un J99Bq ou 9p pni^oB
B^S9 u^ "BUBIJJJBS UOpd99UO9 V\ U9 BpU91SIX9 V^ JBZIJ919BJB9 ap9nd 98
OUIO9 4piOJ pBpiAI19fqnS BS9 B OpUBAl}9fqO B^S9 UOI9bSuS9AUI BSU9JX9 X
Bp^jnd9p Bun 9p o^gfqo Bp99Bq p sgnd 'uppoipBJiuoo 9p oidpuiad un
9XnjIJSUO9 4SO1U91UIBUOZBJ S99BáBS 9p 4O9IJOSO^j-oaiJJlU9I9 UOIDB8J9A UBJS
9p (í2Un9\[ 9J 19 9A23JJ,, OtUOO B^p 9jqOS BIJBUIJIOOp BjqO BUn OJIJ9S9
j9qBq 9p oqa9q ops p 4a^q^ X BjnpsqB pBpxoijoBj 9p 4ouisiju9uijuo9
4pBpiAIJ9fqnS 9p OUI9JJX9 UBJ Ojd99UO9 Un UO9 BI9U9JSIX9

�pues de otra manera serían tan desconocidos como los millones que se
hallan condenados a la solitaria meditación de la existencia. Si, de esa
forma, tales filósofos existencialistas han sido en cierto modo infieles
al verdadero significado del existencialismo, su sacrificio no resultó
vano, porque les trajo la fama y, en el caso de Sartre, incluso la riqueza.
Y esto torna la existencia mucho más soportable, hasta para los exis
tencialistas". (Alfred Stern, obra citada, pág. 28/9). En su maravillosa
novela "La Nausee", su protagonista Roquentin siente lo absurdo de
la irracionalidad de la existencia; en el "L'Étre et le Néant", Sartre
racionaliza lo absurdo de la irracionalidad existencial, trata de de
mostrar la necesidad de lo contingente; demuestra, con un enorme
método y sentido lógico, lo ilógico de la subjetividad. Fieles a
la naturaleza de los temas, preferimos a Sartre por intermedio de
Roquentin porque allí nos hace vivir, sentir ese absurdo y nos contagia
la náusea metafísica. Pero en su sistema nos hace agudizar nuestro
pensamiento para seguir sus deducciones lógicas en el propósito de
llegar a conclusiones prefijadas, sacándonos totalmente del estado
emocional, el único apto para la comprensión de la filosofía de la
existencia. La filosofía existencialista hay que vivirla, (La vivencia es
uno de los temas comunes a todas estas corrientes filosóficas) y la
vivimos en la explicitación de su doctrina en su obra literaria, en
"UÉtre et le Néant" por lo contrario la ha conceptualizado, le ha qui
tado el espíritu existencialista de su estado emocional.

BIBLIOGRAFÍA
Abbacnano, Nicola. — "Existencialismo Positivo", Paidos, Bs. As., 1951.
Biemel, Walter. — "Le Concept de Monde Chez Heidegger", J. Vrin, París 1950.
Bobbio, Norberto. — "El Existencialismo", Breviarios Fondo Cultura Económica,
México, 1950.
Bochenski, I. M. — "La Filosofía Actual", Breviarios Fondo Cultura Económica,
México, 1949.
Buber, Martín. — "¿Qué es el Hombre?", Breviarios Fondo Cultura Económica,
México, 1950.
Campbell, Robert. — "Jean-Paul Sartre o una Literatura Filosófica", Argos, Bs.
As. 1949.
Chacel, Rosa. — "Kierkegaard y el Pecado", Revista Sur N? 162, Bs. As. Abril 1948.
Chestov, León. — "La Filosofía de la Tragedia", Emecé, Bs. As. 1949.
D'Athayde, Tristán. — "El Existencialismo, Filosofía de nuestro Tiempo", Emecé,
Bs. As. 1950.
Del Campo, Aníbal. — "Sobre la Filosofía de Heidegger", Rev. Número, Año 3
Nos. 15-16-17, Montevideo, 1951.
De Reyna, Alberto W. •— "La Ontología Fundamental de Heidegger", Losada, Bs.
As. 1945.
De Torre, Guillermo. — "Problemática de la Literatura", Losada, Bs. As. 1948.
Fatone, Vicente. — "El Existencialismo y la Libertad Creadora", Argos, Bs.
As. 1948.
— 198 —

�— 661 —
'0S6I '
-ouoog BJn^n^ opuoj souBiAaag \(ífosoltd d?
tioiaanpoutujtt — -M
"f^'ól 'iaiBil3n3M"9J^!uuo:)B9 BI 9P "P3 'a9Í
'3019 'J38U3J ^a saj^ '^aouojniaasuvjj^ ja auwiunjj aauajsix^,, — "Nvaf '
"IS6I 8FBd
'suBjsao^ ¡^ asiuanoj^ 'sjib^isjsaiuj^ uoiiBjuaum^oQ ap 3.111133 \pauatsix^^
ap atqdosojfqd nj ap sapo^ajn^ sap noajqoi un unod assmbs^[it — *Mvaf '
TS6I "8V 'sa 'UBUII
'Pa 'oistjopuajsixa sisijnuDoaisj ja A aujung ap otfosojtj xyj^ — "aanjiy '
•O3piA3JUOJ\[ 9p 8BI3U3I3 L SSpBpiUBUI
-njj sp -3Bg (ssjundy) TS6T B3ÍJ99X BHosoIí3 9P
•sg '3d^B^-B8Bdsg \ptsaod Á, vifosojij 'otusijDiouajsix^,, — 'sia^ waf '
'Lf6l 'Buo^aaBg '3pBJij\[ -q \t¿oj] ap ntfosojij 07,, — 'o^iaada^ aaaHoij\[ 'v
"¿^ól sIJBd 'PJBUIÍIIBO
"8^6I síJBd '13^BN "P3 'tl^tusiuütunjj un jsa atusijmju^tstx^^j,, — "invj-Nvaf 'a
"8^6I 8íJBd 'U9PÍP3 '^f9 PJBUIÍIIBO
"8t6I síaBd 'U9PIP3 'BA8I 'FM
'Lf6l #SV "sa 'TFW *P3 'XX 1^^
*6t6I -S
•sg sdjB^-BSBdsg \ppmsqy jap ouisijüpuajsix^^ ja 'auuD)f — •aavwsi 's
'6^6T 'o^piA^^uopí '0t óM iix oV AI3X
oraoj, ^buoi^b^ *A3g 'tíJas jap jvjoiu oiuaiuupunjn — -ona^ax 'naaMV^ oaA3Mig
•0S6T '^
'9P\[ 'o^íxsj^ p 0183^03 53 \puisijDpuatstx^^ A, ouispuoisi¡¡^ — "oaavnag 'ao3i\[
'T56T 'PFPBW '9U3P
-I33Q ap SB^siA^g '(souisijDpuajsiX7¡ soj v upponpojjuj,, — •lanMVWHig 'aaiMaoj/V[
TS6T 'ospiAs^uo^ '¿1-95-si -8OM
ouy ojsuin^ -Aag '(íaijio^ ap vifosoji^ vj ua uouiy j^,, — sm^ onnf 'oNaao]y
•8^6I "SV #sa '^91
^5^ jns *A3g '{&lt;aijjs jnoj-uvaf ua pvjuaqj'J ^ pvpppuajny,, — •saaaaay-rniavj\[
"8t6I 'PFP
-bj\[ '835BnuBj^[ '3iU3pi33Q ^p *A3g \ptfosojij vj ap oijojsi^/,, — 'NViiaf 'sviavpvi
*6t6t 'sl^d 'UFA
*f 'ttua^aPPH Ia ^^^snjj oaav aauatsix^j funuanoaap u^,, — "laaMvwiMg 's
'9^6T 'sFBd 'jaíí
ap tpds^j ap atSojouatuouaqj vj ap ainjanu^ ja asaua^,, — -Nivaf 'a
"8861 sFBd 'PJBtaíllBO í(¿^nbisAqdDia^^[ nj
"TS61 'oapiAs^uoj^
•Aag (ífvoisifDja¡\[ oj ap otuauinpunj ja vpvq osa¿%a^j j^,, — -Niiaví^ 'aaooaaia^
"TS6I 'ooix3j\[ 'BDiuipuoag Banj5n3 opuog \pduia\^ ja A uag ^3,, — \v;iavj\[ 'a
"8^61 'PFPBPV[ 4&lt;^lBía 't&lt;pj^a3/jaj^ ap uqoio[ 07,, — oaoaoax
ttól "SV
•sg *BpBSoq \vumuajo Di/oso/13 vj ap sajonjav snpuapua^ svq,, — "
"IS6I
opuog 'ujaS8apiajj mij^d^ ap odiuai^ ja A uag 73 d upponpouiuj,, — •asof 'sov^
"0S61 'O3IX3J^ 'BDIUIpU
-o^g 8111^5113 opuog soiJBiAaag '^oiustjnpuaisix^^ A sisijvuvoaisj^^ — *g '^ 'a^Nvag
"6t6I "sy "sg
'S¿T"¿I "SON JtlS "A3H 'ttvpuaisixn ap uppo^^ vj auqogf^ — 'asof 'vaoj^[ aaivaaaj
"IS6I *8V "83 '^uooi-io^iopns "P3 'Dl/oso/?3 aP opouopaiQ,, — "asof 'vaoj\[ aaivaaag

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2407">
                <text>La ontología de Jean-Paul Sartre (Continuación)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2408">
                <text>CANOSA CAPDEVILLE, Yamandú </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2409">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 151-199</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2410">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2411">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2412">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2413">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2414">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="296">
        <name>EXISTENCIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="294">
        <name>FACTICIDAD DEL CUERPO</name>
      </tag>
      <tag tagId="132">
        <name>LIBERTAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="297">
        <name>PSICOANÁLISIS EXISTENCIAL</name>
      </tag>
      <tag tagId="293">
        <name>SISTEMA SARTRIANO</name>
      </tag>
      <tag tagId="295">
        <name>SOCIEDAD</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="216" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="405">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/674fba163fa480d60a479e2a3b76dd28.PDF</src>
        <authentication>979d0233d4ad9cc0f0b358c1495e74a7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2405">
                    <text>anb Bpuaaao b[ b asad 'ouaaijuj pp Bpuajsixa bj ap
uBijuoasap 'soDi^ojBa 'souBijsiao sa^uaXaaa soipnuí bjsbjj -aiuauíBpipaa^u!:
ouis '9iu9uiB9i^d99S9 bX ou 'aoBq o[ 'Baquiou o^ is 'Baquiou o^ opu^n9
X ÍOU^9IJUJ p jod ^8JBJUn9jd BaaiSUlb OU 9tlb 4U9tq SBIU 'BTJ999JBd
'oauBaoduia^uoa oa^sanu 'pni9B aaquioq jg ¿ouaaijuj p aod gaquioq \^
B^uná^ad as opuBti^ apsap jjí ¿Z9A B[ B sbsoo e^quiB ouioo q? ¿9^j9nui
B[ 9p B9B 9p OpB[ pp 'BATA 9)U9UIBJ9pBpj[9A Á ^B9J BI9U9IJ9dx9 BUIl
ouioo o 'opunrasBJj ap 'BquinjBJ^|n ap uoisrqi Bun ouioa ajuB^ojjaiui
BUBUinq pBpaisuB Bsa b ^puodsa^aoa? 'ouagijuj pp ajqraou ^g
•pBpjaA ap pepi[B9J ouioa oujat^uj
pp p Á 'B9IJ8JUI upisrqi BAiiBjn^xj 'bai^buiSbuit ouioo oujaijuj pp p
:baia Bi9U9iJ9dx9 ap sootjaod soiiquiB sosa ua uBniis sou 'ouBuinq j^s
9p pBpaisuB Bap^tusicp 'Bpunjojd bj ua 099 uau9ij une
soXno axMVQ ^ vDa\ias •uBipBJiuoa as 'sBjs^ndo
'sbjbo sop SBjsa ap BunSuiu anb uis :oniu ap ucnsnji ouioa X pnpuaa ap
pvpijvau ouioa ouaaijuj pp Biauajsixa b^ souopuBuuijB 4B9OAjnba uopB^
-saiuoa Bun a^aonuí B^ aaaj^o sou B9tpod B^S9nds9j ns ap sbjb9 sop sb^
joj ¿a^januí tb^ ap b^b sbui o b^b sbui? ¿oujaijuj p B^sa apuop? :sbi
-un^ajd SBjsa b JB^sa^uoa apand anb bj sa 'a^aanuí b^ ap Bziaa^uojj: aod
'Bisaod Bg *ouiisap oidoad ns jod 'ouisiui is aod a^aanuí b^ b B^unáaad
X íajaanuí B| aod ouisiui is b Biun^aad as B^aod ^g 'uopsaijiuSis Ba^
-pquiis Bsa 'BanBg ouioa 'uauínsB 'Bi[aany o aaxajBag "aaquioq p ua oaia
aas pp Baopmipp Baajuoaj Bsa aBSBdssa^ ap pB^unpA B[ aod baijbui^buit
uopaij o uopsan^ij ns aBtuatjB b apuan Bisaod Bg -ajaanuí b^ ap B^p sbui
un X B9B sbui un buuijb anb voanu vpm Bun ap pnjiaídsa oidpuiad asa
ua Baopiuxpp Bauj[ ns BZBa^ Bisaod ^\ 'avAaa^[ Bjs^q axNVQ apsaQ *Bisaod
B| ap Baopmipp B3UJI B^ sa Bsa 'aaqiuoq pp Baanj o oajuaQ 'ajaanuí bj
aod B^un^aad as Bisaod bj 'oajuap BqBasnq anb opnuas X ai^uas ouisiui
pnb^ is ap Baanj B^pq X aaaanjua as opusna oiuoa 'ojuaiuiBuisiuiisua
asa ap saaopiuipp 'soaiaiuaouoa sopaaia ua saaapua B[ anb 'Baisnuí o
paoui 'boi^sjui 'BoisijBiaui o bi^biu Bidoad ns aod 'SBaajuoaj sns opuBZBaj
'asopuB^iuiipp asopuaiuijap 'siaap 'Ba^uaauoa as 'vwsjwistia as opu^na
'oppuas X anuas oidoad ns buisiui is aaqos 3A[anA sisaod tb\ opuBng
'a^aanuí b^ ap ^\ sa anb ppiui Baj9^ :uBzuaiuioa sapuiuiou sauopiuipp
sns SBpoj anb sbj aod ppiui Ba^a^ b[os Bun 'sBaajuoaj sns ua 'oX
-Búas 'Bisaod B[ ap Bziaa^uoaj uop^anSij X Bzapan^Bu B[

vdamas
1

�se lo asegura o se lo exige. En una palabra, que en el mundo actual
que vivimos, el hombre, más que preguntarse por el Infierno, parece
que prefiere, sencillamente, acomodarse en él; hacérselo más o menos
confortable desde ahora, negando, más o menos explícitamente, la
posibilidad de su prolongación del otro lado de la muerte. Como el
famoso diablo de Maquiavelo, encuentra mucho más infernal la expe
riencia humana de la vida que cualquiera de sus prolongaciones
infernales de ultratumba. Entonces, tendríamos que invertir los térmi
nos de la pregunta misma que acabamos de enunciar y decir: ¿desde
cuándo no se pregunta el hombre por el infierno? Lo que, a su vez,
nos sugiere otras preguntas más, como estas: ¿Cuándo, cómo y por
qué, se pregunta el hombre por el Infierno?
Y estas preguntas, reducidas a una, ¿dónde está el Infierno?, se
la hace el hombre ante la muerte, y se la hace el hombre a la muerte.
Y la muerte responde, como en el sueño quevedesco, con la misma
pregunta que se le hace, como un eco: ¿dónde? Y este eco ^prolonga
la voz de la muerte en el propio corazón del poeta que responde:
¿dónde no está?
Volvamos, entonces, la pregunta a la vida, a nuestra propia vida.
¿Es posible encontrar una respuesta? ¿Es posible una experiencia
viva, humana, del Infierno? ¿Y por qué decimos que es esta expe
riencia poética? ¿Es el hombre acaso el creador del Infierno? ¿Será
entonces plural o única, o plural y única, la experiencia humana del
Infierno? ¿Cuándo, cómo y por qué se hace el hombre a sí mismo
esta pregunta: ante la muerte, por la muerte o para la muerte?
Luego la pregunta toma de nuevo este otro sesgo enigmático, mis
terioso, inquietante: ¿hasta cuándo se preguntará el hombre por el
Infierno? Al borde de este afán interrogante nos sale al paso el verso
de Séneca que nos dice: peor que la muerte misma es su guarida. Y
es nuestro propio corazón, quien, sin necesidad de palabras, nos res
ponde con su latido, precipitándolo: ¿es el hombre esa guarida infernal
de la muerte?

Realidad de verdad, realidad de ilusión. El Infierno como volun
tad y como representación moral y poética del hombre.
¿Es el hombre la guarida infernal de la muerte? Esta es una
pregunta que responde (las preguntas también responden, y, es, a
veces, la de una pregunta, la respuesta mejor) ; una pregunta que
responde a un sentido y sentimiento de la vida, de nuestra propia
vida, al que llamó nuestro Unamuno, sentido o sentimiento trágico. Es
ésta, pues, una pregunta trágica; una manera trágica de interrogar, y,
por consiguiente, de responder: una respuesta trágica, la pregunta
misma; una manera trágica de responder, la pregunta misma; que,
por serlo, trágica, puede hacerse también poética; y hasta retórica. Los
poetas trágicos griegos y nuestro filósofo Séneca cuando se hizo trá
gico, digo poeta trágico, enmascararon su poesía trágica en retórica
teatral. Se ha acusado a Séneca, al trágico, como al filósofo, de retóri_ 44 —

�BasBiu Bun ajdiuaxs sa Baisnxu Bg "Baxsnp^ soxubxub[[ anb [BJjBaj
Baijojaj biusixu Bsa b uaaapaqo SB[p s^poj ^ 'SBsnxu sb[
pBin B[ sa Bijoxuain Bg 'SBsnj^ sb[ ap ouiAip japod p appap as
B[ jog 'Bijoiuaiu b[ jod 'ajuaiuajuaj^d^ 'odxnaxj p JBzxpjBd
ap B[ topjanaaj [a ua 'biiuouosij ns 'ozbjj ns JBfxj ap b[ ouis 'ojjsoj un
jBdBj ap B[ 'uopoiua o ojuaxuixjuas un jxjqnaua ap B[ sa ou 'BJBasBiu
B[ ^p B[ oxuoa 'ojij^ [ap pBpipuij B[ j^ 'pspjaA ap ojtj^ ua zoa b
:pBpjaA ap ojxjá ajdiuaxs ojag *soqiuB ap BaxfppBJBd upxsnjuoa
^&gt;eaaaA b ísuáap ap 'o[iqnf ap o rojuBdsa ap o jopp ap
^ &gt;xaVauodns anb BAisajdxa pBpxsuajux ap oj[B sbiu ouoj asa b
p jauajuBiu ap oaijaod oj^o[ X ojuajuí p sa anb opuapip
asHluxpp Bjjpod 'VD3M3S 9P BI nioa soSaij^ so[ ap b[ '(¿spuajod o
'Bpuasa jod '[BJjBaj so ou box jo ja j anb X?) pjjBaj Baxjojaj
ajdxuaxs sa 'pnSx^^ uoq ojjsanu BqBiujxjB 'ojjBaj [g
[ap
xjojaj B| :puoisBd Baxaojaj Bun anb soxuBiaip nne A ^
Bun aaduiais anj 'oai^Bjj B^aod p BJBd 'uozbj ^\ o jad ^b[jbzi[buopbj
'uBqBjuajui anb BiaajBd o 'uBqBiuaiux 'o^x^sa ns o Boxuoai ns soujBai^dxa
ap JB^Bja [B 'sauamb 'saaopin^as sns A 'saiaxoxsiay a^uaxuppadsa anj
:sojos9[ij so[ uoxanj 'BipaBJj ^\ uojBzxiBiua^qojd anb soj soaxjoiaj so^
xu SB^aod so^ uoaanj o^^ 'pBppoa^B Bun ouxs Btua^qojd un oaodxuBj sa ou
'BSaij^ Bipa^BJi bj 'VD3M3S ^JBd oraoa 'aHaszxai^ BJBd opoiu orasxiu
[3Q '^pBppoJiB Bun sa 'Biuajqoxd un sa ou 'zoxaj ojoj un a^uB oubxu
b[ ua ofoj odsji un uoa ajqxuoq un() anb souxpap Jod BqBzadxua anb
'oajoj; jap vifosoji^^ Bun ap oasapnq oixaj pnbs soraapjoaa^j 'ojajo^
jopxuxjap 'oai^Bjj A oaxjpsojxj 'oau^od A odijoj^j 'oAxsajdxa X ospaxa
sbiu ns 'ojaaja ua 'vaaisias oj^sanu ua auaxi 'sotusnj uoo viuajqoud
oxub^j 3HDSZxai\[ ^nb pujajuí uaxjo 'oox^bj^ o\ ap paipBj ua^xjo
pp Biua^qojd ajsa 'xsy 'ajuspp usiuaj anb pspjaA ap ojoj p bj^joj
ajjanxu opu^p 'Bjapxu ap X Bd^a ap saauB^ ua 'uaxqiUBj ajuaxuBaxjojaj X
BOijpso^xj 'bdiSbjj Xnxu 'uojafnpBJj o^ sajBpaas so^ndiasip sns X :jb3joj
ap Bpnasa ozxq 'Bqopjo^ ua 'Bjanppuy ua 'BUBds^ ua 'anb 'ojaaja
ua 'ojajoj ajuaxuBAijuBjsns X ppuBjsns ubj ojajqBpd oxusinbauas
ajsa sg "p^pjaA v\ ap X :pnjjiA b^ ap ojajoj o jop^ajoj p 'uopvauot
appuBiuB[j 'sapuBdsa sajopapuajua souanq BJBd opoj ajqos 'Bjsnf sbiu
oqanxu uaJoBiut Bun uoa 'aH3Sxai\[ ozxq oxuoa 'BAiSBnsjad uopaxp ajuana
-op ns JBjajdjajuí soxuxjapjd sojjosou 'pBpjaA B[ ap o 'pnjJiA ^\ ap
oaxjojaj un sa 'oaav^ kvs ap oauBJodtuajuoa 'oaxojsa jop^aipajd ofaiA
ajsa anb 'Bjnjaa^ ns ua 'Xoq soujaaajBd Bpand anbunB j^ -oiusinbauas
[ap Bja[dtuoa upisajdxa sp sou o^os xs jod so[p ap oun^uxu íjopadns
p^pxun Bun ua soppuBaxjijuapi 'sop sojjo so[ Bzxjajuxs souxxujaj sojsa
ap ounSuxu :bjsixjbiu o BUBi^aSaq Baijaa[Bip BpsiJj B[ ua omoa ou X
'opBpjoaaj soxnaq saaaA sbjubj anb 'rssiMO"HMip\[ ^p JB[nuBiJj uopis
-odo BpxqBSuoa B[ jod uBjsaxjTUBUi as sopoui sajj sojsa 'vaaMas ojjsanu
ug ¿oujaxjuj p Jod jBjixn^ajd ap 'Baijojaj bjjo X Baxjoso[ij bjjo
'b3iSbjj BjauBiu buii 'sand 'BjqBjj? -JosaaajuB ns anb une jofaxn oaxjojaj
ap ajqmou ajsa opuapajaxu 'Baijojaj X Baxjoso[tj 'b3x^bjj :zbj a[dxjj
Bjsa sp as saqopjoa ojoso[ij X Bjaod ojjsanu ua anb pspjaA sa X ^oa

�silencio. El pensamiento más profundo, el que se hace, como decía
Carlyle, canto, es e.l que Nietzsche, en su autocrítica, lamentaba no
haber encontrado, en vez de razones eruditas, al pensar, juvenilmente
todavía, sobre el origen musical de la tragedia. Eurípides hace gritar
en su teatro a las acciones más que a las palabras. Por eso no le gus
taba a Nietzsche, que escribía, con afirmación trágica penetrante:
"dónde acaba la acción, empieza el drama". Séneca en sus tragedias
hace gritar a las palabras más alto aún que a la acción trágica. Por
primera vez un mundo atrozmente infernal se ofrece a los ojos del
hombre, tras esos gritos, con mortal silencio. Porque detrás del grito
trágico de los griegos no hay silencio infernal, hay sólo música; aun
que esta música sea la que llamó nuestro Calderón de la sangre; la
que coincide, misteriosa, con la de los astros. (El celoso calderoniano
no oculta la sangre que vierte, como el shakesperiano, a la mirada de
las estrellas).
Shakespeare empieza en Séneca trágicamente. Su música, su
poesía, su retórica, como la senequista, es máscara sin rostro. "Todo
lo demás es silencio". "Porque donde hay música no puede haber cosa
mala", dirá Cervantes: porque donde hay música no puede haber
soledad.
SÉNECA, el filósofo, escribe tragedias: es verdad. Pero es también
verdad que Séneca, el trágico, escribe su filosofía enmascarando de
palabras su más trágico pensamiento: enmascarándose a sí mismo,
retóricamente, de verdad. Tal vez por eso nos parece su filosofía pre
cristiana; pese a su retórico estoicismo predicador, o precisamente por
él: porque es una filosofía que no huye, ni rehuye, sus propios infier
nos fantasmales. Séneca, en la decadencia imperial de Roma, era, como
si dijéramos, un nuevo pobre, por ser un viejo y no nuevo rico; un
pobre de espíritu, como se ha dicho; tal como lo empezaba a predicar,
por entonces, el Evangelio. Ser pobre tan estoicamente como Séneca
no sólo cuesta mucho trabajo, cuesta mucho dinero. También hay una
retórica expresiva de la conducta, como de la acción trágica, en la que
hace falta tener tantos bienes de fortuna como tenía SÉNECA para poder
abandonarlos. Es otra manera trágica de gritar. Sin la resonancia que
le dieron sus propias riquezas no podía el filósofo afirmar su heroico
desprecio por ellas con las palabras. En la teatralidad retórica de su
propia vida, Séneca sabe, como Nietzsche, que al acabar la acción,
empieza el drama. Y la filosofía.
Hay una manera dramática de filosofar o de encararse con la filo
sofía, o de enmascararse con ella, que no pasa de ser una retórica
escapada de una teatralidad poética originada en la tragedia. Habrá
pues, repitámoslo aún, una manera trágica, otra filosófica y otra
retórica de preguntar humanamente por el Infierno. De esas tres ma
neras, respondiendo a la triple fisonomía que le conocemos preguntaba
y respondía Séneca, el trágico, filósofo, retórico, o torero de verdad,
inventando un cierto virtuosismo de la verdad o verificación de la vir
tud, que fue lo que tanto le alabaron y hasta imitaron los cristianos,
los primeros Padres de la Iglesia. Para éstos, en efecto, como para
— 46 —

�— Lf
OpBXnjXOJ 'OOIOXaq 'BjaOSB 3JSg "SBpuaiXBdB SB31X SBIU SB^ ap OipaiU U9
'xaaax^d p 'opBnuajxa ajuauíBaipasB 'sosanq so[ BjsBq opsuianb 'saqop
-joo vaaNag O^lsami aP ^ata ua^Biui bj 'Bisa BixaaaxBg •BqranjBxjp ap
oxafBiA 'Bjsixnj opixxnqB un 'ajsapa o puxajuí 'bjsixuj prasBjuBj un ap
otuoa isb o3p ap i sa[buisbjubj sospxBd X souxaijuí ap xopsuos oixBjips
'opunqBxxa un ap 'jBs^d UBqBXira o^ sauainb b 'upisaxdrai bj[ uBxaip
'sapuxajuí SBiu^g sbijj sb^ b opBjsoj o opBiuanb '—ouajoui Jtqoa ^
'Bdsaja BqjBq B[— '4tounaq JO[oa [i 'Bdsaja Bqj^q bj^ 'ouiinajto|j opBJj
-ajsap ^a ts ouioa 'osoijaisiuj afBiA jap BjajuaaB^d uoioBjajdaaiui ap ap
-adsa Bun soiuBjjaA 'a^o^rf a/ opuvno 'auamb opuvno ajsa ug "^aoBid x^
opuBnb bujoj b oujajuj ut ba aqa in^oa 3J3p^A •oiDDVD^og opBjuoa
Bq sou oiuoa 'jBSBd ubjitu a^ anb Buo^aA 9P SBanjafniu 8Bun[B ap
uoiuido ^i unáas 'ajamb opu^na ouaaijuj ^p auatA Á ba axMVQ 'batibio
-ajdsap aiuauíBjadsB sbtu oqanuí aaaj^d sou anb 'B^synbauas zoa bj^o
Bjsa ^p 'oáxBqiua uis 'aaai^ip BasajuBp zoa b[ ap pspisouapsap B-q
¿oíaajdsap ap 'uapsap ap oaiáBxj o^uauuijuas oso^nSjo 'a^q
-ijjaj 'opunjoad un 'vaaMaS ^p ^ujajuí afBsuaiu |a ua Áv\\ o^? ¿pnpis
-ouapsap nj 'axMVQ '[Buxajuí ajuauíBpiaouoa sbtu ^a '[Buxajuí ojafBsuaui
oj^o bjbuib[[ 'apjBj sbtu so^^is 'anb o[ oiuoa o^[B 'sbiu o^^ 'osopBid
Á a^qBjuBdsa 'oai^Bjj ^ujajuí afBSuaui ajsa 'osbob 'ap^uB o^? ¿sbui
o^pe apBUB o^[? ¿BjxodB sou 'so^aix^ so[ ap ^ oiuoa 'oiuBdsa Á pBpaid
ap afBsuaiu anb? vaaxias ^ souiBjunSajj 'Bipa^Bj^ b[ opBzqBiauajsixa
Bq vaaMas 'soSaijá soaiáBjj so[ ap jBtauasa opoiu ^b ajuaaajip 'vDaNas
ua ouxaijuj ^ap Bai^aod Biauauadxa B[ ap '^Biauajsixa souiBjxip anb
'opoiu oxjo ap íoax^BJi o\ ap pxniBu buistui a[opui B[ ap ^Bza[BxnjBu
ap ouis 'soáai^á sax) so[ axjua oinoa 'opBxá ap Biauaxajip Bun bá sa ou
anbxo^ "sbui souxBfij Bsaxaiui sou anb o^ ua sa Biouaxajip ssa ua a^uara
-Bsxaax^ "Bpun^oxd A ^BaipBj sbui oqanuí 'oáxBqraa uis 'sa so^aixá so^
A saqopxoa \a axjua Biauaxajip bj 'opiaaxBd oá^ opBjou Bq as VDaMas
ua is j^ 'ou^atfuj \ap •ucnavjaaau ns :BaijixaA A Buoiaipuoa B^ anb zojjb
ojuairaijuas A opijuas [a anáijira uoiaBziuBranq Bjsa anb uis raaip as
oraoa 'sbiu Bziusranq a ;sapuaajui SBiauBuosax 'sBraisiisixi is 'sBpuoq
sbui sns Bjsaxd a^ uaiq sbtu íbuisiiu BipaáBJj B[ ap oijbuiíjijo xoSia p
BpuBjqB ou 'ojuBdsa pp p uoa o[opuBziuorajB 'pBpaid b^ ap ojiquiB p
ajuaiuBpBxaqipp xBqdraB p 'saaidiang ^p oaipraBap ajjB ubx8 [g
•saaaoaos
oixqos p ua o oainósg ofatA p ua anb 'sBaixojax X sBaijoso[ij 'sbs
-opBid X sa^qijjoq 'sBpuaiJBdB SB^aq ua BpBJBasBiuua sbui 'Bpnusap
souara Bozaxp b^ as anbun^ ípuxajui Baijsjra ua^^rai ns BuopiBJj as
iu íBáaiu as ou 'oaiáBjj ojuairapuas pp pBppoxjB B[ BzipuopBx as ou
'BzijBiua^qoxd as ou saaidiaiig ua anb sa ojxap o\ :p axqo3 opinf ns
ajuauíBAisaaxa JBaij^drais p aHDSZxai\[ ojsnfui anj zaA pj^ *ajsa oziq
oraoa 'sojusdsa X sapBpaid ap ajuauíBaipod eapox a^ as o :saaidiHíig
oauBxodraajuoa ns b aH3Szxai\[ Bjjapid osa xod anb p 'saaaoaos ua
oraoa 'soapox uis biuxijb v\ as 'ajuarazoxjB 'sa oraoa BpBjdaaB xas p 'ou
-xaijuj p sa anb pBppoxjB Bjsg -ajxanra B[ orao^ "sorasira soxjosou ap
Bxanj X oxjuap 'soiq ap oupg p oraoa 'xBjsa Bipod ^ 'pBppoxjB Bun
Bxa 'Biua[qoxd un Bxa ou ouxaijuj p 'so^aix^ sooiSbxj soj X

�de pensamiento, que pliega la túnica, elegantemente, con garabatesca
expresión retórica de harapo: este lujoso ostentador de la virtud en
medio de todos los vicios, lo que nos ofrece, como respuesta tácita,
entre esa ostentosa afirmación enorgullecida de su más miserable lujo,
es la afirmación, despreciativa para el hombre, del hombre que vuelve
del Infierno: del rico en penas y pesares que recorre todos los bienes
de la tierra para encontrar en ellos, paladeándolos gustosamente de tal
modo, esa especie de gusto y regusto infernal de todo; es el hombre
a quien todos los paraísos aparentes de esta tierra, de este mundo en
que vive, le saben a infierno; para el que todos los gustos radican, en
definitiva, en ese amargo gusto infernal, que es la raicilla invisible y
sabrosa de las más espléndidas flores, el huesecillo amargo y duro de
todos los frutos: la semilla misma de una vida enteramente producida
y reproducida para la muerte. Esta precisión mortal de todo, exige
precisiones mortales a sus palabras; y el gusto de inventarlas siempre
de nuevo se trasciende por el de sentirlas siempre nuevamente perece
deras como el hombre mismo. Esta precisión mortal y divina, precisión
fatal de los infiernos inmortales, inseparable compañía humana de
nuestra propia sombra, es la que nos muestra en la palabra senequista
esa virtud torera de su estilo que tan sagazmente denunció Nietzsche.
Es este de Séneca el filósofo, el trágico y el retórico, un paso más
dado por la palabra fugitiva del hombre para no dejar escapar del
todo el grito dé su angustia.
Los griegos —afirmaba Bergson— descubrieron, inventaron la
precisión para el pensamiento. Los andaluces meridionales— escribí
hace tiempo comentándolo, dieron un paso más, inventando el ceñirse,
que es, como si dijéramos, la voluptuosidad de la precisión. La volup
tuosidad torera de la precisión, por la palabra, verdaderamente la
inventó Séneca; el español meridional, andaluz, torero, de Córdoba.
Por eso su palabra verdadera nos parece, trágica y filosófica, endure
cida o flexibilizada por una retórica, que es, a veces, como una bellí
sima jaula para detener y guardar el ave extraña de su grito: y otras,
como la maravillosa red, flexible y sutilísima, que lo aprisiona, ciñéndose a su propia forma. Podríamos leer páginas y páginas De la Pro
videncia, Del Ocio, De la Ira, o de la Vida bienaventurada, para
confirmarlo: como de las Cartas a Lucilio; pero, sobre todo, algunas
escenas trágicas como aquellas de Medea, de que me contaba Don
Miguel de Unamuno que sudaba sangre para poderlas verter a un
castellano, que era mucho menos español que el latín senequista. "Len
guaje de hueso trágico". Pensemos con qué precisión, trágica, filosófica
y retórica, encierra su grito más desolador (el interpretado literaria
mente como la profecía de América) aquél última Tule, que nos abre
de par en par las puertas del Infierno; como se las abría a España
entera, si esto fue profecía, la aventura de sus trágicos navegantes.
El Infierno es a dónde vartios, parecen decirnos con sus gritos,
cuando estos enmudecen, en el silencio atroz con que los clavan en
nuestro corazón, hiriéndolo con la huella de un eco imborrable, Medea,
Hécuba, Hércules. . .
— 48 —

�o
UOlOB3IJl}Snf OIHO3 OUl)Sap ns ^p BiaBS939U pBpinUIJUOO BS9 B 'B9IJOJ^
-sbjbo afsuij ns ap Bzajqou ap aiaadsa Bsa b íojaia jb BinBja anb aa^uBs
bj ap oaa^oaaap asa b 'BiaojaaXBa^ Bsa b oduiaij ^a ua asaBjnauíA anb
9U9IJ BAIA UOI99B BJ B9lBJ^ 9SJ99Bl[ BJBd 9nb OJSand ÍBUIAip O JBI3U9S9
aaBq as Bipa^Bj) bj anb 'sa ojsg •oiusiiu ojiui ja ua ussaadxa bj anb
sauoisnji sb[ 9p BiauaiaBdB bj aod A BiauaiaBdB bj ua BaijiaaA as pBpijBaa
Bsoijsn^uB Bjsa oaad íbijsUoub B[os Bun ap BaapBpjaA pBpipa^ b[ uod
'so^aia^ so\ BJBd 'ojiai p jod ajuauiBiaosn^i B9i[dppim as ouaaijuj pp
BOipod Biouaiaadxa B'-j 'BDtun Bpsn^uB b^ :a[dij[niu sa uoisn^ B'^
¿aijanuí b[ ap
BijsnáuB b^ Bz^iduia 'spiA bj ap uoisn|t B^ BqsaB apuop ua j^?
ja^anb ou Á jajanb :Bip.iBqoa sa bsoo bjjo á bu^,^ :BJipBUB Á —
Bjuana ouioa— s^uaA sb^ ap apsjBdBasa Buanb ou anb 'p ua Bjaanuí
ub^ b^ 'aa^uBS bata Bsa 'aa^uBs Bidojd ns uoa Á 'V33Xia Bxiqijosa isy
•njiJjdsa ojos ou A axquioq :oujaijuj jap a^qiuoq as^aq^s aod 'saaquioq
s^uíap soj b A ouisiui is b Biaaadsap as osbob anb 'epiA bj Btaaadsap anb
aaquioq ouisini un uos Bpioins ja A aoaaq j^ 'ajaanuí bj uoa A ajaanuí
bj aod ouisiui ts b Baijt^snf as anb ja sa ojsnf ja ^ íoisnf ja sa aoaaq
j^ #8Bsoa sbj SBpoj ap uoisiaaad Baap^paaA bj ajqi^ijajuí aoBq anb znj
bj b sofo soj iTSJX^o sa pBpaaA Bsa b Ba^a b Ba^a aBaiui ou ísouaatjuj
soj u^ Bq^oB A Bzaiduia 'aaquioq ja sa^d 'ouiAip opaanaB a^sa A ísaj
-aaoapaqo ap zaA ua sasoxp soj uoa opaanaB ap auod as opusno aaqij sa
aaquioq ja anbaod tsajBuaajuí soiu^isap sns ap pBpijBaa bj b aAjaiiAaa
A aAjanA aj ísouans sns ap 'ouans ns ap BuapBauasap aj 'ouisiui is
ap Baaqij aj anbaod 'aaqtuoq jap BaapBpaaA.pB^aaqij Baiun bj 'BUBiunq
pBjaaqij sa aiaoin :a^aaniu bj BaBd aaqiuoq jap pBjaaqxj ajqBjnuiui
Bsa ap ajaaiAjjB sou anb jBuaajuí uoiaBuia^aaad Bun sa BpiA Bajsanu
ap oduiaij ja opoi A 'ouaaijuj jb souiba A ouaaijuj jap souiiua^
¿sopijuas sns ap
Biaosnji Baisniu bj aBjjsaB Ba^oj opuBna js ap oajuap Bajuanaua aaquioq
Bpsa anb jBuaajm oiauajis asa 'pBpajos Bsa VD3N3g anb aiuatuBpuoq
sbui osuad uainSjy? "oiuaiiÚBsuad ajsa 'Buitunji anb 'apuaiaua anb
buibjj bj ap oanaso uozBaoa ja oubiu bj uoa opuBaoj souiBisa By 'oiusiui
aaquioq jap jbioj oíaaadsap aas b aB^ajj apand anb BUBUinq BpiA bj ap
otaaadsaQ "oatoaaq aaBij oj opu^na : ajuaiujBaoiu Baijijsnf oj uoiaBAijoui
ns opuBna 'oipiains jap uaiqiuBj A ¿ouisioxaq jap 'ajuauíaB^jnA 'aaip
as BpiA bj ap oíaaadsaQ 'BpiA Bidoad Ba^sanu ap pBpaaA ap pspijBaa
ouioa ouaaijuj j^ 'oajsoa ns Bjjnao ou anb 'BdBj ou anb —jBjsiaa ap
BasasBui— Baiao^aa BtauaaBdsBaj biusiiu Bsa SBaj 'Bisaod Bisa b 'o^uaiiu
-Bsuad a^sa b soiuBaira opusna opuaiA ojaBjsa aaaa^d sou anb 'a^uaa
-BdsBaj A BaBja ub^ íouaaijuj jap 'ajuaa^dsBai 'BaBja 'ua^Biux Bun 'Bapi
Bun rojia^ ns uoa Bp sou 'saqopaoa ja 'ja anb oj sa o^sa y 'ouaaijuj jají
BaBja ua^Biui Bun 'Bapt Bun ja ua Bpa^n^ ou anb ja rouaaxjuj jap Bsnj
-uoa Bapi Bun uozBaoa ns ua Bjjnao ojos anb janbB 'B^sinbauas uoiaaij
bj ap SBaiá^a^ SBan^tj sbj uaaip sou 'BiABpo^ opBijaipsap sbj^[ ¡sasoip
soj ap BaBja Bapi Bun uozBaoa ns ua BpaBn^ ou anb 'oáaia^ ja Bq^s
-uad 'aaqiuoq ja opsqaipsaQ! #souiiuaA apuop ap sa ouaaijuj ja y

�Kierkegaard ha precisado exactamente la diferencia entre los
términos de dolor y pena, según lleven consigo una conciencia indivi
dualizada de la culpabilidad o la inocencia. Lo que está más cerca de
la inocencia es la ignorancia de la culpa, nos dice SÉNECA. Pero no
serán ni Antígona ni Ifigenia quienes puedan decirnos como Hécuba,
como Medea, el espanto desilusionado, el vacío absoluto del Infierno.
Su congoja no llega a esas últimas palabras infernales del héroe senequista: a la maldición de que los cielos estén vacíos de los dioses.
Como si los cielos espejaran de tal modo el vacío propio del Infierno.
Un Infierno vacío, como lo quería nuestro Unamuno, sería el peor
de los Infiernos posibles. Peor que si no lo hubiese. "Lo peor sería
que no hubiese Infierno", viene a decirnos la tremenda mensajera del
Purgatorio Santa Catalina de Genova. Porque el que hay, nos afirma,
es el mejor de los Infiernos posibles; ya que está dentro del orden
divino. La ausencia del Infierno pudiera sernos, más allá como más
acá de la muerte, algo espiritualmente irresistible, irrespirable; una
especie de limbo de la estupidez totalizadora: "el ala de la imbecili
dad" que sintió Baudelaire rozarle el rostro. El abismo famoso de
Pascal: o su espanto ante el silencio de los espacios infinitos. El ani
quilamiento que horrorizaba a d'Annunzzio, vacilante entre sus infier
nos y paraísos interiores. La nada del pensamiento metafísico heideggeriano.
De esta experiencia infernal absoluta nos dejó Séneca testimonio
en sus tragedias, abriéndolas sobre un abismo de horror que paraliza
la piedad con rostro de espanto: porque del fondo sin fondo de esa
sima espiritual no nos llega ya ni siquiera el eco del grito que la crea.
Cada uno tiene en esta vida, nos diría Séneca, el Infierno que se me
rece. Pero ninguno, añadiríamos, sabe que lo tiene. Tal vez la muerte,
en definitiva, no haga otra cosa más que descubrírselo: entrar en su
propia morada, la guarida o manida humana en que se cobija. La
resurrección, nos dirá Nietzsche, es inseparable de la tumba. Por
eso Dios ha muerto: y si "su piedad por los hombres le ha matado",
como nos afirma el poeta, por voz de Zaratustra, también nos parece
verdad que la impiedad de los hombres le ha resucitado (como se nos
figura en las melodramáticas ficciones cristianas por la voz subterrá
nea —infernal— de Dostoyevski) .
Desde Séneca hasta Nietzsche —o lo que no es lo mismo, tal
vez, pero más exacto para nosotros: desde Nietzsche hasta Séneca—
veinte siglos de cristianismo han existencializado la tragedia, desilu
sionándola de mito; como hizo antecristianamente SÉNECA y quiso
hacer anticristianamente Nietzsche, perdiendo la razón en ese empe
ño; como la pierde Hércules el héroe trágico de Eurípides y Séneca,
al volver vencedor de sus Infiernos ilusorios, divinos: vencido por la
realidad de verdad de su Infierno humano.
"El reino infernal que fue vencido por el canto, ¿pudo ser ven
cido por la fuerza?" Esto nos dice —nos canta— el Coro en el Hércules furioso de Séneca.. Al mismo tiempo acababa de decirnos la voz
cristiana: que "el cielo padece fuerza". Pero en la tragedia del latino
— 50 —

�— is —
-nggj jb ooip sou '44ouj9ijuj jo 9UT9AjgnA9Q,^ ¿sgsoip soj 9p o 'soiq 9p
oijgnuí bj b oinSis 9nb oqoou bj ^nj? VD3N3S ^p ooi^Bjj o^xgj [9 U9
-OSOU BIOBq BZ9qB0 BIJqUIOS 118 BUIOSB 9llb BpiDOUO9S9p 9qOOU
tt¿Bpi9Ouo9S9p gqoou bjso Bz^qBo Bjjquios ns bobs gpuop
•BjJBjntuisip gp odiSej^ jopnd gjqBjiuipB jo biuoSb ns gp
-gq 9nb 'oiusiuBusijg pp sgjBUjgjBJj sg^ugipuggsgp sounxojd sns
ojjsoj ougjgs ns BjuBppB 'oijujbui ns 'so9ioiS9 soj gp oiuounisg^ j^
'ajqnxnpxad vpta / U9 sgjugXgao sooifppBJBd so| BJBd Biogpjd 999jsd
gnb js Bis^ ¡souapiuaa soj v miopuaj! '^opBjinb Bq b^ sou bX BpiA
B[ otp sou 9nb gjuB^sut ouistui p :BSijd 8ouiba9^[ gnb so[ soijosou
souios 'sb9S n% 9nb gjugppui xo^ *p Ba^d souiBjsg sopBJBdgj^ 'sojgp
-IU9A SOJ B BUOpJ9d IBJOJnB BJ 9A 9nb BJ X OSB9O p 9A 9nb BJ IBSO9
Bpoj 'pjjgnuí qo! '999^9 tj bjb^,, 'oipioins o^iojgq ns :9iagnui buitsij
-iqBUOZBJ X B9IJBJ0OS ns :BUISIUI 9JJ9nUI ns 9JU9UI9jqiD9pUT U9SBpjBdS9J
ts ouioo 999JB^ ¿oijs9Bui ns 'o^oijS ooiSbjj pp SBjqBpd sb^so s^Xns
U999JBd o^^? *t49U9^sos oj oiuiub iui 'Bjquxoij odjgn^ tui ts ojod :ou
-jnjaou ou^ns un gp 'Bsoaqgugj uoisia Bun gp BiouguBdB bj 'sBjqBjBd
gp opinj un gnb sbtu Xos o^[w "oaav^ mvs gp oguBjodtugjuog ooio^
-sg pp sopBSUBO sofo soj ojuBjsui un BjqiunjB gnb bsijuos gp Bjqiuos
BAisnjg Bun btuojt bj ou ts 'bjj9 ug Xbjj •otusTUBTjsijg jg Bjjgtuojd
gnb bj uoTsnjouog boto}S9 B^sg bj9 o^[ -gaqTUoq jgs gp opBfgp jgq^q
gnb 'ojjgs lexud 'gugjj 'opBZTUTAjp o opBsojpug tsb 'gojgq j^ ¡sjsogj
-odB zo^jb X gjqpjgj^ 4t¡SBiuBjj sbj b osugpm pBQ^, -gjqiuoq gp ofod
-sgp oidoad ns 9^ub9tubjj BJid bj ug opBSB^qB opugjqBq 'g^sgjgg uois
-uggsB Jbutj ns uoo 'Big ug sajnaxdf] : ojugTuiBSugd gsg gp BaopBOTjTJOjS
Bipg^BJJ BJ U9 BTJOJDIA BS9 BTABpOJ Sofgj SBTU BJBA9JJ VD3M3S "OTUSTUI
js b 9sopu9Tou9A 44osoiujgq ojpjgins jgp giuguTBSOTJOjDTA gXnq^^ sgj
:gjjggu9A BJBd 'ggsod bj gnb ouistui jg btobij 9sj9ajoa gqgp sgj^
sonjjsuoui soj sopoj b X oujgjjuj jb jggu9A opnd gnb Bzjgnj bj
:oiusiojgq OJgp^pjgA jg g^jns 'oui;bj jg ug ouroo o^giaá jg ug 'sgguojug
'X íojuBdsg ns gp jojnj jgp 'ougns jg Jod 'BpBjno gjuguiepidBJ íejgf
-BSBd 9JJ9S B BA 'OUJ9TJUJ J9p JOpg9U9A 69OJ9q J9p BJnOOJ WJ -BUISITU
pBpijBuoigBjji ns jod ooi^BJj jojquigi X joiugj jg BJB)jgdsgp —pj
bj 9p gjp^d jg TUBqBjqy gp) uiBqBjqy gp ototjtjdbs jgp bubjpjbbS
-g^jgj^ BSOi^sn^uB upigBigjdjgiui bj ug soiugsugd— g^sgjgg uoisjggp
zojjb B}S9 ^ '©uagijuj jgp aopggugA ouBiunq oiusiojgq jb uozbj bj Bpoj
'—opugjA souiB^sg oj gnb sgjopB^ogdsg 'sojjosou gp— ubjttu oj sguginb
gp sopB^uBdsg sofo soj ojub j^^gu sg 'sofiq sns gp X Bsodsg ns gp bj
:biub sbiu gnb bj b 49j^ubs Bidojd ns bjiuod ugiuiao jgp gjopuBqguBiu
gjjBjjiiunq BJBd gojgq jb uozbj bj ojJBjín^) "sgjngjgjj b jgggnbojuo b
ba gnb Bssi'q b 'saaidiang gp ooiáBjj oixg^ jg ug stjj ggjp 'ttsn92 gp
Bsodsg bj tj gp gjgjnb X Bjgdsg gnb pnjjjA bj (upzBJ bj gp oijqijinbg
jg — guisojjos) BjjnpiqBS bj sg o^^,, 'sojgio soj gp BiojisnCui bj b zojib
UOTDBSnOB BJ 'jg U9 'lU 'OUTAip o^ojBip J9 SOTU9JTO OU : 9JJ9D9nbojU9
b gsopugj^sisgj 'soujotjuj soj gp JopgougA jgp BJBpBidB gs ou Bsojq
-9U9) gqgou bj gp Bfiq B-q 'oujgijuj jgp gAjgiiA gnb gojgq jb jgggnbojug
gp sopB^JBaug sg^sgjgg sgsoip soj 'oágoS jgp bj ug oiuoo ^ugggjBds ou

�perar la razón el héroe senequista. "Todo se anega en un tedio ho
rrendo; y peor que la muerte misma, es la manida de la muerte". A
ese cobijo de la muerte ha descendido el Cristo: buscándolo dentro del
hombre. Y su ascensión celeste no se prende, como la del héroe, divi
nizado por el fuego, en el de los astros. Una nueva imagen divina, la
más atrozmente piadosa y espantosa a la vez, la del Crucificado, ha
puesto sobre el llagado corazón el hombre su trágica esperanza. "Per
dona a los venideros", suplica proféticamente con su grito la voz trá
gica senequista. El tiempo se adelanta a la muerte misma. El mismo
instante que nos dio la vida acaba de quitárnosla. ¿Dónde está el
Infierno y dónde no está? Pasarán siglos de una viva fe, que vencerá
al Infierno ilusorio con el poder mágico de su canto: la Comedia mis
teriosa del alma, en esa peregrinación humana, nos la cantará y con
tará divinamente el Dante. Hasta que otra voz secular, como la del
héroe divinizado por los cielos, tan inhumanamente, vuelva a repetir
sus palabras de desesperación y desprecio del hombre: "devuélveme
el Infierno". Esta trágica voz humana, acogedora del terrible grito,
cuando vuelve la vista atrás, mirando a su seguidora esperanza, vuelve
a encontrarla, como en el mito órfico, desvanecida en una sombra.
Desde Séneca hasta Nietzsche, la poesía como experiencia moral, o
la moral como experiencia poética, no ha podido descristianarse; pero
ha conservado siempre en su voz, fronteriza de la muerte (pienso en
el seudo-anónimo poeta de nuestra Celestina, en Shakespeare, en Cer
vantes y en Quevedo) el acento puro, desnudo descarnado, del más
infernal senequismo. "Todo se anega en un tedio horrendo: y peor
que la muerte, es la morada de la muerte". Y la morada infernal de
la muerte está en el hombre mismo.

Pero este Infierno de que tanto estamos hablando ahora, ¿no
será en definitiva, para nosotros, más que una metáfora, y no otra
cosa que esta: una simple ima^en palabrera? El hombre —pensaba y
decía Novalis— es metáfora. Recapitulemos un poco, volviendo a las
preguntas que nos venimos haciendo en este discurso, o mejor digo en
este proceso que le estamos haciendo a una metáfora, y con ella,
metafóricamente, al hombre mismo.
¿Es posible una experiencia poética del Infierno? Decimos expre
samente poética, o sea, en un sentido estrictamente etimológico, crea
dora. Sabemos que el lenguaje no se ciñe en sus términos figurativos
a sus propias etimologías originarias. Que estos hijos de las palabras
tienden voluntariamente con el tiempo a querer parecer expósitos.
Pero, para nuestra denominación de la poesía, sin embargo, su defi
nición etimológica sigue teniendo aún vigencia propia: y por consi
guiente, apropiada. Cuando preguntamos por la posibilidad de una
experiencia poética del Infierno estamos refiriéndonos expresamente,
y expresivamente, a esa naturaleza y figuración creadora de la poesía;
e^o
KJ^d

�— es —
vjDHVf) aiAvg (x)
b auaiA anb oj ^buisiui uoisajdxa ap pBjunjoA ns ap 'Bas o :osoiqaj
o jbjoiu opBaijiuSis ns ap —(ajqiuou ap uoixsana) Bjjaq o Bsouuaq
ou o BjasauíBjj— bohsjjjb uoi3bjojba B[ JBJBdas b BnjxqBq sou opuBna
'sajBuoisajojd sooBpad soj anb BiABpoj joad 'oájB aa^q —uoiaBii
-tíoBuii uis axuauíjBjauaá— sajuB^ajip ap oinsiaixajsa opipuajua jbui ufj
•soj^osou uoa J3A anb uasatAnj BpBu is oraoa —pnjjiA Bsa uauaij sb^
-iinapBOB X sajBjoasa sszuBuasua sbj— so^aa[ axuanaajj s^ 'VD3M3S b á
saaidinag y *BlIPBI ^ BSaiaS :BnijuB BipaBjj b[ ap puja^ut boijiui
uoiddij B[ b OApn^ *opuain^is opiuaA aq anb BAi^Banáij uoiaisodxa
bj b a^uauíBAanu ajaApA oj^p sbui jas ap jbjbji BJBd j^ "ojaaiaB ap
ouioa jojja ap 'sbsoo SBqniB ap uaájBni a[qBqojd un 'oáisuoa 'axuaui
-Bjiajjdxa une Á 'Bjiaqduii jba3^ ap sa^q^daasns uos sop sb^ anb ouis
íBJijuam bjjo b^ A p^pjaA Bas Bun anb íbsjbj bjjo bj X Bjap^pjaA Bas
SBsoa sop SBxsa ap eun anb 'Buní^jB bj3ubui ua 'opuaiuodns souiBisa ou
'o^íu/ ap •upisnjf ouioo A pvpuaa ^p pnpip^aj ouioa :opoui ajsa ap a^uara
-BAijdijasap BjopuBiaunua jofaui Bjjip 'sopBtaunua sop ua 'sBApdiJa
-sap sauoiaiuijap sop ua BjopuBJBdas 'oujaijuj jap BjojBjaiu bj ajqos
Bjuiojoaip Bjsa souiaasq opu^n^ "BsojSijad bsoo sa —ojjaia Jod aiuaraej
-aBxa Xnuí X— (^) ouBijaááapiaq ojuaiuiBsuad ja jianpBJj BJBd jouBdsa
ojosojij un^jB oqaaq Bq ouioa 'BjouBdsa JBjndod upiaaip bj aa^q ouioa
'pBpjaA ap pBpijBaj Bun ap JBjqBq 'pBpjaA BjqBjBd bj ouioa
-sap ubj isbd BpuB ouisijBaj BjqBjsd bj anb n^ soduiap soisa
ap
Bun 'opox ajqos X 'uaiquiBj ouis 'ojiw ap iioisnp eun soj^osou
ajuauíBjos boijiu^is ou aaqiuou ajsa anb ¡opBpina! oja^ 'oujaijuj soui
-buibjj anb 'BaiJOjBjaiu uoiaBjn^tj ns 'Bisa ap baia Biauarjadxa eun uaa
-ajjo sou 'axuauiBATiaaja 'anb X 'sBjaod soj b souiaqap anb 'ouaaijuj jap
sauoiaBjn^tj sBaijaod SBjjanbB ap —ajqísod af^n^uaj opoj ua ouioo—
'jBnxdaauoa ajj^d ua X BAjiBuiáBuii a^jBd ua 'uoiDBjajdjajuí eun 'Bjja
ap adiai^jBd ajjaoeq BJBd X 'ajJBd iui jod 'oX jBxajdjajuí opuBxuaxui
Xo^sa anb bj ua íaxJBd Buanbad Xniu ua ojos X 'ajasd ua 'ouis 'sbiui
axuauíBja^ua uos oj ou anb 'BjjBjjadsap opBJoj aq anb sa is 'p^pis
-oiJna nj b ojjaiApB tnbB ojad :sbjui sauoiaBjnSij uos anb 'aojaaj 'jiaap
sapand ara anb sa ojbjo —opuaxaip o^uaA oX anb oj o— opuaiaip soui
-luaA anb oj opoi anbao^ 'BaiisEjuBj 'bai^buiSbuij 'BAixBjn^ij utuaBjajd
-jajuí ap osaaxa jod 'oijbjjuoo ouiaj^xa ja jod o 'BpBuiuuajap ajuauíBD
-ijijuara 'jbuoiobj botoj uotaBiajdjajuí ap osaaxa Jod o :jbui apuai^ua
as anb oj opoj ouioa jbui asjapuajua ap oSsau ja ajaoa 'soujaijuj soj
ap o oujarjuj jap 'Baijaod sand 'BuiAip Bis^q X BUBUinq Jiaap souiapod
anb 'Biauapadxa Bjsa —njopvaua ticnanjooa ap Jopiuijap ajuauíBaifpp
-BJBd ouáis ja ofBq ojopuBaojoa opunjojd sbiu o^uaiuiBSuad ns opBZBjj
Bq sou wosoHag ^nb ja uoa oaifppBJBd opijuas oiusiui ja uoa— axuaur
-BaifopBJBd Baijaod souibuibjj anb Biauaijadxa Bs^ 'uapuodsajjoa aj
oidojd oqaajap Jod 'BatjBuiBJ^) bj ap SBpBd^asa souaui o sbui 'sbC
-ajqBjBd SB^sa SBpoj anb 'sisaijjuB X oaoAjnba 'pBpan^iquiB 'BjSojoqijuB
ap SBiauBuosaj uoa 'BÍopBJBd eun opuBjnuuoj 'ojubj jod 'souiBjsa

�ser, en definitiva, de su estilo. El Arte existe —con mayúscula, esto,
es, como algo sustantivo— cuando la obra que contemplamos y recrea
mos contemplándola, se desintegra, por decirlo así, de la finalidad
moral o religiosa, etc., es decir, extra-artística, por la que fue creada
o inventada. El ejemplo corriente, que tanto repite mi querido amigo
Malraux, me parece el más claro: el del crucifijo que puede perder
para nosotros su significación religiosa, cristiana, sin perder su valor
artístico: al contrario, afirmándolo entonces con independencia total,
como realidad de verdad, diríamos, sin ilusión de mito. Esta explicación
me parece justa siempre que estemos —como, por supuesto, lo está
Malraux— dentro de la psicología del Arte. Pero cuando nos pre
guntamos por la realidad de verdad del Infierno, sería algo peor que
paradójico, equívoco y ambiguo, respondernos a nosotros mismos con
la realidad de verdad poética, artística, que posee indudablemente
para nosotros la figuración del Infierno, plasmada en lienzos o pala
bras, por los trágicos griegos o por Séneca o por Dante; como por el
Bosco o por Goya o por Picasso. Todo esto se cae de su propio peso
perogrullesco de verdad. Pero ya no es tan claro el afirmar que estos
testimonios artísticos, que nosotros, sus actuales contempladores, sepa
ramos tan fácilmente de esa otra especie de originalidad que tuvieron
en vida, y que, para el esteta o psicólogo, se parece mucho a una
sanguinolenta expresión de vida placentaria, que esa originaria origi
nalidad que nosotros separamos de tal manera para recreárnosla, divi
namente en cierto modo, a imagen y semejanza nuestra, tiene efectiva
mente, como propiedad suya, como realidad de verdad que la informa
y condiciona, esa última valoración estética o artística que nosotros
tan gratuitamente le otorgamos. A estos viajeros infernales que hemos
elegido para preguntarles por su experiencia viva del Infierno, o de
los Infiernos, a sabiendas de que su respuesta es poética, como la
experiencia misma de que nos responden (porque no hay humana
mente para nuestro lenguaje otra posibilidad de respuesta, como de
pregunta, que no lo sea) ; a estos mensajeros infernales, digo, no
podemos interrogarles como al amigo aquél del cuento: ¿es usted fu
lano de tal, por casualidad? A lo que contesta, lógicamente, el inter
pelado: no lo soy, pero, si lo fuera, no lo sería por casualidad. A estos
viajeros infernales, repito, no les preguntamos, ni tácita ni expresa
mente, si vuelven del Infierno o van a él, —quieren ir a él (al Infierno
no va más que el que quiere, decía Santa Catalina justamente) : si
van o vienen al Infierno por casualidad. No se va ni se vuelve del In
fierno por casualidad. Entonces, ¿será que una voluntad humana o di
vina, o diabólica, nos hace ir y nos hace volver, por lo menos, mientras
vivimos, por algo más que por el gusto artístico de paladear, a nuestro
paso, su dolor, su amargura, su atrocidad, trágicamente intolerable,
como un veneno delicioso?. . Será por algo más, y por muy otra cosa,
que preguntamos por la posibilidad de una experiencia, doblemente
trágica, del Infierno, para el hombre, como realidad de verdad y como
ilusión de mito. Las más terribles, misteriosas respuestas poéticas, que
nos llegan dolorosamente basta el corazón, como si quisieran desgarrár— 54 —

�— ss —
oajo asa b ísouBtunq [bui pp X uaiq pp tqp sbui une X 'ajaamu B[ ap X
oduiaij pp B[p sbui Bisa anb [B 4ouaaijuj oajo [B OAanu ap xaA[OA apid
ÍSOpp SO[ B ZBd 'S99UOJU9 43pid X :p B Opt9U9A Bl[ 3[ 'ajaantU B[ 9p B9B
SBUI '[3 U9 3JUBnj3B X [BnjOB OUX3IJUJ 3JS3 í OUIJSap ns B 9JUBS IlS UO9
bi[ anb 'zoxjb ouaaijuj oajo ajsa oaag 'ajaaniu B[ ap iqp sbui anbaod
tpaaai o 4oiaosn[i ajuauípaa 'souiBjaip 4oiaosn[i oujaijuj p opiauaA Bq o
íouaai^uj p opiauaA Bq ou BioqB b^sbjj -osiBJBd ns '^ouib ns 'ouisiui
p 'opinaisap Bq ÍBSodsa X sofiq sns b CBiaanb sbui anb (q b oubui
BidoJtd ns uoo ajaanuí opBp Bq 'opaqBS uis 4BJnao^ ns ua 4anb aaA p
'ouBiunq aoiaq pp oíai^dns zoíjb p souiBpjoaa^j *oaia soiq p
ns ua Ji;uas BJBd oSanj p ua oubiu b^ aajaiu anb X^q anb X í
oiuSisap oso^uBdsa a^sa ua oiusiiu is ap ofadsa puaajuí sa opp p anb
aqBS VD3M3S oaiojsa p anb.iod zaA pj^ 'saisa^aa sojafBsuaiu souiAip sns
B{p ap sappsuodsaa u^^sq as anb uis aojaq pp Bjnao^ b^ Baznpoad
as anb aaBq 'SBzmb o^n^sB sbiu 'v^aNag 'opoujjaap ap u^SaBaua as
sauainb 'souiAip soiafBsuaui 4Bssiq[ X sijj 'soiusiiu so^p uos 'saaidian^
ug #aApnA apuop ap pnbB anb ouaai^uj oj^o ua JBJ^ua a[jaaBq b
UBA *BduiBJ[j Bun uapuai] a^ 'souiAip ajuauíBjapBpaaA Xniu 4sa O^sa 4soj
-snfui a sosoqatadBa ajuaiuB[^puas o 'japod ns ap sosoipiAua 'sasotp soq
•BSBd ^\ anb o^ somaqBS bj^ 'sapBppiu X so^uBdsa ap jopsjauaá 4a^
^uijaqB^ opiaind ns ap aopaauaA a^uauíaiuaJBdB 'ouaaijuj pp
Bzjanj X aapod ns ap puij Bqanad omo^ 'BuiAipiuias X Baioaaq sa
B^anpuoa ng #scqp ap aBpdod aopB}jaqq oaijauaq 'sonjjsuoui ap aop
-bjbui o B^sia^oxa ojauBzsq sa 4o^im oatóiuj [ap sapajajj o sa[3Baajj [a
Bja anb uppaB ap aaqiuoq [g *oaod sa ou anb O[ :soaiiaBad sopBqnsaj
saaoCaui uoa 'saaaA b 4soai[9qBip sonaisuoui jBziaaoxa soiuapod Xoq anb X
'ouisiajoxa pp SBaiuaa^ sb[ opBiquiBa UBq anb soiuaqBg 'souBiunq saaop
-BJOAap sonaisuoiu sojsa ap soqanuí b ji^^quioa souiaqBg 'BJopBJOAap X
a[qisiAui Biauasajd a[qBpBjáBsap ns ap souaBaqi[ X aaaaaad uapand 4soai[
-pqsip sonajsuoiu sosoaqaua^ X sosanaso sojsa Bip pp zn[ B[ b 'souiioap
4opuB3BS anb ^—saxavDS3Q ajuauízBpnB ubj aauodns b ptAa^iB as anb
o[ ap sbiu oqantu aauodns sa anb o[ 4bjb[o ubj ^as uozb^ BJjsanu anb
opuaiuodns—) uoz^a Bajsanu ap ojb[o Bip [B jbobs anb souiaqBS— aoj
-uaAui [Biua ns aod ajuauíBidoaduii sisi[BuBooisd BpBiUB[[ 'ajuaanp
-oadBajuoa sbjjo oiuoa 'zsaija saaaA b 'BaijnadBjaj Baipaui eun Biuaip
O[ isb— souiaqBS soajoso^[ 'buisiui zn[ B[ aod 4opotu asa ap aaaaaad
a[opuataBi[ 'osoaqauaj 'oanaso onajsuoui 3[qiaaaj sbiu ns 4aB[os pBpiaB[D
B[ b 4Bip pp zn[ B[ b aBDBS opBaSo[ bjj 'souiBaafip is oiuoa 'Baanj aod
opiauaA Bq og 'BSBd a[ anb o[ somaqBs ^j^ 'opiauaA o^aaqBq opuaXaaa o
4p ap aopaauaA 3A[anA anb j^ 'onaaijuj [ap 3A[anA anb aoaaq [b 4so[[a
uoa ^ 'VDaMas ^ saawiang B Baoqy -buijb[ X BaiaS 'BnáijuB BipaBaj
B[ ap [Buaajuí Baijiiu uotaaij b[ b 4O[duiafa ouioa Biaap "OApn^y
•souisiiu soajosou ap
:aaquioq [ap X ísasoip so[ ap o soiq ap :aB[qBi[ aio uBjaoduii sou sbui
anb o[ ap (¡ojia^ anb uoa 4afBnSua[ anb uoa '¡ojuí soiq! 'SBaq^pd anb
uoa X!) opuB[qsq usjsa sou anb ap s^puaiqBs b 4sa[aaa[ b 'sand 'soiub^
"3XMVQ 'VD3M3S 'SO3ia SOaiBaj SO[ UBp B[ SOU 'SBUBajua SB[ ap O[SOU

�Infierno perdido, que su recuerdo, en el presente, le finge como casi
un Paraíso.
En Séneca, mejor que en el griego, se hace grito este puro deseo
de salvación, toma expresión trágica de grito: cuando Hércules dice,
al padre y al amigo que le suplican que no muera: devuélveme el
Infierno. ¿Qué nos dice este grito, este terrible grito del héroe ven
cido: devuélveme el Infierno? ¿Pues cabe algo peor para el hombre
que el Infierno mismo? Cabe algo peor: la esperanza en él. El grito
del héroe vencido es grito de esperanza. La única esperanza que le
queda entonces al hombre heroico es la esperanza del Infierno, que
con ese grito atroz, verdaderamente atroz, nos expresa: ¡Devuélveme
el Infierno! Pues, ¿qué Infierno es este? ¿El del recuerdo, que, por
serlo, se hace para el hombre esperanza? No hay esperanzas más que
de los recuerdos —nos dijo Unamuno. Como a Orfeo, que venció al
Infierno por la música, por el canto, a este otro héroe humano, que
creyó vencerlo por la fuerza, la esperanza se le queda atrás: es un
recuerdo que se desvanece, si se mira, volviendo la cabeza, como
se desvanece una sombra. Así para Orfeo. Pero este fuerte brazo que
no canta, esta mano, teñida de su propia sangre, como un mudo grito
de horror que paraliza la piedad misma, no encuentra otra voz en su
cuerpo, en su sangre homicida, que esta terrible voz que grita, como
expresión viva del deseo mortal de la sangre, de toda humana sangre:
¡devuélveme el Infierno!
La recuperación de ese Infierno perdido ¿nos la contará y can
tará, Dante?
¿Del Infierno más allá de la muerte, del Infierno como ilusión
de mito?
Al Infierno como realidad de verdad, más acá de la muerte, lo
vence el héroe trágico, únicamente como la heroína calderoniana
vence al Demonio, no dejándose vencer por él, no dándose por vencido.
Y este testimonio infernal nos lo dieron, con Séneca, aquellos otros
mártires estoicos, precursores de los cristianos. A éstos, a los cristianos,
se les hace pregunta infernal, trágicamente, el cielo mismo: con todos
sus diabólicos habitantes divinos, enemigos o amigos del hombre. En
la maravillosa Visión de Dante, al finalizar la Edad Media, la fabulación o figuración trágica del Infierno se supera o desvía, también, por
la memoria, musicalmente. Entre la esperanza y el recuerdo, la poesía,
frontera de la muerte, enmudece nuevamente sus gritos. La experiencia
viva del Infierno afirma su virtud purificadora trascendiendo su
heroico empeño. Ya aquí, para vencer al Infierno, no hasta solamente
el héroe, sino el santo. El hombre de acción trágica se hará hombre
de pasión divina. Y el Infierno se pierde, tal vez, a sí mismo, en la voz
dantesca, porque lo absorbe el abismo luminoso de Dios. El hombre,
para negarle a la muerte su morada, su guarida o manida, su cobijo,
tendrá que negarse a sí mismo, paradójicamente, afirmándose con el
signo trágico del hombre y el Dios, supliciado; afirmándose con aquello
mismo que le niega: con la cruz.
— 56 —

�— ¿s —
-sou HJed pnqioBxa uoa ^Bsiaajd ap sajiajjip sbui zaA epeo 'sBxopiuijap
sBjaiuojj s^Xna 'Baixojsiq saoda Bun ap ja :jbjoi ojuBdsa ap aiaadsa
bjjo sa '^Biparuo^ butaiq b[ ua ouioa,, 'B^uBdsa X apuadsns sou anb
oj 'oi^vq ubj ja unas 'BipasB X opd p Bztxa sou anb oj ^ "Bipap^
pBp^ bj :Bn^is as a^uatuBaiJojsiq anb bj ua Baoda bj ap pBpipioj bj b X
—mpaiuo^y nmaiQ vj— oasaju^p Buiaod pp p^pipioj bj b uoiobuijijb ns
uBi^duiB 'oihvq ap sosaaA sojsa o jad ¿oihvq Maaa^ apnp 'souiB^p anb
sosjaA sojio so{ ua anb p o^uBdsa p aa^u 'inbB ap jxj-ied y? 'osopuojjf
aÍBasoq un ap Bsopajsiui pBpijnaso b^ u^ -anbsoq un ua souiBsuaj
*44BAps Bjnaso Bun ua opipjad oajuoaua as 'BpiA B[
ap outuibo pp oipatu ua,, anb :apuodsaj sou B^aod \^ ¿sa anb? 'Baznp
-ojd as BpiA ua ajjanuí X aiaanuí ua BpiA ap Booadjaaj upisaaAuoa \e\
anb BJBd 'ouiuiBa ajsa ap pBiiui b^ b japaans b Bzaiduia anb oj 'BSBd
anb oj oja^ *ajjanui bj ap ouiuibo jap oipaui ua 'BpiA bj ap ouiuibo
jap oipaui ua :ojos oun ua uapiautoa 'uBjunf as anb 'souiaajxa souiuuaj
sop soj ap uoisjaAUoa Bjsa ap Bajjaod Biauataadxa bj '(^p bj as anb ja
oduiaij ja sa X soj^is jod B^uana as Bisaod Bun ap pnjuaAnf bj) sojáis
ajáis ap sbui ap uaAof bX 'Bisaod Bjsa uoa o^juanaua jauíiad jb 'bzub^jb
jojaaj jainbjBn^ 'upiaBaijiaaA Baijaod ap Basajjiu^ojad pBpijiaBj uoa
OJapBpjaA opuais anJfrs o^sa opoj^ 'BptA bj ap ouiui^a ja ua ajaaiAuoa as
BasajuBp uoisia bj ap soabji b anb ja ajjaniu bj ap ouuuea ja sa 'inbe ap
jpjBd b ^ 'aiaanuí bj ap ojaputj ja ua 'Bjaod ja Bjsd buiSijo as ajuam
-B^aBxa anb 'BAanu BpiA BjjanbB ap opuBauBJJB aanpoad as 'uoisia bsojj
-iabjbui 'ajqBJiuipB bj iduoista ajiqnuttu bj :Btuaod ns ap uoiaBiaiui bj
'asjBjqopsap ja 'uaXnjijsuoa souiuuai soquiy 'ouiiuaaojj ja pfap sou
buijb jap oija^siui ouioa anb jBn^jjjdsa oiaBaauíji ja aXnjpsuoa 'a^janm
bj X BpiA bj 'ojjo ua ouiuiaaj un ap Baojdiaaj uoisaaAuoa B-q
•oasajuBp
ouistui ojxai ja ua Bjiatjdxa ba anb 'pBpjaA BasajjnaSojad is 'p^pjaA
UBiá íajjanm bj ap ouiuibo ja sa BpiA bj ap ouiuiea ja anb 'Bjamiad bj
'Bun axNVQ b opuatpnjB —bububui ap X aaXB ap o— Xoq ap Bjaod ja
aasq sou souotobuijijb soq "o^iui ap uoisnji oiuoa ouxaijuj ns X axMVQ
axqos somajBq anb uoixajjax bj ap sajBiaiui SBjqsjsd souias uBiapod

í('tnp^j\I
vipasD A, o jad ja vzjua sou
mpawo^ vuiatQ oj ua ouioan
:uaaip sou anb sojio sojjanbB uoa 'oiavQ ubx jap sosxaA sojs^

'tíajuanui vj ap ouiiuvo jap oipaui ua
:ajuaiauoa as osiaa ns A ía%uv(j otip
vpia, vj ap omiuno jap oipaui u^r

axwva
ii

�otros, y cuyo contenido mismo, cada vez más complejo y difícil para
nosotros de aclarar de la misma manera, el poeta moderno califica de
espantoso, o de promover en nosotros semejante impresión. La conso
nancia inevitable y provocada, casi como un ripio (y nosotros creemos
en el poder mágico del ripio, de Divina Comedia con Edad Media,
resuelve de un trazo, en una idéntica afirmación comparativa, que
ambas cosas son espantables. Pues, ¿en qué consiste este espanto?
Apresurémonos a decir que lo que el poeta moderno manifiesta con
su ripiosa, poéticamente ripiosa, afirmación, es esto: que la Edad
Media "nos eriza el pelo y asedia" espantosamente, como si en la
Divina Comedia, el espanto de aquella edad, de aquel tiempo o aque
llos tiempos, que evocamos históricamente con esa denominación de
Edad Media, se reflejase como un poético testimonio de tal espanto,
de tan espantable impresión. Y esto es lo que habría que empezar a
poner en duda, preguntándonos: ¿de verdad "nos eriza el pelo y
asedia" en la lectura del poema dantesco "el espanto de la Edad
Media"? ¿Y qué espanto es ése?
La selva pavorosa, el camino perdido, las tres fieras amenazadoras
que le salen al paso, todo eso, más la viva inquietud del poeta conforme
la ficción, la maravillosa visión avanza, no nos trasmiten, sin embargo,
una impresión de real y verdadero espanto. Más bien al contrario,
tropiezan nuestros ojos con aquella montaña deleitosa a la que el
poeta se ve imposibilitado de llegar todavía hasta que la sombra de
Virgilio no venga a socorrerle. Esta sombra, amistosamente evocada,
nos es propicia. Nos parece que estamos pasando las luminosas páginas
de un texto miniado: la evocación de esa realidad de visión nos
comunica como una especie de fervoroso encanto. Es una encantadora
irrealidad la que nos envuelve como un sueño o ensueño misterioso.
Estamos realmente encantados, presos en la luz y en el sonido, como
por una maravillosa red de palabras luminosas y cadenciosas; la mú
sica de los sentidos nos encadena suavemente por la poesía, y para
decirlo con palabras del mismo Darío: melifican toda acritud con su
arte. Ningún libro se ha escrito en el mundo que contenga ese poder
mágico de ensoñación espiritual, tan intenso, tan vivo. . . Cuando
cerramos los ojos después de leerlo —nos dice un filósofo—(1) sentimos
en la mano el dulce peso de un montón de preciosa pedrería. Y no
es eso sólo. Porque nos pone sobre el corazón y en la mente una
acariciadora amabilidad de sosiego, de paz, de venturosa espera. ¿Qué
prodigio es éste? No sería el espanto, sino más bien el canto y el en
canto de la Edad Media, lo que nos trasmite esa voz viva. La gran
claridad de la Edad Media, que dijo el historiador medievalista
Cohén, en lugar de su oscura, pavorosa sombra. Pero no porque sea
luz solamente la que nos envuelve. "Tinieblas es la luz donde hay
luz sola" —nos dejó dicho, en estupendo verso casi dantesco, nuestro
Unamuno—. Luz y oscuridad tenebrosa, riman en este misterioso viaje

(1) José Ortega y Gasset.
— 58

�— 6S —
BIIUOUOSXJ 9jdl.ll BS9 BXlSantU SOU O189 XO^ 'OlStx^ 9p BDIJOIB^ BXS9j3j BJ
9p 'Btsaod bj xod 'X 'Bjsaod bj 9p soiubs boj 9p oiubs j^ 'soxuasaftp
ts oiuoa 'sg •oxustuBiisixg jap X pBpuBjisxxg bj ap :BUBjisxxa aj bj ap
oaxun X jEuoiadaaxa sbxu ja 'Biaod xoXbxu ja sa osa xog 'aiuaxuBpBXBdas
'soxiosou ap oun BpBa ap X sopoi ap jeuosaad aiuaiuBAjsnjaxa sa anb
ojjanb^ ap 'Bas o :buijb jap ouBtnnij oxxaisxtu jap BXadoda Bun opuaxa
-Bij 'oaixxj aiuaxuaiuButiuopaxd oiuaoB buioi BajiBiuBxp uoxaBxuxtjB ns
osa xoj 'osxaAxujq ja jBuosxad uojisana aaBij as anb 'sa oisg qBuosxad
upjisana 'soxuBxafxp is oiuoo 'opoi aaBij as sxmvq ug • • "ioxsiojl o
O^QH O S3XMVAH33 O 3HV3dS3:3VHg B JU ÍOMVDÍ1Q O OISIOHIA OH31MOU
b tu :opunui jap SBsojnqBj sauotaatj ap jop^aja ojio uníámu b BSBd aj
ou anb Bso^ -oasaiuBQ aaBtj as ^xmvq 'ouans ns uoo ojos oun aoBtj as
3XMVQ #Botiaod ucusnjt ns ap 'pBpijBajxt ns ap SBpuatqBS y -Bsot^tpojd
BxniuaAB ns uoa Baijxiuapt ^j as aiuatuxBjnoas anb ja xod ajqtaajsuBJi
-ut a jBuosxad xaiaBJBa asa uoa afBiA ns ua ouisiui ts b buijijb as anb
BquiniBJijn ap soxafBiA sosa sopoi ap oaxun ja ^xmvq sa 'oSjBqtua utg
'aiuaiuaiuanaaxj ajxdax as jBAaxpaxu-BDiJOisxq upiOBUiiuxaiaput bj ua anb
OAtiButíoBxut oatdoi un uos opunxusBJi jb safBiA sog 'oniOHi^V VD3M3
'ojdxuafa oxuoa 'ajBpjoaax 'osb^ oxisanu b BjoqB uaxaxjax as anb soj atxb
sbxu XBixa ou xo^ *SBiaod sojio ua auaxi sajBuxajux safBiA ap uoxaBxnSxj
bSojbub Bisa anb bj á 'oAtiBxn^ij aístA osotjaisxtu ns ap Bisxuo^Bioxd ja
sxmvq asxaoBtj ap BxauBxu Bisa axiua aisxxa anb jBDipBj Biauaiajxp bj
opBjBuas aq saaaA sbxiq 'aiaanxn bj ap bjjb sbxu á b^b sbxu 'xas oxdo.xd
ns ua 'BjopuBaxjxuosxad 'BjopuBzxjBuosxad 'opotu asa ap 'uaA bj anb
'ubxxxu bj anb sofo soj xod aisxxa anb ajqvjtiupn ucnsm sa Btuaod ng *bxs
-aod ns ua xu 'epxA ns ua xu íbaia Buosxad oxuoa 'oxusxxu ja b opxxajax
aiuaxuBiaaxxp bXba ou anb sxmvq ua Bp^u Xbxj o\^ 'oaxxp^ajB opxiuas
un :ajqBXBdasux opxiuas ajqop un auaxi uoxaBaijxugis ajqop Bisa 'bu
-Btnnq pBptjBuosxad baja ns b axaxjax as anb oj opoi oxuoa 'oxa^ *oaji
-BaxjxuSts aiuatuajqop aa^q sou as oxxajisap ns ap jBnijxxdsa opxiuas jgj
'BpiA Bisa ap :BpjA bj ap opBXxaisaQ 'Biauaxojg ap ojps ou ^C 'opunxu
jap opBxxaisap un otuoa Biuasáxd sou as Biaod ja 'aijxuxj asa ap xjix^d
y #aixanxu bj ap oxaputj ja ua Bzuaxxuoa 'ja BXBd 'BpiA Bxap^pxaA bj
'BAanu BpjA bj anbxo^ ¿p^patxas Bisa axib xo¿j? 'siXDMVg 3Q Bjqtxasa—
aiuaxuBixas ^pjA bj Bxaptsuoa anb axqtuoq un a}UB saiuaxs aj^^
•oxujijn oisa aiuaxuBAisaxdxa Á. Bsaxdxa Xnxu topsxxaisap
un 'xopBuos un 'oixbijjos uq ¿oaxa aiuaxuajq^xnpxad ubi 'soixanxu
soj axiua oaia ubi 'Biaod aisa 'axqxuoq aisa sa uainb san¿j? '(Bxnzjnp
ns uozBxoa ja ua Bjxisap BiABpoi Á aiuatujBioi xsBa upisiA bj bX op^saa
Bjj ) "t4 * *' Bssa Bp anb^u anb aajop jx axoa jau — Bjjjisxp axu xooub ap
auoxstA bxxu — Bsaa Buni xssnb,, :sofo soxisanu aiuB oxioBjixn aiuax^ds
un oxuoa Baxa bj anb Biaod ja íojos axqxuoq un sa anb :oaxa axqxuoq
ojos un xod '—aisajaa Á oausxxaiqns 'oAjiBxnáxj opuntusBxi o opunuí
ns ua Biuaisns aj anb zxbx bj— oiuaxuBpunj o as^q ns Bxanj xs jBna
'auajisos as 'bdjisbiubj 'BsojnqBj 'Bajiaod upxaaxj ap otaxjxpa osoi^ipoxd
'ooiSbxu aisa opoj^ ¿aiuatujBuxajux 'BpBiuaxuxxadxa pBpxaA ap 'p^pxjBax
Bun BaxBxi uptaaxj Bisa sa o^¿? "Biaod jap zoa bj ap ossd ja 'opxSuxj

�de su personalidad humana, inseparable de su personalidad poética,
que le señalamos: la de solitario, soñador y desterrado eterno. Toma
esa nueva tierra —y cielo— de eternidad, su viva palabra creadora,
sin perder, al fijarse a sí misma esa permanencia, el profundo y sutil
estremecimiento de lo pasajero y perecedero en que se engendra. No
conozco ningún otro poeta en lengua alguna que conserve para noso
tros, ese misterioso latido de la sangre, esa vivísima pulsación humana,
en su verso, en su imagen, en su concepto, a la par que la aparente
inmovilidad sideral que lo verifica. Su poesía: "tutta é dipinta nel
cospetto etterno". — "Como en el rostro en que se espeja la nave que
los ojos miran descender — río abajo — por la corriente: — "come
dal viso in che si specchia nave che per corrente giú discende". Poe
sía, poema, Comedia, verdaderamente divina, en realidad de verdad,
divina. La oposición triangular de sus términos, en el Poema Sacro
"il poema sacro — al quale ha posto mano e cielo e térra — stanco"
—nos dice Dante. La unidad Infierno, Purgatorio, Paraíso, es, efec
tivamente, una santísima trinidad misteriosa, que tiembla de serlo, y
por serlo, al contarnos, al cantarnos, de ese modo, que lo puede ser,
que lo es, por su mismo estremecimiento, vivo, pensado y soñado de
esa manera.
Pero no puede decirse que la raíz, el fundamento de la Visión
dantesca, sea naturalmente o sobrenaturalmente tan sólo infernal. Ni
más acá, ni más allá de la muerte, el poeta se afirma solamente, como
la leyenda, basada en una mayor popularidad de la parte infernal de
su poema le manifiesta, como el viajero del Infierno. Su mensaje, su
grito, no puede dividirse, aislarse, de aquella triple voz que junta,
inseparablemente unidas, las tres partes de su poema; este grito es
acaso el más hondo y puro mensaje de amor que ha pronunciado una
voz humana. Pero el Infierno no se apaga —no se apaga con esa voz—
en esa voz: al contrario, se enciende, se ilumina de nuevo fuego. La
raíz humana de ese puro grito de amor, de soledad y de destierro, se
nos ofrece aparejada en visión de sueño y realidad de canto. La fuerza
y el canto, que no pudieron vencer los infiernos fantasmales con sólo
su virtud heroica, diríamos, que, al santificarse por la fe cristiana, se
hace fuerza de canto que violenta los más altos cielos. El poeta no
tiene empacho alguno para llamarla con su nombre: "ebbrezza", em
briaguez. El canto, para embriagarle de ese modo, se hace música de
los sentidos: su visión, por el sueño, ilusión de mito. La alegría del
Universo, su entusiasmo o deificación, divinización jubilosa, se le mete
por los ojos y los oídos, le embriaga con su dulce canto infernal y
celeste:
"sí che m'inebriava il dolce canto.
Ció ch'io vedeva me sembiava un riso
dell'universo: per che mia ebbrezza
intrava per l'udire e per lo viso.
Oh, gioia! Oh ineffabile allegreza!"...
— 60 —

�— 19 —
oubiu uoa ep sou as anb u^d jap o^aBuiB o^sn^ ^a buioj y 'BpBSajj ns
b oqaad ja ojaaiqB bij aj 'aopBuos ja 'oijbjtjos jg "oaaaijsap jap oojb
jap aiasd anb bj sa jE^aoui b^bs Baaiuiad Bg • (44B}uaj md uaiA bsta
-aad BjjaBS aqa,,) 'aajp sou '44oiaBdsap sbiu auaiA BpiuaAaad B^aBg,, *bu
-Buimj uoisiAaad :Biaajoad A Bjsaod ap Bsoaapod ucusia 'opora asa ap
'aoBij aj as ouans jg -oiuaiuiBsuad A pBjunjoA ns 'oasap ns ouans ja ua
ojsand Bq anbaog "ouans ja uoa a^janiu bj BSBdsBa^ • (apBa oiaom odaoa
aiuoa ippea g^^ — 44BijStd ouuos j4aqa uion4j auioo ippea g??) 'a^anuí bj
ua ouioa ouans ja ua a^a Bjaod ja 'ojos saaaA sop 'opBjjaisap Á ojog
•ouansua ja o 'ouans ja ua BjsBq rojJB^iAa BJBd BiauBji^tA BJ^sanu ap
p^pisaaau bj á oásaia ns ap Biauasaad ajuBjsuoa bj BjBuas sou 'oijbjj
-uoo ja aod CBjinbiuB o aÁiuisap oj ou 'oujaijuj jb aauaA is 'Bjaod jg
•BpBjmbiuB 'une souaui 'iu íBpinjaxa ou oaad 'BpB^ipadng 'Buaa^a bzub^
-njuaABuaiq o Bja^ajB ap oiuaj^xa oajo ns b BpB^ipadns aaajBdB sou
'ouaatjuj ns uoa 'aiMVQ BatjiaaA anb Baiiaod Biauaijadxa bj anb JBa
-ipui a^sBg 'ojxBpaoaaj ajs^g 'oasajuBp oi-iejaupr ja opoj BjoqB jin^as
b souiba o^¿ -BzuBjadsa ap 'jouib ap 'aj ap 'sBSOuiumj 'sbjio SBjjanbB
opi)uas uBupuai ou zaA jb^ 'sBjja uts 'oaag 'uoxaBjadsasap ap SBjqsjBd
:ounjso jojo^ ap SBjqBjBg "Buaaja uoiasuapuoa Bun íou^a^a aojop un
íp^paid uis o^uBdsa oaapBp^aA un a^quioq ja axqos uapuadsns 44oanaso
jojoa ap,, SBaqBjBd SB^sa ]^ 'BzuBaadsa Bpoj souiauopuBqs anb souop
-uaipsuB 'ouaaijuj jap SBiaaiqB aaduiais SB)Jtand sbj uaaip sou ojsg
tiOÁnp Duuana oí a 'aujaa uou as
asoa uonf uou aui o izuvuiq^)
•BUJa^a ajuauíBATA 'pBpaaA ap Buaaia aaBq bj anb^od 'botS
-bjj BZBuauíB ns ajqBjuBdsa Á ajqijjoq sbui oqanm aaBq ouaaijuj jap
Baxjaod Biauaiaadxa bj 'opoui jbj ap asjBZBjdsap jy *jbjjouiui 'a^uaiuBaif
-opBJBd 'o 'Buaa^a ajaanuí ap sa oj uaiqiuBj anbaod 'Buaa^a ^ptA ap aj
BAanu bj ua ajuaÁaaa ja bjb¿ oaapBpxaA A j^a^ sbui oqanuí sa anb Bjaip
as :ojjaauaA ap pBpxjiqjsod bj aod opjnuiiusip Bq ou jBuaajur aoaaoq
13 ^JtJJ1113^ -^ ^jqiaaaj A zo^jb sbui BiABpoi 'ouaaijuj ojjo ua
jb asopuBnjuaaB 'isb Baadns as 'souaaijuj soj ap boiSbji
bj ap pBpiaoajB bj :Bpuoq sbiu uoiobuijijb ns ouxs 'BpiA bj ap oatoBjj
opjiuas A ojuaiuiiiuas jap uoiaBiAsap bj ou 'osbo a^sa ua 'oSisuoa BAajj
'ouaaijuj jap BaopaauaA 'ojubo jap Bzaanj Bg "znaa bj ap ajqBJBdasui
sa baia aj B^sa oaag 'o^siag ja ua aj bj aod 'BiABpoj a^uauíBaapBpaaA
sbui BziuBuinq as 'oiaBa^uoa jb íodijtiu aoaaq ja ouioa 'BziuBUinqsap as
ou '—asaBSojpua— asaBziuiAip o asaBuisBisnjua aod 'B^aod jg -buisiiu
BjaáajB Bsa 'Band sbiu 'Bsua^uí sbui BjopuapBq 'ajuauíssoaojop ^X^aqns
'oaa osoaqauaj 'oanoso 'siausuosaa Bjaquios Ba^o anb 'uaiquiB^ 'aaip sou
'Bidoad BpiA ns ua ouioa 'a^aanuí bj ap ouiuibo 'Biuaod ja ua Bn^adaad
as anb A 'uajaaiApB aj Buoaa^ ap sajua^ sbj anb 'BOijoauBjaui 'Bpss
-ubo Bjanjis Bsa '—oinsiui js b 'ja uoa aiuauíBApaaja 'auiiadxa as anb
-aod— ojaiuiiadxa o 'oja^saadxa jb baja uoisaadxa ns b A (a^sad sa aBS
-uad) oiuaxuiBSuad oidoad ns ap a^sad jb íBisaod ns 'Biuaod ns B^sana
aj anb aBsad jb aqap as 'sjanjis Bsoaojop ns 'uptaBnuaixa ns 'BanJoij
BpBaaBuiap ns anb saaaA SBqanm oqaip Bq sou Bjaod ja anbuny

�ajena; y siente el desvelo por la dureza del lecho prestado, que sintió
como SÉNECA; y del tener que subir y bajar por las escaleras de los
otros: "Tu lascerai ogni cosa diletta — piú caramente — e questo é
quello strale — che l'arco dello esilio pria saetta. — Tu proverai si
come sá de sale — lo pane altrui. e comme é duro calle — lo scendere
eT salir per Taltri scale." — Y éste es el destierro espiritual, de que
nos hablaba Unamuno; el destierro espiritual que sirve a Dante de
asidero doloroso —como un clavo ardiendo— para no perderse a sí
mismo en los laberintos infernales; para encontrarse vivo, más allá
de la muerte; para poder decírnoslo más acá, con veracidad de cora
zón y pensamiento: con grito de poesía y de verdad. De ese modo,
ese grito suyo, infernal y celeste, hará como el viento, que azota las
más altas cimas: "questo tuo grido fará come vento — che le piú
alte cime piú percuote; — e ció non fa d'onor poco argomento". — Y
honrará al poeta eternamente no haber sido tímido amigo de la ver
dad, sino valeroso en decirla. "Ho io appreso quel che s'io ridico —
a molte fía sapor de forte agrume". — Así le dice el poeta al tatara
buelo insigne, que le contesta, luminosamente, encendiéndose más aún
en la luminosidad de sí mismo, "como el rayo de sol, espejo de oro";
las malas conciencias, o la propia o las de otros que tengan de qué
avergonzarse, sentirán amargas y duras tus palabras verdaderas; pero
debes decirlas de todos modos; y el que tenga roña que se la rasque:
"e lascia pur gratar dov'é la rogna".
¿Cómo se nos manifiesta, se nos pone de manifiesto, la visión
dantesca? Desde luego por la poesía, por su propia poesía. Y esta
poesía verifica la Comedia divinamente —misterio del alma— ponién
donos al poeta en evidencia poética de verdad: por serlo. De aquí su
identificación total con la ilusión que crea, y su consiguiente defini
ción de mito. Mirando a su Infierno, entrándonos por él, adentrándo
nos en su fantasmal y sombrío laberinto entrañable, poblado de mons
truos y quimeras, siempre hacemos pie en algún episodio o anécdota
de sentido y sentimiento trágico, que nos sitúa, en ese sentido, y con
ese sentir, para su mejor entendimiento. En el Infierno están, gené
ricamente, y por definición, los que han perdido el bien del enten
dimiento, nos dice el poeta (il ben dell'inteletto). Y singularmente,
del entendimiento del amor; para Dante no hay otro (inteletto d'amore I. Este amor, este entendimiento, es divino. Todo en el Infierno de
Dante, tan poblado de numerosísimos habitantes, se nos manifiesta
con plenitud de mal o de males, pero no vacío. Ateniéndonos a su
interpretación más superficial, diríamos que con su riqueza de po
blación penal, su inacabable y tan poblada inmensidad de espantos y
dolores, de angustiosas desesperaciones y daños, es todo lo contrario
de un Infierno vacío; y que el minucioso pincel de un primitivo nos
desentraña sus figuras, proyectadas sobre paisajes miniados minucio
samente, con precisión de trazo y expresión tan viva, que, no ya a un
poema en cada verso puede dar cabida en su horizonte, como pensó
BÉcquer, sino que hasta por sus mismas perspectivas de figuración
imaginativa se proyecta, en sus espacios imaginarios, todo un mundo
— 62 —

�— S9 —
ap is 'souisiin sojjosou ap sopBsaaa^uisap soaafeíA ap 'soasniu ap
-isla ap Bai^STjn^ p^pisoiana jiaand Esa ap soujefodsap souiaqaQ
•44BssBd a epjen biu 'joj ip uibuoiS
-bj uou — BuSaps ij Bizijsmá Bipaoaiaasiui?? :xBSBd jb oíaaadsap asa
uoa Buirujnj sa[ Bjaod ja íoiaaadsap ojnyosqB sbui ja sa upiaBuapuoa
ng 'ajuaiujEnái uBuapsap soj Biapsnf bj X Bipaoaiaasiui B-q 'oSiisbo tu
oiuiaad uaaaaaiu o^j • (44ajaos bjjjb iuo4p uos isoipiAui aqa — 'BSSBq
ojubi a bjia Baaia joj b^ a^) bjjo aamb[Bna uBipiAua anb 'BzafBq pj
ap 'Bap ub^ sa ^piA ns Á i (443}joui ip BzuBjads ouub uou iisanb9,)
a^januí ap BzuBjadsa tu '(¡uapsap opuadn^sa anb uoa X!) B^aod p saip
sou 'jauaj uBzuBap BJainbis tu anb so^ "BapuainB pBpptu o p^puoq
ap 'OTpo ap X jouib ap 'Baap^pjaA uozbj X uoiSBd ap saaBdBauT aod
uBqBTaajdsap BjnS ns X axMVQ anb 'sotc[tj so^anbB anb unB sajoa^ qa
ua uBjsa anb ap asjBaa^ua uts ouj^tjuj p ua opuaTATA uBjsa '^dpa ns
ap saiuaaouT bX ou anb 'sajuBJouáT scq "opoj ap puiajm ajuauíBasa^
-uBp sbui o^ 'ojuaiuiipuajua pp uaiq p opipaad jaq^q ap b^ :Bjja^uo;
ns aod sosoaáipd ^oazouoo anb souBiunq saaas so^ sopo^ ap sosoaáipd
sbui so[ uaaaaEd aiu anb —oduiaij p ua sapmiaídsa sBjsiam— SBjsp
-^aisa o sapan^pa SBisian^ Xbjj -ajoíin^ pp aja^d Baatuiad B[ ap Ban^
-oa^ b^ aaaipad anb jap otuo^) qa ua aiuauíBsaadxa asopuBpanb 'ja ap
opuBsed ou saaaA b íouaaijuj jap Banjaaj bj 'aaaijaad X 'Bjsn^ aj anb
'oaaBg Biiiao^ jap jBnjiqBq aoiaaj jap oijuoasaQ 'BpiA Bidoad Bajsanu
ap jBnqaídsa uoiaBaijiaaA oiuoa BisaijiuBiu sou Bjaod ja anb jBuaajuí
uotsta BsojjiABJBUi bj ua '—oasa^uBp B}janA X Bpi ap a^ajjiq uoa Bas anb
•une— SBjaA ap asaeaajua BJBd 'Bas o 's^aaA ap j^ajua sa^d oiuiub ap
upiaisodsip aoad bj aaaaBd aiu 'sa^uBaadoui a^uauíBaisij 'soatjbut^buii
'aiuauíjBanjBU 'sojoj^uaXaaa 'sajBuaajuí safBjBd soisa aod jiaand p^pis
-oíana buit j^ 'pEpijiaand —Biaaiaui o— B^aaia Bun bjjbj aa^q souaaijuj
soj ap ja ua jBj^ua BJBd uaiquiBj 'oija^uBAg ja aqiaasaad unSas 'souiu
soj ouioa asaaaBij bjjbj aaBq sojai^ soj ap oupjj ja ua aBjjua Ba^d
ouioa tsb anb 'opnadaa aq sbiu saaaA SBqanuí X 'zaA Bun iqiaas^
•osiBaB^ ja X oíaoiBííjn^ ja :Buiaod jap sajBnj soa^o soj opotu
ouistui jap asjBjisiA uasaipnd is anb ja ua joXbtu ouiisjqanuí Biaas sos
-oíana SB^sian^ ap oaauínu ja j^ 'ojaEjisiA BJBd sajBnqqBq sapEpijiaBj sbj
SBpo^ ap souiBTJBzoá a^uauíBanáas 'btjbjj ua oaiisijaB ouisiani ap sax
-b^itj soiuisi^uBj soj ap ojio aainbjBna ouioa o 'ubjij^ ap ouion^q ja o
Burpug BjjidB^) bj oiuoa asjBjisiA Baaipnd aiMVQ ^p ouaaijuj ja jBiaa^
-btu BJauBiu Bun ap ig •o^uauuiaapBd ns uaaip sou anb 'sbubtuiiij saaoA
X 'souBiunq soj^soj —sbtu ajuaiuB^iuijuí sotuijuasaad—- sounSjB souip
-uas 'biuiouosij Baanq ns sbji 'anb bX íbjbdsbui ns uoa Bi^sn^uB sou ou
sand :Biauasaad ns uoa 'oAi^aaja 'jboj ouBp un aa^q sou ou zaA jbj osa
iod I9n3"íl\[ UOQ oajsanu Bjjip oiuoa 'otoba ns ap souopuBuajj 'Bp^u ap
aiuauíBSoijsnSuB Buajj sou o 'BpBu ap btoba sou anb oaad ísaaojaoq
X so^uBdsa ap o 'aoaaoq ap X ojuBdsa ap 'ajuauíBAiiaaja 'Buajj sou anb
aiaap soiuapod sauoiaBanáij sajqísiAui o sajqísiA ap o^unfuoa osuaiuui
a^sa j^ 'aja 'ojob^ 'BjBuiaBq 'ouijoájq :B^aod ja sopBjsiB opBfap Bq sou
'oAijiuijap oaijBiuBjp oixaiaB uoa 'bjjb X inbB 'anb sojjanbB oiuoa 'soai^
-BJ^ soiposida sajqBjuoaui ap ajqBqBaBui uoiaBxaua^ o uoiaBiuauuaj ua

�veras queremos entender la lección infernal dantesca. Sentir y pensar
con el poeta, personalmente, el misterio del alma que en nosotros
tiembla, temerosa ante la vida como ante la muerte. Comprender de
este modo por qué la más leve referencia humana a un hecho vivo
adquiere en esta misteriosa, mística experiencia poética del mundo y
trasmundo del hombre, esa "agonsciosa carizia" que nos dice Dante:
angustiosa carencia espiritual de todo —de todo saber— y entender.
(Este vocablo carizia que es carencia, nos da, en nuestro español cari
cia otro sentido, paradójicamente exacto, aplicado a la Divina Come
dia: angustiosa caricia). Pensemos en aquellas tres fieras que le salen
al paso al poeta; pensemos ante su bellísima, si temible presencia
natural y sobrenatural, y por referencia alegórica, si no es, en efecto,
posible, la paradoja de estos dos términos juntos, caricia y angustia,
para el lujurioso poeta que sabe, y nos dice en su Poema Sacro, cómo
el amor, "que a ningún amado amar perdona", puede por sí mismo
sernos salvación o condenación eterna; pensemos, recordemos, la an
gustiosa caricia de la llama viva, en la que perpetúan, eternizan su
amor, infernalmente, Francesca y Paolo. Todo el poema dantesco que
nos acaricia con su canto y su encanto, vivo, musical, poético, inefa
ble: ¿no nos angustiará también por la plenitud de su sentido, infer
nal y celeste, que exige de nosotros un esfuerzo capaz de remontarnos
basta ese pensamiento, basta ese sueño?
Al salir del cuarto girón del Purgatorio, cansado del vagar de sus
más diversos pensamientos, al poeta se le cierran los ojos, y convierte,
trasmuta, su pensamiento en sueño:
^Novo pensiero dentro a me si mise,
del qual piú altri nacquero e diversi;
e tanto d'uno in altro vaneggiai,
che li occhi per vaghezza ricopersi
e'l pensamento in sogno trasmutai!"
Otras veces he subrayado esta definición poética que me parece
la más justa y exacta para la Visión admirable: trasmutación del pen
samiento en sueño.
Sueño y ensueño que tomará cuerpo, figuración mítica ilusoria,
gracias a la expresión y forma simbólica, alegórica del Poema Sacro.
Con razón Dante se sentía enflaquecido, extenuado por su viaje ma
ravilloso; porque la alquimia imaginativa que nos ofrece la sustenta
de su propia sangre: "non vi si pensa quanto sangue costa". Pues
"sólo la sangre es espíritu", nos dice la Escritura. Y esa sangre espi
ritual del hombre, es la de su fe: la del hombre cristiano. Y la fe
tiene que hacerse nuestra sangre, nos dice San Pablo. La superación
de la tragedia no se pudo hacer sin sangre humana al mismo tiempo
que divina; y es verdad que ese sublime sacrificio levanta en nuestro
corazón la más extraordinaria esperanza, por el más inconcebible y
supremo amor; pero también ese mismo amor ahonda, con la misma
medida de angustioso sufrimiento y pesadumbre, la responsabilidad
de la culpa, la desesperación de la condena. El Infierno, o experiencia
— 64 —

�— S9 —
sbui u^inb 'opBiusiuiisua ajuaiuBsoixnj sbiu Bjaod ja 'saxNVAHa3 "bis
-aod bj opBuisiinisua Bq 'ajuauíEUBumq 'ajuacuBaiBxj sbui anb Bjaod ja
aaajBd sou 'oidoxd is ap Bjs^q opBxxajsap 'ouisitu is ap opiaaxnjua sbiu
Bjaod ja 'axMVQ 'opunra ja ua BUBijsixa aj bj xod opsuiuijajap oaixojsiq
jBnjixidsa ojiquiB jb oxaijax ara i otusiuBijsix;^ jap A pBpuBijsix;^ bj ap
'oíainf ira b 'sBjaod soaijeoijiu^is sbui á saxoXBtu sop soj 'saxMVAaa^) A
aXMVQ ap ja 'soaixpjsiq souijsap sop sojsa ap uojaisodo bj ojBuag
#a\ioivxMOj\[ b A oiaAvmóvj^ b xBpiAjo uis :saxMVAaa3 xod A aavaasa^
-VHg xod 'pEptuBuinq ap orasiuBumq opuBJBdas 'BjopBJJBsap uaiquiBi
sisixa ouioa 'BpiSooax Bxas 'Bjauíixjsod Bqoasoa ns opuBna íuBxquiais
anb ouisiuBinnq ouisiiu jap stsiaa bj 'ojja uoa 'zaA ns b 'opuBziiajojd
^ajuauíBiaijaij ojopuBziuBBd 'isb ojaiaap xod 'uBJBziJBjnaas '44OAanu
ojijsa aajnp?, ns 'ajirasBaj saj axMVQ anb oaijaod afBn^uaj ja opuainS
-is 'vDavaxa^ A oíaavaog anb 'BjsiiuaaBuaj ouisiuBiunq jap jBa^oqjB
ooiup^B ja ua :baia sbiu xBjndod pBpixBptjos ns xadiuoi b ba oubijsijd
ajquioq ja anb ua oiuauíoui ja íouisiubijsix^ ja A pBpuBijsxj^ bj ajjua
sisixa ap oaixpisiq ojuauíoui ja opuBuxuqna '^JX l^íS I9P IBPTuí IÍJ
jb 'Bn^is oj sou 'xnvaivj\[ ^jxjp oiuoa 'odtuaij ns ap ooi^bjj oui^sap
ja jBjqBq oziq aj anb afBnSuaj ja ^ "p^pjaA ap oiijS un sa anbxod
'oaia ojixá un sa 'ouBuinq ubj 'ouBuinq ojix^ asa 'BiuBg bubjuo^\[ bj ua
aiuaiUBSoxojop ojopuBxnd 'ouaaijuj ns ap SBpB^uaj^uBSua A SBpiJjnd
sbj ap opBauBXJB ojopuaiqBq 'ojata ja ua o^sand 'axMVQ ap
ja 'SBiSojoapi ap ou A SBiauaaxa ap souiiaia sauainb bjb^ 'oubij
-sixa BjqBjBd bj ap axqinoq BjqsjBd bj 'oMíii^VMfj ojjsanu Biaap ouioo
'XBJBdas Baunu opipod soiuaq ou anb soj bxbj 'oisij^ ja ua
sa^uaXaxa 'ja ouioa A ja uoa 'somos anb soj Bx^d ro^six^ ja ua
sa^uaXaxa soj BJBd 'souaur jb 'Bjsa o-q 'biobjui Bjsa anb oSip —ojuá ns
ap afBsuaui ja 'sa ojsa— jBuxajuí Biaajoxd 'axwvQ 9p Biaajoad B'j
•BiaBjuí soxjosou BjsBq opusSajj Baixojsiq uoiaBaxjtjaA ap sojSis ua ajd
-tuna as axxiVQ ap Ba^aod Btaajoxd B"q "Bxajua Bj^aij bj opuBpunuí 'sbjj
-Bjnuí sns opuaidiuoj '^pxoqsap as anb Bjxaaaj^d 'axMVQ ap sandsap
'anb 'oiu^a ap A BiauajoiA ap 'zoa ap A oiauajis ap Bidoxd Bzxanj bjubj
uoa 'Bixosnji ajuauízojjB 'Baijiui pBpiuiJoua Bsonxjsuotu ns 's^ubjb
A SBxnjxoj sns opBáuojoad Bq 'oiuBjqanb ns opiaanbixua Bq oujaxjuj
jap uotaBziuBuinq wj 'oiuaiuiBsuad ja ax^uBS ap ouans na BjntusBjj anb
bj '4tajáuBS bj ap Baisnuí,, 'Baisniu Bjsa opuats an^ig 'sojubjj A sopitua^
sajqijxoq ap 'sajBiu ap a^uaxuBSofoSuoa 'Bjqand as 'oaiojsa o^uaiuiBsuad
jap oiaBA ajuauíBsoiisnSuB 'oxaBA oujaxjuj j^ 'p^paiduit bjiuijui ap
'ojuBdsa ap uoiaBUiJijB ajqBxnpxad ap 'ouBp ajqBqBaBui ap '—Buaaja
A bata— uoiaxpxad ap ubjb a^uBjadsasap A opBxadsasap sbui jb 'sojaia
soj ap oaa ouioa 'pBpajos ns A oiauajis ns aiuauíBJouos a^qB anb boii
-aod uoisnji ap bjbosbui Bun uoa 'opunuí ja ua BUBijsixa Biauaixadxa ap
sojSis aaajj ap sandsap 'axMVQ B^sajuoa '(a^xanuí bj ap BpBxoui baja
bj :bs3 anb Bsoa bxio sa ou ouxaijuj ja A) ajaanuí bj ap BpBJoui bj sa
anb 'axquioq jap oajuap 'ouisiui ajquioq ja ua :vD3K[ag BqBjsajuoa anb
¿ouxaijuj ja Bjsa apuop? ap Bjun^^aad bj y qBuosxad pBpijtqBSuodsaa
A uoxaBaxa Bidoxd ns ouioa ojxBjdaaB b opB^ijqo 3A as anb axqiuoq
ja ua zoxjb ajuauíBsoxojop sbui oqaniu aa^q as 'ouxaijuj jap Baijaod

�trágica y divinamente la ha enfurecido; y los dos, decía, al filo de dos
siglos, cuando el cristianismo hace crisis trágica de cristiandad, y el
humanismo renacentista, crisis cómica o tragicómica, de humanidad.
La Divina Comedia, nos parece, por eso, algo así como la epopeya del
hombre ensimismado: el Quijote, la epopeya del hombre enfurecido.
Y entre ambos, esos otros dos, enormes poetas tragicómicos, en quie
nes la espiritualidad cristiana se bifurca, como en Miguel Ángel, con
ansiedad de desesperación interrogante, el joven judío español, el
endiablado poeta semianónimo de nuestra Celestina, y el no menos
endemoniado y seudoanónimo Shakespeare. "También los demonios
creen y tiemblan", escribió el apóstol de la esperanza.
Este ensimismamiento, que decimos, de la poesía de Dante, nos
descubre, en cada una de sus propias fronteras interiores idéntica pu
reza de poesía; de poesía cuya naturaleza y figuración tan viva con
siste en hacerse de ese modo, en todo momento, fronteriza; siempre
es una motivación expresiva, ajena al fenómeno poético mismo (a esa
especie de absoluto poético sustantivizado, "ídolo bello" de los esteticistas) lo que determina esas fronteras; una especie de contrabando
espiritual por el que únicamente se verifica la poesía.
Una magia verbal que se hace música al adentrarse metafísicamente en el tiempo, en su tiempo, afirmándose, creándose su moral,
místicamente, por el sueño —misteriosamente pensado y sentido— y
aún sensado de tal manera — de esta poesía puede decirse, como
dijo el griego del mar, que es lo más puro y lo más impuro. Es la
poesía más pura y más impura que se ha escrito, tal vez por la com
plejidad, diríamos integral, o integrante, de su verificación o realiza
ción aparente. Una poesía en la que, como decíamos antes, el poeta
se hace cuestión personal de todo, como de sí mismo. Notad de qué
modo —y es sólo un ejemplo entre cien— Dante espera a encontrarse
en la cúspide de los cielos, para justificarse desde allí, más humana
mente que nunca; y no ya de su conducta viva de pecador, tan copio
samente sensibilizado por toda suerte de lujurias, o de su pasión polí
tica, sino para verter, desde tan alto, su cuestión personal —su cues
tión política personal— con el Papa Bonifacio VIII; para que la
fuerza de su acusación, tan personal y humana y pecadora, haga tem
blar hasta los más altísimos cielos, que, efectivamente, se oscurecen
y tiemblan, ni más ni menos, nos dice humildemente el poeta, que la
noche trágica en que agonizó y murió en la cruz el Cristo. En esta
sublime exageración aparente encontramos la viva imagen iracunda
del poeta, dominada con expresión serena de justicia; como la que
debió tener el rostro airado del Cristo juzgador que pintó Miguel
Ángel, y hoy enturbia su limpia faz, macerada por tantos humos,
casi se diría que simbólicamente, en la famosa capilla de San Pedro,
que sigue dándonos testimonio, por la piedra viva, del imperecedero
escándalo de la sangre; para seguir siéndonos, justamente, a los cre
yentes cristianos y católicos, la piedra de escándalo que hizo rodar
el Dante, con tan estrepitosa delación y acusación mortal, desde la
cúspide divina de los cielos. La pasión dantesca nos parece, embria— 66 —

�— ¿9 —
jsb j^ -pepiuiAip bj ap oaia opijBj ja sopap soj uoa opuBsjnd 'opuBaoj
'ojJBsjnd 'ojjbooj 'asiBtuanb uis 'opoui asa ap 'usipod 'pBpaaA bj jod
[a ua oueta bj opuatjaui íbuibjj bj ap ojnaso uoz^joa ja aa osajd
anb —vaaxias uajquiBj— soaiojsa soj usiaja 'ojuaiA asa 'nju
-idsa asa oja^ "44ojjb oj ap jaasu ouBsaaau sa osa ^od^ qojsodB ja aaip
'44njjjjdsa sa 'njuídsa jap opiaBU oj X aujBa sa 'atusa bj ap opta^u oq,^
'(8 'III 'Mvnf *s) 4tniujdsa jap optasu Bq anb janbB opoj noa aaa^uoaB
tsy -ba apuop b ra auaiA apuop ap saqss on oaad 'opiuos ns saXo nj
rajatnb apuop Bjdos (niutdsa o ^uinaud) o^uatA j^^^ raaatnb apuop
Bjdos anb 'n^utdsa ouisiui ja 'o^uatA oinstm ja aaduiats sa 'b^bui bj
0baiab bj anb ojuatA ja j^ 'anSutjxa as ou ts 'oAanu ap BJBjuBAaj as
aadiuats 'BjopuBjjitnnq 'ajBqaaaB bj anb bj Bas ojuatA jap BtauajoiA bj
anbuny *oasap ns ojjb oj b aaduiats aAjanA 'BtauajotA bj aod 'Bpta
-joja^ o 'Bpiaaoj BuiBjq • (4toaoj ni aaBj bj^ibu atuoa bj bcu^) ttoSanj
ja ua aasq BzajBjn^Bu bj otuoa zBq^^ :ax\[VQ j^ #ajuBS bj ap satS
-BJJ BianpiqBS BnStiuB Bsa opuBz^ajuts 'oatojsa ja voaMas ojuasa ejqeq
'woqaaaap ojata jb ba as 'aaatnb anb oj jaasq ^fap aj as o^anj jb tg^
•ojat^ jap BaijBtusiqB p^ptp
-unjoad bjjb sbui bj BjsBq oijbuiSijo ouaaijuj otdoad ns ap
pBptpunjOJd bj apsap ojjB^uBAaj BJBd 'BjqBjBd ns b njadtuí ja '
bj 'ajuBauíBjj —Bjaod ja eutp anb— ojuS b ojuS BJBp — (44¡baia jouib
ap buibjj qo!^ — bata jouib ap btubjj o) 'jouib ap baia buibjj—
oSanj jap buibjj Bn8i^uB bj ua asjBuiSiJO jb 'bsojoiub Baijaod
-uo Bsa ojaj -oasajuBp afBii^uaj jap 'jsujajui ajuatujBuiSiJO Biauauad
-xa 'Baijaod upiaBaijiuáis bj spo^ 'usipuaaui 'uapuaiaua 'oaiBjj oáanj
jap 'joiub ap buibjj BnSi^uB bj ap soiSiisaA soj 'sajBuas sbj 'souSis soq
• (44aBiuuiBjj BiSpsaA suajaA oasou^py,, — 44buuubij BaijuBjjap
oasouoa :tiuajj uou aqa osbuiij a4iu anSuBS ip — BiuuiBjp aqa
•ajquiaij ou anb aj^uBs ap bjo oiusim js ua ajuais ou opuBna 'oisa Á
1buibjj BnS^uB bj ap —sajBuas o jBuas bj 'souSis soj— ou^is ja oazouoa
:osjaA oidojd ns uoa 'omoaiA B 90ÍP aI 'ouojB^jn^ jap uij jb 'aj^
-sajja) osibjb,j ja ua aaijjsag ns ap BuiAip upiaiJBdB BjjanbB ua '
ns ap aísn^uaj ajsa Jod j^ #Xoq ap 44SBjsijijsa?9 soj uaaip otuoa
-iuSis ajdtuais jas ap sbiu b 'oaije^ijiuSis aiuauíBAisajdxa '
aiuauíBsajdxa afBn^uaj un ouioo 'jofaui ajip 'Bsaijuoa bj 'Bjnuuoj bj
íBaijjjod X Bsoi^ijaj 'jBuoisBd Buip as anb 'Bajía Bun jod Bp^pjBdsaj
ajduiais 'Bai^aod uoiaBJidsui ns sosjaA sosoiubj sojsa ua Boijdxa '44oaou
jijs aajop^, jap Bjaod jq 'Bisaod bj b biusiui js b Buap^aua X 'otusitu is
ap Bjaod jb Bjqij 'jouib ap BjnpBjaip 'bsojoiub biubjij aajnp Bjsq
oa 'ouiuap ojjap ayo
opoiu janb v a ío%ou 'jids auoiuy
opuvnb ayo un uos itu o¡n
:biubjij ns b apBnsjad sou 'Bjaod jap baia zoa bj uoa
'odtuaij ouisiui jb 'ojad :ojusdsa ap aaapnuiua X aaapjosua X s^aia sou
'soiq ap ja ouioa 'ajqtuou ojos oXna 'BpiA bjjo ap 'sptA bj ap psp
-jaA bj 'ajjaniu bj ap BpiuBin o Bpjjsn^ 'oustunq jas oidojd ojjsanu
ap jBujajui a opuoq sbui oj ua bjubo sou anb 'ajsajaa saisnuí ap

�ponían, metían la mano en el fuego trágico del Infierno, por la verdad
viva de la sangre, que otras veces dejaron correr, libertándola de sus
venas, libertándose por la muerte. Dante, no: porque ha nacido del
espíritu, porque ha nacido o renacido de lo alto. Su voz humana se
hace voz, de nuevo embriagada por la sangre divina, al entregar, tem
blorosamente, hasta la última gota de la suya, para cantarla, y decír
nosla verdaderamente en su maravillosa Visión sagrada. "Con altra
voce omai, con altro vello — ritorneró poeta..." —nos dice: con
otra voz, con otra voluntad, con otro querer, que presta a su grito, a
su mensaje infernal y divino, ese aire desdeñoso, y tan grave, a la
par que tan puro y poderosamente iluminado de amor. No es orgullo
de poeta el suyo: ni de hombre solo; de solitario, desterrado, soñador,
creador de mundos y trasmundos espirituales: es el orgullo de la
poesía el que nos hahla por la humilde voz conmovida de su som
bría desdeñosidad. Su mensaje es de amor, no de desprecio para el
hombre: de piedad, de esperanza, de fe (1).

(1) Los versos citados, o aludidos, de la Divina Comedia, corresponden a los Cantos
I, III y V, del Infierno; XIV, XVIII y XXX del Purgatorio;^ IV, V, XVH^ XXV, XXVII,
XXIX y XXXIII del Paraíso.
— 68 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2397">
                <text>Fronteras infernales de la poesía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2398">
                <text>BERGAMIN, José</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2399">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 43-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2400">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2401">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2402">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2403">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2404">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="292">
        <name>DANTE</name>
      </tag>
      <tag tagId="291">
        <name>SÉNECA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
