<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=67" accessDate="2026-05-16T10:28:55+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>67</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="248" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="467">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/779005b2b125cbf41f4bd6f962687d4a.PDF</src>
        <authentication>6610519ee432c7da63d308e044a3e696</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2788">
                    <text>"^S6I aP Hní 9P 9P
'bi3ojoji[) .^ Boido.isojjij^ Bimo^Buy ap oiJojBJoqBq p ua BpBjoip Bi^uajajuo^ ([)
ojsa ap uoianjos bj b opinqiJiuoa ubij ojubj anb 'qaBqsaiJ^
sBSajoa siui ap sauoiaBijsaAui sb[ ap osa.iáojd [a jBAjasqo japod
oxSajiAijd un ajJBd im jod opis Bq A opsqoad oqaaq un ua asopuaijJtA
-uoa Bjsa stsa^odiq Bjsa soub f sounqn so[ aiuBjnQ "BjqBq SBUouauoq
ouioa 8B[n^o ap sodij sojubi ap Biauaisixa b^ jauodns oaiSo^ sbui ^aa
anb uoiuido b^ osajdxa 66l oyB Ia ua JaM^oa^ ajuauíB^og 'SBiui^sip
SBi^BSi^odiq SBuouuoq 9 ap Biauajsixa b^ opBqoad asaaqBq ap sand
-sap Baambis m otquisa ou SBSoa ap opsisa ajsa Á 'sBqojouioaa Á sb^ij
-osBq 'sB^ijoptaB SBpBuiB^ 'B^npuiq^ B^sa ap aoiaa^uB o[nqo[ ^a ua sbj
-njaa ap sodij sa^j ajuauíBjos UBinSupsxp as soub a^usanQ 'auuij Bjjaxj
opuBsid souiBjsa anb aaajBd am jui b 'o^ubj oj aod j^ 'sxsijpdiq bj
ap sajBuoiaunj saaouin^ soj ap sajopBiisaAui soj Jod B^sandojd uoia
-B^ajcdjajuí bj á jbuijou sisijodiq bj opuBipnjsa soSojoupaopua soj
ap sojuaiuiiaqnasap soAanu soj ajjua SBiauBdajtasip ^sq ou sqoaj bj
bjsbjj -snanuí ap uotobuijoj ojsta Bq aipBu sojijojuaaB sajouin^ soj
u^ anbaod 'Bijapuaadaos aui 'sBsoantu SBjnjaa sbj ap SBJosanaaad sbj
uos jBuijsaiur Bsoanuí bj ap SBjijpiuaSjB SBjnjaa sbj anb jaaja Jtaosq
B-iaisinb aui oSojojsiq un is oja^ "jbuijou siuuapida bj ua anb osaaojd
omsim ja 3a as anb Bas o 'sBsouiBosa SBjnjaa ua ubuuojsubjj as A buijbj
-anb jbuijoj UBjuaiut sajBSBq SBjnjaa sbj apuop soaoj Biauanaajj ajuB^
-ssq uoa BJ^uanaua as 'suapoa snojn ap sajjoa uBipnjsa as opusna 'ojd
-uiafa jo^ 'Biauapaaojd ns ap opifa^ jap sauoiaunj sbj 'opBaS oi^aia
BjSBq 'usquit ua^iao jainbjBna ap sa^oiunj soj ap bj^o^bui ubji Bq
•jbuijou Biojojstq bj ap sopsijnsaj soj uoa op^anas ap UBjsa oSojojsd
-ouioiBUB ja aod SBpiua^qo sauoiaBAaasqo sbj opu^na 'oatjuajnB ouioa
jBjdaaB apand as OAanu oqaaq un 'BjSojoiq bj ua anb aoaasd aj\[ 'btjbj
-inqd BjnpuBjS bj ap JooajUB ojnqoj jap BiSojojsiq bj ap Bajaos ojb
jiaap oijssaaau sa 'b^bj bj ap sistjodiq bj ap saaouin^ soj uoa opBU
-oiaBjaj Bjsa anb 'Biauaaajuoa ira ap oiafqo ja ua JBjjua ap sa^uy

BlO[OISIJOlSTH B[ B

soj
Bipusp2 BAanj^j 'uip^unQ
uaoup^ ap 'daQ jap
í Ja '¡OJd

�problema. Al mismo tiempo hay que reconocer la inmensa labor de
Romeis quien, gracias a los verdugos de Hitler, tenía la posibilidad
de estudiar glándulas pituitarias de personas recientemente ahorcadas.
Romeis distingue 6 tipos celulares a, /?, y,. . . usando las 6 letras pri
meras del alfabeto griego. Romeis no se preocupó del problema de
la secreción específica de sus diferentes tipos de células, limitándose
a la descripción minuciosa de su morfología y de la afinidad de tales
elementos por ciertos colorantes, usando el método Kresazan. Las
células cromófobas en la nomenclatura de Romeis son las células y.
Las células f3 y 8 son dos tipos distintos de basófilas, y las células
a y e tipos de acidófilas. Pero no basta teñir células con colores dife
rentes. Lo que queremos saber es cuáles son los productos de estos
distintos tipos. El progreso de los últimos años se debe principal
mente a la introducción de unos cuantos métodos histológicos nuevos
y a la comparación de la estructura de la hipófisis con su contenido
hormonal. Usando cantidades fisiológicas de tiroxina, Purves y
Griesbach han podido demostrar que después de unos cuantos días
de administración de la hormona tiroidea un tipo de células basófilas
se puede eliminar completamente de la adenohipófisis de la rata. Las
células que desaparecen en tales circunstancias tienen las caracterís
ticas siguientes: reaccionan con el reactivo de Scbiff, o sea con la
leuco-fucsina después de oxidación con ácido peryódico. Por lo tanto
dan la reacción de una glucoproteína, un hecho de cierta importan
cia, porque la tirotropina pertenece a esta clase de proteínas. Ade
más, estas células, llamadas tirotrofas por Purves y Griesbach, se tiñen
específicamente con la aldehido-fucsina de Gomori, y se distinguen
de otras células basófilas por su forma angular y por su localización
en el centro de la adenohipófisis. Las células tirotrofas tienen una
forma irregular moldeada por compresión de células vecinas. Cuando
se inyectan cantidades fisiológicas de estrógenos, las células tirotrofas
se mantienen sin cambio, pero las demás células basófilas desapare
cen. En su primera comunicación en el año 1951, Purves y Griesbach
reconocieron solamente un tipo de células productoras de las gonadotrofinas, pero más recientemente, y no sé si el trabajo ha salido
ya, han distinguido dos tipos y les ha costado bastante trabajo encon
trar pruebas de que haya realmente dos tipos de células, una de
las cuales secreta la hormona estimuladora del folículo y la otra
hormona luteinizante. Ambas reaccionan con el reactivo de Schiff
después de oxidación con ácido peryódico, porque también las gonadotrofinas contienen hexosas en sus moléculas, o sea que son glucoproteínas. Las células gonadotrofinas que se encuentran en la peri
feria de la hipófisis se tiñen fuertemente (con el reactivo de Schiff
y estas células están cerca de los vasos portales y tienen la forma
redonda u oval). No voy a analizar aquí las razones que han conven
cido a mis colegas neozelandeses de que estas células periféricas son
las que producen la hormona estimuladora del folículo. El otro tipo
de células gonadotróficas están situadas más interiormente y se dis
ponen en un arco alrededor de la pars intermedia. Son pálidas y no
— 30 —

�— 18 —
•Bapiojji Buouuoq bj ap bijbj 'opunSas A opoi-oipBJ ap aiuaiaijns p^p
-ilUBa Bnn ojatnij^ -sisijodiq ap sajoumi so^sa ap ojjojJBsap [a bjbcI
soiJBsaaau uos saJojDBj sop :Bja soiuauíuadxa sojsa ap upisnjauoa
B^ #B}np}sqB BJa sojaafui soj ap oipaui jod upiaaaiojd Bq 'buixojii
ap sauotaaaXui o sapiojji ap souafui UBjqiaaj sauna-ijiui QO^ 9P s?ui
ojb uoa sopBjoa^ut sajBtuiuB scq is jBiíAa Bipod as smjodiq-ouapB
bj ua BiSB[doau bj anb cnquasap SBiaapy uorani ua opBuuojsuBJi
BjqBq as sisijodxq B| sandsap SBjp QOI 9n^ ^ oubiub^ ap opBjuauíiiB
BjqBq BjiBiirnid b^ opoi-oxpBj ap sap^pijUBD sapuBa^ ap sauoioaa^ui ap
sandsap sasam ^ anb 91A UBmqio^ 'Bza^jn^BU ns otaa[qBjsa saaop
-BaoqB[oa sns uoa qiJn^ Á saaouini sojsa oiqijasap uBuiqao^) ^sapioaii
b^ ua^njisap anb sapBpijusa ua opoi-oipBJ uoa sopBiBJj sauojBj ua
uaA as ajuauía^uanaaaj ubj anb 4sooBjin;td saaoumi so[ ap oipnjsa ^ap
auaiA bjb[o sbui Bqan^d B^ 'uoimdo iui u^ *soa^o so^ uoa BzuBfauías
Bjjata Jaua^ uapand soun so^ 'a^uaiuBaidpasojaBui 'unB {pijip sbui Bsoa
b^ aaoBq bjb¿ 'SBiuo^oa SBqanuí ua sa^uanaa.xj aiuBjsBq uos BiSo[ojBd
ajuaaajxp ap sistjodiq b^ ap sajoumi p^pa Bisa ua anb p^pqBnsBO
B[ Bp Á sofaiA sa^BiuiuB ua ajuauíajuanaajj Anuí uaaa.iBdB saiouinj
sojsa b^bi B[ u^ 'sapEi^noijip sapu^aá jaauaA anb ^iqBq anbaod 'uos
anb o\ ouioa SBpiaouoaaj uo^anj anb b^sbi^ psBd odiuaij oqonj^[
•SBaisB[doau aiuauiBouBjj o
sapuBjS sisxjodiq o;sia ubi^ 'sb^bj ua o sauo^BJ ua Bapioji^ Buouuoq
B[ ap Btouaioijap b^ ap so^aaja so^ opuBipnisa saaopB^ijsaAui soqanj^
•BuidoJioiij uaanpo^d anb so^ijosBq SBiuouapB opBJ^uoaua usq as sau
-oiaipuoa sa^Bna ua JBnSiJaAB b souiba Baoqy 'SBOisB^doau SBaijoj^oap
SBjrqaa Jod ajuauíBAtsnpxa sopBuuoj sojapBpjaA ssiuouapB ap uoiobui
-ioj tb\ b fa^[ 'sosbo soqanuí ua 'anb JBj^npou BisB^d^adiq Bun BiaBq
Biauapuaj eun uotaipuoa B^sa ua ^ÍBq 'ssjqB^d sb^^o u^ "Bjuio^oap
-lojqi ap Baidij B[n[aa B[ ua ubuuojsub.ii as A UBoqdiijnuí as s^jnjaa
SBisa is sbiu oqontu A 'sodnj ua aiuauíaiuanoajj usaiuanaua as sbjoji
SBjnjaa sbj jbuuou BjnpuBjS bj ua b^ "O^auínu ua BiuauuiB bjij
Bjnjaa ap odu ojio ja 'BapioJii Buouuoq bj ap Biauaiaijap X^q is
OJa,j 'Bsnjip jas ap ofap SEjoJiopsuoS ssjnjaa sbj ap BisBjdjadiq bj
j^no ja ua BiABpoi osbd ojos un opBJiuoaua aq ou ojad 'SBpBziuioiaap
-buo sbibj SBqanuí ap sisijpdiq bj opsipnisa aq o^ 'uoiaEJissa ap sbj
-njao sbsouibj sbj ua ubuuojsubji as SBtuapy 'aiuaiujBuiJOu uBJiuanoua
as ou apuop joijoiub ojnqoj ja ua sauoi^aj jbzubojb b u^áajj osaaojd
aisa ua A aiuauíajqBjaptsuoa usisBjdjadiq as SBjoJiopBuoS sBjnjaa sbj
BiraoiaapBuoS bj ap sandsap 'uaq^s "spfj ouio^ 'sbjojiojji A sBjojiop
-buoS SBjnjaa sbj aJiua SBiouajajip sbui BjABpoi ^^q anb jaA b souiba
'SBjijosBq SBjnjaa sbj ap BtSojoiBd bj BJoqB souiBjapisuoa i '^uij
-oJiojji bj ap SBJOianpojd Bjapisuoa sbj BJoqB 'BuidoJioaiuoa-ouajpB
bj UBjJianpojd ijouio^) ap OAjia^aj ja jod SBpiuai SBjnjaa sbj anb
Biuodns ozuaiiuoa ja ua anb 'iuijbj^ j^ 'BiuBiuajy ua iqaBj&gt;^ jod A
BaiSjag ua* pusjjajj jod 'soptujq sopBis^ soj ua iuijbjj Jod
opis Bq SBjijosBq SBjnjaa ap soiuiisip sodu ouioa sbjojiojii A
-buoS SBjnjaa ap oidaauoa j^ 'JJJH9S aP ^JiaBaJ ja uoa Jiqap uoiaa^aj
Bun oanj apsap u^p anbun^ 'opoiaui unáuiu uoa uaiq ^nuí uaup as

�Por lo tanto Gorbman sostiene que los tumores hipofisarios son debi
dos a la irradiación y la deficiencia en la hormona del tiroides.
Goldberg y Chaikoff también observaron una hiperplasia de gran
des células basófilas con aumento de actividad mitósica en la hipó
fisis de ratones tratados con grandes cantidades de radio-iodo, y pu
dieron evitar tales cambios mediante tratamiento con tiroides dese
cado. Pero no hace falta destruir completamente el tiroides por medio
de radio-iodo para obtener tumores de la pituitaria. En ratones ex
puestos a los efectos del radio-iodo tres días antes o después del
nacimiento, tales adenomas ocurren frecuentemente en ciertas cepas
cuando los animales llegan a la edad de aproximadamente un año.
Gorbman clasificó estos tumores pituitarios como cromófobos, y esta
clasificación se mantiene en la literatura hasta la fecha, a pesar de
los resultados obtenidos por Fürth y sus colaboradores. Fürth y
Burnett transplantaron tumores de la adenohipófisis producidos en
ratones por radio-iodo y descubrieron que estos injertos no se podían
propagar en animales normales sino solamente en ratones radiotiroidectomizados. Por transplantación seriada obtuvieron al fin tu
mores que no dependían ya de la ausencia de la glándula tiroidea.
Crecían rápidamente en animales normales, produciendo metástasis
en ganglios linfáticos. En otras palabras, estos tumores transplantados
habían llegado al estado de autonomía. Pero mucho más importante
todavía era el hecho siguiente: la presencia de un tiroides normal en
el recipiente permitía apreciar la actividad funcional de tales injer
tos. Cuando estos injertos tenían tamaño microscópico, estimulaban
el tiroides de una manera definitiva. Cuando crecieron, los injertos
produjeron bocios nodulares. Determinaciones del contenido hormo
nal realizadas en el laboratorio de Fürth y además en tres otros
centros, confirmaron que los tumores transplantados mostraron una
concentración alta de tirotropina. De interés especial son las deter
minaciones de Evelyn Anderson, porque demostraron que ninguna
otra hormona pituitaria estaba presente en cantidades significantes.
Así me parece que no cabe duda que hay tumores de la hipófisis
formados por células que secretan tirotropina.
La presencia de tumores en la adenohipófisis de ratas tratadas
con bociógenos por largo tiempo ha sido observado frecuentemente
por varios investigadores. El año pasado Moore y sus colaboradores
observaron tres casos de tumores pituitarios en ratones tratados con
propiltiuracilo durante 18 meses. Las tiroides de estos animales con
tenían tumores malignos. En 1953 describí la presencia de tumores
de la pituitaria conjuntamente con adenomas del tiroides. Llegué a
Dunedin en el mes de abril de 1948 y desde aquella fecha empecé
a estudiar los tumores llamados espontáneos que ocurren en la colo
nia de ratas que mantenemos en la Facultad de Medicina de mi
Universidad- Durante los primeros tres años de mi estancia no vi
tumores espontáneos de la tiroides aunque encontré unos cuantos
tumores de la pituitaria. Ni siquiera observé durante este período
tiroides estimulados. Pero este estado de cosas cambió en el año 1951.
ao

�—

—

bj opajBd^sap anb n^ ojuaxuoxu ^a ug 'Bmajo^doanjío ap uop
-3B3J BJ OpUBp 'SOJXXUBjS 3p SBU3JJ UBqBJSa X pBpJ3A 3p SBJXj^SBq UBJ3
sajBJOxunj SBjnjaa sbj osb3 ajsa ug •ajuaxu.xoxjajuB SBpBAaasqo sbj ap
UBixxiíuxjsxp as anb sajBxuxuB g ap sxsxjodxxj bj ua sauoxsaj opBJjuoaua
souiaq sandsap sasaui soun X 'Bjaxp bj b oaissjod ojnpox ap ojuaxu
-ajdns un opxpBUB souiaq sbjbj ap bxuojoo Bjjsanu ua opox ap Biauaia
-ijap ap op^jsa ja jBipaxuaj BjBd 'uoxsboo bjjo ua oqaxp aq bX oxuog
soaxdo.iio.ixj saaouinj so[ b jbuib^ o^aajaoa sbiu Boas anb oaja o^ubj
I Jod '^urdoajojij ap sapBpuuBa sapuBJ opB[nuinaB UBq sapjouxnj
sb[ anb Bas o 'Buiajoadoai^á ap soua^ UBjsa anb uBaipui anb
ap X Jjiqas 9p OAijasaa p uoa SBSuajut sauopasaj JBp uapand
oduiaij ouisiui p X aiaanj BT^ijosBq cun jpinbpB uapand
sa.iouinj so^sa sauopipuoa SB^aap ua :BiABpoj uozbj bjjo X^q
•uaSiao ns souaui o^ jod Baipui ojsa anbaod 'sB^xpsBq SBppa oxuoa
osBa oj^sanu ua SBpBaxjxs^p 'papt anb souaxn oi^axxxu anbuxxs '
-ajd aaaJBd 3\n xxu y *so[nuBj uauaxj sbxubC anb 'spuxo^ ap X
sb^ 'sxsxjodxq-ouapB s^ ua uajsxxa a^uaxupxujou axxb SBqojoxuoaa
sb^ uoa uoxsnjuoa Xbx^ saoxiojua 'sBqojoxuoja oxuoa SBpBaxjxssp uos xg
¿soaxjxaadsa sopu^aS sns opxpjad ubxj anb SBppa sb^ b jbxub[| oxuoa?
:Bxna[qoad ojjo BjABpoj Bpanb 'Baxuaa^ ap ejpj b[ soxuBjJBasap xs oja^
•B^npuB^S B^sa axuaj oaodxuBj xu ^Bfxj xu aqBs ou aiua^ Bxpnxu anb
sa 'apap apnp axu 'bj^o Bg *sxsxjodxq b^ ap saaoxuni so[ aaqos Banj
-Bja^^ b¡ ua uoxsnjuoa b^ubj X^q axxbjod sauozBJ sbj ap Bun a^uaxuajq
-Bqoad sa osg *sojp Jod Bppnpojd Buoxu^oq bj ap pBp^uBa bj Bpoj
xsbo UBaaqxj anb ouxs uaanpojd anb Buoxnaoq bj UBjnxnnaB ou anb
'bjbj bj ap sxsxjodxq bj ap sajBuoxaunj saaoxunj soj ap ooxdj^ Xnxu sa
ojsg 'SBuxajoadoanjS ap ojjb opxuajuoa un u^xuaj s^jnjaa s^aod SBun
a^uaxuBjos :Bpuajajxp bjos Bun uoa 'sbjo^jojxj SBjnpa sbj oxuoa uojbj
-jodxuoa as axxb Bas o 'xjoxuo^) ap o JJiqag ap OAxiaBaa p uoa ajaanj
uppasaj Bun u^qBp SBjxjosBq ajuaxuajaanj SBjnpa sbj anb JBajsoxuap
opnd as JJiqag ap uopaBaj bj X poxuo^) ap sopopxu soj uojBaxjdB as
opuBn^ -Bapiojxi Bpuapxjap bj ap BaxsBja uaíoBiux bj cujsoxu oupaA
opxfa^ p SBxuapy 'sajBJoxunj. ssjnpa sbj ap bxjoXbxh bj ua Jiqap X
SB^uBixa SBun ua ajaanj Bja 'SBjnjaa sbj s^poj ua jBnSx Baa ou BxjijosBq
Bjsa oaa^ 'BxjxjosBq ap opBaá ojaaxa un uojBJ^soxuap 'nBjoaxuBdB^
ap opoptu ja uoa SBpxuaj 'anb SBjnjaa jod so^sandxuoa 'ajqBXJBA
oubxubj ap SBxnouapB uBag 'sajopajuB soub ua ojsxa soxusxqBq anb soj
ap sajua^ajxp Xnxu UBja saaoxun^ soisg 'jBjnoxjJBd BiSojo^siq Bun uoa
soxuBj^uoaua sou sxsxjpdxq sajBj ap Biáojojsxq bj oxpn^sa as opuBn^
•BpBzuBAB pBpa ap sb^bj ua UBja sojja sopoj X 'odxuaxj oxusxxu jb
BXJBjxnixd bj ua uoxsaj Bun uasaxAnj anb soaod soun a^uatusjos BjqBq
'jBjnpou oxaoq uoa sbjbj ap sosbo soqonxu BjqBq anbuny "sajBiuxuB
soj ua opoq uaiqxuBj X^q ouBxunq oxaoq Xbxj apuop anb sa opxq^s
uaxq X oaxxuapua oxaoq X^q 'uxpaunQ Bjsa apuop 'oSbjq ap bxouxa
-ojd bj ug -SBxuouapB sop o oun UBxua^uoa soxaoq so^sa ap soqonxu
X 'uopBiuaxuxjadxa b sopxjaxuos sajBxuiuB ua oxuoa ounSjB o^uaxxu
uxs sajBxuxuB ua ojubi sopoq uoJapajBdB odxuaxj oxusxxu jy

�ciencia tiroidea, apareció acumulación de tirotropina y al mismo
tiempo estos tumores benignos cesaron de crecer.
Ahora vamos a dejar las células basófilas y los tumores deriva
dos de ellas y vamos a tratar de las neoplasias que, como creo, tienen
su origen en las células acidófilas. Es bien sabido que la somatotropina es secretada por células que se tiñen con la eosina u otros colo
rantes como la eritrosina y la patología humana ha demostrado clara
mente que el tumor pituitario responsable del exceso de crecimiento
en casos de acromegalia es formado por células acidófilas. Desafortu
nadamente, adenomas formados por células secretorias de la somatotropina no los hay en roedores. Pero hay otro tipo de tumor funcio
nal acidófilo, tanto en ratas como en ratones. Dawson y Friedgood
descubrieron que poco tiempo después de la copulación aparecen
células en la adenohipófisis que se tiñen con el carmín. Pues bien,
se ven en gatos y conejos dos tipos de células acidófilas: las que había
antes, de color naranja, y las nuevas, teñidas por el carmín. Dos
tipos distintos de células acidófilas ocurren también en otras especies
de animales y en la pituitaria humana. Son las células a y e de
Romeis. Según mi conocimiento, solamente Mme. Lacour colabora
dora de Oberling, ha tenido éxito en teñir, en la adenohipófisis de
la rata dos tipos distintos de células acidófilas, usando el método
original de Romeis. Mme Lacour vio que las células de color naranja
aparecieron durante el embarazo aumentando considerablemente en
número durante los tres últimos días y persistiendo durante el pe
ríodo de lactación. Por lo tanto Mme. Lacour adscribió a las células
naranjófilas la función de secretar la hormona luteotrópica o la prolac
tina. Dicho de otra manera, tienen la misma función que las que se tiñen
con el carmín. Así, la mayoría de los investigadores están de acuerdo
en que la hormona luteotrópica es formada en las células acidófilas
y, como ya he indicado, hay buenas razones para suponer, que estas
células son distintas de las que producen la somatotropina. Ahora
voy a someter a vuestra consideración el que la gran mayoría de los
tumores espontáneos de la hipófisis que se ven en ratas y ratones de
edad avanzada, igualmente que los tumores que se desarrollan en
estos animales después de la administración prolongada de estrógenos, son realmente tumores funcionales formados por células que
secretan prolactina. Sé muy bien, que solamente durante los últimos
años este concepto ha sido avanzado por Mme. Lacour, por Mühlbock
en Holanda y por un servidor de Uds. Espero que me van a perdonar
que empiece la exposición con un relato de mis observaciones. He
tenido la buena suerte de encontrar en una rata gonadectomizada
cuando tenía 14 meses, un tumor pituitario, realizándose la autopsia
unos 5 meses después de la gonadectomía. La autopsia demostró atro
fia de la vagina y del útero y comprobó la ausencia de los ovarios.
Pero las glándulas mamarias tenían un aspecto francamente hiperplásico y además tenían quistes llenos de fluido lácteo. Las glándulas
mamarias eran el único órgano estimulado; todas las demás glándu
las sometidas a las hormonas pituitarias eran normales. La histología
— 34 —

�sbj ap ojuaiunaaaa [a aiqiqut bjbcI Buanbad opBisBiuap Baa ouaSoajsa
ap p^pijuBa Bjs^ 'o^ cj'^ je joajsaqjijsa A Buiaajsajoa aod SBjsandiuoa
SBjajqBj ap uopBjuBjdun bj ap sandsap sajBimuB ua ajusfamos amoip
-uis un opBAJasqo aq uaiquiBjj^ "upiaaaaas Buajd ua A SBpBjjoaaBsap
UBjsa SBtJBuiBui SBjnpusj^ sbj anb SBajuaiui 'uoiaBajSBa ap souSis
so[ UBajsanuiap buiSba A oaajn BpBziuiojaaiJBAO bjbj Bun ua apuop
ojduiafa oajo XBq isy *bijbuibui BjnpuBj^ ns opuBjntuijsa 'BjaraaS
sa^o bj b os^d 'oiaBsijodiq aouinj |a aod osaaxa ua BpBuiaoj buii
-aB^oad u\ :ajuaxnis B^ sa BpBajSBa B^auíaS bj ua BiaBuiBiu B^npus^S B[
ap umaB^niuijsa bj ap uotaBjaadaajui aofaui b^ anb aaaa^d aui Baoqy
•soaijoajB ajuauiBja|duioa UBaa buiSba b[ A oaajn \9 anb ap asead
b 'BpBaaBui upxaB^nuiijsa ap souáis so[ oajsoui uaiquiBj BpuiaS Bajo
B^ ap BiasuiBui B^puB[ B[ sosBa soaod soun ua oaa^ 'BaSajuj B[aui
-a^ b^ ap SBiaBuiBui SBjnpuB[ sb[ ap uoiaB^nuiijs^ Bsuajut Bun BiqBq
oduiatj ouisiui ^y -souaáoajsa uoa sopBjBaj sapuiiuB ua uaA as anb
so[ ap BpBU ua UBjn^uijstp as ou soiaBsrjodiq saaouinj sojs^ 'buiou
-apB ua puiaojsuBaj as sisijodiq B[ anb ap opBj[nsaa p uoa 'osaaxa
ua ouaSoajsa uBq^jaaaas anb saaouinj so^p ua uoaBUiaoj as puij
p A ajuauíauiaoua uoaapaaa Bajo B[ ap soijbao so[ 'spBajSBa Bpuiaá
B[ ap ajuatuaAoad BaijoajopBuoS uopBpuiijsa B[ ap Bpuanjjuí b^
oÍBg 'ou^aon^j-ouiui 'ouaSoupaBa un ap sapBptjuBa ssuanbad uoa BpBj
-Baj anj ' (sa^ajui Bajo B[) BpBziuiojaaiaBAO Bj^a Bun Baa SBpuia^ ssjsa
ap ^uj^ "sisoiqBaBd ua SBpBjunf s^aquiaq SBjsa ap SBfaa^d souiBjuaj
:ajuain^is uopBAaasqo B[ sorapiq 'sisoiqBaBd bj ap sojaap so[ souiBq
-Bipnjsa opuBna 'soub soaod soun aa^jj •BuijaB[oad b^ ap SBaojanpoad
'ssatjpadsa s^ppa aod op^uiaoj aouinj un aod opBjaaaas aojaBj un
ap Bpuanaasuoa sa BiaBiUBiu B[npuB^ b^ ap uopBpuiijsa B{ anb J9U
-odns anb X^q ajuauí^sozaoj Á 'aBja^asap apand as BaiuaSoajsa Bpuan|j
-ui ^\ inby "souaui oqanuí tu 'oua^oajsa ap osaaxa X^q ou 'buiSba
b^ ap A oaajn pp opBjsa p Baipui ouioa 'osBa oajsanu u^ *ajsiAaa so[
anb oipjida pp uopaaaas ap ojanpoad pp soua^ UBjsa 'sauopipuoa
sapj ua 'sojnajjBUBa so'q "BiaBUiBUi BppuBj^ b^ aaqos souaSoajsa so^
ap ojoaaip ojaaja un b UBqBuipui as saaopB^ijsaAui soun^[B A Banj
^ ua BiauBdaaasip BiqBq oaa^ "ouauíouaj ajsa ap o^oaassap p
oiaBsaaau Baa oiaBjinjid uaSiao ap aojaBj un anb ap uop^aipui
Baa 'sopBziuiojaasipdiq sajBUiiuB ua a^njaap Bipod as ou bubuibui
BppuB|S b^ ap uopB[nuiijsa bj anb ap oqaaq ^^ 'sisipdiqouapB bj
ap SB^ppraB SB^n[aa sb^ ua soaijsiaajaBaBa soiqui^a ^Bq SBiausjsunaap
sa[Bj ua anb Bjsuoa uaiquiBj^ 'ouaSoajsa ap osaaxa X^q opuBna uaaaaa
sopajpuBa so\ 'asán| aauíiad ua 'oraBuiBui opifaj p ua anb sa opiq
-es uaiq 'soub soqanuí aaBq apsaQ 'otaBjinjid aouinj pp ajuaiuaAoad
ajuaSB un b Bpxqap Baa SBiaBuiBui SBjnpuBjS sb^ ap uppBpuiijsa b{
anb ap uoiaisodns b^ BaiSo^ aaaa^^ 'SBpnaBA uoa SB^josBq SBjnpa ua
BpuBpunqB Bas o 'uopsajsBa B[ ap soaijsjaajaBaBa soiquiBa soaidij soj
BqBajsoui'BUiouapB p aod BpBdnao ou sisijodiq bj ap aja^d B^j '^jtjop
-xas uotaBjnuBaá ajuBpunqB uoa saao^Bui o^jb sojuauíaja BiqBq 'sBjja
aajua sopBdisip 'oaad 'uop^jnuBa^ uis SBqanuí 'sBuanbad ajuauíBAij
-Bjaa SBjnjaa aod opBiuaoj BqBjsa aouinj ja anb ojaAaa sisipdiq bj ap

�ratas, y cerca de 14 meses después de la implantación de la tableta,
el estado del estro continuo cesó de existir. En algunas ratas el ciclo
se restableció, pero los frotis tomados de la vagina de otras, indi
caron un estado anestro por períodos prolongados. La autopsia de
un animal con tales síntomas mostró la presencia de un tumor de la
hipófisis, que histológicamente tenía las mismas características que
los adenomas ya mencionados. Dicho de otra manera, estaba com
puesto por células acidófilas con aparato de Golgi de tamaño extraor
dinario y con una granulación acidófila que variaba de zona en
zona. En algunas regiones del tumor, las células acidófilas abunda
ban, en otras escaseaban. Los ovarios no contenían cuerpo lúteo, pero
sí folículos maduros. El epitelio de la vagina mostraba mucificación,
indicación clara de ausencia de cuerpo lúteo, de que la concentra
ción del estrógeno no llegaba al nivel necesario para inducir oestro.
Las glándulas mamarias eran hiperplásicas, con desarrollo del apa
rato alveolar. Su epitelio estaba excretando fuertemente. Pues bien,
existen condiciones en las cuales se puede eliminar los estrógenos
como agentes responsables de la lactación, si se quiere dar este nom
bre a la secreción de tales glándulas. Solamente la patología de la
pituitaria puede explicar este fenómeno en tales casos. Mme. Lacour
también mantiene este punto de vista, porque observó secreción e
hipertrofia de las glándulas mamarias cuando los tumores hipofisarios, inducidos con grandes cantidades de estrógeno, contenían
células naranjófilas. He mencionado antes que, según Mme. Lacour,
tales células ocurren en la rata normal solamente al final del emba
razo y durante el período de lactación. Tumores espontáneos de la
misma estructura se han visto en ratas de varias colonias y más
recientemente también en ratones. Pero en esta especie, exclusiva
mente en las hembras: indicación de que las hormonas sexuales pro
bablemente juegan un papel importante en su etiología. Mülbock,
en Holanda, los encontró en los híbridos de dos cepas puras. Él de
terminó el contenido de hormonas de estas hipófisis neoplásicas y
encontró que, mientras la concentración de todas las demás hormo
nas era muy baja, la de la prolactina era elevada. Desafortunada
mente, Mülbock hace la suposición que las células cromófobas secre
tan la prolactina. Nosotros también hemos recientemente visto en
cepas puras de ratones obtenidas por mi señora en Dunedin, adeno
mas de la misma clase. Nuestros ratones se distinguen de los de
Mühlbock solamente por el estado de sus ovarios. En los animales
nuestros se ve el síndrome siguiente: tumor pituitario, hiperplasia
quística de la glándula mamaria con o sin presencia de tumores
mamarios, hiperplasia quística de la mucosa uterina y ovarios peque
ños que carecen de corpora lútea.
Se ha discutido si los tumores experimentales producidos en
la hipófisis por estrógenos son tumores verdaderos o condicionales:
depende de las circunstancias. Deansley, Nelson y yo también, he
mos visto la regresión de hipófisis bastante grandes cuando cesó la
administración de estrógenos. Por lo tanto hay en la rata un
— 36 —

�—L —
-oad bj anb Bjnjaa ap jBiaadsa odij un SBiJB^injid SBuouuoq sias sbj
ap Bun BpBO B^Bd ^^q 9nb ap opiauaAuoa u^q ara anb ssqanad sbj
sPfl B JBjuasajd oprpod aq 'sand jsy "HXDV 9P SBJoianpoad SBjnjaa
aod ajuauíBJaiua eopBuuoj sajotnn^ ^eq anb sa o^uauíoui ja aod
Bsaaajuí sou anb oq "aanpoad sbj anb SBiJBjinjtd SBjnjaa ap odij ^ sa
jtma A sísijodiq bj ua Buouuoq Bjsa ap uoiaBzqBacq b^ ap BaaaaB psp
-imiuBun ^Bq o^[ -SBqojoraoja SB^n^aa ap ouioa SBatxuoiB sauoiso^dxa
ap sandsap sauojBJ ua UB^^o^JBsap as anb sisijodiq B[ ap saaouin^. s&lt;q
BaijiSBp q^n^ 'Baidoaj-oaiiJoa-ouajpB Buouiaoq B| aas aqap sojjafui
so[ aod opB^ajaas ojanpo^d ^a anb uozbj Bqanuí uoa ajai^ns q^n^ A
'^uiqsn^ ap pBpatuaajua bj ua uaA as anb sbuioiuis so[ uoa sauojBJ
sojsa ua B[[ojjBsap as anb oaiuip ojp^na p JBJBduioa apand as oiubj
t xotl 'uopB^nuipsa a^aanj ap sou^is uo^bj^soui SBupaopua SBpp
-ub^ sb[ SBpoj aajua sapuajJBJdns SBpsdBa sbj aiuauíBps sotJBjxnjid
sojaafui sap^ ap sajopB^Jod so^ u^ 'a^qBjapisuoa Biuadojpoju^ Á
Biuadoana[ buii aod opBziaajaBaBa BqBisa oauín^uBS ojpBna ^^ -praaou
uojbj un ap osad p sa^uapAinba sapBpiiuBa Bas o 'sBpBiaaaxa uojanj
soatqna sojjauujuaa ^g b ^^ ap sapBppuBa A 'ajuauoduii Baa Buni[
-od Bq -Biuiaan[áaadiq a Bijnsoan^S aod BpBUBduioaB ajuauípuoiSBao
'Bianqod 'ozBq pp A ouuj pp BijoajB 'pBpisaqo 'saaojdaaaa so^ ua :sa^
-uaxn^is sbuio^uis so[ uoaafnpoad souafut soisq 'sapuiaou sapuiiuB b
sa^qB^UB|dsuBJj uBaa anb pqoad as SBuiapB A 'oupaA opifaj p uapBAUi
anbaod 'sou^ipui oiuoa saaomnj sojsa aBaapisuoa anb -bjj "sasaui 9^
so| ap saiuB sojaaiqnasap uoaanj soaod A 'uopBipBaat b^ ap sandsap
soub sop ap Baaaa sbuioiujs ofnpoad saaouin^ so^sa ap bijo^bui Bq
•sBaiumjB sauoisojdxa b so^sandxa sauojBa ua sisijpdiq bj ap saaouin^
uoaaiqiaasap uojdq A uapspB^) 'q^anq *opBSBd oub ja ojaaiqnasap
jBjuauíiaadxa oiJBitniid aouinj ap odij oajo JBUopuaui b ^oa ajuara
-jBuiq -sxsijodiqouapB bj uaiquiBj ouis oaajn ja ua sisaua^iaotunj bj
b ajuauíBjos ou sajq^aijdB uos zjnqasdtq aosajoa^ jap sauoiaBAaasqo
sbj anb oaaa o^ 'sopotaad soSjbj aod uBn^oB ts sisaua^iaouin^ bj
ua soua^^oajsa ap SBuanbad ajuauíBAiiBjaa sxsop ap oa^ijad ja aaqos
upiaua^B bj opBuiBjj Bq soxib soqanuí aa^q tbA zjnqasdiq aosajoad jq
•Bsaa ojnuiijsa ja opu^na aaaaaBdBsap uapand 'opo^ ap aBsad b 'anb
oaad 'bijb opBisBuiap BUBauBaaBajuí uoisaad Bun apnpoad aod jbuiiub
jb jb^bui uapand anb oubuibj jbj ap soAisaaxa saaBjnSaaat sojuaiuiia
-aja Aui\ opBj oajo aod A soaapBpaaA saaouinj uos anb SBiuouapB opBj
un aod souiauai jsy 'Buiuauíaj jBnxas Buouiaoq bj ap sajuaipuadapui
jas b UBajj saaouinj sojsa anb Bqanad sa BpBziuiojaaiJBAO bjbj Bun
ua JiJjnao Bpand jouin^ ap asBja buisiui bj anb ap oqaaq jq *ojq
-aaaa jap BsoiAjau BiouBjsqns bj uapBAui ajuauíjBuoisBao anb soaiun
soj uos 'soauB^uodsa ouioo sopBarjisBja saaouinj soj anb JipsuB anb
^bjj 'ouaSpJisa ap oinjosqB o OAijBjaj osaaxa un b soptqap uos soau
-Bjuodsa sopBiUBjj stsijodiq bj ap s^uiouapB soj anb aauodns b outja
-ut aj^[ 'pBpjaA ap SBisBjdoau uos anb 'ouaSojjsa ap saaoijajui sbui
oqanuí sap^puuBa aod sopianput sajoxunj ua^sixa anb JijiuipB anb
XBq ojaq ^ojapBpjaA jouin^ sa ou a^uauíBai^pjojstq Buiouaps un b
BozajBd as anbunB anb 'sisijodiq bj ap jBJOuin^ oiaadsB ap ojuauín^

�duce. Yo, como cancerólogo, me he fijado en los tumores funciona
les y, a mi modo de ver, se han establecido durante los últimos años
cuatro tipos de éstos. En el hombre ocurre un tipo indiscutible, el
tumor de células acidófilas que secreta la somatotropina, los otros
tres tipos fueron descubiertos en roedores. Uno de ellos está formado
por células basófilas que secretan la tirotropina; otro por células
acidófilas, produciendo prolactina y el tercero, posiblemente cromófobo, secreta la ACTH. Es una lástima que la existencia de tumores
compuestos por células que secretan una u otra de las gonadotropinas no se ha establecido todavía. Para volver al punto de partida:
las observaciones de la patología experimental están de acuerdo con
los descubrimientos modernos de la endocrinología.

— 38 —

�•BpBJ)SB3 BJBJ BUIl U3 O[ljOpi3B JOUinj^''D
•(op;ijap[B-BiiiS3nj bj b
ijouioq ap opoiaiu 'sauoi3B[nuBj3 uo.) SBjnjaj SBijjniu) g Banáij B^ ap a[[BiaQ•^V^
•Bapiojij Biouaiaipp B[ BpiáaJJO.) ap o^an] 'bjbj buü ap opjosBq Biuouapy•'.o
•(snuEj^; obj^ ap opoiaui 'sauoi.)B[iuiBj3 uo.i SBpija.) sBJod) \ BjnStj b^ ap ai^iaQ"^"3
•Bapiojij BiouaiJijap uoo eibj buit ap o^tjosBq Biuouapy-\'o

ttl ^^^^^v ,*&gt;*'^Ii^^.¿'.r &gt;•.-. V •••^,•4

�Fie. 6. Glándula mamaria del mismo animal, son signos de secreción y de hiperplasia.
Fie. 7. Atrofia del útero (mismo animal de la figura anterior).
Fie. 8. Esquema de parabiosis.
Fie. 9. Tumor acidófilo en una gemela intacta (obs^rvese las tres grandes células
acidófilas, en el centro).
Fie. 10. (^lándula mamaria de la gemela castrada (dilatación quística de los canículos
por fluido lácteo).

— 40 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2789">
                <text>Aporte de los Tumores Esperimentales a la Histofisiologia Hipofisaria</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2790">
                <text>Conferencia dictada en el Laboratorio de Anatomía Miscroscópica  y Citología el 5 de Julio de 1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2791">
                <text>BIELSCHOWSKY, F. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2792">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1954, Nº 13 : p. 29-40</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2793">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2794">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2795">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2796">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2797">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="339">
        <name>HISTOFIOSIOLOGIA HIPOFISARIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="340">
        <name>TUMORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="247" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="466">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7dc1f297158344dbfcb7ec766cf2d080.PDF</src>
        <authentication>1afca753d07836a460396ca2c380ba53</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2779">
                    <text>— S6 —
-ubs oan^ipuatu asa is 4z9A jb^ 9iu9iUBsoqDi.idB9 'BJoqB sojjosou souibs
-U9^ '4tBSipU9UI 9JUBSí9 9p O 449j^uBS JBjnipuatU^ 9p 'O^D9J9 U9 4B[qBq
8OU 9S 9pUOp 'SOjat/O^ SOJ U9 9JB9dS93(Bqg 9p OSI9A Ull B 90Bq 98 \9
uo 9nb uoisnp Bsoiano A bubjjx9 Ánva b[ jod 'opoj aaqos 'oito oj
'(••••9J9 'OJ[9pUBg O9JB^\[ 49UOJO99tJ \9 '
oju^nD ^9p soijbutSbuii s^fBJBd 89^qrjJ9j o S9^qBtnB sbui so^
jsdB989 jod opii^sd Buioj 9nb opBioáB ouisinb9U98 o^s^ndns un b
98 |9 U9 9nb UpiSn^B B89^dx9 B[ JOd 4odui9IJ nS U9 4OUBIJB9dS93|BqS
OJJB91 pp 80^lUI9U9 8O^ 9JJU9 JBS[nA J98 Oiq9p 9nb 49q9Ojd9J 9J89
sbui91 A. so^unsB sns sog9 U9 'jBgnb^s o 'jbdbs BJBd
SO^ 9p B99nq U9 989nj 4B09U9g OpBJOB 49nb 4BJ9Od JB
OOIJIJO \9 Bq0Ojd9J OpOUI 9}S9 9Q q9 BJBd SOpBjqniniSODBS9p 'SOUBJ1X9
S90UO1U9 B^SBq '^piA 9p soxp9Ui 8OA911U Bosnq 'ojjoz pp ^tnq BJBd
9nb 'odosg unSge 'BjnqBj v\ 9p ogxjBAJ99 p oiuod 99Bq B^9od p 489qop
-loo ooi^bji pp 8ojx9i so^ sojsnBqxg opBf^p b^ opugiqBq 49nb 'opxnSgs
UO^SU9J B 'jipBUB BJBd ÍB18inb9U98 B91JOJ9J BATSnqB BUn 4^Zíja/W/ÜI/
9p 9ioui ooiupjx p uoo 'lajuivjj ap B^9od p Bqoojdgj 9S SBg9 u^ '68SI
oub p Biosq (uot[dmi9j\[) U99J^) ^J9qog BjsipAOU pp oaqq un ubo^
-O.ld ÍUipnjn 9)U9UIB89J[dx9 U999JBd U9inb Bd
-S9&gt;[Bqg 9p OIJBJ9ig OIUI9U9 49qSB^[ SBUIOq^ 9p UOS
*ttBU99S9 BJ^S9nU 9p 91U9UIBJ9JU9 J999JBdBS9p JOd BJBqB^B 4BUtBd B
BUIBd Á B9UIJ B B9Ug 4OpBJUBS9p O OpBjSuBS B09U9g A ÍBJB^ B^ B
98JB99S JOd BIJBqBDB BJOS B B^oS BpBJOdBA9 JBIU B-q,, ¿9^U9UIBUJ919
9Jnp anb ^^q 9nb? oj^q ^^soot^bjj sosjn^sip 9p ofouBui U9nq tmw son
-J999JJO BiSBq j^ "(poo^q jo p4tB9g) í(o8ipu3iu un sa euSuvs ^
'ojdui^fg Jod 4ouio9 'zij9j 9SB^J BunSjB souJBinoojd BtABpo^
4BppuB9 Bun ap znj pqop bj b opiaj 4sajut p optonpBa^ Boauag,,

X

�griento no caracteriza algunos de los rasgos nacionales del público
teatral inglés isabelino, que, con apetito truculento, pedía sangre, más
sangre, en los escenarios tragicómicos de Marlowe y de Shakespeare,
Esta apetencia natural o naturalística de sangre ilusoria, —cuyas apa
riencias escénicas podían confundirse tan fácilmente y, en efecto, se
confundían con las del vino—, pone, ante nuestros ojos, al evocarla,
una evidente analogía o equivalencia teatral con el sentir originario
de la tragedia griega en la embriaguez dionisíaca símbolo de la sangre
y de la vid; sangre que es espíritu, que prolonga a la vista, como
a los oídos, una voz, un grito, una música, una palabra infernal para
el hombre.
En el mismo texto, a que aludo, de Thomas Nashe, se nos dice
también, como reproche a los seguidores escénicos de Shakespeare,
reproche de incultura humanística, reproche de analfabetismo, que
son gentes que confunden los Campos Elíseos con el Infierno. No en
vano afirmaba Stendhal, románticamente, con certera intuición his
tórica, por tanto, que el público shakespeariano creía en Shakespeare
porque creía en el Infierno. Y tampoco conviene olvidar demasiado
que uno de sus propios papeles, uno de los que el actor-poeta solía
representar mejor, según cuentan sus contemporáneos, era el de la
sombra o fantasma del Rey danés en su Hamlet; personaje muy im
portante, mucho más de lo que hoy se figuran los cómicos al repre
sentarlo: y al representarlo habitualmente muy mal. Pues este papel,
este personaje de espectro o ^sombra fantasmal del Rey muerto, es,
sencillamente, el que figura o representa en el teatro un hombre que
vuelve del Infierno. Parece que las condiciones físicas y morales, de
figura y temperamento, hicieron al autor del Hamlet representar este
personaje, por él creado, con extraordinario acierto de expresión y
verosimilitud. Sigamos la parte de leyenda, de poesía, que a esta re
ferencia, como a cualquier otra, tratándose de Shakespeare, le corres
ponde. Y pensemos también que las estadísticas, realizadas siglos más
tarde por especializados estudios psíquicos, nos afirman que en las
Islas del Reino Unido son mucho más frecuentes que en otros países
los fenómenos alucinatorios; y que es raro encontrar un inglés que
no haya visto alguna vez en su vida uno o más fantasmas; y no hasta
tampoco para asegurarnos de esa facilidad para ver fantasmas, el ma
yor o menor contingente de bebidas alcohólicas consumidas por los
habitantes de un país; ni la oscuridad de sus noches o sus días, nebu
losamente tamizados de oscuridades tenebrosas; ni aquella especie de
sed de sangre, o de "mendigueo de la sangre", que, como al olfato
sensible del perro, señala al ser humano, hambriento y sediento de
ser, la necesidad natural, primaria, originaria, de olfatear la presa.
Todo eso nos sitúa, sin embargo, en un mundo cuya naturalidad se
expresa en formas vivas de dicción trágica, porque se nos afirma en
el tiempo, cuando éste ya pasó, en el tiempo vivido— como afirma
ción sobrenatural de un mortal destino: el que encierra al hombre
apresándolo en su cerco de luz, o de oro, según la imagen tenebrosa
de Lady Macbeth.
Shakespeare, aludiendo al teatro del Globo, señala este hecho
— 96 —

�— ¿6 —
qap opuB^Bjj o opuaXnj^suoa oyiBiaidjaiui jod
somaieziojsa sou ouba ugr ¿ajsa sa opimín anb? 'iiaap jofaui jod 'q
¿OpuniH a}Sa 'SOJ^OSOU BJBd 'opuaiS 9tl18 '89 O 911J O BJ9 OUIO^?
•9JBadS95[Bl^g JOd OpBJuaAUI 'opB3J0 'yBJlBaj OpunUI \9 U9 OUJ9IJUJ
ya jod sayjBiunáajd anb BjjqBq 'BJiiuaui By X aiquiBq ^a 'jocub ya
B[ 9p 8OipU9tn S9J1 SO^S9 y ¿BipU9UI 9JUB8 By 9p BaiJO^aj B{
BOIJOjaj B9IOJ9q B[ 'BD9U9g U3 'S9JJ SO[ UOJBaig? ¿BJIIlU9tn B^ X
^a 'aoraB ^g? ¿BUBiaBadsa^Bqs u9Biur o 9sbjj uoo aqsB^[ J-itp
9nb '4taaáuBS ap soáipuaui^ sajj scq sojsa uog? ¿9j^ubs b[ ap oanSip
-uaui ^9 ajsa sa j^? 'Bjaaaaj Bpuoa 'uaiq ajuauia^qBjimpB 'oaqq ns ua
ozB^ua sb[ 'a^uauíBsajdxa o^souajaap uts anbunB 'X íaainoa X jbuib ap
sb[ 'SBUBiiinq sapBpisaaau 8a[qiptqam 'sa^ipjouiijd 'sBjauíijd sop sb^
ap soujB^qBq BJBd BtiSua^ b^ otp^oui as ou 'zin^j ubu|* 'ejijj 9p 9}S9jd
osoijo^á Xnuí ojisan^^ 'Batjpjaj b| opB9ja usq 'SBjunf sax^ sbj o
^\ ^ 4i9tao9 9p b[ ouio9 'jbuib 9p pBpis^aau Bg^ #44B9iJo^aj[
^UBq sgpBpisaaau sajoXBra S9j^ sbjs9^, :9psuB ^ '44ai}U9ta
^a ouioa X aauíoa [a ouioa sajqtnoq so^ b a^qBsuadsipui ubj sa —aq
-rjosa— jouib [a,, ta^uapuajdjos uoxaBuiJi^B Bisa 'uojduiBqinog 'aJBad
-sa^sqg ap oxnoa 'jojoajoad X oSiuib ns b sopsaipap 'sooit^od sotnuf
sopuniáa^ sns ua aaaxjo sou 'oijo^g ouiisiubt[bji: p 'uij ua 'auiB}uoj^r
ap soÁvsu^ so^ uoo ojaBiuoa ua osnd a[ uainb ísoubi[BJt SBjspuana X
b aaoouoa ozxq a^ anb p 'bijb^j aaqos sapaa sauuojut sns
pg b pip anb p —s^ipauíoa sns ua p ap asopu^pnq 'ozta
ajuaiuBsoiOBaS ub^ uaxnb b X— soiipnaa so[ ubuuijb sou ungas
B^aod p Bjqap o^ub^ uamb b 'otao|g ouBip^i osouibj p 'oAijBaijiuSis
Xnuí 'aasadsa^Bqg ap oauBJodiuaiuoo oj;o 'I^X I^ÍS I9P S^UÍJ V
¿ouBiJBadsa^Bqs ^a^uiBjj pp 'oxaojoipBJiuoo X '[BjjBai X 'psaaAtun oaap
-aaaq ouBfa^ 'opunuisi^ag op^uisiuiisua oajsanu ap opiaaanjua JBSuad
opBpAsap p BJBd oiuoa 'ouans ap 'uoiaaij ap 'Bjquios ap 'jsauaaj ap
'uoisn^ ap 'Bisaod ap? ¿buba BiauaiJBdB ap o p^pqBaa ap? ¿uoisBd
o uozbj ap? ¿pBpaaA ap o Bpp ap opuniu un? ¿a^jBdB opunuí un
'opBjjao opunuí un sa? 'jijsixa Bjsd jas oidoad ns ap oijosnp ouaduia
ooiSbui [a ua osaad aaaap sou as isb anb 'opunuí a^sa j^ 'soiusoo un b
ajuajj opuniu un '—(BziiBina^ojd sou) auodoad sou 'a^uBpp jod o
'a^uBpp auod sou— 'mipsaja^ BJjsanu ap bj ap souiifip ouioa 'uaiquiBj
aaajp sou BUBijBadsa^^qs pBpipjjBaj Bg 'Bjaajjad X B^n^osqB upisnil
Bun ouioa Buoiaunj pBpjaA ap pBpipaj BXna 'Baiuaasa uoiaaij o uoia
-BjnqBj ts\ jod B[JBniaB ap 'BpoujBjuasajdaj ap íajuasaid B[soujaaBq
ap jbjbjj b ba 'ajuauíBps b[soujbjuoo ap zaA ua 'opu^na íbaia Bijo^siq
Bun sojjosou a^uB jBnns b ba opuBna oaijBuiBjp Bjaod p Bjjsanuí
sou anb o[ sa ojsg 'ouijsap ns ap ojjiub op^jop p ua ajquioq p
ouioa :oJiBaj un ap oaiBiu o[nojja asa ua osajd Bpanb as anb [a sa
odtnap ^g 'Bpanb as anb [a sa oduian ^a X ba as anb p sa ajquioq yg—
•bjo^up^ ofip sou '44Bpanb as anb ya sa odiuaii ya X —ba as anb ya
Xos oX an)^—-. "tl.SBip soso^usdsa sbui soy ap ojuBdsa ya BSBdajqos^ ajd
-inais anb'aJBadsa^Bqg uaiquiBj BJip sou anb yap 'odutaij yaQ "oduiaij
yap yBjjBaj oynaB^aadsa ya 'oSaiJ ya ofip anb '44JBynajya pBpayos ns ap
BjjayB By Bpoj uoo?, BjsaijiuBin sou as 'oajia un ap ya 'oajaa 'oyyiuB o
'oynajja asa ua j^ *Bjaod ya aaip sou 4q ap buijoj ns ap 'zapuopaj ns ap

�mente el otro mundo humano, social, vivo, que lo rodeaba y sostenía.
De aquel mundo social, histórico, mundo de espantos y mentiras, pero'
también de hambre y de amor o de hambre de amor, mundo de men
digos vivos de sangre, sabemos mucho y sabemos poco. Lo que nos
quedó de aquel mundo, como de tantos otros mundos vivos, siguiendo
estos testimonios, estos vestigios que nos ha legado la historia, legán
donos sus ohras más vivas, son aquellas obras poéticas que encierran un
tiempo mágicamente preso en su destino; obras de mentira o menti
ras, expresamente tales; obras teatrales, en suma, escritas para ser
representadas o verificadas mentirosamente por las apariencias escé
nicas. Dicho en términos calderonianos: en el gran teatro del mundo,
un pequeño mundo de teatro. En el tiempo, en la época de Shakes
peare, el pequeño mundo, que conocemos hoy por teatro isabelino,
se caracterizaba, según su contemporáneo Florio, por su mixtificación
dramática; aparte de su inmortalidad y de su charlatanería. Leamos
su propio texto: "después de comer —escribe Florio en su manual de
conversación inglesa (hacia 1598)— iremos al teatro. Pero las piezas
de teatro que hoy se representan en Inglaterra —contesta a su inter
locutor— no son comedias propiamente dichas. —¿Cómo es posible,
si estamos viendo representar tragedias y comedias todos los días?,
responde el otro. —En efecto, pero estas obras teatrales no son ver
daderas tragedias, ni verdaderas comedias. —Entonces, ¿qué son?
Son representaciones de historia, sin decoro" ¿Sin decoro o sin deco
rado o decoración apropiada? Pasemos esto. Lo que nos importa
señalar es ese carácter de historicidad o temporalidad dramática que
las caracteriza, según Florio.
"Representaciones de historia, sin decoro": de historia desnuda.
¿Y es cosa posible tratar de desnudar el tiempo en el teatro, por el
teatro mismo, por la máscara? Porque una máscara que se desnuda,
se suicida —escribí alguna vez—. Si el tiempo en el teatro y por el
teatro se nos enmascara de costumbre, haciéndosenos visible de ese
modo, por la necesidad o fatalidad de su repetición, de su hábito, de
su traje, que al enmascarar la temporalidad la hace llegar hasta nues
tros ojos, haciéndola visible por esa misma máscara, y por ella resonar
en nuestros oídos ¿cómo puede, entonces, por el espectáculo teatral,
que es verificación mentirosa del tiempo, aprisionársenos su imagen
muda y pasajera, desnudándose, esa viva temporalidad fugitiva, des
nudando la historia o una historia? Y, sin embargo, lo que nos salta
a la vista, como a los oídos, en este pensamiento tan profundo de
Shakespeare, al leerlo como al oírlo y verlo representar, es un grito
vivo que sale de ese mismo canto profundísimo de la temporalidad
pasajera: el grito vivo de su Infierno. Porque si el pensamiento cuan
do se hace hondo, cuando se profundiza de esa manera temporal, se
hace canto, —música del tiempo, música de la sangre—, esa misma
música, ese mismo canto, cuando se ahonda más y más en sí mismo,
cuando se profundiza a sí mismo, se hace grito: y grito vencedor de
un silencio; se hace, en una palabra, teatralidad: pura teatralidad;
retórica de la sangre, presa o vertida; presa, si encadenada en el hom
bre, o desencadenada en él; siempre por y para la muerte. ¿Y es
— 98 —

�— 66 —
uajquiBi ya X ísaiuBAja^ ap oasayaAOU o^zByyBq ya uoa 'oduiaji pp
o 'odiuají ap BpBuiuuajap Baoda eun ua 'oduiají p na apjaujoa anb
'ajBadsaqBqg ap pjjBaj o^zByysq p bX opuajpuajduioa souiba jsy
•pBpi[BJ[}Ba} BDIJBUI
-Bap ua 'ajuauíyBJnjBuaJcps ouioa 'aiuauíyBjniBU X 'Bjsaod ua ByopuBZ
-jyBjoduiai 'Bijojsiq By Bcppnusap 'ajBadsaqBqg ouioa 'uajquiBi anb
íadoq ofjp sou '(íoun jas apand opoj 'sjjoisjq By X Bjsaod Bq,, *bjjoi
-sjq By Bpnusap anb '^yya uoa o 'sfopBjBd ujs 'asjjaap apand 'Bjsaod
By BJBd X Bjsaod By aod bzjjbjib3i as opuBna 'oitojBjp ajsa 'opBqa
-bj^[ oiuojuy ofip sou oinoa '4toduiaij ns uoa aaqmoq yap oSoyBip ya^
sa Bjsaod By tg -BiauapiAa ajuBAayaj sbiu ns 'biusiiu is ap Buiajjxa upis
-aadxa 'ojjBai y^ ^od X ojjBa^ ya ua 'Bjsaod By asjaasq yB 'buioj 'ajjByap
-nBg oyBuas sou anb oaijaod ouauíouay yap BUBUinq p^piyBnp Bq
•aAanuiojd oy o oaaj
-oabj oy anb oajjoisiq yBJodiuaj ouijsap y^ 'oduiajj omsiiu ys 'BSiysap
os X Biy as 'oaijaod ouijsap un 'sa ojsa 'yBJjBaj uoiasaja o uoiauaAui
ap oiunfuoa Bp^a ap oaiyjaadsa oujisap un anb 'sotUBJafip is ouioa
'sq 'opBuiuuaiap oajuaasa oroBdsa X oduiaj^ ns b a^uauíBsaadxa ub^
Byopuaianpaj 'oduiaij ya ua X oiaBdsa ya ua yBJjBaj Biauajsixa Bidojd
ns ap ya :Biauajayaj Bajjojstq sbui BJjsanu Bjsd OAjjsa^ns X aopBaoAa
yBJjBaj oynjji OAanu un opipsuB u^q sou 'saaopapajyB sns ua X pjjpBj^[
ua 'SBuidiyjy sa)joa SBJjsanu ap soy ouioa 'sauoiaBipamuí sns u^ X 'sajp
-uoq ua 'Xag yap sooiuioa soy anb 'sa ojsq -souJBnjis X oyjBnjis bjb¿
jopBaipui aaipuj un Bas anb SBqaaj ap o^oyBiBD un ua soyjByBuas ap
Bajjojsiq yBuoiauaAuoa pBpipouioa By jod ajuauíayduiis 'Bi^aa adajjsa o
afBuiy ap ajquiou un uoa aaaouoaaa ap souibjbjj anb sajuajBds sauoia
-bdijiuSis sbjjo sBsa ubjbuio) —'uoiapjBq o uBjaBj^) 'opaAan^y 'bjoS
•uoq 'adoq X sajuBAjaq soj^sanu BJBd ouidiyxj ya 'ajBadsaqsqg BJBd
'outqoaBf ya— ByouBdsa X BsaySui ^yqBq ap sopunuí sojsa 'apjB^
B[ ap youBdsa ouiyaqBSt ya ouioa 'ajBadsaq^qg ap saySui outyaqBsi ya
:soidoad sopunuí sns ouioa 'sBaoda sns ua 'sodraaij sns ua 'odraatj ya
ua UB^uasajdaj o UB^uasajd sou as ajuauíBaiJojsiq anb sopuniu sojjo
soyyanb^ :uoaajaBU anb ap o uojaiaBu anb ua sopunuí souisiui soy ap
sajuBjsip ubi X soiujisip ubi sopunuí uos 'sBfoyj osojjaisiui ojisanu ap
aasaujisayaa soinifip anb opunuí ojio yanbB ouioa 'ouBjjBadsaqBqs op
-uniu aisa osa jod ^ 'soiuBdsa ap o oiuBdsa ap afBnSuay ns uoa p^paid
apid anb 'Baiydns anb 'vStpuaw anb ajSnvs By ap By Bajjoiaj ng -oand
ubi 'oyyiauas ubi 'ajqod ubi 'ayduijs ubi 'oyya jod aaajBtl sou yBiauaj
-BdB oíaijjiJB ns anb 'BUBinnq ubi 'baja ubi uoiaBaja aQ -opunuí asa
ap ajquiou ya sa ajBadsaqBqg 'ajBadsaqBqg ap ya aaaj^d sou 'ya BiaBq
uoiauaiB BJisanu souiaAyoA anb 'BJoqB 'ouioq -ajoíin^^ yap ya oxuo^
•yBiJoui BjisnSuB X uoisnyi ap aa^q as 'baja 'oyaas jod 'anb X —souijf
-jp— baja uojauaAuj ap 'uojaBaja ap opunuí uq -minsaja^ BjayaAOU X
jBJiBai BJisanu ap 'saj^ujajuj aiuauíBjapBpjaA 's^uj^^d sbj ua jbujajpb
souiBjaja anb 'Bjjosnyj p^pjaA ap pBpjy^aj o 'pBpjaA By anj Bisq
¿BzjyBJiBai oy anb 'BajyjjaA oy anb
BajiBiUBjp upjsnyj biusjui By jod p^pjaA ap asopu^pnusap 'ajBadsaq
-Bqg ap ojisai ya ua oduiají ya aajp sou anb yBUJayuj BJjiuaui By Bisa

�teatral y novelesco de Lope. Todos estos mundos imaginativos, inven
tados, creados por tan excelsos poetas: Cervantes, Shakespeare, Lope,
nos están diciendo, y diciéndolo a gritos —a gritos que parecen coin
cidir en un solo grito común— que lo que sostiene el tiempo pasajero
y su evocación histórica en nuestro pensamiento es la palabra humana
temporalizada —y teatralizada— la palabra humana en el tiempo:
la poesía. "La poesía es el fundamento de la historia", nos dirán los
románticos: Novalis, Holderlin, Nietzsche, Heidegger... Por eso, en
la poesía, he tratado otras veces de distinguir, como en la dualidad
del fenómeno estético hacía Baudelaire, el rostro y la máscara: pre
guntándome si alguna vez pudieron juntarse de tal modo que se
identificaran en una sola expresión viva. Y así vemos, y oímos, y
entendemos, en Shakespeare, como en Lope y Cervantes, que la no
vela se teatraliza o el teatro se noveliza: es decir, que aquel mismo
hecho inconfundible de teatralidad y novelería, que abría en el siglo
XVI al ámbito teatral novelero del mundo con la tragicomicidad de
nuestra Celestina, se verifica en ellos y por ellos enteramente.
El ilustre crítico, o los ilustres críticos, que achacan a Shakes
peare, casi como un reproche, la invención dramática y teatral de la
tragicomedia, olvidan nuestra Celestina. Porque no se trata de una
mera denominación: el primero que denominó de esa manera una
comedia suya fue, muy probablemente, Plauto (en el Anfitrión, me
parece) : y en él no aparece todavía, como no aparece en Séneca, el
hecho tragicómico de la temporalidad dramática teatralizada tal
como aparece en Rojas, en Shakespeare y en nuestro conjunto teatral
inventado por Lope; como en el anterior a él del preshakespeariano
y celestinesco Gil Vicente. "Shakespeare, con una sorprendente faci
lidad, pasa del drama diabólico y sangriento —escribe un crítico
(Chambrun)— al reino del idilio: y después, como para reconciliar
sus dos musas, aborda un nuevo género enteramente de su invención
propia (?), la tragicomedia". Subrayemos de paso esto del "drama
diabólico y sangriento".
Otro crítico contemporáneo de Shakespeare, admirador de sus
Sonetos, separa en el poeta estas dos musas; y al contarnos las obras
de Shakespeare que pudo ver en Londres, desde 1593 hasta 1598, dice:
"del mismo modo que Plauto y Séneca, entre los latinos, son consi
derados en la comedia y la tragedia como los mejores; entre nosotros
Shakespeare excede en los dos géneros". Y cita, como ejemplo para
las comedias, las que vio de Los dos caballeros de Verona, Comedia
de equivocaciones, Penas de amor perdidas y Penas de amor ganadas,
Sueño de una noche de verano, El mercader de Venecia; para las
tragedias: Ricardo II, Ricardo III, Enrique IV, El Rey Juan, Tito
Andrónico y Romeo y Julieta. Toda la producción teatral juvenil de
Shakespeare. Y, sin embargo, todas estas tragedias citadas, y aun las
comedias, pertenecen a ese nuevo género o nuevo ámbito dramático
abierto por nuestra Celestina de lo tragicómico: y no como mera
denominación sino como realidad de verdad ilusoria: como un mundo
nuevo.
Como juicio, harto conocido, recuerdo el de que El Mercader
— 100 —

�— TOI —
ap pnpioipuaiu tbj 'ajuauíp^oi BaijiuSis X aun sb^ anb 'sauopBuiuiouap
sajj sb{ ua j^ "ojn%uaui tbj X uown [a 'auqiuvq j^ roijo^j ap SBUBiunq
sap^pisaaau saj^ sBsa 'Baipod X Baijojaj 'ppuasa Baipuiaj uopunj
uauai) •''vutvdoaj^ X &lt;nuo%uy 'ouvjoiuo^ 'uvsaj 'uva^ Xaj^ j^ 'q^aq
-anj^^ 'ojajQ ^ajtuvfj :—sojaaja sns sopoj ua— ojaap ua 'sBatuioatáBJj
'ajBadsa^pqg ap 'sboiSbjj ajuaiuBjndun 'sboi^bjj sauoia^aja sapu^a^ sbj
s^poj ua anb Jiaap souiBjjpod— oasajuBp ouaaijuj un ap sopBUBjjua
-sap sopoj :oasj a ubjsijj^ ap X BasaauBJ^ X opB^j ap oiuoa 'Baqipj^
X ojxtp^ oajsanu ap —baia jouib ap buib^[ 'Batun buib|[ buisiui Bun
ua 'B38 o 'apuodsajjoa sa| anb jBuaajuí pBpiuja^a B^ ua o 'soujaja
souBuuaq— viaijnf X oaiuoj^ |ap '^jjBaj 'ouosn|i 'oaiiaod 'ouansua
-sap X ouansua 'oiuBauasap X o^uBaua ^xuaAnf ja ajaBdB opu^faQ
'vSipuaiu auSuvs tbj ap
—B^stnbauas— BUBiJBadsa^jBqs uaS^uit tsj uoa 0U103 #8bsod sbjio jbjb|3b
uapand as anb aoajBd sou Bjp uoo sand i Bimsipuadnjsa 'Bpuadn^sa
'souiiaap 'Biaaiuo^ 'Baiiuaui b^ X jouib [a 'ajquiBq ja :BUBiunq Bza^jnj
-bu B[ ua sa^qxpnjaui sapBpisaaau saji jod Bpjnjijsuoa 'Baijpjaj b^ ap
BJopBjpuaSua pBpiuiJi Bun ap 'BJoqB opBpjoaaj souiaq anb Bjja^uoj
Bpuadn^sa B^anbB 'aaBadsa^Bqg 'o^ndjasip ns 'saiJBd ua o 'ajj^d ua
anj uainb jod opBzqnaipij a^uauíBjsnC 'oasa^u^pad oubi^bji BisiuBtnnq
un ap soiqB^ na aaaBu apand 'BUBijst-ia Bsoi^qaj pBpqBn^iJídsa ns ap
ajquioq j^ aiaapsap o 'jBtAsap ap BqBjBJ^ BispuaaBuaj ouisiuBiunq ^a
anbaod ajuaxuBsiaaj^j 'ouisiubiisij^ ^ap BSotSi^j pn^ijtdsa uoiso^dxa
B[ : uBisaijiuBiu sou Baxjojsiq Biauasa^d BXna X 'sa^qisod oziq so[ anb
BUBiunq pBpi[Baj bata ^j ua Biauajajip Bsojapod X ^BaipBj Bun auod^ai
-ui as 'aj^adsa^Bqg ap ouijaqBsi ^a X ouBiuojap^Ba-Bjsido[ o ouidx^ij
^ouBdsa pp sojio sojsa X 'buiib[ X Baij^ Bipauíoa X BipaSBJj tsj ap
p ouioa 'souiaaouoa anb sapjjBai soaipod soiunfuoa soauboijiuSis
sbiu so^ aj^u^ #tsb sa o^ o^^ 'SBjqBpd ap uo^sana BJaui Bun sopto
so^ ua soJBpaaua 'p uoa 'iu 'ojuaiuiBSuad ira jBpajua BJaisinb o^¿

¿pp^) B^sBq
ado^[ ap puBdsa p X ajBadsa^jBqg ap oaiBaj p 'ajofm^^ p X wij
-saja^) tsj jod souiaaouoa Xoq anb '—Baiuioai^BJj— pajBaj '
uoisoj^dxa Bsa jBsn^a b Bqi anb mpaiuoo tsj ap X vipaSvuj tbj ap^
-BAinba B^ auipsuopjad— Baijpiaj X Baijaod upiavu^ajuisap ap o^uaAui
p pujajuí ap auatj ^^^)? 'bisbuiouojub jod opBtuouiapua X puaaj
-ui o^^is p anj :Bja)ua Bdojng ua opBuapBauasap ouisiub^bs ap o^Sts
un anj 'p ua ajuauíBua^d uaaajo^j X 'H^X T9 B1SB^ 'oidojd aixuii[ ns
saaojja soXna 'I^X T^ÍS Ia an^ ^Bpjoaaj b OApn^ *tto^ts pp
asa ua 'oaituoaiSBjj oj ap —sa^uBAJa^ jod BasapAou unB X—
X BaijBiuBjp uppuaAui o ojuaiiuiaqnasap p ua uoiaBuiuiouap
Baaui Bun anb sbiu oqanxu 'souipap 'sbiu oSp átbxj anbao^ -soa^uBuioJ
so^ b 'BjspisBjaijuB ajuaiUBtJBuotanpAaj 'buijou ns 'JXAX I9P Tou^dsa
OJisa^ oaiuioai^BJj ^a uoa 'osnduii oaiuioaiBJ^ ajBadsa^[Bqg aisa opoui
anb ap souiaaouoa sopo^ •—aqi^asa— i(O2^^s jap uouua un vua mpaiuoo
-iSnui ap aiaadsa sa,, :o^is jaj* aojja un outs 'ajBadsa5[Bqg ap jojja un
OU 'VipaiUOOlSvAl TBJ B BqBUIB[[ 'UTAX PP SOldpUtjd B '3MO^J
'ajBadsa5|Bqg ap ojajduioa jojtpa jaratad |^ 'vtaijnf X oaiuo^j p
-SB^Ba Bipauíoa buii oiuoa 'BpBaiouiBasa BipaBJ^ Bun sa vtoaua^ ap

�la sangre; la irónica afirmación que hizo Nashe para burlarse de
Shakespeare por su retórico senequismo: la sangre es un mendigo.
Elijamos el más infernal, o más puramente infernal, de todos Iosgrandes poemas dramáticos shakespearianos: el Macbeth; el más in
fernal y el más sangriento; "drama diabólico y sangriento", dice el
crítico Chambrun. En ningún otro drama shakespeariano mejor que
en este, lo que llamaríamos diálogo atroz de la sangre humana y el
Infierno, se nos expresa con tanta violencia, con tanta intensidad, a
la par que con tanta pureza, con tan estremecedora y desnuda, des
carnada pureza poética de verdad. El fondo humano de este drama
terrible es la afirmación de un Infierno cuyo silencio aterrador im
pregna, por decirlo así, subraya, hace resonar en nosotros, la estu
penda música atormentadora de sus palabras. La "música de la san
gre": música del tiempo. Nunca leímos en Shakespeare nada más
espantosamente musical que esos trozos, que parecen salir, relampa
gueantes, de la oscura noche sangrienta en que la pareja amorosa
junta sus voluntades de hambre de poder, de ambición satánica, para
el crimen, enmascarado en la más terrible mentira.
Todo es y parece mentira en la tragedia misma: desde su prin
cipio, con la aparición agorera de las tres brujas. ¿Por qué Shakes
peare transforma el texto legendario que utiliza, convirtiendo la mis
teriosa aparición de las tres damas sobrenaturales, que cuentan las
crónicas, en tres horripilantes brujas, viejas, y barbudas, especie de
entelequias celestinescas? Las dos fuentes en que bebió el poeta —las
Crónicas de Holinshed y William Stewart— coinciden en presen
tárnoslas como extrañas criaturas divinas, ninfas o hadas, diosas del
destino dice la crónica de Holinshed. Y la de Stewart: amables, de
apariencia sabia, vestidas de color de hadas, es decir, de verde. Son
bellas apariciones femeninas, fuera del tiempo, simplemente anacró
nicas, como si pertenecieran al mundo antiguo, escribe Holinshed.
Indudablemente no hay en el poeta, en este caso, ignorancia que le
haga confundir, como maliciosamente le acusa Nashe, los Campos
Elíseos con el Infierno. Expresamente Shakespeare, que tiene ante la
vista esos dos textos señalados —las crónicas de Stewart y Holinshed—,
transforma a esas criaturas misteriosas, al parecer celestes, en espan
tables seres infernales. No creemos violentar la interpretación de este
hecho, diciendo que el poeta nos traduce el texto de las crónicas al
cristiano, nos habla, sencillamente, un lenguaje cristiano. O habla en
cristiano para que le entienda mejor su público: un público que creía
en el Infierno y no creía en los Campos Elíseos.
"Sólo existe, o solamente es, nos dice Macbeth, desde las prime
ras escenas de la tragedia, lo que no es, lo que no existe". Y en las
últimas escenas, nos dice que "la vida es una sombra que marcha:
una historia que cuenta un idiota y que carece de sentido, que nada
significa". O, acaso, mejor dicho (signifying nothing), que significa
nada, Esta^ vida nuestra, en la que "por mañana y mañana, y ma
ñana (to morrow, and to-morrow, and to morrow)" camina el
tiempo a pasos leves, día tras día, y todos los ayeres alumbran, hasta
para los imbéciles, el camino de la muerte, que nos convierte en
— 102 —

�— soi —
ja opoj 'Bzaqsa ns aaqos X íouaaja acta un ap BpBjjBO Baunu Baisruu
bj 'a^uBjuBa A ajuBjuoo BjqB^Bd bj 'opidioaad na B^aaiqB 'said sns b
'aiuais anb Bjjanb^— BUBiaBadsa^jBijs aa quina bjjb sbui ns bzubojb jü^'j
ap BapBuiBjp uppBanSij B[ ua anb 'au^uns vj ap oanStpuatu ajsgj
•biubSjbS bj ua Bpnuí
ajSuBS bj BoqB aj 'a^a^ Xapj ofaiA jb oiubjj ja BSoqB aj oj^[ *ozojjos
ja uoa ouBiunq aojop p jaduioj b Bajj ou 'sozBaq sns ua Bipujo^
ap aaABp^a p uoa 'oaoj Xag ouspus p opu^na 'uvaq otusiui p ua
ÍM 'ldi0 l9 U9 ÍM 'SBuaosa sajqBjuBdsa sns ua 'saunu isbd o 'Baunu
ua aa^qsap as ou aaSues B^q ¡ajBadsa^Bqg ap SBiuBjp so| ua
Bqanosa as oaod ^n^)! '^jaqov^^^ p ua jtBjo^ aXo as o^^ ¿o;ub^
p jod ou X ojSubs v\ aod 'oduiax^ pp Baisniu BpB^pa b^ ap oioba oaa
un ouioa 'oauup ojubi uoa soa^osou ua uasBUosaj SBjqspd sns anb
BJBd 'ooiub^bs 'pujajut aiuauísaapBpjaA 'BUiBjp aisa ua ouaduia o^ubi
Bjaod p osnd anb ^oj? oujai^uj pp oppapnuiua bX X ouanjaou ojijS
'zoa Bsoxauajis 'Bpuauíaj^ Bsa ap oua^ Bjsa ouBiaBadsa^Bqs ^uiaod p
ua opo^ "oiuBdsa ns ap 'jo^ioq ns ap 'bata aa^uss B^ bjbJ
-sqg aaip sou 'uozbjoo p BJíBd a^qiqaauoaut— a^iqaauoaui
tb\ Bjambis a^qBj.iodos souaaaBq BJBd oaod sa sBaqspd ap oiubo X
Baisnuí Bpoi 'sapuaajuí soiustqB sap^ aaqos aaqB sou as '^jaqav^^^ p sa
anb oiuaijSuvs A oot\qqinp vnivjp pp Baijstuí BAijaadsiad auuoua b^
opuBn^ 'biusiui Banao^ ns jBJadns iu 'aipnp apand ou anb 'oSijsbo
[Buaajuí 'a^qpaaj sbui ns sa asa X :aaquioq anb souaui iu sbui sa ou
bjbui anb aaquioq p 'rqsAvaio^soQ bjb¿ oiuod 'ajBadsa^^qg bjb^
•Bpp
-tuioq oubui ^i ua BpBpuas 'a^qisiAui ts 'a^qBjaoquii Bqanq ns opusfap
'ajuauiBSOiaua^is 'aaqBj^d as X Bazapnuiua ajáu^s biusiui Bsa anb ap
sa^uB 'BjuaijSuBS Baisniu ^ps Bun ua 'uoidubo ap ouoj oiusiui un ua
uajunf as bsoo bj^o X Bun anb X :ojubo ns X BjqBpd ns BSuaj Bjjaij
v\ ajqos BSBd o^u^na opo^ 'sB^ippui SBfnjq sb^ ouioa 'anb opuap
-Bq 'BpuBuosaj ap bCbo ap [BJjBa^ pnjjiA ns BpiA v\ b Bp anb oiaua^is
un :opua[is sa ouaaijuj y^ 'oujaijuj pp zojjb oiaua^is p íopua^is
p ops Bjsa 'opini ap A uounf ap vua\\ ubi bP|^ Bun ap '^piA v\ ap
'b^b sbui o 'b^b sbui anb aatp ^\ anb v\ sa 'uopBiujijB Bsa ít4ojUBdsa
pp ojadsB X oSjbuib ojsn p opipjad Bq X ao^aoq ap opBjn^BS^ B^sa
anbaod 'so^aqBa sns jBzoa aa^q v\ iu 'Biup ns b opaiiu ap aaamaaisa
Bjambis iu bX anb X 'qjaqaB]^[ XpBq^ ap BpiA b^ b uij auod anb o^oS
p uoa 'aianbuBq p ua onbuBg ap Bpnxu uopijBdB bj uoa :ojuamoui
Bp^a b BotjijaA anb 'puaajui uopsuiaip Bsa íB^qiuos Bun ouioa 'bubiu
-nq BpiA B^ ouioa 'BqaJBiu anb anbsoq un sandsap X íopB^uajSuBSua
pund p so^o sns a^uB auod puaajut uoiaBuuip Bsa X :sa ou anb
o^ sa ojos 'uouans p op^uisasB,, 'opB^Biu Bq anb 'qiaqoBj\[ bib^
•pvpa^d v^ipuaiu anb ajSnvs vj '^pijjaA ai^uBS bj ap jojioq ja jBsaadxa
uapand 'aaSuBS bj UBsaadB opuBna 'uozbjoo ja iu 'Bn^uaj bj iu inpzn^oa
\a xiqaouoo apand o\ ou anbuod vnSua] vj jnjqwou apand v^atnbis
tu anb loxioq un X^q íBq^aB Bounu anb oiuBdsa un :BqBaB Bounu
anb ojb X^q oaa^ M • • • sbiu j^qanasa b souiajaAjoA ou bX X 'Buaasa bj
aaqos oAn^sa saoq Bun anb jojob jap zoa bj ouioa 'Bjjijapusa Bun ouioa
as^ 'anSuijxa as \íopina ap X Bianj ap uajj,, '^piA Bisa íwoAjod

�llanto del cielo en catarata, tormentosa, relampagueante de eterno
fuego —también música, palabra que nunca calla— es lo que recoge,
sonoramente, con su voz, el poeta, para ocultarnos, taparnos pala
breramente, musicalmente, su horror infernal al silencio. No hay si
lencio en toda la poesía shakespeariana que no se pueble de música,
de canto. Como no hay silencio en la orgullosa música beethoveniana
que no se pueble de palabras indecibles. Y así vemos, oímos siempre
en la obra dramática, mejor digo, melodramática, de Shakespeare, que
el hambre, el amor y deseo natural del hombre, se teatraliza por la
mentira, retóricamente, como acertó a decir, sin saber todo lo que
dijo con su espantable tontería, el pedante italiano Florio. Como si
en dialéctica proyección de sus términos, el hambre y el amor, inelu
dible necesidad natural, y acaso sobre-natural del hombre, se identi
ficasen en una unidad superior: la de su poder de ilusión o de men
tira. Poder musical de la poesía para enmascararnos de palabras o
con palabras el silencio. La música del tiempo, su canto más profun
do, que decimos que en el teatro shakespeariano se nos hace voz, y
voz en grito, ¿es una música mentirosa o, por el contrario, verdadera?
"Si la música dijera la verdad mentiría" —escribí una vez.
"La verdad se parece a un cuento", leemos en Shakespeare. Por
que la verdad, para hacerse posible, y realmente verdadera, como el
cuento, necesita alimentarse de mentiras. Por esto tal vez afirmó un
ruso —tenía que ser un ruso naturalmente— que "el teatro es incom
patible con la mentira"; porque es incompatible con la muerte y con
el infierno de verdad, o de la verdad. El teatro es siempre una más
cara que nos ilusiona o que nos miente. Es incompatible con la men
tira como el aguilucho es incompatible con la serpiente o con la
liebre: porque la mata y se la come. El teatro shakespeariano nos
parece, nos sigue pareciendo, junto al griego y al español renacen
tista (lopista-calderoniano) el mejor que ha existido: porque nos
miente de verdad, musicalizándonos el tiempo con música de sangre
o de llanto.
No escuchamos fácilmente el llanto —decía— en el teatro de
Shakespeare: escuchamos, en cambio, en él, la risa; a veces, como en
Rabelais, demasiado fuerte, demasiado sonora y resonante; como para
taparnos, ocultarnos mejor su espanto infernal al silencio. En el
llanto, y llanto en la sangre, que tan en voz baja se nos canta y se
nos cuenta en el teatro español de Lope y Calderón —donde lo que
no se nos va en lágrimas se nos va en suspiros: y lo que se nos va es
la sangre, la música de la sangre, gota a gota ("en cada suspiro se
pierde una gota de sangre", nos dice Shakespeare)—, en ese llanto,
digo, en esa música del llanto, el teatro español lopista y calderonia
no, también nos parece que abusa líricamente de la piedad, como el
shakespeariano, dramáticamente, del horror, del espanto.
Un personaje calderoniano nos hace esta pregunta, que jamás
hubiera podido hacernos otro personaje de Shakespeare: "¿A quien
—suena la música bien— pudiendo escuchar el llanto? Nos parecería
que a cualquier personaje de Shakespeare. Pensad, si no, en Porcia,
al finalizar melodiosamente en comedia la tragedia veneciana del
— 104 —

�— soi —
iu A 'Bip uis aqaou sa opt&gt;X "BlJ9ni11 ep^un? bj ap aiuaaoui aaSues bj
jajjoa uajtuí ou anb bjb¿ oujnjaou ojubiu jap ajqna sbj oja^Q opuBnD
sofo soj^sanu b ojaia ns ua uBijnao 98 SBjjaj^sa sbj Bjs^q j^ "Bujaja
aqaou Bun 'jBJapis jopBjiSipijsajd ap oqanjnana un ouioa sa —^isaA
-au ap saqoou^ tía 't(smiaquaa ap saqoou na^ ouans— Banaod uoisn^i
b9ibui Bisa Bpoi Bjua^sns X 9U9i}so3 anb pBpjaA spunjojd Bq
•oSanj
oi9ii9ij ^sa ap ajuBanSBdiuBjaj zn^ bj b '^puBaquia^j ua ouioa 'ajuaniBS
-oíaijijJB uapua^d A uBuiimqi as sa^BJiBaj sbui sapBjsaduiaj sns b^sbjj
ap 'oStp 'saan[ :^bidijiijb ajduiais sa zn^ ns :ouBiaBadsa5[Bqs
\a ua aqaou sa opo^ 'pBpiujnjaou BpB^ipauíajd A BsoAap? sbui b[
ap —BpBjiaa o B^aaiqs— auiaoua bsbui b^ aaqos SBan^ij sns Buiuuqi
Bjaod \a 'jpuBjquia^j ap ^aniuid bj ua oiuo¡^ qBiiBaj BjjaiBq Bsoiaijijas
ns 'sBJquios sbj ajjua 'Buxtujnj anb znj bj sa 'a^Badsa^Bqg ua oaia
oanj ajsa sp anb znj B&gt;q 'pBpisouiuinj Bi^osnji ap '—ojuana A— ojubo
'BDisntu 'a^^uBS bj ua oiubjj jap A aaSuss bj ap Baisniu bj jod :a^uaui
-BSOJijuaui 'sapspiaA ap une A 'pBpaaA ap uBzijBJjBaj as 'upiapjB^ A
Te^a\ ap adcq ua o 'Baauag ua ouioa ajBadsa^jBqg ua 'oiijS jap jB^jBaj
Baiaojaj ubjS bj aod 'BpBjniuaABuaiq Bjj^ajB ap 'ajqBinpiad ^piA ap A
'BpiA ap —jBiniBuajqos o^ip une A— jBJnjBu oasap ouioa 'jouib ja A
aaquiBq j^ 'Baaa sou anb ouBuinq opunuí jap Biiosnji uoiaBaijijaA bj
:ajBadsa5jBqg ap jB^jBaj A jBjniBu pBpiaaauís auuoua bj sa Bjs^ qBajBa^
:BaijBuiBapojaui o BapBuiBjp 'BAisaidxa 'Baijaod pBpuaauís eun ap
ojqBjj "pBpijiaBj sbui uoa uajuatuí sou anb soj uos soaaauís sbui saÍBU
-osaad sns :opoiu ajsa ap apaans aaduiais oaiBa^ ja u^ '^pBpijiaBj uoa
aijuaui BiSBq oíaauís jas BJBd :t4BsjaAui bj b anb ojps 'jBn^i sa anb
oj o í—jqi^asa— t4ojaauis jas BjsBq pBpijiaBj uoa Jijuaui b^b^^
•o^jaia a;uauiBSOjpuaiu ubj 'p^pjaA ap ojÚBa X ojuana
aaBq as Bisaod bj 'ojjBa^ ja ua 'osa aod íaaSuBS ns ap asjBjuauíijB BjBd
oduiap J9 jbjbui :Bjsaod bj aa^q os^ *uaiquiBj afip— t(.ai^uB8 ns ap sou
-JBjuaiuijB BJBd oduian ja jb^bui anb Xbjj,, 'UBiuauíijB as oj^ubs BXna
ap ouisiui odiuap ja jbibiu Bjsd oduiaij ja ua uoisa^dxa ns ubíij anb
SBJBasBui :oiubjj ja X bsij bj ap 'BjipnBui 'ajqiaapui saisnuí Bsa uoa
íjBaisnuí BJBasBui Bsa uoa souaijuaui anb uauaij ejjSajB bj X jojop ja
'sojapspjaA jas BJBd 'ojjBaj ja ua oja^ *sajJBasaQ BJip sou— ttBSH
auaij ou BijSajB BjapspjaA bj ^sbuiij^bj auai) ou jojop ojap^pjaA j^^
•ua^uaiiu soj sou zaA jb^ "BjjSajB bj ap X jojop jap p^pjaA bj ajdmais
uaaip sou bsij bj iu o^ubjj ja iu oja^ "uojapjB^ X ado'q sojjsanu ua
o^ubjj ns bjubo 'souiiaap 'ajBadsa^jBqg ua bsij ns BjuBa anb ajSuBS Bsa
—'auSiBjuoj^f ap Bjstnbauas Baijojaj aABns bj sbjj aAaj zoa ns buiosb
ojaAinbBji\[ apuop— vpipatu uod npipaj\[ ua aiuaiuB^jBuiB anuos as o
' (• • • vpuu vjnd opinj. oqanj\[ 'nqoav uaiq anb oj v%sa naiQ 'uospui^
ap saupviuoa sauSapj ^^'j 'vjsnS so oiuo^y) Baisnuí ns uoa 'ojuBa ns
uoa 'ajduiais issa o 'ajduiaxs ajj as ajBadsa5[Bqg ua anb aj^uss B-q
•opBuapBaua aJ,duiais aaauBuuad UBqijB^ ajqod ja anb soj b 'ajjaniu
bj ap X ajquiBq jap 'jouib jap uaiqiuBi JopBjjnq 'jaijy ajsajaa ja o
qan^ uojjnq ja ouioa 'Bsojt^uaui ajuauíjBniíJidsa BjnjBija 'oSanj X ajiB
anb sbui bX jas ou BJBd 'ejja ua jbui X BJjaij ap BÍodsap as anbiod
'a^januí bj b ajuauíBaipojaui asopuBuopuBqB 'vjjndoaj^ ua o i

�siquiera sin pálida herida agonizante de alborada. Alegre o triste
noche espiritual humana. Y la noche, como la música, afirma la sole
dad del hombre, aislándole de todo lo que le rodea. Los espacio
oscuros y claros de que nos hablan los psicópatas, son espacios ima
ginarios —diríamos, teatrales— en los que nuestra conciencia se en
cuentra en un mundo interior o exterior a sí misma; mejor diría,
nuestra alma. El alma se nos va por los ojos, como por la lengua: o
se nos entra por los oídos hasta el corazón. Y nos canta, de dentro o
de fuera de nosotros mismos, su música de luz o de oscura sangre.
Cuando Próspero rompe su varita de virtudes mágicas, rompe
también su trato con Ariel y Calibán. Se vuelve de nuevo hacia la
luz. Shakespeare parece que con ese gesto simbólico, según se dice,
se fue definitivamente de la escena, de sus escenarios teatrales mara
villosos. Volviéndose también de espaldas a sus noches mágicas: vol
viéndose a la luz. Su nombre, su persona, se nos pierde en esa lumi
nosa aparición de un día con que le saluda para una eternidad el
sol de los muertos, una gloria humana perecedera. Su voz, su poesía,
nos seguirá hablando temporal y teatral, siempre, desde la oscura
noche de sus tiempos dramáticos, subrayada por sus infiernos silen
ciosos, encendida luminosamente por sus figuraciones poéticas vivas:
por su mentirosa, ilusoria "música de la sangre", de demasiado san
gre, a la que presta resonancia infernal el horror, el espanto mudo
del silencio: del silencio eterno que espantaba también a Pascal.
¿A quién volveremos los ojos, deslumhrados de tanto fuego, do
loridos de tanto llanto? Entre tantas verdades infernales que el grito
mudo de la sangre nos canta mentirosamente en los oídos, ¿no encon
traremos a los ojos otro engaño que de veras nos sosiegue, nos apaci
güe y calme el espíritu luminosamente de verdad?
Con sus propias palabras reveladoras vamos a pedirle a Cervantes
un poco de luz, y no de sangre. Un poco de luz y no más sangre.

CERVANTES

Decíamos que la Divina Comedia nos parecía la epopeya del
hombre ensimismado. Y el Quijote, la epopeya del hombre enfure
cido. Todo es razón y pasión en la comedia dantesca. Todo es vida y
verdad en el Quijote cervantino. Y en cambio, sus correspondientes
autores se nos aparecen al revés: Dante enfurecido y Cervantes en
simismado. Son como las dos caras de una misma moneda —que
Malraux llamaría de lo absoluto—; moneda acuñada, como quería
Dante; y acuñada con una misma Cruz. Porque ensimismamiento y
enfurecimiento, son etapas de una idéntica finalidad que les es co
mún: el entusiasmo; el endiosamiento o deificación humana; el entrar
en Dios. Para lo cual es necesario, indispensable, ensimismarse y enfu^ 106 —

�— ¿oí —
ouansua ap osoiJajsiiu opunin un ap eopaod zanSeijqma
Biaosnji bj ua sop sbj asaiunaa b ai BaBd ísojuBdsa sns ap uoiaBjaAaj bj
ap bj 'bjjo ísBjjnq sns ap bj 'eun :souiaaouoa aj anb ajqop Bjsandsaa
B[ aaBadsaqBqg ua aAanuioad 'BUBiunq ou is 'BapsiuBiunq uoi^buiui
-jna ns ua BjsijuaaBuaa opunuí ^a opoj anb JBSuad B^ainbui so^[

•Bjjnq bj :sa}UBAjaq j^ "ajBadsaqBqg BJip
sou 'uozbj bj sa pBpaaA bj ap oijbjiuoo oq "sajuBAja^ ^aip sou 44bjij
-uaui bj A ouB^ua ja 'apnBJj jq,, •—jbuoiobj ajuauíBAisnjaxa 'jbuoidbj
Bsoa— aoaaa ja sa pBpaaA bj ap oijbjjuoo oj íBpiA b^ ua iu 'ajas p
ua tu Bisaod bj ua tu 'Bjijuain bj sa ou pspaaA bj ap oiJBaiuoa oj anb
-jo^ "Baniuid bj ua zanbzBja^ bjbij ouio^ -BiisnSuB ap buiis Bpunjoad
sbxu ns uaiquiBj^ -pBpaaA ap p^pijBaa ouioo upisnji ap aaquina b^jb
sbui ns uBjBuas sou 'Bisaod bj ua 'sa^uBAaa^ A aaBadsa^^qg #jBa^Ba^
A oiaosnji opona asa ap oziq as BistjuaaBuaa 9%j^ ja opoj^ *(BpiA bj
ap ofadsa —oajeaj ja— aiaB j^) ^B^Ba^aa bj anb ofadsa ubjS un ua
b^sia —opjBuoaq oiqiaasa— BzajBanjBU bj,, :oaia ouisifadsa jap jbjoui
Biuaou B}sa ouio^ 'opaBuoaq apsap 'BjsijuaoBuaa a^a^ ja opo^
•Bfajjaa bj
anb ofadsa ja ua uaSBiui bj ouioa 'BJi^uaui ap 'ajuauíBi'josnji 'Bjqop
as anbaod 'BaapBpaaA a^uaxuajqop pBpaaA Bun sa anb 'pBpaaA bj ap
upisnji bj uoa o íp^paaA bj uoa u^us^ua sou SBiauaiJBdB sbj 'Bisaod
bj ap sa^uaJBdB sopuniu soj o opunuí ja ua 'bj3aou bj A oajBaj jap
opunuí ja ua anbao^ *pBpaaA ap ojijsa oidoad ns :ojjisa un 'BAiiiuipp
u^ ¿pBpaaA ns ap jas ap uozbj bj rp^paaA ns ap jas ap uozbj Bun
'ajuauíBaifopBJBd 'soiubjjbuibjj anb oj 'aiofin^) uoq oj^sanu ap Banaoj
bj ouioa 'uos? osa anb sbui oqaniu uos 'uos oj xs o 'jBiiBaj Baiaojaj
ap sosinaaj uos ou 'j^aq A bijojq ap Bpiaap^d bj 'pj^^p^ A lajuiBjj
ap Bpi^uij Bjnaoj Bq *O[ijsa un 'sa o^sa iBaisijBjaui Bun ap uoisaid
-xa bj anb —sbiu ojb anb apand A— souaiu BpBU sa 'aijiBg Biaap
anb souiBpjoaaj ouioa 'Baiuaaj BpBuiBjj Bsq 'soiaijpjB sajiSBjj ubj uoa
Bjua^sns as ou BUBiJBadsaqBqs jBJjBai A BaxjBiuBjp Baiuaaj Bq
-xpadns jBUBq sbui bj ap BiJBSBd ou 'Biíaia asanj anbun^ 'anb
-aidiajuí Bun sq -oiaijap o uoiaBJídsui ua 'p^pjaA ap oapaod aauBij
ua 'sBjqsjBd sbj jod 'iBijua Bpand Bjaod ja anb BiBd
pnjijimisojaA ap 'jBj^Baj o oaijaod osanaaj un sa 'Bpiaap^d o
-uij Bjnaoj bj aiBadsaqBqg ap safBuosiad soj ua anb oqaip Bq ag
¿BpiA BjapBpjaA o pBpiaA ap BpiA Jaud) japod Bjsd uois^d jauaj ap
JBfap anb BjqBq uaiquiB^ oaaq? • • 'ajofin^) uoq 'jBaq -í^ojj oubioub
ja 'jajuiBjj uaaip sou anb oj sa o^sq *pBpaaA aauaj b JBzaduia BJBd
upzBj aauaj ap jsfap anb ^bjj -pBpaaA aauaj lapod BJBd upzBJ aauaj
ap UBfap q -pBpjaA uauaij anbiod uozbj uaua^ 0^ -sa^uBAjaq ap A
ajBadsaq^ijg ap soaijBiuBjp safBuosaad sopiaaanjua soj 'uBuaÍBua bj
'uozbj bj 'uapaai^ *uozbj bj o upisBd bj pBpjaA bj o BpiA bj : Bjiub sou
anb ouisiui oj Bp sou anbaod '^p sou oiusiui oj í^p omsiin oj A 'oinsiui
oj sa 'aqiao^ uip omoa 'anb 'ojjuap ja A Bjanj jap uo^sana Bjsa ua
BJoqB sotUBájBs tu souiaj^ua o^[ 'oiusiiu oun ap jijbs A jejjua :asjaaaj

�Cuento de Invierno, Tempestad). Este mismo mundo promoverá en
Cervantes una doble respuesta análoga: que encontramos a través de
su teatro admirable (recordemos, además de la asombrosa Numancia,
las comedias o tragicomedias magistrales de El trato de Argel, El
Rufián dichoso, La entretenida, Pedro de Urdemalas...) y a través
de las novelas ejemplares, de dentro y fuera del Quijote, hasta al
canzar en él, en el Quijote, la suprema dialéctica de la burla por la
ironía. Nos inquieta, digo, pensar, que la respuesta poética de Cer
vantes y Shakespeare, coincida en oponer el silencio y la soledad,
enmascaradores, a la experiencia infernal de sus vivos espantos. Y
la afirmación de la locura, de una razón que tan expresamente se
quiere perder en esos infernales laberintos, para salvar la verdad hu
mana de sí misma; como si en el mundo que les rodeaba, como en
el Infierno dantesco, los hombres hubiesen perdido, no solamente la
razón, sino el entendimiento [il ben delVintelletto). Esto es, que hu
bieran perdido el entendimiento de un mundo humano a fuerza de
haberlo querido racionalizar de divino.
Pero esta experiencia infernal de sus mundos humanos, cuando
por la poesía se nos trasmite en formas, al parecer, eternas, esto es,
que el tiempo aviva y verifica para nosotros, haciéndolas más puras,
más bellas, más verdaderas y evidentes, nos afirma también otra
coincidencia más profunda, la que respalda invisiblemente ese delirio
poético aparente, en Hamlet, Ofelia, Lear, o Vidriera y Don Qui
jote ... la de un don espiritual, sobrenatural, de locura, específica
mente cristiano. Detrás de todas esas caras de la piedad o del es
panto, arde, como una llama, huye como una sombra, la misteriosa
imagen de la Cruz. Lo que sustenta, invisiblemente, todos estos mun
dos delirantes, en Cervantes, en Shakespeare, es la locura misteriosa
de la Cruz. La obra de ficción de ambos poetas sigue siendo, como
la de Dante, misterio del alma. El misterio, nos dice Minkowski, es
necesario a nuestro espíritu como el aire a nuestros pulmones. Lo
que realizan, verifican, estos enormes poetas: Dante, Shakespeare,
Cervantes... es una purificación humana del misterio que respira
mos para poder tener vida espiritual, libertad de espíritu. "Ampliar
el ámbito del misterio, profundizando nuestra ignorancia", es el fin
de toda humana sabiduría, segiín el neoplatónico testimonio metafísico del matemático Whitehead. Sólo así por esa enorme perspec
tiva misteriosa que nos traspasa sus horizontes, la poesía tragicómica
de Shakespeare (como la nuestra española de Lope y Calderón), el
antiguo mito trágico de la vida ("la antigua llama") puede llegar a
superarse —sin apagarse— poniendo más allá de su infernal fuego
de la sangre, otra nueva luz: encendiendo con esa luz la oscura san
gre humana que trasciende y que transparenta. La obra poética de
Cervantes —su invención poética de la novela— es la máscara tras
parente, máscara de cristal, del alma cristiana.

Entre Shakespeare y Cervantes veíamos, como vulgarmente se
dice, la noche y el día. Pedíamos a Cervantes con sus propias pa— 108 —

�— 601 —
-joq [b buiosb as opuBna 'aiofin^) uoq ap oauBJodraajuoa '}a[uiBjj
¿pBpa[os 'Bsoiusdsa
ajuauíB^os 'Bsoiu^dsa Bun ajqB sou as BuiiuBAJaa zrq bso[[iabjbui b[
ap SBjjap oraoa 'ojuBdsa ap ajuaraB[os oiaua^s un ajqB sou as bubij
-Badsa^sqs Boisnra BsoiStpojd b[ ap SBj^aQ? pbuiiub ajua^uBsoutran[
anb opunra [ap p^pa[og *eptA BUBiunq BJ^sanu ap ^B^ua^sns anb
B[ ap pBpa[og *pBpa[os BSOiuBdsa Bun ap 'sa^uBAaag Basd '
-SBUiua B[ sa zn[ B[ zaA [bj 'sojuBdsa ap otauaps un 'aasadsa^Bqg
'BqBJBasBuiua Boisniu B[ tg 't4o[os [a,, ap b[ sa oisa í[os jap b^ :bt^bi
-i^os uoidbui^tjb BOOAinbaui Bun sa zn[ Bisa anb souiasua^ ¿ajqxun[
ns uoa uaiqiuBi BJBSBjqs sou ou? 'buiiubajo^ uotaoij ap Baqo ^\ ua
'souibutSbiui unSas 'Baquin^sap sou anb 'jb^os zn[ B[ uoa opuaxnSig
•SBaqdaj sns ap pBptjBpqos a^uaipuod
-sajaoa b^ A sa^ujajuí SBjunSaad SBJjsanu so^p ua anbijtaaA anb JopB^
-uaijo ou^is un o[ps ubi 'aiuauíBaopjB^aui 'opuBsn sotUBisa anb soiu
'Bjp \^ A aqaou v\ :saiuBAja^)-ajBadsa^Bqg 'BJopBaijqduits A
uoiaisodo Bisa u^ '^piA B^ ap saajsajjaj sojnjj so^ ztbj ap
opuaopnd 'o^aBuiB o aapip ua aoqBS opoj ouioa 'laqBS opoj ^ui ua A
uaiq ua Bt^jBd anb 'Baojauírs A BiopBoijqduns 'BnSiquiB uozbj Bun ap
BOOAjnba Bjanpiq^s bs[bj Bjsa anj 'osibjb^ ^p o^ui ^ ua 'ajquioq [ap
opBaad jauiíad [g 'Buins ua '[bjoui b[ ap '[Bin [ap A uaiq [ap Biauaia
B[ ap [a jod B[opuatpjad 'BpiA B[ ap Baiun BjjnpiqBS o Btauaia B[ ap
joqBS [a lapjad oztq sou anb aaqBS [g "BiJíjatuis b[ X uotaBaiji[duiis B[
:sBsoa sop ssjsa a^uauíBsiaajd íBaix^auíis X BJopBaijqduiis upzB^ BJjsanu
ap aauíaj souiaqap sbsoo soq ¿ouiiuBAiaa-ouBiJBadsa^Bqs roauqodB
-oaBisiuoip oiai[juoa un ajuB 'ajuauíBUBaqaszjaxu 'sand 'souiBisg?
•Bip BpBa
ap zn[ B[ :opunui [ap BJopB[3Aou zn[ 'sBAanu ap opunra [a aaBq sou
anb zn[ rBso^qaua^ aiuaidaas b[ ap BaopBjBra 'jb[os zn[ b[ b :Bjp [ap
zn[ B[ b aasq as 'saiuBAjag ug "ojaaja asa BjBd 'aqaou B[ ua a^uara^s
-oíaijijjB Buiran[i as 'apuaxaua as anb oajBaj ap opunra un ap 'oaijBra
-Bjpo[ara o oatjBuiBjp opunra un ap BOTUioai^Bjj o 'Baxuioa 'boiíob^
B[jnq Bsa ap sbjb[o saan[ sb[ b í[bjib3; 'jo^ajut oSanj un ap zn[ B[ b
'aaBadsa5[Bqg ua Biasq as anb soraifip oraoa 'sa^uBAjag ua aa^q as ou
'pBpi[Baj B[ ap BjopBaijiiaA 'Bsouxuin[ BiauaoBdB Bjsa ojaj ¿ouijuAjaa
Msofo so[ b ouBSua [g?,, 'BiauaiaBdB B[ aod pBpt[B3J B[ ap uoioboij
-IJ3A ap 'uoiaB[3Aaj ap zn[ 'opB[3Asap jaaauBuiB asa ua souiB^sg -sofo
soajsanu b uBa^jijuapi o ub[iuiisb as zn[ X p^p^^^V *BJP I9P BJOPíj;qn;:&gt;^a
-sap 'BJopxjqnasap o BJopB[aAaj Bg *oasap ns ap bjj3[B Bjadsa oraoa
'Bsojqauaj aqaou Bpunjoad B[ ap B[autjuaa o[[bS [a bjubo anb B[ ísbui
-sbjubj so[ X —oaisB[a Bjaod [a aaip sou— sauoa[ so[ uaXnq anb B[ sa
zn[ Bjsg ¿ouaaijuj [ap Bsojqauai BaopBzqoquiis 'ajuaidaas b[ ap Bjop
-BiBui Bauqods 'jb[os zn[ 'Bisa sg? #saaqraoq so[ ap BpiA X opunra [ap
bui[b sa anb —adog ^aip sou— ttBpiaiuojid zn[ Bg^ ¿t4BptA sajqraoq
so[ ap X opunra [ap boi[b,, [o :B^sido[ osjaA [ap Bpiaiuoiid zn[ B[[anbB
Bisa sa ^? 'ajuaniEsouiui^ 'Bra[B [a 'souiBjíafip is oraoa 'uBSBdsB^^
sou 'zn[ ap uajaiq sou :sa[BpnBJ b zn[ b[ uajjatA sou 'Bapaod uoiaaij
a[qBJirapB ub^ ap 'ss^qo sns '44pBpjaA ap pBpxpaj ua,, 'opu^n^ -auSuns
svw ou A zn\ ap oood un i^duSum ap ou A znj ap oaod un^&gt; SBjqB[

�de de la tumba, dice, como última palabra: silencio. Y el anciano
Rey Lear, enloquecido, al asomarse al alborear de su locura, en una
noche tenebrosa, tempestuosa, dice también: ¡silencio, silencio! Veía
mos el significado infernal que el silencio toma a través de toda la
ficción dramática shakespeariana; al mismo tiempo que situábamos,
esta ficción dramática, en un ámbito de nocturnidad teatral, que aún
decíamos premeditada y alevosa. Hay premeditación, alevosía y noc
turnidad, en los silencios shakespearianos, tan expresamente como
expresivamente rodeados de música, por todas partes: son como si
lencios insulares, como si un mar de música, de canto, de encanto,
rodeara, amenazador, la isla maravillosa del prodigioso mágico, Prós
pero de la poesía que es el propio Shakespeare.
Decíamos que Shakespeare, rompiendo su varita de virtudes ilu
sorias, volviéndose de espaldas a esa nocturnidad aparente de su ve
lado y desvelado teatro admirable, callaba del todo, y se volvía, antes
de morir, hacia la luz de un silencioso día. Muere el poeta, silencio
samente, como nuestro Cervantes; y en el mismo año, como es sabido.
Muere con muchos años menos, y tan sólo unos pocos días más; unos
días después; en la primavera de 1616. En sus creaciones imagina
tivas, en sus figuraciones poéticas, a las que los siglos han dado ju
ventud permanente, advertimos una rara coincidencia que radica en
el hecho poético de ofrecernos los términos de la novela y el teatro
cuidadosamente entrelazados, interpuestos.
La invención teatral de Shakespeare —como la de nuestro Lope—
es siempre novelesca. La novelesca de Cervantes, es siempre teatral.
Porque ambas se espacían o espacializan en el tiempo y se tempo
ralizan en el espacio con recíproca y equivalente correspondencia. De
una manera muy elemental, y no enteramente metafórica, podríamos
precisar estos términos observando cómo, en los espacios teatrales,
escénicos —de Shakespeare como de nuestro Cervantes—, por la ac
ción dramática, se hace aparente mecanismo la temporalidad pasa
jera, presentándosenos, para ser vista, como tiempo espacializado me
cánicamente, en efecto, como movimiento en el espacio. De aquí que
suela confundirse, en las obras teatrales, la acción dramática y el
movimiento escénico. Pero esto es cosa aparte que no hemos de tratar
ahora (el famoso y falso dogma de las tres unidades va injerto en
ello). En cambio, y por el contrario, el mecanismo de la narración,
la descripción y hasta el mismo diálogo, en la invención pasmosa del
mundo novelesco que hizo nuestro Cervantes, la temporalidad se es
pacía o espacializa con aparentes inmovilidades, éxtasis luminosos del
tiempo que fingen el ámbito imaginativo de la figuración novelesca.
En el teatro, diríamos, la función teatral misma del espacio escénico
actúa en virtud de su cuarta dimensión espacial: el tiempo. Los es
pacios imaginarios teatrales se actúan o actualizan en función espa
cial del tiempo. Por el contrario, en la novela, el tiempo funciona
como dimensión espacial. Si el tiempo es la cuarta dimensión del
espacio en el teatro, en la novela es el espacio la cuarta dimensión
imaginativa del tiempo. La amplitud, la altura, la profundidad del
espacio, o de los espacios escénicos, funcionan en razón de tempo— 110 —

�— III —
B SOUIBIJ3A3J1B SOU 9nb zn[ BUtl 89 'BpBUlB BUOSjgd B[ BU9nS
9UIJ9np 9pUOp U9 BqO9[B B[ U9 4(.Bpgnb 98 X b^bíIb 9S ^nb?? Zü[ BSq
'(jnj sauixanp apuop
vpanb as A vSvdv as anb
'znj vj vuanf uatnb!
'vqoojv n^ ua 'a^oou a(j^
:B9I)9od UOI99ip B[[19U9S 'BJnd ns 9p BÍB1U9A B[ UO9 OJ9d 'OUISIIU
ojsg 91U9UIBJ9BX9 9oip sou 9nb BznppuB jBpdod B^doo Bun Xbjj
'i&lt;naua\ts osopianxoui ua vpvjjndasit :9jip
-UO9S9 ns gp Bqo9[B B^ U9 bsoij9)siui 9q9ou B^pnbB Biagdnq Bsomaoq
ns ouio9 Bp9nb 98 'ouijuBAjgg ooiSbui opunuí p U9 'ojidg^ 4BBdB 98
opuBno B^sBq 'zn[ B-q *zn^ gp soug^ ubjs9 'sg^uBAjg^ gp so[ 'Bgisnuí
gp sou9[^ ub)S9 souBiaBgdsg^Bqs soioug^is so^ xg (-^oioug^is oso[^iabjbui
U9 BpB:qnd9g^) O19U9^IS Un Jod BpB^BdB 'BJj^nOO [BJodui9} SISB1X9
Bpgnb 98 Bjsg opuBno BjSBq 'zn^ b[ gp otauaps osojj^vjvui jo 'zn^
bsoiou9^is B{ :zn^ B^ 'sgjuBAjg^ gp ^ Á 'Boisnuí ^\ gggjBd sou gjBgdsg^
-Bqg gp o9iSbui ojgjggs \a 'SBj^g ao^ "SBgiaojBigui 9iugiuB[os uos ou
sguoisgjdmi SB^sg j^ 'gqoou B{ ug ^bij9}bui Bsog ugggjsd sou 'oiou9{ts
[g 'pBpianoso Bq *Bjp ^g ug so^josou BJBd sg^ijg^Buiui uos 'ojib \a
'zn^ Bq qB^gjBuiui bsoo ugggjsd sou • • -Bjquios Bun BjSBq 'Bgisniu Bun
'opiuos un ojijS un 'znj Bun Á 'otgBdsg \a yeiiaiuvu. ouiog souiijugs 'gqg
-ou gp 'oiqcuBg uq 'SBjqB^Bd SB^ 'Boisnuí b| 'sopiuos so^ B^SBq A sbsoo
sb[ uos sg^BijgiBui ouiog soui^uos gnb o[ A '—i^sAvoqui^\[ g^ugrag^qBJ
-iuipB goip sou— ^BijgjBuiui oiuoo oiDBdsg p souipugs 'Bip oq *soui
-sog bjjuoo sopunj^[ #pBpj9A gp A BpiA gp sopunuí :pBpj9A gp sopunuí
'Bjsgod B[ aod 'ugoBq gs gnb bj9aou Bun gp A ojjBg^ un gp OfqBjj
¿Bjp pp zn[ B[ b ouiog 'sojgfqo X ssuosjgd 'sbso9
sb^ SBpoj gjuguipiagjBUi UBfnqip gs B^p ug osg Jo^? 'sgjuBAjg^ ug
pBpisouiuin^ 'BpugjBdsBjj :ojb[o opBdsg sg BpAou Bq '(uojgpp^ ug
X gaBgdsg^Bqg ug ouioo) sb^[9j:^S9 gp opBjuid 'pjgpis O9iSbui oqgnj
-nong ns rpBpiuanioou BpBjipguigjd X BsoAgp ns jqB gp íBangso b^bui
-bo 'oangso opBdsg gjduigis sg oj^Bgj jq 'BpAou b^ gp so^ sojBp X
OJJB9^ pp so^ soangso sopBdsg uos gnb opugpip gsjpnpgp ugpgnd
•—iqsAvoquij^ ouisiui pp— soSopuguiougj X SBjBdpgisd so^ gp so^noso
sopedsg X soJBp sopBdsg so[ gp o^pnbB 'osg aoq 'uopBoijtjgA Bjg^xg
SBIU nS 'BpiA B^ U9 OUIOO 4B[9AOU B^ X OJJB91 p U9 9U9IJ T5[SMOqUIJ\[
gp pjoduigj-opBdsg pBptJBpqos Bq 'opBzipaoduigj op^dsg un gp
'OJJB9} p U9 'UOS O\ OpBdsg pp SB^ OUIOO 'BpAOU B^ U9 OpBZT^BpBdsg
o ppsdsg oduigi) un gp sguoisuguiip sgjj sb[ uos jgSSappjq un^
-gs 'oduigii pp sisBjxg sgj^ so^ 'aiugAJod 'gjugsgjd 'opBSBq 'oduigii
pp sisb)X9 sgjj so[ gp ouBijgÜ^gppq ogisjjBpui p ug X 'BpBJBd gp
'pnjgxnb gp ogx^opunjg oppuas ns ug 'avisvixa g^uguiBsgjdxg oiq
•SBguB^uguioui sguoisgons ug ojgfBSBd oduigrí p opuBisBjxg rpBptpj
-odlUgj BAIA B| 'S9[BpBdS9 SOJU91UOUI OUIO9 'opU9IUipp 'opUBUIUIJtgpp
'opuB^Bdgs 'opuBgt^pgdsg 'sg ojsg í opBdsg gp uozbj ug buijubaj90 BpA
-ou b^ ug Buopunj 'aiugAaod X gjuasgjd 'opBSBd gp sguoisuguiip sgjj
sns ug 'oduigii p 'oiquiBO uq "(sg^uBAjgq X gjBgdsgqBqg ug gpggns
tsb) gjugjBdB oiugiuiiAoui gp 'uopgB gp '9}U9intsuog jod 'X

�llamar característicamente cervantina: una luz de alma. Luz que se
nos queda en el alma cuando se nos apaga en los oídos, en los ojos,
la luminosidad trasparente de sus palabras. Tejen estas palabras una
atmósfera tan luminosa que vemos, por ellas, como si fuera entera
mente real el espacioso ámbito en que viven las figuras humanas y
las cosas, tocadas de ese mágico, milagroso encanto. Como en los
lienzos pintados por Velázquez, en las páginas del Quijote, de las
Novelas Ejemplares, del Persiles y Sigismundo, sobre todo, la ilusión
de la realidad material es alucinante. En las páginas cervantinas,
digo, como en los lienzos velazqueños, el milagro, naturalísimamente
sobrenatural, del arte vivo, del arte-espejo, logra una proporción de
verdad ilusoria, de realidad aparente, excepcional, única, milagrosa,
pasmosa. ¿A qué se debe este prodigio? Yo me atrevería a decir que
a lo que ha llamado un poeta dramático ruso "el imperativo teatral
del alma". El mismo imperativo misterioso que dictó la Divina Co
media trasmutando en sueño teatral el pensamiento del poeta.
El pensamiento de Cervantes, al escribir, de ese modo, siguiendo
el imperativo teatral del alma, la aventura burlesca y verdadera de
Don Quijote, era, según él, dar pasatiempo al pecho melancólico y
mohíno; un propósito tan de burlas como de veras; y por eso nos
dice que valedero en cualquiera sazón, en todo tiempo. La sátira o
parodia de los libros de caballería, toma, así, un aspecto circuns
tancial y secundario. Pero es indudable que este propósito, integrante
de la burla misma no impedía que tuviera Cervantes clara conciencia
de la perdurabilidad de su estupenda invención novelesca, de su
proyección en el tiempo y en todo tiempo, como en- cualquiera sazón
de la vida humana, valederos. Pero es también lo cierto que, en los
años en los que el Quijote se concibe y realiza, la novelística espa
ñola se encontraba a un nivel de invención poética muy superior a
lo que al autor de las Novelas Ejemplares le parecía. Porque, si bien
es cierto que él inventó con ellas una nueva novelería y novelística,
no lo es menos que de la novelería y novelística anterior a la suya
podemos recoger algunos maravillosos frutos: todos ellos determinan
tes decisivos en la dirección que sus cauces iban a imponer al poeta
del Quijote y el Persiles.
Contemos con que eran ya tres, enteramente definidas, las co
rrientes poéticas del novelar español al final del siglo XVI; de las
cuales el autor del Quijote, directa o indirectamente, iba a sacar el
más feliz partido. Eran tres, como es sabido, estas corrientes de la
novelería española hacia esa fecha: la novela de caballerías, de anti
gua procedencia; la novela pastoril y la novela picaresca, nacidas en
el mismo siglo. De estas tres vivas corrientes novelísticas y noveleras
partió Cervantes para su invención admirable. La misma crítica que
él nos ha dejado de la caballeresca y pastoril nos informa de ello
expresamente y aun muy expresivamente. No tengo sino recordar los
famosos Capítulos VI y XLVII de la Primera Parte del Quijote, don
de, como todo el mundo sabe, al criticar los libros caballerescos, afir
ma Cervantes su predilección por algunos (naturalmente por el
Amadís); y lo que es más, defiende sus posibilidades poéticas, hasta
— 112 —

�— €11 —
X gjofm) uoq bijoih oinoo íBip pp znj tb\ oiuoo 'gsainSutjxo 'osaBq
-bob 'jhoui gggaBd onb ojijso uq 'sapsuaj pp sgaBpgsndoag SBuiS^d
SBSOJ{TABJBUI SB[ U9 '9JU9pU9adaOS 'OJOOjagd X JBJJSliÍBUI 'BUipgp 9tlb X
{9 U9 gjuguiBSoaquiosB ubi Buiuqno 9nb ojagpB orasiui j^
'ombojo^ p U9
ojJ9d pp sorposido sosojquiosB so[ 9p ouio9 isvjvwapufj ap
oupaj A osoqoip umfn^ pp SBipouiog sb[ gp X isasaiuaujua so[ gp X
^gja^d U9 o opoj ug • • 'vjpuvji^ 'ouauiauixa osoja^y 'vpiSujf m^ imi
-oSauf aujsnjj 'ajauoaui}¡ :sB989JB9id 89{bj aod SBpiugj 4sbjjo9 sb[9aou
SnS 9Q "oXBp^ Z9pU9U9^^[ 'OpBjqUItllSO9B OUIJ OJ9JJ99 ns UO9 'O^BU
-98 ugiqinBj ouiog 'Bjgnj 9)U9UiBJ9^U9 ubj Boutuí iajofjn^^ pp Bjgnj X
ojju^p gp 'sv^uoa svjacioii sb^ U9 ojagigB ns gp 9ABp b^ soujBp jod BqBOB
'oXBp^ z^pugu^^ opBpugs Bq 9)U9ui9¡qBJiuipB ubj gnb 'pBpiunuiui
ns 'uopBuiuiBjuog ou ns souibjjbuib[[ 9nb o[ 9nb 'e^p gp oj^ugp ubj
BqBJJUO9U9 98 sgjUBAJg^ 'B9S9JB9ld B[ 9p 99nB9 p BIJBUI^OJ
p OpUBpUB^ 49JUBppB 8BUI 9nb O\ 9p '9JU9I.UO9 BJJO B[ U9
•naivp^ Bprjgnb Xnuí ns jxnpuog opipod qq
uis gjagnuí B[ BjsBq OA9j[ g^ Bpnp BXng :opoui ojjo gp aofgui gsjgg
-Bq jgpod gp 'souiBjjip 'Bggsujjjux pBpqiqísodun ns gsBqgo^dgj 9^ 'j
-íuasa uaiq A vpvyos vsoo 'oiJBjgjq ojipin ns gppugpouogga 'jiJojSBd
B[ B 'otJBjjuog p jod 'gnb j^ *osBg un^p ug opBjsg oppugiqBq unB
X 'ugiq opBjsg opgqBq opugipnd ÍBpBjugAui o Bjsgnduiog aogd oms
'BJIJ9S9 pUI 9JU9UIB[OS OU '9JS9 9nb 89 'B9S9J9[{BqB9 BOTJSipAOU BT B
Bqgoadgj 'BAijiuipp ug 'gnb o^ 'sgjuBAag^) 'gnb ouis ggga^d o^j
•BpBjgdns BJBd oXodB gs gnb ug oidpuiad
[9 'uozbj B^ 'oaijoui p outs 'BpBjgdns p aod 'BoijsipAOU B^pnbB gp
oobjj p o[os ubj ou 'sgjuBAjg^ BjsgijiuBui 'pvpuaa vj n ajqisod auanf
anb sviu oj aun anb A minSjv pnpxaci ou 'oSip 'sojsg ug \í • • • *gjg 'gaj
-egnuí Bansouiagq X uopggjagd pj 'BpBqB9B gp sgndsgp gnb 'spifgj soz
-ugi^ sosouiagq X sotjba gp Bpj Bun Bapuoduiog Bpnp uis 'pvp^aa vj v
ajqtsod auanf anb sviu oj aup anb 'uopugAut BSoiugSut uog X o^ijsg
gp pBpqiqpBdB uog oqggq ojsg opugis,, rogsgagjpqBg o^ gp ggip sou
gnb pvpuaa oj v uvjp oajo pnbB ug ouiog '|iaojSBd O[ gp nunSjn pop
•uaa ou gjsg ug i(imin3jv pvpuaa ou A sosopo so^ gp ojugiuiiugjgajug
BjBd SBjiagsg ugiq X s^pBuos sbsod^^ gp o[[gnbB 99ip sou Bprnunsoa p X
í—ampuoo ug 9JU9ujbsojouib aBsugd gp pfgp Bounu gnb —'vajvjv^) ns
uog BprnSgs ugiquiBj p aod— [taojsBd BgijsipAou b[ gaqos sgjuBAag^
gp Bgijiag b{ guinsga sou BzuBSagg oaagd p 'gjuouiBsopnuiui 'opuBno
'oinbo^o^y p ug X 'gjofin^) uoq gp Bggjoqqtq b^ gp oiuijnagsg p ug
|iaojSBd b^ gp ojuguiog p aojnB ns gpsuB gnb o^ 'ojsg b souiBpBuy
• (jI^gx/'l ''(^ó) *tto8J9A U9 ouiog Bsoad ug gsaiqxagsg gpgnd
ugiq ubj Botdg B[ gnb :BiaojBao b[ gp X Bjsgod b[ gp SBpugp sg^q
-BpBaSB X SBUiisjgpp sb^ is ug u^aagpug 9nb sgja^d SB^gnbB SBpoj
uog 'ooiuiog 'ogiBaj 'ogiaj[ 'ogidg gsaBajsoui Bpgnd aojnB p
gnb b aBSn^ Bp soaqq sojsg gp npvjnsap vun^uasa nj gnbao^,,
:sBaqBpd
SBuiisjpigouoo SBjsg uog opinf ns gp gjugtuBiaBagj^ gsopu^zqiqBSuod
-sga 'oSruouBg p X Bang pp oSopip p uog 'QATÍX InJJ^B^ I9 BJJ9Í9
gnb 'sosoipA ubj 'pBpqiqisod BS9 ug 'sopBagpisuog gp ouigajxg p

�Cervantes mismo: "a manos de la melancolía". ¿Qué acierto, decimos,
que es este? ¿Qué técnica o retórica, qué estilo?
Nos parece que si Shakespeare pudiera contestarnos a esta pre
gunta con aquel estupendo verso de Calderón, con el que Rosaura
responde a Segismundo, tras una barroquísima catarata piropeante:
respóndate retórico el silencio, Cervantes podría contestarnos, a su
vez: respóndate retórica la soledad; la quijotesca soledad del alma
en el mundo; añadiéndonos con Don Quijote: "que en trances tales
como el de la muerte no se ha de burlar el hombre con su alma".
¡Y esta sí que es una respuesta retóricamente solitaria!
Pero el acierto literario cervantino —y Cervantes era eso, sobre
todo, un poeta, un escritor— consiste, a nuestro parecer, en haber
juntado aquellas tres corrientes de la novelística más novelera de su
tiempo, quitándoles lo que le sobraba, que era la razón, y dándoles
lo que le faltaba, que era la verdad.
La caballeresca, que ya llegaba muerta a las manos de su preten
dido o supuesto ejecutor, se moría de racionalidad; de razón hasta
de "la sinrazón que con razón se hace" —y se deshace—-, como en la
famosa frase de Silva de la que —con tanta razón— se burló Cervan
tes. Se deshacía en razones de torpe razón artificiosa. Y la pastoril,
siendo racional por esencia, sentía helársele en las venas aquella
misma amorosa sangre poética de razón que, como en el mito garcilacesco, desconocía la figura y naturaleza mortal y piadosa de su
propia vida. Así, la novelística pastoril, perdiéndose en el laberinto
racional de un pasado muerto, como la caballeresca, en el de un
porvenir imposible (el de los Amadises sin tiempo.) Y como la pica
resca en lo presente, por pura racionalidad moral, cuyo sustento de
razón la pervierte hasta irla haciendo perecer, sucesivamente, del
mismísimo mal de muerte, enfermedad mortal de la razón, de que
perecía la caballeresca (y por los mismos errores de técnica, de ex
presión, de estilo). Las tres ofrecían a Cervantes la felicísima ocasión
de vivificarlas, verificándolas; de darles nueva vida, dándoles verdad.
La picaresca es una caballeresca invertida, y el picaro no es el
anti-héroe, como se ha dicho, o no lo es sólo, sino el anti-caballero.
Si pensamos que antes del Quijote ya andaban por el mundo hablan
do, fabulando en español, imperando españolamente en Europa ente
ra, la Celestina, la Lozana andaluza, el Lazarillo; y acababa de nacer,
apenas a un lustro antes que Don Quijote, el picaro Guzmán; y que
junto a ellos, vivían las dos Dianas con Menina e Mo^a y todavía
perduraba, resonante en todos los oídos y corazones, la melodía infinita
del Amadís, comprenderemos el acierto cervantino —acierto genial—
de tomar el camino claro de la verdad —el de la ilusión poética de la
vida— para, de veras y de burlas, inventar, crear, por la palabra,
—palabra española en el tiempo— un nuevo mundo novelero y no
velístico como jamás se pudo, ni se puede, ni se podrá soñar otro
mejor, más acabado, portentoso, y perfecto.
Toda aquella melancólica música española, tejida de lágrimas y
suspiros de la novelesca pastoril y caballeresca como de los romance
ros y cancioneros, difícilmente separables, en este aspecto, que les es
— 114 —

�— su —
gp sa ou oiuouiijsg^ oXng 'gjuB^ oÁ9\ 9nb sb[ 'B^jgnd ns ug SBpBq
-BjS SBjqBJBd SBJnoSO SB^ U90ip SOU Un98 'OUJ9IJUJ ^9p U9IIO p 9IIJ
BI9TlSnf B^ 'BIDIJSnf B[ 9p UipBpd 99Bq 98 X 99ip 98 9joftn) UOQ
¿gjqiuoq p Ba^d gjgp o gisixi uoigBuuijB gp sg? 'BJnjg9[
ns 'uopgg[ ng •g.inB^j gqg BqBunq[ 9[ 'ojjaSuva^ ojujn^) p ipopajos
vj ap ojja^uva^ \a 89 9nb buuijb 98 a^oíin^) pQ 'ooijubuioj ugiquiBi
ípuBdsg o^ojjBq bui9} un 'opoi gjqos X ^ouBdsg ooiSBjo BOI9^ un 89
9nb Bip 9S 9nb b JBn[ op^p Bq pBpg[os B[ gp Bui^j ^ ¿sgpBpgjos
9p SBDpgod SBl9U9IJ9dX9 U9 8OJJ9dx9 UBJ 'SOIJBJT[OS S9^OUBdS9 8O0l}SIUI
sos9 uog S9jubaj9^) oajsgnu BqBziJBpqos 9g? "^soiJBjqos 9JJU9
-Od 89 O[OS U9AOÍ 9p iqi^989— pBpiJBpIJOS BJ9pBpJ9A B^^ * "
^bj^ 'znj^) b¡ gp u^nf uBg '^sgjg^ B^uBg :89JB^dui9Í9 sbui
sns BUBds^ U9 JiJtora gp uBq^qBOB 'giofin^) uoq biobu
¿89^UBAJ93 9p ^BUJ9JUI OJXjS ^9 BAT^IUTjgp pBp9[OS 9p BJ9g? ¿89^BUJ9JUI
SOnJtJSUOUI 8O^ SOpOJ UO9 'OUJ9IJUJ ^ UO9 'BJJ9IJ B^ U9 91U9UI^IjnUI UBI
J999JBd p2 opB9^d Bq 9nb gjqiuoq \ap oosgjofmb o^i^S [9 J98 gpgnd?
&lt;O7S' 1^ D.IÍW^ ^l08 v ^ 1S *(^99Bg BpJB^ 9p '^^^ 'TI XI '8O^T
'IA '^p^^u^^ 'ouijo^^) ojo 23 tnom[ 'sv^os X ojos bX bjs9 u9inb 9p
Bpinq í (¿BI[O9UB[9UI 4Oip9J?j 8B[p SBpOJ BIOBq OUB^Sgp 9JU9J9JipUt
U9 BpiA : (oÍBqB B9B 9p SB[ 9p) 8BUBJ)X9 8BSO9 9p O^U9IUIipU9jds9p
pjo^ :sopBJn^U9ABU9iq so^ gp b¡ ísouiAip sgjquioq so[ 9p B[ '^bj ÍS98
-oip so\ gp BpiA B[ S9 ^bj^,, : ouTjo^^ '^Bn^jidsg boijsiui Biougijgdxg b^
9p 99ldB ^9 U9 'Ofip 9nb 'OJO ] UO9 O[Og 'O|qBIQ ^9 UO9 Q "SOIQ UO9
IS "PBPJ9A 9P IOS 31U9UIBJ91U9 'o[os Bpgnb 9S gjqcuoq ^a gpuop
g^jgnuí b^ gp 99ubjj p U9 89 gnbaod 'Bjjnq BS9 g^qísod 89 ou bX gpuop
gjjgnuí B^ gp 9dub^j p U9 sg j^ 'pBpgps ns uoo gjquioq p JBpnq gp
Bq gs ou gnbjo^ ^BuqB ns uog gjqtuoq p JB[anq gp Bq gs o^[,?
•BS9J9J^
BjuBg Bjggp ouiog 'gjquinj ns uog souopuBai^ijnd o souopugiiunsuoo
4opoj opunuí p Buiimqi sou X 'gpugpug B[ gnb oSgnj gp B^ídsiqg bj
gpug^d ge Bjp ug opuBng 'viujv ja uoo auquioij ja uvjunq ap vy as ou
sguginb bjb¿ so[[9nbB ug 'oisij^ pp znjg B[ uoo sopBpugs 'jouib p
jod 'BzuBjgdsg tb\ jod 'gj b^ jod 9j^ubs B[ Bsouiuin^ ggBq gnb 'pjns
o^pgpugnp ouiog 'un ísgiuBAjg^ gp vjjjuv^^y b[ b ouioo 't4ogi}8BjuBj
o^niJídsg o)jgp unJ( sg^opBgjg sns b pip gnb b^ gnb bjjo jgs Bpgnd
gnb gs ou oj^ ¿s^pnq gp ouioo sbj9A gp ubj 'ButAip ubj X BUBUinq ub^
'B^sg sg 'Bisgod Bxuisisougjsiui gnb 'buijb bsoij9jsiui gnb oag^?
•uojgpp^) X gdo^ gp ojib9j p ug ouiog sgjuBAjg^ gp Bo^sipAOu B[
ug 'Bisgod gp oioBdsg X oduigij sg opoj gnbaod 'BpiA sg opoi gnbaod
'pBpagA sg opoj gnbaod 'bui^b sg opoj j^ \viujv ja ou svui 'soío soj
uauoj^j^ tBjsmbgugs ouisijo^b ops un ug 'jBsugpuog 'jiuinsga souibj
-gipnd gnb B| tsg^qBanpagd BJBq so[ gnb X 'gjugpugadaos 'BjsiAgaduii
UpiOBOIJIJOA BUn 'B}Sldo^ OJJB9J p U9 OUIOO 'BUI1UBAJ99 BgilSJ[9AOU
B[ ug buioj 'sojub[[ X soJídsns ug Bqggqsgp 'gaáuBS b^ gp o^ubo gp
'oSip 'pgisnin opunuí 9S9 opoj ' (uoagp|B^) B^SBq 'ojo^uo o[Sis un bjbS
-uopad gs gnb 'pjtjBg^ upto^gao ns bioiui 'sg^uBAag^ b gjuguiBppjBd
'gnb 'gdoq b X oiustuí sg^uBAjg^ b opugXnpui ísgjuBAjg^ aod opBjBaj
gjugtuBisnf Xntu ou 'aoXBUigiuoj\[ b JBpiAp uis íoapqi^j gp apnpno^
9[qBJBduiooui b^ 'sipntuy uog 'souigpaogga) BoijsjpAOU b[ gp '[Biougsg

�dudar. La Justicia movió al Divino Poder, a la Suprema Sabiduría,
al Primer Amor, para que se hiciera el Infierno. (Dante, Inf., III,
3-6.) "Tiembla el misterio" de esa Santísima Trinidad Divina, cuando
pronunciamos su nombre. Don Quijote murió aunque, "a manos de
la melancolía", como bueno, como cristiano; renunciando a su qui
jotismo, que le hubiese llevado, tal vez, a tenerse que encarar, en el
otro mundo, con las mismas puertas abiertas siempre del Infierno,
como con aquellas que se le abrieron, por su voluntad, de la jaula
de los leones. En el declive de su admirable vida quijotesca le hemos
recordado otras veces encarándose con su soledad; cuando, abando
nado de Sancho, "Don Quijote sintió su soledad", nos dice Cervantes;
contándonos cómo, al ir a acostarse aquella noche, que iba a serle
tristísima, vio que se le deshacía una media, yéndosele "hasta dos
docenas de puntos... que quedó hecha celosía". "Afligióse en extre
mo..., y diera él por tener allí un adarme de seda verde una onza
de plata: digo seda verde porque las medias eran verdes". Y nosotros
pensamos en las verdes redes en las que cayó preso en el bosque; en
el verde gabán del Caballero Miranda, en cuya casa encontraría tan
maravilloso silencio; y en aquel otro antifaz verde que enmascaraba
el bellísimo rostro de la enamorada adolescente Isabela Castrucho, o
Castrucha, cuando toda vestida de verde atraviesa a caballo el camino,
pasando misteriosamente ante los ojos sorprendidos del hermoso es
cuadrón de los peregrinos de amor, en las postreras páginas del Libro
Tercero del Persiles.
Pero, volviendo a nuestro Don Quijote, cuenta Cervantes que
aquella melancólica noche en la que sintió su soledad, casi, casi como
más tarde sus melancólicos presagios de muerte; en aquella encanta
dora noche, al sentir de su soledad, sintió también tocar un arpa
suavísimamente; y sintió el canto de los dulces suspiros amorosos de
una enamorada doncella... y fue entonces, cuando, tras una pinto
resca peroración, Don Quijote, "despechado y pesaroso como si le
hubiera acontecido alguna gran desgracia, se acostó en su lecho..."
Solo y a solas, si todavía consigo. (También "¿en soledad de amor
herido"?: "Una profundísima y anchísima soledad, donde no puede
llegar alguna humana criatura; como un inmenso desierto que por
ninguna parte tiene fin: tanto más deleitoso, sabroso y amoroso,
cuanto más profundo, ancho y solo..."). Soledad de amor y no de
muerte. Piadosa, soledad para el hombre, la que le encuentra, al fin,
solo, a sus solas, hacia Él Solo.
Soledad de amor fue, sin embargo, la experiencia infernal de nues
tros Calixto y Melibea: la soledad de amor de la pareja humana.
Calixto y Melibea encuentran su infierno de amor en esa soledad
irreparable, ardiendo en una sola llama viva de amor, como Paolo
y Francesca, Romeo y Julieta, Tristán e Iseo. Esta soledad de amor
que se hace infierno, experiencia poética del Infierno, es la soledad
del amor humano. Pero nuestros místicos del siglo XVI, como Platón,
o mejor digo, como Plotino, de quien son estas terribles palabras de
amor y soledad: solo a solas hacia Él Solo, o sea, hacia Dios, nos
hablan de otra soledad de amor, soledad divina. Si el hombre está
— 116 —

�— ¿II —
•s^pnq gp X
¡83JUBAJ93 pJJOUIUl BlSlfopBJBd 4Xb ! SBJ9A 9p :SBJ9A 9p O[J9S JOpod
BJBd 89 U9inb O 89 9tlb O[ J38 9p JBÍop 93Bl[ 9[ 9lib B[ : BOipiUBJp 4S9
O^S9 'BOlfppBJBd pBpj9A BpUOUIOJ) 4pBpJ9A BUn BUB X 4J9J9nb 9S9 Jod
UOZBJ B[ 4SOJJOSOU BJOqB SOUIipBUB 49pJ9ld y \tJ9S OJ9inb U9inb 38
By,, :ouniUBujQ BJU91UO9 'oosojofmb s&lt;Xos uajnb as vA^ [9nbB :bj9ui
-Ijd B^ U9 9}U9UIBSOJO[Op WB\ JBZOdojJ X SBjn}U9AB SnS JBI91UI 9}S9 p
4OJ9^BqB3 pp B9Oq U9 OSnd 89JUBAJ33 9llb UOI9BUIJIJB B^ JB1U91UO9
lB A 'PBPJ3A 9U3^ 9nbjod :uozbj 9ju9inB^os Báu9j ou gnb 9p9nd o
'BUBzy BqBq^oad^j 9[ ouio9 'opora 3j89 9p opi99Bq \tb 'uozbj BÍ^u^j ou
gnb ^p^nd ^ 'S9jubaj93 ns U9 gjofin^) uoq ns b X 9iofm^) uoq ns U9
S9^UBA^93 B B9IJIDIU9 X 4 BUBI^SIJ9 9J ns 9p B[ 4OUIStUBlJSU3 pp B^ 3nb
bj^o 89 ou 9iib :botsijbi9ui Bun 9p uoisojdxg B[ 4o[iis9 ns U9 4BJnS
-ij buiisjistjj ns U9 Bosnq 4S9iUBAJ93 aod opBzn^pnbs^ ubi 4O^9^pqB3
ouimuisiui pp so]^ ^nb sos^nq so[ U9 sbui BjABpoj BppuBÍop 4BpBU
-JB9S9p 4BpBpnUS9p 9nb SBUI 4p 'BJUIO^BUB ns JBípnjS9 BJBd BppUBU
-Op99SlAIA 4BUI}UBAJ99 BpAOU B[ JBZIJJBnDS^p JB 49iofm^) UOQ OUIO9
4ouisiuj p X oun X ojjo 9jdui9is 4pnSij^[ uoq oj^o ojjs^nu 4isy
•pnjiJídsg uoisojdxo BDi^opqijUB 4BntquiB 4B9OAjnb9 9jd
-UI91S ns UO9 IBOipod BpU9S9jd BOlfopBJBd ns UO9 4JBSU9d 9nb Bp SOU
4JBSU9d 99Bq SOU 89JUBAJ93 9p OJqq p 4[BnjIJldS9 BSIJUOS ^\ B^SBq X
4BSIJ Bji X O^UB^ p OpBpiAp J9qBq 999JBd 9nb 491U9S9jd O^3lS OJ189nU
U9 'une j^ UBJo^ UBioBq sa\ 4sbj9a op SBpnq sbjs3 49upjj B^god p
OUIO9 4S9JO}99[ SOpBSIAB SBUI SOJ B 'XIX I^ÍS I9 U9 '9p^Bl SBp\[ "S3JOJ
-99^ SnS UBI9JUOS 98 4JOf9UI SBp9pU9)U3 B UOJBZ9dui9 OpUBllO '"JQAX
O^IS p U9 4S9ndS9Q -99UB9p nS OpO^ 4Z9A ^B^ 4J9pU91U9 UIS 4SO9UBJOd
-UI9JUO9 SnS UOJ9IJ 9S djofm^^ pp SBpnq 8B^S9 9p X SBJ9A SBJ89 9Q
•SBpnq sns gp '^pnq ns 9p pBpjgA b^ baia
pBpJ9A BS9 UO9 4OpUBZBpjJU3 4OpOJ pp B98 O[ OU ISB 9nb U9 89JUBAJ93
opBpmo Bjpu^j bX OJ3^ "^ogjBd o[ sou isy ¿Btup ns uoo gjquioq pp
Bpnq B[ '89JUBAJ93 Un^98 4OUBfin^) OSUO[y 9p B9S9J0finb BIJOJSiq B[
Bpo^ s^? ¿is 89JUB oSon^? 'vtujv ns uoo auqnioi^ ja unjunq ap wq as ou
4OUBfin) OSUOfy Oip 49joftn^) UOQ 99ip SOU 'JIJOUI pp 90UBJJ 989 U9
onbjod 4UBjBd98 os X ^uBJBdgs gs 4s9[Bjquin sns JBznaa b ji p 'gnbjod
'aju^niu vj üjsuí/ 3^S9 ug 9ju9iuBsp9J^ *9jJ9nui B^ B^SBq 'soiunf 'sopiun
9JU9tU9^qBJBd9SUI 48Op SO^ '89JUBAJ93 9PudS9J SOU 49jofm^) UOQ X
ouBfin^ osuo^y ¿^^ofin^) uoq o ousfin^) osuopy 'vunSif aisuj nj ap
ouajjvqv^ j^ 'soouo^u^ 4s9 uomb 4S9 uoinb 'otp joíoui 49nj uomb 4BJ9
uoin^)? #9aofin^) uoq 9p Bpugdnjsg bjb9Sbui ns gp ouBfin) osuo^y
9SJBJB3SBUIU9S3p 9p Bq ^BÍOpjOtU O^dlUIS 9JU9UI91U9JBcIb UBI 4B)S9
U9 4uij p 4opBJB9SBUiu9S9p 9}U9UiBso[nqBj 'ooip ospduii ns 'pjoiu
pBpipuij ns iaíoíjn^^ pp puij uopo9[ B[ so onb aaaivd sou Bjs^
•soiQ Bp^q o soiq uoo ops onbjod ío^os
ojquioq pp jouib gp psp9[os Bsopsid B[ 4ButAip Bjqo ns gp X BptA ns
gp o^BJiuipB O|dui9f9 p uod 'jijoui p X jiaia p 4S9Jubaj93 ojquioq
[9 'OUISIIU S9JUBAJ93 OUIO9 431U91UBUBIISIJO BIUJIJB Onbjod Í9jofin^)
uoq gp 'jijoui p 4B^3iu9J 'ouBÍm^) osuo^y 4B[p jod y 'SOÍQ ^is
gjqinoq pp o^qísoduii p^p^ps bs^ so 'gjofin^) uoq ojisonu gp BuiAip X
BUBiunq pBpgps bq '^qDSz^^ij^ Bi^^p X Bqssuod 4ops bis^ ou 'soiq uo^

�Alonso Quijano sabe quién es, mejor digo, se sabe a sí mismo
quién es o a quien es, cuando empieza a ser, a querer ser, lo que no
es: Don Quijote. Alonso Quijano, para vivir, quiere ser otro del que
es, y, para morir quiere volver a ser el que era, el que él cree que
era, antes de haber sido Don Quijote. Y su vida, es, entonces, una
lucha, en el sentido etimológico unamunesco una agonía del cristia
nismo en el hombre: dejar de ser lo que parece, para poder ser lo
que no es, y lo que nunca fue.
Si aplicamos ahora a la estupenda figuración dialéctica cervan
tina una fórmula post-unamunesca, la de la metafísica heideggeriana,
veremos que esa ambigua, equívoca, paradójica, realidad quijotesca,
es la realidad de verdad —como tradujo García Bacca— del hombre
mismo: el dasein o estar siendo, o ser estando, según Heidegger: el
ya tan repetido ser en el mundo^ ser con los demás, y ser para la
muerte. La realidad de Alonso Quijano, para ser o hacerse verdadera,
tiene que doblarse, o desdoblarse, de la de Don Quijote: en la vida:
en el mundo, con los demás y para la muerte; pero justa, exactamente,
para la muerte, hasta la muerte y por la muerte.
La soledad del hombre Don Quijote-Alonso Quijano, es una dua
lidad, un diálogo; la dialéctica de la soledad: por fuera y por dentro.
Solo consigo mismo se queda una vez, conscientemente, Don Quijote
en la vida: y luego, otra vez, ante la muerte.
Es decir, que cuando se queda solo de verdad, se parte el hombre
en dos se hace el hombre diálogo consigo. ¿Quién es este otro yo,
Alonso Quijano o Don Quijote? Los dos, nos responde Cervantes: los
dos y ninguno de los dos. El hombre no está nunca solo: o está con
Dios o está con el Diablo. Ser el hamlético, dubitativo, ser, es estar
con Dios o estar en Dios: no ser estar, con el Diablo; porque no se
puede estar en el Diablo; el Diablo no es, sencillamente está: como
el Infierno. Un silencio, una soledad, pueden hacérsenos infernales,
diabólicamente, dejando de ser lo que son: silencio y soledad divi
nos; divinos para el hombre y para el hombre solo. Solo a sus solas,
hacia Él Solo: hacia Dios.
El hombre solo, de verdad, sin burlarse con su alma, es el hom
bre solidario espiritual y corporal del Dios vivo: del Cristo; y del
Cristo crucificado. Por esa señal de la cruz, la señal de la santa cruz
(una cruz que dé vueltas, de veras y de burlas, como las aspas de
un molino: del gigantesco molino, porque, ¿qué duda tiene que el
molino que derribó a Don Quijote era gigantesco, era un gigante sin
dejar de ser un molino?) se libera Cervantes, liberando a su Don
Quijote de la burla dramática de una soledad humana imposible.
"El hombre está muerto para el hombre y sólo está vivo para
Dios", nos dijo el Vico; con una verdad que diríamos muy quijotesca,
muy cervantina. ¿Quién se burla de veras en el Quijote, Cervantes de
Cide Hamete Benengeli o Cide Hamete de Cervantes; Alonso Quijano
de Don Quijote- o Don Quijote de Alonso Quijano? Uno del morir;
otro del vivir, o al vivir. ¿Se muere de veras Quijano para que viva
de burlas eternamente don Quijote; o se muere de burlas Don Qui
jote, para que viva de veras, perdurablemente, Alonso Quijano? Y
— 118 —

�— 611 —
aaajed sou j^ 'BzipBjqanb pspjaA Bun oaip sou '(bjoaou b[ ua
'ojjB9j ja ua) ajJB jap ofadsa p 'sbjsijbjoui soun^jB unSas 'pBpjaA bj
aaip sou anb ofadsa p oja^ 'ojuaiunaBua^j pp ajJB pp BJnSij X ua
-Bini 'ofadsa pp B[ b —ojsia oj jod— aaajBd 98 ou anb p^pjaA Bun Bjsa
S3 *op9A9n^) aqpasa ^vuqainb ou X vznSjapv pvpaaa wj^ *pBpjaA bj
aod Bjjnq oj X 'Bjjnq bj aod botjij9a o^ anb q "Bpnq o\ anb X B9IJIJ9A
o\ anb oaia ojquioq p oraoo BisiuBinnq p sa p ua oaiiBraa^qojd ubj
onbio^ "ouBuinq opBiSBUiap aod 'pu^ajuí B^sBq X íouBuinq ajuauíBJ
-91U9 oaxun p anb 'jofaui 'Bjaip 9g 'oiu9iuipBU9}j pp SBjsiuBumq so\
ap 9puea sbui p X ouiiqn p anj anb opaAan^) ap oqatp Bq ag
•ouaaijuj pp BUBumq Biauaijadxa
tsu[\ '9^j^nuI
BPÍA 9P ouBUinq suia^qojd un íBJopBa^a
Bun :uaiq sbiu 'oiJBj^uoa o^ opoi sa '—sajqtunjsoa sb| ap BaisijBjara
Bun iu— puoiaipBJ^ uop^piSa^ o uopBatjipoa ap Buia^qojd un sa
ou pjoui B^q qBaoui tb\ 'opaAan^ BJBd 'sa ouisira aaquioq pp Bjop^z
-i^aod 'BJO^uaAui 'BJopBaaa Bzjanj a^qísoduit o a^qtsod X BUBtunq ap
'ouiAip o oaBtuouiap 'oaiS-mituap 'o^aaja ua 'oaxi^od ajuauíBaxjiaadsa
'viouajod X mauasaud ^mouasa uod : a^uaraspuBdsa BpBzuB^ndod
i^opajL Bidoad ns ap souiraaaj ua oppuapip 'sa o\ anboioj
•opBiSa[iAiJd pu^ajuí oapaod jopBju^raijadxa un 'oajsaBui ns 'Boau
-ag oraoa 'sojjosou BJBd 'ajuatnStsuoa jod 'j^ 'oaijBUia^qojd ajqraoq
un 'oata Bjstpaora un :opaAan^) b tnbs ajj -^oaT^raa^qo^d jas un ua
'ojubj Jod 'ouisiui is b ajjatAUoa as anb X íBtuajqojd un sa pjoui B{
uamb BJBd —aqoszjai^[ BtqiJasa— ajquioq un sa Bjsipjora ujq,,

oaaAanó

p

anbunn 'ofip saaaA sbjubj X 'BjJip orasira p oraoa 'spra ofip ou i
•jofaui soraBjaipuajua o^ anb Basd ajoím^^ p ua sajuBAJa^ ofip o^ sou
saAdj \y *9JuauijB|ndod BUBds^ ua ^atp as 'SBpuatjua aui anb BJBd
oSip o^ aj S3A3J \Y ¿saAaj ^ q? ¿ouBfm^) osuo^y ap ouans p sa
ajofin^) uoq anbaod ajofin^) uoq ap Bjqraos ^\ sa ouBfmi^ osuo^y?
•ouans un ap Bjqraos 'ajuaraBaoadiaaj 'opora asa ap opas jod 'BJas
uaiquiBj 'Bjqraos Bun ap ouans sa ajqraoq p ig ¡ouans un ap vuqiuos
X! :pnSi^\[ uoq —oun sa ojio— ojio ojjsanu ^ M¡ ajqraoq \a Bjqraos
Bun ap ouang!^^ ¿ajoftn^) uoq - ousfin^) osuo^y —sop sa anb oun
sa ou anb— oun sa ou anb oun anb o ojjo anb 'oun anb? —ajoftn)
uoq o ouBfin) osuopy— 44¿oun ou anb oun anb? 'sojapinq!,, —so^
-afvsvd o souaiuifa sojjo apuop 'souapinq aanpsjj anb 'ounuiBUQ ojj
-sanu ap ouB|pjSBa afsnSua^ ua ojspuj^ BqBju^a— 4(1¡SOJ9PínH'w
¿auap
o\ ou pspjdA ap? ojad :uij auatj ou anb oip 'aaauvd 'aaajsd 'bu
-ijuBAJaa BfopBJBd b^ 'pBpanSiquiB bj 'oaoAjnba ja 'ajuauíBAisaans isb

�que en las formas literarias del moralista Quevedo, en su prosa como
en su verso, en la extraordinaria creación de su lenguaje imaginativo,
hay algo que se rompe, en efecto, como un cristal, como un espejo.
No sucede en Quevedo el espejismo deformador, que curvando la
superficie especulativa del arte nos deforma, más que transforma, la
figura humana, en imágenes alargadas o chatas, caricaturescas, gro
tescas: el mismo espejismo figurativo natural de Cervantes en Don
Quijote y Sancho, que desvía de ese modo su sentido, o sentimiento,
posiblemente trágico, en cómico y tragicómico, en teatral. A ese espe
jismo de razón o racionalidad, que Cervantes elude expresamente,
por la pureza verdadera de la poesía, espejismo de la novelería y
nevelística picaresca, sucede en Quevedo, en cuanto toma la pluma
en la mano, algo muy distinto a una deformación poética de la reali
dad, como en la picaresca o en la poesía de Góngora, sucede una
rotura de cristales: el espejo se quiebra como si no fuera de verdad,
como si fuese la mentira misma cristalizada, personificada. Y el mun
do teatral, ilusorio, del arte, se le hace a Quevedo añicos de verdad
entre las manos.
Pensad un momento, si no, en cualquiera de sus obras poéticas
más leídas: el Buscón, los Sueños, los Sonetos; las letrillas y romances;
también en las obras ascéticas como La cuna y la sepultura y La
virtud militante, y en las políticas, Política de Dios y el Marco Bruto;
como en las burlescas Premáticas y Cartas del Caballero de la Tenaza
(para no recordar sino aquellas entre las más famosas y conocidas)
pensad, digo, si no nos ofrecen sus imágenes, por la intensidad misma
que las define y por el modo de romperse o fragmentarse, encara
mándose, a veces, unas en otras, confundiéndose, entrelazándose sin
medida aparente y, al mismo tiempo, como con una lógica o geome
tría disparatada algo análogo a una visión pictórica cubista o a cual
quier otra de Picasso.
"Escribiré no sin temor, porque la pluma, desde que abrasó
(ardió) la que volaba en las alas de Luzbel, que en su propia ceniza
escribe desconsoladas y eternas tragedias, tiembla en la mano..."
¿Tiembla la mano pero no tiembla el corazón? El propio temor
asegura en el pecho el latido temeroso de sus pulsos. Y Quevedo
escribe, antes que Kierkegaard, con el paulino temor y temblor; an
tes que Unamuno, con la agonía del cristianismo. "En general —afir
ma un su editor moderno— Quevedo es un estoico cristiano que mora
liza". Y es verdad: pero ¡qué problemática verdad! Pues ¿cómo se
juntan en Quevedo, sino problemáticamente, el estoico, el cristiano
y el moralista, para que ninguno de los tres contradiga o destruya
enteramente a los otros dos? ¿Por lo menos al estoico o. al cristiano,
coincidentes en su propia y recíproca contradicción moral? Oigamos
al propio Quevedo cuando nos dice: "Yo no tengo suficiencia de
estoico, mas tengo afición a los estoicos. Hame asistido su doctrina
por guía en las dudas, por consuelo en los trabajos, por defensa en
las persecuciones, que tanta parte han poseído de mi vida. Yo he
tenido su doctrina por estudio continuo: no sé si ella ha tenido en
mí buen estudiante".
— 120 —

�— IZI —
•ajjanuí b[ ap X ouBtunq jouib pp soaijj[ sBiuaj sns ua 'o^dtuafa jod
í jajanb uis BqBziuBSsd aj anb BaijsiuBumq BiSpjsou oinoa buti 'oiusiu
-Bijsija ns ap ajuBjqiA uoisajdxa 'Bsojojquiaj 'Bsopsn^uB 'ajuajBd b^
ap JBsad b 'opaAan^) ojjsanu ua Biauanaaaj uoa opBXBjqns Bq ag
¿oubijsijd JBsuad X jpuas oido^d ns
ap 'buiS ou is 'opnsuoa X Bsuapp appuaipid opBBj[ uozsjoa opqop
ns ap ojaaaas p ua Bq^qjBasa aj anb aj buisiui Bisa ap uoiaBuurp
ajqijjaj b[ Jod q? ¿BUBijsiaa aj ns ap SBuiapB A a^jBd^ 'pnjambui uoa
souiBsuad 'tsb ojsa sa ops ubj. j^? 'aiuauíajqBJiuipB ubj bso^^ X aanpBjj
anb p 'Baauag uoa opoi ajqos ÍBaxojsa Bupiaop B^ opis Bq ^\ anb
'Biaod p ^atp sou 'sauoianaasaad X sofBqBJtj 'SBpnp sb^ ua '4to[ansuoa X
Bsuapp 'Bjn^)^^ "oai^Bjj ouismbauas pp pjoui oiuaaB ajsa sa 'opaAan)
ojisanu ap 'os^aA ua ouioa Bsoad ua 'Bjsaod b^ Bpoj ap oiuaaB ^^
•aiianuí
b upiaBuapuoa :BUBUinq uopBuapuoa Bu^aja ns ap 'Buapuoa ns ap
pjjoui púas b[ 'ajt^uBS ns ap oata oj^uaa p ua 'isb opuaiuod '
-ui oáanj asa ap a^uapuBa ojaaxq p uoa 'bbj^ eun ouioa
-nBa BJBd uozBJoa p ajqos osnd B[ as opaAan^ anb BuaaajBd X í
-Buianb Bsa soj^osou ua BjABpoj batab anb 'saqopjoa oai^BJi ojosopj X
oauo^a^ pp Bjuapiuaa zoa B^ Buansaj zoa ns ua ojad rouaaijuj un ua
pziuaaia as anb 'oSanj p^ uoa 'sBaipSuB sb{b sb^ osBjqB anb ^dsiqa B^
'sBziuaa sns ua 'oppasai ns ua ouioa 'BjABpoj japjB aaajsd anb sb[ ua
'o8^p '44SBipaáBJj SBuaaia X 8BpBpsuoasap9^ 'ajuauíBatojsa 'Baauag ouioa
'opaAan^) oiquasa o^^ "opaAan^) aaxp sou '44SBipaSBJ^ s^u^a^a X sepeps
-uoasap aqxaasa SBzxuaa s^idoad sns ua ^nb9, pqzn^ pp :oppa pSuB
pp ojsapa o^anj ua sBpBSBjqB SBuin^d sb^ ap ssziuaa SBidoad sb[ ua
SBjpasa SBipaSsjj rsapuaajuí SBtpa^BJj 'Baauag ouioa 'opaAan^) piqiaasa
o^^ -BpuBuosa^ a^duj o a^op Bun a^uauíBps ouis opaAan) ua opBp
-anb Bq ou 'oauojaj p X oaiáBJ^ p 'ojosojtj p :souirfip anb saqopaoa
pp SBaipuiBjp SBuosaad saj^ sBjpnbB ap 'is souJBiunSajd p 'saaajm
ppadsa un BJoqB sojjosou BJBd auaij opaAan^) ap ouisinbauas ajs^
*44aauag X oouvjnjj ttuaaj
'oojmnjj
X aawag v u^aj ap vjvfap ajuaa uod xiamb anb 'apuBjS
ubj oaqq ísos^nasiQ o sivss^ Bpiíj as X 'oiqpasa saauBjj ua anb ojqq
ns ua bub^uoj\[ ap aouas pp pBpijo^nB iqM 'ounaid^ ap vsnafaQ ns ua
'opaAan^) booau^ "B^smbauas ajuauíaBpSuis opejjuoaua aod sa 'aaBad
-sa&gt;[Bqg b ouioa 'opuoq Xnuí Ba^ aj soÁvsu^ so^ ap Bjnjaa^ BXna 'auS
-pjuoj^[ b a^uauiB)snf ubj 'BJiuipB opuBn^ 'BzuBuasua ns 'opoj ajqos
'Baauag ap 'ouispxojsa pp pjom bjjoso[ij: B[ ap opaAan) Buioj^
•oaiojsa ojospjxj 'opdiasxp uanq ouioa 's^p ap asjijsisB BJBd butjj
-aop ns ua oppusipnjsa 'uoiaip ns aod oppuaipuajd^ 'opaAan^) aaip
sou 'jaqBS ajamb as 'oduiap omsim p X 'oubijsijo ouisiui is b aq^s
ag 'buisiui ts ap Bpuapuoa buioj p^pipnp BaipuiBjp Bjsa 'opaAan^)
U3 "^puBdsa BjnjBjaj^ ubj b^ Bpoj b ajuaaaqui ofrp as anb oubij
-sxja-oaiojsa ouisipnp pnbB ap 'oata ouis ^oaijosopj o oiJBjajq ajuaui
-Bps ou 'b^duiafa jofaiu p 'opoui ajsa ap 'aaajjo sou as p u^ -bubij
-siaa Biauaaaa ns uoa 'BpuajsiSB Bjsa 'otpnjsa ajsa 'afBzipuajdB ajsa
'uppijB Bjsa ajJBduioa 'B^a jod opijsxsB 'Buiajaop ns ap appuinq aj
-uBipnjsa 'ouispiojsa p op^uopip 'oaiojsa ap zipuajd^ '

�Y hasta en la burlesca ensoñación fantasmal de sus Infiernos imagi
narios: en la ilusión mítica infernal que nos pinta, con trazos im
borrables, en sus Sueños, y sus correspondientes consecuencias epiló
gales del Infierno enmendado y La hora de todos. En efecto, sus
delatores y denunciantes religiosos, se escandalizaron de la mofa, del
escarnio que el gran poeta parecía hacer, paganamente, con sus bur
las, de la verdad del Infierno, de la realidad de verdad del Infierno,
para el creyente católico cristiano. Esta fue la acusación principal de
sus detractores. Nos recuerdan los eruditos las del Tribunal de la
justa venganza de Pacheco de Narváez, en su mismo siglo. Pero en
vano buscaremos la huella infernal senequista en la figuración —apa
rente, teatral y burlesca—, de los Sueños. Es mucho más profunda:
y si está en ellos, no lo está en las apariencias chistosas, sí crueles,
de la burla misma, sino en la sangre, en la savia, tan humanamente
quevedesca, que la alimenta.
Más infernal que la de los Sueños infernales, es la trayectoria y
realización imaginativa del Buscón. En ambas figuraciones, la nove
lesca del Buscón, la teatral de los Sueños —sin olvidar, con ellos,
su culminación epilogal que digo: El entremetido, la dueña y el
soplón o Infierno enmendado y La hora de todos—, encontramos una
experiencia poética del Infierno, profundamente trágica. Nos parecen,
los cinco Sueños, una representación trágica; un poema dramático,
en cinco actos o jornadas; sus personajes significativos el Juicio, el
Diablo, el Infierno mismo, el Mundo y la Muerte. Sueños del Juicio
final, el Alguacil endemoniado, el Infierno, el Mundo por de dentro,
y la Muerte. Sus dos obras maestras epilógales, que digo, sus sueños
del Infierno enmendado y Hora de todos, amplía el uno, al del Mundo
por de dentro, y el otro al del Infierno, que diríamos por de fuera.
La lectura de estas extraordinarias figuraciones burlescas, nos deja
un sabor trágico, de angustia, de amargura, de ceniza luzbélica, con
las que se pueden escribir, temerosa, temblorosamente, desoladas y
eternas tragedias. El pesimismo de Quevedo, se ha dicho que es atroz.
Pero nunca lo es tanto, tal vez, ni en los Sueños y sus dos admirables
Epílogos, como en el Buscón. La experiencia poética infernal de
Quevedo se nos ofrece de veras, y aun en sus infiernos de burlas,
más acá de la muerte, y muy expresamente determinada por ella. Estos
personajes significativos que titulan sus Sueños y que forman sus te
mas o asuntos, su inicial sujeto de motivación: el Juicio, un Diablo,
el Infierno, el Mundo y la Muerte, se nos presentan todos, diríamos,
de allá para acá: en sus perspectivas fantásticas y ultraterrestres.
Como siempre en Quevedo, el poeta no inventa su procedimiento de
ficción: utiliza el más fácil y consabido, el que le ofrece la tradición
culta y popular de sus muchas letras humanas y divinas. Pero la fic
ción del Infierno, en su ilusoria aparición de mito, nos presenta otra
coincidencia fundamental, con Séneca: la realidad de verdad del In
fierno, píya Quevedo, cuando la proyecta fuera de sí —como para
Séneca es —lo que Quevedo llama el Mundo por de dentro.
Recordemos que, para Séneca, el mundo es una máscara teatral,
tras la que se nos muestra, con los semblantes más diversos de apa— 122 —

�— 21 —
ap oaijaod opunni un 'uoiaaij ap opunuí un 'Baja 'ojaaja ua 'X
apand 'oáaniraap 'Bjaod ja anb bj ap BpBU bu^ "BpBU bj ap bj
sa jBjuauíBpunj upiaBuuijB ^Xna 'BaisijBjara Bun ap uoisaadxa bj 'a^j
-jb Bjjjanb ouioa 'ojaaja ua 'sa —souan^ soj anb 'souiBiaap 'jBuaajui
sbiu oijanuí Bsoa— upasng jap jBuaajuí bijojsiij bj Bjuana sou 'ajuaui
-BaijSBjuBj souara ou 'opu^na oraoa 'sajBuaajuí sauoisiA sboijsbjubj
sns aqiaasap sou opuBna 'opaAanj*) ap ojijsa ja 'Batuaaj b^j '(BaisijBj
-aj\[ ms jBiaiux jb ja^áapiajj Bjun^aad '44¿Bp^u uaiq sbui ou X jas anb
jo^?) 'oujaTjuj ap 'BpBU ap 'uotaB^au ap pnjiuajd Bun sa pspajos ap X
oiauajis ap Biausuosaj BXna 'bioba BJBasBiu Bun ojos sa anb opunra un
:oujatjuj jap ja sa 'ojap^pjaA oj^soj oXna 'X '(ajjanu/ vj vuvd ¿as)
a^januí bj BJBasBUiuasap anb jb opunuí un sa (smuap soj xioo jas)
SBiuap soj uoa soiUBjsa o souios anb ja ua X [o^niniu ja ua jas ouBija^
-Sapiaq1 ja jBpjoaau) souiiaia o souios anb ua opunuí ja anb 'sbj3a X
SBjjnq aj)ua 'Biaod ja aaip sou sajBUjajui sauoisiA SBasajjnq sns u^
•(ja tns vpja anb
otaint uoa ananui ouajnb svj^^ -soaia soj ajjua BpijjBdaj B^sa a^jsd
Baod anb X ojajua isbo jnbB Bisa as oíainf ja a^sa opuais anb opuai\
'BqiJjB jbujoj Bp aui opaij/^[ 'Bjanj bsoo bjjo 'ssuas o ajqos 'sBpiaja
'sBAanu ouis 'a^JBd oSxp ou 'bjjb Bjaiqnq oíainf ajsa ap ig -opunuí ja
ua otainf oaod Xnuí X^q anb X 'oiarnf ap ajquioq Xsq iu 'oíainf sa
ou opunuí ja ua XBq anb ja anb J3A ap oqagj *sa oiuoa oíainj* ja oaA
BJoqB X 'opBUBÍ^ua opiAiA aq Bjoqs BjSBq anbjod 'oíainf ja ojsia jaqBq
sa opBiupsa aq sbiu anb oj j^ 'bsiui jio jap X ounXs jap oj^oj uaasq
anb sapnjjjA sbj ap sojaJiBqoui soj ap Bjsajaodiq bj ua sa 'bjo Bpjaid
as anb ms 'opoj oujaijuj ja aq^a apuop Xí9 í (opunuí ja ua 'jiaap sa)
ttsadiaujjd soj ap pBpiuBA bj ua 'sosojjnfnj soj ap ojijadB ja ua 'sbzubS
-uaA sbj ua 'sauoiaua^uí sbjbui sbj ua 'sa^uaiaipjBin soj ap SBnSuaj sbj
ua 'sosojapod soj ap oipo ja ua 'saaanf soj ap Biaipoa bj ua :—af
-ip— ¿apuoQ? •—o^unSajd— ¿apuoQ?— *saaaA sbj^o o^siA aq oj anb
aaaJBd aui X íouaaijuj ja —ipuodsaj— O^JI\[— ¿sbjiui anb? :ajjanj^[
bj aiuofiQ9^ :opaAan^) ^aip sou '44bsoo ajqBjou oioa^sd aui X 'uoia
-uajB uoa ouaaijuj jb opuBJiiu aAn^s^^ 'oujaijuj jap Binsiin BpBJjua bj
ua 'Bjsa ap opBj jb Biaod jb aaajBdB aj as 'aiuon^^^ vj ap ouan^ ja ua
'ojatnf j^ -Biaijsnf bj ap BUBiunq uoiaipuoa buiijuj bj ap sqanjd ouioa
jiaBn^jB un ap opBqaxpsap od^ana ja ua opaAan^ ajara oj ojqBiQ jy
•ojqBiQ ja aij as anb ojqand ja aaip oraoa 'ofauoa ap bsij uoa oaad
'sBJijuaui sns ap ají as anb ap bj sa SBjjnq SBjsa ap pBpjaA v^
•SBasajjnq sauoiaBjnSij SBidojd sns ap saABJj b Bun
BpBa jad^d oaijuapi UBSanf 'ajjan^j^ X opunj^^ 'oiainf topaAan^) ap jbu
-aajui uoiaBtujijB ajdiJj Bjs^ 'SBaijuara sns 'sBdraBJj sns 'soanaj sosjbj
sns uaaqnasap as npuana vj ap oívqap joj 'Bjuajsns aj anb auaijsos
aj anb jBuaajui opunuisBJj orasiui asa ap ouB$ua ja souiaA ou opuBna
jBaa soraauodns anb jb 'opunuí jb BJBasBiuuasap anb 'opunrassaj un
ap uoiaaij BpiqBSuoa bj 'ajiuisuBjj X 'ajidaa 'souan^ soj ua 'opaAan^)
•BOjjoSaj^ pnpjjnjoui ap opijuas oaijsira uoa jBjuauíBjaBS-ojnB ns ua
—opoui ns b opuBztnbauas— uaiqmBj Bjpuodoad sou uoaapjB^ anb
opunuí jap ojjBaj ubjS jap sbXoiubjj sbj uog *BpBu o oioba 'pBpinaBA o
pspiuBA 'bijsuSub 'o^aisosBsap 'aojop ap opuoj ouisira un 'ouBua ajuaa

�Esta posibilidad creadora puede hacerse mortal, y por consiguiente
infernal, por culpa del poeta mismo que la intenta, cuando el poeta
cambia, como el hombre en el Paraíso, el árbol de la vida por el de
la ciencia; de la ciencia del bien y del mal; ciencia que fija la moral
en un juicio, en el juicio. O sea, en la razón. El juicio racional es
inseparable de la muerte, según acabamos de oír que nos afirma, en
frase de troquel senequista, como tantas suyas, el propio Quevedo:
Más quiero muerte con juicio que vida sin él. ¡Afirmación terrible!
Sobre todo, cuando comprobemos que el juicio de la vida, es la muer
te; que una vida que se juzga a sí misma se condena, inevitablemente,
a morir; una vida que se hace su propio juicio racional, se mata.
Porque el juicio de la vida en el mundo es juicio final del mundo
mismo para cada vida mortal; la finalidad del mundo humano es la
muerte, según nos dice la razón.
Morir es salir de este mundo: dejar de ser en él. Toda la meta
física quevedesca se sustenta de esta verdad; de ese dejar de ser, de
ese cansancio; se alimenta, racionalmente, de esa nada; de ese vacío,
plenitud de vacío, que la sustenta, la sostiene, la mantiene viva con
su angustia, su ansiedad, su constante desilusión y desengaño. "Soy
un fue y un será y un es cansado". Padece su razón Quevedo —como
decíamos del hombre en general— porque razona su pasión. Y pasión,
de dolor o goce, para él, es tan sólo un mundo de muerte, porque
pasión no es vida. Como no es verdad la razón. Mundo racional y
pasional, el de Quevedo, tiene que acabar, como consecuencia de su
propia finalidad moral, en la muerte, el juicio y el Infierno.
Más quiero muerte con juicio que vida sin él, nos dice. Porque
quiere tener razón y no verdad. O una verdad tan mentirosa que
quiebra en razones su reflejo; como se quiebra en trozos relampa
gueantes, a la luz de un sol de verdad, la cristalina faz mentirosa del
espejo. Lo más fuerte, sano, limpio, profundo y verdadero que nos
dejó Quevedo escrito, que son sus libros de ascética religiosa y moral,
nos muestran, de ese modo definitivo, a nuestra razón como si fuera
el paradójico espejo vivo de la muerte. Quevedo, en sus obras bur
lescas, que una espantosa sinrazón ha llamado atrozmente festivas,
cuando rompe en amarga risa el sollozo contenido en su voz, no so
lamente nos desgarra el lenguaje español con su grito, sino que nos
hiere con él hasta el alma, como si nos la atravesase, —¡buen espa
dachín!—, hasta tocar el corazón con el hierro ardiente de sus pala
bras. ¡Y qué esgrimidor de palabras tan asombroso!
Se dijo de Quevedo, gran espadachín, que llevaba la muerte en
la lengua como en la espada: en la punta de la espada, en la punta
de la lengua. Una sátira, una burla, un chiste quevedesco, parece una
estocada mortal; y lo es, en realidad; porque es siempre un juicio:
mortal por serlo; más mortal, mientras más certero. En toda la obra
imaginativa de Quevedo, el juicio está la lado de la muerte como
en. su infierno: razón y pasión esconden sus rostros tras esas ate
rradoras máscaras condenadoras de las vidas humanas, de la vida
humana.
Pero la vida no quiere ser juzgada por la muerte. Juzgar una
— 124 —

�saiuasajd Anin ueisa snpvqotpsap svsoo s^jsa svpoj^ *Bpuopuo9 bj 9p
Bd^nO BJ OU 4Bd^n9 B| 9p 99BU BI9U9I9UO9 Bq 'OIJBJ1UO9 {B OU A 'Btlpo
8OUI9U9J 9nbiod BI9U9I9UO9 SOUI9U91 9nb tBI9U9T9UO9 B[ B 9p999jd 9llb
B[ Bd^nO Bf OUIS 'SOUJBSnOB BJBd Bd^n9 B[ B Opip999jd Bq 9nb B[ B19
-U9I9UO9 B^JSgnil OOOdlUBJ 89 OU 'BaopBl9infu9 'BJOpBSnOB BI9U919UO9 B[
9p JB9JOqfB 9^89 U9 9nb 'jBd B[ B 'opU9l}J!ApB BOUIínáaS ^ 'BI9U9I9UO9
B[ 9p BSOJOpp UOT9B189j:mBUI BJ9UIIjd BUQ •OlU9IUIipjOUI9J pp B9lá
-O^Oiq BIABpOl SOUIBJJÍip 91lb BdBl9 BJ9Uipd BUll inbB SOUIIia9Apy
'\9 U9 91U989JÚ 99Bq 8OU 98 9ub
\9 SOUipiq 9tlb OUBp p S9 Á :JB1BUI 9llb J9U91 JOd SOUIBZ9dui9 JTAIA
BJBd 89Ild ÍO[dlU9f9 OXUOO Op9A9n^) 9UOd 8OU 9nb O8B9 91S9 U9 9D9JÍBd
sou tsb o :opj9n99J ps Á. BIJOUI9UI tb\ b joij9iub 89 ojuatmipuoiudu
\9 9nb 'O199J9 U9 'souiiiJ9ApB tnby •oSpqB p A o}u9isns p sbuioi gnb
pp pnilUB p 'J9UIO9 p A 91JB^lJqB [B 48Oq99AOjd 9p OUIO9 'SWlJÍOlUdUl
ap 'sopjanaau ap o%xm% nauaij anb :i999jsd iva b 'oauboijiu^is 9}U9ui
-BIJBUipJOBJlX9 'oUII^n O1S9 'opOl 9jqOS 'B^OqB SOJ1OSOU SOUIBlJIApy
•^OlU9UITp 9p OUIO9 8BIJOUI9UI 9p A SOpJ9H99a 9p O1UB1 9U911 9nb '
-UlOq '91J9IApB '8911(1 'O1U91811S Oip 9^ 9llb p 'S91UO9 IS ÍS91STA BUB[
pUIIUB p piinUI SB^ljqB 91 lg?? 'BpiA B| 9p SOUIIJOUI : 91J911UI B[ 9p
SOIUIAT^ "^IAIA BJBd JBlBp^[ tt¿9AIA 8B8O9 SBJ1O 9p S91J9nUI UO9 9llb B[
'BTJ98IUI A 91J9UIU B BigfllS A '[Hpp ^3S 9p JBf^p 9p9üd OUIO^)? ¿9Í*Bp9d
-eoq n osod9J 'oSijqB 4oiu9isns m 9p o 9iJBd S9 ou oiu9iu9p 9nb 'bjj
-911 9tlb 'Bjp9ld 9tlb Op9A9ll^) 9qiJ9S9p 'of^puiTUB 91lb 4Bip9qj9^
3n^)?,, "B9ip^uBA9 BATA pBpJ9A B^ 9p OIJBJ1UO9 O^ :opB3znf J98 OU BJBd
JBSztlf ÍJTJOUI OU BJBd JB1BIU UOS SBpOi ^SOjítll S9p}JOUI SOIDinf UOS
SBpOl ÍBpBSznf J9S OU BJBd 'JBqB9B OU BJBd : t49SJBnUIlUO9 BJBd
B[ J91S9U9UI Bq 9nb 8BpBq9tpS9p SBSO9 STB\^ '.-—UOJ9pp3 BJJí
smiad v cqos ubi BiABpoi s^oouoo o s^oouod SBU9dB 9nb o^ uozbj b[
jod uv^znt 'Ji99p so 'uvqvat) 'uaoouoo ap jvqvov saumnb í^ tt- • #9SJBnu
-1}UO9 BJBd J91S9U91U Bq 8BpBq9ipS9p SBSO9 9p 9nb BJIUI 'BIJ9SIUI nS A
'sopOi 9p B| A BpiA 11} S9 9nb J99OUO9 9p JBqBOB S9J9inb I8M :OAISJn9Sip
opmf pijoui ns 'oiu9iuibuozbj ns souiBSig 'op9A9n^) U9 'isy "U9Aof
9p jqiJ9S9 ítBZqB9pi 9nb B^ UOISBd B^ OUIS 'BUOISBdB 9nb BJ B9pi B[ S9
o^[M 'Bjoinijd b^ 9jdtu9is 89 uoisBd bj :uozj V] v svuituSvj svj uvdia
-J1-UV ag #44UOZBJ T3\ B SBlUIJÍoB^ SB^ UBdpIlUB 98 9nbjod 'B|p 9p JBISná
UIS 89AIA A BpiA 89 B8O9 9nb SBd9S 9nb JIJOUI B SBZ9ldlU9 S91UY,,
•sopoi soui99Bq anb oq 'jijoiu ou jod jbibiu 'uaiq sbiu 4sg
•Bsaja^ BiuBg uoo sooiisiui soiubs soJisanu ap jijoiu ou jod jijoiu
p sa oaoduiBj^ -oisij^ pp ojap^pjaA oiuoiuiis^i oaiun p ^oubiisijo
J11JBIU pp JBIBIU OU JOd JIJOIU p 91S9 89 O^[ *p U9 piJOUI UOpOipBJl
-UOO BAIA B1S9 8OUIBJ1UO9U9 B^ 'Oipj^dlUI OipptnS Un XBq OUIS10IO1S9
opoi u^ 'oiusiui is b asjBiBiu 'aluauqBJniBu '•A 'asjBuapuoo A asJBSznf
jod Bzaiduia 'ouuajua ap ouis ooipaiu ap uos ou sapjoiu sopinf sns
onb Bsaijuoa sou anb 'oubiisijo 'opaAan^) "oisij^ p aoip ttsopBSznf
spjas ou A spnSznf o\[,, 'piA v\ ap pijouiui pBpjaA b^ 'uoisBd B[ jod
'uozbj v\ Jod 'souopuBimb íbibui sou anb p 'jB^znf ap oiob p 'opinf
p s^ "'sopB^znf soiuinj o soiuos anbjod soiuijoui :souiijoui anbjod
89jqiuoq so[ sopBznf soiuos o^[ 'Bqa uoo BqBOB 'puij opmf ajdiuais
89 BUBUinq BpiA B[ 9p [BUOpBJ Opmf \^ "SOUipap 'BpBlBUI 89

�en el ánimo quevedesco cuando éste sigue el impulso irracional de
su creencia, de su fe cristiana; cuando sabe que el delito mayor del
hombre es haber nacido, porque ha nacido, precisamente, hombre,
esto es, mortal: por la culpa y de la culpa.
Poco a poco, paso a paso, en Quevedo, la conciencia biológica
del crimen natural, se irá haciendo conciencia histórica. Y su remor
dimiento de animal humano, se hará conciencia histórica, digo, de
hombre y de español. Por esta conciencia dolorosa se ha dicho, jus
tamente, que Quevedo es el primer español que ha tenido conciencia
dolorosa de serlo, conciencia dolorosa de España; como también el
primer humanista, siendo el último, y acaso por serlo y hasta dejarlo
de ser o para dejarlo de ser, que tuvo conciencia de ser hombre; lo
que, para Quevedo, querría, o debería querer decir, como para Unamuno y Kierkegaard, conciencia de ser cristiano.
¿Pues, para qué le sirve si no, al hombre, la conciencia, la
conciencia de serlo? Para qué le sirve a Quevedo, él mismo nos lo
va a decir con un verso atroz, escalofriante, que nos llega derecho al
corazón, hiriéndonos como una puñalada:
la conciencia me sirve de gusano;
¡Qué espantosa verdad! La conciencia le sirve de remordimiento,
en vez de servirle, al revés, el remordimiento, de conciencia. ¿No es
esta la experiencia infernal de Quevedo, que ahonda más y más en
las entrañas dolorosas de su vida, la dura razón senequista, sirviéndose
de ella para escarbar dolorosamente en esa llaga?
Digamos, para amortiguar un poco el sentido terrible, escalofrian
te repito, de ese verso: "la conciencia me sirve de gusano" (¡y todo
Quevedo está en él!), que este verso tremendo pertenece a un soneto
religioso, místico, si este nombre puede aplicarse alguna vez a nues
tro racionalísimo, cuanto apasionadísimo poeta, y que el soneto es
una oración que hace el hombre Quevedo: y como cristiano que
acaha de recibir, en el Sacramento, en que cree, al Dios en quien
cree: a su Dios vivo, a su Cristo, a quien dice en su terceto final:
Tierra te cubre en mí de tierra hecho:
la conciencia me sirve de gusano;
mármol para cubrirte da mi pecho.
¡Estupendo terceto final! Como casi siempre en Quevedo. Note
mos, de paso, que el soneto español toma en nuestro remordido poeta
aquellos ecos resonantes de tumba que le dieron a su horrorosa geo
metría, como la del tigre de Blake, espiritual ferocidad de espanto,
y si espantable hondura dolorosa, también agilidad, destreza, audacia
ligereza de salto, de grito. "El poeta, el artista, —recordábamos que
nos decía Málraux— es el que responde a su dolor o a su alegría,
con su propio grito; pero es el destino del mundo el que le impone
el lenguaje de su grito". El lenguaje quevedesco ¿es un lenguaje
pasional, o apasionado, y racional, o racionalizado porque se lo im— 126 —

�— LZl —
•BptA tlS 91U3UIJBUOpBJ
¿Buapuoa BiBd 'ouaaijuj jap ssjjand sbj ua 'BpBxiua bj b 'ajuanj\[ bj ap
opBj jb 'aiquioq jb opuBJadsa Bisa otainf ja 'BqBaB as opu^na ^ 'vqvan
as opuniu \a —opaAan) aaduiais aaip— pvpuaa vj vaipaud ojqnjQ
ja opuvna ^ *Bjja uoa 'souiaaouoa bj is 'aiuauqpBj sbiu 'jofaui jBuap
-uoa sou-iapod BJBd —'oasapaAanb ouang un ua satp sou as— p^paaA
bj Baipaad ojqBiQ ja anbaod 'p^paaA Bjsa Batpajd o^qBtQ ^^ 'a^janra
bj Bp BsoxjsnáuB Bjosjnaajd BiqBS 'boj^osou ua 'Bsoui^ijaaA uoia^suas
o ^oSiiaaA ouisiui un sa 'eptA bj ap o^zBUBq o ajquiBjj 'uozbjoo p
aojjoa Á aoi sou anb ouesn^ Bpuapuoa b[ ap 'soumuí soajosou ap [bj
-joui BJOiB[ap 'Basn^u buisiui Bun Á 'sotuim^s qh^ B| ^isub biusiui Bun
sa 'opoj ap ojoba o sp^u ap pnjxua^d 'odsb á Ban^jBjj \soixoq ap ou
'oosjj ap opnuqos vq sofvqnj.} soj v anb oj íui ap opnpanb mj ojp^ff
'opinf jopBpsap 'BjnSjBuiB 'uppBjadsasap BiiaaajB^j ¿uoia
-B^daaB BDio^sa o bubiisijo uopBu^isaj 'oisa sa 9n^)? (jvunaunuun aiu
ou! sniu 'atuvuvaajj iajuiuaaaud auamuoa ojos ^ajxauiai ap aq ou 'aj^v^
-jndv opand ou sand anb ^sand an'^aj'j "ojp ojau^sod jv o^uaiwiqiaaj.
uanq íiuacta^d ap sa odxuap íojjsou jui opoi uod ananui vj ap sniuSisut
snj uapuati as nj^^ ¿opBqaipsap ubi ^od osoqatp q? • * • ¿opBqaipsap
o osoqaiQ? 'i¿iana ap vq apuop X ajxosjd ap uvq apuop uv^nj ja 'oX
ouioo 'vsid opunaqnjp pisa opuntu ja opuvna anb janbv osoqajQ^ ¡une
j^ "ouisiui is ap Bjaod p ^aip sou jsy 'so^uaiuiBsuad sopBjquinpBsadB
'sosouad ap SBuap^a ua Bsajd :sajBsad X SBuad ua Bpiuajap buisbjub^
¡BpiA Btdoad ns ap 'eptA B| ap aopBuapuoa X aopBSznf a|qB3B^duit uaiq
-uibj 'puij uaiquiBi 'oasapaAanb ojaojaj oa^o a^sa ajqBJitupB an^y\
'vpptaiap srruad ua Xos viusvjunf
lopvptna puqos 'amia vjvd 'pjjn
ivpja pjjvf aui 'ataow vavd 'tnby
ap 'o^uaiui
-ipjouiaj ap aAais Bpuapuoa b[ X 'Bpuapuoa aaBq as opaanaai p j^
•aijanuí B[ ap opjanaaj Bas ou anb sofo so[ jauod anb ua Bsoa X^\\ ou
'utj u^ 'BpiBd bj ap soanuí so^ ouioa 'pBpa b^ ap BjajJBa b^ ap 'pBpa
bj ap uaiquiBj BpBsuBa 'Bpsdsa b^ 'ajjanj souaui X oajoo sbui opa^q
p :uopB^iqBq BUBpuB tb\ ap Bjquinuad B[ ua 'c^p 'sofodsap sa^siij
UBpanb ops 'bsbo b^ ug[ -s^aquios sns uoa 'Bip p zn^ ns Bjanq 'sosofanb
'ua^oaaj as sopBUBS so[ opuBna X íso^ojib so[ aqaq as 'opiq ns ap
soppuBiBsap 'soduiBa so[ ua ps ^^ 'BijuapA ns ua opuBanpsa 'p^pa
b^ ap BjajjBa B[ ap sopBsuBa 'uBuoaouisap as 'sajianj uoaanj sajuB
anb BpjBd b| ap so^nuí so^ 'BpiA b^ ap BaopBuapuoa 'BJopBSznf uozbj
b^ ouioa —'BzuBiadsa bj ua 'opaanaaj ja ua— ajaanuí bj aadmaig
vj ap opaanaaj. vuanf ou anb
sofo soj aauod anb ua vsoa ajjvq ou X
'wpvdsa íui púas pvpa vj ap vpvsuvj
:jaaajsd
jb 'ajuBziuoB 'jouBdsa opunuí un aQ ¿opunuí ns ap ouijsap ja osnd

�Pero la vida no quiere ser juzgada por la muerte; ni juzgada,
ni condenada con ella. El espejismo de la muerte no es verdad, aun
que pueda hacérsenos razón: y hasta hacérsenos la razón de ser de
nuestra vida. Este espejismo de la muerte, y no de la vida, como
ejemplar moralizador de prédica diabólica, fue el origen espiritual
de la novelística picaresca. Recordábamos aquellas corrientes nove
leras —la caballeresca, pastoril y picaresca— a propósito de Cervan
tes, y decíamos que la novelística picaresca era una inversión, corres
pondiente a las ya cansadas, agotadas formas de las de caballerías; y
que, como éstas, iban a perecer, declinando por su propia racionalidad;
paralizando su propia vida con la repetición artificiosa, muerta, de
una retórica vacía: ya sin pasión y sin razón de ser. Pero, nuestro
Quevedo, a principios del XVII, más de medio siglo después del
Lazarillo, y unos años después del Guzmán, iba a darnos el más puro
y más inimitable ejemplo de una novela picaresca, absolutamente
excepcional: el Buscón.
Los tres libros más significativos de nuestra novelística picaresca,
sus tres obras maestras más señaladas: el Lazarillo, el Guzmán y el
Buscón, tienen entre sí, como se sabe, gran diferencia, y no sólo de
expresión o estilo (esto es, de sustancia metafísica) sino basta de
lenguaje imaginativo; pero coinciden, sin embargo, en esto, que les
es común y fundamental: en juzgar la vida con la razón —que se
dice moral— y es mortal— y condenarla infernalmente; o sea que
coinciden en hacerse prédica diabólica e infernal.
Y cuando el Diablo se hace predicador -—nos ha dicho Quevedo
en su Sueño— es que el mundo se acaba. Se acaba el mundo noveles
co; se desnovela el mundo vivo; se despoetiza de verdad para mora
lizarse de razón. El espejismo de la muerte es la meta guiadora de
esta aventura. Como en la estampa que aparece a la entrada de la
primera edición de La Pícara Justina, a la famosa barca de los pica
ros les aguarda, guiándolos con sus engañosos reflejos de luz, desde
su puerto, la muerte con su espejo de razón que se dice a sí mismo:
desengaño. El espejismo de la muerte nos desengaña de la vida porque
antes nos ha engañado con su luminoso reflejo de razón, que no de
verdad. La novela picaresca —la picaresca, que es más que una nove
lística solamente, o a más de ella, una actitud vital, o mortal, pre
sente en muy diversas formas literarias y no solamente españolas,—
el espíritu de la picaresca, se nos ofrece como lo que ha quedado,
que diría nuestro Quevedo, de los trabajos humanísticos del Renaci
miento; de su hartazgo o hartura, y hasta de su más vivo asco espi
ritual. También se ha dicho que, en lo novelístico español, ese discu
tido realismo literario de la picaresca en las novelas, y su consecuente,
angustioso, vacío moral, es un aventurerismo del hambre. El hambre
hace al picaro como la ocasión al ladrón. Y es verdad. Pero no olvi
demos que el hambre, según tesis biológica de alpún sabio español, es,
nada menqs, que el origen del conocimiento. Del conocimiento de la
vida para el picaro, desde luego; pero de un conocimiento de razón
mortal. El picaro es un "vivo del hambre". El hambre no le mata.
Generalmente el picaro se nos presenta como un muerto de ham— 128 —

�— 621 —
pBpatuaajua buisiui bj ap Bjaoru Bos^aBoxd BiaajaAOu bj aub soraBjaap
osa ao^ 'aaanin as jBuoiaBa aiuaiuBAisaaxa sa opuBtia anb íjBuoiaBa X
BAtiBuiáBtat BtauBisns Batjuapi 'buisiui bj ap sa X ÍB^sijBaa oaip 3S anb
'BiJBJiuoa ns oinoa 'BaopBzijBapi BJOjBjain bj 'bai^buiSbuh uoiaaaXoad
bj sa Baijoqaadiq UBy 'Bjuaisns sbj opuBna rBjuaisns sbj anb Bisaod
ap BiBtn biusiui bj aod sbaia uauaiiuBiu as anb 'BUBtunq uoiobzij
-Bapi o uoiaB^jBxa ap bj^o jamb^na o 'jiaojSBd X BasaaajjBqBa Ba^sij
-aAOU bj ap ja ouioa ouiijiSaj ubi uoiaaip ap ojuaiunpaaoad íBjsaod ap
'ajjB ap sbjjo ua sb^buijojsub^j BJBd sbata sbhijoj sb^ ap noioanpaj
o uoiaBouojap ap OAiiBjnSij osaaoad un b souiijsisb 'p^pqBaj u^
•Bjainb as jofam anb o^ o 'omstjaA 'omsqBJ
-njBU 'orasqBaj bibuib[[ a| as ojsa y "BjafBSBd uoisn^i Bun 'pnjuaAnf ns
íBdmBJi Bun pBppsauoq ns ío^anj opBáBdB un 'jopnd ns tsBSOJiiuaui
X sbuba SBjqB^Bd uos 'jouib X pBpaid ap so^uaiuipuas sns 'oaauíp ^ap
^a sa saaajuí ns :sbui oqanuí souiBaoAinba sou 'Buanq sa anb souiaaja
is oja^ #Baj sa anb Bjjnsaa 'Btuns ua 'buijb ja ajopuBjmb X 'sofo sns
opuB^BdE X 'saujBa sns opuaijpnd X 'sojquiaiui sns sopoj opuBz^padsap
anbaod 'souiBUB^ua sou anb aaip sou 'Bsouuaq jafnuí Bun souiaA xg *Bjq
-BOBui BzuBp ap BaijBjSouJod u^iaB^aajap ap aiaadsa Bun auatj oasaj
-Batd B^sijaAou j^ #sa oj a^uauíBJapBpjaA ^ 'O^aansBq ap ouisinbJBJjad
un saaaA sbjio oiubjj aj 'opijaaAui ouisijBaj ap 'saAaj jb uoiobztj
-Bapt ap ouauíouaj aisa y #ojbiu oj b ouanq X osouuaq oj b oaj jbui
-bjj ua a^sisuoa BduiBJ^ Bjsa 'zajjxauas ns aod 'Bitiuam BazaaBd sou anb
-uny *JBUBuasap souaapod ^xnd souaBUBSua aod JBzaduía anb
•BJijuaui sa anb pBpaaA Bun uoa soujB^uamjBasa BJBd 'aiaap sa í
-J3A ns uoa souaBjuatujBasa BJBd saaqmou ap uoianjnsns ajduiis Bun
'opaAan^) aoBq ouioa 'Bzxjjin X 'aBaijijsnf asaapod BJBd opoui ajsa ap
buisiui ts b Biainfua as BasaaBaid BajisijaAou bj ap BaopBzijBjoui Biaaj
-aAou ^poj^ 'BpiA Bj^sanu ap jBiJora oiaraf ja 'Bjja uoa ^ 'aiaanuí bj
ap jBuotaBa omsifadsa ja 'sbuba saanj sns uoa '3bj}b sou anb souiBqa
-adsos j^ *Ha 9P souiBijuoasap 'ojqBiQ ja ^aip oj sou uaiqtuB^ ouioo
'pBpaaA aaajBd sou anbunB ^ *opaAan^) unSas 'Baauag unSag :uozb^
bj 9atp sou ojsgj 'BpiA bj ap souiijoui :a)janui bj ap
i ja sa oj opuatanuí jjata
ouioa 'opuatAiA aiaoui Basd :jiuoiu vxvd vutujooQ o (vunjjndas
X 9ju9niu ivpia X mino) vxnjjndas vj X mino vj :jouBdsa ua soraaua^
anb BUBijsiaa-oaiojsa BapaasB ap so^iaqij soj ap 'osbob 'oiaBuipaoBJjxa
sbui ja X oasaaBatd oaqij osoaquiosB aisa buijtj buistui Bun uaAajj anb
'saauoiua 'jBan^BU sa y -ttposnq ja biubjj as sozBdsiqa so^sa ap ouq
•pBpianaso Bsoaqauaj sbui bj ua 'sBanaso b a^uauíB^Bipauíui BqBfap son
anb ozBdsiqa osouiuinj un 'uoiaBzxiBjod Bjsa aod 'Bianpoad as anb
ojsia souiaq y -oqaaq somaq oj souisiui soa^osoisj •oaiibuiSbiui o^mo
-aiaojaoa :sojod sop sojsa Baijiaa bj aod zoa BunSjB opBmixoadB u^q
ag 'Baiisiui bj X BOiiaasB bj 'a^a^d Ba^o aod 'oaad 'BasaaBaid bj 'a^a^d
Bun aod 'buibjj as 'Bjanasa Bisa 'afBzipuaadB a^s^q 'aaqtuBq ap aiAtA
B aapuaadB anb X^q :aaquiBq ap ^aja 'ounuiBujq Btaap 'aaquiBq ap
aaanuí as ou jousdsa j^ 'Bjja ap aiAiA b apuaadB as 'ounuiBujq oajsanu
Biaip oxuoa 'aaquiBq ap asaiaoxn ajsa ap oaa^ •o^uataquiBq ap BaniuaAB
BunSjB aod ojaas b Bzaidiua ouioa isa oj anb aaaa^d 'ojaaja ua 'X 'aaq

�que la caballeresca y pastoril: de exceso de razón y falta de verdad:
de sobra de pasión y falta de vida. Lo que la moral, el mundo moral
de la novelística picaresca nos ofrece, con o sin sermón, en Alemán
como en Quevedo, es como una escatología espiritual del racionalis
mo humanístico y renacentista. El hartazgo y el asco —que diría Que
vedo— de sus paradigmas heroicos, como tan certeramente señaló
Montesinos. Su prédica diabólica.
Cuando Montesinos nos afirma de la obra de Gracián que es como
la esencia de la picaresca, la picaresca pura, inmediatamente nos
damos cuenta de que hay el mismo paso de Alemán o Gracián, indi
cado por Montesinos —o sea, del Guzmán al Criticón— que del Bus
cón de Quevedo a sus Sueños. El mismo paso que da, en otro ámbito
de ficción poética, el teatro de Calderón, desde la comedia —(la
comedia de Lope, su propia comedia lopista— al auto sacramental.
Yno solamente porque las formas de expresión se hagan alegóricas,
deshaciéndose del aparato ilusorio de una representación realista, sino
porque, en ellas, el espíritu vivo que las engendra, se depura, se
aquilata en verificación poética más íntima, trasparentándonos su
propio pensamiento creador. ¿Y es esto conceptismo?
Hablábamos de una mentirosa verdad, como la del espejo, que
se quiebra, que no puede adelgazarse o sutilizarse, como quería Que
vedo, sin romperse. Y por quebrarse, por romperse el espejismo ilu
sorio y teatral de aquel arte poético renacentista en Quevedo, encon
trábamos en sus manos una verdad viva hecha añicos; tal vez hecha
pedazos de razón. Y esos añicos de verdad, fragmentos, trozos, pedazos
de razón, es verdad, repito, hecha pedazos de razón, se llamaron el
Buscón y los Sueños; la Cuna y sepultura y los Sonetos.
Toda esta especulación quevedesca —como su espejismo en refle
jos parciales, que nos hieren los ojos, y, por ellos, el corazón, con
sus razones agudísimas, penetrantes como saetas o cuchillos,— son,
en su conjunto y por separado, todos y cada uno, la expresión, la
forma, el estilo de una metafísica actitud viva espiritual, declarada
mente católico-cristiana y estoica; la afirmación de una creencia, de
una fe, donde la conciencia, nos dice su autor (¡terrible dicho!), le
sirve de gusano, para avivar su hambre, su deseo, su ilusión de vida
Vde verdad; mordiendo y remordiendo en su propio ser la vacuidad
—o la plenitud— de tan desesperado empeño. El picaro qusano de
la conciencia, acusadora de la propia culpa que la crea: el remordi
miento. ¿Y es ésta una experiencia poética infernal del hombre que
impíamente se desprecia y se odia o que piadosamente se ama a sí
mismo ?
Tomemos estos trozos cristalinos del gran espejo roto, con cui
dado de no herirnos los dedos con sus aristas. Pero si, al hacerlo, nos
herimos, y vemos que salta nuestra sangre con su contacto, recorde
mos lo que nos dijo el propio Quevedo siguiendo a Séneca, que "la
amistad es conlo la sangre: que acude a la herida sin esperar a que
se la llame". Y así tendremos a nuestro Quevedo, al leerlo, y por lo
mismo que nos hiere, como por tan amigo de la verdad como amigo
nuestro.
— 130 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2780">
                <text>Fronteras Infernales de la Poesía : Shakespeare, Cervantes y Quevedo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2781">
                <text>BERGAMIN, José </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2782">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 95-130</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2783">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2784">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2785">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2786">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2787">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="89">
        <name>CERVANTES SAAVEDRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="338">
        <name>QUEVEDO</name>
      </tag>
      <tag tagId="337">
        <name>SHAKESPEARE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="246" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="593">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/aaa53d9c46f44b34b6959f4840ab2740.PDF</src>
        <authentication>317153c81736cb25dddc91d017e2b658</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4248">
                    <text>— is —

m}tt(d
•oiu^Tuitpuajaa ja Jod optn^íjsuo^ ajuatn^is ojuoinom jap uoioediouuB
Kun sa uopdaajad bj csuaid bj ouioo jbj esoa ej ap Bat^na s^
(T6)*tB!3íuí nppBjnasajdaí bj 'jp
-op 83 íojafns \9 3í[U3eunoJi3 s c(oiu3tuib8U3cI pp uotoBmauoj^p bj
3)UBip3ta 4Bt]O8O[lJ U3 '83 OJS3) OpB3ip3jd [3 3JUBtp3UI OJOS 3llÉjod
'uOpiSodojd BpOJ U3 3)U3piA3 333aede [BU3 C^ 'BS133Jd UOpBUIUIJ3]3p
ns oju^iuiBsuod p ^iuBipora aiqpaa 3p pupiso^ou uau^p 'oXode ^p
JIA138 3p Sof3J 4OBJ3Atp ÁUW opB3IJIu^l8 Ull J3B.T1 U3p3Ild 3pOOp 3p JB[
-llDIlJBd pEptAIl^fqnS 3p J3J3BJB3 JO SBJp 113 OpBJ3Z3lU JB^S3 3p SBOI3pB
oj^^ -o^odE ^xajij un o;uoiuiEsuad je ojíanj apsop JEJjamimns uoooa
-Bd 'SO|Q 'OpuniU 'BlUJB Op S3UO¡3B^U393Jd3J SE^J,, *pnjtí3B EJS3 EáuOJ
-OAd 4B3IJEUl^op 'BOtlJJOOjd B3ISJJBJ3UI VJ '[ESJ^AIUIl OJ C '3jqiSU3S BZ3J
-X33 ej ap 'ojqejouT oj 3p atBSBd un sand ^uodns uopd^^jod b^j
'SEiJemiid sapepijEna sej e sbijbjíuii33s sopBpijBno sej 3p oubis
-3^IBD OJISUBJ) J3 UO3 OJISUEJ} 383 JBJdlUO3 3JU3IUB133JJ3d 3p3nd 3g
'JDS^dCllvn OÁ J3 U3 BIUJOJSUBJJ 3S Jlipll^uiS OÁ J3 Á VSOO B[ U3 BTOJOJ
-SUBA} 39 OJS3 J3 JBnO B[ ^Od 'B3IJ33JBIp BUn 3p OpBJJllSSJ J3 Om03 U3iq
-IUBJ 333JEdE UOI3d33J3d EJ B 3jq¡SU3S BZ3JJ33 E[ 9p OJISUEJ) jg
•JBSJ3AIUI1
oiofqo oraoo o^afqo jap Á 'jBsjaAiun o^ ouio^ 'o^ jap B^oqB bibjí ^g
•JBSJ3AIU11 OplJUOS U3 BSQ3 3p UOX3OU EJ JOd BpBZBjdlU33J 83 9jq¡SU39
EZ3JJ33 bj sp Bniai ja Biniusuoo "tíoaiiA ouioo 'onb 'ojsa ound 3p 'ojsa
3p UOI3OU BrJ 'JBnj33J3^UI UOpJO Op Á OjqiSUOS UOpJO 3p S0JU3UI3J3 8OJ
3.I1U3 BJOZOta BJ 3p OUI9 'BJnd OjqiSUOS E[3U9I3UO3 EJ 3p BJEJJ 39 OU EjÍ
3nb 'JI33p 93 '3pU3IJU3 EJ 3S OJU^raillUUOO OU1O3 JEJ Epu3I0U03 EJ 3p
OIUIUIOp J3 U3 BOtUBJJUO UOtodoOJod BJ 3p OIUITUOp JE JBJJU3 jy

p9JJ ^p FJJOSOp^
UO UOZB^ B^ ^p OpiinUI p BtOBlj OTJBJ^U^J
VIOHVO VA11S 'V OIXVH!

�-sido ojuoiiuiAoin oso jBpinasay b UBjjjanpuoa 'uotaEziyBiouEisns By op
0}UB.IO[OJ OJUOIIIBJIUIJUI 3 OÍÍBA JOJOB-IBO ^O JBpiAJO B UBJ.líOlipuOO S3U
-oiautisiy soyBj 'sbiu zoa Bun "oja^ 'ojua[)po yiEynyEna By oy oiusiyEia
-uBjsns un 'otuijuj oy ap ouisiyEiauBisns un 'oiynao oy op ouisjyBpuBj
-sns un os.iináuiisip oiÍJEqiuo uis Buyio^ 'Biynoo pB[jyBno buii oiuoo
BjsaijjuBín jjb[ii[biij buii eos eX 'jEpipiadns yiByiiyuna euii ouioo Rymnj
-o^d ytEyjiyBiio buii ros bX 'sayinyuyena SEjuiisiyi R[ bioubjsiis ej b ojuotti
-Bjoojiy ou^y 'soaiJiduia soyodcd soy ayi Ejnb.iB.tof By jod osjBdnooojtl
uis 'yod^^d un Biioduiosoy oiofqo osa onb soy uo sojuoiuiioouoo soy
sopoj oiol'qo un ojqos ejjiioo ooiyijuoioojd nqjjdsa yo 'yEjnjBU tseo bio
-uoyuoj Bun jo^ 'SBjsondo sbhi bjsbij X sEjiBÍoyE sbiu souotoinjuí s^y
op uoiunaj By op ouodmoo og -oui-iojiyod so 'soai^oyouiojsido soynoRj
-sqo soy eopoj omoo;, 'BjsiyBiouEisns yo 'omamipodiui ojs^ -ooiíioyoiuoi
-sido oynoBisqo un 'oíoinToad un 'aav'i3UDVg oyi souiiujoj soy unlios 'so
Byya ÍRiouopuoi bjso jbuiiub 'Bpuu oub souoiu X .iouoiubui ouaiAuoa
ou anb ojod '.loyiBsuod ojsa oyuo;iuo By onb uo oynjuos yo uo 'Eoiüíoy
-ojuo BiauoJiíxo euii 'o^si^oa Biouoyiuoj buii bisoijiubui ojuoiuiBsuod yo
anb 'NOsa3A3J\¡ uoo 'uoiquiBj Jiooy Bj.iqBo ojoadsoj yy 'BisiyEiouBifins
uoioou Ey ojuouiBsiooíd so ojijjjuoioo.id ojuoiiiiEsuod yo oajis as onb
op so^iu soy ap oun anb bX 'BpuBjJodiu; Biyontu op aoojRd sou 'sbj
-ynoo sopEpiyBno oy&gt; opas oiuoo 'bioubísiis ap uoioou By 'bsoo op uoioou
By Jiiuísap b ajuaipuoi '3303^ JP sjsiyBUB ojsg 'Ooo.iBdBsop Biynoo
pBj&gt;i[Bno op uoioou B^^ 'BAiiofqns uoiOB.iot[Byo Bun op opRiynso.1 ya so
'sapBpiyBno op upiun By 'bsoo ^j -vsoj ap uoioou Ey jsb oXiujsop uoix
•oyjaj ^'j -oX ya ouis bsoo b[ so ou sBmsiui sEy op .iB^ny ya onb isb soui
-iljaApB X ísoyiEptyBno s^y ap pByiíAiiofiyns By jsb soiiibioj^ 'biouoiouoo
By ap uoioB.ioqi!¡3 Eun op opBiynsa-i yo oyiuoj yo na sa *í&gt;soa sohibiu
-Byy onb oy anb oiqnosap ag 'oiafns yop oy&gt;B[ yB BJoqB soiuose,j
•uozbj ayi sojas sojsa ua
asjBXodB Bipuajoíd anb 'BoiSRyo boisjjbioui By b uo^ijjp 'bisixjbui upia
-BjuaiJO Ey oy yEioadsa uo 'souuiya^ioq soy onb sboiiijj sBy op onbjod
ya soujBoiydxa ajiituad sou os^ 'uozbj ap sajas ua BXodB os anb 'oaij
-oayBip ou oiuoiuiBsuad un 'uoiooBjjsqB op buijo^ buii yjBpiyBOJ uo sa
'ojojouoo oy ua asjauoiuEtn aoja onb ojuaiuiBsuad ap odji ajs^y
(f(j) '(1sopBoipaJd uis X opBuiiujojay on 'oiusiui js ua
uoiauyisip uis 'oinyosqe oy ouioa 'ouisiui ojnd oiuaiiuBsuod yayí o 01
-uaiiuBsuad yap Biauasa B,ind By aiuosojd bjso jsb X uoioaBJisqB Rjnd By
uaiq sbiu sa uyya 'yBB buii 'Bjpaid euii íjoyoa ya ouis '-oio 'eyiEisuS
'b[ibooi 'bjsta sa onb By bijoibiu By sa ou í'oia 'opBooj X opBjsnS
'oisia oy sa ou eijoieui Ejnd By oub Jioop sa '-aia 'oisníí yap 'oiob^ yap
'b^sia By ap uoiaoBJisqB sotuoDBty opuBna Bpanb onb oy ouis sa ou buoi
-BIU EJIld By5; OIUOO BqBlOU A3333iaHg Op BUIJlOOp By JBipnjSa yy
^6) 'til3!llo !(^JÍI ^s pupiiuapi BiioBA Ejsa op aoBiy onb ojosa oX
ya íuoiaaBJjsqB Bjnd By bisbij oponuijiíoo oiuaiiuBsuad yayí oio!ipo.id
ya oyos sa tunjj. 0 111 imIdj aiso onb ap uoixayyoj By biaijo sa uoiquiEj
oja^ 'aja 'oyiEuiiujajap oiuoiuiBsuad yayí 'pEyiiyiqisuas Ey ap 'uoiaBj

�temológico que va alternativamente del interior al exterior evidente,
pero alojando la crítica en las profundidades de la intimidad".{95)
Volviendo a Hegel: para él la noción de cualidad oculta es
contradictoria. La cosa manifiesta una doble existencia que resulta
de la conjugación de las dos actitudes que hemos considerado. El pri
mer modo es lo que llamaríamos la cosa en sí y el segundo, la cosa
para otro. En el primer caso, la consideramos como aislada de la.
conciencia; en el segundo, la consideramos en función de esa con
ciencia.
Se trata de un Universal, que resulta de la unión de esos dos
aspectos. '"Hemos, pues, al final de ese razonamiento, aprehendido lo
individual. No está fuera de nosotros; está en nosotros. Es un yo
igual a sí mismo, abstracción hecha de las variaciones. Era menester
que naciera ese yo, porque sin él las cualidades sensibles individua
les de la materia no tendrían un lazo que las uniera. Ese lazo es el
yo quien lo establece, imitando en esto, al Pensamiento absoluto,
que une los seres en su sustancia. La noción de cosa, es una vez
más el yo mismo proyectado fuera de nosotros. Se lia transformado
en un no-yo. Pero esta ilusión fenoménica encubre una energía espi
ritual completamente interior.
"Así el círculo de reflexión, por el cual, de la certeza sensible
se ascendía a la percepción, se cierra por la marcha inversa. La sol
dadura se hace entre lo universal y lo individual, que es la pura
cualidad; pero a este universal no se le ha descubierto todavía sino
un nombre, el del yo que piensa y que se puede llamar por esta
razón e! concepto viviente. No estamos más en el ser puro que equi
valía al no-ser. El devenir, donde fluyen los hechos percibidos, los
ha situado en la existencia. Han tomado raíz no sólo en un lugar
del espacio y del tiempo, sino en lo real porque ellos son cualita
tivos a la vez como datos y como conciencia. De esta realidad no se
les destituirá más. Y, sin embargo, la cosa, destinada a servirle de
soporte, se ha desvanecido". (96)
Esta dialéctica de la percepción es en el fondo la dialéctica del
realismo y del idealismo, oposición antitética que sur^ió en Kant,
se desarrolló en Ficiite y en Schellinc. Esta antítesis, Hegel la con
sideraba como una disputa vana. En esta descripción de la dialéc
tica de la percepción Hegel trata de mostrarnos cómo es posible
superar esas dos posiciones.
Conviene antes de pasar al estudio del entendimiento, indicar
el doble sentido que tiene en alemán y que tiene para Hegel, el
término cosa; aquí emplea el término Ding; es la noción de cosa
opaca e impenetrable; luego empleará el término Sache, correspon
diente al pragma griego.
Pasemos ahora a considera^ el entendimiento.
(95)
rís, 1947.
(96)

C. IIach EI.ARD. la F
A^di

ution de VE^prit Scieutifique. pág. 97, ed. Vrin, Pa-

op. cil ., pá?
— 54 —

�— ss —
1^ "do 'ttaiaNV (66)
11 '3?rf "Pl (86)
u1ouvyd 'iaaaH (¿6)
•ezjanj ej jod Epeiuasa.idaj uaiq Bisa pBptjepotn ap uoiaon B'^
i66)*4tíJB^^;)3U S3 3I1^ Jí3^p e3 '•ajqtqaauoa ea ajqtsod uniíuiu jBna oj ap
Bjanj jeaj oj sa 'ajqtsod oj opoj auaijuoa oraoa 'bjsia ap ojund asa
apsap 'oja^ 'jbj otuoo Bpeni.ii je jiejujeaj bj sa opípara ajuyuíEAijejijuRna
o^aoja ajs^j 'o^oajo \^ ua aq^osíjE as Á bjsb!o as 's^ín a^^ixa ou a^.ins
^Bna B^ ap BiaiiBisns bj ^aa^u oíaaja \3 opuBn^^ 'a^qísod un omoa
ouis ajsixa ou pBpqBeuBD b^ Bzjanj B| trq *soiaaja sus aanpojd B^p
jena B^ aod uoiaae B^ so popijnaj ng -BiauEisns anfa ojubj ua pBpqiq
-xeod Bjsa sa B[|a ^ ¿pBpqnaa auai^ ou BTABpo^ anb pBpqiqtsod B| outs
'BZ^anj b^ ^oijaja ua sa an^) -uoiaB^a^ ap sv\ anb sajue UB(jE.m)íi^ ^p^píl
•^poiu b^ ap SBuo^a^ea sb[ VNaf ap vjiíío'j bj ua anb jod saauo^ua
Bjuana sotuup so^[5? *as.iBjaqB uapaud Á SBiniOBf[B uos ou sauoianaij
-i^bd se[ anb opoui ap íbjio bj ap oijtxiie \^ urs ^aded ns JBiíadiuasap
apand ou oiuBiraqos e^ anb auiauqi.iBj aiaapvpB as oiad íaurijda^ as
ejjo B[ íapusdxa as sun ÍEAisBd uoiaunj buii auaij 'Bpuníias b[ anb
sBJiuaira íBApaB uoiaunj buii .;etiaduiosap aaaJBd .iatupid bj tepe]
-iai[OS Bzaanj ej^o B[ á. aiuBiiai|OS Bz^anj souiaJBtuB^; anb B[ sa sspa
ap buii íciio bj ap Biauasa.id uo buii s^zjan^ sop tse sotnan,i|
1,86) \JPZd^nS Eun OUISÍUI 1^ ^ajuaniBiEipauíut EiptsaJ otuoa Lsa Btnsiui js
epeq ií]|oiia bj ñas 'upiaBztaoi.iaixa B| e Bas 'Bz.tanj b[ nitaqos Á ojio
omoa a^atís anb o^ -BpEjiaqos sa optutna ini^ae bzjoiij eu^ ^eepEj
-uauíoa ^ SBpi^nasip Xnra ubjo si!z.ianj ap sasB^a SBiuH^jp B[ ap itojaae
^nv^; Á. H3IA0DS0JI ap sEjJoa^ sb^ Baoda Esa u^ anb soiuapjoaaj-^ -E^saij
-iubiu as Bz.ianj B^sa anb na sauotaipuoa sb| '^aaajj 'sand 'Bipnjs^
•ziKaia^ k saxav^sHQ ap ojisubjj ^a jod opBj
-uasajdaí Bjsa 'Bzjanj ap uotaou E| b bsoo ap uptaou b^ ap o^suBJi
a^sa bi^osojij bj ap Bi.tojsiq bj u^ anb 'zaA jbi '.itaap BLijiod ag
(¿6)'tioiuaini
-BSuad ja ua ainauíBjos Bjsa Biauajajip bj isojuiistp jas uaqap ou
Eiusitu BZJanj ej ua anbjod 'sojuiisiji ouioa 'sojuijsij) so^uauioni soj
auaijsos anb 'ítojdaauoa ja ajuauiEtdojd sa aaauajjad Bz.ianj ap ojdaa
-uoa ja jena je ojuatinijtuajua ja anb sa 'ejEipauíui popiun ns ua soj
-uanioni sop soj tse sotuauaj 1&gt;IIRU^,, "uotsajdaj bj ap Á uoiobzijoij
-aixa bj ap sojuatnoui soj) soj an^uijsip jBiia bj ua 'm^anf bj b bjoijb
Bpianpaj sa peprasoa Bqatj 'jiBjmm bj A. jJEpijEJUjd bj ap uoiun bj
Eiuodns poptosoo ej anb sottiBiaaQ *ajuauiBaiitiBuiji bjotje epEjapis
-uoa sa ajuaiiiBatjBisa Bptqaauoa bj^ anb BiauBisns ap upiaou B'^
•ojdaauoa oiuoa ou X ojafqo oiuoa ajsisqns 'jbj omoa aaonoaaj oj ou Bjsa
'Biouaiauoa ej ají uoiaBJoqBja sun eas ojafqo ja atibune oaa^
•is-Bjed-jas un
omoa eqejsajiíieiu as opeuoiaipuoauj ajsa íopRuotaiptioauj-jEsjOAiu^
jají eiauasa.it! ua asjauod eja ajuaidiajad Eiauaianoa bj ap X ajqtsuas
Biauaiauoa bj ap eaijoajeip bj ap peptjBuij bj 'souiia bX omo^

oruapuipttajv^ j^

�Observemos el juego de las fuerzas. "Mientras que la oposición
permanecía esencialmente y únicamente momento, por el desdobla
miento en dos fuerzas completamente independientes, ella parecía
estar sustraída al dominio de la unidad. Es necesario ver de más
cerca qué situación introduce esta independencia. Primero, la segunda
fuerza surge como solicitante y así como medio universal según su
contenido, frente a aquélla que es determinada como solicitada; pero
como esta segunda fuerza es esencialmente alternancia de esos dos
momentos y ella misma es una fuerza, es que de hecho ella es sola
mente el medio universal cuando es solicitada a] ser; y de la misma
manera también ella es unidad negativa, o aun lo que solicita a la
vuelta a sí, de la fuerza solamente porque ella es solicitada. En
consecuencia, la diferencia que se encontraba entre los dos momen
tos, que hacía que una debía ser lo que solicita y la otra, la que es
solicitada, esta diferencia se transforma en un cambio recíproco de
determinabilidades'\ (100)
Lo que Hecel quiere decir es que los contrarios se neutralizan
porque sus diferencias son relativas unas a las otras; es lo que los
físicos de la época explicaban cuando hablaban de fuerzas de atrac
ción y de repulsión, de electricidad positiva y negativa. Pero esas
fuerzas aparentemente opuestas parten de una base común. "En el
fondo de las cosas, una actividad incesantemente actuante extrae los
fenómenos del abismo y los destruye de nuevo". (101)
Se trata de encontrar por debajo, o por detrás de ese mundo defenómenos cambiantes, de fuerzas eu interacción, un principio esta
ble, una unidad permanente, idéntica y universal. Ese principio
estará constituido, como Kant ya lo había advertido, por la ley. La ley
no elimina los fenómenos, sino que les da un principio de unidad,
que no destruye sus diferencias, sino que busca una síntesis. La ver
dad de la fuerza no reside pues en sus momentos, o en sus meras
diferencias, sino en la ley; es sólo como ley que la fuerza es objeto
del entendimiento. "La conciencia,- como entendimiento, mira el
fondo verdadero de las cosas a través del juego de fuerzas. El tér
mino medio que reúne los dos extremos, el entendimiento y el In
terior, es el ser explícitamente desarrollado de la fuerza, ser que es
desde ahora para el enlcudiiuiento el hecho de desaparecer. Se llama
entonces, manifestación o fenómeno; porque nosotros llamamos apa
riencia al ser que en sí mismo es inmediatamente un no-ser. No es
solamente una apariencia sino que es un fenómeno, un todo de
apariencia. Ese todo, como todo o como universal es lo que cons
tituye el Interior, el juego de fuerzas, como reflexión de ese juego
en sí mismo. En él están afirmadas de una manera objetiva para
la conciencia las esencias de la percepción, pero afirmadas como son
en sí; es decir como momentos que sin reposo ni ser se transforman
inmediatamente en sus contrar^os". (102)

(11)1)) Hecel. PhHnomettalogie, págs. 113-14.
(101)AK0I.E8, op. cil., páps. 329-30.
(102)Hecel, Phanomenología, pág. 117.
— 56 —

�^d *í&gt;sa^3 ^a t&gt;ii-i:)ya3fl (501)
'311 '^""I "lí (tul)
't3fo/ouij¡íiotíui^d- ei3íiaH (CO^ I
etj 'oqaaq ap o.iad íp^pijEsiaAiun ns na jbi ouioo BAtjaaja jjEprjBax B|
XBsaxdxa ap z^d^a 'jBsxaAiun Xaj buh opoiu asa ap opB.i|uoaua xaqBq
aaxa oiuaiunjiuajua ja ^bjjo uoa aiuauiaruetsuoa Biauo.iajip non auaji
B9OD bjioj aub oiuauíBjos aaip,, 'jRsxaAiun uoiaaExjB ap Xaj bj 'ojdtuafa
Jod 'JBpiJJ^dns Xaj bj jaacij b eíiajj anb Brauopuaj buii ^aaajj Bjed
sa 'bjos buii ua saXaj sbj xiunax ap omsiATjisod ja Bjud 4BiauEjxod
-un bjiib) B.ipuat anb Biauapuai b^^ 'saXaj aj j)BjnjBJiijd con eomapu
souiKjjuoau^j *oiajduioa eia^isa osaaojd ja j)BprjBaj bj spot jaqjosqB
Bjaipiid oiuanuipuarua ja ts ína^ajj a.njos Biauanjjuj ns oj)uaia.iafa
uan^is sbub;iub5j sbhuouijub s^j 'pBjJijcoj bjjoj ajnainc^líajni aaq
-josíjb b Bajj ou ojuaiiu¡puajua ja anb nos o 'sa^aj sbj jod ojnq.tosqB
sa ou souanioua| soj ap ojiuoj ja anb opoj uoa souiBA-iasqQ

Sl)MP
BSajj anb X opoj R ejseq anb 'a^amb anb oj Buituop anb ^buiaijj bjos
Eim aod sbjjbjuoiuiib UBjsa sBuBiunq saXaj sbj sbjjoj anbjo¿ ;ajjanj
sbui oqaniu ane X 'Xaj bj ajqos pepnia buii oraoa 'sojioj b minioa
sa anb 'BiauaSijajuí ej a.njos asjBXodn uaqap Biauaáijajui uoa uejq^q
anb sojjanby,, -Biauaiauoa bj ap pcpiJBjn^uis bj ua 'ojua;iuBjsiB ja ua
soqtnB BJBd ajsisuoa aoaja ja íjooadns jiBpijBuoioBJ bj e jse opuaip
-aaoB 'pBpiuntuoa ua JBJjua X ojuaiutBjstR ns aj jíjbs bjjeu anb sajuB
aqap jaaouoa aapod Ej^d 'so^o'j ja 'upsu^ bj anb BJifuasua oxn^yHajj
anb jBn^í 'ihohjj "soquiB ajjua pBpijuapi bj ua neoda-t japuajdmoa
ap pEjiijxqísod B'j "pBjJijB^aj omoa ojuaiuiíjiuajua ja X pBjjnaBj oiuoa
ojuaiiuipuajua ja aajua 'sounjsisui eX anb ua ojqBjiAaut jjBjian^ifjniB
bj :ouisijBuoiaBJ jap Biauasa rj aXnjyjsuoa anb oSjb opBiiasua ueujBq
oxnDyaajj sajuB X XNv^j '^a^ajj 'saXaj ap buuoj bj ofBq oaiuaraouaj
oj ua Bjuasa^d as jmtaiunou o^j 'aaa.iBdo^ap 'imtaiunou pBpijBax 'js u^
BSoa X ouauiouaj aijua BjaajqBjsa XMV^ anb jeoijiej uoiauíjsip b^j
I fQj) •^oaijstáojis ojnauíA ajsa ajqos aanij anb Biouaixadxa bj bjjsiu
-irans X oipaiu ouiuuaj jap soab-ij e joijojuj ja ua aiqiajad b eSojj
ojuaiiuipnajua ja anb oj ap Bijduie sbiu uoiaBuiuuajap bj Bp otnsiá
-ojis asa ap ojuaiuiiAom ja ojad í ouauiouaj ja oipara ouiuuaj xod
auaij onb ojuatuiipuaju'q ja X sbsod sej ap joijajnj ja souiajjxa soutuí
-jar jod auai; anb oiusi^ojis ja Eioqe ajisap sa o;aftjo oJiean^^
I 0T )'64Bpnasa ns auajr psjuaA Bj jBna ja
ua oiuamaja oand ja aruauíBjos sa anb o 'Bjaajjadrai BiABpor 4Rjamijd
bj 'uozbj bj ap upiaBjsajiuEtn bj sa anb 'is-ua un taruauBUuad bjjb
sbhi ja ua opuaiaajBdBsaj) bob sbui jap buii,nía jod ajqB as 'opunuí
oiapBpjaA ja ottioa 'ajqisuasBJidns opunra un 'oaiuaiuouaj opunuí
ouioa 'ajqisuas opunuí jb aouadns oj ejoqE ajqB as 'ojuainiipuaju^
ja B.iEd xas b opEííajj bij X 4jBjnSuig oj ap X jesjoaiu^ oj ap uoiais
-odo bj ap opBarjixnd Bjsa anb 'jBSxaAiuj^ a^uauiB^iijostjB ouioa 'xoixar
-uj oxapBpaaA asa ugjM 'oruaituipuaju^ ja X ojafíjQ ja 'sbsoo sbj ap
xoixatuj ja : se de^a saxt souiBjjpuai }^y 'ajqisuas o^aCqo un ap b]Bj)
as ou bX oxad 4Biauaiauoa bj ap o^afqo ja sand sa xoija^uj a^s^

�encontrado solamente el concepto de la ley misma, de suerte que
sin embargo, declara al mismo tiempo de ese modo que toda realidad
efectiva es en sí misma conforme a la ley (o legal). La expresión
de atracción universal tiene pues una gran importancia, en tanto
que está dirigida contra la representación privada del pensamiento,
a la cual, todo se presenta bajo la forma de contingencias y para
la cual la determinabilidad tiene la forma de la independencia sen
sible". (106)
Cabría preguntarse, en este momento, quién tiene razón, o mejor
dicho a quién, si a Comte que seguía la línea de Newtoiv o a Hegel,
lia venido a dar razón la marcha ulterior del pensamiento; queremos
decir, si la ley como universal, o la ley como específica es preferible
considerar. Aun sin estar muy seguros de la interpretación fidedigna
del pensamiento de Hegel, nos atreveríamos a afirmar que éste.
Bachelard señalaba con sumo acierto, que hay un goce intelectual
peligroso en una generalización precoz y fácil,
"De acuerdo a nuestros adversarios, de acuerdo a los filósofos,
tendríamos que poner como fundamentos de la cultura científica
las generalidades más grandes. Como fundamento de la mecánica:
todos los cuerpos caen. Como fundamento de la óptica: todos los
rayos luminosos se propagan en línea recta. Como fundamento de la
biología: todos los seres vivos son mortales. Aparecerían así, en el
umbral de cada ciencia, grandes verdades primarias, definiciones
intangibles que iluminan toda una doctrina. De hecho el comienzo
de los libros precientíficos está entorpecido por este esfuerzo de
definición preliminar, como es fácil advertir tanto en la física del
siglo XVIII como en la sociología del siglo XIX. Sin embargo es de
averiguar si estas grandes leyes constituyen pensamientos verdadera
mente científicos, o lo que es para nosotros lo mismo, si son pen
samientos que sugieran otros pensamientos. Si se mide el valor
epistemológico de estas grandes verdades comparándolas con los co
nocimientos erróneos que han reemplazado, no cabe duda que estas
leyes generales han sido eficaces. Mas ya no lo son. Y es aquí donde
las etapas pedagógicas no son completamente homologas a las eta
pas históricas. En efecto, puede verse que estas leyes generales blo
quean actualmente el pensamiento. Pues ellas contestan en bloc, o
mejor, ellas contestan sin que se las interrogue, puesto que la pregunta
aristotélica hace tiempo que ha enmudecido. Y he aquí la seducción
de esta respuesta demasiado rápida; para el espíritu precien tífico
el verbo caer es suficientemente descriptivo; da la esencia del fenó
meno de la caída. En verdad, como se ha señalado frecuentemente,
estas leyes generales definen palabras más que cosas; la ley general
de la caída de los graves define la palabra grave; la ley general de
la dirección rectilínea del rayo luminoso define al mismo tiempo la
palabra recta y la palabra royo," en una ambigüedad tal del a prior i
y del a posteriori, que nos produce personalmente una especie de

(106) Hegel, Phanomenologie, pág. 123.
— 58 —

�— 6fi —
(801)
(¿01)
-jia bj op Bjjonij bj ojmoiníis *snvAO\[ op O4uiobJ jap Bponbsnq b[ b
04UBfainas so 'ouBfoj sbiu oj biobij 'eiouoiouoo bj op Bponbsnq B'^
íqíit^* oiuoiuiinuoiuo soiublubit anb tn4i^|-*i^*
JOp O4UBZIJBSJOAIUn pBpIA]4OB BJ 'SOU18IU1 SOI4OSOU B OUIS 8OUIOJBJ4
-uoauo ou 'jeoj oj oaijnooJ onb ojoa jo jb4ubaoj soiubXbsuo ig 'n^ijjdso
jop uproonj4suoo Btm so sbsoo sbj ap joijo4ui jg[1? 'soj4osou b ouiix
-o.id Xntu oijBqma uis B4so 'o4UB4sip ub4 BjoajBd anb *joj.ioiui ns onb
souiijqnosoj) 'sbsoo sbj iiBijnoo onb sojoa soj sotninj4sop opu^n^)
•jBJouaí 04uauiB4iijosqB Xaj Bun B4uasojdoj anb ojíijod jop Biouotauoo
OAni piaa?ijj 'opoui 04.1010 ua onb opBJ^sotuap joqsq 'sand 'sotnoaj^)
(¿OJ) 'ítBAi4BUlJOj O4UOiUBJopBpjoA so onb bj Bnuoj BJOmijd Bj
oiduiois so ou 'euancj bj boi4buio4B[u biujoj BJouiijd bj ajdiuais so ou
X BpBzmbiEJof B4so eouamouaj soj op biusiiu boi4biuo4bui bj anb s^
•o4uBuiiuop pBjiijBOJ bj b opuodsojjoo anb bj uoioBJOjaoB ap uoioou
bj so oÍJEqiua uis j^ •upioBiojoan ap uoioou bj b Bijnao pBpioojaA
Op UOI3OU BJ 'OSEO 0433 UO 'opOIU OSSOJ^) "80JBI0U0S0 SB3I4BUlO4Bin
sojqnijEA sbj Bjquios bj ua usfap JejouoS O4aadsB jo uoqijosap onb sojq
-BIJHA SBJ Onb 'O4U0IUIESU0d JO BZIJTAOUIUI pBJ)IJBJ0U0S BJ Onb OSJ14JOA
-pB opond 'SB40BX3 sBapi oj) ojaia un ojmainíis une 'uoiunsaj ugj
"sosioojd
sBuiajqojd ua B4o.iouoa as ou opioouoosop oj ap buoz bj 'jejauaíí
opBiSBiuap O4uoiuiijouoa un op ou.io4uoa ja u^ 'BqiJiB biobij oÍBqB op
0411011U1AOIU jo ua O4UOUIEAI4BÍOU sn40B onb jjbjioabjÍ bj aj) bz.iohj bj X
ofBqB BqiiiB aj) oiuoiiuiaoui jo ua 04uouiBA¡4isod Bn40B anb pBpoABJÍ
bj op ozjanj Bj oi4ua Jiníuiisip aqss as o^ 'sooiijjbub so4uouioja soj
ap ouodstp as ou anb uoisoaduii bj O4bij)oiuiit op auoii og ^jeoiijoa bj
unías Bipaid buii ap O4uainiBzuEj jo osiEipn4S3 O4uaiuojduiis oíain^)
•upfiníB ns optpiod bij Biauoijodxa bj 'ojíbzijbiouoí 04uaiuiB8uod
jop upioacjsi4Bs B490 110^ "bojoo ap sbui spisa bj JBipn490 ap pBj)is
-oaau bj bX O4uois os ou anb 'biusiui ie ua BpBqeoB ubi 'B4J¡diuoo UE4
'bibjo UB4 so Xoj B4s^ •so4UBaj&gt;Bf sn4i.ijdso eoj uauoiiap as anb bj ua Bd
-B40 BJ 90 Xaj B4SO JB4UOIUOJO BZUEUOSUO BJ UO 'O403JO U^ 'O4U0IlUBSuad
jo jouo4ap opond BpTn4j4Suoa uaiq 'jBiauaí biujoj B4sa 'o4UB4sqo o]^
•010BXO oiusuidiuo jap jboi asBq 'j¡4n opBiaunua un jsb op^^íoj bij og
•pvpiOOJDCl DIUS11U 1)J VO3 11^D3 SOí/jOMO SO¡ SOpO¡ O13VCI Jd lid ^BOl.l SBUI
Xaj Bun b bíojj as 'uo4A\a^ ap oqn4 jo aiuBipoiu oioba ja uo biouoii
-adxo bj fizijE3.i as ig ^uoiodoaxo uis uobo sodiono soj sopoi onb aioap
op soiuBqBaY "sod.tono soj ap BpiBO bj Bipn4sa onb jB4uaniaj3 boiu
-Boaui op uoiaaaj ej O4ubi8ui un ^od soiubíis oj.ibj4soui bjb^ 'souoioiu
-ijop sbj op jBqjaA op^anoB ja uoo obioobjsi4bs op BquoB anb O4uoiuibs
-uod jop biojoui bj juqo.idiuoa Eisd aooijo sou as BiíoÍBpod E'^
•jE^naraiiadxo 04uoiraBsnod jo so ajqod
sbiu 04UB4 *uoiDBaiji4uopr op osoooíd ja sa 04100 bbui 04uBno 'joo^j
-Bd o^4sanu unios 'ojo^ •Boxji4uaj)i os opO4 'bibjob os opo4 8oono4U^
•OlUSBUOOjd Op OlOOdso BUn UO BpiA BiqBJBd BJ OUIJOp SOAIA 9OJO8
soj op o4J3tun bj ap X 041101^110010 jop jbjouoí Xoj bj ^ooiÍoj 0Í14JOA

�gen celeste, de Isis; cuando descubre el velo, Rosenbtütchen, a quien
tenía más próxima, se arroja en sus brazos.
La filosofía tiene para Hegel el mismo sentido que tenía la poe
sía para Novalis. "Cuando doy a las cosas comunes un sentido augus
to, a las realidades ordinarias un aspecto misterioso, a los objetos
conocidos la dignidad de lo desconocido, a los seres finitos, un reflejo
de lo infinito, yo los romantizo". (109)
Cuando llegamos a la revelación de la realidad, es decir cuando
ella se nos muestra como verdaderamente es: "Se tiene la impresión
de haber dormido basta ese día y de abrir por primera vez los ojos
con una mirada verídica sobre el mundo circundante". (110)
Ya hemos visto cómo el entendimiento reconocía que las leyes
que rigen los fenómenos eran obra suya. Este reconocimiento era
también el resultado de la Analítica Trascendental^ Con todo, la no
ción de cosa en sí se mantenía dentro del kantismo; vimos también
cómo Hegel consideraba contradictoria esta idea. Se podría decir que
la metafísica kantiana pensada por el lado del objeto, del ser (recorde
mos otra vez que lo que K.ANT niega es la ontología especial) dejaba
en cierto modo abierta la posibilidad de una metafísica por el lado del
sujeto. Esta metafísica la pudo haber desarrollado Kant; pudo haber
pensado una progresiva extensión del lado del sujeto que hubiera esta
blecido una promoción más a la promoción ya establecida de la con
ciencia empírica a la conciencia trascendental. Lo que ocurre es que
para este pensador, la filosofía del sujeto está demasiado subordinada
a la preocupación por el objeto, y no alcanza a desarrollarse autónoma
mente. Que hay con todo una progresiva insistencia de Kant en el
carácter activo del yo, se advierte con mayor claridad en las Opus
Postumum: "Entre todas las cualidades que convienen a un ser pen
sante, la primera consiste en ser consciente de sí como persona, según
la cual el sujeto, de acuerdo al idealismo trascendental, se constituye
él mismo como objeto a priori, no como dado en lo fenoménico...
sino como un ser, fundándose y creándose él mismo en tanto que per
sonalidad, Yo soy. Como hombre yo soy para mí mismo un objeto
sensible en el espacio y en el tiempo y al mismo tiempo un objeto
del entendimiento, — yo soy na persona, por lo tanto un ser moral,
que tiene derechos". (111)
"El estudio de la conciencia del acto, tal como acabamos de
exponerlo en líneas generales, pone a luz en esta conciencia la exis
tencia de una doble relación: por un lado el pensamiento determi
nante y constructivo que se aprehende como tal relativamente al
efecto que es susceptible de realizar y al programa que está desti
nado a cumplir; advierte a priori, en su zusammensetzen, el objeto
que debe necesariamente resultar como ziisammengesetzt; pero por
otra parte, en el seno del zusammensetzen, encontramos una segunda
1907, II, pág. 335.
(109)Novalis. Schriften, etl. Min.
D¡e&lt;
(110)Id.. III. pág. 2Bfi.
(111)Kant, Ojnm Postumum, ver pá^. 767 y sgls,, etl. E. Adicki
Kum-Studlen,
Reuier und Reietiard, Berlín, 1931).
— 60 ^

�— 19 —

'SS •*?^^ 'u
-BnjiJídso E[ op Bpuoso bj JBosnq no 'pjuopuoosEJi BOijipuy b[ ojqos
'oiuouiEAisnpxo 'ojuotuBjEipouint jBopuoj uo ojsisuoo tqp :puopEJ
BiJÍopoisd c[ op botjjjj uopiqos Bun A^q 'opoin gjjo op oqoiQ
"OpJBJ OpBjSBUIOp SO 'SBIJOlíojBO SB[ Op SOnds'Op ípuOpBJ Bl^^O[OOT9tI
B[ Op JB|([Bl[ BJBíl O^UOJll OpBISBUIOp SO 'SBUOIÍGJBO 8EJ Op SOJuy "10
-OIJíl B SEIUJOJ SB[ Op pBpiAIJBpJ E[ Jod B[p OUIOO OpBUOpjpUOO EJSO
'opBdso \^ uo jojjojxo opijuoB jop uoioiiijuí B[ onb ojsond 'ooinouiou
-o^ ouis opiuoiuoo ouoij ou onb 'ooi-ijdiuo o^ [o 'opBuimjojop ojofqo
[O *OpB]^ OJJO Jod ÍOpiUOJUOo Ull JB.IJUOOUO B OpnBJidBB 'B^lld BUIJOJ
Bun Bo onb 'pjjuopuoosB.ii oA ^ 'ojuBuimjojop ojofna (o bjos opE[
un jo^ -0^181111 oáisuoo njijjdso [O JipiAip opBJlío^ Bq 'BJopGqjnjood A
Boijoumib uoiouoajojui ng -B[|BjBq op odmpo ^op sBuonp uooouBuuod
SBjoo^ojBo sb^ 'sbjuoho op utj [y -oombjsd ouisqBiouBjans pp ooijsijos
JOJOBJBO |0 .10d 'opBJOOJB JOS Bjpod OU 'SWUJIÍÍOJ SSJ. B[ Op OJUIJBip 80
onbaod ojuouiBspojd onb ojitUo^) oso EpiAp xnív^ ízoa ns b ooojBdB
-sop Jbioiui ojxoj p ojojjsbjbo v\ op uopoiuo B^ uo onb iiibü oq ojoj
•BJOpBpJOA UOIOBZlpjtt 11S B OIJBJJUOO OpIlUOS UO BBJJo^^OJBO SB[ JBO
-I[dB BJJOB 'pUOIJBJ Bíáopoisd B[ Op JETOIUI OJXOJ \V, OjijB JB^OJB JOp
-uojo^d :jsc osjBpiuuoj opond pjuopuoosBjj oiusi^opjBd pp jobjj
-xo h Biouonooeuoo B-q,, -ojofns p osjBjuosojdoJ op Boistqo buijoj b^
jod opHuoisosqo opEisBiuop bjso onb b Bt[op os 'ojofns pp boisi^bjoui
bjso op 1.NV^ ^p ojJBd jod ojpjJBsop un op biouosub r.\ zoa pj^
ÍIT''.^juomnoouoo p Jod Bpuopuoo bj^ zoa ns e jbz
-ipunpjd uo A ojuonupouoo uo Bpuoiouoo b[ JionpBjj uo bjijsisuoo
onb 'o^qísod zoa pj bjos boisijbjoui Bun 'Eiouopuoo op ojc[iuou p
oÍBq piiji-iídso .ios ¡op oi.iBiii^T.10 is BJBd p opuBUisop 'ojuoiuipou
-00 op ojqtuou p uopBJodo Biniqn bjso h bajosoj os is A íoqjo^ pp
ouEpI [o ojqos BAijTraud pBpipoi bjso op uopBjojdjoiui B[ o uoioonp
-BOJ B[ UO 'IS OjqOS UpiXOJJOJ B[ UO OUIS OSJBOJUB[d Bjpod OU UOIJSOIIO
B[ iuopunjuoo os eop so^ onb ojsond 'ojofqo p ojofns ^o o ojofns ¡b
OUIJOJHOO BJSO Ojofqo p TS 'p B OJUOUIBAIJBpj OSJBJUll^Ojd BjqBO OU
i jBjín[ jouoj Bjpod ou 'ijo^id b opBuiufjojop o|^ op A ojuouijoijojxo
opiqpoj o[ op 'ojuoniBouBiuodso oprnjijsuoo oj op A opBqo.iduioo o^ op
'BUIJO1J B^ A EIJOJBUI V\ Op UOpiSodo B[ ÍJS BJBfl Ull odlUOIJ OIUSTUI p SO
onb *is uo un oiuoo BjooojBde oiso ínjpjdso pp Bpuojsixa B[ A Epuoeo B(
ZOA B[ B SOpBp UBJOS SOU BATJIUtljd BpUOpUOO BJSO UO í OAlJOllJJSUOO OdlJ
p ra oATssd odij p ju jpnpoj Bfop os ou onb ouisira oSisuoo uope^oa
op opom un ojuotiuEsuod p BJBd JijimpB otjbsooou Bjog,, :onb soui
-BJJOA BUISIUI BJOpeplttOf BIOHOpUOO BJ Op OpiJUOS p UO SOUIEJOpil[ O[
'sojofqo so^ op opunuí pp uopBJoqBp ns uo 'Bpuopuoo bj op "oqoíp
jofoui o 'uozbj B^ op Ejojonjjsqoo JoqB^ bj ojqos 'xNív^^ op sbjbijbj
-uouioo so[ uooBq o^ omoo 'uopuojB Bjjsonu jbao[^ op zoa uo ig

(^ll)
-Odso OpOJ 'jpop ISB Jod BlJOpjod ÍOJOB Un JOS Op BTJBSOO 'U3ZJ9S
-uaututosnz p 'nopEpj bjso uis íins vsnno jos op p^poidojd ns 'oj
-uotuiBsuod pp buisiui BjmouojnB B[ bjsoijiubiu os pno b^ uo uopBpj

�lidad en el dinamismo interno, en la actividad inmanente de la con
ciencia ori^inaria, pero Kant no lo entenderá así". (114)
Este sujeto habría podido desarrollarse en Kaist como una ta
rea infinita, como la síntesis absolutamente incondicionada; de hecho
en la dialéctica trascendental, la Idea aparece como tarea infinita;
y la conciencia de sí se transforma en Yo Práctico.
Veamos ahora cómo se desarrolla el pensamiento hegeliano en
este momento. Lo primero que notamos es una cierta reiteración,
un movimiento de involución donde vuelven a aparecer las fórmulas
y los modos de pensamiento que eran característicos del primer
período, del período teológico o romántico.
El tema vuelve así a la conciencia, ya que la dialéctica del enten
dimiento ha revelado que detrás de todos los fenómenos estaba pre
sente la propia conciencia. El movimiento dialéctico de la Conciencia
llegaba a mostrar que el objeto y la conciencia eran la misma cosa;
de modo que el fin era establecer la identidad de la conciencia
con ella misma. La conciencia como conciencia de sí tiene pues un
doble objeto: el de la certeza sensible y la percepción, que es carac
terizado negativamente y ella misma.
Lo mismo que detrás de las fuerzas solicitantes y solicitadas
Hecel entreveía una actividad, una energía, cuyas leyes establecía
el entendimiento, aquí encontramos un tipo de existencia que Hegel
llama con sus fórmulas juveniles: la Vida.
La conciencia no se revela aquí como puramente pasiva, sino
que tiene una manifestación activa con respecto al mundo exterior
que Hegel llama deseo; en el deseo tenemos la experiencia de la
distancia entre el objeto y la conciencia de sí. Pero el deseo es al
mismo tiempo la tendencia a suprimir esa independencia del objeto.
De ese modo "la conciencia de sí se presenta aquí como el movi
miento en el curso del cual esta oposición es suprimida, movimiento
por el cual llega a existir la igualdad consigo mismo". (115).
Para comprender esta descripción que es considerada con razón
como uno de los pasajes más difíciles de la Fenomenología es menes
ter recordar las descripciones fragmentarias iniciales de Hegel,
donde la noción de Vida desempeñaba la función que ulteriormente
concederá al Espíritu. Así se explica también por una reiteración
de su romanticismo la crítica del entendimiento en cuanto éste no
alcanza a comprender la Vida. "Conciencia de la vida pura sería
conciencia de lo que el hombre es, en él no hay diversidad, ninguna
multiplicidad desarrollada. Esta simplicidad no es una simplicidad
negativa, una unidad de abstracción sino un ente vivo. Vida pura
es ser. La multiplicidad no es absoluta; esta vida pura es la fuente
de todas las vidas singulares, de los impulsos y de toda acción; pero
cuando llega a conciencia, cuando el hombre cree en ella, sigue viva
en él todavía pero se halla también colocada en parte fuera del
hombre; porque en la medida fcn que el ente consciente se limita
flH) L. Bki nschvh.i;. Ecrits Philosaphiques, páp. 245-6. ed. P. U.F., París, 19SI.
(115) Hki.bi.. Phatwmeiwlojtii; páp. 141.
— 62 —

�— 9—
¡y (8tl)
•[ (¿II)
iiQ (9[[)
(8lD*í? ^
-voo B[ so ojqijonpo.ui pBpiJoi-ioiui Buri ouioo ooouoooj Os X orasim
ts ua Baodoj onb,, 'aSuiQ ip a^auuj svp 'sbsoo sbj op opooj \a uo
OJO^ "SE^ESO ABAJE Op OÜJABqtUO UIS BS03 OU EJlUll [EJIA O1U0MJO0 BU]^
•SBJJO SBJ OAqOS SBUtl SBJ UBTIJOB Onb 'SBJSOlldo SlípKUOUI UO O.^ílJIlSUOO
os X opuioso os BptA B[ ouisiui oj 'bj[bj onb o^od [o sopBpuuojjso
sns op Biiu Epeo uo oXujiisuoooj sop uo opcijoo ubiui uu onb ouisini
o^ -ooiiouSbui oiiou o[od un X .ins o|od un 'baiib^ou X BApisod
pBpiOTJIOOp BJ 'UOIOOBJIE B[ Op X UOIS[ndoj • B^ Op SBpBZIJBOJ SBZJOnj
SBJ Ji^OOUOO B Eí[BA3JX 9OU Ollb B[[OU¿B Op BOtJJOniIS SO B10U0I0UO0
B[ op uopipuoo oraoo 'BpiA B[ op bubt[o^oi[ uoroonj^suoo B^w
"opeSou opios ooo^nd osooob oXno oíod 'jbjjuo bjois
-inb \itna v\ uo ^n^uijuí Bp;^ ^jso ^oXne sofo[ o^acqmo uis X bojoo
oiuoisojd o 'oqrojod biouoiouoo b^ sop?no se^ uo sBiououodxo b uop
•uodsojjoo 'sojijoso sojouiijd soy uo souiia onb souoiodiiosop seq
(¿XX)'wpBpi}uop¡ o uoio
-oipBjjuoo ouioo 'uoioBipoui oiuoo o^n^osqY o^ ouis 'sopunta sop op
uopieodjodns b^ sond so ou eiouojsixo X biouoso ouioo Bzo^Ban^BU B[
op X soSoq [op uoiou^sip Bq 'ouqosqB n^tjjdso [O so bumijb os onb
pBptJUOpí B^SO X UOIOOipBJ^UOO 119 O[l SOACJJ B BUIJtJB OS pBpilUOpT
ng "mijídso [op JtuoAop [o otnoo soSoq [op uoioiJBdB uoiqtuBj so
BZO[BJnjBU B[ OJOJ •BinjOStiy BOpJ B[ Op [JBpIJOqB B[ OUIOO So^oq
[o uo ooojBds Bzo[B.mjBu Bq 'Bijos ou [Bno [o uis 'ojiq lis 'o^lQ 3Ba
ts uo bao[[ X otasim ts b ooipn^iuoo os onb 'oiubj o[ jod 'BzojsonjBu
onioo bSotu os onb ojn[osqB o[ so soSoq [q -ojiqosqB o[ op uozb.ioo [o
uo uoiooipBJiuoo B[ ouodns onb b^ojouoo pupijiiopí B[ esuoid uozbj
b[ oood 'uoiooipBjjuoo B[ BsnqoJ onbiod 'Bzo[BjniBu X soSoq :-fo
jod ^somnuoj so[ Ea^dos O}uoiuiipuo;uo [q5, í opoi jo uo souoisioao
JBOJtO 'SOUOIOBUlIUJOJOp JOUOdlUt BOIjdlUI 'oSjBqiUO UIS 'JBSUO^
•O[qBsuod bos B[jo onb Bjod oiuoiuiipuoiuo [b
jojjodns o^uoiuiBSuod op butjo^ Eim jbjjuoouo op bjb)bjj 'onb ouis
'so^uoso sojomud soj uBqBoipui oj oraoo 'o^qBjoui o^jb oraoo oooacde
BPíA BI 9n^ SOUJTOOp UOO BJB1U01UO0 OS OU Bpnp UIS tlIOOOJBdBO^
^aoajj ^p pniuoAnf b[ op sbuioj so[ ouioo tsb souioa ísBpBJodns uoa
pBpioijdiijnra B[ X pBprun bj opuop 'pBpxjBjoj bjso 'Bpi^ b^so jap
-uoidraoo opond ou sejiuij sbijoo}bo sns uoo O^uoiraipuo)uo jq
o¡ op opiSBSop niiJídso jo so outAip oq -outAip BpBU XEq oood
-raBj 'ounS[B njtjjdso 'EunSjB BrajB Xbi[ ou opuop j[[B onb^od íouiAip
oj op b^bjj ÍB^uo-ijno oj os oiied uo 'ojqraoq [o uo BiABpoi oaia onb
-utiB íonptAipui [op BpBuiuuoiop 'jB[nSuis biouojsixo B[ Bpoi op BAnd
BpiA BISO BTOUOAOJIp OS ISB í UOTOBUItUJO^Op BpO} Op 'UOTOOB BpO^ Op
'sosjndrai soj sopoj op '¡o uo pBpjoijdijjnra spoi op Bjsdos ej X s^nd
BpiA bj 19 uo bicIbo ojofns [o opuBiio 'soiq op biouoiouoo bj o^^ns jsy
•pepiun uo oiuoraB^ojdraoo uo[jeq os oquij oj X jo onb ojqieod so ou

�El lazo que une a los vivientes es el (leseo; por medio del dolor
y del trabajo el hombre desea realizar la unidad de la vida que
aparece desmenuzada.
La esencia de esta vida está caracterizada por una inquietud,
una actividad de pérdida y hallazgo; la vida se escinde y se cica
triza. "Pero esta actividad de suprimir la escisión está también pre
sente en el interior de cada figura; porque justamente esta fluidez
es la sustancia de las figuras independientes; pero esta sustancia es
infinita y, por consecuencia, en su subsistencia misma la figura es
ella misma el acto de escisión, o la supresión de su propio ser para
sí". (119).
La Vida es pues un proceso, un movimiento de figuras que se
prosigue incesantemente. Las descripciones que Hecel hace de la
Vida universal son características de la época romántica; sus fórmu
las son muy semejantes a las fórmulas de Schelling,
Esta Vida cuando se hace consciente de sí, se transforma en con
ciencia de sí. El tránsito a la Razón, será el tránsito a la conciencia
de sí singular a la conciencia de sí universal. La Razón aparece
caracterizada en la concepción de Hegel, como algo comunitario.
La conciencia de sí, que caracterizamos como deseo, necesita
para desarrollarse otra conciencia de sí. Eso supone la existencia
de un conflicto entre ellas, una lucha por el reconocimiento, que
provoca la oposición amo-esclavo y que se resuelve por la libertad.
Aquí vemos cómo el pensamiento sufre una alteración con respectó
a los trabajos juveniles. La oposición de las conciencias, aparecía
resucita en ellos por medio del amor, que unía los contrarios; aquí
es la lucha la condición de ese reconocimiento; Hegel vuelve a una
solución de dominio y servidumbre que había descubierto en la
mentalidad judía y que en otra época había superado mediante el
Cristianismo.
El juego de fuerzas que el entendimiento contemplaba es tras
ladado al mundo de las conciencias.
Cada conciencia es algo viviente para otra; mientras que es una
certeza absoluta de sí por ella misma. La lucha por el reconoci
miento tiene por finalidad que cada conciencia sea reconocida tal
como ella es para sí misma; es decir que sea igual por dentro y
por fuera.
Comienza así lo que Hegel llama la lucha de las conciencias.
"El comportamiento de dos conciencias de sí está pues determinado
de tal modo que ellas se prueben a sí mismas y una a la otra por
medio de la lucha por la vida y la muerte. Ellas deben necesaria
mente comprometerse en esta lucha, porque ellas deben llevar su
certeza de ser para sí a la verdad, en otra y en sí mismas. Es sola
mente por el riesgo de su vida que se conserva la libertad, que se
prueba que la esencia de la conciencia de sí no es el ser, el modo
inmediato en el cual la conciencia de sí surgió en primer término,
Hecel, Phanomenologie, pág. 143.
— 64 —

�'amjoj bbj anb 'sesoo sbj na Biauaiauoa ns ajjojjBsaji oaejoso ja anb
aoEij ofp([B.ii ja ojoj "jejiiieu 01 afijo ojioi b o^aadsaj Biauajiuadyp
bj 'upijBjaj Ej Jipnja b OABjasy je Blíijqo oiue jaji oioiajos j^
•JBlipiAipUt
aiiioiuBinjosqo Biauaijadxo ej sa a^anin bj anbjod 'pEjiíjEnpiAijiui ns
ap X BUBnintj Etauajsixa bj ap pnpuij bj ap sEinapB Biauaiauoa auaij
'opunuí ja ua Eianajstxa ns ap epuapuoa auaij OABjasa ¡a jsy
I j^j) 'ttBuisini Bjanaiaiioo Bisa tía sand Bisa anb 'js BJBd Jas
o.ind ja 'pBjjjAiiB^^au EinjostjB bj 'is ap Biauaiauoa bj aj) ajdtuis Eiauasa
bj sa 'Biauajsisqns Epoj ají Einjosrjn iippBzipinjj jbj buii 'jBSjaAtnn
X oand 'oiuaiiniAOTn Jb^ o-ia^ -Bjja ua opnjpEA bij ofij bjo anb oj
opoi X Bnifiiiu js ají sapEpipunjojd sej ua optijcjuiai bij 'ajnauíEiinmj
Bijansip opis Eij Bjja ^Btisn^nB B^sa u^ -ojujosije ouib ja 'ojjanm bj ap
opaiui ja opi^uas bij anbjod 'Biauasa ns ap jiBpij^^aini bj b ojaadsaj
EijsnlíuB ej opEiuauíi-iadxa bijot 'aj-iamu ej b aiua.ij Eijsn^^uE ej ap oipatu
u[i '^iJ^nuí bj e opaiui ja sa jiAjas Biauaiauoa bj ap uaifjjo jgj
•Baiiua^iiB Eiauaisixa bj ap S33í);icnaj^ aanij anb souoiadijasap sbj ap saj
-ua-iajip Xnuí ua.ia.iBd son ou ouib jap bj anb Biajdiuoa seih sa jiA-ias
Biauapuoa bj anb Ejopisuoy laoajj sajBna sbj jod sauozBj ^b^j
•BUUOJ SEJ 'ofBfJBJJ
jap oipatn jod 'oijaip jofam o sbsoo bej BnuojsuBJj oAfijasa ja 'j^ra
-iub a]uauiB.ind Biauaisixa Bun ap oijiain ua oa¡a 'oasap ns ap Bjiíjiaiu
bj \i^ SEsoa sbj ap Bido.idE as ouib ja anb SBJjuaij^ 'oputiiu ua Bzaj
-E-iniBU bj Enuojsun.ij 'E.in]|na bj ap bjcjo ej bzijboj ofe(|BJt j^ "uoia
-Bnjis bj ap uoiaBuuojsuBJi bj ajqísod ajBtj uainb sa ofnqojj 1^
•jSAjasuoa opiaanb
bij X jouadns jojba oraoa opiaouoaa.i bij anb BpiA bj b aiua.ij ouis
'otub Jb aiuaaj jiEjujEa.! ua 'sa ou OABjasa jap ajquinpiAjas B'j -ja ap
sand apuadap íoAEpsa ja Jod jej omoa opiaouoaai sa ouib ja anb
oiuaiuoui ja apsap 'baijbjo.1 sa ouib jap uoiaBuimop bj íBiauanaasuoa
Bjsa Bjjmai OABjasa ja X ouib jaji iiaiiaajBiji E^j -ouisix.ibiu ja ua OAn^
anb Eiauanjjuí ej Jod saiuEiaodiui sbui soj ají uai(|iiiB] X vt^ojou&lt;nu
-oita^ bj ap sosoiubj sbui soj ap oun Bas afBSBd ojsa aiuaiuajqBiioj^
•ocw^s^ X omy o ¿&gt;jquinp7(Ut&gt;^-uppmnttio(j :uoprsodo bj b souibií
-ajj ojiom asa ^q •onry ja ua ejou as anb npiA ns auodxa X B^saj-iaB
as anb jaji Eiauaisixa bj X íoABjas^ ja ua ai-iaiApn as anb oiuaiiu
-pouoaa.i ¡a jod sa.iajuisaj&gt; ja X bjua bj .101I Biauajaja.id bj ;se;.ioíí
-aiBj soji souiauai 'is^" 'oiuaiunaouoaa.1 ap oasaj) ja .iod BisaijiiiEiu as
anb bjiia ajduiis ají bj b jopados Bduia eun ejiej^oj inbB souiay
l()^j)' aiuaijiuadapui tb ají Eiauaia
-uoa Eiin ap oiuaiuiiaouoaaj ouioa oiuaiuiiaouoaaJ ajsa ap pBjuaA bj
ojiBZHEajn Bij ou OJad "Buosjad otuoj ojiíaouoaaj jas uaiq Xnuí ajiand
oüíAnf ua bjjia ns oisand eij ou anb onjiíAipui j^ us BJBd jas ojnd un
ojos sa bjjj anb ^qanjd as 'ajuaasauBAa ojuamoin un Ejja ejpd Eas ou
anb ajuasajd BpEu Xeq ou is ap Eiauaiauoa bj ua anb oíísajj asa Jod
uaiq seiu nqanjd as íbjiia bj ap uoisuBdxa bj ua uoisjamns ns sa ou

�que las cree, mientras que el amo simplemente las destruye. El tra
bajo permite alcanzar una etapa superior: la conciencia se advierte
a sí misma como pensante; el esfuerzo del pensamiento aparece como
la forma de trabajo superior. El esclavo se hace ubre por el pensa
miento, tiene una conciencia interior de su libertad.
La doctrina que representa esta actitud es el estoicismo. Deja
mos bien entendido que el estoicismo no representa para Hecel, sólo
un momento determinado en la historia de la filosofía, sino una etapa
por la cual atraviesa la conciencia.
El principio del estoicismo es que "la conciencia es esencia pen
sante y que una cosa tiene valor de esencialidad para la conciencia
o ella es verdadera o buena únicamente cuando la conciencia se com
porta a su respecto como esencia pensante". (1221
En el estoico no importa para nada la situación concreta en la
cual puede encontrarse; él conserva siempre Ja libertad interior; la
única dominación que el estoico reconoce es la dominación de la
razón universal; pero decía ya HegeL en sus trabajos de juventud
refiriéndose a Kant. en quien creía ver al^unos ras^os estoicos lo
si^uiente: "Antes había un amo exterior a él. . . ahora lleva su amo
en sí mismo". (123)
El escepticismo aparece como la segunda etapa de esa conciencia,
\ a los anti^uos habían indicado las similitudes entre la actitud es
toica y la escépfica. que exteriormente son muy difíciles de diferen
ciar. "El escepticismo es la realización de lo que en el estoicismo es
solamente concepto; es la experiencia efectivamente real de lo que
es la libertad de pensamiento; esta libertad es en sí lo negativo, es
así que debe necesariamente presentarse". 1124)
Entre el pensamiento universal y la realidad concreta no hay
forma de establecer ningún pasaje. La infinitud, la vaciedad mejor
dicho, del pensamiento, no puede permitir ningún tránsito a lo finito,
a lo concreto; no hay nada estable en las representaciones que el
hombre se hace de las cosas; la disolución de] mundo habitual es la
consecuencia del mismo; lo cual no está muy alejado de la ironía
tal como la entendían los románticos y no está tampoco muy alejada
del tedio, que es el compañero inseparable de la ironía en cuanto
se advierte la vanidad de todas las construcciones, de todas las crea
ciones, de todas las realidades.
"El pensamiento se hace pensamiento perfecto anonadando el
ser del mundo en la múltiple variedad de sus determinaciones y la
negatividad de la conciencia de sí libre, en el seno de esta configura
ción multiforme de la vida, se hace negatividad real".(125)
La conciencia se refugia en la profundidad de su subjetividad;
rehusa todo contenido, se encierra en sí misma. La mentalidad del
eseéptico es una mentalidad esencialmente destructora; todo es efí
mero, todo es irreal.
(122)He^el, Phanomenologie, pág. 160.
(123)Nnhl. &lt;&gt;p. * ti. pág. 266.
(124)Hecei. Phanomenologie, pág. 162.
(125)Hecel, Phanomenalogi^ pág. 162.
— 66 —

�— ¿9 —

"JBplUI OUISIJtB.ilUed [^ JOSaaajUB OUIO3 33OUO0^I OUlSt^o[UCcI ja OUIO3
BOUI3A í UOpOipBXJUOO Op Bajíl EJ UO3 Bqaipsap BJ Op Bapi BJ 3p OUÜIJ
-aSoq ojuaiui^suad jap opuoj ja U9 uop^aijijuapi bj isb soma^

3
•a\\ bij Bpuapuoa ej jBna ej b pEjmín bj ap ouas ja ua uopisodo
bj onb osojo^op sera op XBq anb? anbaod íBqatp^op ns ap Bsnua b¡ sa
odtuaij oui^iui jb Á. í^a uo B}pi[diui Bjtía oíí.iBquia ate onb 'p^pinn Bid
-ojd na ap B^uana OüiBp ms 'b^io b^ b buii ap jt oaia oa^q ou íseapt
sop 9B^ zai B[ b .íEsuad b ^Sa^ ou oao¿ -ojuoiuiBsuad opo^ ap pBpi¡
-B.iauaií b^ ap X pBpi,iB[naTjJBd gj ap a^uatuBAisaans BTauarauoa sand
SH "opiuajuoa opo^ op pBpiAtjBSau B| ap Biauaiauoa b[ sa aub oisaud
'otqtuBa [a B.iodns omsiui [a ua aixb oj ap Biauaiauoa auai^ oduiaii
omsiui ^b X aB(naijjBd ajuamcjiid jaiaBana ns ap X ojjo ua oiuaiui
-B^uad un ap onjodaad oiquiBO jap Biauaiauoa anaii oaijdaasa j^
•SBapj ^op sBsa .iBtjtauoaaj b
opuíi^ajj ou X soiq ap eituijui Biauasa bj bjuibijo bj ap epim ej aaqos
opuBuuijB 'saís^/sap^ ja sa o tiv^sv^ un anb 3^3iv.LM0j^ un souara
sa iri3O;-ijj Biuasaado.1 oj as otuoa pjj oaijdaasa ja anbjod ÍBqaipsap ns
H[B jq 'npaub itnb ouiuuaj jap aouaiut ja ua pnpijBnp Bun jaaajcdB
aasq 'onuu.ia^ un auipidns aub n^ ora mi ojuauíora ja ua oaad 4jou
•aixa opuinu ja "souiuuaj soj ap oun opnujsap bij ouisp^daaea j^
'Bpiíqaipsap Biauaiauoa bj ap oaiisuajaBJBa
sa anb opBzuoua^uí o)uainiB[qopsap jap Bpiniías zoa ns b bj^ uoia^a
-ijiun B^sa anbaod iouioyo^ osjvf un ouis 'opiiaap isb aod 'oííaBquia uis
B^a ou 'biusiiu Bjja ua Biauaiauoa bj ají BqaiiA B.iaiuud eun jjjb Bianp
-oad as is X BDioisa Biauaiauoa bj na oiíaiq op^aijiun Btqeq as oABjasa ja
na X oraB ja uo Bpejijopsap o.iomijd 'Biauaiauoa bj ¡s ^oiaaja u^
'ojajduioaui sa onbaod '^ojop us sa)UB BiBOOAO^d njiaidsa jap
Btueiiu Btjaip bj ejbsiibo onb pBpiun ap oiuaraaja asa 'uarq B-ioqy,,
•ESoqaip Biauaiauoa bj ap oijnijoail ja ojos sa
'aiuaiuBtJOjaipBJ^uoa X Bii^iquiB oaod un BSznf 1333jj onb oiusiubij
-sij^) ja oaad 'uoiaejadn^ buii ap jjBpqiqísod bj BqBa|j"un '^ojiBipaur
ap uoiaunj bj Bqsuadraaaap snsaj jena ja ua 'oraquBijsi.1^ ja :zijajux
Biauaiauoa bj ap Boidjj Binjoj bj sa ouisiBpnf ja BianpB^j onb BpiA
bj ap uotaBJBdos b^j "oíaadsB a^sa a.iqos Bomaaijsisin ou onb opora ap
'3333JJ BqiMídsu; as SBiuai ap asBja anb ap uoiaBj¡paiu ej a.iqos X
'upisiasa bjso ap aa^aBJBa jap aiuBissq opBjqBq soraaij b ^ •Bpipuiosa
Biauaiauoa bj 'ouira^ai aarai^d ua 'sa BjiBqaipsap Biauaiauoa B'q
•jiBpjaA bj X Bzajiaa bj ap uomn bj
'jiaap sa 'ojnjosqy aaijBg ja buibjj T333JJ onb BAijiuijap BdBja bj b
.iBííajj ejsbij npanbsnij ns Jinasojd e oií.iBqraa ras BpBlirjqo oa as anb
oaod 'asa^fij jbiio bj ua Bimjetp aoiaadns ^raaoj buii aadraais Basnq
anb B^ainbui Biauaiauoa bj 'aiaap sa em3o¡ouinaouí&gt;^ bj ap jBaaua^
Bitiai ja 'opuoj ja uo 'sa BpBijatpsap Biauaiouoa bj anb sotnirip n^
•eaoda eaaraud bj ap sBsoiSijaa sspuaijadxa sii9 ap ojisodoad B
soitiBijnusa bX uotaBjn^tjaad BXna X vpuif^ips^p viou^iouo^ bj buibjj
^333JJ anb epuapuoa Bj.sa ap Bds;a Bimijn bj b isb soraBSaj'j

�La con ri encía desdichada se advierte en primer término como
algo cambian Le y presiente lo inmutable; un ejemplo concreto de
esta situación lo encontramos en el judaismo. Luego intenta superar
esa oposición; así lo observamos en las primeras etapas del Cristia
nismo; el yo tiene que despojarse de toda singularidad, tiene que
salir de su aislamiento, lo cual autoriza a afirmar sin exageración,
que el Cristianismo de Hegel es un Cristianismo profundamente
romant izado.
Si la conciencia por la profundizaeión, por el progreso dentro
de ella misma puede tocar lo trascendente, es porque éste ya no
es un término estático, c decir, una alteridad absoluta, como pare
cía creerlo el judaismo, sino que lo trascendente como término no
existe, sino que más bien diríamos, como expresamos al comienzo,
que lo Absoluto es una inquietud que se traduce en un trascender
constante.
La unidad de lo inmutable y lo cambiante, de lo Universal y lo
Singular es lograda dentro del Cristianismo por Jesús, es decir, el
mediador; pero para que esa unión se verifique se necesita la muerte
y la resurrección de Dios. La muerte de Dios y la reflexión sobre
la significación de Jesús plantean un problema de una hondura in
mensa que había meditado ya 11 \MANIV acerca de la relación entre
la historicidad y lo Eterno; es decir, en qué condiciones es pensable
la inserción de la Divinidad en la Historia, y qué sentido tiene ésta.
Finalmente, la unidad de la conciencia singular con la conciencia
de sí, que se va obteniendo desde la Edad Media y el Renacimiento
basta los Tiempos Modernos nos lleva al mundo de la razón.

El mundo de la razón
La conciencia tenía que salir de sí, de su aislamiento mediante
la lucha por el reconocimiento y a crear así un mundo común. La
singularidad se transformaba en universalidad.
La última etapa que consideramos fue la de 3a conciencia des
dichada que se presentaba como encerrada en su singularidad y pre
sintiendo alrededor suyo o envolviéndola una realidad más vasta en
la cual no podía penetrar; la superación de ese aislamiento permite
la aparición de una forma de conciencia superior. "La razón aparece
pues como el primer resultado de esta mediación de las conciencias
de sí las unas por las otras, mediación que hace la universalidad de
la conciencia de sí; y sin esta universalidad, aun abstracta en ese
nivel, no habría ninguna verdad posible. Se capta así uno de los
caracteres del idealismo hegeliano, que lo opone por ejemplo al
idealismo kantiano. En K.ANT, el '"\o pienso que debe poder acompa
ñar todas mis representaciones", está de algún modo suspendido del
vacío. En Hegel es el yo concreto, pero que se lia elevado, por su
relación con los otros yo, a la universalidad. La verdad, aunque su— 68 —

�69 —
(62T)
(821)
sap aj^

i^oiOBUiJTje Bisa b ouisnn ja ajuaiuBiaaj
-jad BÍJajj majauoa buijoj nun ua anbjod 'Bjnd buijoj Bisa ofeq .res
-ajdxa eijanasa bj as opuena ajqiqaauoaui sa uoiaeuuije Bjsa 'ouinrea
asa opu.ioooj Rq ou anb janlre rjbíI aiuauijBn;ít ^ -aiuauíeiBipaium
tqresa.idxa uoijbiujijb Risa ap [Bnidaauo.' t uoiaeaijiisnf bj ojuamimaajd
sa opBjíiAjo ouituea aisa anbjo^ 'uoiajasB Bjsa ainaiujBnidaauoa jbs
-uad uts 'pBptjBaj bj bjjo} jas aiuauiBjos BJitriosB bjjj isy -pepjaA Bjsa
ap ezajjaa bj o moa aiuauíBjos ajijns 'amauíRiEipaiuui opuai^jm qozbj
ujsa uiib o íuozrj o moa aiuaiuBiBipauuii ari.nis Bjja opuena op&amp;jtiAjo
bij oj Á 'Bjja ap sBJiap ouiuiBa asa anaij "pBpja.A uia sa anb epuaia
-aoa B^w -aiuauqBaJ anj anb oj ap jraBj sein aaaj^d X sajouajUB soz
-janjsa 9oj ojunui jap RuJíajB bj ua jbj&gt;iajo unuioa sa 'ojjxa ja ejíÍoj as
opusna aiuauíjBniífjeq ajjnao ouioa oja^ -soiuitjijasap ejids^ niuids^
¡í&gt;p vi8ojoii,mioití&gt;^[ bj anb 'SBiauajajjp op ^sauoiaisodo ap 'ssqanj ap
Bisoa b ojad 'ajqísod sa jbiiij pepuiiapt Bun íouianURStiad jap osajá
-OJd ja opoui uii^uiu ap Ruintu.iad ou qjja^sa Búas [Riaiu; pRpíjuapi
euíl "^iqiso(lun BLias oitiainiTAOui ¡a jena ja ujs 'oAiiB^au oj Biauanjjuí
Bpunjojd Bun auaii apuop X 'sbíjoiisueji sauorun sbj X sauoiaBJHdas
sbj uapoans as juna ja ua ^ojjbjouiji o^jbj un jaisauaui sa anb ouis
'ajuamjiJBj ubi Bjjauaiqo ajqísod sa ou 'bjjosojij bj Guana jBna bj ua
jiBpijuapi e¡ oiupa o^sia somaij bX ojad 'o j—o j pBpT;uopi bj o^Bipam
-ui ají jeraunna ajqtsod oaja ( :^j,hdi q) oaisBja otusjjBaj^i j^ *pBj&gt;jj
-idbj uoa Jauaiqo ajtand as oiiqosqs jaqns ja aub uaa.ia anb sbjjosoj
"íj ecI B B;)!i¡ja as Hn'ñ'ofoii^mona &gt;j bj ap ojto^ ja aanjjojdaj as soiuxa
onioa apuop lumj:mpojw¡ bj ua b ^ 'pepiiuapt eso 4pejuaA na sa
anb oj ap jiobj sBtn aaja anb onistjBaj&gt;| ja 'ouisrjBapt aj&gt; btjoshjj btimoj
sun uoa joa anb souiauai b^b oja^ 'pepijEai bj Bpoi jas ap Biauaia
-uoa bj ap Bzaijaa bj ouioa juiijaj&gt; apand as 'o;sa un^^as uozbj B^
(g^j l*ítouisijBapj ouioa BAjiaaja pupíjBaj B^sa B ojaadsaj
uoa sand Biaotlmoa as X *BArjaaja jiBptjBaj bj aiuaiURiRijíamut 'ouistiu
ja sa oiuauiíBsuad ns íBjja anb 11.no sa ou BAijaaja ¡iejiijeoj rj^oi anb
ap Bi-taia Bisa Bjja o 'jiBjnjBaj ouioa buisiiii is ají Bijaia B^sa aníuod
'sojjuijodos apand X 'sojja uoa zbi! bj opiuaiqo Btj Rjja ^biusiui js ap
opRjnjiasB Btj as onb 'uozbj oiuoü ojo^ "Biauasa ns aj) OAijB/íau oj ouioa
Bjja b UBijBísajiUBtu as onb 'baiioojj pejMjBaj Bitload ns ap o opunm
jaji sBsuadxa b Btnsitu ts b.ib(I buisiui is r asaatiaiUBni ap X osjbajbs
ap oiafqo ja uoa 'jiBjjaqij ns na X eiaiiaptiadaput ns ua opufRqBJi
BjqRq js ap Biauaiauoa bj 'saouoiua R]sbjj 'oajiisoiI oiuaiiuBiJoduioa
un ua ajjoiAuoa as ojio jos jb oiaadsaj uoa oAii^^^au saauojua BjsBq
ojuaiiUBiJodinoa ns 'uozbj sa 13 ap Biauaiauoa bj anb oísan^,,
•H-LH^i^q ap X ^.\:v&gt;j ap aiuamjKiaodea
sajojjaiuB somsTjBapi soj ap eapija Btm uoa Bzuaiiuoa 'oinsijBapi jap
aijans bj b opB^ij b;s^ ^ao:^jj Batid aul uozbj bj ap otjmisa [^
l'¿^JI*tjs ap Biauaiauoa bj oji upiaHiiiJoj bj aj&gt; ajqBJBdas
sa on anb bubuuiij pepjaA eun oji;tjina uis sa 'ajqiuoij jb opuejad

�Conviene establecer una distinción entre razón y reflexión:
puesto que es solamente como reflexión que la razón alcanza la ver
dad y no sólo la certeza. La reflexión, es decir, el movimiento mismo
de la razón, que los filósofos citados ignoran, es lo que permite
comprender el sentido histórico que tiene el idealismo de Hegel y
que lo diferencia de los idealismos anteriores. "Es Ntcolai Hartmann
quien en su bello libro sobre El Idealismo Alemán, ha notado la
originalidad de esta presentación. Mientras que los filósofos alema
nes anteriores, un Fichte y un Schelldng, han presentado el idea
lismo como una tesis filosófica, apelando a una intuición fundamen
tal de la conciencia de sí, el otro a un principio originario de la
identidad, Hegel encuentra el idealismo sobre el camino histórico
de la conciencia humana desarrollándose por sí misma. "Se trata
allí del idealismo no como una teoría o sistema, sino como un fenó
meno del espíritu... La conciencia hace la experiencia de lo que es
la razón y esta experiencia elevada en el saber, he aquí el idealismo.
Hegel tiene conciencia de esta originalidad de su presentación, y es
por ello que él muestra los defectos de un idealismo que se presenta
completo como una tesis filosófica, despreciando las presuposiciones
históricas de esta tesis".(130)
Vamos a estudiar la relación entre razón y reflexión, ya que
esta última es la esencia propia de aquélla.
Hay un tipo de reflexión que Hegel rechaza: es la reflexión
al modo de Fichte, que se manifiesta como pura subjetividad, que
únicamente quiere conocer su actividad. Esta actitud es un idealismo,
un idealismo subjetivo, pero de ese modo "Se transforma en un
equívoco tan contradictorio como el escepticismo; sólo que mientras
el escepticismo se expresa él mismo negativamente, este idealismo
se expresa de un modo positivo; pero no puede, como tampoco lo
puede el escepticismo, reunir esos pensamientos contradictorios, el
pensamiento de la pura conciencia corno constituyendo toda la rea
lidad y el pensamiento del choque extraño o de la sensación y de
la representación sensibles como constituyendo una realidad igual;
pero se debate entre una y la otra y termina por caer en la mala
infinitud, es decir en la infinitud sensible". (131)
Este idealismo no llega nunca por la acción de ese tipo de re
flexión a lograr la unión entre la realidad y la razón.
El otro tipo de idealismo que Hegel rechaza es el de Schelling.
Este llega a una trascendencia doble del sujeto y de\ objeto en una
noción de absoluto de carácter sustancial y no de un sujeto como
era la aspiración de Hkgel.
El verdadero idealismo consiste en el conocimiento especulativo.
pero éste es la conciencia de sí, como conciencia de sí universal del
ser y el ser no es algo más allá de toda reflexión, sino que él mismo
se reflexiona. "El ser y el sujeto son idénticos y su identidad es
dialéctica, lo que excluye el primado de una tesis, la subordinación
(130) Hvppolite, U Cénese, etr., páB. 218. N. Hartmann, Ote Philosophie de^
deuturkett ltlealismus. II, Teil-IIegel, pág. 113. e&lt;l. do Gruyter, Berlín, 1029.
U31) Hur.EL, Phanamenologie, jiáp. 189.
— 70 —

�— u—

"3 (^t)
^aij (1)
AH (^ED
Xnuí BJBjynsai anb sotnajaA X uotaBnjis By soraauíuiBxa sajaid^ajut
boj jo ap oymaipuiasajd o jad 'aa^ajy ap ojuatiuesuad yap pepijEpota
Bjsa opBaijija aq iiainb oyos NOSH3A3j\r opts Eq ou ojfonj ap0Q
ll)'BBun^BI SB1 •lBUIIO^ opipod
ubij on eajoijajsod sozjanjsa soy jena ey ap Á jeJiny oaod uujuaj sea
-TjBtuajEiii sniauaia Bny apuop upiaEanyj^ euii -iod z^a (Bj EpEABJ^B 'oatj
-BOiajBin optjuas ap ejeuui B)|Ey ap aiaadsa euh ^o^oyEuu oSys 3333JJ
aa 'ojaayo ua 'opijsixa eXei^ anb aytjisod Xnuí s^j *yEjaua ua odijbui
-aiEm ojtiaiuiEaozBJ ¡b Ejnyoeqe noiaEjdEpiíur e| ^o oajlipyoaisd osEa 03
-oTJtia asa bjeJ LjBány jara 1.id ua jEsaad sjjpod as ynna By ua uoiasaiydxa
B^[M -ouBipíiaii ojuaiuiBsuod |ap ojaadsB ajsa ap eaijua By ua op^ziu
-jeaua niy as 'Mosaaxay^ '[Biaadsa u^ '.TaiiES yap euiej Ejsa na Biauaia
-ipp ¡^p opBsnaB Biy ay as ¡oaijBiiiajBiu ojuaiunaouoo ya Biasiy 33'JHpy
ap pBpiyijsoiy By oqatp Jofatu o 'upiaBjaadiajui Ey BpEaijija opis bjj
•sBaijpiuo^ow stíy uos SBpBjapisuoa saptípjaA ap odij aaajaj \^
By op OTJBjnqt.ij ajuauíBSTaajd sa anb oy ouis (sai3AOJ.siHy ua omoa)
apuajdtuoa ou |Bna By (}jayjsudssi¿^^) Btauata BjapupjaA By ap
oiutiuop yap ajand buijoj anb Bjapisuoo PI333J| aub oy ap opmyaxa X
nijidiu ey b 'Eiauataadxa B[ b ojyatiAap joijajuj uapjo op jaqBS un
sa oaad 'ayqtasouáoa Bpnp uts sa ojsa,, :uoiaanpap Ey ua Bajauad ou
anb ojsaj un uaXnjiisuo^ 'uozej ey op ojiquiB yap Bjanj u^vo sojuaitu
-taouoa sojs^ -oaiyjjuaia ajuaiuEjapEyuaA yB joijojui ojuairaiaouoa
ap odtj un ¡-[Bjuamijadxa oiuaimiaouoa yayí sbuijoj SBjjaia uaiqtnBj
BjjaaoJBd oraoa 'la^a^ bjb^I Eiujoy anb 'BpBysiB Baijpjstq j^EpjaA By
b soitrrjajaj son 'oSany opsaQ •oiJBjjTtyjE X ajuaííuijuoa opiuajuoa un
auaij 'jByn^^uis Biauajsixa buii b ojoijoj as v^ijpjsii¡ pnpuoci B'^
•oyyojJBsap un
ajambaj eyya anb bX 'odtj ajsa jauaj apand ou voifpsojif pvpj^a w]
(^gy)-ttajuauiBjEtpauiui eynjouoj so anb uoiarsodo-td Bun nnB o
ofij opBjynsaj un sa anb uotatsodojd buii ua ajeisuoa pBpjaA b[ ¡una
By un^ as uoiuido By ua,, ajsisuoa anb v^i^pui^op viujoj. By ouiuiiaj
jauiud ua soiuauaj pBpaaA By b soujEOJoaB ap sopoiu soy ajjug
•T303JJ b souib^is uapjo uoa japoooíd
Bjed ojad 'sajuaSutjuoa souatnouay b uajatpj as oyos SBjsa ísBaupjstq
say&gt;B|&gt;jaA s^jnd ua asJBsnq onb bXbi[ anb aatp ou ^aoayj íuijojstq
ayduus uoa otusiatjojsiq Jtpunjuoo anb Xeq ou ípBpaAyBS Bun soui
-BJiBq ojad 'eaijojs¡q uoiaBJapisuoa ay ap ua^JEiu y^ uozbj By ap sosn
sojjo EZEtyaaJ ^^oajy anb jod japuajdraoa BJtjtuijad sou osa í^aoajy
ap ouisiycapt yap oauojsiq JojaEjBa ya ajqos zaA bjjo souiijsisuj
(^Ey^npiaaipBJiuoa ns odniatj onisira ys sa 'uoixayipj m 'oursttu
oStsuoa pBptjuapi ns 'ojafns sa ojnyostyy y^ -stsaj ey jEzuBay^aJ bjbü
opiutjapu; ozjanysa un stsajms ^y ap btjbi{ anb oy X sisojijub Bun ap

�difícil admitir esa crítica. Veamos en primer término una interpre
tación de la verdad matemática bien hecha por Hkgel:
"En lo que concierne a las verdades matemáticas no bc. consi
deraría como geómetra a aquel que supiese (de memoria) exteriormente los teoremas de EliCLlOES, sin saber sus demostraciones, sin
saberlas, para expresarse por contraste, interiormente. Se tendría
igualmente por no satisfactorio el conocimiento de la relación bien
conocida de los latios de un triángulo rectángulo, adquirida por una
medida de muchos triángulos rectángulos. Sin embargo la esencialidatl de la demostración no tiene aún en el conocimiento matemático
la significación y la naturaleza que constituirían un momento del
resultado mismo; pero en ese resultado, el teorema es reconocido
como un teorema verdadero; pero esta circunstancia sobreagregada
no concierne a su contenido, concierne solamente a su relación con
el sujeto cognoscente; el movimiento de la demostración no perte
nece al contenido del objeto, sino que es una operación exterior a la
cosa. Por ejemplo, la naturaleza del triángulo rectángulo no se dis
pone ella misma de la manera representada en la construcción nece
saria para demostrar la proposición que exprese la relación del trián
gulo mismo; todo el proceso del cual surge el resultado es solamente
un proceso del conocimiento, un medio del conocimiento".(136J
Y bien; no3 atreveríamos a afirmar que es Hegel y no Meyerson
quien ha logrado penetrar en la verdadera naturaleza del razona
miento matemático, el cual ve simplemente el razonamiento exterior,
o mejor dicho que cuando reduce este razonamiento a una serie de
identidades y nos dice que la demostración tiende como cualquier clase
de conocimientos a borrar una diversidad y establecer una identidad,
juzga exclusivamente sobre los resultados puros, del razonamiento,
pero no nos lia explicado en absoluto en qué consiste la esencia del
mismo. Aún más, esa identidad, a que tiende la demostración, puede
ser el signo de una pereza mental, de una psicología de avaro, ru
miando mentalmente lo adquirido, que no busca una generalidad
más vasta del teorema de que se trate o que no atiende a la posible
e inevitable diversifieación a que puede ser necesario someterlo. Vea
mos un ejemplo, el mismo que Mkyerson utiliza para mostrarnos la
identidad dentro del razonamiento matemático, que es la demostra
ción del conocido teorema de PlTÁGORAS, sobre el cual también se
apoya Hkgel. Meyerson nos muestra que cuando hemos establecido
la igualdad de las figuras o mejor dicho la identidad a pesar de la
diferencia aparente de las formas, de posiciones, etc., el teorema está
demostrado. Pero "desde que se plantean los problemas del conoci
miento en una perspectiva de un compromiso racional preciso, se
prohiben referencias a una realidad absoluta. Todo se hace funcio
nal, tanto el sujeto como el objeto. Y las funciones del sujeto cog
noscente y del objeto conocido se hacen correlativas. No se puede
hablar más en el problema que nos ocupa, sino de una identidad

(136) Hecei-, Pkanomenologie, pág. 40.
— 72 —

�ouTiis nn aod jiun b 'aEuirxoadB e oüaeqmo oie opESo^ ^q os 'pEp^niíi
uo pBp|EHííi op opuoipoooad onb oqooq oso op uoisoadxo ouis ^ojoojo
UO SO OU OJUOIUII^UOS Ojsq •SB0|^BU101Btll SOUOIOOllpOp SB| 110 OpljIJJE
un ap uoisoaduu ej 'Esoadaos op oiuouunuos [o ojuouqnioi bjbjiao
os ou 'BüÍBq os onb oj eJicq os onb aopuoadiuoo jojsoiioiu so oao^ -soi
-UOpO.l 8O|B11UBIU SO[ SOOOA SBUnlijB UOOEIJ O[ OIUOO 'OJUOJOJIp BqoJBlU
Btm opniii|jsns op|poja.td so onb A 'BJaiium biso op aeoqdiuoo aojanb
oso|oijouoc[ oood bijos onb .ifinqiso uaupiíB] opond og 'souoioj^ so] op
osoiuo^^ut njuídso [op osopoad otuoiunuoui un o^nqisuoo onb boijoiuis
BpURÍiOJO BJSO Op OlUOlUU^Op UO B1JOS O.iod 'BolJÍOJOOlSd SBIU UOIOHJ1
-soiuop B[ aoouq iu.ipod oiso íuij oso c SBpcidoodB tíos onb sbjii^ij sb^ op
soptq sosjOAip .iod iBosnq opond os ouipo opuB.iisoiu 'sboje süs.iOAip ^e\
o^iuo uopiqo.1 Bun Jooap|E]so so onb ^opuou ]Btu o[ b ojpnbB bjsia op
sBitiBf opuoipood ou A uoiocj;soiuop c[ op ozuoiiuoo [o opsop Ji^ons
opluiofo aod opuopBq 'nonj|BUB bbui bi[ojbui buii opuoiiijíis 'bsojüjos
op oiuoiuquios 3^3 .iiiiutiiisip 'Bpipoui Bjjop uo Bj.ipod ogi? 'ouiui
-.ipi ns b Rrfj[^ os opuBiio bso.k1jos op noisoJdtuT buii nooAoad sojki[
-IXI1B SBOIIJl Op OpBZB.ll ¡B OpilOlJ-IIlJO^ O)UOUl[BniU|Bq BZt|BOJ OS OUIOO
jbi uopuaisoiuop bj onb ooouooo.1 Mo^aa.iai^ oiusuu \^ -opB.iopisuoo
OjnlíUBIJl [Op BLUSini BZO[BJ11)BU B[ UO OIUOOBÁ JBUOTOBJ BSI1B0 BOU Op
B)o.iouoo uppuoqde Bun bjo souib(]B|iuujo[ o[ ouioo [bi buio.iooi [O
^opB.lpBllO B.U1ÍÍI[ iq B O1UOJLJ SOUlBqBUO'/ BJ OpuBllO OUIOO B10J0UO0 OU A
Bi-m.iisqn [&gt;iq)i[i!]uoui ii[ b oquaojuj souibjso b.v ojund oiso e opBlíojj
SOlUOq OpUBll^) •SJlUBfoUIOS SB-in^IJ SBJ E JBjUiiOJ OUOJil[Od [Op ^JR[
-II^ÍOJ OUOjíqod [B OpBJpBIlO [Op OpilBZB[dsO[&gt; BA OS CUI04O01 [Op BS11B0
B[ Soiunfoiuos Bonriij joinbjBno b oioodsoj opijBA so buiojooj [o onb
A BL1BS000U SO OU B0UI|I100J Bjn!Ül[ Op UO10OU B[ OSiqOUl onb '.IB|ll3ÍJ.l
ouoTÍijod JoinbjBno ouisnu o[ buos onb íjbuoisboo ojuoiuBiopluioo
B.in^^ij Bim so opojpmij B.inrj b[ ouioo b(|rjisoui X iinpi?.i)?oniop b¡
Op BS11B0 B[ ,IBIUB[[ SOIUBJjpod Olli) O[ .lO00|f|ElS0 Op BqB)BJl O[[OJJBSOp
osom.ioq un uo UNV^njiog "oiuooBXpB bjiiíÍij B[ ood BpBipqos bjso
uoiouo)b B.iisomi oiuouqBiuom o.iod ^ioiun B[ bos onb osuoid os onb
.iioop souiojonb ou íopiup^no un so soptq so[ oj([os Epn^iisuoo bjujiij
e[ onb op osbcj B[ op ojjnd os 'euiojooi [o EJisoniuop os opucn3
"UOlOBJ)SOUIOp B[ Op BUISIUI BIOUOSO B[ OpBl
-dea B.ÍBq onb boijiuííis ou oso oood "Btnoaooj oso b ouaoj u^ [Biioioip
-B-ti oiuoiiunuozea un op uo¡odi.usop ouioo -i¡a.ios opoud svao^yxij op
BU1OJO01 [Op uplOBJlSOlUOp B[ Op OOBl[ KOSa3A3[\[ Onb SISI[BUB [^
I ¿g[) ^tBsoxoodso SEin [&gt;Bp¡iuopi Etin ^uep onb |BJouo^^ sbui bkiioui
-oo^ buii op ,iB[([Bi[ iipeu op bijiajos o^[ 'sopepoidojd sns op uotuttxo
[R osbí[ op OA.iis onb [BtiotoBJ Btuoisis [o ouijop onb odiuri [b eaiibjoj
OlUOIlIOpltllH SOlld SO pBpllUOpl Ilg \^) UO URjllíilJ OU ^^ UO SB[&gt;ip
-uojduioo onb souopnjodo eatíd soiurtjbaui aos op ausoo iiopond Buiqp
-i[ona btjíouiooJí bj op 3 [Baouoü odujjí [op .3 odnaííqns un op souoio
-Bjodo sc[ uo soiiiBiaBAiii uos onb sooiiioiuoo^ soiu^^ VBpBoijioodso
uoi([ souoioBaodo op odna^i un b BAiiB[oa pBpiiuo[q b[ op Biaojuaodo

�de igualdad conceptos que se encontraban anteriormente muy ale
jados uno del otro". (138)
Pero nos parece que en este caso Meyerson desconoce un rasgo
que estimamos esencial del racionalismo científico. El fenómeno debía
ser provisto y su solución no debe pro
vocar sorpresa. Bouligand descubría en
el interior mismo del triángulo rectán
gulo, observando la proporción entre
los triángulos determinados en el in
terior del mismo por el trazado de la
altura, la proporción entre éstos y el
triángulo total (v. fig. adj.). "Así por
el descubrimiento de Boulígand el teo
rema de Pitágoras pierde su privilegio
histórico. O más bien se ve aparecer la
noción de privilegio epistemológico. La epistemología nos enseña una
historia científica tal como habría debido ser. Sorprendamos la acción
del pensamiento que se expresa en la locución señalada: .se le habría
debido prever. Se habría debido prever que la pitagoricidad está ins
cripta en el triángulo rectángulo, sin ninguna figura anexa, sin la menor
contingencia de las figuras anexas. La epistemología nos sitúa pues
en un tiempo lógico, con razones y con consecuencias bien colocadas,
en un tiempo lógico que no tiene más las lentitudes de la cronolo
gía real.
Ese tiempo lógico tiene una rapidez deliciosa. La teoría de
Bot.'i.lGAiVD nos hace pensar rápido. Nos hace adquirir la dicha del
racionalismo activo. Las ideas están en tal orden racional que su
enumeración puede ser comprendida en un lapso de tiempo muy
corto. Alcanzamos así la intuición de lo discursivo".(139)
Y Bachelar comentando este desarrollo de Bouligand se ex
presaba así, dándonos una guía para la solución de problemas de
orden geométrico:
"Corta el triángulo rectángulo en dos y medita. Tú tienes una
verdad pri^era. Ella iluminará toda tu vida de geómetra. Ella te
enseñará a ir a lo esencial. Si alguna esfinge malévola te plantea el
día del examen este enigma: prohadme que el dodecágono construido
sobre la hipotenusa del triángulo rectángulo es igual a la suma de
los dodecágonos construidos sobre los otros lados, aplica la máxima
de Peer Gynt; da una vuelta. No te pierdas en los meandros de los
doce lados, en el negro hormigueo de diagonales. Georges Bouligand
suscitando en ti el racionalismo vigilante, te ha enseñado a pensar
como un dios geómetra, sin trabajar casi". (140)
Es indudable pues que si la esencia de la demostración es como
lo enseña Meyerson, las críticas de Hegel acerca de la exterioridad
de ésta son justificadas.
H38) Meverso^, op. c¡t-, pag. 151.
(139)G. Bachelard, op. cit.. púg. 96.
(140)Id., pág. 97.
^ 74 —

�— SL —

-3IH3S BJ O[) UppipUOO BOIUn EJ UOO SEpBr.T EA 9EIU SBJTVálJ SBJ UBOIjdtUI
oiib pRpprJOífuiíd op uopou bj op sisoj-ioraBjom sbj ua onb ojdmofa
jofora bjiujuojuo os ou ojjo-UESop oras so oti uopou B[ uo oujuibo
ja onbaod noiooti ej b ouis ooouojiod ou sisojjoraejom b.ioj&gt;bj).13a Bqp
:ooip ^3'Jajj opucno ^ -ojjo.uBS3p jop Bzonbij ej opE.ijsom bij onb
ap ouistui otjooq jap aiüvonriog joíI eprpuojdsop oprs m\ pBpioiJoJi
-Bpd op uopou B^ "aNv^nnog ^'p uopBJtsouiop b[ op |bjjuoo .io[ba
p -iB.i}soui Bjed omstuí ^a^aJ^ b jeooao oijeíI bjio Jod Ej.ipod og
•pfippoooa buii op Bpnopuoo soraooBt]
SOU 'O[^OJJBS0p 11S Op pBpISOOOU B[ UO SOUIEdpilJEd EOI1BUIO|BUI UOIOOU
B[ op epuoso E[ goiuE.i|uoouo sojjosou onb op oipoi[ p&gt;Q 'OiuoiraBs
-Uod Op OUIST¡EUOI.JEJ p JOd OlUOtllIESUod Op OHISpildlUO p BUOpUB([E
og 'uppBfjo.idiuoo ojdmis ej op sEpuoáuuuoo sb[ SBpoj nopuopsB.i^
os 'Eraojooj un op ciorapd bsubo b[ '•Bpunjo.id uozbj E[ oijoiqnosop
Ei[ onb op oipot[ [^Q Mooopoqo onb ouis B^^uo^ ou ouranp jo onb X
orne p jod Bjeondrai bos uoiooruisuoo bj onb jToop opond os ou 'jbj
BJinjno cun u^,t -oíTraps bj ou bjoojjoo Boi^uiopui E.mijno eun oiod
'ojndjosip jo X ojjsOBra jo oseo ojso uo 'oabjoso jo X orae joj) eojiooj
-eijj bj opsjjí ojjoio uo o^irapn Biuojoo^ ojso ap BotsEjo uptJB.i)soraoji
BJ OUIOO BJn^IJ BJ B ^OpOJXO 'jEUOISBOO UOTOBJ1SOUIOJ} BJ :UOl.)B01[)Ul
bjso JBp sourEupod onb 00^3 •npion.nsomop bj uo Bso.idjos ojfjBitAO
-ni Bun bjjsixo onb B10011000.1 NosuaAají oidojd jo onb soiuojuojjj
ojod 'uoraBxo ojso uo opEoaiÍExo op o^^jB Xeij ajuoraojqBqojj

tll)?P
-Bomop bj op uoiooitpojd bj uoo ouuojuoo bjbjso ojso onb op biouoojo
BJ E O[OS JEllIÍT BlOUEJOllitl BUll UOO 'SBJJO OJ&gt; J)BJllUtjUl JBJ1J EU|)od
os ojjueiio eoaBjnorj.iBd seouij jbjij ojj uoiodtjoso-id ej e ojuouib^
-ap jooopoqo oqop os X ojsonduiT so onb ouis 4Bino.iooj jap ojdoauoo
JOJI BJjnSO-l OU B||^J •UOpollJJSLIOO BJ ap pBpiSOOOU E[ OJ1 3JUOUIBJBIJJ
-ouiuT Bjnono souiEp sou ou 'ojuoiiutjouoo je oiuotouoo onb oj u^
•JBJOUO^ UO BT.TOJEUI BllISlin I1S B OIIIOO O^UOllUtOOUOO JB OJUBJ OUJO1OUOO
ojnoiraioouoo ojso ojj Bidojd pBpisonjoojop Ej oj.iud bjjo ^o^
*sof;j ouioo 9opB.iopisuoo sojuoiraBsuod soj
ap noioiJEdesop ej 0011 pood os ojdoouoo jop ojuoiiuiaoiu jo tío onb
ojnjjj orasira jo uoo ojmiojuoa Jojj jjbjjosjbj buii oj^BUinjj bi.io(jojj as X
'OJ1HI3JUO3 JOJ) JJEplAIJBJÍOU BJ UOiqUIEJ Olí 011 f UO JBJJUO SOUIOA SOll^^
inby 'SojjBpijBjoj sb^jo b iieioouoijoiI onb sozojj uo osojjiibziiuoiu
-soji 'uoioB-ijsoraop bj oj) os.mo jo ua ojjipjod ojiis BjijBq onb X .ioa
anb ojuoinBido.id souibiuoj jBno ja uoo ojiií^uBiaj jo 'ojipojqBjsoj sa
ojnSuEi.ij jo onb Jbutj je ojos s^ qo uo joobu oobij noioonajsuoo bj
onb SEjn^^rj sbojo oj) sojuoiuojo U^ SEpij.ioAiioo nos soj-isd sus 'oj&gt;E.iq
-raorasop so ojuopooood ojdraofa p uo ^ojiijÍubuj p^ *osjbj so ojtuiojuoa
ja onb naiqmnj Jioop oqop os o.iod 'sBjopBpaoA souoioisodoad ouoij
-uoo 'uoioE.ijsoraop bj X uoiooiujsuoo bj Jioop so 'oipora jo Bpnp uig
•BpBJOÍJB SO BSOO BJOpnp.lOA BJ Ollb BJjnsO^ OSO Jod ^ESOO BJ B .IOIJOJXO
upiOBJodo Bun so uoixojjoj bj ooijBraojEiu ojuoxrapouoo jo ugT,

�janza. Si no nos servimos de las metamorfosis fundadas sobre la simi
litud, permanecemos en un empirismo de proposiciones separadas.
A falta del poder de la metamorfosis, falta también el impulso racio
nalista que ordena las proposiciones^. (1421
Estrechamente vinculado a esto encontramos la crítica del for
malismo, del raciocinar (Das Rñsonnieren) la antípoda del empi
rismo puro. "Es la libertad separada del contenido, la vanidad errante
sobre ese contenido". (1431 Es una reflexión estéril, que tiene como
tema el yo vacío, y su expresión, el discurso, es una charlatanería;
así encontramos en Heckl una crítica del len^uaje en cuanto él no
versa sino sobre lo formal y no aprehende ningún contenido. Pero
el ser se expresa en el len^uaje; así observamos en Regel una actitud
negativa con respecto al lenguaje y una actitud positiva. Hay un
lenguaje auténtico y un lenguaje inauténtieo. Podríamos considerar
tres formas: la primera, es la charlatanería vacía e inconsciente;
luego, la poesía y el simbolismo matemático; y por último el len
guaje propiamente filosófico que es el tínico auténtico. De lo ante
dicho se desprende, que el lenguaje poético y matemático están en
un plano intermedio, pero para él, el lenguaje poético está más cerca
de lo filosófico que el matemático. "Por una parte, en efecto, su
principio es, de una manera general, el de la espiritualidad. Pero
en lugar de servirse de la materia pesada, para dar a la interioridad
un ambiente simbólico, como la arquitectura, o en lugar de tallar en
la materia real una representación exterior y espacial del espíritu,
como lo hace la escultura, la poesía representa el espíritu por el
espíritu, sin dar a sus expresiones mía forma visible y corporal". í 144)
El lenguaje poético parece haber sido el lenguaje primitivo del
ser. Aquí encontramos extrañas similitudes con la teoría de IIewkgger
sobre el lenguaje poético, que probablemente vengan, en Hegel
de las teorías románticas sobre el lenguaje, como las de Heuoer
y Hl'MBOLOT. Pero esa expresión primitiva y casi auténtica se pierde;
en Heidegger, porque cae en las habladurías de lo impersonal, en
Hegel, porque el entendimiento la altera y la transforma en lo que
vulgarmente se llama prosa del mundo.
"La conciencia ordinaria no se interesa de ningún modo por los
lazos internos, por lo esencial de las cosas, por lus razones, causas,
fines, etc., sino que se contenta con aceptar lo que es y lo que ocurre
como hechos eminentemente particulares, insignificantes en su carác
ter fortuito. Ciertamente no estamos aquí en presencia de una sepa
ración racional que suprima la unidad viviente en la cual la concep
ción poética mantiene la razón interna y su manifestación exterior;
sino que lo que falta en ese caso, es justamente la noción de razón
profunda y la significación de las cosas, las cuales se hacen como
inanimadas para la conciencia e incapaces de interesarse en qué es
esta razón. La visión de un mundo que tiene cohesión interna deja

(142)Bachfxahi), op. t-it.. puf!. 99.
(143)He&lt;.el, Phiinomenologie, pág. 54.
(144)Hec;el, Exthétique, III, 2.a Parte pág. 9. Eit. Aulner, París, 1944.
— 76 —

�—u—
(9tT)
(Sí.(j
uozej bjso jena ej ua pEpiun Eim 'eifitpamuT pepiun Bun ap opiiuas ja
ua BAjiafqo Eiauasa ej^a uoa o^ jap pepiun bj buioj ajuouiBjajBJBd X
íjas jap zajEipauíui EJ ap opijuas ja uo aiuauíBidojd pEpijBoa bj buioj
'pBpfjEjj bj Bpoj aas ap Btauaiauoa bj ap Bzajjaa ouioj ajuauíEiBip
-aiuuj aáans jBiia jej uozua ^j -oidaauoa oiuoa ajuatujeiauasa ajipsua^
uoisajtlKa Bisa BpinSas ua bubuioj ojad 'a|t[isuas upi^a.idxa Bidojd
ns Jinjut BJBd BAijaaja j&gt;epijBaj bj b pEpjpuiijojd Esa ap Bptanpuoa
Bijas uozbj Bjsa 'uozbj bj opBJiuoaua Bjatcjuij bjj9 tg -sesoo bb¡ ua
anb uaiq sbiu ejjo ua uozbj bj EjjBasnq Á jas ns ap sbuisiiu sap^pip
-unjojd sej ua Buapuaasap Bjja 'Biauaiauoa bj ua Biauasajd buti jaua^
ojos apand Bai^uainE buijoj ns ua hozbj bj anb Bjaidns Bjja is 'buisiui
is b X SBsoa sbj ap Biauasa bj ajuaiujBniii opuaXnjiisuoa omoa 'uozbj
bj ap jat|Bs ja BjaiAn^ viauaiauoa b;so ig5) -upiaüíijasqo omoa Bjsaij
-tuBiu os Biauatauoa B-^ •buisiui js b bjbjiuoouo as ijjb anb ap baijuij
-sui BZUBtjuoa bj uoo opuntu ¡a Bjojdxa uozbj b^j -oiJBSaaau bjjos ou
oaiiaajBip osaaojd ja 'p^pjaA ej ap uoisasod ua bX EjaiAinsa Ejja ts
anb oisand 'sajuaiasuoa ou btabjjoj sbiujoj uos 'bjsoijiubiu as onb ua
seuijoj sBjomijd sbj osa jod 'Btusira Bjja opuoj ja un sa Jotjaixa op
-unni ja Bjapisuoa anb oj anb ap ojuaiun;uasajd ja auaij uozbj Brj
•sBpi|BA SBiujoj sns uos sajBna
BJOIJB SOUIB3A ÍUOZBJ BJ 3p SBIJndsO SBtUJOJ SBJ OpBUIlHBXO SOUIOJJ
'9tl)"J8 aP
a^uaiasuoa Biauaiauoa bj Bpoj jod Bpjasod Jas ají ajqi^daasns jiBpJOA bj
'Baiiua^iiB Buuoj ns ap za.inpEiu bj ojiBzuBajB bij anb ji^jij^a bj sa anb
ouis toiua^) jap ojjniíjo ua X BzaJad bj ua asopuaidmojjoa uozbj bj
ap sauop soj ap BiJBiiijuoBjjxa ^jejiij^sjoatuii bj sa ou ío^ajdtuoa X
opBAiijna ojuatmiaouoa un ouis 'unuioa opijuas jaj&gt; Buinbzam Biauaiíip
-ui bj X BiJBUipjo upiaBUtuuajajmi bj sa o¡^ -jaqBs jap p^pijEsjoA
-xun bj Jianpojd apand ojos o^daauoa jg 'oidaauoa jap ofBíjBJ^ ja jod
jbubIí uapand as aiuamBjos eaijijuaia uoiaBjjauad bj X sojopepjaA soj
-uaiiuesuad soj1? oja^ 'imtuoa ojiijuas jaj) bjjosojij bj b X ojiiaauaijad
BiijBq laOHjj 'sajBiia sbj b 'biouojoui bj ay&gt; s^jjoai sbj 'jbjiiibu uozbj
bj ap SBjaoai sbj b Bajijja Bun ua ^a^ajj u^ Bjajdinoa as jBuiaotaBj jap
Boqiia Eg "opB^jnsoj uruíuiu b JElriajj a^imjad JBuiaoiaBJ uis snjiBj^^oj
sajmpjaA aj) uoiaunsaad ej oaoduiEj 'ojiunaaj ojBijnsaj unííum b jbü
-ajj ajiuuad sou ou otoba ja u^ ojuaruiHuozBJ un 'soiuia otuoa 'ig
•nai^od uoiaBuiJÍBun bj uoa püpiuxjB B^jaia
Btm anat^ oAijBjnaadsa oiuaiuinsuad jajt ojiumu ja osa Jod ioiuaiiu
-ipua^ua ^a Jod opBzijEaj opuntu ja sa Bsojd bj ap opunuí ajsg
I S^l) "^o-'^pBj'.iaA oj ap X jBiauasa oj ap pBpijBaj bj
jB^uajBdsiiBJi UBfap sajoiJa^xa souauíouaj eoj anb ua epipom bj ua
otiis SBqaajsijBS HBjsa on aiuaiAtA aiuauíBjapBpjaA biiijb ja X uoiaiigui
BjajiBpjaA bj anb^od ísBpunjojd seui saj&gt;Bj)isaaau sEj^sanu seqaajsTi
•Bsui opuidap o.iad 'lopaixa pcpij^jiA bsuo^ui aiuamaiuaiaijns eun jauai
opunra asa opuaipnd 'sa^uajajipui SBsoa ap o}iiaiuiBznjaaJiuo jap
X uoiaisodB^xnX bj ap oqaaq opunuí un ap uoiadaauoa bj b oijis ja

�todavía no ha separado y .Minificado los momentos del ser y del "Yo,
o en el sentido de una unidad que la razón todavía no ha conocido.
La razón así, en tanto que conciencia observante, aborda las cosas.
con el criterio de tomarlas en verdad como cosas sensibles, opuestas
al yo; pero su operación efectivamente real contradice ese criterio,
porque ella conoce las cosas, transforma su carácter sensible en con
ceptos, es decir, los transforma justamente en un ser que es pensado
y afirma de hecho que las cosas no tienen verdad, sino como con
ceptos". (147)
Veamos en qué consiste esa primera forma de la razón que Hegel
denomina la ra^ón observante.
La dialéctica de la razón ohservante es análoga, o al menos tiene
puntos de común con la dialéctica que hemos descripto de la certeza
sensible, percepción y entendimiento.
Esta primera actitud corresponde históricamente al surgimiento
de las ciencias empíricas. La analogía que indicamos anteriormente
no debe entenderse al pie de la letra, lo cual significaría una reite
ración de situaciones ya superadas; Hegel insiste aquí en el sentido
activo de la experiencia; el Erfuhrungen, el hacer experiencias, su
pone una actividad de orden racional y no una pasividad absoluta,
como encontrábamos en las situaciones superadas. Históricamente
podrían representarse estas situaciones, con los nombres de Bacon,
de Galileo, Descartes. Como se advierte, la época histórica a la cual
corresponde este tipo de razón es el Renacimiento. El defecto esen
cial que Hegel le encontrará a este tipo de razón, es que considera
la naturaleza como algo estático y no como algo dialéctico; como
una cosa y no como un proceso.
Ya hemos indicado la acción de la razón; ella debe, para seguir
el movimiento de lo rea], buscar la unidad desarrollada, la unidad
dialéctica y no la unidad inmediata. La razón busca esa unidad, pero
la busca instintivamente, todavía no posee esa unidad, porque de otro
modo la buscaría en sí misma y no en la observación de la natura
leza. Cuando admita o llegue al momento en que la razón ha logrado
esa unidad, es decir al Saber Absoluto, ya ella no constituirá el tema
de la Fenomenología, sino de la Ciencia de la Lógica; en otras pa
labras: ésta recién surgirá cuando la razón haya completado su iti
nerario. La observación de las cosas permite que la razón extraiga
las leyes generales que las rigen. La primera forma nos conduce al
objeto que se mantiene igual a sí mismo. La descripción pasa de las
cosas singulares a los géneros y a las especies. La memoria, el len
guaje, crean una relativa universalidad; la universalidad de la clasi
ficación. Una etapa superior está constituida por la búsqueda de la
ley. En esta etapa la razón debe progresar "abandonando la determinabilidad inerte que tenía la apariencia de la permanencia y debe
proceder a la observación de esta determinabilidad como ella es en
verdad, en tanto que ella se relaciona con su contrario. Los signos
(14?) Hei;ei.. Phariomenotogíe, plgs. 191-2.
— 78 —

�— 6¿ ~
(fifi)
(8*0
ap bj oiuoa pnjijDB enn B dsjbjiuiisb BSnqa^ "oduiaii ns ap Bpuap bj
b opadsaj uoa aaoajj b jenip antiuad sou uopBjaptsuoa Bjsg
'BpBUIUHja 93 BpiíapSUOOUI ESO OpUOp 'iljilids^^ 3p BJ JOd BpBJadnS JOS
aqap vxdjvjnjvu ap uopou bj anb üaijdxo os^ •ajuapsuoau; pEpijBuij
eiin ap ouis 'a^uapsuoa pepi^Buij run ap eie.i} 39 on anL eornBTJTp
'b3¡sb[3 sa aní) upí.^uijsip buix Jiíoplma BJBd o 'aiu^uuinuí pepi[Buij ap
ouis '3iuapu333BJi p^pi^Buij 3p uof^ou Buu sa ou a;tiupB aa3af onb
peprjBuij B'j 'EpEj^dns aas ^qop uopBAjasqo bjoui B[ anb eaipui o;B^
"OJUIBÍtJO opuillU pj U3 EJST[BUIJ UOI3B.I3pI9UO3 E[ EI1JU33B 3llb Ja33p
soLUEupod A au^iiuBni E[ uappuBj aaoajj '[eioj orasiutiiuajap jap aaíí
-^BtH ^B BJSIJBUT^ U3pJ0 3p UOI3BJ3piSU03 BUI1 jpnpO.TJUJ 3nb OipGUI^J
SBUl BJ3IA11J OO J,MV^[ 3Ilb 3p BS11E3 B[ 93 'MOS3Hag U3 OUI03 a3D3JJ
U3 BJU3S3jJ 3S ^eOUOUI [B OldpUIjd U3 l31lL E[3U3^íinjnO3 Els3

db
(^l) i4J!P[^Jj
outs 'jijada^ ao inbe sein bjiisisuoo ou osjE^dBpB ísego uoo opiaa^ed
uuiíuTu Juan ou onb BuinliBiu nun ap uoTaanjisuoa bj jod sajoiaojxa
SOUOFODB SB]^ E Epuodsaj B[[3 3llb 3p UIJ B 'SBfBlU^A SB[ OatJIlIl 3nb
X s.)iUJiU3Auoau¡ so[ 33i[Bainau anb 'sauoyarpuoa sbb^ ap opn.ied
B^iBJixa B[¡a anb ja^sauaui jas b b^ *sBpBauc[Bj uos a¡ onb sauoiaip
-uoa sb[ b EpeidojdB euijoj ettn buisioi njp asjEOja Bjapuodsajjoa
anl BpiA bj b sa 'Btn.ioj BjABpo; Xeij o^[ -BJOjBianí buu Jod ^opsuB^nu^
souiBisa 'isb buozbj as opuEna íbiujoj ns BJi)|iaaj jEna jap X BJB^.iasut
aa npiA bj jBiia ja na apjour un uos ou sauopipuoa sB-^ ¿Buaiem ns
iijadsa onb aiuaisixaojd fimjoj gj Bjsa apuop? 'jiaia arpp sa^na sbj
ua sauopipuoa sbj b ouisjubííjo un ap uopBidBpB ap bjejeij as opu^na
ojaj,, •niaua^wiiiioa Bjjap Bun mb^ souiBjEJiuoaua anb aaajB^
'osoju^ij ouiSTUiuua^ap un b ajuam
-a^uajEdE opijaiuos Bisa ou X oatuBaatu aiuouiBjnd osaaojd un so ou
uopEidBj)B bj oja^ •0T[)am ja uoa uopspj ns opu&amp;asnq ojdmafa jod
'popijBaj BAonu Bisa uaíítJ anb saXaj sbj jejiuooiio ajainb 'oiutjsui ns
jod ajdinaTs npnfnS uozbj e^ 'onisint ojíisuoa noianjaj Bun auajiíiBui
'jopajut BpiA buii auaij ootue^jo opuuut ja 'niauapuoa bj ap uopunj
n^ ojos aisixa oaiuBSioiii opunni ja anb sBJiuaij^ 'iBiaim BaijBjsa
uotaBjapistioa bj apuapsBJi as isb ÍJiuaAap un Bipaiu sajBiia boj oa^ua
'soisando soj aun anb jenidaauoa uapjo ap p&amp;piun eun oraoa aaoj
-^de Xaj B^ -Bpuaijadxa bj ap objixo uozbj bj anb pepisaaou Bun ap
ou^is un sa ajqtsuos pEpijBsaaAiun E^ -uozb.1 ej ap ouie Bpuapadxa
bj ap uauatAOjd ou jíEpijBSjaAiun ns X Xaj bj ap pBpisaaau e^
^g^^)*4(Xaj Bjsa ap o^daauoa ja X Xaj bj jeasnq b Bzuannoa
saauo^ua 'o^sando ns b JBSBd ua outs 6is BJBd jas ou ua o^uanijEia
-uasa a^sisuoa anb 'BzajBjnj^u BjapBpJOA ns unSas jjBpijiqEuiuuajap bj
jEasnq e BÍíajj uozbj ap ojuiisut ja ojuamoui ajsa na opuBii^ "ouisini
js ua Biíaqdaj as anb oiuartuiAoui un ua uaaajedBsap anb soiuam
•ora uos jBna bj un^as BzajBjniBii ns aXn^ijsuoa anb oj aEjnasajd ou
'sajduiiB ouioa sojiíjtuaqajdB uos X nBsajdxo as ou opn^na 'anb sap
•npijiqnunujaiap sbiujbo uos sojJBjquiou isb sajBiauasa soaiispaiaBJEO

�Neyvton, que buscaba una concepción puramente matemática de la
naturaleza y a una tendencia como la de Schelling y Goethe que
veían en ella la manifestación de la razón. Eso se explica si recor
damos la historicidad del idealismo hegeliano, característica que
estaba ausente en los filósofos anteriores. Con todo, si tuviéramos
que hacer una elección, Hegel estaría más próximo a Schelling y
a Goethe que a Newton.
"Hemos llegado al punto, en que podemos hacer comprender las
dos maneras de conocer y estudiar la naturaleza como el órgano de
las ideas, o en general, como el lado real de lo absoluto, absoluto
por consecuencia él mismo. En el otro se la considera en ella como
separada de lo ideal y en su existencia relativa. Podemos llamar al
primero, en general, el punto de vista filosófico, al otro, el punto
de vista empírico, y plantear así la cuestión de su valor". 1150)
El empirismo prescinde, según Schelling, de toda significación
en las cosas: las considera de acuerdo a su existencia meramente
finita. "El punto de vista puramente relativo y finito, destruye ya
enteramente la idea de organismo, para sustituirle por el simple enca
denamiento mecánico, lo mismo que reemplaza la construcción fi
losófica por la ampliación racional".) 151) Como vemos, Schelling
manifiesta una bostilidad semejante a Hegel con respecto a Newton.
A veces emplea fórmulas que muestran un notable parecido con las
fórmulas bcrgsonianas. "Pero cuando aunque desde el punto de vista
mecánico, todo fenómeno fuera perfectamente comprendido por esta
explicación, la situación sería la misma que si alguien quisiera ex
plicar Hombro o cualquier otro autor, comenzando por hacer notar
la forma de los caracteres, luego mostrando cómo se han reunido e
impreso, y en fin, cómo lia surgido de allí una obra". (1521
Con todo, reiteramos que el punto de vista de Schelling, Hegel
cree superarlo, en cuanto considera que el espíritu es un estrato
superior a la naturaleza.
La finalidad que Kant había afirmado, estaba situada fuera del
entendimiento humano; Hegel la introduce en la Razón. El devenir
que constituye la esencia de la realidad está conforme a un fin; hay,
diríamos con "Whiteiiead, un carácter vectorial en los acontecimien
tos que el puro mecanismo desconoce. Este fin es buscado por el
instinto de la razón, pero la razón observante sólo lo aprehende exteriormente.
El desarrollo posterior del pensamiento hegeliano, responde a
la tendencia según la cual un punto de vista meramente externo que
sería el de la ciencia de su tiempo, no advierte que lo exterior es
sólo la manifestación de lo interno; es un procedimiento análogo a
aquel al cual tendía el entendimiento superando la mera percepción.
Lo interior en este caso es la Vida o mejor dicho el Concepto de la
(150)Schellinc, Werke, III. pag. 340, ed. Sehroter, Beck &amp; Oldenbmirg, Münrhen,
3927.
(151)Id., pag. 342.
(152)Sch^llinc, op. rit., pig. 340 y H. Beríísgis, ¡ntroduction ñ la Métaphysique.
— 80 —

�— 18 —

-BAijaaja pBpi^npjATpui ej so X pBpijESJOAiun B^sa b ojsando oprj l^
S3 S3pKpi3B(lB3 SJ|d|||tlUI SESO 3p JXBJMUll EJ ijfiSJaAIUll OpEJ JOJ1 BlllTS
as uopBAJasqo bj sapBjjnaB.j SES.iaAiji sesj ap tioijBJaumua bj lI3,,
'.lkv^j ap Bjqo bj ua jEjjuoaua apand as ofajpj oXna 'eopEjjnanj sbj ap
Eiííojoaisd BpBtiiBjj nj B^uoq ua eqiusa eaoda Esa ua uaiquiBj aub soniap
-ia[O ou iBauo.ua buuoj ejainud Bun souiBa^aoaua uatqiuB] jnby
'Btnstuí njja ap ajuatasuoa uozbj ou oiod jenoiaBJ 041114
-sut ojos Bja Bjp anb oqaip souib[([bi[ vá íts ap Biauaiauoa ua buuoj
-subji as BpiA bj ap ojuanuiaouoa Baa anb aiiiBA-iascjo uozb.i B'^
•njiaiíls^j ja jod uozbj bj op
uo;aB.iadns bj ap op^uas ja auar^ oiisubj^ ajsa o4ub^ oj jod iniuuls^
ja sa anb 4|buot3bj jiEjuiínuioa buii b isb Bjiajj Á j^EjiíjEiijiTAipui bj
Bjadns anb unuioa bo-ibj buii apua-idma nisa anb 'jBnpiAtpui Baiianjd
uozbj ua BuuojsuBjj as aiuBAjasqo jBnjjiAipui uozbj bj anb ap opijuas
ja ua jouaisod ojjojJBsap ja Bdiaiiue afBscd asa 'opooi jainbjBna
3Q 'n^uicls^j jap Btauasa bj JBfrj e B^ajj on Baiarduia btJíojoois^ bj
anb .í 'joijajsod ¡&gt;ai^^orj ns ap sojtBjjnsaj soj Bdiai^uB X ajuaiaijiieu; sa
jbuuoj BaisEja caiJipj Ej anb JBJ^somap ap b^bjj o ei^sauuiap apuop
'oi^o^ouaiuoua^ bj oj) jbioj ja ua jeaijdxa ap jiatjjj) Xnuí 'ej^ojoaisd bj
aj) X Baiiípj bj ap uauíBxa ja jod opjnjiisuoa ouiíajjajiii un ^aoajj ap
Ejqo bj ua Xsq SBiauaia SBisa b Bajipia bj X aiuapaaajd upraEaijdxa bjj
-sanu aj]ii^[ 'uoisuajajd Esa ueiuaj anb Daiuiouiíoisijj bj X vt^ojouaj.^[
B-q :oduiatj ns ap sBiauaja sop SBjsa b aStjip 'laoajj anb Buapuoa
bj tqe ajq -joijaínt oj X jotjaixa oj ajjiía tiojaurisip buii jaaajrjeisa ap
pBpTjiqjsodun bj somiiJaApB BUBimuj pEpijnupiATpui bj b soiuBlíajj
opuBti^j -a-iqiito[j ap upiaou bj b eouiBSBd 'ejii^ ap uotaou bj ap jey
íeST^^íONmaHOS) BzajEjniB\[ outs ja ejnd sa ou opunj^
ja 'opunj\[ jap Bi.&gt;B.n?qB uoisl\ un oiiis -lauai apand ou íbijoisijj bj
aaouoa ou ajUBAjas^jo uozbj bj aj&gt; ajcjiuoq |^j 'BJilíojoiq aiuatuBJild
BpiA bj ap SBuadB apua^dsap as anb Buetnnq ejquios bhii ap 'jBiaosB
'ojíbjstb onjHAijmt un ap uozbj bj ea ^funujay^ úpuajyauqoaQ bj anb
-jod 'oiojouoa onpiAipuj ouioa apuajduioa as ou uozEJ-Bj-ap-ajqtuoij
J^J -otovjisqo uozbj exin s^^ 'opjA ap uoiaou bj na rupuajap as X
jsia^) jb BJB^ajj oaodme] tsb ^\^wniia\ bj ap Bjauaiasiioaur bj sand
sa íbaisbíI aiiíaiun.iud uoiaBjduiajuoa bj '^^inuua^ bj ap uotaaBui bj
^3 -BpBZTjuaj a^iiauíBuajd ^/uwuja^j bj sa ou ijunuja^ apuaiqauqoa^
Brj,, :oui:i[a^aq o^uaiuiEsuail jap oiuaraoin ajsa euijoj Bjsa ap Bzjiaj
-uis aAaro^j •niíjjdsa na EpB^nuisBJi bos bjiia bj opuBiia osjbjoOJ ap
eij a^uaiuBaiun sauoraisodo sBsa ap noiaBJadns bj 'sotnaíjBs bX onioa
ojacj -ojos oiuaiuniuasajd ojad 'jbjoí pej^jun ns ap o^uarimjuasojd uoa
anbunu Sojjo soj ap eoun sopBjsiB 'pBjíUEjniíuis ns ua soaia sajas
soj 'ojjo Jod ijBjauaií o^jB omoa bjjia bj ojiej un Jod jejou b sand
bÜojj aiuBAjasqo uozbj B^ -jBiaijjadns o jBiatjijJB otnoa 'oAnBjxjnBna
ojjoijja ja ojap;suoa ^aoajj anb ap SBStisa sbj uos sBATjEjijBna SBotjsuai
-DBJBa BEjs^ 'uoiaanpojdaj 'pBpTjiqe^ujT 'pBpijiqjsuas ^oaxuBlíjo oj ua
UBisaijiuEin as anb soiuauíom soj BAjasqo jsy "ajuauíBjajuo BpBzijHOJ
ou BjaBJisqB uozbj aun BtABpoj sa ajuBAJasqo uozbj ej ojad i-ap^^

�mente real. Aprehender las individualidades distintas y concretas de
modo de describir un hombre como teniendo más inclinación por
esto, otro por aquello, es mucho menos interesante que la enumera
ción misma de las especies de los insectos o de musgos, porque tales
especies dan a la observación el derecho de tomarlas singularmente
y sin concepto, puesto que ellas pertenecen esencialmente a la singu
larizarían contingente. Tomar por el contrario la individualidad
consciente prescindiendo del espíritu, como un fenómeno singular en
el elemento del ser, contradice la circunstancia de que la esencia de
esta individualidad humana es la universalidad del espíritu. Puesto
que, sin embargo el acto de aprehender hace entrar al mismo tiempo
la individualidad en la forma de la universalidad, es que este acto
hace encontrar la ley de la individualidad y parece entonces tener
un fin racional y cumplir una función necesaria". (154)
La noción de individualidad completamente singular es para
Hecel algo inconcebible; ella hace entrar en sí elementos que pro
vienen de lo social, de lo religioso, de lo moral, en una palabra, de
la situación histórica en la cual se halla. No es posible separar
abstractamente el medio del individuo humano, sino que hay una
interacción entre ellos. El conocimiento del mundo presupone el del
yo individual y viceversa; estamos allí en presencia de una ligazón
que no deja de tener cierta analogía con el pensamiento de Heideggeb.
"La individualidad es lo que es su mundo, en tanto que mundo suyo;
ella misma es el círculo de su propia operación, círculo en el cual
ella se ha presentado como realidad efectiva y sin más, ella es sola
mente la unidad del ser en tanto que ya dado y del ser en tanto
que construido, unidad euyos lados no caen unos fuera del otro, como
ocurría en la representación de la ley psicológica, siendo uno de los
dos el mundo en sí como presente y otro la individualidad para sí;
en otros términos, considerando esos lados cada uno para sí, no sub
siste ninguna necesidad, ni ninguna ley de relación recíproca". (155)
La razón pues considerará la unión de esos aspectos, que repe
timos, no pueden ser aislados; la oposición es resuelta por una unidad
superior; según la fórmula de Heidegger, estaríamos en presencia
de una noción existtiiiciaria, no de una categoría: el ser-en-tU-mundo.
Señalamos ahora una discrepancia que nos parece interesante. El
esfuerzo de Hegel tendrá el sentido de una liberación del espíritu
con respecto al tiempo; la existencia temporal del espíritu le parece
un decaimiento. "El tiempo se manifiesta, por ende, como el sino
y la fatalidad del espíritu que no es perfecto en sí —la fatalidad de
enriquecer la parte que la conciencia de sí tiene en la conciencia,
de poner en movimiento la inmediatez de lo en sí— la forma en que
la sustancia es en la conciencia o a la inversa, de realizar y revelar
lo en sí, tomando romo lo interior, lo que es primero interior, es
decir, de reivindicar esto, la certeza de sí misnia".(156)
(154)Heeel, Phíinon nologie, pág. 2,1 7.
(155)Id., pág. 239.
(156)Hei:ei., l'hünon nologie, pág. 613.
— 82 —

�— 8—

un uatq sBtn sa os^ xod 'aaajBdBsap anb sij^ Bjqraos Bim oraoa oXns
SB.tjap ojsa opoi auatj ÍBtJoaj B¡ X uotaBAiasqo b¡ ap sojuoiuitaouoa
so¡ 'niauaisixo b¡ ap X so^in ¡ap Xa¡ b¡ oXne sBjjap opBfap Bi[ 'js bjbiI
jos ns b opuAap bi¡ as 'ojuaimBSuad ¡ap otu¡Ba ^as pp 'Batía btoubi
-sus bj ap anl) oiubi w^,, "osoijatp atunisui pp '.iaaB[d pp Bpanbsnq
b{ b oisiib ^ un sa í ajuarnajdtnis oaod un opBjapisuoa oisub^ anb
-unB ojane^ sa pii^iaB B^sa b apnodsajjoa anb ouEumq odti [^

:ia^ajj Bttiuiouap b^ uptaBitits B^atutid B'j *sajq
-raoq SBUtap soj japuajua bjoi[e sonraqap opunuí jo^ "[Btaos pBpipaj
B^ ouis 'Baiíiojoiq pBptpnpiAtpnt B[ soiuBipnisa opuBiva outoa 'bzo^
-BjniBu b^ sa ou osBa aisa na *onb b^sba sbui pBpipaj Bun uoa pBpipnp
-lAipur b^ ap sauoiaBpj sb^ .tBipmsa ap 'Bariaaptp b¡ ap ^sbj Bisa ua
b^bji ag '^uojq pun wjnjg ¡ap aiuaut¡Biaadsa 'sroiiubidoj o SBisijuaa
-Buaj sbjiijiij ap sopjBaixa uajajcd 'soueutnq sodif soXna 'otusi¡Biip
-¡Aipin un e a^uajj sotuBisa tnby '¡buij ou¡ui.iai ¡a sa 'soiuatps omoa
anb 'nit.tTdsa b opBAap BjaqBi¡ as sX pBpi¡Bs.taAtun ns ap Btauatauoa
ujaiAni is í¡Bnppipui oS¡b outoa aaajBde uozb.i b¡ bjoi¡b JO(j
•Biuasaid o¡ nao^jj omoa ¡bi 'souaru
¡b 'japuaiuo ap ¡¡ajjtp so afnsBd as^ •nauoo 'ujijjyjd uoriu b¡ b
rJjuaaJemqo uozuu b¡ ap oiisubji ¡a saanoiua aanpoad as ios^nif •un .va
nruids^ p íttEsoo,, Eun oraoa nj¡.ndsa ¡a JBjapisuoa ua uaistsuoa 9B¡¡g
•eouoxsuajajd sns ap ¡ctaijiiJB o¡ ap X ^ojja ns ap Biauopuoa inbB
auati aiuBAaasqo uozbj b^; -ai^ons jofata Bjpuai ou bjSo¡ouojj b^j
'sajaini joXbui sojjosou
B4bJ UBiuasajd ou o^tJip a¡ la^ajj anb seaiiua sb¡ X Btauata Bisa
ap uaiuBxa ¡^ 'pnpiAtpui Epíopaisd b¡ op oiuiraop ¡a ua soutBisa
tnby 'odjatia ¡a ua nipídso ¡ap uoisajidxa b¡ b opuaipuais odjana ¡a
X pBpijBU]i.Tidsa b¡ aaiua uoiaB¡aj: B¡ jBipnisa ap BqBiBjj 39 BJauít^d
b¡ u^ 'Bi^O^ouajj b¡ X BDttuouSoistj b¡ :BiauB]Joduti Bqantu uo^atAni
o dina ti ns ua anb sBpBuotauaiu bX SBtauata sop sb¡ Baiit
'pepipiiptAiput b¡ ap Bza¡BjnjBU s^apBpJaA b¡ Bptaa¡qBisa z^a buq
pBpi[Bjodniai b¡ ap uopBJoduiai b¡ ap opout un ua BiJBiauaistxa pep
-ipqísod ns oiusitu ¡a auaij wjaBa^ ajsa oaa^ 'Bidojd X ¡but^ijo pBptj
-Bjoduiaj b¡ apsap (tBpjBa^ b¡ na a^a,, boujbj Biauaistxa b¡ anb outs
'odtuati ¡a ua aBa ou ^niíjjdsa^, ¡^ •¡BiaBJodntaiB.ijuí asaeisa^ un oraoa
mbijo^su|)( b¡ ttjaoajBdB^ apand ajuozíjoq oXna ua 'ouBpunra odmat]
¡a sa BtauBJodinai bis^^ 'pBpi¡B4oduiai b¡ ap ¡buiSijo uoioBJodiuai omoa
a^stxa anb outs 'odutari ¡a u^ aea ou 6tnjijjdeaM ¡^ *a[qtsod ajuara
-¡bui^uo odbi¡ b¡ anb o¡¡anbe oraoa pBpijBJodraaj b¡ JBzotpuasap eied
'BjaaX ajuaraBatjoBj Btauaistxa b¡ ap buisiui uotaajauoa b¡ ua 'otJBJtjuoa
o¡ aod 'sjjua 'W3sv(j ¡ap BiJBianajstxa Batjr¡BnB ajuapaaajd wjn

�saber de algo cuyo ser-para-sí y la realidad efectiva son diferentes de
la realidad efectiva de la conciencia de sí. No ha penetrado en ella
el espíritu de la universalidad del saber y de la operación, espíritu
de celeste apariencia, en el cual son reducidos al silencio, la sensa
ción y el goce de la singularidad; sino el espíritu de la tierra, que
no acuerda valor de realidad efectiva sino a un ser que constituye
la realidad efectiva de la conciencia singular.
Es veraehtet Ver stand und Wissenschaft
des Menschen allerhochste Gaben
es hat deni Teufel sich ergeben
und muss zu Grunde gehn.
La conciencia de sí se arroja en la vida y se encamina hacia la
realización de la pura individualidad de la cual surgió. Más bien
que construir su propia dicha, ella la toma; inmediatamente goza.
Las sombras de la ciencia, las leyes y los principios, que únicamente
se yerguen entre ella y su propia realidad efectiva, se desvanecen
como una niebla sin vida, incapaz de sostener la conciencia de sí
con la certeza de su realidad. La conciencia de sí toma entonces la
vida como se toma un fruto maduro que se adelanta al alcance de
la mano". (158)
La interpretación que Hegel hace de Fausto es estrictamente bedonista. Pero la persecución incesante del goce, hace que en él nuestra
singularidad sea anonadada, que e! deseo se manifieste insatisfecho; a
esta ley de todo deseo insatisfecho, Hegel la llama necesidad o destino,
que se presenta al hombre como algo incomprensible. La descripción
de este conflicto no deja de tener analogía con la descripción del
estadio estético en S, Kierkegaard.
A esta figura le sigue una más compleja que Hegel llama:

La ley del corazón y el delirio de la presunción
Los héroes que encarnan esta ley son los héroes del Stitrm und
Drang. Son hombres individualistas que encuentran que la sociedad
y las leyes que la rigen son injustas; están poseídos por un afán gene
roso de renovación, son guiados por su corazón; el antecedente sería
Rousseau. No se trata aquí de una lucha como la que ya descubrimos
por imponerse, sino que aquí se trata de un héroe, que se esfuerza
por reconciliar los hombres entre sí. Es la consecuencia de la expe
riencia anterior. "La lección es más bien el descubrimiento de que el
héroe ha buscado realmente, no el placer en cuanto tal, sino algo tan
potente, tan atractivo a su corazón que estaría igualmente dispuesto
a morir que a vivir por tal ideal; algo, en suma, que podría colmarlo
de entusiasmo y devoción. El vacío a que llega el buscador de placer
(158) Hegel, Phanometiologie, págs. 279-80.
— 84 —

�'Í8S •*?*! *at^o¡o

(091)
(6SIÍ

euu ap BsnBa b[ jod Eqan^ X [BjniBU aiqmoq [b onodo ds BOsaja[[Eqea
BuqB [g 'omsioáa |B apaa X püpmbiui ap sonaisuoui auajiuoa 'sa omoa
[El 'opuuui jg '[Biiuq üjsioSo un ouioj op^iaunuap Bjoqs sa [bjuibu
ajqmoq [g -otusjo^a ^a buioj apnop opuniu [ap sosjaAjad sojuanuip
-aaoad so[ jaauaA bib(I outs 'upzBJoa [ap Xa[ b^ jezijoííia ejb^ ou sop
-BUi[diasip jas uaqap sa[EjniBu sgjapod ans sopoj^ -jajaBJua [ap Bza[q
-ou oiuoo 'ojaBJisqe ua pn^.iia omoa l^api ns auijap piijijoB Bs^5í
-Bua[[BqBa eToia b[ ap pn^iíA ej sa ÍBpB^iauqB so bsoiujia eiauaiauoa
r*j -O[JBaijTpoiu japod uis 'opunuí [ap osjna [a BJjuoa ouba ua Bqan[
^pipuaiua jsb pii'iJtA B"q "Bisidoin JopBuiJojaj [ap odij [a sa íosopnp
Anuí sa [boj oiaaja oÁno 'eiJOjeniEpap pniJ^v non sa Epipii[B pnjjiA wj
•ojiiSíij otusiiu [a sajEiia so[ aajua 'Bj&lt;[iJasa l^^aj^ anh ua eaoda b[ ap
sajopüxujojaj so[ o oiofin^j uoq bjjos OAijBiuasajdaJ afBuosjad [g
oyumii jap osuno p X

07

:sa onb Bjniítj BJaajaj B[ b isb sotuBTÍaj^ *bisia b[ b aiuaiuBiBipaiuui
bi[bs sauoiaEa¡[dxa Bisa ap pBpi[ijand B7 'oipnf o ojiiau Biua[qojd
[a aaqos [Biaadsa ua 'pBpiitfjBsuodsaj b[ ap o^sodojd b ^aj.avg p an
-oíadijasop sbuu^[b uoa riaoap[ ap upyadijasap Bjsa opiaajBd ubj8 un
jauai ap Bfap 0^ -jooj\[ [jb^j sa 'ia'j3[^ Bsuatd ¡Bna [a ua afBnosjad
13 I [9[)"tlRpBUBJÍua pBpiuBUinq B[ ap ajqiuou uis Bqaipsap b[ Bjed
piaJala uptsjaAJad Bjsa opüiuaAui uejjqBq 'uauítjdo X uB[[iinnq anb
ísojisiuiiu na iod sopBpnXB 'sopidinoajoa SBjodsap 'soatjBUEj 'sajop
-joobs i p^pP![^J 3p X iiozcioa [ap Xa[ b[ ap uoiejaAJad Biin omoa [bs
-.taAtun uapjo [a Btaunuap Eiauaiauoa E[ saauojug,, -uoiaunsa-id B[ ap
oiji[ap [O sa ^B[[a ap sa[i|Bsuodsaj jBJ^uoaua aoja 'B[jeiiAa bje^; -aaauai
-.iad a| uap.to asa anb bX 'buisiui b[[o ua oqaip jofaui o 'biustui B[[a X
uapjo [a aJiua uotaaipBJiuoa B[ Ejjuanaua is ap Bíonatanoa Bisa jsy
I ()9^ )'í^oXns omoa bX Bjiuanaua o[ ou oido^d uapjo ns
jauodxa ap oipaaq [a .iod onpu\ipui [a jsb íajuaiajtpin sa jBpiaijJBd uoz
-Bjoa asa [Biia e[ b [BsjaAiun ^Biauajod bjoi^b sa X Jas jap buijoj b[ uoia
-BzqBnjaE Bjsa uo ojaaja ua aqiaaj B[[a íuozbjoo [ap Xa[ Jas ap esaa
¿uoiaBzi[BniaB ns ap oqaaq ja jod ajuamBjsnf 'uozbjoo [ap Xa[ B^^,
'aiuauqBsjaAtun aejBzqBaj apand ou JBpiiíuis oIÍ[b b BpB[[
Xa[ Bun jiaap sa 'uozbjoo [ap Xa[ Bujq "OSBaBJ^ [B BpBuapuoo BJBjaa
uozBjoa [a ua epes^q opunm [ap ^m^ojaj ap uotaBJídsB Bisa oja^
f6S[)-ituoiaip.tad ap jomai a[duns
Ejas ou oiuatraiiuadajJB ng •oiuamom opoi ua opBaijm^is Bq BiEsuasui
uoianaasjad ns anb o[ ap aiuaiasuoa bjbi[ 39 saauoiua X Bpunjoíd sbiu
pBpisaaau ns Bisa *uo[sii[isap ns ap aiuBisui [a ua aiuama|dmis 'Butjap
an^) 'ao/i^ if,i B[ u^ HJ.WQ [a e[qeq sou [Biia [ap soiq [anb^ ^taui
-jBujaqoá b BjpuaA anb 'oX anb aiaanj sera soiq?5 [a jbjiuoouo opBJ^o[
Bq ou 'opoi ap sandsap 'anb ap oqaaq [a ua aiuama[dmis aisisuoa

�caballería ideal cuya esencia consiste en amar y servir a la virtud y
entregarse sin otro propósito que la entrega de sí". (162)
Pero este tipo humano es impotente frente al mundo que lo
rodea. Podemos resumir el desarrollo de esta parte de la siguiente
manera:
"La razón observante se buscaba instintivamente en la realidad,
pero su verdad es que esta realidad no tiene sentido sino para el hom
bre que es para sí. Desde ese momento el sentido es separado de
aquello donde está el sentido y la individualidad humana es afirmada
como razón activa; ella proyecta su sentido como fin fuera de la reali
dad que niega; esta conciencia individual es singular y se opone al
universo, pero esta oposición a su vez no se mantiene. La individua
lidad humana no está así separada de la realidad, ella es ella misma
la realidad que se hace, la síntesis que se realiza en la acción. En esta
operación como operación de la individualidad en sí, y para sí, donde
el fin y la realidad no se oponen más que un momento y se reúnen
en un devenir, lo que tenemos que considerar. Nos acercamos enton
ces a la sustancia del espíritu o al pensamiento de esta sustancia, que
se revelará a su vez como sujeto. El interés de la dialéctica que aca
bamos de estudiar es hacernos comprender mejor el "realismo hegeliano". Todo idealismo del Sallen, toda separación de la idea y de la
realidad efectiva, debe ser eludida, lo que no significa que la reali
dad sin significación se sustituya a un ideal sin realidad, sino que
es menester pensar que es "la idea que busca la realidad como la
realidad busca la idea" y que lo único que es concreto es el devenir
del hombre en su operación efectiva". (163)
Por ahora nos movemos dentro de una dualidad: la razón obser
vante por un lado y la razón activa por otro. Dentro de esta última
ya no encontramos la oposición entre la individualidad y el mundo
que encontramos todavía en la primera.
Ya en la última figura que estudiamos de la razón activa, vimos
cómo el Weltlauf triunfa sobre la Tugend; esta liltima está todavía
situada sobre el plano de lo natural; la virtud para triunfar tiene
que convertirse en acción revolucionaria. Al hacerse real forma parte
del IFeltlauf; este líltimo es pues el verdaderamente real. De ahí que
la individualidad natural, deba transformarse en ciudadano activo.
Esta actividad, esta operación como Hegel la llama (Tat) es lo que
permite la unión entre la individualidad y el mundo objetivo. Es
entonces que podemos hablar de una unión entre la razón activa y
la razón observante.
El arte, la ciencia, son actividades que en cierto modo, operan
una conciliación con el mundo que no existía ni en el reformador
declamatorio, en oposición con el mundo, y en el caballero andante,
situado al margen de él y aislado. Los artistas, los hombres de cien
cia, trabajan sin otra finalidad que su trabajo, realizan una acción
fecunda, y constituyen de ese modo una cierta comunidad eludiendo
(162)Royce, op. rit., paga. 232-3.
(163)Hvppolite, op. iit., págB. 284-3.
• 86 —

�— ¿8 —

jaasod aqap jejado Bjnd ojad íuij ns jas aqap ajuaraeiJBsaaau anb
bijbut^ijo Biauasa bj laaouoa b apuajdn ja anb vyaay uoiaviado bj
ap 'ojaaja ua 'sa íozuaimoa nnSmu jsjjuoaua aapod aaajed ou X ojjo
[a bX auodnsajd ojuaniom epea jBiia ja ua ojnajia un ua opBJJoaua
asjejjuoaua aaajed JBnjaB b ba anb onpiAipui ^o isy 'uij oraos Jiaap sa
*Xns wu^iupijáajw otnoa 'upiaao bj 'is ajuB ajuatuBtAajd jauaj 'eiouaia
-uoa opuoie 'aqap 'oSjEqraa uis X íopBjado jaqBT[ ap saiuB uoiaBjado
B[ ap uij [a JBUiuua^ap japod ou saauojua aoaj^d 'oSjBquia nig "batí
-aaja pBpijBaj ^\ b uoia^^jado b{ ap oipaui jod opBpE[SB.ij osjaq^q ap
sajuB 'sa anb o¡ jaqes apand oa onpiAipui (a isy -BAi^aaja pepipíOJ Bid
-ojd ns ap sand apuajds oj ts ua sa B^[a anb cq "in^uai^uoa ouioa nj^
-tdsa ^ap jiuaAap ^a aiuaraBjsnf sa jnniaü íSBjqE^Bd sejjo ua íJBiijaB
aiuaiuEiJBsaoau aqap B^^a 'is a sa B|[a anb o^ ^oiavatauoa vj viod Bas
anb BJGj^ 'uoiaae ns ua ou X jas ns ua BpBjapisuoa sa pEpqBnpL\ipui
B^ tnby 'jrmjiJidsa jatunm oitiai \o aXnij^suoa as isy •a^uainEaijjaadsa
BpBiaua-iajTp '^Biatuí pBpiaijaBj ns ua 'BpEjsiB ojauítid B^u&lt;^^^jd as Ejj^
•pepi^BnpiAipur e^ ap Baiiaajeip Bun ap JE[qBq aqBO uaiquiB) inby
•ouBipiSaq \a otuoa omsqBap; un X oubi^ub^ [a omoa ouisi[Eapi
un BJBdas anb Bpunjojd Btaua.tajip B[ JeTij uauiiuad son sopBuoiauam
so^bbj so^ sopoj^ "BpBjsiB pBptjEnpiAtpui B^ BqBJadns Bjsa omoa 'son
-jBjjeom e Bipuat is ap Biauarauoa B^ ap uoiati[oAa b^ ap soiuraiq anb
uoiaduasap E[ Bpo^ qBSiaAiun jajaBJBa un auai; ts ap Biauapuoo bj
anb B3B o 'soj^osow un uaiq sbiu outs 'oX un sa ou ÍBJoqB ^BiipiAipni
ja^aBiea mi auairi ou is ap Bpuaiauoa n\ anb j^piA[o souiaqap ou o.ia,j
•uaisixa ou bX sauoiaisodo sbso apuop 'njidids^ \^ afBssd ja ajimiad
oiisuEJi oijaiQ -Bpjnj^suoa bsoo ap Jiaap sa 'at/aog ap bj jod 'oaodo
ojb omoa 'opep o^jB omoa Bsoa bj ap '^ui(j ap uoiaou bj 'soraifip
bX ouioa aXnjijsne as 'opom asa ap íis ap Biauaiauoa bj ají B^qo bj
oraoa BJaaaJBdB pEpqna-t bj saauo^ua X pEjujEiipiAipui-ojiunra ajjua
uotatsodo bj JBjjoq aprniad anb oj 'upiOBjado ej 'uoijob bj s^

{9u
-jaaj uoiarjaJ ns op Xaj BunSuiu tu 'pBpTsaaau BunSutn a^sisqns ou
*is Bjsd oun BpBa soiaadse sosa opuBJapisuoo 'eBiqnjBd sbj^o ua *is
jd pBpijBnpiAipui bj ojjo ja X 'ajuasajd omoa is ua opunuí ja sopEj
soj ap oun opiuis 'eai^ojoaisd Xaj bj ap uoiaBjuasojdaj bj uoa Bjjjnao
omoa oijo jap BJ.mj oun ua^a ou sop^j soXna pBpiuu 'oppuisuoa anb
o^i/üj ua jas jap X opnp vÁ anb ojvm ua jas jap pBpiun bj ajuaiuBjos
sa Bjja 'sem uis 'BAijaaja pspijBaj oiuoa Bjuasaad as Bjja jEna ja ua
ojnajia 'uoiaBiado etdojd ns aj&gt; ojnajio ja sa Bmsim bjjo íoXns* ojiunra
anb ojubj ua 'opunm ns sa onb oj sa pBjiíjenpiAipm bjm inby
'sap^njiJidsa sajvwiun soj ap opuniu ja 'yataj
-jaij; aSijsiaf) ja s^ -sBiJasim sus X sezapuBJ^ sns aaouoa X opunra asa
optAiA ei| anb ajqmoq un ap eijjsaBiu nj uoa 'BjjjsaBm ubj^ uoa
aqijasap oj 'sbjsijjb soj ap X sajBnjaajajut soj ap opunuí ajsg
•BpiA bj b opimas ajj^p aaajBd pBpiAijaB Bjs^ -pBpiunraoa bou JBjnBjsui
ap pBpisaaau bj jod sBpjnjijsuoa uBjsa 'ojuanuejsiB jsorf ojjojjBsap ja
Bjüd sauoiaipuoa sbj anb somapiAjo o^¿ 'opBuoiauam ojuaiuiBjsie ja jsb

�previamente el fin. Pero es justamente por esto que debe comenzar
inmediatamente y pasar directamente al acto, cualesquiera que sean
las circunstancias y pensar más en el comienzo, en el medio y en el
fin; porque su esencia y su naturaleza siendo en sí, son todo uno,
comienzo, medio y fin". (165)
La realidad entonces no podría ser diferente de la naturaleza
originaria, gino que es su actualización.
La situación en la cual se encuentra la naturaleza originaria está
en relación con ésta; aquí los análisis de Hegel hacen recordar a los
de Jaspers sobre el ser en situación.
La obra es la expresión auténtica de la individualidad; su origi
nalidad se lia manifestado allí. "Cualquier cosa que se haga, cual
quier cosa que se pueda encontrar, es el individuo quien la ha hecho,
y esta cosa es él mismo. El individuo solamente puede tener la con
ciencia de la pura traducción de sí mismo, de la noche de la posibi
lidad al día de la presencia, del en sí abstracto a la significación del
ser efectivamente real, y puede tener la certeza de que lo que surge
delante suyo en esta luz, no es otra cosa que lo que dormía en esta
noche". (166)
Como vemos se trata de una expresión de la personalidad, pero
todavía no cabe hablar de superación de la personalidad.
Pero aun en esa operación de trascender que realiza la concien
cia y culmina en su obra, hay una etapa ulterior, por la cual la con
ciencia supera su obra, es decir supera su naturaleza originariamente
determinada. Parecería que volviéramos a una idea del romanticismo
que ya liemos examinado, pero no es así. La obra al existir indepen
dientemente de la conciencia que la crea, se opone a ésta y se opone
a otras individualidades; por la obra de la individualidad se encuen
tra con otras; estamos en una situación parecida a la del amo y el
esclavo, pero la inlersubjctividad establece aquí la unión de las indi
vidualidades mediante el trabajo en común, la obra en común.
La conciencia de sí, se lia transformado en una cosa, en una ma
nifestación objetiva. La oposición de la subjetividad y la objetividad
que aparecía constantemente a través de toda la Fenomenología es lo
que vemos reaparecer aquí. A esta objetividad espiritual la llama
Hegel la Cosa Misma, (die Sache setbst). La obra verdaderamente
auténtica no es la obra contingente y efímera, sino la unidad del ser
y de la conciencia de sí. ^o se trata de la cosa en el sentido de la
percepción (Ding) sino de la cosa en el sentido espiritual y humano
del término (Saclie).
Ya estamos cerca del mundo del Espíritu, de la comunidad del
mundo racional, pero todavía falta que se logre la transformación
en un sujeto. El tránsito que hemos visto hasta ahora consistía en
quitarle carácter objetivo al ser en gí y en unlversalizar la conciencia
de sí. Por el primer movimiento se va logrando una fusión entre sujeto
y objeto; por el segundo movimiento se elimina el aislamiento de la
(165)
(166)

. Phan.. páfts. ?M-1.
, Phan., pág. 309.
— 88 —

�68 —
"1EÍ "** i-P! "PI

'ICS6I 'otunfj

•opBuiuuoj
BIJ 'OJJOTOUI 3 OJUBJTOBA OlUOHlOJHOJEdB OIJEJOUI}! JO OpUOJ) OJUBJ OJ
jod X 'EpBiiiinijo so uoioejBdos Bpoi opuop 'uoisioso epoi opnop 'o)nj
-osqy joí/ü^ [o so anb uotoBuuujno ns op X í/juh/s^ jop opunm jop
jEjquin jo uo ouod sou onb *i/o2j^ bj oj&gt; opimuí jb ojibaojo bij os X *jb}
OL1IOO UBÍJBJBUOS B[ Onb SOJOJOB.IBO SOJ OJlB^JOrj BIJ JBjniíUIS BIOUJJOllOO BJ
'tlplJIJlp^LU BJ Op OlUOlUlIAOm JO OJUBipOUI ^UOIORIÍOU BJ OUIBI[&gt;JJ\[
•JBjn^uis biouoiouoo Bunrftiiu ^od
SBpBiounuo uos ou fojuoniBAisnjoxo souoj^jo op jojobjbo bX uouoij ou
SOJBJOU1 SoXoj SBJ íopBZUBOJB BIJ OS UO[t|HIBJ J)BpTJB.lOtU BJ Op BJOjSO B'^
•oiofrjo-oiofns upioisodo o^sixo ou bX onb ao ojuoiuoiu jo oj&gt;sop ojibij
-iouooo.1 tiEij os ezojjo^) X pBjuo^ BpBJíioj opis bij bX ^otjooaiso opri
-UOS UO OJ)ipUO;UO 'ojofllS JOp 'pBJllJBliJUAipui BJ Op UOlOBJodnS E'J
(g9J)'tJBUJ|J[dso BIOUOSO BJ 'SBTOUOSO SBJ SBpO^
op biouoso so onb biohoso bj so 'owii vpoo ap X sopoj ,ip vmanj^do
OUIOO OIUOUIBJOS ESOO EUll SO O SO^^O SOJ UJlid OJUOIUEÍEIJÍOUIUI SO UOI3
-Bjodo bXíu X sonjiiAtjiui soj soj&gt;o^ ojj X jBjnJÍuys onptAijmi jop uoiobj
-odo Ej so io^ oXno eiouoso Biin so buisiui esoo ej5) :oj&gt;Bjodns so oninuí
OUBliuO JOJ1 Ojíonf JO S00UOlU^J | ¿9J ) '^lst&gt;J)OJj Op BSO^ IIO OSJB1UJOJSIIB.II
OíJOJl X BIUJOJSUBJ^ OS líXllS ESOO BISO JB110 JO JOd 'jBSJOAJUll OJUOUI
-Ojo jo uo 'oXns oj op uoioisodxo buii uoiq sbui so upioBzijBnjoB bj
ÍSOpOJ Op UOIOBdTOFJJBd BJ X JBSJ0A1UI1 BIOUOIOUOO BJ *BIp JOp BtlIStUI
znj bj jinjoxo uojotnb jbiio jo unííos 'o^biíojb ns ojuoniEjEipouiuT uoo
-tjjBJiuoo 'Bip jop znj bj b uouodxo os X iiB}iiosojd os5i ojíonj 'souisiin
js Jod X BJBd ouis uBfEqBJj ou onb uopuojojd onb sojjonby ^jbsjoa
-lUII OlíjE OUIOO BJIBJOJIISUOO SO BSO^) BSO : OJIlKJJIIJJOd SO JBUOSJOd JO^
-OBJBO 11S ÍBJ1BJOJBA 'EJIBloZIlf SO BJSOtldxO B.KJO E'^ 'BOI)0OJFip BJ Op BdB}0
BUn BJJBJ BJAEpOJ OJO^ 'OJIIjdlUnO JSB OOOJ^^d OHISIJBOpí JOp BUIBJÍÍOjd
jg •ftsqjas oi/ow^ mp) biusiiu bsoo bj b j^uojj oiuijjn Jod X (mpu^)
BSOO BJ UOO '(¡ílltfj) BSOJ BJ UOO BJB]UOJJ UO OS UIIjiOS OpUBIJBA Onj
biouoiouoo bj op pnmoB Bg -BpijJBd op ojund jo bjo onb ^biouoiouoo

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2771">
                <text>Itinerario hacia el mundo de la razón en la filosofía de Hegel : (Continuación del Nº 11)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2772">
                <text>SILVA GARCIA, Mario A. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2773">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p. 51-89</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2774">
                <text>Fcultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2775">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2776">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2777">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2778">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="336">
        <name>HEGEL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="245" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="464">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1a247849bb57176ee069664a18962494.PDF</src>
        <authentication>8d3f5fcb6350f2df6082709af45f35b2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2760">
                    <text>— 16 —

suopuajuaj snou no suas tib 'aiSopiaos ap saBJAno sap }uos
saa ap nad uatq anb iio5.iadBts no saad ap juBuituBxa sa[ u^ sibiu
saaiu aiuBnbuia ^uaa sanbjanb ajamnua *ST[aHDij\[ '^ ^\^il ^? XSojopog
fo smn) ans iBSsa uos subq *auiad b ajsixa ai^o^oiaos B[ —ajsaj np
sana^iB jno^JBd auiuioo— 'aqsjj ua ^uasajd Btnbsnf anb ioui un4p 9Jip
suojnoA sno\[,, :a;uaxnSis uoiutdo b^ a^p opipod Bq as 'HDXiAan^)
••^ jod BpBjipa 'XX 1^}S Ia ua djSojoi^o^ vj Bxqo ^\ ua opnqaut
OMIXWVXSMO^ ^p vumjvji vi^^ojoioog ajqos o^Bsua ^ u^ "soa
a soai^o[oiaos ajuauíBonuajnB sofBqBjj so^ Jod Bpinjpsuoa B[
Bxadns opo^ara ^p b^bj^ anb Bjn^BaajT^ b^ anb asjBuuijB apan^
•SBiauax^ sb^ ap Bjjoa^ b[ o 'BaiSo'q b^ '^BJaua^) bijosojt^ b^ ap uoidb^
-naadsa oraoa ^Á 'sBuqdtastp SBsa ap Bun Bp^a ap BoiSp^opojaui boi^bui
-ajqoad ouioa Bas ^Á 'BjSojoiaog B^ ap btjojstjj b^ JBpuqsap ap ojuaj
-ui [a BajuB^d anb SBuia^qojd so[ 'o^duiafa jod jsy "Bapjja ap ssina^
so^xaia ap oipnisa p Basd sauoiaipuoa SBiupdo B^uasaad Bipjj anb
asjBniJTjB apand anb ojund ^b 'sapiaos ssiauaia sb^ ua aanpoad as anb
ossasa ^nui o^ Baadns BiSoppoiaui ap sofBqBjj so^ ap pBpipa B&gt;q
•SBuqdia
-sip SBquiB ua soAijuBjsns sofBqBJ^ ap Bzajqod bj b ajuajj soai^ppp
-o^aui SBraa^qoxd soj aaqos BjnjBjai^ B[ ap BiauBpunqB b^ :ajuBjjao
-uoasap oqaaq un ajuapiAa sa 'BiSopiaog Á bijojsijj ap Bija^BUi ua
bubi[B}i Bn^ua[ ap ajuaiaaJ sbui uoiaanpoad B^ BuiuiBxa as

'OJ.U&amp;IWIO
ns 'sojja vjvj 'sopn-ipnjs^ souví^vjj sauoinn soidoud
soj uojno jo ajuaiuDSo^anaS oponjpof umj anb svuoa Á saw
•jofut 'sDjsmajtua snj ^tpvjia vtfvjSojjqtq nj ap sajwi^ajmu
soj ontoa pnpijim vjuoí ap isva opis iioq upiovjndaud ns w^
'siuoj ap ajtsuaajufj^ ap sajfia'j sa unajaoQ ap ojnjji
ja vxod (iaauvua%nos^&gt; vj ua i(smamuawajdwoa sauopsanan
soj ap jouaw vj ouioa ^ajmanf) aSuoa^ 'fouj jap otmaouiDd
ja oíoq Á, 'a^oj^ sjcIb su^i^eii sanSo[opos saj ja suaiaojsiq
^a\ zaqa apoqjaui e^ ap 'oaisaudxa smu xa a jo% 'ojnjp ja uoa
PS6I 3P líJ&lt;lD ua ouuoquo oj o opoiuasaad anf oíoqv^% ais ^

SO0[OTOOS Á
U9
vwv^ n sot^vd

�En forma similar se expide en una obra del mismo tipo Howard
Becker diciendo: "En el capítulo sobre la sociología inglesa dijimos
que en la compacta islita los profesores de sociología son más raros
que las serpientes en Irlanda; lo mismo podría decirse de Italia...,
sólo existe actualmente (1938), una cátedra de sociología... En la
actualidad se publican en Italia poquísimos libros que lleven el título
de sociología" (1).
La Sociología no tiene raíces profundas en Italia, donde encon
tramos sólo muy recientemente tres cátedras universitarias de la disci
plina, una producción —como hemos visto— poco abundante y un
pequeño número de autores de primer orden, como Gaetano Mosca,
VlLFREDO PaRETO y CORRADO GlNI.
Este último llega a afirmar que las grandes escuelas sociológicas
extranjeras "han despertado ecos más o menos profundos en Italia e
inspiraron a menudo obras interesantes, pero que no aportaron a la
ciencia nuevas contribuciones verdaderamente fundamentales. Más
importante —continúa GlNI— ha sido muchas veces el aporte de adep
tos destacados de las ciencias sociales especializadas: filósofos,
economistas, juristas, médicos, etnólogos, demógrafos e historiado
res"... (2).
Se podría anotar que la situación es análoga, en cuanto corresponde
a las Ciencias Históricas, y que también se registran figuras de valor
internacional, como son Guglielmo Ferrero, Corrado Barbagallo,
Gaetano Salvemini y Federico Chabod.
Las razones del escaso desenvolvimiento de las disciplinas que se
ocupan de la vida social son múltiples y muy particulares a Italia.
Por otra parte, la polémica metodológica se ajusta a ese cuadro, se
explica por sus mismas circunstancias, pero es, además —y esto es
importante destacarlo— una promesa de un mejor futuro, por la elu
cidación de los problemas sustantivos que corresponden a la Historia
y a la Sociología.
Señalemos primeramente que "le développement de la sociologie
—comme des sciences historiques— en Italie s'est trouvé retardé du
fait aussi que la pensée italienne est profondément enracinée dans
la culture philosopbique, dogmatique et religieuse qui a si longtemps
prévalu en Italie" (3), según los términos de Panunzio.
De ahí que sea frecuente encontrar en la consideración de temas
sociológicos referencias a conceptos anacrónicos, o elementos de Moral
y Religión, como ya no se estila en el resto de Occidente.
Más importante es la franca negativa a ocuparse de la Sociología
considerada contraria a la "libertad cristiana" por su pretensión de
leyes sociológicas, o una estéril polémica contra el historicismo por
(1)La Sociologie au XXeme. Siecle, Georces Gurvitch, París, Airan, 1947, t. II,
p. 644 y de Harry Elmer Barnes &amp; Howard Becker, Historia del pensamiento social,
México, F.C.E., 1945, t. II, págs. 225-6
(2)L'Évolution de la Sociologie en Italie, p. 228, París, Bulletin International des
Sciences Sociales, vol. II, N. 2, Été 1950.
(3)Ibidem, p. 656.
— 92 —

�— 6—
•Bqaaj bj b 8f6T aP8^P 'suapojsi^tp sapuvutaijv-oauBjf sajjuoauag so[ '^a Jod 'otaoa
saxosajojd ap sapBpai.ios sb¡ ap sbaueju^i sb[ osnpm 9 'sajtruuy saq 'anbpojsig anaag
vq 'aiHojopos; ap xnvuauvuuajuj suaiyBj so[ ouioa sauoiaBagqnd ap ^sa[BuopBUjaiui somb
-o[o.) X sosaa^uoj so¡ 'oasaug B[ 'sa^ioog saouapg sap ajiuio^ ja 'sanbi-ioisijj saauaiag sap
^Euoi]BUjajuj aiiino^ [ap sa^qBjapuod sozjanjsa so[ aaaouoasap BOijiuárs ou ojsg (g)
•isiH3(j X iAivjjiVj Jod sisai Bisa apuaijap as 'gg X ^^p '8^&gt; 'f""Z '^^
*66I oiaua 'oub[;j^[ 'fjDpo^ azuapg ip apuoizmiiajuj vjstai^ ug -bubijsij.) pBiaaqij B[ b
Bisando Bp^nsqs Biauaia BjjBjapisuoo jod 'Bi^o[oi.)o^ ap EjpaiB^ b[ ap uoisajdns E[ auodsip
as anb ua 'oub[ij^[ ap aaon^ ojjBg [ap b.h^oje;^ pBpisaaAiuQ B[ ap auijojui [ap jauodsip
opipod souiaq oj^ 'IS6I '3hbi[bij aqaijiiuaia^ ¡uoizipg 'i[odB\[ 'ouuapow osoiSip^ ouais
•uad jap ispa vuntp nuautof^ •otusiopoi^ a otuisaaijono^ 'i(Jiiavj\[ aaaasíii^) X ^S6[ 'vo^og
'oub[ij^[ 'vpojs vjpp vigojoaj vun ip psoddnsajd j 'maxsv^ OJiavg í S6T 'BUBi[[aajoj^[
'Biasaag 'vpoj^ vjpp viSopai a vifosojij 'iNVAOavj -y oiaaawQ ¡€^6I 'BUBigaa-ioj^ 'Bjasaag
'Zí'6I '^1DJB]]v^ 'pvjisjaaiujq possafojj ,vui tuDíjsp^ ptfosojtj jpnjg ip ou^a.iuo'j ¡¡¡^i JPP
'vij.oj vppp viua^qojd jj sananin[OA so[ sa^iuauíBpunj sauoiJBisajiuBiu uos anb ap -BijEjiíoijq
-iq Bsuaixa B[ as^a^ '^Z '^ '''! o'u 'S^1Í:&gt;OS s^ji/&lt;&gt;;3 sap puoprnuajuj upajjng 'sijdj 'aijDjj
ua sappos saauaps sap tuawaddojaaap aq 'i^ii^jívi^ oaavag okissvj\[ ap sa biio Bg (f)
btjojsijj B^ b Bsu^dsip ^s sasjBcI sojjo ua anb saaa^uí jap ajjBd Buanq
joabj ns b bi[bij ua opBz^BUBa Bq anb 'sBanqo^ SBiauai[^ sb[ ap otp
-njsa ^ap BiauBjaoduii ubj^ B[ sa ^ao[ a^uauíjBiiái uptaBnjis bjjq
•sBioiajBduioa saaopBiJojsiq o soSo^piaos
sns ua ajuauíBAisnpxa UBSuaid '44buoisijj wj^ o ^Bjáo^oiaog B^,, ubu
-oiauaiu SBa^uaiui sand 'uB^jaiauoasap sBiauaaajaj sns opnuaui b 'sou
-BqBix saJoinB so[ opojaui p aaqos uBzituajod opu^na apb iqB 3Q
•(5) SBUBiuap o SBpuBdsa sapBpaAou sb[ ap o^uauuiaouoa p
ajiuio as BiauBj¿j ua anb BaauBiu buisiiu b^ ap 'stjb^ ua Bj^opiaog B|
ap sosaa^ojd so^ uaaouoasap as buio|j u^ 'sasi^d SBuiap so[ ap sauota
-Bzipaj sbj jbjou^i opnuaui b ua^iuuad as so^opiaos Á sajopBuo^siq
'sapan^B^^ SBpuai^) sb[ b umaisodo ao^ •BUBiauíAo.id buijoj ua
b Bpuapuaj BpBajBUi Bun uauap 'BauBdoduiajuoa pjuapiaaQ
B^ ap unraoa OAjaaB 'sapuotaBuja^ux SBuqdtasTp uos 'bijo^stjj
aouaui ua Á 'BiSopiaog anbun^ anb JBu^isuoa pjtdBa uaiquiBj s^
•sojuapi Á sozaanjsa ap aqaojjap ap uois
-Bao ouiSTuiisB anj 'sjBd pp Bapqod Btauaiauoa v\ b oprajjsa un optj
-U3S ojaaia ua anj oursiasBj p BJ}uoa Bqan^ b¡[ xg 'píaos Biauaia b^ ap
Baiuaaj upiaBzipunjoad ^\ aBpinasap b uojBAaq B^Bipauíui Bqan^ v\ ap
sauoiaBdnaoaad sb{ bj3ubui anb ap oxusiuiisb BJjsaniu 'BjiuapA ns aod
ouioa pBpqBuiífrjo ns aod oaiun '330^3 oxx3d3M3g 3p ojuaixuBsuad
ouisiui p bjsbjj *souBqBji sapnjaa[a}ui sojjuaa X sapBpisjaAtun sbj ua o\\
-ojaBsap ^xqq ns oipiduii anb X 'sBuqdpstp SBjsa ap saxojnB so^araidd
soj ap ajjBd Buanq b paa^a b^ o ojjatisap p ouapuoa anb 'S^ól B
0^6T 9P ouispsBj pp BjSBpu uopaB B^ jBpjoaax piuauíBpun^ s^
'[f) 44sjuBjuasaadax sas ap aaqiuou anod
qduioaaB ^tbj un isa sxnof sou ap inb [naaj 'saisipapi suotqsod sa^
xns issnB in^ Bqdax as \i i(^f^\) apjdB inj p-sajpa ap xossa4^ pu^nb
sibj^[ 'sapiaos saauaias sap suoiduiBqa siuapjB sn[d sap unj
b inj auisxaqoqiBa b^ 'aisqBapt auisipuuoj a^ a^iuo3^^
oxa^ 'oduiBa aisa ua ouisxaqoiBa pp saiuapaaaiuB soAiiisod so[
-oxd BJBd 'Bisipapi-oau aiuaixxoa buisiui tb\ X ouisiasBj p BJiuoa
-oíaos b^ ap Bsuajap bj ouioa isb 'o^oimox '^ ^- ozanxg %r\ ap saaqiuou
soj JBpjoaax BjJBisBq sand 'jBniaB uoiaBnqs bj b soiuixapx so^j
'so^oi^ijaj sajoiaas
uBzxuoaaad anb 44ouiAip uapao^ jap uoraBau Bun ojjapuaiua

�•9 "d ''ji^ 'qo 'vumjnji apttuajjaittt vita tp pmvjuvnbut^ (ti)
"0261 'BzjaiB^ 'iJBg 'apiotu vitpapt a vtfviSouoig
X í T6I 'BZJajo^ 'ta^g 'vaptjod a vapq -606T 'Bzjajirj 'tJBg 'ojnrf onaauoa jap
vzuatas atuoa vatSoq í^lól 'ziaiB^j 'tJBg 'ajojotu vita a amijn^ a^oH^ ap asBa\ (gt)
"2t6I 'BOinipno^g Bjinjtn^ ap opuoj 'oatxaj^ 'pviiaqtj vj
ap vuvzvy ouioo vtioisty vq ap OAijsa^^ns ajuautjEnát o^njí} \a uod txiaMV3 zaig Jod jouBdsa
jb Bp^npBJi "86l 'BZJ3JB^ 'iJBg 'auoizD atuoa a oiatsuad atuoa vtiois vq aseaj^ ((,)
"2261 'IPJBF:&gt;ÍH
'oiiBjipj 'otuojg -vtsaoj -mfosojiq u^iun|OA pp -s8ts X Qt2 '^ opinpuj '(^f&gt;61) ottonu otustatjois
ojjDp oumjaSatf otustatjojs ojjap vztiajafftQ atuaiaai sbj^j '(¿161) 9jstaia a tattuapoaao tj%t&gt;
ut oijojs tp p^tias tiijn vp ojtnSas 'pSajj ojjns oi88d ap opijij ja uoa opEjipaaj '(9061)
'p^api tp vtfosojtf vjpp ofiotu a aya qp a oatci a aya qt^ JBjp apaodsaajoa aooa^ 3Q
'^bijosojij a b.ijo^s tp Bittuapt^jjap ojjanb ^aaoj^ jap ojatsuad jau BzuBiaodin;
ajB]tdB3 ip oinuaAtp a aqa 'oidtauíid un(p auotzBizunnaj ajijuo^ jb aAap ig,, : (^9 'd 'j *)
'0261 '^uBijEij aqatjiiuatag -pa 'ijodB^[ 'ijoijjbj\[ ajaBjjBg a luojuy ojjb^ ip BJno y "oiJBSjaA
-inuB ouiisatusnoj Jad a.^oj^ onapauag ip ajouo ut uiíJ^g '9f6l'968l ^uvtpit ajimnajpíttt
vita tp tuuvjuütibutj) iNoxüy o^av^ opBAjasqo Bq ojamud jbq -ajíoaiaj oíaioj a
1.VMVA013 ap B|^ijBapt-oau ojuatuiBSuad ja Buota^ajjad X Buttujna aaoa^ anb sa jiBpj
•BzjajB^ '¡JBg 'DtfoiSotiois vppp vtiois a mioa^ ap -pa ^-j bj b apuodsajjoa Bqoaj vq (g)
B[ jad a oaaisuad ojjsou \i Jad ot^Sbjuba ounj ip ajBjs oubis 9
ajip ond is uon 'ajjanS anp a^ bjj ba ai{a opoijad |aa oaodBssajd ^oia
a 'oiUTinopajd ons ^ap oporjad jt ajuBjnp oubijbji oopstjBapi ozztjip
-uijjap iiuB^uasajddBJ TjoAajoinB nxd i ojjoatj ouuBq BapstAijisod bt^oj
-oíaos bj a oiusiAijisod ji ojjuoa aija aiuajoiA a ajdsB aijaxjija a^^, anb
aaip sou saAaax oxvxra^ ^p ^jjbj bj ap o^ojptaos un 'oiqxuBa ug[
'(ti) 44B3ílíIO(^ 3 ajBJOiu bjia ip oidiauíjd ip ipuinb a B^jaqij ejjap
bijojs aiuoa bijojs Bjjap auoiSijaj ip Bjiuíáip Biuajdns bjjb BjjnssB a pa
ip a BaisijBjam tp onpxsaj ju^o opuBuiuiija 'bijojosij bj ajuara
í ojxqjossB Bq bijbjí&gt;oijojs Bjjap BiSojopojaiu o Bijoaj bj ina jad
't4ojnjossB orasiaiJojs,, ons jb ojuniS a aaoj^ ji ojoaas ozzara ip ojjojjaj
-uiui oijSbabjj un osjaABjjjy,, rsBjqBjBd SBjsa uoa aaoa^ ap ajjods
ja aransaj 'iMOXMy oaav^) 'Jo^(l I^ 'JopBnuijuoa Á ojndjasip uj
•SBjuijsip uatq
uos oubijbji ojuairaBsuad ja BjBd aaoa3 ap s^api sbj ap jojba ja ajqos
sauoiaBiaajds sbj á 'sBSjaAip ajuaraBjnjosq^ uos sauoiaa^aj
•saauBajB sojjoa Á sojBiparaui ap BtJBipisqns A
Buxjdiasip Bun o 'aaaxiadS A axiMO3 ap sBjnSij sbj ua XIX I^ÍS PP
opBSBOBJj ojuajuí un oraoa bjsia sa Biiáojoiaog bj 'bijosoji^ bj ap upia
-josqB bj b sbiobjS pBpijeaj bj ap opunra ja jsaijdxa ap A jBjBjaj ap
zsdBa oraoa BpBJapisuoa BJoqB bijojsijj sun b ojunf 'BAijiuijap ugj
•(Ol)oaxj
-ojsiij ojjojjBsap orasira jap sojuaraora A sauoia^njis ouioa SBraajsis
sns sopipuajua tbA ^(5) BijBj^oiJojsiq bj ap uoiaBJoqBja bj ap ojuara
-ora un oraoa BpBJapisuoa vA 'biSojoioos bj ap oai^ojopojara sraajq
-ojd jap —0S6t B BHoaJ Bnan^B ^P89P— sojijasa sns ua opBdnao Bq as
anb ua sauois^ao SBSjaAip sbj JBSiaajd ojafqo ojjsanu sa oaodraBj^
•(8) bijojsijj bj anb jBiaos pBpijBaj bj jaaouoa ap buijoj bjjo saauojua
Abv[ ou jBna bj b opjanas ap 'oaixpjsiq ojuaimiaouoa jap Bjanj ojuaira
-laouoa ojjo iu 'bijojsiij bj ap Bjanj pBpijBaj bjjo ^Bq ou anb ap uois
-njauoa bj b BqiJJB BUBijaSaq-oau ajuaijjoa bj ap opuaijjsd '9J6t Jod
'aDoa^ oxxaaaNag BjauBiu anb ap JBpjoaaj jnbB apuodsajjoa o^[
•BpBiaajdB ajuarassjaAip ojad 'BAisiaap opis Bq so^ojoiaos
A sajop^ijojsiq ajjua ojio jara jap uoisnasip bj ajqos uoiodb ng

�nostra cultura. Queste critiche, certamente, hanno servito a destare
negli studiosi italiani una salutare diffidenza per l'applicazione di
nietodi naturalistici nello studio dei problemi sociali e hanno consigliato una maggiore cautela nell'utilizare certi schemi e nell'applicare
certe rególe per la soluzione di tali problemi, ma con ció banno
indotto anche questi studiosi ad appartarsi dal lavoro intenso e fecondo che in altri paesi veniva compiuto nel campo della sociología e li
hanno spinti a mantenere verso questa materia una indiscriminata
avversione; una awersione che non distingueva cioé la sociología positivistica da quella che, specialmente in Germania, si andava sviluppando su basi assai lontane dal positivismo" (12).
Es difícil trazar en pocas líneas el panorama del pensamiento ita
liano después de Croce, en cuanto al problema del método y de la
legitimidad de la Historia y la Sociología, aunque es posible precisar
algunas grandes corrientes.
Hay una corriente que podría denominarse prc-crociana en la que
figuran buena parte de los grandes historiadores italianos como E.
Cicotti, Cobrado Barbagallo, G. Volpe y Gaetano Salvemini, empa
rentados en el contacto con las ideas que a principios de siglo difun
diera Antonio Labriola desde Roma.
El caso de Gaetano Salvemini es especialmente interesante, pues
pocos autores tienen hoy en Italia tan saneada fama y merecido pres
tigio en el ambiente universitario. Autor de obras tan conocidas como
Magnati e popolani nel Comune di Firenze, La rivoluzione francese,
Mazzini, Storia della tríplice Alleanza, etc., ha actuado también en el
campo político con su semanario L'Unitá (1911-1921), y más tarde
procesado con Carlo Roselli y Ernesto Rossi por la publicación
clandestina Non Mollare, en 1925 abandona Italia, para vivir hasta
la caída de Mussolini en Francia y en los Estados Unidos.
En 1938 dicta un cursillo sobre los problemas de la Historia y
de la Ciencia Social en la Universidad de Chicago, que aparece bajo
el título de Historia y Ciencia (13).
Su caso es muy interesante y demostrativo del valor práctico de
estas preocupaciones metodológicas. Salvemini no es un filósofo, y
tiene la probidad de decirnos que "Nel discutere il problema se la
storia e le scienze sociali siano scienze, rinuncio ad ogni pretesa di
elevarmi sopra l'umile terreno del senso comune alie alte sfere della
filosofía .. .Negli scritti di molti filosofi dei giorni nostri, non ostante
il massimo sforzo, io non capisco niente. Le loro opere sembrano a me
fabbriche di nebbia.. . Nei loro profondi pensieri io non riesco a
scoprire do ve abbiano ragione e do ve torto" (14).
(12)Interpretazioni sociologiche del fascismo, estratto dalla rivista Occidente, Torino,
1953, p. 371. Las opiniones de Renato Treves son especialmente importantes, pues es uno
de los escasos cultores de las ciencias sociales en Italia, que partiendo de bases filosóficas
distintas ha procurado explicarse la situación de la Historia y la Sociología en el pensa
miento de Choce. Muy importantes sus obras Sociología y Filosofía social, Buenos Aires,
Losada, 1941, y Sociología e Historia, Tucumán, Revista de la Facultad de Derecho y
Ciencias Sociales, 1943.
(13)Hay una edición en inglés (1939), hecha en Chicago, pero hemos seguido la
primera italiana Storia e Scienza, Firenze, La Nuova Italia, 1948.
'
(14)Ihidem, p. 24.
— 96 —

�— ¿6 —
'66-86 "d "P 'Io 'ozw^ps
vtaoi$ (gx)
•sSis X ^6^ -8b 'g 0*n 'apipuotu vuuanS vpuoaas Djjau
oijSopvg '^S6I-^S6I 'azoeJi^ 'a/t/o,/ // bjsia3j bj ua X (g^6I 'bajíS 3d OUHX 'tu^ossn^
ip oajjDuoduoa ojvjs cj 'ouisiasüf jap aunas v\ ojjo) 96I Í31JOA M3M 'tuswso/ /o aacD a^j
PuHlBD sub&lt;j '9Z6VZZ61 !?/ Jmauuai v^ oiduiafa jo&lt; (¿x)
"01-6 'd 'mapiqi (91)
ouos aip UBjjnsij osja.\ Bjjopuoo Bidojd B{ ajBzziJipui boijiuSis aji8y *aji8B
bjijiuSis ajaAi^ -aJaAiA ouiBiqqop BiABjjnj^, :b83j8b ^xi 'd U3 '¿t 'd 'uiapiqj (gx)

'(81) Í
xap 9uoizBuipaooD B^^B 9 ooi^TJO oiu9inipaooxd oxnois nid un pB oubo
-nput 9i|D isa^odi pa x^^a^ otquiBa ui ajauajio ond asea Bp a ijBjjaoaB
ajuauíB^BjnaaB pjBj ip asBq Bun ipnaos azuaias a^^B ojnqijjuoa a[Bnb
ajíBp ond Bijois Bq[ '^p^j ip xuSap nid a nqqnp ouaui i^Bj[nsij ajau
-aj^o assBjapisap oduisa oíado^d pu ounasBia as iqtuBjjua b Buiíssqijn
aqqaaapAi^ is o^o^xaos \i a oaiaojs o[ bjj BaijBuiajsis auoizBjadooa
BUíl "9PaJ buiiuiui B[ aqqa^ajsajd auiou ojsanb ip ouíoap oaixojs ouns
-sau ina b tjuoj Bp BsnjuiJ b[[b a^oaaBJ moizBni^ojuí ns uou a oaijtja
osuas uoa a B^na uoa iiBjaaaaB tubj ns o^q Baadoj ajBpuoj ip Biissaaau
Bjpp oiuoa ouBpuaj is ipnb i iSoptaos ip aaoioiÍBUi oqoui oaatunu un
ip ouSostq a4a ^ qaijojs tjibj iBp ajBiáSoddB ou o oubis isajodi i\vi as
aiiadoas ip ouiqa^aa a ojoab^ ojo^ pp piajBJidsi isajodx ipnb ouiadopB
9\ 'xáoppos iBp ajBpiuuoj iSSa[ a[ ijuasajd ouBSuai aqa pijojs ip
aaoilo^Biu oqoui o^aiunu un ip ou^osiq at^),, "ojund ajsa ajqos a^uana
-op Xnuí afBSBd un Ávi\ opuBjuauíoa souiiuaA anb ofBqsjj p u^
•soaijo^siq soqaaq so[ ua BpBXodB BjSoppog Bun
ap BpuaiuaAuoa b[ anb odiuau p 'sBDiuaaj sns a^fauBui ap sbCeju^a
sb^ opipuaaduioa Bq Á 'BjSoppog B[ aod sajajuí ajuaiuBAtA opijuas
sq sauopipuoa SBjsa u^ "(¿i) soqaaq so[ ua Bjsa Bppnpoad ap sasaui
soaod b BiJOjsiq ns opuapBq 'oxnspsBj p a^qos BJtqtaasa apjB^ sbiu
Á 'o^Sis pp soidpmjd b 'sj^d ns BJBaSaiui anb '^zuBqy a^diJj^ bj
aaqos aqiaasa 6X61 U3 "O^Bipauíui a^uasaad ap uopBdnaoaad Bun opBu
-iniop Bq ax Bjsa ap oajuap une Á 'BauBaoduiajuo^ Baod^ B[ ap asop
-UBdnao JBUiuiaaj BJBd 'souBqBji o;uauupBua^f Á ^ipaj^ pup^ b[ ua
asjBsaaaiui aod opBzuauíoa Bq iNtii\¡aA^Vg snb JBpjoaaj auaiAuo^)
"(91) 44Bun TP Pí^ uou ossads
'aiaaBj ans ax[ap auno[B ojuBqos auoizBjapisuoa ui osa^d ouiBiqqB ijjbj
tjqB uoa ox^BaijissBxa a ojaiuijap jau aqa a apaBj aixoui uoa opqos
un pB a^iuiis a o^jbj; uiáo aqa ouibiaojj ijjbjjsb i[[apoui ijjsou i ojuuj
-soa J3AB odoQ •••taijBjd m^osiq xons i jad ajuaxu BX^Bp ijBaia ij^ap
-om aqa ouos uou aqaaad asojoapad ouos iuoizBaijissB[a a iuotziuijap
BjqB4Q • • -ijiaooo XX^ap ojuijaqBx ^au oiuauíBiuaiJO ip pund ions
aAap ajuaui Bq--- -asoxoapad aqauB ouos bui 'qíclBSU9^sípui
ouos iuoizBaijissBxa 9 xuoiziuijaQ^ souopuapip uoiauajuí ns BiABpoj
Bspa^d 'ajJBd bjjo u^ ' (Si) 44^1Í9ÍI9J BI 9 aaassauaq \i 'Bizijsni^ v\
ajtJOABj jad puozzijo lAonu Bjapos BqB ajijds Bssod oSoxopos xap a
oaijojs ojpp Bjadoj as auopsanb ^qBp ojuauíBpuoj 3bjj ^ss^ -ajBzzq
-ij^os ip oijapisap un Bp ojUBqos Bjija^Sns a uou auoissnasip Bjsan^)^
qBJoni— ouBqBji ojuaituBsuad xap oaidjj Xnuí uaiquiBj sa ojsa A—
otuns o[ e o BapaBjd a^uauíajuauíuia saauoxua sa pBpix^uij ng

�Nos queda por ver de qué manera Salvemini define su quehacer
(la Historia), y cómo lo distingue de la Sociología, que prefiere casi
siempre llamar "Ciencia Social".
La Historia, es "ogni sforzo tendente a ricostruire avvenimenti
passati con l'aiuto di ció che ne é rimasto o delle traccie che essi
hanno lasciato nella memoria degli uomini" (19).
Rechaza expresamente la arcaica separación entre Historia, dis
ciplina que se ocupa del pasado, de Sociología, como ciencia social
del presente inmediato.
A su parecer debe incluirse en "ciencia social" "tutti gli studi
tendenti a determinare le leggi della condotta degli uomini... independentemente dalla questione se appartenga al passato o al pre
sente" (20).
De acuerdo a esto la Sociología se ocupa indistantemente del
pasado y del presente, mientras la Historia tiene por campo exclusisivo el pasado. Sin embargo el mismo Salvemini —historiador— se
ha ocupado, como hemos destacado, repetidas veces del presente, o
por lo menos de un pasado histórico inmediato, difícil de distinguir
de la noción corriente de presente. El tema no resulta claro en la
citada obra del maestro italiano.
El lugar que ocupa Croce y sus ideas, en el seno del pensamiento
de Salvemini es mínimo. En todo su libro hace una sola referencia
al filósofo napolitano a propósito del problema de la historia como
ciencia. No parece muy bien expuesto, y Salvemini subraya su aver
sión por los filósofos, ironizando nuevamente, pues le llama "un filo
sofo contemporáneo che qualche volta riesco a capire" (21).
En la práctica la tendencia histórica ha tenido en la Italia con
temporánea un amplio desarrollo, y hasta puede afirmarse que ha
expandido sus fronteras. La aceptación crociana de la historiografía
ha acercado a sus lares a numerosos autores de mérito, como se apre
cia examinando obras como Cinquant'anni di vita intellettuale italiana,
e incluso manuales del tipo de Soronzano Avviamento alio studio
della storia.
Por otra parte se ha impuesto en los medios intelectuales italia
nos durante los últimos años la consideración histórica de los temas
de las Ciencias Económicas, a menudo tratadas docentemente como
Historia de las Doctrinas Económicas e Historia de la Economía (G.
Luzzatto, E. Sapori, A. Fanfani) ; las relaciones internacionales bajo
el nombre de Historia de las Relaciones y Tratados Internacionales,
y la misma Ciencia Política que ha adoptado el método histórico al
punto que se le conoce por Historia de las Doctrinas y de las Institu
ciones Políticas.
Pero si los "historiadores historizantes" y los "historiadores sociologizantes" como Salvemini —según decía a principios de siglo Bou(19)Storia e scienza, ob. cit. p. 2.
(20)Ibidem, p. 7.
(21)Ibidem, p. 59-60. No es osado creer que todo su punto de vista sobre la
filosof'a —expuesto up supra— se apoya en definitiv^ en su consideración del pensamiento
de Croce y su acción sobre la vida intelectual italiana.
— 98 —

�66 —
'LLm9L '•^ 3P 'm 'vuvijntt 3jDm)a¡jatut ojia ip tuuvjuvnbui^
u^ BUBI0OJ3 Bjqo B| ajqos BijBj^ouoin Bsopnuiin '^j "asBj-^ix onaB '^S6I 'HodBN 'ouvijvtj
vojjojg Djsi.uy B[ ua oppaaedB 'ojijojs 3oojrj (qnoijjB p 83 souissuad anb n^ aoavH^ "j[
ap ofBqBJj [^ '¿f&gt;61 'Bz-iaic^ 'pBg &lt;D?-ÍOíS 77^p muajqo^d 71 a mfosojif 07 vioovxaj aivvg
X ^5i 'BzjajE^ 'pcg 'oijojs i^/ap vwajqo^d 71 a vonwo Doiíáoj vjj^p ojuuwdji jj a¿N3U
-vj oaaa^^y "8t6l *!JínZ 'Ba8opg 'ítv^oj$ vjjau ajLopxi //^ 'vnov.Lj.vg aona^ (ZZ)
anb^od 'soipms^ so]r 9p ooijbj^ououi aajoBJBD ^ j3U3)ubui
I{^ 9S 9puop 'UOl9B[ldO99J B^ 9p Ojnjl} [9 OldoadlUI J399JBd
B^pod soipnin b iMOXKy ouisiui p un^gg #jbuoi9U9ui 9qB9 9nb Bjqo
BI 9P In^Jl I9 9JqOS S9UOl9BX9piSUO9 SBUn[B U99Bq 9S 4U9innpA p U9
^Bjn^ij 9JU9UIBJ9BX9 u^p^jaui ou 'Mn^^qp^ ozins p Á VGMizmjj s^p
-UB[Oq p 9nb J90OUO99J 9p 9JJBdB '
xvj\[ 'a^iD3Miai\[ 'Hasaaoax '^aHxaiQ 9p ofBqBJi Á
9p OipnjS9 p SBpB9ip9p i'lOniMUJLd^) fP^í^ B^SIA9X B^
U9 8BpB9i^qnd sbjjbjSououi 9p U9pBjido93J Bun S9 X buio^j U9 6g6I ua
BpBq99J BJS9 Bjqo B^^ 'ttUBUI9[B OtUSpiJOJSiq pp SISIJ9 B[ 9p Bdll9O 9S
9nb U3 BjjBxSoixojsiq ^\ 9p o[nijdB9 unw ouio^ Bppipiurpp '44bi
9p Bixojsiq,, 9p BIX9JBUI U9 SBqo9q S3uopBoqqnd sb[
vj v oius^^iuoísiy ^bq 9^uBjxoduii Bxqo BJduuad ns 9Xnpui
iMOXNy ouisiui p 'opu3in^is souiiu^a 3nb ofBqBxj ouisiin 9js9 u^
*4Jpd99Stp ip ipUláXBlU 9SSO^^ 9 9JBJU99B IUOIZIS
-odS9 9^p O IJBSJ9AAB p9 piJIJD ip !9UU9pd liunds Ij^b 9JBJIUII[ 9A9p
98 p bijojs B[pp BIJO3^ ^^pp oiuiuiop oixdoxd p\[,, 9nb jsb s^
' (Z) t4OSS9 ÍP íJnJ íP IB OinidlUOO OJBJS 9 9JOA9JOU OJU91UBZ
-ubab unss9u oduiBO oixdoxd ons o}S9nb ui 9qo 4oiuiuiop9xd 3 Bzu9jod
9^B^ UO9 BIJOJS B^pp opOJ9UI ps 9Ul^BpUIJ[9p oduiBO OJ9JUI^ 9S ip
OJldtU9lJ Bl[ OUB9pOJ9 OJ9I8U9d [J9? 9nb BS9ddX9 9S OtUSlUI p Ug[
'wifvu^oiuoisiii 2 ap v-iuojsii^ a
VtJOdjr '33OH^ 9p BiqO BSOUIBJ BUn 9p OUISIUI p O[njl} Jod 9U3IJ 9nb
4opoj9iu pp Biuapojd [B opBoipap oXbsu^ ooiun p aXnput as ouiiqn
9js9 9q 'iMoxKy oaav3 X noixxvj/\[ aaavaav^j 9p
39Bq 9S sofBqBxj sop X Bjupji 9p uopB[ido99J bjs9 'gp6TmS68l '
afun)djjdjui v%m ip luuvjuvnbuij 9p Bisipjj^duii o^ubj un opij) [9
ofBq 4aDOH3 oxxaaaMag 9p oixbsj9aiub B^u^qoo pp xouoq U9 4499oj3
s3ÍoUBpj^9 so{ uBoqqnd 9S 9^6X U9 opusn^ "iMOXMy oaav^ 9p sojposg
SO^ 9p S3ABJ1 B 9}U9IXIO9 BJS9 9p SB3pi SB^ JBipnjS9
ODiaaaa^ 'JOJ[tI 'sooijo^sijj soipnjs^ 9p ojnjTjsuíj ^9p joj^aaip oidoxd
^9 491U9X9Jip 9JU9UIB9IU99^ OIJ9^IJ9 un UO3 •VID^VXaj 3XMVQ X OOSVI^
onNvj\[ 'ixtvsiaay iHDiaay 'axxiaavj oaaaaay 'vn^vxxvg aana^ oiuoo
S9xojna b X 'iMoxMy oaav3 'Biuog 9p pBpisj9Aiuj^ b[ 9p bijoisijj b^ ^p
BIJOSO[Ij[ 9p JOS9JOjg p 9^U9IUpp9dS9 SOUI9jp 4opOJ9UI pp SBUI3^qOxd
so^ Xoq uBAi^no 'ouBpojo oju3iuiBsu9d ^9p ox}U9p 49nb so^ 9J^u[q
*B[nsuiu9d
B^ 9p SOSOIllS9Jld SBUI 8OJ1U99 SO[ U9 OpUBUIUIOp 9n18 9nb OJX9p
SOU0UI 89 OU OJ3d 4S9^qB}OU XnUI SBjqO SOpdlOSip SnS 9J)U9 -BJABpOJ
X^q ou aaoa^ op s^nds^p 4opo^9ui ^op Bui^pojd p o^uBno ug
•SOUBipjI 8OSOipmS9 SO| 9^IU9 BUIIUOpOxd OU B^SIA 9p O^Ulld 9S9 3nb 89
pBpj9A B[ '9JU9UXO9 nS X 3303^ B JIJIUIO U9 Opj9n9B 9p UBJ89 333

�— xoi —
'2S6t '^^uuB •i3¿ 'IIIX *IOA 's!JBd '^jSlojoioo ap
xnouopvujaju¡ suatifo^ lg6 "d 'asatj^ wo.i 'fojj no ajjaano auna^ -anbpiÁa aun asuoday
H3iiAH:i^) aaaoa^) ^a^ -sa^Eiaos sodij so[ ap seijoaj seuiap se[ ap uoiaBjapisuoa bj .—ubui3[b
oj;áo[o¡jos oiuaiuiBsuad [ap Biauapuai bi-ijij BiiedmoJE ojsa ua &amp;.— ojuuo seinap o[ joj
•B.idns jn 9g^ "d 'ttBiJOjs
B[[au ajuatu[Bjo^ 3A[osu is Bi^o[odii B[ in^) -boijois Biaadoas Bun biu 'E3i3o[o;.ios euadoas
Bun a uou (Biáo[odu B[) ajuaupuoa OAonu untp BiJadoas Bjsanb,, anb eiuajsos i^oíííV
'aaaa^ xvj\[ ap opuB[qBi[ pepuouaiiiB uoa anb asaAaas([Q -^^f -d 'uiapiqj (o)
•g^f' -d 'niapiqi (62)
•auiDjiodiuajuoa
apuütuajjo aiSojotaos wj Aioay "^ .t 'vi^oioioo^ njjap diuo¡ o^i&gt;idvj\[ -g ap SBaqo sc| oÁBsua
ajsa eaed 3]uaai[Bi¿adsa opBzi[i)n jaq^q BisaijiuBiu i^oxiíy 'z^t 'd "lia '^0 (82)
"(0) tJDí^íl iiu^uíBjjodiuoD ip
9UOIZBOI^ISSB[D 9 9UOlZrJDS9p BUI1 BJBJU9Aip 9 BSS9 'BAI^^t^OD BIXIIUBJ[9p
OJCUI ^I OpUBJIA9 p9 49^BI9OS odjOO [9p lUIíy^n UU9UI9[9 I[^ O toa^\ 9[
-IC[B1S ip 9S9J9jd 9[ OpUBUOpUBqqy -Bl^O[Odl^ BUn 9JU9UqBlZU9SS9
-U9Aip 9 Bláo^OlOOS B[ 4J9q9^ ^9p 9^B9pi odp pp BIJO9J ^|^[9p O}}^Jj^
9ju9uqiqBqoa&lt;j,^ 9nb 99ip sou 89nd 'Bpipj^d Bs^jduig Bun B 9{qisod
o^s9s un opBp uBq S9ubui9[b s^jojnB scq 9nb 9jiuipB ouins o^ y
•B9i^iU9JSIS Bjáo[OI9Og B^ BJBd 9nb BIJO^
-SIJJ B[ Á BOUJPtJ BJUIOUOOg B|^ BJBd SBUI OIDIllf ns B UOS S9JOpB9J9 S9J
-jo5b so[ '(-9i9 'H3sx^aoax 'xaNv^iaai^ 'aaaay^ xvj\[ 'asai^ moa 'aa^
-IVÍIg OUIO9 S9JOJ11B BUIUIBX9 9pUOp) BIUBUI9[y 9p OSnpui OJ9^
•ttBtUBUIJ9^) UI TSO9 O^y^ *nid O[JBd IS UOU BIO[
-otóos ip odjoo ip tsBnb ^qoa^d '9ju9pu9.1d.10s 9 o9ubjubjsi nj ojj9jpj 9
'9[IJ^3^) pp 9. 90OJ[^) pp BJ9do J9d 9UU9AAB OJS9nb BipjJ UJ 'ipjnjBU
gzuaps o^|9p iiu^qos q^ 9JBoqddB BA9pu9j9dd 9[BnjtJids bj[B9J BqB 9qo
'BZUOpS BUn^p 9UOIZB^9U 9OI[dui9S B|^ BJBJS 9qq9JBS BUBS IJld 9 OpOtpBJ
nid 9uoiznps B^í^ 9nb B^n[ouoo 9nb jbubjjx9 oooduiBj 9p9nd o^[
't4BpjnSSB 9JU9UIBJS9JIUBUI 9 9piipiAiput 9qoisd
B^[Bp BSJ9Aip BAIJJ9|[OO 9ipisd BUn^p BZU9JSIS9Jpp IS9J B^^ 9nb 9Uldo
'BAIJIUIIdd pBpqBJU9UI B[ 9p OipnjS9 [B OJUBII9 U9 BSOIJBA UOI0B1U9IJO
ns 90OUO09J 9nbunB 'iMiaH^aQQ op ojispdodd b 9itb 9^qBoqdx9 s^
*(6^) 4tBAíl3IIOD ^ppos BiJoopotsd aoaj is Bi^o[otoos B[ 'Biáopoisd ^^pp
9Op 'lá^9| ip 9 ISSB[O tp BAIJISod BZU9pS BUn^p OJJ9JoO BJ9 BUIIUBJ OUI
-SIAIJTSOd \l J9d OJ9d ^qOIO^ #BA9JSIS9 BlUIUBtJSOnb 9ip OUOJBpjOOIJ IS
láoppos i 9qouB ojund ojBp un py 'bubuiii buiiub BqB OUJ9JS9 BJ9 oio
ojjnj :9qoisipj9tu o 9qoil&gt;o[oiq 9siibo 'Boiiuiqo Bq^p 'boisij ^qgp 'Bi^
-O^Oiq B[pp l^á^^^ 'BIU[B 9p Ojd90UO0 p :S9[BIOOS SBI0U9p SB[ U9 BOIU
-O^OBUB B9pi BUn B Bl^opiOOS B]^ 9p BOIJJJO IIS U9 9JjnO9J IMOXMy
• joijqod ijiJ^Bd pp 9JBJ9do ip bj9iubui b[ 9 Bxnjjnjjs b^ 9Jideo jb^ b 9
9IZBJOOJSIXB O[{9p 9UOIZB0IJIJSni^ B[ 9 BOIJOJS 9UOIZUnj V\ 9J9pU9JUI JBJ
B OJinqUJUOO Bl[ BSS9 'B0IJBJ0OUI9p OJJBd ip BlJBJ^OlJOJS BJJBJJSB BJJ90
O.IJUO0 OpUBZZllUOp^ -B91JOJS BJ[B9J B^pp BZU99SOUO0 BJJB OAIJJ9^J9 Ojnq
-ijjuoo un 9n 'sgjip sb^ 9jqos oxaaV^j-vasoj^ ap bijo9j bj 9nb suido
^ aazxv^ 'xva^ a^ a uopu^ui Bun Bipoq zoa bu^j
Bun oiuonjjou BA9uod 9jono pp o^onj ui :Bood94untp bjiubiu
-nUIJJ9p OJJSIUIS OJOqiUIS JI 'BUJ9pOlU 9JJB BJJOO 9UIOO^^ S9 '90ip 'BlSoj
-opos BXno 'oxaavj b BqpjB ^aav3 A aMivx 4xoMano3 'aaaMadg 'ax
-JV03 ap sis^j S9puBaS sbj 9ju9uiBijBiuns Ántu jbuiuibx9 ap sondsoQ
Bjapos bj 'ipnjs tons pp ojj^S^oj ajiuij^p b oanddou Bjiosnij 9 uou

�Reconoce sin embargo, de valor el método de la encuesta esta
dística, pues "Esse possono avere qualche utilitá pratica nella previsione dei movimenti dell'opinione pubblica e delle reazioni delle masse
popolari nel campo della politica e magari del mercato. Ma questo é
anche il limite di questa sociologia. L'errore comincia quando si pre
tende di fare di questa descrizione schematica una scienza dell'uomo,
della suo vita e della suo storia".
Es justamente la Historia —en el amplio sentido que la definiese
Croce— quien puede estudiar "l'autonomia spirituale, il prodigio
della liberta, Foriginalitá, che sonó le qualitá per le quali l'uomo ha
un valore", e interpretar el alma humana, y la vida espiritual.
Si los puntos de vista de los historiadores (ej. Salvemini) y de
los filósofos crocianos (ej. Antoni), son tan lejanos como incompa
tibles, por las exposiciones que se hicieron, se comprenderá desde ya
las resistencias que levantan ambas corrientes entre los escasos soció
logos italianos. Estas divergencias resultan todavía más explicables
examinando el otro citado trabajo de Carlo Antoni sobre La ideología
política.
En el mismo sostiene que "Vi é nella nostra época un'incongruenza che si puó considerare caratteristica e rivelatrice", es la oposición
entre Idea e ideología ("formóla dottrinale, che funge da strumento
di penetrazione e di lotta e da una compatta disciplina ai seguaci").
"L'Idea puó compiere la funzione di mediatore tra la conoscenza
storica e l'azione... É quello stesso universale, che illumina il giudizio storico e lo rende possibile, cioé il predicato" (31).
En cuanto a la definición de la Idea, sería "il concetto dello
spirito, dove si incontrano la coscienza di sé dell'uomo e la coscienza
di Dio". En cuanto a la Ideología en la realidad histórica "disconosce
e rifiuta il núcleo stesso della realtá umana e della storia, sicché é
antistorica quanto e piü della mentalitá, che critica" (32).
Aparte de Antoni y los crocianos, hay un marcado interés en
todos los centros intelectuales italianos por los problemas del método
en la Historia y la Sociología. Los filósofos especialmente han publi
cado en los últimos años numerosos trabajos, a menudo interesantes,
sobre el problema metodológico, la gnoseología en las ciencias sociales,
o las relaciones entre éstas y la filosofía o la teología.
En Milano se celebró en diciembre de 1953 un Convegno di Studi
Filosofici dedicado al estudio de la teoría sociológica, y en este mes
de abril de 1954, Bologna será escenario de una nueva reunión desti
nada también al estudio de la Sociología teórica. Cuando en agosto
de 1953 se reúne en Bruxelles el Xléme. Congres International de Philosophie, a propósito de la Filosofía de la Historia y la Filosofía de
la cultura, hay comunicaciones importantes de autores italianos (33).
(31)Ob. cit. p. 7. El ensayo se cierra diciendo que la fuerza persuasiva de la
Idea no viene de sus orígenes, sino del hecho que "essa viene a soddisfare un'esigenza
vítale dello spirito, che e quella di consacrare la propria azione ad un principio e di daré
coerenza alia propria vita", p. 8 in fine.
(32)Ibid, p. 8. La crítica de Antoni jor Nicola Abbacnano Risposta a C. A., rev.
Quaderni di Sociologia, Torino, n. 3, 1952, p. 137 y sigs.
(33)Actas du Xléme. Congrés International de Philosophie, Louvain, Nauwelaerts,
— 102 —

�— soi —
'^Z "^ 1P 'q '^sa^qissod suoiinjos sasxaAip jnsajoniB.s 'ssijd ^nbeq^ xnod 'ia inaniasaano^iA
juajuojjjEt8 mb saaiJBA saauBpoai ap sií^noa sap luaisgjiuBiu as 'aiapos anbeqa suBp,, oipip
Bq HDXiAUfif) omsiin [g "eaiiBtaa^qojd ap o soAiiafqo ap anb sbiu '[snidaauoa ojcjbcIb ap
'opoiatu ap uos bubi[B]i Biáo^opos b[ ap SBniapjojd soj ap aiJBd Buanq aiuaniBisnf
4Í-• •sanbiuipai sas 'apoqiam B8 'janidaanoa [laxBddB
nos aasiAaj ap )a Jaindatp niBJ] na isa ai3&lt;qopos b[ • • -sanb^cqopos si&lt;q sap mpa 'uijua
'ja (0'9 íjaBuituopaad jnajjBj np injaa m (Q-g ¡^pos aj ja anbiqa¿sd a^ ajjua aoiipoddoj
ap mpa tu (o'f íajapos ja npiAipu; anua qj^uoa np inpa ¡u (0-g ísaj^ojd np ia
a^pjo { ap rapo in (0*g ¡aiinBmnq([ ap ijos np aniajqoad aj ¡n (^1 :ajpnossaa ap snpl
asodoad as an apais "amaxx nP ^i^oppos b^ isuiy,, aaip gj. -d "lia *qo na HDXiABDf) (g)
•aia '¿^6X 'BÍIBU BAOnM Bl 'aznaai^ 'duojs /pp ojja^gos jns otggv iíiuidV^ oaiy íowspjjojs
ojpp Doijpa a tjjadsy '61-91 "d 'saxxaxnag ap osajáuo^ ^ap *ip -qo na vn^vxxvg
^OS6l"6^6l 'ixopBpuoj^ 'oubjij^ 'otusppotg a ojusi/oizi/a/sis^ X vjajXg suagtij 'idvj
ap í6I 'ixopBpuopí 'oubjij^ 'IKOXNV^ OKag ap vtjojg a ojj^^ ímÍ9 xod 'isy (^g)
•otusijDUOizvdJt a auoizD^ 'vjjmio vjjap tuigijQ
axqos '8^6T 'Bnissaj\[ -vifosojfj jp ajouoiznjy osaugtw^) yjy pp íjj^ '-fa xod 'j^a 'opojam
jap Bma¡qoxd ^ap uBdnao as anb bi^osojij ap soubijbii sosaxinoa so^ axjug "HIA *I0A 'S6I
jj v[ 'BiSo^oaj^ b^ b u^ioisodo aod ojuaiintoouoD gp buijoj ojubtio
na Biou9i^ B[ ^p pBpitaxjt^g^ tb\ gp Bsugjap b^ o^dragfg aod isy
•^n^gg[gjut oipgui p Bquasgjd ^\ anb pqson ojpBng \v
g^uaaj 'Bin^diasip b{ gp BsugjgpojnB gp soiunsB gp Bouqna B[ ofBq asjBj
-nguiA ugpgnd anb 'soai^p^pojaní SBmai ^ BpBaipap B^sa BUBipii Baiá
-p^xaos uoiggnpoad b^ ap ajJBd Buanq Bun 'ouiuuaj jguitad u^
•(5g) odingp ojjsanu ap sopiuj^ sopBjs^ o Bia
-ubj^; ap uotaBnqts v\ b noiaisodo aod 'BaijBinajsts BiSo^iaos B^ b ^jsoq
a^uauíBqdiuB Bip Áox\ ane oipaui un ap SBioua^ixa sb[ b apuodsgj
sand ^BaiiBuia^qojd Bsa b pBpiraxjia^ ayjBáau BaijiuSis ou ois^
'atSojoioos vj ap ajjanjan umjvooci qr na SBpB^adns BJBnjdaauoa
4HDXiAHíi^) '"fa Jod 'anb 'sauoijsana ap cqnajia un ua a^uauíajuajBdB
uaAanm as anb ap uoiaBjBjsuoa b[ aaBq as 'Bijoso^^ B{ X bijojstjj u\
uoa Bi^o^iaog b^ ap sauoia^pi sb^ ajqos ^iaadsa ua Xnra X 'opojaui
pp Biua[qojd [ap ojisodoxd b 4BiSo[oxaog b[ ap soubi[bji SBjsqsiaadsa
sajoCam so[ ap sofBqBjq sajuaioaj sbiu so[ uBuiuiBxa as opu^n^
•(uiBpa^ 'BAopB^ 'btjoso[ii^ ^[[ap ^pojg a Bijostqt^ ip Baijtja Bu^as
"8BH) ^j^^oS ^ '(OUÍJOX) 9iuapiooQ ouioo sa[Bjaua^ sbui sauoiaBoqqnd
osn[aui o '(tuoa-^ oun^g 'joaj [a Jod Bpiáuip) biab^ ip BjisaaAiuj^
- aqaiqi[o^ azuaiag ip B^oaB^ B[[ap BisiAtg 'oaijijo^ j¡ ouioa sauoia^a
-i[qnd uauatj soai^o[otaos soipnisa so[ ^aaouoa BJBd anb BiauBjaoduii
B[ sa oubi[bii [Bnqaa[ajut aquaxquiB [ap BatjsuajaBJBa Xn^^ "ouB[i]^ ip
aaon^) oja^g [ap pBpisjaAiu^ B[ aód BpBai[qnd 'ijwioo^ azwaiag ip ajnu
-oizvuxajuj ü^siíii^^ Buisiui b[ X '(ixonvaaa^ ODMva^ tp a OMVM^vaav
vaoDi^[ ip sana b 'ouB[i]^) vi^ojoioo^ ip íuuapnn^ SB^stAaa sns ap
saABJ} b pBptAiiaB Bqjaia BiaajdB as soub souiii[n so[ ua oxad 'bi[bj[ ua
saaoqna soqanuí uoa B^uana ou opuBuasaj uauaiA as anb SBiauB^suna
-jxa sb[ SBpoi ap oíaaduii aod 4Bui[diastp Bqsa anb oi[aip sq as B^
¿Bi^o[oiaos B[
ap pBptuiiii8a[ B[ ua uaaaa aní^ sosoipnjsa so^anbs sopoj ap X 4sa[Bu
-oísajoad so3o[piaos so[ ap pnjijaB B[ sa [Bna? 'o^sa opo^ b ajuaa^
*f 'oiossvj^ 'y 'iaavaiMc^ ODMva^ 'inixwv^ oaqy '1x01103
oosaDMva^ 'idv^ ozm^ 4imoxmv3 oi^ag b sBuia^ soqsa ap UBdnao as anb
oaijoso[tj ajuaiquiB [ap sopiaouoa sbui sajo^nB so[ aajua souiaji3

�riografía (en el sentido que la entendiese Benedetto Croce) , o la
Filosofía (36).
Los sociólogos asumen asimismo la defensa de las Ciencias Socia
les, en un plano semejante, y naturalmente el derecho a la misma
existencia de la Sociología tan encarnizadamente negada, como hemos
visto, por ejemplo, en los escritos de Antoni.
En general, puede decirse que este capítulo está dominado por
la sombra de la personalidad de Croce, y en menor grado de los idea
listas italianos como Petrone y Gentile, y aún de los criticistas neokantianos.
Examinemos sus definiciones de la Sociología como las que encon
tramos por ejemplo en Nicola Abbagnano, que en el Convegno di
Studi Filosofici de Milano (diciembre de 1953), nos dice: "Intendo
per teoria sociológica un complesso organizzato di significati linguistici, adatto a guidare la ricerca sperimentale e a descriverne i risultati" (37).
Para Cobrado Gini la Sociología es la "disciplina que estudia las
leyes generales de las agrupaciones humanas" y no puede confundirse
con Ciencias Sociales, como hacen otros autores mediante la inclusión
de las leyes establecidas por las Ciencias Sociales especializadas (Eco
nomía, Derecho, Etnología, Demografía, Lingüística, etc.), y también
con las "disciplinas auxiliares" como serían: Estadística, Etnografía,
Geografía e Historia (38).
En los deslindes entre Sociología y las demás disciplinas intelec
tuales, los sociólogos italianos en términos generales se interesan por
los que corresponden a la Filosofía, o a la Teología. En cuanto al tema
de las relaciones entre Historia y Sociología, en general se plantea con
relación a la Historiografía —en el sentido que la entendiese Croce—
y muy escasas veces recuerda los términos de la polémica, como se
encuentra por ejemplo en Francia actual.
Cuando en escasas ocasiones se encuentra un intento de deslinde
del último tema aludido, el planteo se resiente por hacerse en tér
minos que ya la crítica ha superado fuera de Italia. Así, por ejemplo,
en el citado trabajo de Abbagnano se dice: "II secondo compito di
una teoria sociológica é quello di determinare l'oggetto specifico della
ricerca sociológica. II campo dei fatti sociali comprende infatti realtá
diverse ed eterogenee che sonó assunte como oggetti di studio diver
se... La prima esigenza é forse propio quella di distinguere l'oggetto
delle discipline sociologiche dall'oggetto delle discipline storiche. Su
questo punto si puó diré che di fronte al carattere individuato (o
individuabile) dell'oggetto storico, sta il carattere relativamente comune, uniforme, ripetibile dell'oggetto sociológico. Gli strumenti di
(36)Uno de los trabajos más interesantes en ese sentido, que hace referencia a
uno de los últimos libros de Croce (Storiografia e idealitá morale, Barí, Laterza, 1950),
es del Prof. Eugenio Pennati L'ultima polémica tra ideali^mo e sociología, estratto de
II Político, Pavia, Ponzio, 1951.
(37)Appunti per una teoría sociológica. Milano. Convegno di Studi Filosofici, 1953.
ed. mimeográfica. El Prof. Treves ha observado —en esta misma reunión— que siendo
un punto de vista estrictamente sociológico, recordaba las formulaciones de Ceorg Simmel.
(38)C. Gini, oh. cit., p. 223.
— 104 —

�— sot -*fS6T 9P o^jBm ap { Bjp p biuojj ua ^peqjaj 'aojnB ]f BptSpip bjjb^ Bun bq (\f)
•6I-SI #d '^S6I '^83W
op8uy B^psiAiq^jy BauBjpasij^ 'oub^ijb^ IP 811J3 'ijvpos azuatas 377^ ossauStud 71 a
pi^ajv 17^ X 2S6]; 'saaua^ sap aqnje^ 'jnqinBisj 'ai^ojopos %a aiifdvjSotuaQ ¡ ^S6T 'Hdít0H
'oubjij^ *ijp íap auojzDjUajui a auoizvjnduto^) í 0S6T 'Bi^ojo^og ip *aaiaj osaaáuo^) \l\
pp ijjy 'Btno^j 'oigojoiaog a nituouoa^ souiaiía 'ltouis¡joqBjaui pp iqon^s o BjijBj^oniap
Bi8opi3&lt;&gt;9 8¡{ap,, uoi3Bzt[Bpadsa eijojou ns ap oajuap aadniats 'euiojj ap Bt8o[opo ap
josajojj jap sofEC|Bjj souiiqri so[ aaiug -jg^ -d 'iaii^) "3 ouisiui jap "lia -qo B[ bq (0^)
•Í-Z s3?d 1P "qO (6)
JB[[OJJBS^p B SOU9UI O[ JOtl O 4B[OS Bun SBUljdlDSip SBqiUB 9p J30Bl[ B
apuaij ^nb 'boijjjo^ á BjSo[oioog ap ozb^ |a sa opB[Buas souaui o^_
'(tí7) ttBlB-i3^BS9 bjbjs bis osuas ojsanb m
Bzuarqjut Bns bj aqa opaaa oí 4bj[B3j uj -BjBAij[oa oaod a Bi^o^oxaog
B[ bt[bII ni as irq b Bdjoa b^ ouuBp tjjoni a o^iuBaas oaixnau Bja au
ijáa 'Bi^ojoiaog bj Bpjen^u aija oía aa^ *ojBj^ouojs auioa aooa^ ip
auoiznpojd bj auaq oasouoa uo^[15 rB^sajuoa sou oiaBuoijsana ojjsanu
b opuaipuodsajj 'Bdnao sou anb Biuaj jb uoiaBjaj ua 33OH3 oxxaa
-aMag ^p ojuaiuiBSuad ja axqos uoiaBiaa^dB ns jbui^isuod aiuBsaja^uí sa
sbubijbji sajBiaog SBiauai^ sbj ua iMif) ap oí^ijsajd ja opBQ
-oianjoAax sbj ua Á SBJxan^ sbj u^ ossa ja sa ouioa 'sajBiaos sojuaiui
-lAoiu soj ap suaaotu wnwfud ja 'ojaaja ua 'opnuaiu b sa ouatuouaj asa
oaijqnd jap soto soj b opipuoasa opuBpanb : oaijBxSouiap ouauípuaj ja
ajuaipuadapui ajqBiaBA ouioa JBxapisuoa jijn opnuaui b sa anb buijijb
as oxad 'saxojaBj so.no soj ap upiaaB bj B^aiu as ou uoiadaauoa B^sa b
opjanaB aQ *aja 'anaa^ ap BjsijBUBoaisd ísojdapB sns ap Á nvaMiaof)
ap Bai^ojodoxjuB íviacq ap ^ xavj^[ ap Baiiuouoaa íavi^ a'q ap
uoiadaauoa bj b auodBjxnÁ as anb Bi^ojoiaos bj ap boij
uoiadaauoa buii b opB^ajj^^ xaqBq buixijb xojnB ajs^
•iMi^) oavaao3 'jo^tl 'Bi^ojoiaog
ip bubijbjj Bjaiaog bj ap X 'biuojj ap ijBiXBnjjy pa aqaijBj^oiuaQ
'aqa^si^Big aauaiag ip bjjoob^ bj ap aiuapisaxd ja BAijjna aiuauíjBia
-adsa 'anb 'BaijBj^ouiap Bi^ojoiaos bj oSibjjb jBuoiaipBJj ap sa isy
•soubij
-b^i soSojoiaos soj aiuaiua^uajajaid uBdnao as anb ap sapBpijBiaadsa
sbj ap buibjoubcI ja JBUiuiBxa sa 'bijbjj ua pBpaiaos bj UBipnjsa
anb SBuijdiasip sbj ap jBjnaij.iBd o^sas ja xaaouoa ap buijoj bjjq
'(6) 4tJlIBJ Bjajduioa
a a^isa auijdiasip ip iddnx^ tap ounuSo ajBnb bj jad 'BjiJBjuaiuajd
-uioa ojoj bj ojsojjnid bui aqai^ojoiaos auijdiasip a aqaijBJoiJojs auijd
-lasip bjj ouisiuoáBjuB^ aasijiqBjs uou auoizuijsip Bjsanb aqa ojBiqa
^ • • 'ijiqijadij a junuioa ajuaiuBAijBjaj ijja^So ajsauíjap b aaaAUi
ouopuaj BaiSojoiaos aui^Bpuij 3jbaab is ina ip ijuauínjjs ij^) -ajiqijad
-ajji a oaiun ojjoa un uoa 'ijbjihiis ijja^^o uoa auoizBJBdiuoa Bjjsp
axiasn aAap aasa aqa a oduiaj jau a oizBds ojjau Baiun auoizBaojjoa
Bun bij aqa ojuaAa ojoáuis un ajduias a BaijBjSoiJojs auoiznxjsoaiJ
Bjjap (bis aqa ajBnb) on^^^oj ajBnb bj jad 'ajUBzzijBnpiAipui auoizuaj
-uiun (tjjBSjaAiun,, 'ojojij iSBisjBnb b 'ajnua^iJ aiJoSa^sa o ijjaauoa ip
bjjbj^ is as aqauB) ajdiuas ouuBq BaijBj^oiJo^s BajaaiJ bj 3jbaab is ina

�la sociología política. Es bien característico el hecho de que una de
las tres cátedras de Sociología de Italia, la desempeñe Camillo Pellizzi, ex-profesor de Storia del fascismo, mientras el Prof. Pennati,
ejerce la segunda en la Facoltá di Scienze Politiche de Pavia (42).
Después de la guerra ha cobrado especial vigor la sociología jurí
dica, que en Italia se apoya en una amplia difusión que desde el
siglo XII tienen las Ciencias Jurídicas, y que ha dado frutos de mé
rito. Recuérdese que un autor tan dotado para la sociología como
Renato Treves, es Profesor de Filosofía del Derecho (Milano), y la
Profesora Giuseppina Nirchio, ejerce como asistente de la Cátedra
de Filosofía del Derecho de la Facultad de Jurisprudencia de Palermo (43).
Pero si se explica el rápido progreso de esa corriente por
condiciones especialmente propicias, resulta todavía más visible el
ascenso de la sociografía, sociometría, y formas conexas que se aprecia
en los últimos años. Aquí de nuevo es necesario citar los nombres de
Treves, Pennati y Nirchio (44).
Por último, y este es un rasgo que en Italia participa de las carac
terísticas de otros países, hay toda una sociología vinculada a la ideo
logía socialista, que arranca —lo mismo que la historiográfica que
comentamos al principio— de principios de siglo con la figura de
Labrióla (45).

Es posible eshozar un breve balance de la situación y muy espe
cialmente de las posibilidades de futuro de la Historia y de la Socio
logía en Italia.
Todo hace pensar que ambas disciplinas intelectuales, como todas
las demás ciencias que se ocupan de la sociedad, están llamadas a un
gran porvenir. En otras palabras: es nuestra opinión que los proble(42)Citemos, por ejemplo, de Pennati Fondamenti di una filosofía dolía política,
Milano, Ist. Edit. Italiano, 1945 y Forme di trasmissione e conquista del potere, estratto
da II Político, Pavia, Fusi, 1953 y su trabajo inédito Dottrine politiche minoritarie. I capi
e le masse, de Treves, la ob. cit. Interpretazioni sociologiche del fascismo.
(43)Citemos de Giuseppina Nirchio la serie L'autonomia del diritto nel sistema
crociano, G. B. Vico e la scienza del diritto y Una nuova interpretazione della filosofía giuridica di Giorgio Del Vecchio, Padova, Cedam, 1950 a 1953, y el folleto Intorno al pensiero
di Gustav Radbruch, estratto da // Político, Pavia, Monzio, 1953. Naturalmente estos au
tores, lo mismo que aquellos citados que cultivan la Ciencia Política, disienten con la
orientación que la corriente crociana diera por intermedio de Felice Battaglia al decir:
"Desde el punto de vista académico, la sociología no ha sido capaz de desplazar a la
filosofía del derecho y a la ciencia política... Creemos que no deben emplear las bases
empíricas que, a nuestros ojos, desacreditan a la sociología". El fragmento pertenece a
una carta de Battaglia al Profesor W. Rex Crawford de la Universidad de Pennsilvania,
que conocemos por la ob. cit. de Barnes-Becker, t. II, p. 226.
(44)Recordamos especialmente de Renato Treves Introducción a las investigaciones
sociales, Tucumán, Universidad Nacional, 1942; de Eugenio Pennati Sociología e Sociografía, estratto dagli Atti del XIV Congresso Internazionale di Sociología, Roma, Soc. It.
di Sociología, 1950 y de G. Nirchio La sociología come scienza autónoma. Tecniche sociografiche e sociometriche, estratto da 7Í Político, Pavia, Fusi, 1953.
(45)Así, por ejemplo, el citado Pennati, L'etica e il marxismo, Firenze, La Nuova
Italia, 1948, los trabajos que se cumplen alrededor de Comunita, del Ingeniero Olivetti de
Ivrea, en Milano a través de la Biblioteca Feltrinelli y su revista Movimento Operario
y en Firenze en II Ponte que dirige Piero Calamandrei. Citemos finalmente a los her
manos Roselli y a E. Gramsci, cuyos trabajos han sido largamente difundidos.
— 106 —

�— ¿oí —
•jBnjo^jajn; cnijdpsip ojuena ua
bijojsijj b¡ b uaiquiB) sajqBJijdB nos anb sotuBsnad 'BiSojopog ej ap uoiDBjuaiJo bj X ajjans
B{ BjBd sa[B]uauiB[)unj ouioj 'e][eiap HDXiAHfif) seuiSied seinsim sesa na anb soqaaq soq
^-g *d '-jid -qo 'aígojotaos x&gt;\ ap ajpnj^D uopvooci vq (if)
•Lf6l 'P
-BJJSI1JJ ojSig yí 'oapiAajnop^ 'oaijpjsi^ vpioDjnoadsa oj ap pvpfoiuojsijj ofeqexi ensaña aa
bjsia ap ojund asa opiuajsos somaq BijeaSoiJoisiq E[ e Biaoaxa^aj Bsaadxa U03 (9^)

b^ gp opunuí p bjbíI soAistoap ouioo
eopBjBJj Á sopijnas 'sooiSo^pojatn SBtag^qo^d so^ gp oipn^sa p bjbcI
OAijsg3n8 Á 000 ubj biubjoub(Í un oppgxp Bq gs Bounu 'ojubj u^
•BjJáopigog B^ gp p ug ouioo 'btjojsijj b[ gp odiuBo p ug ojubj 'oiipra
gp SBAijuBjsns SBjqo gp opBuozBS ojnxj [g bububui jboijiu^is gpgnd
'SBip soajsgnu gp BgiSoppoigra uopgnpo^d BqduiB b^ gnb jqB gQ
•g^qipnpui g oiAgad o^uguioni un sg opojgui pp SBuig^qojd so^
jBjgpisuog 'uoxsnp souiBigBq gnb b BdBjg BAgnu Bsg jbioiui bjb^
•SBuqüpsip SB^sg gp oduieg p ug sosgjS
-ojd sg^ugpgj bo| gp JBptpugq gsopugipnd 'sgpnjpB^ bb^ SBpoj gp
pn^ggpjuí opunuí p uod o^dbjuoo ug BJjugnoug gs bi^bjj 'sgpigos sbiu
-gpp^d bo^ gp oipnisg p SBiJBitJojnB SBjSopgpi sb^ BBpo^ ouioo bijbjj
-uoo 'BjspsBj BiuouigSgq gp soub sop opBgijtuis UBq sojggdsB soqoniu
ug gnb ojugiuiB[sjB p opBjgdns ^ooijijugio bjsia gp ojund pQ
•jopBiaoistq p bjbú o|nuijisg un sg
ugiquiB} 'oSoppos p B^Bd pijgiBiu osuginuí un guodns oisg ig
•sguoigj A
sb^ gp SBidoad sguopipuoo sb^ lod SBpBOi^dpinuí sguopBnjis gp
-gdsosui isbo pspgiJBA Bun 'SBAiaogdsjgd A 8Btug[qoad gp ounsinbu o.ip
-Bng un gjugtuBjsnf gggjjo odragij oj^sgnu gp BUBip^i pBpgpos vj
' (lf) ttuoijBgjg gp ^g gouggsgAjgjjg4p '3}in| gp }Bjg ug 'g-iiej ^s gp utbxj.
ug 'gjugsgjd gjgpos b^ jns sibui 'sggsi|pisoo Bfgp sgppos suoijBn^is
jg sgjn^gna^s sgp jns oragiu tu 'gjgpos b^ gp gsBBd g| ans '
gp ssd uou s^jojp sgs jg^jugguoo ba gfp4nb uiBjjgg ^uguigpág
snou u 'giqdoso^iqd B[ ^g sgjgijnoijjBd sg[Bpos sggugps sg^ jgqjosgj
JiojnoA tu 'sguiSpo sgs gp sgisipijgdtuí suo^ugpjd xnB BjngyyiB4p
subs 'gyggys *aing^^ np gijioui gpuoogs By gp sgguBSSiBnuog gp
gy suBp u^yd jgyuígjd gp go^yd gun jgdnooo BJAgp gjSoyoioos
vrlii '^j^oyoigog By BJt^d ggsq HDXiAaa^) anb sguoigoipgad s^y 'pBpaioos
By gp uBdngo gs gnb SBuiydigsip SBy SBpoj b gsjgpug^xg B^po^
* (9^) 3DOH3 otusyui yg ouiinjgj yB
gsgip gy gnb optjugs oiydinB yg ug 'ouispijoisiq yg ug SBpinyoui UB^sg A
ooxjoisiq g^ugiquiB yg ugAiA BrjBjSoiJojsiyj By A BjSoyoioog By baijiuij
-gp ug A 'sgyqBJOABj gjuguiyBiggdsg uos SBOijpjsiq sguoyoipuog BB^q
•ouBiyBji ojugiiuBSugd ygp BdBjg BAgnu Bun BiounuB gnb 'ojugiiuiggjg gp
sisyjg Bun b ugpuodsgjjog gnb soy uos gjuguiyBnjaB ugingsip gs gnb sbui

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2761">
                <text>El problema metodológico en los actuales historiadores y sociólogos italianos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2762">
                <text>Trabajo presentado a la Sorbonne en abril de 1954 con el título, tal vez más expresivo, de la Méthode chez les historiens et les sociologues italiens après Croce, bajo el patrocinio del Prof. George Gurvitch.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2763">
                <text>RAMA, Carlos M.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2764">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p. 91-107</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2765">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2766">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2767">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2768">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2769">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="183">
        <name>BENEDETTO CROCE</name>
      </tag>
      <tag tagId="334">
        <name>ITALIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="335">
        <name>SOCIOLOGIA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="244" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="463">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b6392bbc4499537f3087e3a0173d6725.PDF</src>
        <authentication>738ba7785ea4bfd215bb86eb82faf0c3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2750">
                    <text>—s—
•ainanj Bisa anb
ajqmoq pp jBsuad ap o^a^ pp fiuxis jofaui X^q oa
'aisixa anb o^uaiuiBsuad 9p opBAtjd oj opoj 3q
sbiub^ ssjío trejae 'odmati X nopoe 'oixqtnB 4fiojsa 3-iíng
•Jiistsqns Bjed eojuaraipaduii sspuBjS ua^txa
'ojusa p X aiuatij b^ 4BiauaSipini b^j
'BpB^ B| BJBd
'BIAn[^ B{ BJBd
'Bjqaraii b¡ BJBd
'ounnjaj nía X hozbj uia uaaajo|j anb
sapsoj ap sa^nu jaaau oSeq i^^y
'aaaiA ou X JiuaA ap Bq anb B[ b
oíadsa jesaa me apaop oca
'ajdmats ap X Baunu ap uipjef un ap
oj^uaa \3 ua asB^eq ajuanj b[ X
^atpou b¡ ap o Bjp pp bjol{ b^ unas
jisuom sojefed X sajafniu ap oqanm uanaij saSaijea scj
'aauojq ap aa^uijaa sajj jod Bpiua^soe
ainanj Boijqnd son ap aid p
'Biamh o| ou oX anbunB sofo sim of^q ajjnao anb
'oai^BJj Xnm X paj Xnm op p^pjaA na sa o^a^
'Oinsa a^sa jBjn^afuoo Btjpod esta Bpsu
'ootpod Bcaaips ouosiAOjd u^

vi ^ viD^aonaiMí va

�LA CLARIDAD DE LAS FORMAS
La fuente
levanta sus líneas siempre mojadas,
coronándose en la cima con una cóncava taza redonda,
sostenida por tres esfinges de bronee,
hincadas de rodillas,
y sobre ellas cúmplese un vertical dispendio de aguas.
Kstas caen en un estanque de flores acuáticas,
que en la tierra agranda
un círculo perfecto.
Veo el fluir de una inteligencia que se busca a sí misma en las formas,
y en el orbe objetiva los modelos de las cosas,
por el instrumento del brumoso canto de las tres esfinges.
El ayer, el boy y el mañana, sustentan
esos transportes de belleza que buscan fundamento en lo agónico del
[tiempo.

III

LA DIMENSIÓN RENOVABLE
En lo más alto adviene algo que desborda
como una Idea.
¡Oh comienzo absoluto! ¡Oh flecha líquida!
¡Oh discurrir lluvioso!
Se precipita a lo largo de los púdicos cuerpos
de las tres esfinges.
Veo tres desnudas doncellas con pechos de bronce.
Hincadas y dispuestas en triángulo,
como en la estricta pausa de una danza difícil,
mantienen cada una su antorcha de agua.
La inteligencia del orbe se confronta en las treB esfinges.
Las bien trenzadas serpientes de sus cuerpos
tejen y deshilan el embozo del orden, la simetría y el límite.
Las esfinges renuévanse en todas las instancias,
y sólo aBÍ en ellas el aniquilarse es un cántico sin pérdida.
De todo lo privado de la humana belleza que existe,
nada denuncia mejor el enigma poético del hombre
que esta fuente.
—6—

�^ I—
"BTTU BTDU3I3U03 BpiDtl[ B[ 83 3tlb
'opuoj uis anbuBjsa un Bia^q
'odiuaii un ap eiauan[j e[ Bsned uis ajjnasa as
'a^uejsut [a uoqB^sa ns oiauBSUBa uis e^iodn
'B[qaiui[ epinb^ B[ jesaa xjts auaiApe
soujoiuoa soXna jod
'aauojq ap saSnijsa ea^^ sbj ap ajuanj esa Xos oj^
•biui BpBJim 'a[qjBBduit 'epunjoíd Bisa
uüJBjaqB ou o^ad
'sojqmoq stui ajqos UBJBsad Bn^e ap eo[iq ap sapm uoa
'sopedjiíd biui aaqos uejaAo^ bb^bjbj ap sa^m uoa
'BiauauBdy b{ X

sa vwoiwa aa
A

*eija^B B^aBjuí uoa asBjqmn^oa ofadsa |a ua anb
'a^uijsa Bun ua aptia^sip as biujoj epoj 'zaA ns y
•Bjajouoo buijo^ Bun ap jopnd ^lAomuí {a Biaeq
BSnj ns asjipotasa ^b utj jod Bza^^aq eias X
'bjbjob as eraeiui is ua anb
B[qaiuij sbui sa ou Biaua^qajuí bj ^a u^
'ouisim ts b oai^uapi oinaimesnad un ouioa asBAiasuoa
'sbsod sb^ ap odijanb^B \o BiauajBdsnBj} ns na ataiq [b X
Bpaoqsap iu aaajca Baunu ofadsa |[j
•ao^X said sns b anb
ofadsa ojbab [ap pEpueiAq B[ uoa
oaojdjaa^ sieBjxa [a jsuoixauoa ap ueijseq as saunu X
^88[[aj]sa sb[ ap uo^uBjBd [a ua sofo sim ap zn[ B[ uaqaq
'eaujojuoa sb[ anb o;uaimBSuad [a qsjbidbs uts uaqaq
'oijaisiui oidojd ns [a ua uaqaq sa^uijsa sox\ se^
•ofadsa un ua Bn^^ [ap ojnairaidmoj [a eíij
'saan[ SBpqos ap a^uesuad op^a.ua ubjS un
a^jsajjaj aseq e[ 0^

SVHÍld SVKH0(á SV1
AI

�Allí, en abismos circulares,
la belleza del orbe en explicar insiste,
su conversión consciente.
En el espejo del pensar halla su elucidario,
su evidencia y su máscara.
Pero su enigma asombra más como testimonio de lo eterno.

VI

UNIVERSO CERRADO
Pensar, existir, soñar,
son castigos impuestos
por las tres esfinges del azar y el destino
a esta materia lluviosa que me sustituye,
mientras geometrizan en mis abismos las furias
un universo o ídolo informe de belleza,
sólo con lontananzas.
Aunque tal vez les fuera suficiente
crear nada más que una gran idea fija;
fatalizar tanta imagen órfica hacia lo eterno,
sobre el fluir y la primacía de las apariencias,
con la cruel constancia del número.
Pero como están condenadas a contemplar
sólo las imágenes del espejo,
las tres esfinges no comprenderán nunca
que ellas mismas construyen sin término,
el universo que allí las circunda y encanta.
De lo privado de Vida que existe,
nada más análogo a la carnal metafísica del hombre
que esta fuente.

VII

LA CONTINUIDAD
Existir, soñar, pensar.
¿Podré yo olvidar tales absurdos tormentos
la noche en que la total belleza creada que espero,
fluya sobre los hilos de las tenaces aguas
que caen de las tres esfinges de bronce?
^8^

�—6~
•ojubd [ap oiuainujduma ja ua 'oiuiijn jod 'asaBjambB B^ed
'sa^uijsa sej ajqos
odniat^ utiSjb apsap aXnj^j •Bjqaiui) buti ap
BiDua^ajrpni bj ua eiaunue as ojuaimesuad ja anbjo^j
•sajoq-i B soj ap aid jb xiBZBjqB as
'opiAjo ja X
BiAnjj ej
'Bjqaimi bj opuaipnja anb
'souhuoub sa^uBme soSaia soj ap jbjojj ja X Jiaj ja j^
•oujnjooa ojaia jap ajqumjsoa bjohos bj
'uiauajajipm bihstui bj uoa
"sojra soj ap saABjj B
'jBqanasa ap aBjeTap sopio sna sbihbj*
•sajjaut sefoq ap o s^api ap saqjo soj
'sozBjq etin ap soabi^ b
'jBiuajsns ap uBjefap sozojq sns sbuteJ"
•sBsoa sej ap jijoui ja 'sojuí soj ap sbabji b 'jBjdraainoa ap
asjBtjseq ap ueq sofo sns ssiuBf
'oÍBqap aejdcnajuoa anb SBiaBJisqB senSe ap
ojnajja ja ajqos
SBjja aijaa oB.uata anb ojnáuBijj ja X
'soijjeá omoa sbjb X sopap sns
'eoSsnin uoa sopejazara souas sns X sozu sns
'saStnjsa sa^; sbj ap Bajñájnj pBpniBA bj Jijnd ap bij
'aAanjj ojjb oj ap anb eu-iaja en^B ja
ajduiais ojad 'qy

la x ax^aaa va
IIIA
•oujaia oj ua pepmupuoa bj ajuajBd aa^q as saauojirj
•Bjnd Buuoj bj ua BiauauBtUJad ej uij jb jbjSoj B^s^q
'ouiiij un ap pBpmuijuoa bj na buijoj ns Basnq anb
oSanf opunjojd un aiiuisBj) as aSuijsa ua a^uxjsa ag
•Bzajjaq Bptanj ns uoo UBjuBaua ara anb
sajdiqnuí sBiauauBdo ua apuaiasap jas jap pepinui;uoa e-q
*anbuB)sa jap jiaouiui oj eioBq
'Bpinbij znj Bun oraoa BnSe a^a ajuanj bj na 'sjoqB ioj;
¿ouBuaasa un ap opuo^ ja jod ueqoíetn as anb
'ojn3uBUi ua sBjsandsip
4SBiqBS X sefatA Xnru SBuiJBZUBp otuoa
'ojnaBiaadsa jap uij jb ajdmais bjbíI opus^nj
SBjqaiui) ajjua jsuoq ap uBjqsq as se^sa ^?

�IX

LA FUENTE INTELIGENTE
Si aún creéis que todo esto
es sólo xin provisorio sofisma poético,
y dudáis de que yo sea la fuente
de las tres esfinges de bronce,
con mi pensamiento de hombre que soporta el agobio corpóreo,
admitid que yo soy por lo menos
al mismo tiempo que aquélla,
una Identidad,
que es el fundamento de mi pensante tiniebla,
una Variación,
que es lo que me obliga al oprobio de un cuerpo,
y una Apariencia,
que fluye y se extingue,
y todo lo embellece,
mientras con lámparas que llueven modélanse
en mi rostro,
los ídolos monstruosos del tiempo.
La inteligencia del hombre
su perfección culmina en la idea última
de una obra cumbre.
En este círculo que miro se desnuda,
como una belleza que no morir pretende.
He aquí el temario del monólogo sin fin de las tres esfinges.

X

LA JOYA OBJETIVA
¿Se ha desprendido de mí, totalmente,
esta fuente que admiro,
con el fin de halagar a la que ha de venir y no viene?
¿Con el fin de entregarle
una ofrenda infinita en el tiempo,
que podría ser la fluencia inmortal de mí mismo,
esta fuente de las tres esfinges de bronce,
se ha desprendido de mí, para siempre?

¿Sabiendo
que la que ha de venir para mí nunca viene,
esta fuente
se ha resignado a ser un objeto más en el orbe,
como un pensamiento hecho externa forma,
con la fatuidad de ser libre de todo lo humano,
o como una mendicante plegaria de agua y de piedra?
— 10 —

�— ti

P96I
opvu^ j^p a

•ajuanj B^sa anb
ajquioq ^a ua ouTAip o[ ap BiuSiua ^ap sisejjjjad jofam Xeq oa
'ajsixa anb ouiAjp o[ ap epBAud Eijajeui bj u^
ii^s S3J^ sb[ 3p ooqraos onjoiaoa \9 a^draais efnqip Btaiqn Bisa X
'os^aAian optnbq ^a ajqos Bipuetn aA3[ ne EjaaXojd
sana B[ na Btietaa anb BJnd Biaua^ijajuí E^j
•aauojq ap eaSmjsa ^aa^ jod Bptua^sos
'ajuanj eaqqnd Bnn ap jopapaap
'aadinais ap X eaunu ap ujpaef un ua
Ejainb o\ ou oX anbunB sofo sira ofBq axraaQ
•odiSbj^ Xntu X ye di uatq oS^b ua 'p^pjaA ua a]jaiAuoa as
BJjsiSaj as ja ua anb c^^
•oaijaod Btnsi^o^ ajqisiAaad un
JEan^afuoa b sand auaiA ou
ojubd ajea
'bjjou ^\ ap bSijbj ej; ap atujEdiaueraa ea uij ns ig
"oiuainiBsuad o o^uBa a[qisod un ajqmoq aisa ap aqijasui
4Baui|sa saj^ ajqoa
Bapx sun otnoa aXn^j o(duiafa ns ap anb
Eza^aq ajuajajipui b[ uoa 4a^uanj b¡
*opoi ap o^juao ¡a u^

IX

¿BPBM BI BJB^
^[qaiui^ B[ EJBd
'EIAnH BJ BJBd
'omcujaj oís X uozbj uts uBpuajjo as
'sa|oqjB so[ ap aid [b anb souiiuoub X eajuBme sa^ssoj soj
uajanuí X uezo^ X uaijns oiuoa
'a^qíseduii 'jbjiui e Bjeaipap as
'Bjtdnd EpiAEdnn uoo
'eza^aq ap |EJinau o(opt un ap aaqranjsoa ej u^?
¿oiits im ua opuEjadsa eainSaa
'BJanuí oX anb sandsap j^?

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2751">
                <text>La inteligencia y la fuente </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2752">
                <text>Poemas </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2753">
                <text>ORIBE, Emilio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2754">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p. 5-11</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2755">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2756">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2757">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2758">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2759">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="80">
        <name>Emilio Oribe</name>
      </tag>
      <tag tagId="18">
        <name>LITERATURA URUGUAYA</name>
      </tag>
      <tag tagId="333">
        <name>POEMAS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="243" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="462">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e293a864b02fec9d83bfbb031a1e212b.PDF</src>
        <authentication>f3f918b4ae83c57e6132255e599efe30</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2749">
                    <text>— 601 —
•ttsa.ioijain sipuaiaija snqni/hsui uinsn pe snqiuoisnjauoa iq 'sndia
-uud sipuapeaj o5(ja ijjj •ij^oui eijeduii aBijuajod aeuBiunq auaed 3e 'saqnu ni aja^-insse
innuoijEuijsap ouii 'uinjoijisuoa uinuoijeji^oa auipnjiu^eui soq iajadBJ iwnq sojji jaaedde
'jniu^jeduioa aeuauBduieg aiq 'oiuuooBg a^í is je ¿snijnae snqijejoui u; oiqqojj 'siaisÁqd
ui oisajjB^) p;n¿,, :jjY "Joa '¿81 '^izdiaq -pa 'SBjajduiog sejqo) ziKSiag mf) ()
'^jnjuegaaaad sinj snpej ijnao uiniuuio oiiuojejají] is 'jaqap nou assa uief 8abj3 jne 'aaapeAa
seqaqap uou uiajejjsn^í oape uinjiA uijny 'juejaadsaj ninsdi ui 'juniiuasjad miA snia
aenb eidojjijaq uina 'auáiput jjaj ¡os aduiau pas 'juajiajadmi ae jua.uquie ;j]nui aj eii uou
'jioaj sniJiA euiissijuauíuia uiajqapa uianb 'sassa si isi^^,, : (06l "!JEa *s^-iq0 SBl aP
uoi.upa ej b ajipu^dB ua cpea^qnd) fg\ ap vnavvdwv^ b iaNassv^) -j ap bjjb^ (^)
•(•sjás 802 -dd 'tíaijjaiuoa^) e^,, -dea '0161 'sIaB&lt;I 'JJ3D 'IIX 'lOA 'lJB3sag ap uoijipa^
b juauia¡ddn^ '(ísajj3saf7 ap sajauaQ ja ai/(,, ^asea^) -jojne ns ap aj euanq B[ ap oanSas
ejsa ou 'ivvuy saiavH^ 'jopeuojsiq joXbui ns anb isb íouisiui o[ aaeq —sosBa soajo jbuoi.
-uaui ou ejed— 3J^ai^\ ojhbuijjbui jap seuoai SBun e ojaadsaj noa :BAanu sa ou oísaxav^
ap pnjijae bj anb jijaaApB ounuodo sg *(tajiouiaui bui ua apJBÜ jnoj np uaia sibabu af
anb 'sjiaaa sas ua ajipips ap nad is 'sjo[ sap 'aAnoaj ie(f sietu taxquiou np Jioja ua
la-inpj anb aaia-jnad ja 'sajiexj saajne sanbpnb aaAB xnajne auiaui np (uinaaj nsuas 3q,
ajAi^ a[ nA ibJ anb sub azuinb e Á \i 'auujaop bj Jnoj,, : (6061 'síJBd 'AaaMK&gt;x
ap o^jlbó b SBjqo sb¡ ap jBuoiae^ uoiaipg bj ug) suao^au b Bjaea eun 8Q (j)
^s —odtjoso^ij ouist[buoidbu ap asnas ara as anb JBjiAa bjbcI
saauBjj un[B JBjia ojainb— 'uij ua 'xaHDMV^g X '() PB^H UBll
so)sa sa[Bna sb| b sauoisnpuoa sb^ ap pnji[duiB bj á Bzaanj bj Bjuana ua
auau ^8 js 'Ba^ái^ ap sbj b uBpanb 'sopun^as soj uoa sojJBJBduioa jb
'sojaiuijd soj anb aaip 'vaiawvdiMV3 Á KODvg 'saaaon A saxavasaa
aj^ua uoSuBJBd osouibj ns ua 'opun^as ja i |^) sojjaisap sns xod sop^aq
-lunjsap uBisa sopoi ap sofo soj opuBna 'oiuaSui ns ap Biauaiod bj
xas aqap auixoua usna 'souaui Bp^u 'aaip 'vaaaMVdi\[V3 b opuaiqixasa
'oxauítxd j^ "ziMaia^ A iawassv^) uoxBsaxdxa uoiuido bjjo ^nj\[
'Baipojaui Bpnp bj ap op^ui
-xb bjsijbuoiobx Biuajsis ns ouxapoui ojuaiiuBsuad jb XBjuacaxd xapod
BXBd oai^ojosouS Buiajqoxd jap SBOixo^siq sauoianjos sbj A sauoioisod
sbj Bjuana ua buioj ou 'uaiq sbui o 'BZBqaax anb 'ojosojij jap oaijBui
-ajsis ojuaiuiBajuBjd jap 'ajx^d bxjo xod 'Biauanaasuoa 'BipxBoíd Bjxaia
'souaui opuBna 4BjaAax 'ojOAauaq xas ap uoiauajuí uoa BjopuBáznf
uiib —BsaouBxj btjosojij bj ap saxopBixojsiq soqanuí ap uotutdo bj
'oSanj 'xas b o^ajj anb— oísaxav^ ap uojuido bj oxa^ *(j) ^Bxatnbis
sojxBpxoaax ou Bx^d ouioa vaaa\rvdi\[V3 ap sojixasa soj ua zapijos Baod
ubjí9 opBxjuoaua BiqBij anb SNaooíijj a piqixasa saxavasaQ axiag

"X 9P

QMVID^VW 3

�en forma inequívoca, afirmando que es, con certeza, un mérito de
Campanella el haber inspirado a Descartes, Spinoza y Leibniz (4).
Puede decirse que la crítica en torno al filósofo de Stilo está
tejida de luces y de sombras, de conceptos entusiastas y de severos
juicios, de exaltaciones y de maldiciones que, casi, perpetúan, en el
tiempo, el ambiente refulgente de generosas ideas y de persecuciones
feroces, de sublimes utopías y de mezquino conservadorismo en el
cual Fray Tomás, ora tras las montañas, escarpadas y severas de su
Calabria, ora en la tenebrosa prisión napolitana, ora en Roma o en Pa
rís, vivió y sufrió en medio del turbio oleaje de la Contrarreforma (5).
La sombra del "principio de autoridad" que retorna, alargada y
siniestra, de la llama de la pira de Giordano Bruno e invade la sala
del Santo Oficio mientras los jueces interrogan a Galileo, hace aún
más tenebrosa la celda de Fray Tomás quien, con la mente, intenta
evadirse hacia la luz y crea la Cittá del Solé (La Ciudad del Sol).
No es mi intención, ni me sería posible en esta breve nota que pre
tende sólo indicar algunos aspectos de su pensamiento pedagógico,
exponer el pensamiento filosófico de Campanella; pero me parece
oportuno hacer un rapidísimo resumen de su sistema ya que en él
(4)L. Blanchet (en Campanella, París, 1920): "C'est un mérite certes pour
Campanella que d'avoir inspiré Descartes, Spinoza et Leibniz. Mais pour lui, et en
general pour les penseurs de son temps, le mérite est plus grand encoré d'avoir dans tous
les ordres de la spéculation, dans la morale et dans la politique, comme dans la science,
et dans la religión, retrouvé les véritables titres de l'ésprit humain en pla&lt;;ant dans l'activité
méme de l'áme, et dans la pensée qui lui est immanente, toutes les valeurs suprémes de
la vie: vérité, beauté, bonheur, et sentiment du divin". Para un parangón entre Cam
panella y los pensadores de su tiempo, consultar mi obra: Lineamenti di storia della
filosofía italiana (ed. Universitaria, Florencia, 1950) y también // Naturalismo (en la
Biblioteca del l'Educatore, ed. Viola, Milán, 1951).
(5)Cassirer (Storia della Filosofía Moderna, vol. I, Milán, 1952), hace notar opor
tunamente el carácter con frecuencia contradictorio de las teorías de Campanella. Dice:
"La teoría del conocimiento de Tomás Campanella (1568-1639) está dominada por la
misma contradicción que caracteriza toda su filosofía y también su carácter y su persona
lidad. Las tendencias opuestas que agitan al Renacimiento se manifiestan en él con toda
su fuerza. Así en el campo político es el precursor y el mártir de su doctrina social y
sin embargo defiende en su obra sobre la Monarchia di Spagna el rígido ideal medieval
de la jerarquía. A la vez que toma una posición a favor de la libertad de la investigación
científica con su apología de Galileo, se somete, por motivos externos e internos, a la
decisión de la Iglesia sobre el nuevo sistema astronómico. La misma obra (De sensu rerum
et magia) que traza el esquema de su psicología sensorial investiga a la vez los primeros
fundamentos y los efectos de la magia. Sobre una indagación de la naturaleza, que se
funda en los principios de Telesio y reclama la observación directa y la experimentación,
surge una metafísica que, en su estructura y en su disposición interna, recuerda muy
de cerca la de Tomás de Aquino. Todas estas contradicciones en su concepción del mundo
y de la vida encuentran y refuerzan su expresión en la teoría del conocimiento en la
que por un lado la conciencia está subordinada a las cosas como un efecto de ellas y
por otro hace de ella, moviéndose desde otras premisas, el punto de partida y el funda
mento de toda certeza".
Ahora bien, sin duda alguna es cierto que influyeron sobre Campanella las tenden
cias contradictorias del Renacimiento, •—en particular el naturalismo y el platonismo-—
pero muchas de aquellas que parecen contradicciones, y en los escritos políticos y en los
filosóficos, mirándolo bien, emanan de la necesidad que el filósofo tenía de escribir
"sotto il veíame"; motivos, pues, más externos que internos. En el clima de la Con
trarreforma había venido a crearse una especie de acuerdo tácito por el cual los "letterati"
oponían a la presión de Roma lo que podremos llamar una "resistencia elástica": una
adhesión en la forma para poder, en la sustancia, profesar sus propias doctrinas. La
interpretación, pues, que da Cassirer a propósito de la "conciencia.... subordinada a
las cosas como un efecto de ellas", no me parece exacta, sino, por el contrario, es el
concepto mediante el cual Campanella se aleja más del sistema telesiano.
— 110 —

�— Til —
'jiaia ap pBiunjoA B[ Jod BunpiqBS-xapod pBpijsnp B[
epezueije aA anb EiiBiunq pBpiuij) Bisa ap Biauasajd B[ vti3MY&lt;iivv;j BXBjqns ouioj jbjou
aiuB^aja4ui sg -jouiy X BjjnpiqBg 'xapoj 'a/og pp ^ilVJ B[ ua oaisjjBjaj^ [B ueapoj anb
sadiauíJd saj^ so[ ua uopejuasajdaj ns uBjB-nuoaua 'Bjpci p A 9s$ou p '^ssod jg (¿)
"(0t6I 'Biauaaojjj) ojiwiuwsBtíijf pp ouwijvjt oj^jsuad jj
H1IXN3J) *f) ap A (fl^^i 'Biouajof^ 'saaauírqoA soq) oisapx ouipjDiuag oviXNaaoig *g
ap sBjqo sb{ asneaA vnaNVdwv^ ap p uoa uopepjxoa ns b A oísaaax 3P oiuaiuiBsuad [B
oujoi ua uoidbuijojui joXbui Bun bjbj *(j '9X ^\x 's^jvfjiuiDf pv avjnjsid^) íi^aaoi^ xod
opBJjsnji o '(-S18S X 0^¿ 'AI 't&gt;J.mwu -umi^i sq) oiDaHDa^ xod opiSoDax Bxas oidaauoa
ajsg -(^soiuBsuad anb ouis sesoo sb¡ ap buijoj b[ souiaA o^s ou SBUJajxa sBiauanjjuí ap
oipatu xod anb xauatax uatqraBj osiaaxd s^,,) {Bxaua^ ua oiuaiuipouoa pp so¡ b uaiquxei
X sa{qis¡A souauíouaj so[ b axaipj as '(0^61 'íJBa 'avovaig "g ap uopanpBJj 'oiopouajj
n^ojsirf^) Baxnaida aiuanj Bg •Biaunjsqns B^ ap ojuaiuiiaouoa pp oiisodoxd b saiaxoxsmy
b opBaijixa X (jjj #dB3 'jj -g paA '0I6I 'Buapoj^[ 'ojBUBduiBdg '\ uoptpa 'vidtouud
vidoud njxni vmpni luiu^j oq) Baxnaida BiiiJUop B[ opiuinsax BjqBq oísaiax (9)
Un SOUOpUBp UBJt 3BATIO9[9^UI S9UOI9DBa^SqB SBAIS90nS SB^
O\ 9p O1J9I9 O^U9IUIIDOUOD un SOUI9JpU9J B^BipaUIUl UOIOtnjUT B[ UO9 SBX^
-U9IUI '9nb OpOXU 9Q '9SOpU9IA[OA BJl BOBdo SBUI OJUBJ 'OIU9IUIBUOZBJ ^B
uoiotnjuí B^sa B98 BjBipaui sbui ojusno íosaaoad ns ^in^as BiDuapuoo b¡
b aituijad ou anb BpidBj ubi 'BuiísjpidBJ buijoj ua 'aioap sa 'upiainjuí
jod outs ojuaiuiioouoa ua bui^ojsubjj as ou 'BAijBpj 'oiubj o^ aod 'sa
X ojafns b ojalns ap bjjba anb [Bposuas uoisa^duii B[ opoj ajuy
¿o^aaouoa sotuajpod Bpipaui anb ua X ojund anb
b^sbjj? '44oX-ou^, un X^q t4o^,, oaisanu b a^ua^^ 'oan^ 'opo^ somaaanb
ou 'souiaqBS ou 'souiapod ou anb ap B^uana soiu^p sou sojjoso^^ ¿p^j
iui ap 'oiuaiuiiaouoa ixu ap 'japod ton ap b^b sbui Bjsa anb bsoo
X^q osbob o 'opoj ojamb 'opoj as 'opoj opand? 'oX o^aj
•(¿) uas oxavnb 'BptA tui jeiub ^ 'X Xos anb
as *uds opand anb aiaap a^ainb 'jas o^uais aui oX ts 'uaiq Bjoqy
•ajsixa 'spnp is 'X zapqBA Bsa ap Bpnp anb Jiaap
ajainb 'a[qisuas pBpi^aj b^ BpijEA ajuauiBin[osqB ouioa BjdaoB ou is
'sbsod $T2\ ap opi^uas pp ofn^j p ajuauíBAisBd B^uauíijadxa ou ojafns
p xg "Bzajjaa B{ ap ojuauíBpunj p aXnjijsuoo anb outs 'uoixa^pj b|
ajuBipaiu aéinsaj ajuauiBps ou 'aaqiuoq p ua 'sajuatAiA SBjnjBiaa sb|
SBpoj ua ojbuui opijuas p aaauBUuad opBsdtpa X oj^nao SBjjuatuí
oja^ 'sbsoo sb^ ap opijuas pp Jinjj p jod 'isbo 'opiSaauíns '(snjtpqB
snsuas) Bjpao buijoj ua aaauBuuad 'sopB^aa^B sojsa jod opBqjni
ojbuui opijuas p anb BjauBiu pj ap '(snjippB snsuas) uBaaáB as
p b anb SBSoa sb^ ap opijuas p jod opBsdipa ouioa auaiA 'ajuauBiu
-jad X psjaAiun '(snjBuui o snjipui snsuas) js ap opijuas ajsg
'ajsixa anb aaip ^\ íojafqo pp ojuijsip sa
anb aaip a[ (uoiaBSuas b^ ap Bpuanoasuoa b is ap ojjuap ajjnao anb
uopBoijipoin b^ jaaouoa pp) jaaouoa pp orasira oqaaq p X Biauaj
-stxa ns ap Bpuaiouoa auaij 'is ap Biauapuoa auaij anb Jioap ajainb
'Bjuauíijadxa anb aqBS anb ojsand 'ojad íojafqo pp BiJBiouajajip as ou
'jioap sa 'ojafns Bijas ou 'Bjuauujadxa anb zaA ts\ b jaqBs uis asBjuaui
-ijadxa ojafns p is : (9) Bujajxa uopaB can Bjuauíijadxa ojafns p
pna p Jod 'oaistj ojdb un b opianpaj jas Bpand jijuas p anb Baiu
'opunuí pp BjsmbisduiBd uoisia can Bjdaas oísa^ax UOD
•puopBanpa Biuapojd p ajuajj uopisod ns
anb ajqi^ X ajuapsuooojnB 44oX?^ pp uoiobiujijb B^pnbB BJjuanaua as

�conocimiento cada vez menos cierto aunque más universal. En suma:
lo universal tiene el valor de servir de punto de referencia por cuanto
no es posible conocer todos los particulares.
Los límites de la posibilidad humana parecerían así infranquea
bles, pero Campanella —a diferencia de Telesio el cual, además del
espíritu vital admite una mente pero sin ninguna función bien deter
minada— admite la acción de una mente que proporciona la posibili
dad de conocer a Dios y por consiguiente la razón de lo universal
(como idea eterna de las cosas) que está en la mente de Dios y de las
cosas finitas que El crea (8).
Las cosas creadas, por ser finitas, participan de un no-ser que se
opone al Ser, como el sujeto al objeto; y el sujeto que quiere ser,
porque ama la vida, ce siente impulsado a amar al Ser. El pecado
consistiría, precisamente, en frenar este impulso natural.
Ahora bien: lo mismo que el sentido es innato, es natural este
impulso en todas las criaturas y, así como en el hombre la reflexión
hace resurgir en la conciencia el sentido innato, la razón hará asumir
una forma racional a esta religión natural que es la base de todas las!
religiones; las cuales, como religiones positivas, pueden o no turbarj
la religión innata, pero no sustituirse a ella.
Y así el Cristianismo, que tiene como fundamento esta religión
natural y la revelación, tuvo el fin de hacer que los hombres —turba
dos por los errores— retornasen a la religión natural y universal que
la Iglesia Católica tiene la tarea de mantener viva en el mundo. Es
por esto por lo que Campanella sueña con la instauración de una
teocracia sacerdotal en un estado donde todos I03 hombres deberían
vivir según la razón.
Francesco Fiorentino termina su capítulo sobre el Renacimiento
diciendo: "En el Medievo prevaleció, por consiguiente, la idea de Dios;
en el Risorgimento (quiere decir en el Renacimento) la de la Natura
leza; en la Edad Moderna, la del Hombre. Y cuando digo del Hombre,
quiero decir del verdadero hombre, que es Razón. El paso de la filoso
fía del Renacimento a la de la Edad Moderna consiste, pues, en trans
formar el sentido de razón, el simple sujeto, en espíritu; el hombre
de Campanella en el hombre de Descartes y de Kant (9).
Pero si bien es cierto que en Campanella no puede identificarse1
el sentido con la razón, si es cierto también que se trata de una deter
minación originaria y ontológica de todo ser, como dice Cassirer (10),
no me parece que pueda afirmarse que solamente la Edad Moderna
(8)Gentile hace observar que para Telesio "es el apetito sensitivo el que reclama
las cosas sensibles, que parecen bienes aunque no sean verdaderamente tales; y que es
la voluntad propiamente dicha la que está enderezada hacia los bienes futuros y eternos";
pero más adelante aclara que el alma creada, aquella a quien se refiere la voluntad
propiamente dicha, "es un residuo irreductible del pensamiento (de Telesio) respecto
al naturalismo, que es su verdadera filosofía... bastando para la vida terrena y natural
aquella (alma) que siente el calor y el frío". Sólo por esto, en realidad parece posible
una teología en el sistema telesiano.
(9)F. Fiorentino, Storia della Filosofía, ed. Carlini, Florencia, 1925.
'10) E. Cassirer Individuo e cosmo nella filosofía del Rinascimento (trad. italiana,
Federici, Florencia, 1935).
— 112 —

�— 11 —
•ONiaVnv^ ap u&lt;mipa bj b uajaijaj as saaoinB sop
soj anb oiunna uozbj jo.íboi biubi noa '(06l 'Bmojj 'otuauitSjosijj jo ouijsauotufjjjop
ojjdij m auojzoatipa(q) iavaí^ ap sbjij sbj op A (c;g6I ubuj^[ 'Djj^undiuoj ossoiuo^ ip
auigod ajjaq nid 37) oavAi\r "j Jod BpBstAaJt uopipa bj opBzijnn aq 'vnaNVdwv;) ap SBjqo
sbj ap sauoiaipa sbj ap ^ufaui bj 'a^uauíBjn^as *sa aub (0^61 'S310(1em) OMiavrivd "^
ap Bapiaa uoiaipa bj ouboi b opuama] ou 'aiuain^is bj A uoiaBiía Bjsa bjbj (gj)
•ítnajj0A naijBq ipBisuauuog aip ub Sizuia snn at^ raaip vivdva"^J '(5O6T '^izdiag 'i48InllDS
aqasjnaQ,,) iji^ogvpoj aip pun DjjaiiDdiuo^ -j; Bjqo bj ug '^jo^ jap pnij bj ua 'uaiquiei
'nBJiuanaua as —iavaí^ BABjqns ouioa— anb 'sijoaa ottjdosojiijj 'Dais^qcfoqjaj^ 'aooiSojoisitpl
sauojfsaon^^ 'stJdojd sijqi] aQ :vn3MVdi\iV[) ap SBjqo sbjjo ua soai9o3Bpad soidaauoa ap
eiauasaad bj jejou uojbij '(0161 'OU!JOX '11AX 's laP ?UD?/DJ? pi^oSDpad ijojjija^) i^iaa^
ouioa (^681 'BiuBje^ 'ojjauodmoj -^ tp ootSoSopad &lt;niaauoo j¡) owvavxv^ ojubj, (gj)
•ajuaui bj ap BUBUinq Biauaia bj BuiAip Biauaia b ^A BAaja 'Bjsiaxjojsiq
uotadaauoa bj b odi\ b jBáajj anuiaad anb soidaauoa ap uoiasuapao BjjanbB ap opuaiaaaBa
anbunB 'uainb vnanvdwv^ ua uaiqiuBi souiBJiuoaua oj sojiosou OApisod oiaadsB aisg
•t,Euoisiq bj ap A aiuatu bj ap BUBUinq Biauaia bj buiajp
Biauaia b JBAaja ja uoa oaonu oznata^ ua 'oqaip Bq as vA oraoa 'BjjojjBsap as nwissmbiiuo
aQ ua bijbj anb OApisod oj.iadsB ns oaad 'BUBiqaiA Bi9ojoasou9 bj ap OAiis^au oiaadsB
ja sa (líBapjaa bj ap BJtjBjed Bmi]jn bj,, 44Biajduioa,, siiausg 3q b BiaaaEd aj anb)
ouBisaiJBa ojjaiija jap bjjej eg,, :aq;jasa ' (8^61 '!JB9 'tl^i^oso^ij Bjjap bijois ip piíaas
ijijb Bp oimSas jaSajj ojjns o;98Bg,,) Duoiqaia oiSojoasovH ojjap puof aq na 'aaoa^
•tl8OiQ opongas un aaajBd opunuí ofBq ja na anb 'BpjBjjB9 ubi X 'BSajj o^ad 'BjjnptqBS
ns ap Bjoq bj B^ajj apjBi opBisouiop íbjojj A apaa aaquioq ja Bjuiuioug; Bpsa b sbj\j,,
•opuoaas oíq joj
optiotu ossvq jap a\p 'op^otj8o2 ts n^¡
iopuoj oddoui ^joj uaiti jados ons ja(j
ouojd a apao oiuonj oujoos tugo po vp¿
:jsb sa oiaiJBna ja f (ojbajy *pa) otuonjjap oruossod ojjajj ^q (jj)
"(l) 4tBJ aI oi^Sain 9 BjedniT ntd ^qo 'B^t|iqon apiiBjS md ip
9 o|[^nb?, ^nb vÁ 'BjstjBioadsa un ouBpBpnxo pp jaoBq b BpButuiBoua
B^B+sa ou Bjsa _ 'upioBoiipa ns uBaBjsinbuoo 'oqoíp Jofaui 'o 'uBaiqioaa
'sauoiOB^iuiq uis 'sopoj r^pBonpa aas ap jcaqap ja Á oqoaaap \9 auaii
anb b^ souBpBpnia ap asBjo Bun ojps sa o^ 'otSajtAi^d ja o oqoijdBa ja
uoa ou Á uniuoa uaiq ja uoa opaanaB ap uaoxjBaj as uoiaBanpa bj á uoia
-onpojdaj bj anb ap asjBdnaoaad Á pBpnia Bjsa JBJjsiuiuipB BXBd 'oais
-jjBiaj^ o jog ja 'a^opxaaBS orans jb oujoj ua ubxoui (xouiy A BianptqBg
uapo^) ^\\9Ci ja A assou ja 'assod ja 'opsiundB souiBiqBq ouio^
' (Z\) uoioBanpa bj ap Buiajqoxd ja asxBai
-UBjd ap Bq Bxqo Bjsa ua ojps ou anb 'ojosojtj jap uoiaBdnaoaxd ajuBj
-suoa Bun sa ajo^ jap vnj^ ^J ^p JBidos pBptunuioa Baidpjn bj Baxa anb
axquioq ajsa ap OAijBanpa osaooxd ja anb BxauBiu ap '(jj) 44opuoaas otq
t*soíQ p^n^as un aaajBd^^ axquioq ja 'ajuaxosuooojnB A axqiq[

•44Buxapo]/^[ p^p^ bj ap BixajBui bj A ojuaiuiiaBuajj jap buixoj^^
bj —BaijajojstJB buijoj ua ojxxaap Bx^d— sa v^^aMVdixiv^ ap Biauaia
-suoaojnB bj :pBpinmjuoo ap uoxonjos Bun saaaA b auaxj ou anb ojuaiui
-Bsuad jap jBuoxonjoAa jb A asjBjjoxxBsap jb sopBuiixojdB souaui o sbui
sajiuiij souiBjBuas 'oipnjsa ja jbjijidbj BiBd 'soxjosou anb p^pxaA s^
*44ijatj uiM ojos sa ou
'VTiaMVdJVV^ ua '44uoidbuijojsubxj?í bj anb asxBuuijB apand anb oaxa
'opun^as jb Biauaxajaxd uoa oxauíixd ja A 'pBjxaqij A BiauaiasuoaojnB
ap sojdaouoa sop soj ajuauiBjos —BUBijjauBduiBa uoiotsodxa Bsnjuoa
bj ua une— opuBxapisuoa A 'njtxídsa ua ojaláis ajduixs ja buijojsubxj

�El ideal del orador romano, el del erudito humanista, son supe
rados; la potente influencia del naturalismo ha abierto nuevos hori
zontes; en adelante no se dirá más "che sia dotto chi sa piu grammatica
e lógica di Aristotile (che i solari chiamamo "pedante") e di questo
o di quell'autore; nel che ci vuol sol memoria servile, onde l'uomo si
fa inerte perché non contempla le cose, ma i libri e si awilisce Fanima
in quelle cose morte" ["que sea docto el que sepa más gramática y
lógica de Aristóteles (a quien los "solares" llaman "pedante") y de
e^te y de aquel autor, para lo que se precisa sólo memoria servil, con
la que el hombre se vuelve inerte porque no mira a las cosas sino a
los libros y se envilece el ánima en aquellas cosas muertas"] (14) ; no
se fiará más en palabra de mae^tro ni será más piedra de toque del
saber el "ipse dixit" (15) ; en suma, también, y particularmente en el
proceso educacional, el principio de autoridad, según había sido en
tendido durante la Edad Media y como volvía a imponerse en las
escuelas jesuíticas del período de la Contrarreforma, será superado
para dejar lugar a las libres conquistas del educando a través de su
propia experiencia y del ejercicio de su propio juicio.
¿Cómo y con cuál método se desarrolla esta educación?
Vale la pena de citar una página de la Cittá del Solé para mejor
comprender —aun a través de su estilo imaginativo— el pensamiento
del Stilese.
Hasta los dos años los niños son amamantados por su madre y
permanecen bajo su dirección hasta los tres.
(14)En una carta a monseñor Antonio Querengo (8 de Julio de 1607), Campanella
escribía: "...Ed io imparo piu' dall'anatomia d'una fórmica o d'una erba (lascio quella
dell'uomo mirabilissima) che non da tulti li libri che sonó scritti dal principio dei secoli
sin a mo', dopo ch'imparai a filosofare e leggere il libro di Dio. Al cui esemplare correggo
i libri utnani malamente copi .ti e a capriccio, e non secondo sta nell'universo libro
origínale. E questo m'ha fatto legger tutti autori con facilita e tenerli a memoria: della
quale assii dono mi fé l'Altissimo, ma piu' ingegnandomi a giudicarli col riscontro
dell' origínale", [...y yo aprendo más en la anatomía de una hormiga o de un yuyo
(sin hablar de la admirable del hombre) que en todos los libros que han sido escritos
desde el principio de los siglos hasta nostros, puesto que después de todo, aprender a
filosofar consiste en leer el libro de Dios. Con cuyo ejemplar corrijo los libros humanos,
mal y caprichosamente escritos y no según está en el libro universal. Y esto me ha
permitido leer a todos los autores con facilidad y retenerlos en la memoria, de la cual
mucho i'on me hizo el Altísimo, pero esforzándome en juzgarlos con el contraste del
original"]; (de las Lettere, el. Spampanato, Modena, 1910).
(15)Ya en la época humanista el principio de autoridad, en el sentido teológico,
había sido superado pero exactamente el mismo principio era aceptado para la comparación
entre los autores clásicos. Contra semejante principio Campanella encuentra un antecesor
en Galeotto Marzio da Narm, que en la segunda mitad del cuatrocientos con su De
incognitis vulgo (ed. Frezza, Ñapóles, 19-18) hace notar lo tontos que son los que
continúan aceptando, sin contrastarla, la opinión de los antiguos. Este escritor que, no
obstante vivir en un período hum nista, es un antihumanista, en el capítulo XXIII de su
obra escribe: "...Nam et ipse Plato qui ab ómnibus columen doctrinarum perhibetur
in nonnullis manifestis maximam prodidit inscitiam, in arduis fidem imminuit. Nam,
testante Macrobio, divisas esse vias i'evorandis cibatui et potui, nam cibum quidem per
stomachnm trahi, potiim vero per arteriam, quae trachia dicitur, fibris pulmonis allabi,
Plato affirmativ. Quod quam ridiculum sit et qui anatómica vidit et qui suillum extenteratum aliquando conspexit facile diiudicat, licet Agellius hoc t:m ridiculum Platonis
dictum, cuiusdam auctoritate involvens, conetur defenderé. Quid igitur dicemus cum hi
tanta auctoritate viri in errata tam puerilia prolapsi sunt? nescio ridendum an dolendum
sit magis..." El mismo Galeotto, en el capítulo XIII de la misma obra, afirmando la
neces dad de interpretar las sagradas escrituras no de acuerdo a la letra sino al espíritu,
se anticipa a la famosa carta de Galileo a Benedetto Castelli.
— 114 —

�— su —
sbj oup 'ojaqBjjB jap sbjpj sbj ojos ou 'jB^uid oqaaq uBjqBq pBpni^) B[
ap sopBjjsiBui soj sapajBd sbj ajqos anb saijdxa VTiaMVdiMV^) safBSBd
sojjo ua) capajBd sbj aaqos oiaqBjjB jap X uopana^sui B}sa b a&amp;Bq B[ uoa
Binoipi jap BzuBuasua bj ap 'soaisij soppjafa soj uoa oipnjsa jo jBuaajjB
un ap 'jBjuauíaja-ajd uopanjjsui Bun ap Bjqsq as inbB 'ojubi sbjjuoij^
•sojaadsB sns ap 'souaui oj aod 'soqanuí ua o 'BauBJtoduiajuoa BiáoioBp
-ad bj ua jBsuad anb Xbij 'vTiax^VdiMV^ ap BuiBd Bisa opuaXajajj
[*íí8oIP 3P 3ctBS anf) I anodxa jBna BpBa X ofasuo3 ua uauodojd as
X 'ai^aj ap UBq anb aapod o 3}jb janbB ap sonsaBj^ soj X sajaf oa^Bna
sojjanbB uaJíija 33 'sandsap 'sajBiaijo soj 3q ^Batjqndajj bj ap Buinj
uoa sa.iopiA.ias so^ub^ b biaiosbj X oíao ua souiauajuBUi X sosoiao uB^sa X
BpBu aaaBq b optpuajdB UBq ou anb eoj b sajqou souibuibjj X soubs3}jb
soj b sajqouui souibuibjj anb sojiosou ap uaja as ]^ *aoBq sbj jofaui X
sauoisajoad sbiu apuaadB anb jb Bzajqou joXbui ap BJapisuoa as X í^ap
-uaadB b uba uaiquiBj sopBUB soj ap oaaoj"Bd ja ua X BzuBjqBj bj ua
BUBdtuBa ua X 'ajaf ns auaxj eun BpBa anb^od 'BaiuBaaiu a^jB BjjanbB
ap o uoJBuaduiasap as aofatu anb bj ua Biauaia BjjanbB ap sajBiaijo
o^anj uos X ÍBiauajaduioa X 'sojja ajjua Bjndsip Bnupuoa X^q jjjb X
íSBiauaia sbj^o X Buiaipaui 'sBaijBuiajBiu sbj uoa uauod as sandsaQ *uoia
-aaj bj opuBp utr^sa sojio soj 'soaijqnd roiaiAjas soj uaoBij o odjana ja
UB^iaaafa as soun soj SBJiuaiui anbaod ísopoj uBqaBdsap as SBJoq oajBna
ua X uoiaaaj buisiui bj ap saaojaaj ojjBna uos anb 'sopoj 'sajBJtnjBU sbio
-uaia sbj ap sauoiaaaj sbj b uajsise oub otui^das ja apsaQ *cauoiaBUijaur
sns UBAjasqo X 'saaijuo 'sa^ojuid 'sajjSBS 'sajjB sbj ap SBUiaijo sbj b
soj X 'soub d^ais soj B^sBq sopBuiad^ap X sozjBasap ajduiais 'sojjaa
BjBd aajjoa X JB^nf uaa^q soj oSanj X UBuasua X uaanpuoa soj
souBiauB ojjBna X ísodnjS oj^Bna ua opuBuitusa 'sapajBd sbj a.iqos oiaq
-bjjb ja X BnSuaj bj uapua^dB souiu soj coub saj^ soj ap sandsaQ^]
*ttojoj ip bs aqa janb auoddo 'ounuSo a
*oijisuoo ui ouo^uodoad is a 'ajaS^ai Bp Bq ina ui 'ruaiA o ajiBjjanb ip
iJisaBiu ijjBp a 'id^a ojjjBnb ijjanb Bp ouoS^aja is yod ijbizijjo ij^ '^aijq
-ndajj Bjjap Buina uoa jjojiAjas ijub^ biaiosbj a oizo ui ouo^uaj a 'isoizo
ouubjs a 'ouBjBduii ojjjBjjnu aqa 'ijjanb ijiqou ouiBiaip a 'ijiqouSí
ouiBjjadB jaijajJB ijá aqa iou ip ouopij is opuQ *bj aj oijáaui a BJBduii
ijjb nid aqa Bjijiqou apuB^ nid ip o^nuai a ojjanb a íajBJBduii ps
ouuba and apsaq ajjap Bjn^^d Bjjau a ijoabj jau Buá^diuBa ui p^
*odBa ons ji Bq Bunuo aqaaad 'BaiuBaoaiu ajJBjjanb ip
o íouojjasniJ auaq nid aAop 'Bzuatas Bjjanb ip ijbioijjo tod ouBiuaAip
ijjanb a ÍBzuajJoauoa a o^oj bjj Bindsip Bnupuoa ^p^ 'azuaps ajjjB ^a
auiaipam 'aqaijBiuajBiu ajjB ouojjaiu is io^ 'auoizaj bjjb ouubjs ij^jb tjS
^iziAjas jaijqqnd ij ubj a odjoa ji ouB^iajasats ijjjb ij^ ajjuaui aqaaad
íouoasipads 13 aapBnbs ojj^nb aiim ajo oau^nb ui a 'auoizaj Biuisapaui
Bjjap poipj oj^iBnb uos aqa íjunj 'ijBjnpu azuaias ajjap juoizaj ajjB
ouuba ouub ouijjas ji odoQ -auoizBuijauíj oubjiiu a 'pipjo 'poiiid 'poj
-isoa 'i^^Bjjap auiaijjo ajjau ouoanpuoa ij a 'iuub ajjas ijjb uis ij^idBas
*izjBas ajduias 'a ijjBzaojuia Jad ajajjoa a aJBaoiS ubj ij iod a ouBu^asui
pa ouBpin ij iqaaaA oajiimb a íaaaiqas oj^^Bnb ui opuBuiiuuiBa 'BJnuí
ajjau ojaqBjjBj a Bn^uij bj ouBJBduii ijjniauBj ij iuub aaj 1 odoQ^,

�figuras fundamentales para la enseñanza de las ciencias) ; y no sólo de
esto, sino de que antes de los siete años los niños son conducidos a
observar el trabajo en las "officine dell'arti" de manera que sus maes
tros puedan ver su inclinación, es decir, que pueden establecer, a tra
vés de sus inclinaciones por este o aquel oficio, lo que nosotros, hoy,
armados de instrumentos, formularios, tests y tratados de psicología
experimental llamamos "orientación profesional".
A los siete años comienzan un estudio sistemático alternándolo
con lo que hoy llamaríamos "turnos de trabajo" estudio que no es una
instrucción árida, sino que se funda sobre la "continua disputa", sobre
la discusión del arte o la ciencia que se va estudiando. No permanecen
encerrados en las aulas, sino que van a campaña y aprenden a cultivar
los campos ya criar animales, siendo así capaces de conjugar la teoría
con la práctica hasta poseer un conjunto de conocimientos fundidos
armónicamente y, en consecuencia, no estériles (16).
"Se ríen de nosotros..." ¡qué bella lección para los nobles y los
intelectuales de su tiempo y, en verdad, de... cualquier tiempo! Si
se piensa en la mentalidad de su siglo, en la arrogancia y el desprecio

(16) G. Saitta (II pensiero italiano nell'Umanesimo e nel Rinascimento, vol. III,
Bolonia, 1951), escribe: "Campanella no reconoce más dominador que la inteligencia.
Este concepto renacentista encierra, como se ha visto, en sí, una potencia desmesurada
que infringe, encadena y socava cualquier cosa que limite su necesidad despiadada de
libertad, la cual, como la misma actividad humana, tiene su fuerza de gravedad en la
naturaleza original, que desarrollándose poco a poco no puede acatar derechos establecidos
ni derechos hereditarios y aun menos culturas adquiridas o definitivas que son el resultado
de una cultura libresca. De donde se deriva la revaluaciórt de cualquier actividad, bien
sea la más humilde, como la manual, como las labores del campo y el pastoreo de los
animales, aunque la actividad mejor, la que confiere al hombre la mayor nobleza consista
en lo que mayor capacidad precisa y mejor le vuelve. En última instancia Campane^la
tiene desarrolladísimo el sentido de la aristocracia de la cultura, a la cual debe estar
todo subordinado y de aqui que no pueda sorprender que el Estado ideal que él anhela
represente la incorporación del saber que quiere comprender todo y abarcar todo".
Es bueno advertir que este sentido de la aristocracia de la cultura no está entendido
en sentido intelectualista, interpretación en la cual me parece que insiste un poco dema
siado Saitta, sino, diré más bien, en el sentido etimológico de la palabra aristocracia;
pues en otra forma las palabras de Campanella ("Y se ríen de nosotros que llamamos
innobles a los artesanos y decimos nobles a los que..., etc.") constituirían casi una
contradicción o, lo que es peor, tendrían sólo un sabor demagógico. La plena armonía
entre el aprendizaje del saber y el de las artes manuales está, por otra parte, subrayada
en Campanella cuando habla del jefe de la Ciud:d: "Pero non puó essere Solé se non
quello, che sa tutte le istorie delle genti, e riti e sacrifici, e Repubbliche, ed inventori
di leggi ed arti. Poi bisogna che sappia tutte l'arti meccaniche, perché ogni due giorni
se n'impara una, ma Puso qui le fa saper tutte e la pittura. E tutte le scienze ha da
¿apere, matematiche, fisiche ed astrologiche. Delle lingue non si cura perché ha gl'interpetri, che sonó i grammatici loro. Ma piu' di tutto bisogna che sia Metafisico e Teólogo,
che sappia bene la radice e prova d'ogni arte e scienza. le similitudini e differenze delle
cose, la necessitá, il fato l'armonia del mondo, la possanza, sapienza ed amor divino e
d'ogni cosa e li gradi dell'enti, e corrispondenze loro con le cose celesti, terrestri e marine,
e studia molto nei profeti, ed astrologia". ["Por ello no puede ser Sol sino aquel que
conoce toda la historia de las gentes, y los ritos, y los sacrificios, y las repúblicas, y
los inventores de leyes y artes. Precisa tambi'n saber todas las artes mecánicas porque
cada dos días se enseña una, pero la práctica que le hace conocerlas todas es la pintura.
Y todas las ciencias ha de saber, matemática, física y astrologia. De las lenguas no se
ocupa porque tiene los intérpretes que son sus gramáticos. Pero precisa ser, más que
todo, Metafisico y Teólogo, que sepa bien la raíz de todo arte y ciencia, las similitudes
y las diferencias de las cosas, la necesidad, el destino y la armonía del mundo; el poder,
la sabiduría y el amor divino y cada cosa y los grados del ente, y su correspondencia
con las cosas celestiales, terrestres y marinas, y estudia mucho los profetas y la astrologia"],
(ed. citada).
— 116 —

�— ¿II —
*[slOX OSU3A BIDUBJOUSI B{ JBdlSip B anb OJ JOJ
:o)uauiBpunj X zibj uauai] 'bi;)ubjou3j b{ ap ofiq ouSip 'ouloíd jouib oSaia ¡a ua anb'**,,]
(tí'ou2aa oí vzuvj.ouSiti uajjaatp v anbiinq
'ouuvq ojuauiof a aaipvj. 'DzuDJOu!Bitq
ouSap otjSif 'otddoud uouw ooaia \au ai¡j---J
: sajBín soj
sopo] ap Bsnsa B[ BiauBiou3i bj a]uauiBjos sa 'bidub^sui Btuujn na 'anb oj aod íbidubjouSi B[
ap ofiq 'oidoad jouib oáaia ¡a ua uapisaa anb 'Bisaaaodiq 'buisijos 'biubjii :opunui ¡a ua
safBinauíBpunj sajBiu saj] uajsixa anb biujijb vna^vjivv^ jBna ja na oiauos un abij sriuu^n
sejsa aaiua iBpBiia uoiaipa b[ na OHVAiy aP se^ou X soiJBiuamoa so{ naiquiBi X (Slbi;
'iJBg '^iíiua^) ap -pa) aisaoj aj ^sb^a ^j bjou b[ ua snpBip ssaqo sb{ ap seuiapy (gt)
*oaijo]siq ojuauíom ja v.jajdiuoi sbui buijoj
na JIAIA8J 'SBjnSij snisa ap X soiposida so^sa ap uoisia bj ap s^aeji b 'uasaipnd soumnjB
sns anb ap uij b bubuioj X B^auS Bjiojsiq bj ap soiposida sapajBd sbj na oasajj jb
jBjuid oqaaq BKjnq 'tttso¡o¡^) bsb^,, ej ua 'auxia^ va OM1UOJJ.I^ snl* oijojou s^ (¿j)
ns u^ 'sooiiBuiSop sopB^nisod sa^B^noijaed sus u^ anb sbui '^a jod
-nasaad sa orasiuBijsta^ ja 'iavaí^ BAaasqo ouioo 'oijaaij ap
bjsia ap ojund un apsap —ollíP souiaq ouioa— aA VTL^aMva^v^ anb
Bsoiojjaj uoxaBanpa bj sa jbjoui uoiaBanpa bj ap safa soj ap ouq
'Bdjna bj Á Buad bj aa^ua uoiaBja^ bj ajqos ajsxsui a uptaaajioa
-ojnB bj ap pBpijtqxsod bj buijijb (81) Jos9líJ I3 SBaqo sbjjo u^
anb oj ouisiui ja BSip 'opiauaAuoa 'anb BjsBq,, ja uoa Jijnasip Bjaqap
'Bdjna ns ap ajaaauaAuoo ojauíijd Bjaqap 'ajq^djna un b jbSiisb3 anb
B^uaj pBpataos bj opuBna íp^pni^ ns ua JBdadso^d Bpand 'sajBra soqa
-nui ap BsnBa 'ouisjo^a ja anb ajqísod aaajBd aj ou VTi3NVdi\iV3 b anb
-jod 'pBpiJBptjos ap n;ixidsa ja ua BpBSBq Bjsa jbjoui uoiaBanpa B^^
•pBpaAou ubj Bun
uos ctojxajafa jap sajBijixnB,, sbj tu 'aA as 01U03 •[íi' • -'sBapaid JBfojJB
'sBjanqiJBd jaaBq 'znqsa^B ja JBJBdstp uaiq UBjjqBS apuop 'sbjjbjiuu sbj
uBiaapuajap o^jbsb un asamiAaaqos is A ípBpnta bj ap s^a^anS SBiuixojd
sbj ua sajquioq soj b jBpn^B oiJtBsaaau asanj is aod SB.ijsaBiu A sojj
-saBui sns uoa (jbiijiui ja) a^dB ajsa uapuajd^ uaiqiuBj sajafnuí sbj^]
44---axiaid jbutS 'ajja^Bq jbj 'oinqiqa^Btj ajBJBds ouubs uaq apuo
'BJnuí aj ouopuajip ojjbssb assiuaA as ja íbjjio ajjs auiatA a^aan^ ajjau
luiuion xjS ajBjniB ou^osiq assoj ojUBna jad 'ojoj tjjsaBiu a ajjsaBui
ojjos (ijbjijiiu ajjanb) ijjb ijsanb ouBJBdtuí aand auuop aj?, 'Baisnuí bj
ap ajJB jap opunjojd sbiu oipnjsa un uoa Bjajdiuoa uoiaBanpa Bun uaq
-iaaj 'sajqiuoq soj uoa soqaaaap ap pBpiJsd ua 'anb sajafnuí sbj j^
' (¿i) sBijojsiq sBsa jb3ijiaia BjSBq 'ivaiMy ap o Moidi^sg ap 'oaaMvraay
ap 'avsa3 ap sBiJojstq sbj uBjuaiuoa A uaaj X BaijaBj ajqos uajna
-sip 'sajBjijiiu X soaijsBuiuiío soiaiajafa uaasq sauaAof soj íBJjan^ bj ap
ajJB jap sauoiaBJjsnji ouioa uapuajdB as Bijojsiq bj X BjnjBjajij b^j
•pBpaiaos-uoiaBanpa uoiaBjaj bj ajduiais ^X^jqns vaaawvdWV3
anb Bjapisuoa as ojuBna jBnjaB sbiu ojubj aaaj^d anb upiadaauoa
íjBuoiaBanpa usjd jap jsiauasa ojuaiuaja oiuoa 'ajJBd jbiujoj b BJjua
anb 'ofBqBjj jap BAanu ajuaiuBjnjosqB p^pjaA ua uoiadaauoa Bujq
"sauoisnasip sbj ua JiuaAJajui Bpand ouBpBpnia jainbjBna anb X ajuaurea
-ijqnd sopBjquiou usas sajaf soj anb ajainb 'sopi^iJip uaiq uajsa Baijq
-ndajj ns ap sojunsB soj anb ap uij b uainb 'vaaa\rvdi\[V3 ap SBjqBj^d
sbj sbiu unB UBjjBsaj 'sojBJajij soj ap BXadodosojd bj ua 'sajqou soj ap

�valor ético universal; para Fray Tomás "la verdadera ley es la cris
tiana y, suprimidos los abusos, ella ha de ser la señora del mundo". En
aquel "suprimidos los abusos" está el drama del filósofo y de todos
los espíritus libres de su tiempo.
El mismo Vidari —que formula otros juicios agudos en torno al
pensamiento pedagógico de Campanella— considera "la ausencia de
toda referencia a una educación e^tética y artística y al valor que tiene
el arte y la afición al orden y a la belleza en la vida del espíritu"
como un aspecto que "acentúa el carácter de estricto activismo natu
ralista" de la pedagogía campanelliana. Me permito disentir.
Ante todo debemos tener presente que no todo el pensamiento
pedagógico de Campanella está en la Cittá del Solé; prescindiendo
de los escritos a los cual&amp;j he hecho referencia, en su Poética el filósofo
toma una posición bien clara y expone sus conceptos estéticos que en
cajan en el cuadro general de la estética racionalista de su tiempo (19).
Ni tampoco hay que maravillarse, por la función ética que atribuye a
la poesía, ú se piensa un solo minuto en la fastidiosa cuestión de la
"litterature engagée", cuestión siempre viva y discutida, bien sea desde
un punto de vista puramente estético, bien desde el político-social y
educativo (20).
Por otra parte, en la misma Cittá del Solé, aunque indirectamente,
Campanella, además de hablar de la enseñanza de la música, cuando
trata de las parede^ pintadas y del colorido de los vestidos, "de colores
varios y bellos" y de la armonía de los ejercicios gimnásticos, expone
un concepto de la estética clásica que, puede decirse, no sólo confirma
sino que completa y aclara el planteamiento general de su pensamiento.

(19)Véase en la edición al cuidado de Luigi Firpo Poética. (Texto italiano inédito
y reconstrucción latina, Roma, 1944).
Croce en su obra En torno a la filosofía de Campanella ("Discorsi de varia Filosofía"
vol. II, Bari, 1945), escribe: "Pero Campanella, que tenía espíritu de poeta y creó en
sus versos imágenes bellísimas y ritmos robustos, se muestra, en cuinto filósofo verda
deramente obtuso para comprender la naturaleza de la poesía; tanto es así que entre
los intelectuales del poético siglo dieciséis ninguno define más toscamente los poemas:
applicationes scientiarum ad exemplum utile faciendum politicis, popularibus et príncipibus, et quasi tractatus".
El juicio de Croce es justo si se pone en parangón la estética de Campanella con
la opinión contemporánea en general y con li estética crociana en particular, pero es
severo si se considera el pensamiento de Campanella con relación a las corrientes del
tiempo en que escribió y si, sobre todo, se tiene en cuenta la preocupación fundamental
del filósofo, que era la de formar políticamente, socialmente y moralmente al ciudadano
de su "Cittá".
(20)Las discusiones y las diatribas en torno a la "litterature engagée" son dema
siado conocidas p.ra que las comentemos aquí; con el fin de demostrar que la cuestión
no está terminada cito, entre los tantos, un artículo de André Mai ROis que apareció hace
un año (Le devoir de la verité, en las "Nouvelles Littéraires" del 8 de enero de 1953,
N. 1323) en el cual el escritor franc s, con motivo del célebre prefacio de Théophile
Gattier en Mudemoiselle de Mnupin, termina: "...nul ne lui dem-nde d'étre moral, mais
il a le devoir, lorsqu'il pretend offrir une image du réel, d'étre vrai".
Pero sería cosa de preguntar qué cosa es "ser veraz" para un artista y cómo tendría
éste que ver lo "real" y... la discusión podría prolongarse. ArmaND Lunel, por ejemplo,
en la misma revista (19 de noviembre Ce 1933, N. 1368) : ¡\e pas tout diré) desea que
se impongan límites al empleo de las palabras sosteniendo que "...le véritable probléme... est e stvle. avant d'étre morale". En este caso, por ejemplo, vuelve a la discusión
la relación realidad-verdad-expresión...
— 118 —

�— 611

\9 aiuauíajqspnpnT anj bojío soj b ouhub.i ja tqjqn anb p soji boj ap ojad i t Bpaijos
bj ap uoiaanJisuoaaa bj bjb&lt;I X aaquioq jap uoi.iB.mpa bj BJBd oatjjiuaia Jaq^s jap i.i.mai
-od bj ua aj ubj8 bj :oj8is jap nijjídsa oiusiui jap UBdiaiiJBd sa.ii sorj,, :jbiou aiuauíBu
-nuodo aaBq 'vnsNVdiMV'j X üoavg 'oiKawo^ ap oiisodojd b (Bp.iia Bjqo) iavaí^
•t4SiaJ5jjaiiac¡Biij^[ Jauopuo^
uap sjapuosaq 'apunajj ajaiA uassap pun sniuatuo^ jnB qaou qanB 'jaSaaquiai-in^ pun
jaSuiqnj^ jnB JasstiB '8un^j;MUtg auias qanB sjb 'uauua^janzus osuaqa isi 'luaipjaA uagaig
puaiSj.uaÜBjjOAJaq jap ama íia^ Jaujas áunqaizj^ jap uJauuojajj uaqaiajjqB/ uap Jaiun
ja BSBp • • -BiJapunqjqBf *¿j uapuaq8uB sap ujauuojaj] uaqajjjq^z uap ijui Sunuiiujisuia
-jaqaQ ui qais ja lapuij uaisiaui uap ui pun lia^ uajassaq jauía Jaqag Jap BjjauBduiB^
isi uai^un^ uajaiA uj,, :aqiJ.&gt;sa (6061 'u!lJ33 'd^unsstuuay uapuat¡aástm uap jaiujo/ay
uia D^jauvdiuDj *i¿) ojpnisa ojio ua JOinB ouibiui j^j 'o^jBquia u;s "bijj ou bijooi BÁna
'vnawvawvj) ap SEjqo sbj Biaouoa g^9j ua oi!siai\íoj) anb buijijb anb viv3va^j ap opsija
oipniBa ja X (^iSoSopnj jap ^¡anqput&gt;fj satpsjpdo/3/iaugr) itBai8o8Bpa&lt;j Bipadojaiaug,, bj
BJBd Kiay Jod oijjjsa o8o8epad aisa ajqos ojujjijb ja ascaA •uiivaivo'j b oiubiij u^j
'(0^9I) w""d8jo wntiofi^ ap uoiaBJijqnd bj ap sajus oqanm Bdojn^ Jod ubijjod oubijbij jap
Boaijosojij Boidaauoa soun8jB anb JBBioajd ouanq sa saj8ui ojosjjij jap oiuajuiBsuad ja ua
BjaXnjjuj vnaMVdKVj^ anb oisa uoa Jauaisos jajanb uig "(^09I 8P sa atS 19P P^¡1D BI aP
bubjjbij uoiatpa bj) moavg ap Bjqo bj Biaouoa ou vnaNVdiMV3 anb ojBja ua auod anb
'sIJBd 'i *IOA 'di^dosojiqd ap satuajsXs sap aajrxhuoa ajiojsjfj) oaüvaa^ 3Q :asB3A
b oiaadsaj uoa i (j biou bj jBiuojjuoa) saiav^saQ ap opBiBJi Bq as b^ (j^)
•o^uauuBSuad ^p pB^j9qi[ B^ 'aiuauíBApimpp X opo^
aaqos 'buijijb 'Biouaijadxa-ajquioq p X uozBJ-aaquioq p uoo anb ojáis
p ^oauBJoduiajuoa ojuaiuiBSuad pp sajBjn^uB SBjpaid sop sbj 'xmv^j
ap oiusiai^ija ja X ODI^ aP oiusiaijoi^iq ja 'omsiuiuinji jap sauoia
-aipBJiuoa sbj ap X ofBqBJi jap saABJi b 'BJBdaad anb ojois ja sg
ap ajuaiasuoaoinB onpiAipui ja BJas anb X ouBajijB ouisijBjuaimiadxa
ja ua X saj^ui ouisijtduia ja ua 'saauBjj oiusijBuoiaBJ ja ua ajuauíuioad
jBSnj ns BJBjjuoaua j^na ja 'onpiAipui jap ojuaiuiBzuBijB jap saABJj
b uojBisajiuBiu as anb SBiauaSixa SBAanu Ji^ans aA JIAX I^ís 13
'BJJOSOJIJ
bj ap jBSjaAiun ouajjai ja ua sb^sijbuoi3bu sapnjijaB JiuinsB ja jB^uaui
pBpuinbzaui ap ouSis X joua 3abj^ un Bijas 'ojqand un ap BaiSojoaisd
Bjnjanjjsa jBiaadsa bj uoa uoiaBjaj ua ssuiajqojd soj ap upianjos bj X
o^uaiuiBa^uBjd ja JBjapisuoa ajduiais souiapod uaiq is anbjo^ #4t^Biauap
-aaajd5^ sbj ajqos jij^sui oiusijBuoiaBU jaasq Bijas oprjuas ajsa ug
IIAX l^ís I^ ^sjBiaiui
jb BJídsaj as anb 'asjiaap apand 'ajiB ja 'Biuija ja sa— 'xMv;g ua sbui
uiib X zixiaiag ua opBjjojjBsap sbui oSanj BJBjsa anb BiauaiasuoaojnB ap
oidaauoa ja Jiaap ojainb— o^uaiuiBsuad ns ua OAanu ap X^q anb og
•Buiapom Bjjosojij bj
ap ojjojJBSap ja ua ajqipuiasajdiui Bsiuiajd bj oiuoa opBjapisuoa jas ap
Bq oubijbji o^uaiuiiaBua^ ja anb bX 'odiuai^ ns ap sajop^ uad soj b jap
-aaajd anb Biuai —sa^uaijjoa SBjsa ap uoiaBjnjidBaaj bj ua— anb Jijtuí
-pB ap souiaq 'o^uaiuiiaBua^ jap SBaiSoBpad X SBatjosojij sajuajjjoa sbj
ap ojapajaq ja otuoa vaaaMVdiviv^ b soiuBjapisuoa is 'sBiuap oj jo^
anb X Moavg anb 'saxavasaQ anb sajuB Biuajsis ofajduioa ns oaijqnd
X pXnj^suoa oubijb^j ojosojij ja BunSjB Bpnp uis :bjbj3 uaiq sa soau
-Bjodiuajuoa sns b o^aadsaj vaaaxivdwv^ ap Baijojsiq uoiaisod Bg

�Por esta libertad supo Campanella luchar valerosamente en un
período turbado por reacciones y represiones, tan seguro, por este
amor, de la eternidad de su vida espiritual, que pudo escribir de sí
mismo:
"Porto dell'amor mió Vimago in fronte
Sicuro (Tarrivar lieto per tempo
Ov'io, senza parlar, sia sempre inteso".
("Llevo siempre frente a mí la imagen de mi amor, seguro de
llegar, alegre y pronto, allá, donde, sin hablar, seré siempre com
prendido") .

— 120 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2741">
                <text>Apuntes sobre la pedagogía de C. Campanella</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2742">
                <text>MARCIANO, Francisco E. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2743">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p. 109-120</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2744">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2745">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2746">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2747">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2748">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="332">
        <name>PEDAGOGÍA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="242" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="460">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/29b30a0f3ab04afc0511c5f6b699bbf8.PDF</src>
        <authentication>50e883385436be22779f29adfa56fe9b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2739">
                    <text>•o^a 'ttu ap esnea b opeiainbui souiaq son,, anbxu¡aBjj-DvdDout-íj-o '14bdb Btanq
setnosB a) nj,, Dzjnb-jDny-fj 'tlBSBD Bun (oXnjjsuoa) o^^q o^,, Dnyiifo-ifjvo-iu jjBtiqEU
ua :-fa jod íBuioipi ¡ap Banaiuisrjod noiaanaisuoa b¡ jod oqjoA pp sopBJBdas uba
saaaA SBqanm anb jbjou aqap as 'sohfa^d ouioa soiuauiap sojsa souiBuáisap anbnny (I)

•(6T:0T V)
44uBasnq a^ saaquioq sajj^ tivjndxmidj-g^ vm^s nn uvjgiu ^(f-6 y)
t4¿s9tiisaad ara anb Jod?^, vjvivSunSnuvm vs it/ nprnug^i i(lZ'-^ y)
44opBpuBta tbi\ ara \9^ ^pnS ]^S-g3¡ vivi{ u^ -a 'sa^uaipuadapui saaquioa
-oad aod 'oiJBJjaoa ^b 'Bsaadxa as [Buiuiouojd ojafqo pq *ofBqB sbui
asBaA ojsa ajqos í[Buosjtad ofijajd un jod ^uiuiouoad oiafqo un jbs
-ajdxa ap zsdBD sa ou 'aoajBd un^as 'bubuib^ p —^^nqBu p 'o[draafa
jod 'aAisnput— Bauauíy ap soAi^Bjuasajdaj SBuioipi soj ap btjoXbui
is\ ap Bpuajajip y *(62:0I V) ^-1^?11? uís opiuaA aq,^ uinuvX logiu
"V '(29 iH) ^P 19,, x^-gn '(^Ot 8O) ^oP o^,, X?^H '(9^11 V)
44(sa[BUIIUB) \A^ 9pi^91-S^-Vll "jS 'A 'OATJTSUBJ^UI O OAT1TSUBJJ B8S 'oq
-^3A un ap puuuouojd ojafns p UBsajdxa sapuos^ad softpjd soq
• (ouidns
buib^ uiBpy uapnq anb buijoj) tt^aA BJBd,, wd-i^ai ua ouioa '(uoiobu
-ipap ap sofijns o) sauopisodsod uoa asamjisuoa ap saaBdBo jas jod
[Buiuiou jajoBjBa ns u^pAaj 44J3A,? i^aj ouioa sbuijoj á '(jc; yq 'duioa)
44BjqBpd,, boijiuSis uaiquiBj ^^^^qBq;, ownjn^ buijoj b| jsy -oatituijui o
pqjaA ajquiou ouioa JBUoiaunj ap pqjaA Buia^ BpBa ap p^ppBdBa B[ ua
BiABpoj BAjasqo as anb o\ 'soqjaA Á sajqmou ajjua puuoj uopu^sip
ajuauíBAiiimijd Bj^stxa ou anb ap oqoaq pp apuadap ojsq *^soa buisiui
Bun 'p^pjaA ua 'uos sa[Bno so^ uoa 'soAisasod sofipjd so| uoa sopBuop
-spj ajuauíBuiijuj UB^sa sapuosjad sofxpjd so^ 'sBipuijaure
sb[ ua pnsn sa ouio^ *(^) sapuosjad sofipjd ap oipaui jod
-uoa B[ opo^ ajuB biou as ojiutj oqjaA pp uoixa^ ^\ uq *o

MOISaiDMOD
'sauoioisodsoj 'soiqj3Apy 'oqja^) bi2ojojjoj\[
aiHVd vaMaoas
(01 odatun^i jap uppvnmiuo^)

pp
so{ 9p

^
'pun'j ap pDptsja^jufi vj ua uosafojj
m stim

�Para los prefijos personales, véase particularmente el pasaje
citado de Hestermann (HH2 157 y sigs.). Aquí sólo daremos algunos
pocos ejemplos extraídos del material de Bridges (B2).
1.a persona del singular: (1) h-a-lakatakáa "iré sin detenerme
más", h-a-wemóciua "entraré", h-a-tutagua "daré", h-a-tstagude "yo
di", h-i-lakatakwóx "no iré", h-i-uai tósku "yo reí sin duda alguna",
h-i-tekisin "lo que vi yo";
2.a persona del singular: s-a-we ata siuan "tomarás eso";
3.a persona del singular: k-ula "se fue sin ser permitido", kówe móciua "entrará", g-wiata "está acostado".
Como en la flexión posesiva del nombre (véase más arriba) no
hay prefijos plurales. Las formas plurales, salvo en la 3.a persona,
se expresan por pronombres personales independientes, como en
aian mani kourou (= haian moni kuru) "amamos" (H 323), haian
sananima auón ufkide "rigurosamente os mandamos" (A 5:28), san
tukamatude Molok'nci ókór "tomasteis posesión del tabernáculo de
Moloc" (A 7:43), o por formas especiales del verbo (véase abajo).
En la tercera persona, el plural se expresa por un sufijo f-sina-, -sin),
v. gr. kó-tagu-sin "ellos o ellas dan" (B1 62), ka-mani kourou gin
(= kó-móni kuru-sin) "ellos o ellas aman" (H 323). El dual se ex
presa en la 1.a y 2.a persona por pronombres duales (véase arriba),
en la 3.a por sufijos del verbo (-pai, -pikina-, -pikin-), v. gr. kó-tagupai "los dos dan", kuci-pai "los dos se embarcan" (LA 29), ka-mani
kourou pikin (= kó-moni kuru-pikin) "los dos aman" (H 323),
kó-tagu-pikin-de "los dos dieron", kó-tagu-pikiná-a "los dos darán"
(B1 62, 63). En la 3.a persona también hay formas triales, v. gr.
kó-kutan-amisiu-de "los tres dijeron" (cf. kó-kutana-pikin-de "los dos
dijeron"), kuci-amisiu "los tres se embarcan" (LA 29; comp. HH2

159).
Algunos verbos poseen formas especiales de sentido solamente
plural, v. gr. tumopi "embarcarse" (plural de kuci; originalmente un
reflexivo causativo del tema -ópi "sentarse en una canoa") (2), ukaia
"alancear, arponear" (plural de gaia), puku "quemar, asar" (plural
de upuku (3), yatu "dar" (plural de yatia). Por más ejemplos, véase
B1 68, LA 29, 30. Parece que estas formas se usan solamente en la
tercera persona; en verbos intransitivos designan un sujeto plural,
v. gr. tumopi "se embarcan" (comp. con kuci "se embarca", kuci-pai
'los dos se embarcan"), mientras que en verbos transitivos expresan
un objeto plural, v. gr. ukaia "arponear muchas cosas", puku "quemar
muchas cosas", yatu "dar muchas cosas", etc. (4).
(1)Sobre la expresión de formas plurales, véase más adelante.
(2)Literalmente, pues, "hacerse sentar (en canoa)"; por esta forma se expresa sin duda
el modo relativamente más complicado de acomodarse un lugar en la canoa.
(3)Evidentemente también la u- causativa, pero es notable el hecho, si las formas notadas
son correctas, de que se usa en uno de los verbos en sentido singular y, sin embargo,
en el otro, en sentido plural. Es posible también que se trate del significado resultativo de u-, el cual hemos supuesto que sea más primitivo (v. arriba).
(4)La explicación de Bridges del uso de estas formas (B1 67) nos parece, desgraciada
mente, poco clara.
— 122 —

�— 31 —
•ojafns jb
'oijbjjuo^ jb 'uajaijaj as ajuaiaaj seta ajuauíajqBpnpui aaSiJO ap '-.na '-ins- sofijns sog (g)
•pBp¡jE[ii^9jji ns ap bsiib.) b osnsap ua Ja^a
e Etpuadojd Bpnp uis anb 'BAiiafqns uoi.indnfiíoo ej anb OAijimiad setu euiaisis un
ap ojsaj [a ejuasaadaj enqoanb pp .BAijafqo uoiaeánfuoj Bg '^siajanb sou sojjosoa,,
vpq5np-i{aa;-uv aod ouioa isb '4tsaja;nb soa ni,, npqivjj-qoai-p jienqeu ja jod Bsn as
naafqoi^iivny-Dunui A '44souiajanb so sojjosou,, vpqbnp-tpawo-i b ouioa '44ojamb so oX,,
Dpq5vp-yaatuv-u jjBnqeu jb oiubj ajeAinba oiqai^A-miniu enqaanb ja '44soiuajanb oj
sojjosou,, vpqbvp-zjfiu-n A 44ojainb a| oX,, vpqbvp-zpw-iu {íenqeu ja z^a bj b aanpej]
í^.í-muiui enqjanb eiujoj bj 'ojduiafa joj 'oiafqo ja anb pnijtaexa souatn uoa otafns ja
Bsajdxa enqaanb na BAUafqo uoijBánfuOJ bj anb ajqqou sg "44oa oj (ja),, vjíj-nb A 44ba
(ja),, t¡nvA [jEtiqBU jap opej jb 44aA (oj) ja,, u-natj A 44ba ja,, u-iu Enqaanb ja -diuo^ (^)
•ojafqo n ajuaíía ja X jeqjaA uoiaaB
bj aajua r.iauajaqo.) ap opoui X ojibj^ ja jod ouioj tse 'jBqjaA uoiaaB bj ap soj.iadse
sojio Jod sbui oqjnuí uBi^aj as sofip^d soj ap osn ja X r.unoj bj 'osa ap jB^nj ug
•opBtnjijB Bq as saaaA b otuoD 'jBuituouojd ojafqo jap soj X soauisubjjui sofijajd soj
ajiua jBjuaiuBpunj uopejaj eun^uiu aiuauíBiaeui^iJo Bjausixa anb 'ojadoia 'oajj oj^j (j)
st?nuoj sb[ U9 '("Dj^ 'ttoa3inb ^j oÁ^ tr¡io5w]1-ziiiu-m {}BtH[i?u ua ouioa)
sa^uosjad softjaad ap aiaas ^^C[op bj ap soiSijsaA ^bij uaiquiBj^
'() oqaaA ja
uoa BqBuoiaBjaj as sbui á BqB^aodun sbui anb oj 'ajuaB ja ou 'ojafqo
ja Bja 'sajBjn^uis soj ap sajBjnjd soqaaA soj uBqBiauajajip as opusna
'BUBaduiaj saoda BjjanbB ua anb aiaap aaainb 'ajuaSB jb ou á 'ojaf
-qo jb 'oaauínu ns b ojuBna ua 'uaaaijaj as ^BqiJJB sbui as^aA sajBna
soj ap BajaaB '#aja 'njnÁ) sajBjnjd soqaaA soj anb ap oqaaq ja jsy
•bubuib^ ua
uaiquiBj oAijiuiiad sbui opBjsa un ap soSsBa Ám\ '(BuiSBd bj ap aid jb
bjou bj asBaA) Bnqaanb jap BAijafqo uoiaBSnfuoa bj ua 01U03 "uoioba
-ouui Bun Bjuasaadaa BunjB Bpnp uis Biuajsis ais^ ' (Z) OAijisuBajuí
oqaaA un ap ojafns un oiuoa ajuaSB ja ojubj uBsaadxa so^ojbub soj
-uaiuaja apuop "Bnqaanb ja ua Bfajjaa as Biuajsis ajsa ap odijojoad j^
•soAijafqo sofipad ajuauíBjnjosqB ^^q ou apuop 'bubuibX jap osBa ja
sa ou ajsa 'souiaqBS ouio¡^) *soipaBj sbiu sofijB isb uaaaaBd sajBna soj
'ajuaoB ap sofijaad soj aod sopipaaaad uos Á jBqaaA Biuaj jap ajuBjap
ajuauíBjBipauíui asopuBaojoa uba 'oai^aa^ sbui odij ap SBnáuaj sbj ua X
jBjauaá Bji&gt;aa aod 'sojjanbs anb ap oqaaq ja aod bjioij sa ajua^B jap
soj anb ousadiuaj sbui jsqaaA Biuaj jb sopiun uBas jBuiuiouoad ojafqo
ja uBsaadxa anb sojuauíaja soj anb ap uoiaisodns Bq "ajuauíjBnpBaá
X Bjuaj oztjBaa as 'soidoad sofipad ouioa 'sajBuosaad sojuauíaja soj
ap uoiaBaodaoaui bj X 'Biuajsis un^uiu Bjq^q o^[ ' (\) jBuituouoad ojaf
-qo un ajuaiuBaauiíad SBzinb OAijisuBaj oqadA ja ua 'jBuiuiouoad ojafns
un UBqBsaadxa OAijisuBajuí oqaaA ja uq 'sajuaipuadapui SBjnaijaBd
o saaoA 'ua^iao ns ua 'uBaa sofipad soq ^ajuain^is bj aas aaaa^d aui
'jiiujsoaaA SBin soipuiaauíB sajBuosaad sofipad soj ap uoianjoAa Bq
'(8¿6 eO) 44^lB 9P ^^banaj aaoBq,, ind-vjmun8-xai-mu
'ttBqaBq un uoa ouisiiu is b asaBjaoa?^ -isosfo-iu qa) 4to-HO jb oun ja
asaBjaoa,, vod-i^o-ui '44Bajo bj uoa oun ja asaBSBa,, wd-n^ni-vui #aS *a
'pBpiooadiaaa UBsaadxa SBiuaoj sbiustiu sbj 'tvd- ofijns ja uoq '(^j:^ V)
tt(saaquioq soj b) opBp^, v-n8vj~mu #aS *a 'oAisBd oidiaija^d un uaiquiBj
Biuaoj as opoiu ouisiui jap í44opBiAua jnj^ apuitumv-tu-vif '44ojsp jnj
oX,, Bpi3[ai-vxu-m[ *aS *a '-(v)ui ofipad ja uoa (ajuBjapB sbui
BAixajjaa ajuauíBiaBuiSiao Biuaoj Bun aod Bsaadxa as OAiSBd jq

�reflexivo-pasivas (véase más arriba). Como sabemos, ellas contienen
un elemento -m(a)- colocado entre el prefijo personal y el verbo.
No cabe duda de que tal elemento esté emparentado o sea idéntico
al prefijo personal y posesivo m(o)- del náhuatl (como en los ejem
plos citados abajo). Así hay ^refijos dobles en yámana ha-m-ósagude
"yo me corté a mí mismo", kó-m-ósagude y os "él cortó su misma
mano", kó-ma-tekide abeila "él se consideró fuerte a sí mismo". Su
poniendo que el elemento -m- expresa el pronombre reflexivo (en
español "a sí mismo", etc.), se nos da la siguiente traducción literal
"yo me corté a mí mismo", "él se vio a sí mismo", etc. (1). Ahora
bien, en esta construcción, evidentemente antigua, las partes compo
nentes tienen la misma posición interna que en náhuatl, v. gr. ti-mochicaua "tú te esfuerzas", a(m)-mo-chicaua "vosotros os esforzáis" (2).
El uso de los elementos -t- y -c(i)- se ha considerado ya anterior
mente. Se colocan entre los prefijos personales y el tema verbal, v. gr.
ha-t-ul "bebo (algo)" (HH2 158), sa-t-óláa "tú beberás (algo)" (HH2
165), ha~t-ikimude "lo (?) introduje (en alguna parte)", kó-t-ikimua
yóx "él colocará el huevo dentro de algo" (HH2 168). En este aspecto
recuerdan a los elementos -t^^-, -tía- del náhuatl, v. gr. ni-té-tlaqotla
"yo quiero a alguien", ni-tla-chihua "yo hago algo", etc. Como ya se
ha dicho, la función de estos elementos es algo diferente en yámana.
Como se ve, los prefijos personales tienen un parentesco, o, más
bien, son idénticos, a los prefijos posesivos, para los cuales se han
dado ya algunas reseñas de las conexiones posibles con otras lenguas
sudamericanas. Añadiremos aquí que el prefijo kó- se debe identifi
car con el ke- del ona, v. gr. Xalpen ke xat "Xalpen devora (a los
hombres)" (G1 922; véase también la formación del genitivo, más
arriba), e igualmente con el náhuatl qui-, -o; el cual, como ya hemos
dicho, se usa solamente para un objeto pronominal.
La expresión del sujeto pronominal en las formas del verbo, tanto
en yámana como en quechua, probablemente representa un tipo más
reciente. En cuanto a esto, el yámana, aunque de otro modo más
arcaico que el quechua, el aimara y el moluche, no obstante se ade
lanta al náhuatl, lo que nos indicará, como se verá en la conclusión
de estos apuntes, que la ruta de la costa pacífica de la América meri
dional constituyó en cierta época una importante vía de migración.
La distinción en el uso de los llamados infijos direccionales,
-a- e -i-, es poco clara, tanto en la flexión verbal como en la flexión
posesiva del nombre. No obstante, y sin que ello parezca discutible,
se da una de sus funciones, a saber, el uso de -a- en ciertos casos de
oración positiva, v. gr. h-a-la-katakáa "yo iré sin más detenerme",
frente a h-i-la-katakawóx "no iré (de ningún modo)". Originariamente,
como ya se ha advertido, los prefijos posesivos y personales constaban
de una sola consonante {h- para la 1.a persona, no ha-t hi-, etc.), a
(1)Sobre la evolución pasiva, de la cual ya hemos dado algunos ejemplos, compárese el
español se dice = dice la gente. El pasivo amerindio es preferentemente impersonal.
(2)En mo-chica.ua "se esfuerza" no se expresa el sujeto pronominal como se hace en
yámana kó-m(a)- "él... a sí mismo".
— 124 —

�— ssi —
•^OJSIA Bq,, 'SO O1S0 'tt0pU3IA 3U0IA,, JI39p
Etijanb ap-1^/ai isb í44j;uoa 'j;,, -m^ oipuiJoius buioj un ap JiuoAOjd Bijpod oftjns ojsg
'BUBOIj^uB UOJSJOA BJ
uoa tu Bi^SjnA ej ap bj uoa Bpianauoa ¡u 'bjoojjod sa is 'oaadma 'uoponpBjj Bjsg
•adoaodB ap bjjbj b{ omoa isb 'jbuos
•jad ofijaad un ap jB^nj ua aiuaipuadapui jsuosjod ajqmouojd un ap osn ¡a asajoj^
'v-nüvi-pn ojnjnj 'ap-n^nj-o^ o^iia^aid 'xnj-o^ ajuas
-ajd : (ítJBp,, n2v% ap) aiuainSis jo sa (9 '^9 Tg) saápug jod opBp BuiSipBJBd jg
•sapBÁjj un^as (&lt;(otuo oX&gt;7 run^f imi =) nojno3¡ va
Bsn as aSuBJQ BiqBg ug 'bubuib^ uoijeínfuoa b¡ ap baia buijoj ouioa ajsixa ou
[Bna ja 'onSiqmB ou a^uasajd un jb^jj BJBd ojos epBiuaAui a jbi^ijiijb aiuauíBJnd
sa uoiaanaisuoa jbi anb sa ojbjo ojoj ^(^ouib ajduiais,^ rnm[ luptu wi{ —) 4touiB oi77
noj.no}¡ fuviu ív ua *j3 *a 'ttajduiois55 juptu oiqjaApe un ap oipaui jod Bpinipsuoa
'Bfajdmoa buijoj Bun sa ('s^is A ggg jj) ajuasaad buibjj sapBÁjj anb oj anb asaio^j

(5)
(^)
(g)
(3)

(j)

,, njo ap i^\ yq) ctuojaiqaq,, dp-uis-ijg *jS ^a '-(vjuis- ofijns
\9 ajuB í- ua Biqraea v- ^aoA B^ ¡ejiqd p u^ ' (t^I^H vtiV1n3i aP
•^T:OT V) ^ííP OJPad[ saauo^ua,, lap-mivinjf vngiu enj ^(^^'.f y) 6tofip
891 ^p-wujw^-p^ vuimnumnpiig^ '(g JJ *Mopjo Bq^ ap-noumu -duioa
•f"T:9 V) t4(JíD9P) PJ sora9H aI,, vwifug^ ap-rugui -—uotmf '(ttJBin
-01,, vjo ap í^^ '01 VI) opBuioj Bq pM ap-mv-^ 'ofxjns pp a^uBpp
n- ua - Bisa uBiquiBa 'oaaduia '- ua SBuiaj so^ í [nSvt ap) ttopBp
Bq pM ap-n^^nj-g^ * (Tun^ ap ^^g: y) uBqBuiB?^ ap-nxmpg^ ^ (^anif
ap) ^oojBqiua as pM ^p-ian^-gif ' (pj ^p) u9í^ p,, ap-^^aj-gif u^ *a
Buiaj pp u- Bun o i- Bun b BaJoB as ofijns ajs^ •() oau
opxiuas un Bjuai ajuauíBiJBui^iJO sBzmb anb ' (X-j-^ ap
Bqodd) pp- 'ap- 'a^- ofijns un jod Bsa^dxa as oji-pia-id ^^
•aja '(6^:0I V) JBPnP uís Píu9A aH?^ uinuvX lagw-v^ '(0^:0l V)
ttopBiAua aq so[^ viuiumiwivpiigjf uiiuviv-j-v^f uS #a #ojaajaad un o ojij
-ajaad un ap p sa opijuas p anb ua sos^a sounáp ^^q oaa^ qouBdsa
ajuasajd pp p apuodsajjoa opijuas p sopBjia so^duiafa so[ u^
•BqtJJB 3SB3A
Á sapxjj 'sapnp ssmaj ap uoiaBuuoj v\ a-iqog "(yg:oi V)
?, ajuauípjaj^ 't4(sBuosjad ap upiadaaB aa^q ou soiq anb) ojpq^
-iai{ ugcnno i^f) (gg:¿ y) tt3OíQ ap ^tjo^S b^ oaA^, (ajuauía^qBqoad)
svnjgcn tunjnvpu-pvf) ^^aj-vy i(iiJL!^A,, ?^aí 9P &lt;UI9PJCIT) S9A P^? ?^aj-s
4(4tJB[qBq^ mivfny ap ígf^ yq) oitl^H ^ vuv%ny (g) toy — ) tay
'(44jajanb 'j^buib,, runq ap íq\ yq) buib p,, sny-gy *(^) (wJiBp,, n^j
9P 'S9 i9) ttBP 19 ^m-gy :sajuamis so^duiafa so^ souiajBjiq • (\) Bjq
-Bq anb pp saaajuí p Bdnao ojuamoui p Jtod anb odiuaij aainbpna
Bsaidxa as buwoj Bjsa Jod ípuij paoA b^ ap adoaodB uoa saaaA SBunSp
'oqjaA pp oand Buiaj pp bjsuoo ajuasajd ^q -ojnjnj un A ojpajajd un
^ajuasajd un souaui O[ jod JinSuijsip uapand as soduiaij so| ajjuq
•SBadojna SBnSuaj
sb[ ua anb bubtub^C ua sojajauoa sbxu sojdaauoa uos sojjo so\ ouiod
SOUn SO^ OJUBJ ÍBOTSBp BOIJBUIBjS B^ ap SOpOEU SO^ B SoSopUB UOS OU
'ajjsd bjjo jod 'anb so[ 'sopoui so^ ap anb soduiaij so[ ap Buiajsis pp
ojpjJBsap jouaui jod BzijajaBJBa as ppoui A pjoduiaj uoixa^ Bq
*Í8I iS) Pírao3 9H ^pnuivio-y ua oraoa 'pqjaA Buiaj p ajuauíBjBip
-auiui BiuodajuB as ajuBuosuoa ofipjd p 'ou ig "ajuBuosuoa Bun jod
uaiquiBj BqBzaduia oqjaA p is puopaajip oftjuí p Bq^SajSB as anb v\

�ólu-de "bebió"), kó-móri-sin-de "oyeron" (A 11:1), ko-kutani-sin-de
"dijeron" (A 11:3).
El futuro se caracteriza por un sufijo *-wa que por lo general
se nos aparece tan disfrazado que ningún autor parece haber sospe
chado que tal sea su forma primitiva (1). En verbos acabados en -o,
el futuro termina por -da (dé *-a-wa, según la regla formulada ya
en el capítulo de fonología histórica; v. arriba). Por modificación y
simplificación análoga, los temas en -i y -u forman sus futuros en
-iua y -ua, respectivamente. Los ejemplos siguientes ilustrarán la for
mación del futuro yámana: (verbos en -a) maraoa (= móráa) "oirá"
(H 322; de mará — mora "oír"), k-apónáa "él morirá" (HH2 155;
de apóna "morir"), sa-t-óláa "tú beberás" (HH2 158; de ola "beber"),
ha-tualagónáa "daré prodigios" (A 2:19; de tualagóna "mostrar");
(verbos en -i) ha-tekiua "veré" (LA 46, 47; de teki "ver") ; (verbos
en -u) kó-tagu-a "él dará" (LA 10; de tagu "dar").
Esta forma corresponde al futuro español, pero también a un
imperativo o a un modo volitivo, optativo o potencial, v. gr. s-atáa
"toma" (literalmente "tú tomarás", LA 47; de ata "tomarás"), sakatakáa "vete" (A 9:15; de kataka "ir"), alagónáa "mira" (A 3:4;
de alagótva "mirar"), Pito sa-kamatua, sa-kupónáa, s-atamáa "leván
tate Pedro, mata y come" (A 11:7).
A menudo estas formas, tanto en el sentido futuro como en los
sentidos derivados, van precedidas de una partícula we o wela(p) (2),
hai ha-we móciua "entraré" (de móci "entrar"), sa-we apata (3) haia
husun "tráeme un poco de apio" (de apata "traer"), kó-we móciua
kónjin "él vendrá quizás", ha-welap atáa hauan "quiero tomar esto",
ha-wela móciua annu "quiero entrar precisamente", haian wela
tumeakóngutanáa kóndekaia "amenacémoslos" (A 4:17) (4).
No cabe duda de que el formativo yámana *-wa sea idéntico a
un formativo homófono usado en algunas lenguas centroamericanas
(como el cuna) para expresar un futuro, imperativo u otro tiempo
análogo (5). La presencia y el uso de este formativo en las mencio
nadas lenguas evidencia que se trata de un sufijo verbal de signifi
cado incoativo, el que también reaparece en náhuatl (v. gr. toma-ua
"hacerse grande"). En cuanto a la partícula we revela también analo
gías con los idiomas centroamericanos, por ejemplo el cuna, que posee
un adverbio wis (¿originalmente = "un poco"?), usado para expresar
una súplica modesta, etc.
(1)En el paradigma de Bridges (B1 63) el futuro del verbo tagu "dar" parece estar
formado por un sufijo -a: ko-tagu-a "él dará" (véase arriba); también Hestermann
(HH" 155) supone que la terminación -da haya resultado por evolución de -a-a.
(2)Originalmente *wai, como todavía aparece en ciertas posiciones; según Hestermann
(HH2 176) se trata de un adverbio waia, wea "antes, ya, pues", etc. Sobre la -p final
de welap, véase antes, al tratar de la fonología.
(3)De apatáa, delante de h-.
(4)Según Lucien Adam (LA 47, 48), we se usa ante el imperativo. La forma welafp)
puede considerarse como futuro del modo positivo (véase abajo).
(5)Singularmente, este sufijo también en cuna se mezcla con temas verbales en -a de
. igual modo que en yámana; así la terminación del futuro yámana -¿a corresponde
a -oa (-oe) en cuna.
— 126 —

�— LZl —
"(ifl) 1^- l91 ou ova?:&gt;l^ ^-^spj ivn-tt¡ vuuo^f :oaiibuib[3x3 osn p uaiquiBj asajof^(9)
•ofijns p ajus oqaaA pp puij jbooa b¡ ap uopBjaijB bj asajo^(g)
••3¡- ua ofijns un spm ttJBjsajd,, vunw ap
ojnjnj p sa ojsa '(vj^-oai-nunui^ ap Jas aaajtd xvyumu iv^-^ ofijns pp oplmafa uq(^)
•paoA ajuB ou- ap u- íoaijbSoj oiqjaApe sa as()
•-t^ b^ ap ajucpp dj-bjd
ap zaA ua Bsn as j-djb i*aja '41¿jbuioj saJainb?,, tuoiaeSoaja^ui ua esn as odo = trf(^)
-aiuBppB sbui 'u-jmuoui-o3¡ -p í (0Z:0I V)
tíajBiuBA8{,, u-Dmuow-oif-DS ua orno a 'ojnjnj Bmaj p uoa jiun uapand as uaiquiBj^(\)
•(ofeqe *a)
opota ^9 u^ Bsn as anb n- buisiui ^\ Bpnp uis s^ '(9) 4t¿aí opand?M
n-jfvjv^ mn-^if tdtt "jS *a 'BAiiBSoJja^uí ouioa Bsn as anb 'n- ua BpBqBDB
[BqaaA buijo^ bjjo uaiquiBj X^q oja^ -(^) (95 '5^ yq X ¿9 '99 Tg
•a í^Bjnjd) tí¿soga opBp UBq?,, vj-miis-n8v) '4(¡¿sop so^ opEp u^q?,,
vu-vuiifid-nSv) \t¿\^ opBp Bq?,, vj-vSm vpuo u^ 'a ' (tunu ^) wpup oaij
-B^ojjajut oiqaaApB un ap opipaaajd ba anb '[Bq^aA Buiaj [B opB^aa^B
vjl- ofijns un aod '^jauaS ua '^sajdxa as oAijB^oaaajuí opoiu ^^
•oAij^Sau opoui [ap souJBdnao [B BpBaapisuoa B^as B[[a íBAijnuiuiip
uoiaunj B^uaj anb a[qBqoad sa -icn-^ BpB[B3Jaiui BqB[js B[ b ojaad
-sag "aja 'ttpi:uaA,, n8-wÁd xoj '44piuuop,, 3^-o^o 44soaau said,, '44uaA^
nu-u^d xoj '(w-# ^p s^zinb) 44auuanp^, j-n^o 44soa^au said,, '(w-^ ap sbz
-inb) 44^sn^ ^-iAotD sapuBjuaoj^ [Buiínbsa ' (v^-sxvjCv = 'uinujBg unáas)
44¿souiaJi?,, vj-sb-v^^ B^sBjy ap [Biuinbsa 4 (oAi^Bjaduit) 44soraiuaA,,
9cn-vi-pÁd xoj \iS *a [Banjd X jBjnSuis [ap SBuosaad sbtjba ua uBsn as X
BAt^Bjaqqap uor^sana Bun bX 'Bai[dns Bun bX 'jBsa^dxa BJBd 'soipui
-jauíB SBuioipi so[ ua saiuanaajj uos -3^- *-ti- '-)- sofijns soj anb 'a^^nj
jauíiad ua 'souiajBiou sbuuoj SBjsa ap uoiaBaijdxa bj b ojuBna ug
• (f) 44Bua[ B[ JBasnq b ji asBAjjs^ umv x-vouvw ^po^o as ' (44^JO,, üjoíu ap
'Z'-L V) PJ B?n1/ ^ii-^s-ijotu i(Z VT ^^-itqd) 4tpBuioj,, (ajuainSis
ojduiafa [a *duioa '¿ojaajjoa?) vu-is-njn i(Z VT 'lBnP) 44P^uojuouib^
i-si '(uiapiqi 444Bp,, vu-noSvt uoa "duioa ^^gg Jj í[Bjn[d)
v^ =) vu-i5-no8m '(gg H íIBnP) PBP (¿vu-(u)d
-n8m =) vu-nd-noSv^ *jS *a 'aiuaxuBAi^aadsaj (-is- X (~uod-) -vd- so^
-uauíaja soj Jod SBpBzijajaBJBD 'sajBJuqd X saj^np sbuijoj uaiquiBj Xbjj
*souiajB^BJj o^anj anb [ap 'oAijnaasuoa jap soAijBaaduii a^uauíBidoad
uos sojdtuafa sop souiijjn soq *(44^í,, vuim[ ap i¿f yq) 449iaA -^ 9JBJ
-uba3[^5 mi-in-miidn-Sv^ ' (44opB^Bd JBisa 'asjBJBd,^ íuoiu ap jas aaajsd
í¿ojaajjoa? i¿f VT) 44BA9II u-m-moiu-o^ 4(g) (44SBqauoa SBunSjB
souaunaa,, fnuv ti-m-idi3¡ as i¿f yq) 44ip,, u-nut^jn^f 4(^gg jj) BP
[mi-nSm =) tm-noS^ i(z)lJUI B-^Bd 189 buioj,, uvnvy iv^[ ^t-vjv (dv
•j *a '-í^i-^ BqBjjs bj a^uBipaui opBAtaap Buia^ un b o [BqjaA Buiaj jb
sopsSaj^B 4(j) (¿) V3f- X (v)ti- *(v)i- aaq^s b 'sajBiaadsa sofijns jod
BzuajoBJBa as oidojd OAtjBjaduit ja oaag "oan^nj ja anb biujoj buistui
b[ uoa asjBsajdxa apand 'oisia souiaq bX ouioa 'oAijBjaduii [q
•(sapBpaiJBA SBunSp X^q anb
jap) opBuipaoqns X OAi^naasuoa '[Buoiauajuí 'oAtiBixqnp '(oatjBjua o)
oApisod 4(oApiqiqoad o) OApeSau oApBaaduii 'oApBSau 4OApBÍ^OJjaiui
'oAijBJadmi :bubuibX ua sajuaináts sopoui soj Jin^upsip uapand ag
•sajBpoui ouioa oqjaA [ap sbuijoj sbjio sb[ sepoj souiajBaijiSB[^

�Hay varios modos de expresar la negación en yámana. En la
mayoría de los casos Bridges la traduce por un adverbio especial, a
saber bav (B; LA 52, S1 134), baf (O 18), paf (H 319), v. gr. hai
baf curu "yo no amo" (O 36), kóndaian mus bav pusatude "mas
ellos no lo habían entendido" (A 7:25). En el diccionario de Bridges,
sin embargo, se reflejan formars evidentemente más familiares, en que
figura un elemento final ~u o -iu, v. gr. sa waia tóxyell-u "no te daré",
wii-u haia "todavía no he ensartado cuentas", tve wii-u kónjin anan
"todavía no ha cosido (la rasgadura de) la canoa" (B2; de wiia "estar
en orden", etc.), tóx-iu hai "no he dado" (B1 66; tak-iou ai, ídem,
H 331), mótáastóx-iu-a-mus "dice que no quiere trabajar" (HH2 174).
El uso de estas formas es vario. Como se ve en los ejemplos,
tiene a menudo un sentido pretérito (en el último ejemplo parece
que tenemos un futuro en *-wa). Es notable, empero, el hecho de
que las formas en -u, cuando el sentido es negativo (1), no se cons
truyen con prefijos personales; pueden, según se observa, ser segui
das de pronombres personales independientes. La forma en -(i)u
también es adjetivo, v. gr. iuai-iu "no celoso o envidioso" (de iuaia
"celoso, envidioso"), ufkita-uiv-a "duro de oído" (de ufkir "oreja"),
nombre, v. gr. wii-u-aki "pieles todavía no cosidas", o adverbial,
v. gr. teka-iu (¿correcto?) "sin ver" (LA 11).
Hay otros afijos negativos también, entre los que se nota el su
fijo -ka (por síncope -x) (2), usado, por ejemplo, en el futuro, v. gr.
hi-la-taga-wó-x, hi-la-taga-wó-h-na "yo no daré" (B1 66) (3). Los otros
elementos negativos son -nna-, -si- y -wi-, como en iuaió-nna-ka "no
celoso o envidioso" (= iuai-iu, iui-iu; cf. más arriba), tagu-nna-k? hai
"no doy, no soy el que da" (B1 66). Esa forma, a la que se agrega
también el susodicho sufijo -ka, recuerda el quechua -nna-, en churinna-q "que no tiene hijos", o el esquimal -i-nna-, en qissu-i-nna-q
"sólo madera". Los otros sufijos mencionados se usan más raramente,
v. gr. dó-si-u "no rojo claro" (cf. do-ga, de-ka "rojo claro"), ama-si-u
"desollar, despellejar" (cf. ami-ónguta "arrancar con la uña"), hóxwi-a "huevo huero, o en parte incubado" (de hóx "huevo"). El sen
tido es a menudo diminutivo, privativo o peyorativo. Tanto -si- como
-wi- sin duda tienen un origen diminutivo, según hemos visto. El uso
de sufijos diminutivos en función negativa tiene analogías en algonquino, v. gr. ojibway kawin ikkito-si "no digo" (literalmente "no digo
(siquiera) un poco") y quizás también el delaware atta kpandolo-wi-p
"no te oí" (4).
El modo prohibitivo (o imperativo negativo) se hace mediante
un adverbio prohibitivo antepuesto, ula(p) (5), y el sufijo negativo
(1)Sobre la construcción en otras funciones, véase el modo interrogativo.
(2)Véase más adelante el modo prohibitivo.
(3)Nótese el infijo direccional -i- (en B1 66, empero, se escribe he-la-), en vez de -a-,
en las formas negativas (así como en las interrogativas y exclamativas en u; v. arri
ba). De tal modo hallamos h-i-la-, h-i-uai- (negativo) frente a h-a-la-, h-a-we- (posi
tivo) (v. supra).
(4)La identidad formal de estos elementos diminutivo-negativos en algonquino y yámana
es singular, pero puede ser fortuita.
(5)Acerca de la -p final, ver los párrafos sobre fonología.
— 128 —

�— 621 —
•[BUOt.MpH
•O3¡ otipjd 0110 lauodaiuB b oSajj as 'ooiqiqís ofijaid un Bia ou buijoj Bisa omoa
oiad '-3/ aiaatuBUBuiSiio Bia aiuauíajqBqojd :¡b3oa ap sa^uB JB[nai 0[ Jod nsn as -^^roy (^)
•(Oí. ^oq '-¡ouhjx
•uauty '-mg) f^S 'S8 '611 *s8Bd 'aiiBd B-^ 'sa^vnSuvj uvipuj uv^ijaiuy ¡o ^ooqpuvf] -a (^)
9SB9A) BpBuipjoqns o BAiiBjndoo uoiaunfuoa ^p aiaadsa eun sa 'ajuara
"IBnsíl 'soipuijauíB SBraoipi so[ ua oraisjpBiJBA osn ap v^ B[nojiJBd Bné
-ijub Bun noa jBjuoa soraaqap anb oaia opora ajsa jBaqdxa
*(82"TI V) í4OClB^V PBraB^ 'so|p ap oun
-uba3[9^ epiugiu-o^-o^ -ui^migdvnjmu snqvSy munjjg^ '44-iaA b JiuaA o
Jt,, í3/aj-arp^/ '(^) tt^BdO^| Á asjBidadsap^ vug-Sv^ '4t^aqaq ^
vjg-Sv^ '4t-i9A Á asjBiuBAa^^ í^at-g^ 't4JBjqBq Á asjB^aBAa^
'(t4japjoui^, rnii(io) ap) 44aapaota Á asjBjuBAa^^ (oni-ra^ o) vm-io-g^
4 (44opuaianta JB^sa,, vuvs) 44JBJidxa 'asaB^Binsap,^ truvs-g^ 4(44opuBUi
-anb JBjsa^ wi-ui^) 44apuaiaua as ajqnnq B[?^ w^-g^ umv 'i'ñ *a 'C4Jaa
-uq Á asjBiuBAaj,, 'sa^piag aiuain[BJauaS Biajdjajuí o[ unSas 4o [BqaaA
uoxaaB Bun ap ozuaimoa [ap Bapi B[ Bsajdxa as Btajoj Bisa jo^ Y"3/
e-xg3f 'Sv^ '-w^) -g^ Jaq^s b '[BqjaA Bunaj [B ojsandaiuB ojuaraa[a ojio
jod buijoj os anb 'oAiinoasuoa opora [a sa BiouB^jodrat sbui 3q
•opora a^sa ap oiíjajaad [a
Biuasajdaj anb 444arajBDJBqraa ap ojund b BqB^sa^ ap^on^-nÁ-iv^ *j *a
'[BqjaA uraaoB Bun JBinoafa ap uoiauaint B[ Bsajdxa X [BqjaA Braaj p?
BjsandajuB -nX BqB[is B[ jod BziJojaBJBO as [Buoiauajuí opora [^
*44oun[B
opora na Jt ojainb ou9, xgcnv^üiV^f-vj-j^ #a^ "A 444opora unSuiu ap??
ap opijuas [a ua SBAijB^au souoiobjo ua Bsn as uaiquiBj i (BqtJJB -a
í (d)vj-acn) ojn^nj [ap jb^bjj [b o^uaraap orasira [a op^uoiauara soraai[
BA '(oPBUíPJOCIns"OAíííso&lt;^ opora íg[:[[ y) 44[aSuB un o^sia Bjqeq
ouioa^ viv^i^fua uis-i^aj-vj nn^ 444uaiquiBj Jijuas,, vuvji-j ' (44JB[q
-Bi[99 jnivjnj^ ap) 44Japuodsaj^ nuvjmi-nj '(oApisod [ap ojnjnj :ndoj)
44boubo Bun jaoBq oaaxnb uaiqraB^ oX^ v-ndvj-vj-nif 444uaxqraB} JBp,5
:saiuaxnis so[draafa so[ aod 3A as opora ojsa ap osn [g "44pBpta
ap ofijaad^, buib[[ B[ (¿^ Y^) uiBpy uatang í44uaiquiBi9^ ap
Bapi B[ Bsajdxa as [Bna b[ jod '[BqjaA Braaj [b Bjsandaius (^ '-mj)
-vj BqB[ts b[ jod BzijajoBJBa as (oai^Bjua o) OAijisod opoui [g
•BUBraBX [ap oaijo^sxq oipnjsa [a BJBd sajajuí [Biaadsa ap sa
Suijqag ap oqaaJisg [B souBajaa SBraoipi so[ uoa BzuBfauías Bjsg *44BpBU
safap ouw v^-^vaimi-un 444sajo[[ ouM v^-inSuat-n (^BXjo^) '44sanb
-BiB o[ ou5) v^-im-a nuiiS au ua "44sajira ou^^ v^-d^'j-a au ua (iqa
-^nqa) -j^ *a i (\) (g^-) 3/- fíjns un ^ BjsandajuB (B[noijjBd Bun o)
oiqjaApB un uoa SBAiiiqiqojd sbuijoj X^q apuop 'oaijBiSBoa^d ua
sbio[bub auaij oATjtqiqojd [ap upiaBrajoj Bg "(Sl:0l V) 44^nuioo nj
sauiB[[ o[ ou ' (raduig sotq anb o[),, x-gcn-vuvsvjvÁ^iJiajsí vjn-s *jS *a
'oAijBSau ojnjnj o^sia bX [o uoa Bjáo[BUB jod Brajoj as
ojnjnj ap aiaadsa buq "(44JBP,, n^t)} ap Í99 Tg) 44sap (aui) ou,,
vjn 4(44Jiaj,, vi^sgi op) Í48BJJ ou,, vHm^f9t vln :sa^uaxn^is so[draafa
so[ ua oxuoa (i- ua UBiquisa [BqjaA Braaj [ap n- Bun o v- Bun ofij
-ns a^sa ap ajuB[3Q -oAijB^au opora [ap jbjbjj [b bX opBuoiauara 'v^-

�hiego "conjunciones"). Pero en yámana su función parece limitada
a la construcción que hemos llamado modo consecutivo. Para com
prender esta construcción debemos suponer que originariamente se
sobrentendía algún verbo de movimiento ("ir, venir, levantarse", etc.),
que se unió con el verbo principal mediante la conjunción fea (= es
pañol "y"). Quizá todavía esa es la construcción en muchos idiomas
amerindios; compárese por ejemplo el uso de la partícula introduc
tiva ca en náhuatl y maya, v. gr. (náhuatl) ca ye cualli "ya es bueno",
(maya) wa ca alicten "si me digas", donde está intercalada entre
la conjunción condicional (wa) y el verbo finito. Así, partiendo de
un punto de vista histérico-comparativo hemos propuesto llamar modo
consecutivo a esta forma verbal (1).
Concluiremos estas notas sobre la conjugación modal del verbo
fueguino citando algunas formas subordinadas, que juntamente pudie
ran constituir el modo subordinado. La mayor parte de ellas son
etimológicamente locativos de nombres verbales en -sa o -si (véase
más arriba), v. gr. hau-ókó-sa-n "mientras dormía", kwi aian hi-tekisi-n "¿dónde está la leña que vi yo?", hi-taga-si-n "cuando di yo",
kóndaian hauanupai móra-si-n "oído esto" (A 2:37), konjin teki-si-n
Pito Jonndekaia "como vio a Pedro y a Juan" (A 3:3). Literalmente
estas formas significan "en mi dormir, en mi dar", etc. Hay otra
forma subordinada en -mós, de origen menos claro, v. gr. hi-tagu-mós
"cuando doy", sa manatumutuana usipai hitumóra-mós skaia "ven a
la tierra que te mostraré" (A 7:3) (2). Nótese que además de la pro
posición subordinada todas las formas del modo subordinado pueden
también expresar proposiciones relativas (v. supra, al tratarse de la
construcción relativa). La construcción subordinada tiene muchísimo
empleo en todos los idiomas amerindios, que al mismo tiempo carecen
de formas propias relativas. También en algonquino hay íntima cone
xión entre los modos subordinados y las formas que expresan propo
siciones relativas.
En la flexión del verbo el uso de varios auxiliares ocupa un
lugar importante. Hay gran número de ellos en yámana. Antes de
tratar de los auxiliares propios, haremos mención de dos elementos
verbales que en el yámana actual podrían llamarse cuasi-auxiliares.
Son los sufijos -ia (= -ya) (3) y -fea, que ambos revelan analogía
con formas del verbo auxiliar "ser" en español. Se agregan a nombres,
que de tal modo se hacen verbos, v. gr. ila-ia "es (o "está") afuera
o al sur" (Ha), ina-ia "es (de) invierno" (ina), ua-ia "es un hombre"
(ua), saia-ia "es una lanza", haua-ia hauan "esto es mío", yai-ia "es
una boca" (4), yoska-ia "es una isla" (LA 58) ; probablemente también
(1)La partícula ka (originalmente qa), que se encuentra en la mayoría de los idiomas
amerindios, es tanto más interesante por ser el único elemento gramatical que con
alguna certeza tiene analogías en las lenguas polinesias.
(2)Sobre estas formas, véase además B1 61 y sigs.
(3)Esta forma debe distinguirse bien del auxiliar propio -ia (disilabo), sobre el cual
se tratará más adelante.
(4)Bridges no lo distingue bien de yaii-a "con la boca", que es el caso locativo.
— 130 —

�— leí —
i (44jg.i9nb^ -minui Bmpgnb *p) osjgAtp u^jíijo gp
OqJ9A un B B0Z9U9}J9d SBZUlb 49}U9.l9Jip XnUI 999JB(I OUIIJ[ri p 9JU9UI
-|BI99(ÍS9 ÍSOpiJU9S SO^89 SOpO} U9 U9j&gt;IJO OIUSIUI {9 9U9T} 1UOIU- IS OJ
-n99 89 O^[ *t4JBS9d ISBO,^ lUgiU-lJfV 444J9pJOUI ISB9^, lugiU-Vlll '(44S9|9ld
9p BJUBUI aBA9[[^, vdop 9p) 449JU9UipnjiqBq S9^9ld 9p BJUBIU
iitgui-fnp ' (44jbjiui59 vupSvjv 9p) 44of9ds9 un ug opuBaiui 9id gp
'44jbjiu9 J99Bq,, nioiu-ioqtu-n '(4t-ijo,, vuqw gp) 44op
9id gp JBisg,, ^ugiu-sntu ' (44cqpng pp jopgpgjp gsaguod,, vi
-v2qui gp) 44ojpng pp aopgpgjp J9bjj^ mgui-xgiu ' (44ojuguii[B aiungj^,
o^foiu gp) 44SB^Bq aiungj^^ mqiu-xqui '44opuBqps 9td gp JBjsg^ ntqiu
"ÍHÍ9V1 '• (opBJBd ^bj89^ 9)ugipugdgpui oqjgA ouioo) mgiu- (o*5
gp) Í4^3A jgpod^ vugjf-^ai ^(vugiu gp) 44^JO,, vug^
-sniu '449igpuBD uoo JBuiga^, vug^f-xniv '(44919jb [B JB}S9^, nj-oinduj)
44boubo Bun ug 9^9JB3 p JtBjsg^ tyug^-jndnj '44boubd b[ ug oajo sbj^
B9J99 opBjugs jBjsg^, vugíf-xvvj^ '44boubo ug opug^ JBq^is,, vugjf-iiffgjn
: (44boubd Bun jBsn^ tnig^-o '44boubo ug ji^í tnii-vug^ 'jo í44boubo ug ji
'BOUB^ U9 OpBJU9S JB^89?i 9)U9TpU9dgpUI OqjgA OUIO9) ÜUO^-

(Q'f

í44opBjsooB asq^s^^ vpv^fgjn
'44OpBJSODB J9UIOO?? V1-UIV2V '. (44JBp9nb J99Bq,, ÜI-W *JJD) VI- (o'g
i (ddajsv
sgjSui p uog #duioo) 449sjuuijop,, v^ap-v^fg :vj¡ap-

(o*^

*jg í44JBpuB 'ji^ -^/^
opBnoxjuB Buig^ un gp) 44JBpuB J99Bq,^ vm-vy-n '44JBpuB^^ vui-vy '(uigpi
'vugui-n *p) 44SBppdsg sb^ gjqos JBjaodsuBJ^,, vui-vugiu '(44JBUBp 'g^ugui
-BpBUBUisgp o^p agoBq,, ^jjgi ^p) 44JinSgs^gd9í vmv-ijjgi ' (44opBAJOoug
(jbis9)^ vjvadnj -jo) 44opBAJO9U9 JBpuB,, vtiw-iv^dnj '44opnus9p
vuiv-iuvw vqwruv '44opuBq^is jBpuB^, vuiv-iyfgjn :vui(v)-

(o'i

f^ ^opuBSBd^, vuvcn- •
i {vi- #duiog) 44opBjsogB^ in- • í44opuBJ^ug,, o 44JBSoq p gsopuBiugs o
opB^ugs^^ id- 'i i (pjugijo n oiput oraoo) 449sopuBq9B^B^, ninui- 'g í (oa
-ijBjnp ugiquiBi) 44opBJBd^, mgiu- m^ í44(boub3 ug) opBjugs?? vugy- 'f
í44OpBJSO9B,, VI- ' í44OpU9XB9^, 3pp- '^ í44OpUBpUB,, VUl(v)- '\
rsgjuginSis so^ UBsn gs bubuibX u^ "Djg 444opB^sogB (op agoBq)^ ao-j444oisgiqu9 (op J99Bq)^í ovo-n- 'zianb-ii- [jBnqBu #fg aod 'oipupguiB
ug odi^ 9isg gp sgjBqixnB scq sgunuioa ^nuí uog qBdpuwd oqjgA
pp uppoB b^ B^nogfg gnb pp od^gna pp Banjsod o pnji^DB uBsgjdxg
gnb so| 4aB8nj jguiiad ug 'bjou gs sgjBqixnB soagpBpjgA so^
• (sguopunfuoa sb^ jbibjj p ojsg
sbui 9sb9^) "opoui ouistuí pp 9SJB0i[dx9 uBqgp (44jgfnui Bun Bjg^,
ny-vap-uiw vdiy -a -a) sopB^p iqB so^duigfg so^ sopoi gnb osopnp Xnuí
89 ojgd 'oiijgjgjd p gggugjjgd buijoj Bisg (^9 Tg) 9gSpijg ungg
',4BZUB[ BUn BJ9^9 ^-lS #jS 'A 49JUBf9UI9S UOpunj 9U9U 'vy- 4BUIJOJ
g '44S9J9 nj 4^os oÁ^ g^uguipjgjg 444p 4nj^ vi-vs \jui 4oX^ xw-^

�6.) -mutu (como verbo independiente, originariamente "estar
sentado o agachándose": u-mutu "poner" (como un niño en un
asiento) : ulójki-mutu "silbar sentado", móx-mutu "reunir bayas"
(v. supra) ;
7.) -pi (como verbo independiente —del que no hay ejemplos
en la lengua actual— debe significar "entrar en una choza y sentarse
al hogar": (cf. u-pi "hacer sentarse al hogar"): ósi-pi "estar en el
camino de alguno" (de ósi "interceptar"), ku-pi "venir del fondo de
la choza y sentarse al hogar" (de kua "bajar"), lupaiató-pi "caer
dentro de una canoa";
8.)

-uia (cf. -ia) : mók-wia "reunir bayas" (1);

9.) -wana (independiente: kónji uspan thri aua wana-si-n
"pasado espacio de casi tres horas", A 5:7) : mus-wana "escuchar
pasando" (de mora "oír").
Además de estos auxiliares mencionaremos -yella "acabar", -alagóna "tratar", -mina "bajar, hacia abajo" y -móci "entrar, hacia
adentro"; ejemplos:
-yella (como verbo independiente "dejar, abandonar") : ulófkiyella "no silbar más", uia-yella "hacer quedar no más (tiempo)" o
"hacer quedar por poco tiempo", teki-yella "no ver más^, esto es:
"ver sin tocar", umóni-ella "poner y dejar", ora-yella "no muy dado
al llorar", wia-yella "quedar un poco", yeki-yella "comer pescado
antes de partir";
-alagóna (= "mirar") : c-iu-alagóna "tratar de morder";
-mina: aia-mina "mandar, emplear", etc., tólli-mina "impeler
hacia abajo"; compárese también wósana-min-de "era un ratón por
que lo vi", kipa min-dea-ka "era una mujer porque la vi" (B2) ;
-móci (como verbo independiente "entrar": Pita móta-móci-sin
"y como Pedro entró", A 10:25) : aki-móci "clavar" ("pegar dentro"),
tólli-móci "echar afuera" (de tólli "dañar", etc.), kónjin kó-t-aiyimóci-de "entonces metiéndolos dentro" (literalmente "rogándoles",

A 10:23).
Adverbios. Ya hemos mencionado algunos adverbios al tratar de
los modos verbales. Otros son: ulaf (probablemente de idapa "malo,
desagradable", "en vano" (2), hatu(p) "casi", huka, partícula del
imperativo, se (ídem, ver más arriba), yarum "ahora", nan "pronto,
luego", mawól "perfectamente", annu "ciertamente", moni (ante
vocal mónit, B) "siempre", haim "muy", etc., v. gr. ula tóskika ulaf
"no rías inútilmente, sin causa", ulaf-kulaf-ulapun "no importa" (3),
(1)La presencia de -fe en vez de -x indica que la letra inicial de -uia es vocal, no semi
vocal; compárese con hox-wia "huevo huero" (de *hak(u)-wia).
(2)Formalmente emparentado con el adverbio prohibitivo ula(p), mencionado antes,
pero en cuanto a su función bien distinto de éste.
(3)La k entre los dos ulaf quizá es la conjunción ka "y", etc., de la que trataremos
en seguida.
— 132 —

�*ttM9j 8JB suoiiannfuoa^,
: (n Tg) saSpijg -p ísoiqjaApe pcpijBgj na uos sauopunfuoa sb[ ap ajj^d joXbui wj (^)
•(OS '6^ yi) ^PU9 ^qiJ^sa B[ niBpy napnq ílt¿9JP?,, va-v^ví vpug
'¿?JBP? vnSvt vpug *j8 -a '(tunu —) vpug aiuaipuadapui buijoj eun uaiquiBi Xbjj Q)
nj op X BJjatj n\ (ap yBs),, (^^yp Jsb) wo^/oi/ touopaoim^g uts utsn uts
'(6: V) tts^IoisodB so^ X OJPaJ,, umpot{ uvtttpu^sodo (aaip tsb) un^vii
etJd '(^I:8 V) sajafnoi ^ s^jquioij,^ un^vq wipmimvdiíi w^jvw
•mvn 'jS *a 'ttuaiqniB^^ ^ ttA^ Bsaadxa (soAi^BJjsouiap s^jqiuouojd ap
ojBjBjBd ya -a 'ti.ojio^, a^uauíBiJEmíoiJo) un^vif bubuib^ u^ *uaun anb
saiJBd SBy ajjua uoixauoa ap sopBJ A sopoui sajuaaayip uBuStsap anb
'yBtqaaApB ua^uo ap nntuoo oy aod 'sa^uBiaBA ap ojaranu u^aS uaasod
a^uarayBjauaS soipuiaaraB SBinoipt soy 'SBidojd SBAijByndoa sauoiaunfuoa
SBy ap 'jiaap sa 'BiJoSajBa Bjsa ayy 'BAiiByndoa anb BAi^BSjaApB sbui s^
*44ÍÍJ -^os 'ojaduia 'oX^ o ttofoyj Xos oX oaad,, fnp vijoiu iiy *j *a
44toJBqina uis ^oíadraa 'ojad^^ vjjoui opoj aiuB b^ou as as^ya Baara
-iad By aain^ • (soaiijyona o) sofijns bX 'sa^uaipuadaput saaoA bX uos
sauotaunfuoa SBy ' (^) soiqaaApB soy anb yBnSí yy '
•oía '(44oyy
-aqBO 'BUiía,, -ijiuozj ap) 44Buiiaua 'ya ajqos^ oo-uozj-i ' (44oauauiBpunj
'asBq 'sByBU 'oub^^ t^xnzi ap) 44iui ap ofBqap^, uvp-uizj-ou yjBnq
-bu ya uoa sbuuoj SBjsa asuajBdiuoa í44JoijajuB a;jsd 'ajuajj?? vs ap
4jui b ajuajj^ [und-vs o) unuod-ns vnvq '(44saA3i 'sBpyBdsa,^ j^si ap)
44bsb3 iva. ap sBj^ap,, ti-i^fs^ iv^fQ-nv^ *jS *a 'uoiaBuiyaap ap oftjns o uota
-isodsod Bun ap optn^as BAtsasod uoiaanjjsuoa ua ajqiuou un Banáij
anb SBy ua 'sB^sanduioa sauoiatsodsod Xsyy *44¿apu9p ^p?,, viunjj-n^f ua
o moa 'sBATisSoajajuí saaiBJ uoa uaiquiBj^ -aja '44ij Jod,, ovdo-oiu \iiva ap
Baaaa,, i/aaj-ow yiBnq^u ya uoa asajBduioa— 44tj ap sbjj BqtJJB^, ndv^-s
'44ij ap ByyB sbiu^ n^^v^-s ua ouioa 'yBuos^ad ofip^d un uoa uaXnjj
-suoa as ajuauíyBnsn o jad '(^:9 y) 44oyya ap sandsap^^ vuvp-tfug^ "J *a
'ajuaipuadapui y^uosjad ajquiouojd un Ji^aj uapand sauoiaisodsod
SBq[ '44bub}uoui By ap^ tunjrmpu-vjvjnj '44oyaio yap,, uinjnvpu-vunSvcn
'44oyqand yap,, o 44bsbo By ap,, tunj-vpu-D^o '44a^sa yap,, uinpvti '44bsb3
By b^9 ^vdn-ív^fo :sauoiaxsodsod seaapBpjaA s^y ap o^ajauoa X y^aoy osn
ya uBjjsnyi sajuain^is so-q "(y^y '^^y TS) yuizzBadg jod sopiunaj opis
uBq soyduiafa souiisiqanuí sojio íajquiou yap jb^bji yB sojsa ap soyd
-tuafa op^p souiaq bj^ *odii aisa ap ssnSuay ua uoiaBuiyaap ap sofijns
X sauoxaisodsod ajjua Bstaajd uoiauyisip X^q o^[ "Sdtim^isodso^

*(T) (^9 xñ) 44¿O
n '44¿nj SBja? '¿nj saja?^ vpu-gs '44¿jBjsa apand apuop?^,
'44¿Bjas uainb?^, dpmiug^f *j *a ' (oAijBojjajui) pu- X (soatj
-B^iqnp) luaj- (9j- soai^iyaua soy souiajBuoiauatu soisa ap ajjBdy •44ofo.i
Xnui9, sn^ winif '44ouib99 '44ajduiais ouib^, (rumf iuoul im{ —) nouno^
twavu. va '44ajuauiB^jaTa ajBJiua^, nnuv vm^giu p^ii/ i (9 x^^) 44JBP P
,^ xvi-m¡ nutro '44oany ouxs 'on BJoqB^, vA-uou 4(¿6 z^)) Jojd
vAiv^f tunavA '44b3jbui ap a^uayjjoa Bun X^q BjoqB^ wnuvA
mj toos '44unuioa uaiq ya BJBd Buay souBjaodB^, uvto xvvunui tp^tjo
^s '449raBp,, nSnt vtn-i^ ^^nti 444ojsa jbuioj ojaxnb?, unnvt[ vyjv dnjo^

�parentela" (A 7:3). Otras conjunciones copulativas de origen adverbial
son kónji-dara "después de ello", kónji-uspan, kót-upai, v. gr. Pita
kónji-dara kó-kutanude "entonces respondió Pedro" (A 10:46), haian
kótupxi wóla tekide "y nosotros somos testigos" (A 10:39). Nótese
que la conjunción (o el adverbio) se coloca entre el sujeto y el verbo,
del mismo modo que el español "empero", etc. Lo propio ocurre con
la conjunción explicativa (que es enclítica?), v. gr. kónjin-dagia
haima ua "porque era varón bueno" (A 11:24). El origen de las
conjunciones copulativas ahora mencionadas concuerda con el del
náhuatl T-huan "y", literalmente "con ello". Al tratar de las conjun
ciones copulativas, cabe mencionar el uso de los sufijos -nde (dual t
y -ndaian (plural) ; recuérdese lo dicho al tratar de la flexión del nom
bre). En vez de decir "Pedro y Juan" el yámana usa (o puede usar)
una forma dual de un compuesto "Pedro-Juan" (v. gr. Pita J orí nde,
A 3:1) y en vez de "Pedro, Jaime y Juan", una forma plural de un
compuesto "Pedro-Jaime-Juan" (v. gr. Pita-Jemz-Jon'ndaian, LA 33).
Pueden declinarse igual que otros duales y plurales, v. gr. kóndaían
tekisin Pita Jon'nde-kaia meakónat' apisiuamutu "entonces viendo
la constancia de Pedro y Juan" (A 4:13). Por consiguiente, dichos
sufijos no son conjunciones propias (comp. B1 77 y HH2 161).
La construcción es algo semejante a la mencionada anteriormente
Pita'ndaian "Pedro y los que iban con él" (véase la formación del
plural del nombre), con analogías en quechua, cuna (chibcha) y en
los idiomas paleoasiáticos.
Otra conjunción de origen adverbial (o pronominal) de mucho
interés es la comparativa kuka "como". Para expresar "como" el yá
mana dice "todo", v. gr. kicin tellandaulum kuka ópola "(cayeron)
de los ojos como escamas" (A 9:18), literalmente "todo (como) esca
mas". En esta función el uso de kuka es enteramente análogo al del
quechua sapa o del cuna (lengua chibcha de Panamá) pela "todo",
pero Bridges lo usa también para traducir cualquier "como", aun en
casos en que el sentido de "todo" sería poco adecuado, v. gr. kuka
wagaiwa kutanasin "como el profeta dice" (A 7:48), hai hakun
hamuta yamanuwa kuka sa "yo mismo también soy hombre como
tú" (1).
Entre las conjunciones propiamente subordinadas mencionaremos
la enclítica -sa, v. gr. hitula tagukura-sa hataga-sa "si quiero dar, daré"
(LA 49) ; compárese con taga-sa-ka "si diera" (B1 65).
En fin, nos importa mencionar entre las conjunciones" una par
tícula que parece tener variedad de empleos. Es el ya citado ka
(véase el modo consecutivo), que se usa como voz enclítica en yá
mana. Como ya hemos dicho al tratar de los cuasi-auxiliares, Bridges
(B1 65) piensa que este -ka se usa para hacer un presente más del
pasado. Lucien Adam (LA 55) admite que no puede determinar la
función exacta de esta partícula. Para ilustrar su uso, sólo daremos
(1) Otra traducción de "como" es mus "es oído", v. gr. Lida mus Joppa gata "como
Lydda estaba cerca de Joppa" (A 9:38), correspondiendo a una conjunción causativa.
— 134 —

�— ssi —
•nqoqiq^ odi^ ap eun8u9[ sbjio X BqeSeq ua uaiquiBl aisixg
•nq BjqB^Bd b^ na '0681 '^t^dia^ 'í? vun}j sap ^onqjauo^ 'jaoawaaaij^ -j^ -g #a
•4t*'-uaqi '3ab8 j uai|M,, cqji3npB.il ojoajjoo sem Bzmb Bjjag •tsaAB8
j uaqM naqi,, v^-ütiisv^vtaif sb 'pasn aq Xbui 44uaqi,, pjOM aqi pus 'aum pajBis b oj
aauaaajaj os[b s^q (osp) :v3f- ap opuBiBJi (59 Tg) saSpug aaip anb o[ asaJBdmo^
•oipun^aS un b oSojbub Bas jBJaua^ ua anb ajqnqojd Xniu sa
'(S9 ifl 'saSP!ja 83!P 8n^ I *P) ^iuasajd un ap Biauaijede auaij vtniu- anbuny
••Dt¡ o -iq ap zaA ua (dAajq a uoa) -aq ap osn \a a^qBjou sg

(f)
()
(2)
(\)

osnsap u^ BpiBa bjoi[B 'bubuibíC u^ BAiiBSo^jaiui zibj bjjo
BiqBjj "(EquaB asB3A) -v^ baijbSoj.i91ui zibj b^ ap sopBAiaap soquiB
4tjopijdaAip ^nb!,, uc^ '4t¡ouBj^xa anb!,, 3/ii3/ 'v^ uS *a 'SBunájB
feouiajBiio o^og 'soipmjauíB SBuioipi SBUiap so^ ua ouioa jsb 'bubuib^ ua
BpB^uasaadaj uaiq B^sa uoidbjo b| ap ajJBd
Bsa BJ^uanoua
as anb ua SBuioipi so^ ap bijoXbiu b^ ap osbo p sa jb^ oaad 'oAiixuiiad
[a uoa so^und so[ sopoj ua Bpaanauoa ou 'pBpjaA sa uaiq 'bubuibX ua
osn ng 'saiuajsxxa sotputjaiUB SBtuoipi so^ ap bijoíCbui b^ ua opBAJas
-uoa ^q as anb oipuiaauíBOjodd pp soSsbj sossasa so^ ap oun sa anb
vÁ 'bubiub^ ua uaiquiBi BjnajiJBd Bsa ap osn p jbuijijb ouiisjiubj
-^oduii Bjdag "^ BpaijjBd b^ a^uBipaui sxxB^odiq Bun ap uppaBjjuoa
ap odi^ oa^o ap apuadap 'soiuia unSas 'oAi^naasuoa opoui ^^ "4tojsa
ap jbij sapand ai 'xa b^ oxuoa,, ojduiafa jod 'sBaxSopaxsd sbiSojbub
a^uaxupaBj asjBjpq Baaxpnd anb v\ ap panjBU Xnux uoiaaBJjuoa Bun ap
ajBjj as anb a^qBqojd sa '(Bddns *a) wia b^ anb bX Jtafnxu Bun BJa,,
m[-vapuiiu vdi^^ odij X3P s^nopanaisuoa sb^ b oju^na u^ •(^)44oaas
Bjsa anb ojj p,, mf-íno inbn^o tdnvui^o nÁrnu ínyo Bnipanb p ua
Bja^duioa BjSopuB auap uppanaisuoa Bjsa SBiuapy •&lt;t (pof Biajoad p
^od) oipxp anj anb oj,, v^-vmsvuown *p í (fg^ zHH A \i9W PUBnD,,
ap opB^ p) t49xp anb,, v^f-vuisv^^vi uopanj^suoo bj ua jB^n^uxs BpBu
Xsq ou anb oaaa '(BqpjB asBaA) OAijBpj opijuas p ua asassn uaxqiuBj
apand BpBuipaoqns uopxsodojd BpBO 01U03 'BpBurpjíoqns uoxaxsodojd
b^ ap púas Bjaxn asopuapBq 'o^ajauoa opBoijiuSxs ns Bipjad 'boij
-tpua BpaxjjBd ua Bj^jaAuoa as vsf anb Bpipara b o jad '(g) ^aja 'w4o
o^uBg njtjjds^ p (v^) o^an| '(^) opuB{qBi{,, (BqiJJB *a)
xidso^ nuiimj n^ vjnuinir^f 'ajuaxuBaiJoaj 'Bja BAX"¡TiuiJd
-suoa B^ jsb íBAijanpoJiux o BAijBpxdoa oxdtauxjd un ua Bja upiaunj
ng "BjpnbB b anSis anb pdiauxjd uoioisodoad Bun uoa BpBuipjoqns
upxaxsodojd Bun opuaxun 'Baxjipua BpBuipjoqns uoxaunfuoa ap uoia^a
-xjiuSis b^ uoa SBUBaijatUBopux SBnSuaj ap ojatunu ubjS un ua B^uas
-aad as Biusitu B-q 'Bnqaanb ua vb BjnaxjJBd bj ap Bjaajjad bzub fatuas
b 'BpBuxpjoqns uotaxsodojd Bun ap uxj jb Bsn as 3j- anb souiBAjasqo
sojdtuafa so^sa sopoj u^ "(9I:^ V) íJ9of Bl3JJ&lt;i t9 Jot^ H9TP ^nJ
anb oj sa oisa sbui,, viven v^-vuisvugtun J^of vcnivSvX, j^viíiio^i nuuv
twnvy ^(ff'-Ol y) SOII9 9Jqos gÁ^o ojuBg mijjdsg ja 'BqBjqBq oapaj
SBJiuaxtu,, viuiuvivpuo^ apn^apunSv^f xid&lt;ig-y[ vutivjj v^-vinwvin^f
acn e^j '(X) (tuapiqx) 44oX xp opusna oSanj,, V3f-vuisvSvi-at¡ '(59
i9) PBP Bjaxqnq xs,, V3f-vapuisv8vi-vjni-ai( :saiuaxnSxs sojdxuafa soj

�pero conocida en muchos otros idiomas amerindios, a saber *ta-.
De ésta se derivan los sufijos exclamativos sa-táa "¡qué necio eres!"
(literalmente "¿tú quién eres?"), kónna-táa aii "¡ay!, ¿no era esa
buena?", etc. (1).

VOCABULARIO
Al comparar el vocabulario de los idiomas indoamericanos, no
tamos, a primera vista, una heterogeneidad enorme. La causa de esta
circunstancia, como ya se ha advertido, es la facilidad con que se
renuevan términos concretos a medida que las condiciones de la vida
material cambian y se modifican. La mayoría de esos términos son
voces verdaderamente migratorias y una porción considerable de ellas
son, propiamente, préstamos lingüísticos. El yámana ha adquirido,
desde su existencia como idioma sudamericano, gran número de voces
de origen relativamente tardío, sin duda alguna procedentes del norte.
Daremos una breve lista de tales voces y de algunas de origen protoamerindio, con equivalentes en otras lenguas sudamericanas, limitán
donos, tan sólo, a sentidos concretos. Los siguientes veinticinco voca
blos yámana se dan por orden alfabético y van seguidos de las formas
reconstruidas de las raíces amerindias.
1.— akópi (a breve) (2) "frío, muy frío" (raíz amer. *dk^p-).
Compárese el alacaluf akabe "nieve, invierno" (3). La relación entre
estas voces, así como con el yámana kóppa "hielo", parece indudable.
Existe también en yámana un verbo akaui "hacerse muy frío", el cual
debe ser separado de aquéllas. Según Trombetti (4) las mismas tie
nen analogías paleoasiáticas, a saber el guilyak kabe "nieve", que este
autor liga con el yámana kupanaka (= kóppanaka?) "hacerse frío".
No conozco este tema en ninguna otra lengua americana.
2.— belaka (todas las vocales breves, B2; cf. polaca, O 74);
bclaka (dialecto central), palaxa (dialecto del oeste, K) "lluvia, llu
vioso" (raíz amer. *pal- y *pA-). Con este tema deben ser empa
rentados pólakan(i)a, pólaka-móni "tener un poco de agua", hikabelaka-n (o -bólaka-n) "en la orilla del mar", pola "estrato de algas
marinas" (5), pólupa "tierra pantanosa, tembladeral", balama (voca
les breves) "blando, podrido", etc. La raíz amerindia de todas estas
palabras, cuyo sentido original era "agua fangosa o agua no potable",
debe ser *pal-, en estado reducido *p9l- (el cual sólo permanece
en yámana). Compárese con el quechua para- "llover", el náhuatl
palani "podrir", palanqui "podrido", pal-tia "humedecer", arauaco

(1)aii "how! well, to be sure! I say! well, well!" (B2).
(2)Mejor ókópi (B2) ; véase la fonología.
(3)v. Skottsbehc, Amer. Anthr. 15, págs. 609, 610.
(4)Elementi di glottologia, pág. 178.
(5)"kelp bed" (B2).
— 136 —

�•tlopiqJ? zji B^Cem
p X ltJJJ,, ^i%-z%\ jiBtiqeu p uoa opBiu^JBdmo JBJS9 BJatpnd uaiqmej^ •(3~31(1)
B3I1UBUOSUO3 BI3UBUJ9JJB Jod ¡(331 = ) 9ÍJ1 JOpBjqBq pp 0199JBip *}9 ¡OÍ^ [B3ipB}J(5)
*44ubjt,, iSem^y-im (^oj) ouinbuoSp p UO9 9S9Uiojjuo3(g)
'•os S9 jdnj buijoj B[ 9nb BÁ 'p uoo uopepj ouoi] ou 'o^aequia uis '-oq '-oq iubjeiiu (^(¿)
'809 '^?^ 'SI '-^muV '^9*uy '3Haasxxo^s *a(9)
*B3I]U9pi 9JU9UIB3IUI9UOJ S9 9nb BJ UOJ '9)U9p9J9jd B[ 9nb BUIJOJ EUI8IIU BJ pepiJBOJ U^(g)
'609 '2?^ 'SI "Jqí^ 'jBiuy '3aaasxxo"s 'a(f)
•4tou9nbad,, oqizj 93U3ti38B^()
'(s8) ^4sÍJII84s 'JJBUS Bas,,(Z)
*89pUBj3 SOIJ
SOUtlgjB 9p OjquiOU OUIOJ UOiqUIB) 98BSn Í44JBIU J9p (3jpBUI O) 9jpBd,, 9JU9UI[BJ9J¡q(J)
sa ou saooA esquíe ajjua uoixauoa
'(5) t4ojjj,, 3/issi 'assi ^iumbea p epaanaaj eou opoui ojaaia

•(•aja 4-:r) p^njnS baij
Bun Jtod o (g) -t^ eun aod eqBzuaiuoa soqaaA sojsa ap zibj b| is
ejsuoa oj^[ *(¿) t4^B^juaM -wa^-i/ '4t^iuaA^, -niu-vt¡ enqaanb ua BJjuanaua
as paipej omeiui |^ '{~VH* 'Jauíe zibj ÍBqijje jaA) 44JBpuB 'ji^
vui-m[ BpBAuap buijoj bj ua ajuauíeps bubuib^C ua 444jim -mj — mg
• (9) 44ajpBiu^ dvo jnpaBp p ua Bjjuanaua as anb B[ ' (eaiaoj
-siq BiSopuoj Te\ jbjbjj p cBaijuBuosuoa epuBUJaj[B ua aseaA) -doa
buijoj bj uoa uoixauoa ^eq epnp utg '44JBUiBni^ vjodvp '(5) (zq) 4tsou
-as 'sBjaj,, fgdvp '(6101 sf)) 91ÍO9I s^dvj '(jbuibui ap osoasap 'outu
un ap ajuamjBiaadsa) 44pas jauaj,, vuodvi :bubuibí( saaoA sajuaináis
sbj uoa opBjuajBduia jas aqa(j #(-&lt;/a^ Á -dm^ "JauíB zjbj í44ajpBiu ns^^
u-iqvp '-v^-vdvi^ ap 444ajpBiu im^ u-vaqop-n{ *ja) 44ajpBiu,,
anb zoa bj ap Biuaj 4 (bSjbj jeaoA Bjauíijd bj) -tqnp Á -vqvp — •
•SBtuBajaa sns ap Á
ap obj jap oipui ajquiou ja 'uvjjvdmj^ ua uaiquiej SBzín^) •44asjaaap
-auinq,, ^vdvqo jjBnq^u ja ua Á 444eníáB uoa jefoiu^, -ndvqo Bnqaanb
ja ua aaajedeaj zibj buisiui B&gt;q • (f) 44jbiu^^ jdvaa jnjBaeje ja ouioa isb
4(-&lt;/oa# opuBjuasajdaj '•fif ^j 'aadvo Jne jap ojaajBip í^^ ^) 44BOXIB9,,
jindqo jaaauajjad aaajed {v^^^aq ua 'BqiJje as^aA) -jad^ ap jb ajuBÍ
-auias Xnuí Bja opijuas o^na 4(-dfia^ opianpaj opejsa ua 4-t/a^) oipui
-jauíB j^aipBJ ouisiui jy '(-dea^ A -dvo^ 'xavou zibj) 44enge uoa Bpeja
-zaui aAaiu,, o 44BsonaB aAaiu,, (fqjvdqa opedoauis) fdqfvdo^ — 'f
•(sBuanbad sesoa Bjed Bq^ajdiua as opnuaui e ^nuí anb zoa eun Bja
'uaiq sbui o) 44ouanbadí!( jBAijafp^ opeaijiuSis un Bjuaj 4(g) (¿oasBA
uaSiao ap) 44ojinbiqa^ '44oaiqa,, joiiBdsa ja 0U103 '44BJjBia^ fjjqaij
-mbiqa jjBnqeu ja Á 44Bitujoq,, smbiqo enqaanb 'ojduiafa jod 'asea^
•oipuijauíB ua (sajueiJBA seunSjB uoa) -^/ia^ jeaipej ja jod ueu^isap
as asBja Bpoj ap souanbad sajBtuiuB ap sajqiuou sosojauín^ • (-^ia#
•jauíB zibj) (^) 44sodsijbui ap aiaadsa,, (bSjbj 1 Bjauíijd) i^ia — *g
•BUBUIBiC U3
UBAJasuoa as oipuijauíe jeaipBJ ajuBjJodiui ajsa ap sopijuas soj sopoj
1SB3 *(j) 44ouBaao,, nuvuñd jdnj 444ouBaao^ üjdcí juBJBn^ 444jbui,, vxvq

�8.— iki (primera i larga) y u-ki (probablemente con otro sufijo,
v. supra) "quemar" (raíz amer. *iki- *ki-). Compárese con el es
quimal ikípa "encender, pegar fuego a", ing-neq "fuego". Si hay
conexión entre estas formas, la i inicial ha de ser un prefijo, caído
en desuso también en esquimal (1).
9.— issa (dialecto del oeste ica, con i breve) "brotar, dar fruto",
issa-tissa "ojo de fruta o baya" (raíz amer. *is, *is e *ic). Por alter
nancia consonantica (s i-~&gt; s, también c?, comp. maya ich "ojo") po
dríamos relacionar estas palabras con la raíz amerindia *(i)s', sig
nificando "ojo"; compárese el esquimal isse (2), dacota is-ta, náhuatl
ix-tli, etc., usados en sentidos diversos (originalmente "ojo"). El uso
de voces idénticas o de la misma filiación para "ojo", "fruta", "flor",
etcétera, es muy frecuente en las lenguas indoamericanas.
10.— kotaka "demasiado pequeño, estrecho o apretado", kóta-kón
"¡qué bonito!", "¡qué bueno!" (3) (raíz amer. *kdt-). En estas pa
labras tenemos una raíz {*kat-) muy conocida en amerindio, que
significa "pequeño". Confróntese con el dacota kitana (kVtala) "pe
queño", haida git "niño", tlinkit yAt "niño" (4). También en paleoasiático hay concordancias, v. gr. chukchi kVt-kit "un poco".
11.— kus "mi hermano menor, primo, sobrino, niño", kusa-kipa
(u breve) "mi hermana menor" (cf. también el ona kosen, etc.,
G1 324) tienen correlativos en muchísimos idiomas amerindios (raíz
amer. *kwas-). Sólo citaremos el dacota kos "yerno", k'oska' "joven"
y el quechua qosa "marido", originalmente usado de modo hipocorístico. La raíz de estas palabras era *kwas-, con algunas variantes.
12.— lupaii "caer, desplomarse", lupi "encorvado" (raíz amer.
4Zu/&gt;-), con otras voces mencionadas ya anteriormente, deben ser re
lacionados con el maya lubu-l "caer", lub-zah "volcar", así como con
el araucano lüpu- "boca abajo" (?).
13.— mana (primera a larga) "prestar" (comp. LA 13), manaku
"pedir prestado" (raíz amer. *ma-). Hay gran número de voces en
amerindio derivadas de la raíz *mo- (5), cuyo sentido primitivo era
"dar". Sólo es menester citar el náhuatl ma-ca "dar", ma-na "ofre
cer", y el aimara mayi "prestar".
14.— óka (hai aga "yo duermo", O 19) "dormir", ókór (tema
óka-ta-) "choza, wigwam, habitación, casa", literalmente "lugar para

(1)Compárese también el arauaco iki-hi "fuego". Otra explicación sería suponer que
la i inicial era primitiva y que se percibió como prefijo sólo en yámana.
(2)Diferente de ísse "frío". En el cuna de Panamá, iis significa una "cortadura que se
hace para partir una fruta".
(3)Sobre -kón, véase en las interjecciones.
(4)Es componente del nombre de tribu tlinkit = Hn-gVt "hombre, indio", literalmente
"niño (hijo) de indio", esto es "uno de los indios tlinkit"; Handbook of American
Indian Languages, 1.a parte, pág. 169 (Bur. Amer. Ethnol., bol. 40).
(5)Comp. el quechua ma "¡vamos a ver!", etc. (interjección).
— 138 —

�— 6St —
•(equje 38B3A) enqoanb ua saaaA
SBqonm uaiquiBj ouioa 'baijbojui uopunj auaji oqj3A ajsa ua n^- ¡BqaaA ofijns jg (g)
•(ot- 'iq
'•¡out¡jg 'J9iuy 'ung) \^i -8Bd 'ausd ^-^ 'saSvnStivj ttojpuj vvoijaiuy ¡o 3¡ooqpuDg -a (j)

EiauBUJajp Bun uaiquiBj Jauodns oiJBsaaau sa oJad 444osojqumjjaq o
osoqoui asjaoBq^? ínvoxod 44tJBiuaAaj 'jBaqanb^, ínbajzod ^BnqBu \e A
t.jBaqanb,? j-nsvd b^bui \tb 'ttopBfBJ[ 'ooas^, mb-sv^ 't4(pBpanbas jod) jb^
-uaAaj^, -vd-sv^d Btiqoanb |B zoa Bisa jpapj a^iuijad sou oipurjauíB ua
s A s ap JB^nSaj BiauBuiaj^ B-q •(-se)&lt;/^ A -s,d^ 'aaniB ztbj íoaijbs
-n^a) t4Jtapuaq,, vjnfod-n '(g) (y 'ttojuaAaj 'otdinoj as ^M
-o^^ u

*A)

44JB^^jsa 'asdBjuaAaj,, v^vj-n^-sod 'nj-mf-sod — -

*(l) M^uanbad Bqauoa,, itd-b
'4tBuanbad jafninM \\d-\mcnpu ^B^do^ uS #a 'oaijBTSBoa{Bd ua uaiquiB^
a^sxxa zibj buisiui b^ anb asjBjou aqaQ 'aja 't4JBansiuuoq,, -^djjid
't4Buanbad BsodiJBiu,, niuidjjid '4topBJo^a afBuirqd ap ojBfBd,, oojjid
Bnqaanb 'j 'A '(BqiadB 'i3¡io as^aA) -^p^ ^nb opoin ouisiui pp BpBsn
* (44ouanbad^^ = ajuaiuBiJBuiáTJo) oipuijauíB ua unuioa jfnuí zjbj Bun
sg *aja '44Bnua[^^ ijjid-au^u '44oinii 'oqaBqanui^? ^pnizt-^id iiipuQi-jid
'(oAijnuiuiip ofijns) ^d- |jBnqBu p uoa cqjBJBduioa souiapod ossa
pj ug qsjaua^ u^ 44oqaBqanui9^ o 44ouiu,, ap p Bas anb a^qBqoad ^nuí
Bjpsaa ' (oAijnuiuiip ofijiis un Bjuasaadai Bpnp uts s- B[) Buiaj ajsa
ap [buiSijo opBaijiu^is p Bas pna oJBp sa ou anbuny #(-^ií/^ uauíB
zibj í44jbui,, ü3/ii/ ap) 44oSoqB as ajpeiu o a.iped o^na ouiu,, snjjid
-3/ií/ '44souBjjanq^ '44ojunjip un ap SBfiq o sofiq^, snjjid — -¿^
aaa
'piaiui -p bj a^qog #(44opBjuas JBjsa 'asjBjuas^, -idyi[- '-}dy- xoj
•j^ *a) ouinbuo|B ua 'o[duiafa jod 'aaajBdsaj anb zibj Bun ap auaiA
'^ajBi[ixnB soqjaA 'Bjdns *a) (-id^ ^ "?^e# '^ani^ zjbj) 44asjBjuas^^ jd' (44boub3 Bun ap ojjuap jasa,, -tdo-jmvdnj ua *j

*a) -ido*9^

•44ajuaiuBnjniu
^, -ndtuv Bnqaanb p uaiquiBj ajuasajd asBSuaj^ -44oubui^9 njvdtun
BJBiuiB p uoa uoiaBpj BpjBná ou is JBjun^ajd apand as '44oubui bj
uoa jbjjb^b 'opBund un jbuioj,, uatquiBj saijiu^is vqtuo oiuog '(vqwg
uoa jbjjbb^ vjnqiuo '("aja '44BpjBp 'bzub[^^ tv8 ap) *aja 444Jopauaj
'BJBqana uoa jbjjbSb?? (njJvqiua-inS asajBdiuoa í (-diuv^ #jauiB zjbj)
•a^a '44uodJB uoa jbjjb^b^ oqjaA ouioa 4&gt;aja 444uodJB^ vqiuo — '^\
"ido 3SB3A 'piaiui -p bj bjb^
•44bsb3,, (*aja 'o 4ao) ^o A 44Jiuuop,, (d)anb juBJBnS p 'pBpijiqBq
-ojd Bqanuí uoa 'uaiquiB^ •44Jiiujop,^ ncn-vo (jj3Subbjjbu) 444auuanp,,
ndcnno^ 'nano^ (^aijBu) 444Jiuuop,^ ujcn-nvb (aJBMBpp) 4(*aja 4Bp
-uaij 'oiuaiUBdiuBa^^ mvyf-a^n uaiquiBj Bzinb) 44Jiuuop,, -o^o (sojáau
said) ouinbuoSp 4(449juas as^^ v^uicn-vA *j -a) -aja 444JBjsa9?
(Bdnq)
BasBdBjB 444opBjsoaB JBjsa^, o-^ '^Jiuuop,, i)¡b BpiBq p asuaJBduioa
íuoisuajxa bjsba ap (44Jirajop 'asjBjsoaB,, -4fe*/—'-b*) BipujjauíB
zjbj Bun b uaaauajjad SBjqBpd SBjsg '(-4be# uaiuB zjbj) 44Jiiujop

�19.—pusaki (u breve) "fuego, llama"; -aki es sufijo nominal
(raíz amer. *p'u-). Es probable que el tema de esta voz pertenezca
a la raíz amerindia *pu- (*p'u-) "humo, soplar", etc., que se encuen
tra en quechua p'u-yu "nube", náhuatl po-c-tli "humo", po-po-ca
"humear, echar humo", po-po-tzoa "bufar, fumar", esquimal pu-jo-q
"humo" (= quechua p'u-yu), etc.
20.— teki (e breve) "ver", u-teki "mostrar" (causativo; la e breve
indica una raíz *tdk-; raíz amer. *fa- y *tu-) ; cf. también de-ka
(dó-ga) "rojo claro" (originariamente "bien visible"?), do-siu "no
rojo claro" (negativo). Es muy probable que este tema yámana sea
el mismo que se halla en cuna (Panamá) takka- "ver", representando
una raíz *tu-1—1 *ta- (comp. con el kagaba tu-, tu-nka "ver"). Véase
voz inmediata (21).
21.— tella "ojo" (raíz amer. *ta- y *tu-). Según Hestermann
(HH2 156) procede de *tek-la (cf. teki "ver") ; de ahí la doble 1.
De todos modos, no hay duda alguna de que deriva del mismo radical
que teki "ver". En cuna (véase arriba) la voz por "ojo", "vista" (tala)
deriva del ya mencionado radical *ta-. Ni se puede tampoco dudar
de la conexión entre la voz yámana (tella) y las correspondientes en
alacaluf (tel, telh, delh, telkh, tesh, titsh, tesh'l, etc.) (1) y ona (áter,
G3 1006; otr, otel, otl, etc., LN1 243; tehuelche otl) "ojo", represen
tando formas amerindias *ta-l- y *o-a-Z-, respectivamente. En ésta y
en la precedente voz yámana, tenemos una de las más notables con
cordancias entre el yámana e idiomas más septentrionales (compá
rense las formas yámana teki "ver", uteki "mostrar", tella "ojo" y
los siguientes términos en cuna: takke "ver", otakke "mostrar", tala
"vista").
22.— tutu (ambas u son largas) "el pájaro tushsac" (B2; raíz
amer. *toto), cf. con el náhuatl toto-tl "pájaro". La forma primitiva
de estas palabras —si hay conexión histórica entre ellas— puede ha
ber sido *to-to (cuna: toto "cuervo").
23.— ua "hombre, varón" (u larga; oa, O 21), ua-ia "es un
hombre" (raíz amer. *uwa^- y *wa-). Esta palabra (en vista de la
forma wa "varonil", G2 392, y de varias formas -wa, v. gr. kómbai-wa
"dos hombres", konji-wón "aquel hombre", etc., en que la u parece
ser semivocal: w) debe representar ya un tema original *uwa- —dife
rente de wa, wón "camino"— ya un tema *wa. El correlativo más
próximo se halla en esquimal; compárense (groenlandés) uve "espo
so" (uvi-a "su esposo"), uvi-gssaq "novio, desposado", de una raíz
primitiva *uwi- (2). Hay también un radical *wa- —a menudo redupli-

(1)v. LN2 49 y Skottsberc, Amer. Anthr. 15, pág. 607.
(2)Aunque en el dialecto groenlandés uv- inicial sin duda puede representar tanto *wcomo *uw-, los dialectos de Alaska (por ej.: alaska hwang, groenl. uvanga "yo",
frente a alaska üe' "esposo", üe'ka "mi esposo", Barnum) demuestran que esta
palabra comenzaba por *uw-, no sólo por *u&gt;-.
— 140 —

�"6¿t '8¿I "SSBd 'viSo^onojg tp ijuatuaj^(g)
'809 'a?d 'SI '-t^iuy -uawy 'OHaasxxo^s "A(Z)
'Biuoipt asa ua -ani[ na aiuauíJBjnáax eijnsax oipuixauíBo^oxd
^ anb asxauodns Bxaipnd "-ohi/,,. uopEUiquioa B[ ap aoajea [leiujnu p aab ojsanj(^)
jap sajBuoipjjaui SBiuoipi boj na UBjuasajd as SBayjBiSBoajBd S
SBjjaxa anb (g) OAjasqo b^ jijaquiojj^ '(soaijBisBoajBd SBiuoipi soj A
ji?uiinbsa ja oinoa) a^jou otuajjxa jap SBnSuaj sbj uoa sbj^ojbub sb^ubj
asjBjjBq ap BiauBjsunodta bj ^aaaBd sou saja^ui sbui une ap oja^ 'SB^tja
-sap jofaiu uBjjBq as A SBptaouoa sbui oqanuí uos SBn^uaj SBjsa anb
ap oqaaq jb aqap as 4bj^o aod bjbuiib ja A Bnqaanb ja A 'a^JBd Bun
aod 'bubuibíC ja aj^ua SBpBjou SBiauBpjoauoa ap jo^bui ajuauíBAijBjaj
ojauínu jg 'jiuaAJtod ja ua sopBzijBiaadsa sbui soipnjsa B^Bd as^q ap
jiAaas ap uBq opBjundB soraaq tbA anb sbi^ojbub sbj 'BioqB jo^ "aiJBdB
odnjS un bubuibX ja uoa uB^nijjsuoa anb aBSuad jajsauaui ^as anb uis
'sB^ijasap jofaui opis UBaaiqnq o SBpioouoa sbui uBianj SBnSuaj s^^sa is
sbui une BiJBjuaumB as SBjja ap oiauínu ja Bpnp uis A ' (jnjBaBjB ja A
buo ja) sajonjuiij SBUioipi soj ap oa^uap uBajuanaua as SBiauBpjoauoa
SBjsa ap ajJBd jo^bui bj 'ajuaiujBin}B^[ 'Baijaray ap sauoiSa^ sbj SBpoi
isbo ap SBnSuaj b uaaaua^aad JBdiaijue uapand as anb sbiSojbub sbj
'uipuiaaiuB uaáiao ap sojqBOOA ap bisij aAajq bj ap ouioa isb 'bubuib^
A bjSojouoj bj ap ajuapaoaid oipnjsa jap a^ans ouio^

*MauiBOM UBaxjiuSis anb soquiB sojqBDOA 'uddA aqajanqaj
ja A (^) jdifi^) jnjBOBjB ja uoa buijoj Bjsa BpBUOiaBjai jas
•ttopBjq,? (-deÁ^ uauíB zjbj íbSjbj i) vdii^ A (aAajq a)
•pBpanSijuB bijb sbui bj ap ajuauíajqBpnpui 'soipmjauíB
-ojojd sojuauíaja so^jaia ap upianqiJisip BijdxuB bj ap ojdiuafa uanq
un BJisiuiuins sou zjbj Bjsg 'o^9 't4ouanq 'osouuaq,, (ofijuí -íü- uoa
'-íj-w-cn^ &gt;) piqsiuacn (^BMqifo) 't4ouanq^ {-í^ecn^ &gt;) ^jnat ^jbmbj
-ap) ouinbuoSjB ja '(^) (44JBjajduioa 'opoi jaaBq^, nSvisw^qcn bubuibX
ja A 'najq aj^q oj^ aiuauíjBJajij '44ojjaaBq ajpod,, zvmpjpotu jan
j^BnijBu ja jBjnapjBd ua asuajBduioa íofijajd A oiqjaApB) 44^nui 'uaiq?,
-jantj '44ajua^od,? oij-jjamj '44ajqisodi? jjamj jjBnq^u #jS *a 'sauoiaBaijiu
-Sis SBSjaAip uoo A ssnSuaj sbijba ua B^uasajd as anb '-jecn^ jaqBS b
'otpuijauíB ua Bpioouoa zjbj eun UBjuasajdaj saaoA sB^sg "(oiqjaApB)
44a^uauiB^aajjad5^ jqcn-vtu '44ojiuoq,, svi-ijqcn '(y 444uojaXo oj sopoj^
djnijsiaqiu-njgm-g^f 444uojBiuBJjap as sBUBj^ua sns SBpoj,, ^gdn apnj
•mjsgd-vjgM-g^ uS *a íofijajd ouioa opBsn ajuauíjBiaadsa i-jem^ 'jauíB
zjbj) 44^nui 'uaiq 'aiuB^SBq 'opBqsaB 'ojajduioa 'opoi,, (v)jgcn — ^g
•SBUBfaj sbui ssnSuaj uoa opBjuaj
-Bdiua jas Bjjpod anb ^(^xf7 i^) 'ttPB1SnD^ ívcn Buo I9 'ojduiafa jod
'asapjanaaj) BjaauajBd ap saaoA ua ajuanaajj 'oipujjauíB ua —opBa

�Nuevo Mundo (añádase también el alacaluf takutaku "uno" y el
aléutico tayataq, ídem) (1).
Tales hechos parecen indicarnos que el yámana y el alacaluf
no representan un tipo tan primitivo como se pudiera sospechar,
considerando su posición geográfica. Hay un núcleo arcaico en estas
lenguas, evidenciado en ciertos aspectos sintácticos, mientras que la
morfología y el vocabulario revelan, en varios puntos, influencias
bastante fuertes provenientes del norte. A pesar del hecho de que el
yámana, en lo tocante a la construcción de los afijos posesivos y
personales, pertenece al "tipo de prefijos", ofrece no obstante una
estructura gramatical mucho más regular que la de la mayoría de
las "lenguas de prefijos" y casi enteramente a un mismo nivel que
la de las "lenguas de sufijos". Ello nos hace pensar que el yámana
es un idioma mucho más "fácil", que el guaraní —por ejemplo—
u otras lenguas de puro tipo arcaico.
Con lo cual podemos concluir que las lenguas del extremo sur
del continente americano llegaron a su ubicación actual relativamente
más tarde que algunas de las lenguas orientales (por ejemplo las del
Brasil y regiones orientales de la América del Norte).
En otros términos, el recorrido de la infiltración de tribus, len
guas y culturas en América del Sur siguió la costa pacífica, antes de
penetrar al interior del continente. En todo caso, la inmigración se
efectuó con mucha rapidez a lo largo de esta ruta, acaso por el mar.
La navegación entre las islas chilenas no debía prestar obstáculos
para los colonos. También debemos considerar, en cuanto a los fue
guinos, que eran nómadas y cazadores, al igual que los esquimales.
Quizá no sería demasiado arriesgado decir que también los quechuas
y los aimaras representan olas recientes de la misma inmigración
de nómadas, los cuales, por la vía de la costa pacífica, llegaron ú
establecerse en el Ecuador, en el Perú y en Chile, creando su civi
lización singular y superior por la fusión de ciertos elementos de su
propia cultura nómada y guerrera con una cultura indígena, aún
más antigua, de las regiones andinas.

(1) Skottsberg, Amer. Anthr. 15, pág. 610, apunta las formas takso y dakuduk por "uno".
— 142 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2730">
                <text>Apuntes comparados sobre la lengua de los Yaganes (Tierra del Fuego) </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2731">
                <text>Morfología (verbo, adverbios, posposiciones, conjunciones, interjecciones) y Vocabulario de los Yanes</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2732">
                <text>HOLMER, Nils M.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2733">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p.121-142</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2734">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2735">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2736">
                <text>Facultad de Humanidcades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2737">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2738">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="274">
        <name>MORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="331">
        <name>VOCABULARIO</name>
      </tag>
      <tag tagId="330">
        <name>YANES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="241" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="458">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/9696575c73b62f1cda02c2feb9d277dc.PDF</src>
        <authentication>92d47d70ac179b68687a69440a6ce4b0</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2697">
                    <text>El
f v{ ]a^ olmas oood
np ion ip ojjjoj ounj od o^ad
DJa.iojí/uiíJ íoa(j ojvpnoi '^^^ ijf
!opáV] JjSns aw TO 'owiwí jfipjoiu oas
í maa to m ^ 'jtijjiji noa ovsap oa s
3/ Duwtj o; awa^ ai, jui ni
S'3
op Bz^jqod ^^u^inStsao B| X oxiaijs^p \p i ("[) ^pu^a^ J9 aod ouanb
-d pp
oiaeiunpAaip[
p X joau^j 3A9[ p
p a^jqiA
as anb
pp ojadBaj:
jip
q aiaars
i
p ua (((• • • opjojoíiaq nonq nos (i4s 'Mn^Sijy ^iu¡t(j ¡axNVQ b piSuip
iHarioiONy oaaa^ anb ojauos osoniadsajji p oppouoa uaiq eg
•sisajjiaB ns opueasnq 'e^p ap ajuamaiuaiasuoa
X B^nopiA BjjBds as *o[ijsa aapip [a X Btieijpts ^pnasa bj uoa sapz
-naAo^d so^ ap sa^.ioa Bisaod tq aun anb a^uotjjoa b^ na as^r^ jo nina ap
sofa[ *—ouisiui p bjb¿ uaiqoíBi ours 'sapnjaB soaiijaa so[ BJBd ops
on— Bjqo eXna 'Buaig ap ejaod ouanbad un b aapuajua ap souibieji
opu^na 'axMVQ ap oAtjsaáns japod ajsa sa osua^uí ajuata.iB^iioijjE^
•BasaiuBp B¡Basa bj uoa 'soiuaaap sosa ap
oipnjsa p na 'opoj opípara ap —pBpijiqBjneuarauoain B[ ap p sa anb
'Bisaod bj ap ouaj^ai p na Braiersojáipd— uopnjuaj b^ b soraBdBasa
ajnara[pjjTp X ípnjuaAnf ns ap b^ouioj bX Barsnra bj usía tt9jpin8^aj
a ^fop ^joutvj) awiíjjt sbj anb p BjBd 'ojnpeta bX 3xnvq ap ppsjira
B^ uoa 'ouoifilí.in^ pp bubiuoiu e^ op oj¡e O[ apsap 'ouopaBax o^jsa
aapip p Baijaod BXna BJ^uoa ouBijprs B[anasa b^ X ojusa aapip p soiubj
-ira 'ojaaja U9 'sojjosoj^ -joijo^ub ajuaraBiBipamuT opojxad pp X 3Xnvq
ap eodtuari so^ ap fBixojsiq b^ nnB X) BjnjBxajrj ^\ Bipnjsa as opu^na
BasajuBp uopsoáns b^ ap asjBiqr^ ^aijip sg 'Bijsapora ns ua BarjuainB
ojod 'BJopBaxa aiuaraBsoxapod souara 'Hfajdraoo X bsojSbjiiii souara
Bisaod buu ap sanuai sbih so[pjsap soj; uapaaid as zn| ssa ng -ax.Nivg
ap Bjqo b( ap BipBut anb Biuap^ X Bsuajuí ^n\ Bun bi[bij ua uaq
-pax AIX IaP soxararxd soj X mx ojáis pp soiuaaap sotuiqri sog
mjm¡ U3 ^oumuoj. vjnjvu^n^ van^wud oj ap unwoo ouauuaj y^

U.IVSS3UD sa maars soni

�Dante son equiparados en estos versos con la disipación de Cecco,
como causas de vida parasitaria {"sventura o poco senno cel ja jare^).
Hay que observar que constituía el aspecto más trágico del exilio,
para Dante, esta necesidad de depender de otros; todas las veces que
en la Comedia se roza este tema del "pedir^, la voz del poeta en el
verso parece temblar de profunda congoja: "Tu proverai sí come sa
di sale / lo pane altrui e come e duro calle / lo scendere e salir per
le altrui scale". Este es el anuncio de Cacciaguida al propio Dante
{Par. XVII, 58-60). Pero la misma conmoción de raíz autobiográfica
vibra en la mención del sacrificio de Provenzan Salvani al mendigar
por un amigo {"si condusse a tremar per ogni vena" [Purg. XI, 138])
y de las desventuras del buen Romeo {"E se il mondo sapesse il cor
cKegli ehhe / mendicando sua vita a frusto a frusto ^Par. VI, v.

140-141]).
En los versos de Cecco este doloroso pudor es violado con una
ostentación de brutal cinismo, que es en el fondo una indirecta acu
sación de insinceridad lanzada contra el alto nivel y el carácter refi
nadamente espiritual de la poesía lírica de Dante. Esta velada con
traposición, que aquí parecería plantearse en el terreno moral, nos
revela su carácter estético, si tomamos en consideración toda la pro
ducción stilnovista (que culmina en Dante) por un lado, y el con
junto de los ciento cincuenta sonetos de Cecco Angiolieri por otro.
Empecemos por establecer el terreno común, sin el cual ni la
oposición es posible. Dante y Cecco pertenecían ambos a la pequeña
nobleza municipal; pero su obra está completamente fuera de la órbita
cultural del feudalismo: esta repugnancia por el parasitismo cortesa
no hubiera sido inconcebible en las cortes feudales y sería más tarde
excepcional en las cortes renacentistas. Es en cambio una caracterís
tica de la moral "burguesa" (en el sentido histórico de la palabra),
que había restaurado el sentido romano de la propiedad y había ele
vado a supremos valores la honradez (bien distinta del "honor") y
la independencia. Este nuevo espíritu —que es, en Italia, el de la
Baja Edad Media— separa insensiblemente la literatura de los rieles
marcados por la tradición provenzal y siciliana.
Tanto el "dulce estilo" como la corriente "realista" se inspiran en
los nuevos ideales. La "gentileza" de Dante y de Cavalcanti no dis
tingue ya a una clase, sino designa un esfuerzo de perfeccionamiento

E se di questo vói dicere piúe,
Dante Aligkier, i't'averó a aneare,
ch'eo so'lo pungiglion e tu se' 'I bue.
("Sonetti burleschi e realisti dei primi due secoli" a
cura del Massera - Ed. Later^, Son. CXXXVII. Pág. 131).
Este soneto fue escrito como contestación a otro de Dante, que se ha perdido. He aquí
la traducción de las estrofas citad^s: "Dante Alighieri, si ^o soy un buen charlatán, tú
me sigues muy de cerca (Ht.: rozándome la espalda con tu lanza); si yo almuerzo con
otros, tu ceuas en casa a^ena; si yo muerdo la grasi, tu chupas el tocino.
De modo que, gracias a Dios, uuo de nosotros dos poco le puede reprochar ai otro: dosventura o poco juicio nos hacen comportarnos en esta forma. ¥ si quieres seguir hablando
da esto, Dante Alighieri, yo le he de cansar, ya que yo soy el aguijón y tú el buey".
— 14 —

�— SE —

•o¡ijsa aa¡np ¡ap eiauaied
-SUB1J B[ ap 83AB.ll ^ BJSTA 'BSU3p SBUI 3DBt[ 3S pBpiaiodlOa eXna 'OUIIJ[n
ajsa ap Biaaod b¡ ap uoiaiuipp b¡ ap 'opijnasip ubj unB 'Eraajqoid
p —jaA ap opora ira b—- jeaiue^dai anb XBq BAisaadxa Biauaiíixa Bisa
ap upiaunj na X ajsBijuoa ajsa ap saABij y •ia^noiOMy 03333 aP 90^
-auoa so[ 'sejsiaoujijs bo[ ap sBiqo sbj uoa ojundBijuoa na 'uapuodsaa
Biauaiuixa erasitu ejsa y -o¡¡jsa aajnp ¡ap eisood B¡ X BUBi¡ia¡s B¡ona
-sa B[ ap oaijsin3uT¡ ozaanjsa ¡a uapuodsaj eiauaSixa npun^as e^sa y
•jomY* ap ajquiou ¡a 'saaopBAoj} so¡ ap uoiadaanoa b¡ ap uoiaEzt¡Bn^
-uídsa Bun na 'bjboioi epanbsnq Bjsa ap eajatuisap ^^ 'tiBniJua¡ b¡ ap
btjo¡íí b¡,, bjbuib¡[ aiNVQ anb o¡ opuBosiiq '¡BJ^uaa oinoa uotsajdxa b¡
ap Braajqojd ¡a BajUB¡d anb '¡buijoj ajuauqBiauasa jajaej^a ap 'BiauaS
-1 xa Bpun^as eun Á (^oiq ua auinsaJ as anb aoijadns pupqeuTj cun
ap oía ¡Ajas ¡b ojsand ojuaraiuisui mi anb sbih osjaA ¡ap ^ escud b¡ ap
Bamaa^ b¡ ua 3a on 'ajJB ¡ap Bai^o^Bpad upiaBaijijsnf b¡ b opuaioapaqo
*X Bjqe¡Bd e¡ ap souuuea so¡ soa¡B¡ so¡ b opuai^qe 'uoraaB ap Bjajsa
ns JBqduiB bjb^ o!u ¡iia ¡b utjb¡ ¡ap BSBd anb) BaijEasepip '¡bjoiu 'bs
-o(ííi¡aj Btauaáixa buii 'bue¡¡bji BjniBJajt¡ b¡ ap Bijoisiq b¡ ap opouad
jauíijd ¡a u^ 'ojaaja ua 'jinlíuijsip ua¡ans soanjja so^ -bsojoiiib BaqnB
Bisaod b¡ us sajas bX opsdiiao BjqBq anb ¡Bjjuaa jBiín¡ ¡a ^dnao 'bis
-aod b¡ ap BianaiasuoaojtiB b¡ ^iaap sa 'oaijajsa Buia¡qoad ¡a 'opu^dnao
gotnejsa son anb ap JE¡naas;uij EjnjEJajq Bjsa ua 'oiquiBa ug; -Bisaod
b¡ aiuaui¡B}uap¡aaB anb sbui opBzuBa¡B eiqeq ou anb 'oaijsim ajíSB.uE
ap o uoiaBaijipa ap ^aiaBJua un opiuaj BiqBq 'BaijaBpip 'ajxiBzi¡BJOui
'Bsoi^qaj BJnjBjaq¡ b¡ '¡IIX l^ís Ia PJ ua 'uaiq Ejoqy '¡Ediaiunuí
X oaiB¡ a^uaiquiB oiusira ¡a ua apuaiaua as anb 'Bzaj(¡od b¡ ap BUBasia
-ubjj uoiDB^¡Bxa b¡ souiBupuai ou '^vizijvssviu^ b¡ jod osnjrp jome ¡a
uig "ouisijaosB opEuiB¡¡ BiqBq as BpiA b¡ ap sajBijajEiu sasaaa^ui so¡ b
ajuarjjoa oSadB ¡a BJjuoa uoqaqaj Bjsa 'osoi^qaJt ouaJ^aj ¡a u^
*(op¡Ensa^) uoq ojjsb¡^[ ap ttvqoj^ B¡ sa o.iai¡oiS
-uy jossaiu ap tivizuossuutt^ b¡ :¥3a'á/V 3P e[AOU Bun 3P ^o^aq ¡a aas
Bi^pod 'Bjutd o¡ X ^a o¡ ¡a ouioa '03333 aP 3JPBtI 13) "Bf|T^^j b¡ ua sbz
-anbij ap uoiaB¡nuinaB b¡ aod aiaap sa '('01 'a ^XIXXX3 'UO9 '¿ü[ ^?&lt;^)
ífDj1Dpnjvw vizjjossnw vjti aod oíaaadsap ns ua X o^bab ajp^d ¡a aod
oipo ns ua opBzqoqiuis 'otuiaqoq ojuaiuiípuaadsap un uoa 'aqaouap ¡a
•ouia ¡a 'pep[|Bnsuas b¡ Ej¡Bxa 03333 -eouansua ap B¡aj ns ¡^aisnuí X
omis^pBuijaa afBnliua¡ uo afaj tio¡ijsa aa¡np)? ¡^ "BiJEip BptA b¡ ap pBp
-i¡t'¡lajera b¡ uoa ajsBjjuoa ns ua ajas ¡ap ouaaja eraeip ¡ap ojuauíora
un sa X uuiiqn Bjsa ap joiiajuí ¡a us BajuB¡d as euieip ¡a í^ediarunra
eisanSinq b¡ ap e¡ sa anb 'BiajsorajB erasira b¡ b uaaauajiad 4(bub¡¡
-ia,, o Mesoipijsüj ajuaS,, b¡ oraoa ^jouib ap sa¡aijii so¡ ojubj oaa^
'souBiujaq uaaouoaaa as sasaiajuí a sauoised
sus ap X aiqranpaqanra b¡ ap UBfa¡e as sauainb anb ¡a ua '¡enpiAipux

�El dulce estilo
La historia exterior del dulce estilo (2) se suele contar con las
palabras de Dante, que a .él se refiere en tres distintos cantos del
Purgatorio (XI, XXIV y XXVI). Pertenecen, pues, a esta corriente
los poetas que, abandonando la escuela siciliana, se alejan de ^la ma
nera" de Guittone D'Arezzo (su representante toscano más conspi
cuo ), ee decir, de la servil imitación de la poesía provenzal, para
seguir el dictado de Amor, o sea la inspiración personal (3). El ini
ciador, el padre de la "nueva manera" fue —siempre según Dante—
Guido Guinizelli de Bolonia, cuya vida se desarrolla y se cierra en
el siglo XIII (4). Sus secuaces fueron todos toscanos y entre ellos
se destacan, en un primer momento Guido Cavalcanti y el mismo
Dante (5) y, en el otro siglo, después de la muerte prematura y trá
gica de Guido en el año 1300, Dante, ya en actitud de alejamiento de
las "dulces rimas", y Ciño de Pistola (6). Alrededor de esas grandes
figuras, el coro de los menores, Lapo Gianni, Gianni Alfani, Diño
Frescobaldi, Sennuccio del Bene, apenas aporta nuevos motivos, pero
enriquece las resonancias del conjunto y contribuye a darle a esta
corriente literaria un íntimo calor de amistad, que no queda en la
materialidad de las biografías, sino que ilumina por dentro intermi
tentemente sonetos, canciones y baladas. Si la sustancia es intrasferible, si el fruto de poesía que cada uno de estos escritores nos da de

(2)Hay quien prefiere reservar la entera denominación "Dolce Slil Novo" para la
lírica dantesca posterior a "Donne ch'avete intelletto d'amore", llamando "Dolce Stile" la
actitud literaria ^eneral de todos estos poetas, a partir de Grion Gitinizelli. Pero las dos
restilisnio") y así las uso aquí, no queriendo entrar en una discusión qne me llevaría
lejos de mi tema.
(3)Canto XXIV del Purgatorio, versos 49-62. Es el coloquio de Dante con Bomaciunta da Li'CCA, versificador de la escuela siciliana y defensor de la tradición literaria
contra el dulce estilo, Dante imagina encontrarlo en la cornisa de los golosos y se le pre
senta con las famosas palabras: "lo mi son un, che ^uando / Amor mi spira, noto, ed o
quel modo, / che detta dentro, vo significando" (Yo soy uno qne, cuando Amor me insuiunta. convencido, contesta: "—O frate, issa vegg'io-diss'egli.il nodo / che il Notaro
Guittone e me ritenne / di qua dal dolce stil nuovo ch'i'odo" (Hermano, ahora veo —dijohablas).'El Notario es Jacopo da Lentini. una de las' figuras más destacadas de la escuela
siciliana meridional del primer período, Gltttone, toscano, era considerado como un maes
tro por loa versificadores "sicilianos" del segundo período, casi todos pertenecientes a la
Italia central.
(4)En el canto XXVT del Purgatorio (versos 97-99). Dante llama a Guido Guini
zelli "ií pntfre / mió e degli altri miei migliar, che. mai / rime d'amore usar dolci e teggiadre" (El padre mío y de los otros mejores que yo, que usaron rimas de amor dulces y
hermosas).
(3) Véanse, a este propósito, las palabras con que Dante se refiere a su "primer
amigo", en los capítulos IIT, XXIV, XXV y XXX de la "Vita Nova", y las que atribuye
a Odehisi da Gubbio. en el canto XI del Purgatorio: "Credette Cimahue nella pitlura /
tener lo campo, ed ora ha Giotto il grido. / sí che la fama di colui oscura. // Cosí ha
tolto l'uno all'altra Guido / la gloria della lingua; e fors'é nato / chi t'uno e Vnitro
caccerá di nido" (versos 94-99) (Creyó Cimahue dominar el campo de la pintura y ahora
se habla tanto de Giotlo, que éste obscurece la fama de aquél; así un Guido le ha quitado
al otro la gloria de la lengua, y acaso haya nacido quien logre echar a ambos del nido").
(6) En el "De vulgari Eloquentia", Dante afirma que el vulgar del sí se considera
privilegiado frente al de o'i l y al de oc, entre otras cosas, "porque quienes más dulce y
sutilmente compusieron versos vulgares, como Ciño de Pistoia y su amigo, pertenecen a la
familia y a la casa de aquél" ("De vulg. eloqu.". 1 • 10-16).

16

�^ ¿L —

(

na buuijb (rrraziMin^) oiíjrs ja ontoa 'bbo.&gt; biob Bn uos j;ii*&gt;8 upzBjoj á wwy) „•••!^
3JUJJII) OtIS 111 OigStjlH 11 dlUO'J IR / *^KÍJ ^ BTJTJ OMÍÍS* Iljtldfi JOa 3 d-l OMlf^ , 1 ITWZIN I 1^ 110^
•^•••¿jijuag ojmbj;,, oiauos aj^aia.i ja JBjn:&gt;!iJBd ua i .Af m^ A nl BP&gt; 3íB?A &lt;8)
(-3A BJ
BBjluaiui BOiuainiBBnacI soibui ^aual ^panii ain^u : jo^fui uíib japod un auaji ^nb o^íp so .i
vi Jod bsbj) '(S8 •*?&lt;* 'ocuoii ino^uB^ -pg '8M[ ';"?^'.' jjíw'|j / :osk[iH win^ :ug
•n-raziNirif^ oaiaf&gt;j *^^'' w/ 3VJ ./ Jsaíí /* ond utojjnu / :aitiun Joiggnui ny^p mip
au JoaiíB / :;i¿i a^i/^ ""'" ^^^jdftu pnd IR &lt;&gt; 3 // apajj d^ 1/0 ai,*/ uj;som 1/1 ^O/
a ^ a|M;ns unop ina v oijgn^jv iiss^pjti^a / 'a/jjuaíí ts a vujopo oía Jad "ssoj^ (¿)
11^ B3j[03lIBjaOt ^ BpUJJ30 SRtU 33Bl[ 3S ^ 'BJJ3TJ B[ E SOpBadB 8BUI
'vioj-si^j aa ofji^) ti3 ^ s^jorn^ra boj na oaa un praoa aA^anA "aj.NVQ na X
oani^) .laiu^id [a ua Bptuijap ua( 'joiub ^ap Bsoiüi[a.i njjoaj u^sg
•0[iia aapip jap ^Bop; [ap uo|aBtu.io^siiií.ij. buii ou X
BJopBjadns uoiOBUiuipia Bun BiuasajdaJ OJad 'ofa^huoa sbiu 34uaraBjiu
-ijui opiinra un ua Bjauajod joábtu uoa aAontu as anbaod 'b4biaou[¡is
BjniBija iran sa ou bX e;parao3 B[ ap ztjjeag c^ -(9) ctmoM 'a*tA CI
ua uaAof 3ia:vq ap X |¿j sbuiij sus ap aiasd joXbiu b^ ua mazi.Mfi^)
oairi^ ap JopBjjdsui oAijora [a sa ajs^ *o|a¡3 [B ojuaituBuiuiBaua un sa
jome ¡a *sa[iiuaj) soiiozB.ioa ao\ u^ 'jsy -Biuaja uoi^ba^bs bj X pn^JiA B[
BiaBi^ (uopBjpora B^sa jeipaAOJdc X japua-idiuoa ap saaedBa 'jiaap sa)
wsa¡ijuaJ&gt; sauozEJoa,, so^ e jRin^ X Biaua^od eiuiijuí ns jbjjsoui ejed
soiq jod BpB3.ia opis bi[ '[Biuuídsa uoiaaajjod ns ap ofajjaj 'Bza^aq
ns anbjod 'Baija^uE ajuauiBjapKpjaA BinjEija Bun BjoqB OAjatiA aa '^a
-istj Ezo[jaq B[ b ajuaitiBAísnpxa isBa ajarjaJ oa anb uoiaBJBdraoa Bun
uoa 'tjai^uB:í ap opnuara b epuaijijEa sa BiiB^pis X ^zuaAOJd Bjsaod B[
ua anb 'jafnni B^ *pBpis.iaAiuj^ b^ ua UBqBzt^aj as anb Bap8B|oasa
bijoso^|J ap sorpnisa so[ X sajjoa joiub jap oaTJopBAOJí oSipoa \o ajjua
OJjuanaua jap 'Biuo^og ua opiasu Ejjqfiq joiuy ap BuiJiaop bjs^
•biuo4 \9 a.iqos a33sso^
3HV^J ap o-iqq osouibj ¡a ua opEumqna iibij sozaaujaa soXna 'sajopBii
•ojsiq a soajiua so[ oqanuí opefBí^jj tiBq úto[ijsa aapip ^p btjoso^ijw
Bjsa ap .iopapaj|B j^ *t4jouiy ap Buriíaop,^ BAanu Bun ua ttBjauBiu ba
-anu)? ns ap uoiaiurjap b[ jeosiuj B uejpuai sb^siaouji^s souisiui S0^
*ia3norüMy 03333 DP Bís^od bj ap
BAi^afqns uoiaBaijijsnf e| X JopBJidaui oaijoui ^ oinautBua[d japuaj
-u^&gt; ^00J3— a^qísodun bij^s so^a uxs anluod 'puiaj oajsanu bjb(I ^j
-uaraBpunj BiauBiJoduii buii SBiiiapB uauaij soAi^aa^oa sa.iaiaBJBa sois^
•B[aapuajua X ajuauíBai.iojsiq epiBauad ajiuuad bou X BTsaod B]^ ap pBp
-muiiuoosip b[ ap SEJiap Bjsa anb oaiieuu;juo3 ojuaraajo p aXni^suoa
X Ejnqna b^ op BTJojsiq B[ ap sapiuamEpunj soiaadsB soj ap oun sa
anb 'BjnjBjajq b^ ap bijojshj B[ aquasa as opuBiia opB^ ap opefap jas
apand ou 'oaijipd onpsap ap •—soga ap soun^p bjecI—- Bissq X oisnS
ap 'sa|B.Tora-oai)aisa sa|Eapi saumuoa ap ^aju^famos soaipianf X soaij
-osogj soipnjsa ap 'je^jo b oXnqiJjuoa soga ap oun Epsa anb BAijaajoa
BiajsotujB B^ ap ^aÍBiixtua^ X BpiA ap ouoj ap 'oiiiJBa ap ogiauíA 'od
-njS ajsa ap sojqmaira ^o\ ap sapnjiJídsa X ssaisij SBuosjad se^ b aun
anb ojuaiasuoa ogiauíA p) 'sajoiaa^ ap uoiaouia Bjjsanu ua osjbzt]Bs.ioa
-ran BJBd o^os pBpgBnpiAipui ns ap aps X ajuarapjoj aaauajjad aj is

�Guido Cavalcanti, que no ve el Paraíso, concibe aquella perfección
como desesperadamente inalcanzable y no encuentra para el amor
otra culminación posible que la muerte (9).
En realidad no se trata de un contenido conceptual común a todo
un grupo de escritores, que se esfuerce por traducirse en un deter
minado lenguaje poético, también común. Tenemos aquí más bien una
sensibilidad colectiva, que crea su lenguaje, partiendo de toda la
tradición poética anterior de la Romanía, pero marcando su propio
límite inicial en una profundización y purificación del sentimiento
("io mi son un che guando / Amore spira noto,,."); el hecho de
que este lenguaje trate de organizarse alrededor de un núcleo doc
trinario común es ya de importancia secundaria para nuestro tema.
Inconfundible, en un poeta stilnovista, no es pues la doctrina, sino el
tono: la tendencia a aligerar en lo posible la materia en el amor y
la palabra en la expresión, a cantar como en sueños, sin determina
ciones espaciales o temporales, viviendo intensamente el drama inte
rior del sufrimiento o de la beatitud, reduciendo todo lo exterior a
pocas notaciones aéreas, a veces símbolos, a veces pretextos para asirse
de alguna manera a la realidad material y absorberla, junto con la
figura de la Amada, en el ensueño. No hay naturaleza sino como
metáfora o deseo irreal (10), ni descripción física de la mujer (11)
en esta poesía amorosa. El atributo de la mujer -—-como de los ánge
les y bienaventurados en el Paraíso dantesco— es la luz (12). El poeta
(9) "L uiiíimi mia dolente e paurosa / pian ge na li sospir che iifíl cor trovo, / si
cha hagnati tii ptatitt ^seon foc^. ' nllora por che tic Lo m^lt^ piova / nmi Jtgura til
ttonna pensosa ! che vegnti per ceder morir lo core." ("Rimatori del dulce tó't l nuvn" a
cura ili L. Di Benebetto, E.l. Utet, pág. 33). (Mi alma doliente y llena de pavor llora
entre lo^ su^piro^ que en^uentra en el corazón, tanto que e^tos salen nana^los en la^rimas(10)Un ejemplo de ello puede ser el uso. constantemente metafórico, del verbo
"piovere" (llover), que vimos empleado en sentido figurado en la cita anterior. Un soneto
de Cavalcanti —de a la (^an^a amorosa— comienza : ^ vete ni vot ti ¡ton e tti vertltirtt. • • ,
y una pequeña balada de Dante: "Per una fthirlantletta / ck'io vidi, mi jará • sospirare
ogni fiare" (donde la naturaleza esto en la mujer o es una senhtd de la mujer).
(11)Las ex ce p i' iones, por a ti escasez, no nacen sino coniirmar esta caraclerist ira del
dulce estilo. De Beatriz, que se volverá criatura tan viva y entera, a través de la alegoría,
en la Uivinti ^lommedui, en la rita r^ova, solo conocemos el color de perla.
(12)Hay una evidente continuidad histórica entre esta luminosidad del amor (que
rialmenle en Chiaro Dayanzati) y la poesía de la luz, tan estudiada en el Purgatorio y
en el Paraíso de Dante, y cuya intensidad culmina en el momento de desaparecer por
inefabilidad, es decir, en la experiencia mística del último canto de la Comedio. Limitemos
la *- iem pt i fu-acto n. que podría ser abundan i ísima, a algunos versos, particularmente signtiicativos, de poetas stilnovislas:
Cavalcanti: "Chi é qtiesta che ven, ck'ogn'om la mira / e }a tremar d¡ chiaritnie
i'are..." ("fíimatori del dulce stil novo", pág. 17). (¿Quién es ésta que viene, a la que
Iavo GlANNi: "...levando gli occki per mirarla fiso ' presenil dulce riso i e li
occhi siioí Iiiceiifí come Mella." 1 Ihídem, pág. 73) (...mientras levantaba la vista para miC4íí
A•
-/
I *"*o ta
T"^,,t'
' ' III'
i AN ni ^\i.r A&gt;t: /tmor
mi i-ien,
coi a• ooi'
miro, i amaniato tu guua
/ netit raggi
del litme ch'ellu s pande. í Ib ídem, pag. 1(14 i. (Amor viene hacia mí. desde el lugar donde
la ^co. vestido de un manto de felicidad en los' rayos de la luminosidad que ella derrama).
Ciño ka Pi^toia: "...helio donn-i gentil piano ed atiesta. la qual dapliosa, m nnn
srnra testa, / piangendo sotiol vel antuvia luce". ílbídem, pág. 2Jfi). (...una hermosa
Diño Fkescobaldi: "...una donnn di gaia giavinesxa, / che luce it lume de la sua
— 18 —

�— 61 —
•(6) BlOtl E| 3SB3A (El)
(8[)¡A o.iotl na ua ojub|i( 3jbi| ^ ma^ 3(i zn] e[ sbi|j3[j na buuojsubji Lopnitui m •01^11.11/0
^OUOI^BJ IIU |I^U "^/JU ay3 'JOUI^,, :U3S3)UB|&gt; 0^J3A pp UO1.1B1JU1I] ^31U3UI B( 11^ (([BU
a[iuB[dMM joaiy ^ oiai- i* t"' iM||q ba*ho o|&gt; ehoj^j bi|B bii/,1 -mz -^id 'lu^pH
,.';i.i iwori f.tw 1/; ,tp n¡ uu2^s o / ^iif ^uom ¡dixoJ tp jwii¡ p&gt;p -o/^.!/// ¡tu ./jiíjiu j/
^wj *jíjioK • •'-•---- • -iízEí/jiíij/^ o/i^ oí jp vJ^iutiuut ut aw^ '^^/i/ íj^jí.i vi
¡p juiuy^ /^p ^ti
•••
j&gt;zx^¡^q nauu tp //^ís //.M/j,, :^^1 I [ e
H| 3(1 B3ABJ1 B |lBp![BUIIJO B| 3[J BJIJIlbSliq B( U3 OpBU3(llU3 Á ^BJ^JlUBp SRJ.lUa.lSIUlU
O Bip [3(1 EJopKiMimiB B1|3A1S3 B| OU1CI-. BZ3[(3(( n9 3p pBpHOUIUllll B( 3.in( 3nb •ptl|H3
Fsozoá ap fniu Bun-J '(m -íb/I -lu^ptqp .^DiiJ^yS^MU o ^/nip u;;8|B ^.ho.i o".i/
-^u sojuoiu^^j so[ ^p ouii B3 :ai.MVQ ^p , |s,, ubjIí j^ euBfluiooB a
BUipJO^ U^ OJO; [O S3 ÍVOHVHXHJ B SOUBI¡piB SO[ ^p BAJ[[ Jllb OJj
ojo^nd p sa : ( \¡\\ ^op sojoini.id _C m\ opíis [ap soru.uop soiuij[
Baoda na ^p Bisaod B[ Bpoj is ua uio^^e ou eis^^o^i^s ^juaij-io^ cj
ovisiaoujusti u y
'(1^ í!lSií *"^^lp I3P ^Bjaod so[ sopo] b sau
-LUIIOa SO^SBJ SO[ 3p OUll S3 3Ilb 'BSOJO[Op A ,JJ|llp '[BIJJJBlllUl pBpl[BJJ
bsj "pBpi[Boa [Bioadso buii soj^a b ajauibpB anb 'BiiiBjp un op sjCbu
-osjad so[ uos *o].ionj\[ b^ '.iouiy [a 4HpBiuy v\ op uoííbuii esojjoq E[
'(sa[K][.\ SBZJonj o) t(snji.iidsa,, ^o[ 'o^ujtuiB^uod ja 'buijb ja 'uozeaoa
ja 'oaiuirue ojiunm oáhj ua 'ixniv^iVAv;) 3 ajuatu.iBjnaiiJBd BiijnaaB
as anb Ba^suaiaBJEa buii ea B]sg 'Bjaod jap n)i.udsa jaj&gt; joijajuí ja
ua ajsixa ojos ;o]uaTiiiiAOui "biubjq -od.iana ja bjjbj ouioa ise *a)uaui
-Bjajdiuoa isba bjjbj '-oaueuiejp 'oaijbjjbu ojuamaja j^j -pBp|ai]ua]nB
jaua] BJBd ^soMaia,, jas uBjisaaau ou uiib A saj^diaiiud soijaaij soj
uos oiuatujBfajB ja 'ojídsns un 'bsijuos buii 'epcaiiu cim :seuj una
uBnuaje as soujajxa soaiioui soj 'ojusa aajnj) jap sejaod s^iuap soj ap
sojauoiauua soj souieafoij js 'j^ *aj4jis¡Aiii jsbj A anua; oaad 4Bjn;aiuisa
buii ^Bj^ •• •osibjb^ ja ua zt.i;Bag aj JGUij uoisia bj 'o;uaiuii;uadajjB
ja *^jx;uaá jafmu bj,, jod joiub jap ^ejbj A ojaiuija ojansuoa ja 'oá
-jexub o;ucjj ja 4e;sa op BAijaaja a;janrn bj 'bijoiiui zu;bjq b joa aoja
^jiJtjaj ojíbjso ua 'B;aod ja anb u^ oa¡;ajoad .i aj^jijja; ouans ja 'epetuy
bj ap aipBd jaj oiíanj A BjÍuub buii aj) a;.ianui bj 'iBisaod ua joiub
jap uoiaBtujojsuBj; bj u^^ Jiaap sa) zij;Bag ap sbzubijbjb sbj jb;ub^
ua ajuaiUBJa^ua a;sisuoa pBjnaifaj bj onb ap o;uatuiiJijnasap ja 'uoia
-BU^iisaj bj 'upiaBjadsasap bj 'ojuijbs jap Bpipjad bj 'saiouiB sajuajBde
soj^o ap SBJjajt e;aod jap joiub joj uoia^^nao bj *opnjBS ja :soiuajpua;
A bjoaou b;so ua soj)B;Ejaj so]uaiuiiaa;uoaB soj somoaiiEtnanbso oja^
"UOIJBJJBU UIS EJ3AOU Xeij OU A TJOUIB 3p BJOAOU BUII SO 'O}0UOS OSOUIBJ
a;sa a;jBd buijoj anb bj ap \vao\i "n {„ ^j -ojídsns ja 4jodn;sa ja
"aojquia; ja uos sajoua;xa sauoiaB;sajiuBiu s^aiun SB^ína 'osoiiíijaj ja;
-objbj ajj sisB;xa un s^j -uBapoj bj anb soj ap buijb ja na aanjiojtl anb
so;aaja soj ap soabj; b ouis zij;Bag b sohioa ou "b;s^\oujt;s Bisaod bj
ap uoiJBUiuqna bj oiuoa a;uaiuuniuoa opBjapisuoa ^ anb '((* • '^¡ijus3
ojuoj^,, :ax.\;VQ ap o;auos ja soiuaaj ig 'bsujij uoiJBUtiuují bso ua sou
-joiuoa sus japjad aaajed buisiiu npBuiy bj oja^ -BJajsout;B bj upo;
-BjiBLuy bj Bsed apuop 'bjjuiiui anb znj Bsa jod opBjipuBaua epaub

�cesarios para la comprensión del mismo Da^te, porqué representa un
aspecto de su alma, que, sin haber dominado totalmente su produc
ción en el primer período de su vida literaria, persiste subterránea
mente en su madurez I así como persiste subterráneamente el hombre
joven en el hombre canoso) y pone una nota tenue y tierna en aquella
síntesis del mundo interior y exterior que es la Comedia. En efecto,
el aspecto lírico del alma poética de Dante tiene sus antecedentes y
su alimento en el Nuevo Estilo, con el que confluyen las voces de los
místicos, desde S. Francisco a Yacopone, mientras su aspecto épicodramático se nutre de la poesía clásica, de la prosa de las novelas y
de las crónicas, y por último, de esa literatura que podríamos llamar
antistilnovista por el hecho de orientar su esfuerzo expresivo hacia
la representación de la realidad externa, del amor carnal, de los sen
timientos densos y violentos, elevando el detalle captado con histó
rica precisión, a la categoría de realidad vital y poética (34), creando
en una palabra voluntariamente, para este mundo excluido de las
rimas del dulce estilo, un nuevo lenguaje, una nueva música verbal,
casi con la misma convicción con que Alfieri, muchos siglos más
tarde, aborrecía la melodía superficial de la poesía arcádica, buscan
do contra ella, la expresión áspera de la fuerza.
El representante más consciente y, por lo tanto, completo del
antistilnovismo (después del Dante de las "petrosas") es sin duda
Cecco Anciolieri. La importancia de este poeta y de su actitud lite
raria se ve sólo si se prescinde de la Divina Comedia, en que se rea
liza con éxito la tentativa más grandiosa de dar forma y voz a todos
los aspectos del alma humana. En la Divina Comedia el dulce estilo
y el antistilnovismo dejan de oponerse para reconocerse complemen
tarios; pero Cecco muere en 1313 y para él Dante es esencialmente
el poeta de la "Vita Nava^ y de las Rimas, el combatiente desterra
do, obligado a pedir asilo en casa ajena, y, a lo sumo, el filósofo (15).
Para ver, pues, el dulce estilo y sus reflejos (concordes u hosti
les) en su justa luz, hay que sustraerse a la sugestión dantesca para

O4) Seria difí^il imaginar un conl fasta má^ net^ que el que pre^en la n las vagas y
una irreal y cabalística atmósfera de magia, con el terceto en que Cecco Angiomeri nos
Índica con una exactitud documental el momento de su triunfo amoroso. Véase más adetan te. en la nota (52). este ultimo texto y la tradueción respectiva.
(15) Verdaderamente, en un soneto (el LV de la ed. Luterza. "Sonelti burleschi e
reatistid", en la púg. 90) de lamentaciones por el abandono de que lia sido objeto por
parte de Beeehina, Cecco, no solo tiene acentos típicamente stilnovislas. sino, en el primer
terceto, parece tener resonancias del que se puede considerar el lenguaje no stílnovistu de
si mismo un asomo ele polémica, especialmente porque, en los tíos casos, la palabra más
intensa es la misma: muerte. El v. 7 nos recuerda a Cavai.cantt y al Da^te de la f i/u
Tiova: "perché la Murte m'é giá su nei volto" (porque la Muerte ya se ve en mi rostro).
citado "Rimatori del dulce stil novo", especialmente el soneto XXI (pág. 35), y, para Dante,
la prosa y la canción del sueño (V. Ti. cap. XXIII).
El primer terceto de C- A. es el siguiente: "Tieun'altra speranz'ho, che di Marte, /
e Mort'é quella, che mi puó guerire, / tant'é la pena mia dura e ¡arte." (No tengo más
esperanza que en la Muerte, y la Muerte es la única que puede curarme, tan dura y
inerte es mi pena). Es difícil leer estos versos, sin sentir cantar, mas en el oído que en

— 20 —

�— \z —
•(9 'Sed) UBg 'bzjbib-i -p3 -^iUDíj ip msaorf 07,, -33083 (91)
HISIAOIIIÍIBIIUB OS^JOjd [3p B31U3I1J BI^
oa ^ BjmpBJoqumap b\ no Bisa '(opBjapisuoj aiuaui[eqo[3 ^ojos oujaijuj ja u^iqrain A)
nfuoj lis na m pawo'i R7 *o iuouioiq asa B|$uii ^opuouoj ^oíii un so 1 -oiijaiiQi |a^ sqjubj
aunjd soj o u^iquini iiB]imij as Bipamo3 ^l P BBianaasi uiuiaj samapiAa sbj - ^bá oijatini
BH 'lt na 'u'ainb) nrarum:v P sandsap soga o-nim.) o sajj eoun '^jEj ap soidpuiJd b
auíajij^qoiil ojjiiui a ni) 'unvno3S3lij[ o^i^j 'opeiiJ eÁ b]siaouji)s niaod ja na anb JEAjasqo
Bsajaiui be biujoj bjjoj 113 -stJBJaitj biojbouiib bj ap b^abj) b upi.&gt;aaJ¡p ajíjop ua sopjBj]
sopRAajT aas napand boiuju A saaiimu souaia anbjod nanjoiBi ouis -saj^riBHa s^iauapia
a aaqaq apand ouajjat ai^a ua anb^od ojos ou ^oiHaijuj pp soiuaa soJaoiud boj Bjaia
oa ia3noiowy anb ap 'eqanad enn aiuamsin^as ou o jad 'opipui un aisa ja^ apan^
-(S-f "A 'I "¡UD -•""•/
^d* a Bi8DJjaí Ba^as oísan^ / njnp wa a nja^né jjp n otuvnb 3,, A (9^ 'A 'm
*Í9^) uopoA^p ap oiiiqr^ un '.iouib ap e^AOU Bun anb sbui
•sa .—33oa^ aaip— t(Víl&lt;&gt;h¿ VJíA BT "JopBJi^und oi^B|iiu un sa exa[pq;
B.^na 'eai^^uB jafnuí B[ ap eieaod d[ á so^ndja^ip sns X oaavf¿aag 'g ap
B^qo lod oubtjbui oj[na pp asjezipiioB p aijua ^zaA b[ ^ eaipod X Eaij
-smSin[ 'Jpap sa) ^Aisajdxa ezopjnieu ap Bancjja^qns u^iaBaiunuioa
iiun 'Bpnp uta '^^j^ 'BiajsoraiB B^ ap ajjRd buijoj onb o[ Bdídsaj as
oiuoa uaqdosqu sbjsiaou^i^s so[ anb pn^t.ndsa ospduii aj.ianj un jod
speuituB bjso 'BTo.mjq ns X Bisapíj b¡ b souutqoau sasi^d s^uiap soj
ua sa^Bpmis semaoj sb{ anb ^sp^^nauíA souam '^seo^BuiBjp sBpnB¡i5
sbj ua BJBurnqna anb BjnjBjajij Bjsa 'aMonoav^^ R o^siDMVH^ NVg oq
•afBnliua[ p ua X uopejfdsui b^ ua aBjndod X Bapsmi sbui 'Bsoiriipj
BaujBdajq Bim 'bubsoije X pdiaumni p^pa pos buisiui Bjsa ap ojiquia
p ua 'soraiA bX ouioa 4souiauai 'eisipapi Bisaod Bjsa ap ope[ [y
*wbub^jia ajua^^i B[ ap sop^Cap uaiuais as X *oa
-tsnp Japod osuajuí ap •afBniíua^ oidojd ns ubdjj as anb ^^sa[i]ua^ sau
•ozB.Toa^ so[ ap 'i4Joray ap soAiats)t so[ ap opejaaa opaaia p ubiujo^
4[Bapi o^uijsip uoa o^ad sapzuaAo-id so[ sajue ouioa ^sbjsiaoujijs so[ jsb
^ -ltJOUiB ap sa[aijTi opijuas aisa ua 'jas ap saoBdua uos sopo^ o^^
' • • (sBpipoa sns X eptA b^ ap Binpua jod —pn^rA bj b uopedídsB sa
anb— joujb p a^aojoa jpap sa 'BpBtuy b[ b jpjas o soiq b jiA.ias)
^taj^s ap oasap 'saja^uisap 'sajeíipA so^uauut^uas soy jod BpuBUoiidaa
'.lopadns ujnjyna X jBntpidsa o^uaiuiBuijaj ap oasap biajoa as íopuBín
-jojsubij qi os (BiumajB ap sajuu ouiiuoute) ezajijuaJ^ bj ap jeapi
on^ítiUB ja 'oujaiqo^ ap sauopunj sbj sbjjo^ ap sajcjou eoj e ninjaxa
as 'sBjja op SBunájB ua 'anb ua naoda biusiiu bj ua ^jBjjuaa X jenopi
-uaidas bijbjj bj ap sBunraoa sbj ap ojqand ja ajjua 'uaiq ujoqy
•opBnaijuB X ojaruBdjxa 'optuaj
-uoa ja X 'jbooj 'buijoj bj aj^ua uppBjBdas bj 'jpap sa 'pepijBiaijiiJB bj
opis BtqBij jBjuoiuBpunj Bai]srja]aBJB3 BXno X oytjsa aajnp jap ojBip
-aniui O3t)sinouij ajuapaaajuB ja sa anb BUBijiats bjujejojij Bsa b uo^ijo
opuep *(toaijnB jeSjnAOT opio^u uataaj ja na BauopBAOJj uopipBJj bj
jüjpiisaj ap opBjBJj UByq^q soub^soj sajopenui^uoa sns X jj ooiJapa^j
ap souBsaiJo^ soj X soueiioiaunj soj bijbj^ ua íjBpnaj X Bai^BJoo^sijB
opis Biqeq 'o^aaja ua 'jBzuoAOJd ujsaod B'q "j^ oj^is jap Ji^jBd b bX
bijbjj ua BiDUBjapuodajd ns opBuuip Biqeq anb 'jBdiaiunuí BjsanSjnq
bj ap OJiuap uoiaBlUJOj Bjuaj ua 'BJnijna bj ap biobjooístjb bj 'Bpeja
-o^sub BAanu bj ap eotjtj uoisa^dxa bj oraoa opmipp opis bjj -eipaui
~D Bl B-iaÍPIII]Lí!P as ^nb ap sajuB ojslv anj ouioa X anj omoa ojjbjiiu

�Pero el panorama sería incompleto no sólo histórica o lógica
mente, sino también desde un punto de vista estético (17), si de él
no formara parte la poesía llamada "realista", que es justamente la
manifestación más típica de antistilnovismo y cuya principal figura
es el poeta que vamos a estudiar. En relación con la escuela siciliana,
el dulce estilo era el discípulo que se rebelaba contra el maestro, aun
tomando sus obras como punto de partida; había habido entre una
y otro una continuidad, aunque interrumpida por el famoso "nu
do" (18). Frente a la poesía de Cecco Angiolieri en cambio, senti
mos que el dulce estilo representa una oposición diametral y por eso
mismo complementaria; no precisamente el espíritu contra la carne
(conflicto que había obsesionado, por herencia platónica y maniquea,
toda la Edad Media), sino la búsqueda de la más sutil expresión del
espíritu, contrapuesta a la más enérgica expresión de la carne. No
sé si Guiño Cavalcanti clasificaría a Cecco Angiolieri entre la "gente
villana"; pero sé que este último buscaba también una aristocracia
intelectual, en el odio por la "massarizia" y en la expresión literaria
de nuevos y originales valores.
Los elementos reales e ideales, corpóreos y espirituales, que en la
sociedad de la época estaban mezclados como se mezclan en toda
sociedad y como se tocan y a veces se confunden en todo individuo,
llegan a sublimarse casi hasta la exasperación en el esfuerzo de la
creación poética, irguiéndose unos contra otros: tenemos así al tierno
Guido Cavalcanti de la "ballatetta", contra el Cecco Angiolieri, que
exalta las únicas tres cosas que lo alegran:
"cioé la donna, la taverna e il dado".
Son el Infierno y el Paraíso que se tocan en la vida real (y se
tocan, según las creencias religiosas de entonces y, con ámbito geo
gráficamente más limitado, de ahora, en el Purgatorio). Dante concilia el conflicto, en el terreno religioso y moral de la doctrina de
la redención; en el terreno estético, sublimando espíritu y carne a
través de una igual catarsis poética. Pero esta conciliación tiene lugar
en la "Comedia". En su período puramente lírico, Dante había man
tenido la distinción de los dos momentos, de los dos lenguajes, según
el canon del dulce estilo.
Esto no quiere decir que los stilnovistas fuesen puro espíritu,
como parecería indicar la parte más alta, característica, esencial, de
su poesía. Todos ellos tienen entre sus versos una o dos composicio
nes en que su humanidad inferior se refleja y encuentra su desahogo
verbal. A veces, como en el vigoroso soneto "Diavol ti levi, vecchiu

(17)En efecto, la luz necesita de la sombra, el espíritu del cuerpo, la poesía, de lo
trillado, y, dentro de la misma poesía, el lenguaje etéreo y luminoso, del otro lenguaje,
pesado, violento, terrestre, que le da, a través del contraste, una concreción que es nece—
sarta para la expresividad. Por otra parte, la insatisfacción que la poe&lt;'a del dulce estilo
provoca generalmente es un reflejo de esta representación incompleta de lo humano, que
(18)Véase nota (3).
^ 22 —

�— 5 —
'Éil-iSI * OE-l *835d 'TJtta 'bzwjbi 'vaas
-sv^^ jod BpiSiJip uopipa 'i^ooas ^np ¡wud p pjwqDaj a t^asa^/ti/ !^&lt;„ (^)
•(Sí)l '^^'1 '9f6I '0U!-X •!PÍ1EU!¡Í) •opo.iipui opima^ \a ua
noiaB^ajdja|ui nun bj^u imíisa.iaQ as an^ ^oluauíaia ^^t ^oíjuiiianid^ to ua a nolaanjiojiui ni
u 'ep iiamb 'lüiiKo^ Jod nq.wq 'ai.wQ ap ^seiuiji,, stq ap uotaipa [ ua Bjaeasnq a^qij
-aja.nl sa ojad -SEjiiiqoiuB sb| snpoi u^ Bjiuanaua ag ^•••ojdsn Ja^va otjtío.t jujjod otm ¡su
¡3,, suoiauaa B[ 'sbjio oua -jaai anb ^Bq 'bisja ap oiund apjop aisa apsa^ (^j)
"09 •3Ed '"&lt;BW9/ (IZ)
•89 -a?d 'xaxa 'pa •.1M ií ^3iov pp ?-"&gt;idí.'h,. (üe&gt;
•(OES iu!^?d
b[ ua Bju^ij 'aina^tp i33ii auv^ 111371^1:1^ b uopnquiB oÁna 'o^uos jg -ji]^ ioa 'apiuotz
•B|j -pg -ajado :3t ,:áÍX UIX !1O^M PP 3ViP ^^Í P oujoíu/,, -i3DiiaSv^ (61)
'I^) otiepunuí ojsn^
uaaq |ap .i opiju^s uanq jap on^jjai p ua ajuauínsanriaiH^ aaopp^sa
ae uotacqiauoa bj ^euiu sns u^ sojjo ^ ONVMOiiv^^ 'S aa aao'J'io^
'Oddm^q iu o^ixs.iy ^Bai^niejp uoij^juasajda.t ajua.taqpi; A baia n[ á
Baijq uoiaBan^i^iíBJi v\ aj^ua 'oD^a^ ^p BaiuB^BS-oasa|jnq j^aorf r¡ á
O[ijsa a;qnp [a a.ijua UB;sa anb sajouaiu s^jaod ^ouii^[B ua iiotjcqiauoa
appsod bj^o uatquie) BJ^uonaua ajsBJjuoa ajsa anb Jiaap anb -^bj^
•joi^adns BjajsouuB Bun uo asopueiuijqns 'zajnpBin B[ ua UBqia
-uoa as Bso-uad A bisiaou[¡js siuauaijadxa sbj hin^vq ua ;sy "^^^) MBip
-auio^j5) bj ap pBpiuBtunq Bfajdraoa B[ op uot.)B^uasa.tdaj b[ u^ stq
-aipunjsiiB.ii B4Bd 'jojoa ap saaijBui soj sopoi aiqToad b BJBdaid as anb
'Bia^d Biin ap oiuaiunaanbuua ja sosjoa soisa us a\ as uaiquiet O4a,j
•Bopaod uoxaBjn!oijsHB4i ns aaduiais jsbd uExjuanauo Á UEasnq soiuaiui
-púas soj ap sBiau.qoiA sej á jensuas jouib ja sb||o u^ 'ixisiv^iVAv;}
un ap o rnaziMiíl^) un ap (4eBapaod sauoisBAa,; SBuanbad sbj anb
jo.^bui oi¡anui BiaiiBiJodui; Bun uauaii o^ad ^uoiadaaxa Bun uaÁniíj
-suoa 'sajEnsuas A SBjua[oiA '^sBSOJjad,, sbuuj sbj [a Bjed uaiqttiej^ *e^bs
-ua so^ supoi A ouiuiEa ns eastiq anb B^aod un unn sa *(tw(io,y ^í'yj,, Bj
ap bjsiaoujijs axwvQ J^j 'ofajduioa seui sa ouauíouaj ja axMVQ 113
•soaijaod sopoui so-ininj X eoAanu ap oinatiuiiuas
-ajcl 'uij jod 'X 'omsqBnjiaidsa ja ua B(jBi^nja.i as Bsoi^^qa.i uo¡aaiAuoa
jod ou X uoiaBAaja ap papi oaijBjaojsuB un .iod o[ps anb Bjaod un
ua pBpiiiBiunq BpijBa ap oiuauínaop 'bsoouhjj X jBzuaAO.id Bisaod b^ ap
[íopijensuas bj ap oaa :ope[stB isbj X jniaadsa osrj un sa ixjsIV^'IVAV^)
ap tiB[ja4oisEd!? ej o^ia^ * ^oiujTuiBinja.i un ouioa ojihasihj sa ouisiaij
-jinud ja anb ua 'i^utaj^ aa 02.^3303 X oMViznoj ap sbihu) ouijuaj
-ojj \^ ojlíis jap o (ttovojos-tnf ^^o/i y)t p ua Bjosuaj^r asapjauaaj)
oiaavaaog aj&gt; sBAiiiraud a^uauíjBnsuas sejiuetxa sbj b X —njjoiíap bj
jod BpBzijBni;.tidsa— ax\V(j ap EppiEj^T bj b ouiiuBa ja axqe X '[io ají
Bnííuaj ua ttsaj|ajnojsBd,, sbj b Bp^anaaj anb '(Jg) ((/;ajnís// ibuojj
onmpsoq un it¡n epejeq bsohibj bj e o-iatjax aj^ qeniuidsa xas ap
oqanui Bisip anb joiub ap oijiosida un 'jB.miBU afesj^d oasaxj un ap
opuoj ja a.iqos ojopuB.iii^ijsuB4i *.ibiubd ap 'bj&gt;b.iIíoj ajuaraBjaajjad 'baij
-Eiuai bj uaiquiE^ soniB.iiuojua ouiíqn ajsa ug "IXMV3^VAV^ ap oiauos
oj)Biiotauam jap SBjadss X s^jiaijip seuiij sbj .iod opEiauaptAa aiuanuej
-naifJBd sa oisg "sajEtuiqBq soaiioui soj uoa aissxiuoa un .iB.iiíoj n.iBd
'oaipod opiaxafa ap biuoi omoa ^ESpiA oqnsui ja o oaj oj ap uojaBi
-uasajda.i bj aiuauiajqBqo.id Basnq as '(Og) ixwvdivav^ ^p '^nzsnjnvS
•?J^í,, BJ BJjuoa ojjo ja ua o 'maziMlíl^) b opinqixje '(61) w^^OTtIt[Bi1

�Pero Cecco Anciolieri no concilla, ^ino que combate. Y todo lo
que hasta aquí se ha dicho, no es divagación, sino una tentativa de
situar a los combatientes en el terreno en el que ellos mismos se veían
inmediatamente antes de que la "Comedia" transformase todo el pai
saje literario. Si en los stilnovistas la contraposición no es enteramente
consciente (ya que se ejerce contra un aspecto inferior (\ue ellos mis
mos sienten en su interior) y sólo excepcionalmente encuentra una
exteriorización literaria, en Cecco Angiolieri este aspecto inferior es
conscientemente glorificado; al polo opuesto del dulce estilo, este
extraño versificador busca extraer de las pasiones más bajas y del
amor más grosero su poesía. No se trata de una reivindicación moral
de los valores materiales, de los placeres sensuales, del juego, del de
rroche, sino de su reivindicación literaria.

El contraste entre dulce estilo y antistilnovismo ha sido estudiado
en forma original por Carlos Bonnes en el último capítulo, dedicado
a Dante, de su libro illl dolce stil novo^ (24). Pero el autor examina
la solución de continuidad sólo en la dialéctica interna del espíritu
de Dante, que pasaría, no sin íntima lucha contra sus tendencias es
pontáneas, del decadentismo fragmentario y crepuscular de la lírica
pura stilnovista (fruto último y legítimo de la Edad Media) al es
fuerzo constructivo de la "Comedia" (que va a dar origen a una nueva
literatura). Hay en este libro combativo, que presupone a CfiOCE.
muchas afirmaciones explícita o implícitamente polémicas contra el
crocianismo: una de ellas —la principal— es la reivindicación de los
valores estructurales, es decir no contemplativos, en el terreno de
la poesía.
Una parte de la teoría de Bonnes es perfectamente aceptable. Po
demos, por ejemplo, considerar como noción adquirida la afirmación
de que, eon su poderoso esfuerzo constructivo, Dante mismo ha que
brado la unidad espiritual de la Romania, de la que el dulce estilo
forma parte, diferenciando la literatura italiana posterior, encerrada
en el mundo dantesco sin otra posible evasión que el decadentismo
crepuscular de tipo stilnovista, de las demás literaturas neolatinas. Sin
embargo, según Bonnes, la experiencia de Dante es intransferible:
"Aquel camino constructivo, que él ha anunciado, proponiéndolo
como solución de todos los males del alma, se cierra eon mirarse a sí
mismo... Dante ha encontrado su paz, que nosotros no podemos
sentir, porque es exclusivamente suya... En el Infierno y en el Pur
gatorio, Dante se atormenta con toda la humanidad... pero el Pa
raíso se abre en el corazón de un solo hombre... es visión extática,
cuando en nuestro corazón exista, de un mundo que vendrá a pre
miarnos por nuestro trabajo constructivo, por nuestra voluntad de
ser" (25). El Paraíso, por su carácter de contemplación individual.
(24)Ed. "¡stitmn &lt;H fi'^lopia rom-nzs delTUniv^rsitá di Roma." Moden^, 1939.
(25)Bíin'nes. Libro rilado, pág. 99.
— 24 —

�— sz —
1 -n.inaoij pB[)||(Tuosj3d eidojii ní b bjsik{ pepiiBiuaraap nsa ua ^ |B|uawa{a oUB[d
ounuodo rjdiip.iu mm^uiu ap a^ ou '(noi .&gt;b;|I.uio,i jjijbi^u! un n ojibaj^ 9j.ua B 'op^faijaj
I^ aj![Biiti a 3j)UB|d as anb [cjiuhu *a is -ojjj -Banda B[ ap BJ7ii[n.i e[ ap soaiibjijiu^is
sbot souadsr aoi no. -(üiia bubjjji| pBp!|B3j Bpoj oiiioj 'epepiJuiA ojad -ouBjain "ajjai
ua BpBaiEjBid ^ouisiaquiiisiiuu X oíos [ aouii I ^ a^iua rjiui aiod Bpi pujitiojuas B]sa japuajduio.'
ojo* ou— BiJUBiJodiui inija.lsa aun uni.[o.i m^aK \tr\&gt;3 BI ua B'!|.ii-usub B¡ X B.i¡uo|B[d
dXsaiBii pins()
83 BUIIXBUI BJB3S3 B^ "BJB3S3 B[I3tlE)3fI O 3jíUBjS U3 '0AHB3.13 3JU31UBA
-IJ311J^SUO3 OUT8 *OAI(B[lllU3JUO3 31U3IU^BcIl3UIJc[ OU Á OJOS OU OJIU^ un
Opup UBlJ SB3IJJJ 833IB^ 8BÁI13 SB.lfJO B 3fU3JJ UOI3OIU3 BJ18311U 8OU.tB3[JtI
-X3 B 'B33I1BIU JB]dB3 B Bpil^e 8OU B|[3 Í|BA¡(3fpB OUIS "JB13UBIS(JI1S OU
J313BJB3 3U3J1 UOIJ UtlS [p BJ 3Ill).IO(l ^SOJIB J1JIJ1OJ 8OI.IBJ31IJ SOJ3U3JÍ U3
B3lUI3pB3B UOIJB3IJISBJ3 BJ B OUJOIO.T UI1 JJS O.iültlb OU ^OIjdlUB ÁllUl OJtJl
-U03 UU BJCJBJBtl BUIlljn B}S3 B OJOJIUHp 'BOUBlUE^p BIS3O(I BJ X 3UI[
3}U3lUBj[ld UOISOJdxj BJ 3J1U3 BI3U3d3JIJ&gt; B1S3 3p UOIOBíJO.ldutOJ B'J
"BAIJOliJlSUO^ BI3
-U3UIX3 EU11 3p UOI33BJ81JB8 BJ U3 OllIJUlBlSIif 'j¡33p 83 ^jEsdOAIUll J)BJ)IU
-BUIUIJ 113 U3 X JBllplAlput BI3U3.t3I[O3 BIUI1UJ ^S U3 3)8I8U03 UOJ33B 119
3p o sfeuosjad un ojj Bojiaod pBpijBjiA bj anb ua 'baiibj.ibu bjiiibj
-D1IJ BJ B 'jEJJUOu 113 *X B3|1BUIBJJ1 BI9JO(1 BJ E U3olJO BJ) Ollb OA11311J11
-3UO3 OSJlldlUT 0U18ILU JB 3pUOd9JdJO3 '^BipaiUO^, BJ U3 ESOjapOtl 1IBJ
BUIJOJ U3 B93ddx3 38 3llb X tlBIJO181lJ Op JIBIUIIJOA,, O ^J^aBlJ 3J&gt; J)B]UIIJ
-OA^5 U3IIJU1B1 JBIUBJJ BIJJ)od 33 31lb 'ttJ3S 3J) JJB11II1JOA^, BSg 'BISIAOUJIIB
-IJUB .1BJ3J)13HO3 Bp3nd 38 3Ilb BJI11B.131IJ BJ BJ1O1 BJB(I 'jEJ3U3^ U3 'X 'j3
B.lBd UaUJUIEl JIAJ3S 3p3tld SOU S'J NMOg 3[&gt; UOI3B3IJI3BJ3 BJ '(^XoTlCJ J3
111 X UOhlluB J3 Xoá OX,, :UO13IUtJ3p 3J|Op US U3 Bfajpj BJ 3^WVQ BJ1
-U03 013UOS 3JIJ3J33 118 3p O3J3A OUIjlJll J3 3tlb 'OUIIIJU 31S3 Jod 31U3UI
-ZB3IJ3 UBI BpllUJS) lH3nO13Ny O3^^I3 Ojíjod J3p 8OJ3UOS SOJ X O3S31
-UBJ) Om3IJB3J J3 3.I1U3 B3U3UIUI UO13JO(lojd83p BOU BJSIX3 31lb SBUI JO^
"BJ81|E3J BJIBUIBJJ BI330d B| X OJI183 3JJI1J J3 3J]U3 '4íB¡P^tlIO^M BJ 3p
UO13UJIJ) BJ B 3J)033jd 3nb OpOJJ^d J3 U3 U3ItJlUBl JB1J&gt;11163 SOUlOpod OJ
31SB.I1UO3 3]33 'U3IIJ BJOljy *OIU91AOUJ¡ |9¡llie J3 X O[I)S3 33J11J) J3 3J^U3
'.133 3p pBlUllJOA 83 31lb 'JinJ13UO3 3J&gt; pBlUtlJOA X OUI3IJIJ 3-UU3 '3XNVQ
ap bj)ia Bpuniías X B.iauitJd bj ojhio noioisodBJiuoo Bisa sa 'sa(¡\iOg
ap O.KJtJ J3J) J3U313J OTJB3333U 33,0 JEd 31U Ollb OJ 'BUIJOJ BJ)01 U^
•oueumij sbui ojojuiot.ibij
'ojJBOijipom b aiuoniBsoJspod u3Xn([i.iiuoa 'bjjojÍojb ej oj&gt; niauanaas
-U00 BOlfopBJBd BUll 3 Onb '[)Bpi3.1O(UO3 BJ X OJUJllOSd J3J) BOllijBlSOU
uoiaBzrjBopí bj oiJBd bjio jod 3iib ua 'oijoieuJuj ja ua esuaiut sbui
BIUJOJ U3 3AIA3.1 0JI1S3 33J11J [3 'O;H}3od BIUSB1UBJ OU1O3 O^O^ *O13[[J
-uoa so anbjod bjiia sa anb 'bujoiui uoisuai Esa aiuaiunisiif sbjjo ua
OpU3I33|(jB133 '^SB.ÍllUBD^, S3J1 SBJ 113 O}Ua93jd BISO B1SIAOUJI1S pilUlOB
cj 'ojqiina^ip 33 saisí^og ap uoiaBuuijB nniiijn biso pbjiijb^j u^
'( ^9Z) oo^p'il^o^^-o^iuoiEjd oiusiaiisiixt jb
oaiiSBjoasa otnsijaioisijB ja ^psop 'jeiauajiuai souaiu oj aod 'oujoioj un
-—OljOip CIJ 38 OUIOJ—- J133J) UOKjinB] SOUlBljpod 'OIJBJOIIJ OU3.U3} J3p
BJOnj 8OUIBJBI11JS SOU IS ) BJ31AOUJ11S pillllOB BJ B OU JO 13.1 Ull *83tld 'BIJ38

�la Comedia (para no salir del ámbito medieval) ; pero hay escalas
menores y mínimas, hay un Diño Compagni, hay un Franco Sacchetti, hay un Cecco Angiolieri.

En efecto, aquí me parece que está la clave para la interpreta
ción de esta extraña y rústica, pero vital poesía de Cecco Angiolieri:
en considerarla como la construcción de un personaje que se llama
Cecco, en choque continuo con el ambiente que lo rodea y con los
pobladores de ese ambiente. El problema de la verdad histórica de
estos personajes no interesa en sede literaria, sino desde el punto de
vista muy secundario de las relaciones entre la biografía del creador y
los caracteres de la criatura. Lo mismo se puede decir del otro pro
blema que suscita inevitablemente el nombre de Angiolieri: el del
bajo nivel moral de su "Cancionero". A este propósito (aunque las
discusiones sobre este punto están ahora agotadas) se podría decir
lo que ha sido dicho de algunos escritores románticos, especialmente
de la última manera; como éstos, Cecco quiso hacer de sí mismo, en
sus sonetos, un personaje coherente y original, lleno de bajas pasiones
y a la vez de íntima tristeza, orgulloso de su irónico autodesprecio y
de su desprecio feroz por la sociedad que lo rodeaba y de la que
se sentía parte, pero de la que lo alejaba, no sólo un romántico y
bohemio amor por el derroche y la imprevisión, sino también esa
posibilidad de contemplarse, o -—mejor—- de construirse a sí mismo
en su propio escenario con el alejamiento que da la poesía. Que el
poeta tuviese conciencia de su originalidad y la buscase como un
valor literario, con un criterio no de moralidad, sino de aristocrática
elegancia, resulta claro justamente cuando se considera el carácter
conscientemente antistilnovista de su poesía.

Ceceo Angiolieri, poeta de Siena
La historia y el paisaje de Siena no tienen para la comprensión
de Cecco Angiolieri la misma importancia que tiene la historia de
Florencia para la comprensión de Dante y —aunque en este último
caso con el carácter negativo de los elementos deliberadamente recha
zados— del dulce estilo. Cecco es demasiado individualista para vivir
la vida colectiva de su ciudad, que es en sus tiempos casi tan intensa
como la florentina, pero que tiene para él, evidentemente, escaso in
terés. La muchedumbre le seduce, no en las manifestaciones políticas,
en las luchas entre "grandes" (nobles) y "hombres del pueblo" (popolani, burgueses), que culminan en Siena en la juventud del poeta,
sino en aglomeraciones rutinarias, como el mercado, que él capta, por
otra parte, más en el choque elemental de los gritos de los vendedo— 26 —

�— iz —

-p^ (BjassBpi [ap tun^ s) .j/oaas a^p ;ui¡¿d wp p.n ^;&lt;M a i^asa/jnq iauoS., (¿2)
-O^d X BpiAB 'JbSjIIA X ESOJoSlA 34UBUIB BJ 'EUlqaaag B B4UB3 'OJOS JB4S3
aiamb anb 'laanoiovy 03333 'sBjqBjBd sbj b osad jBqnb aod '(14118
asxaaBq .iod Bz^anjsa as anb Bipojam buii uoa 'BiííSÍBAjag Bsouuaq bj
b vioxsig sa OK13 X zii4Eag e b4ub^ axwvQ sbjiuoiui 'wB.iaABtuijg bu
-UOpnj^^^ B B4UB3 IXNV33VAV3 O0Ü13 SBJ4U3IJ\[ -BIJBia^tJ pBpiJBUIiílJO BJ
ap 'jBAaipaui oaod UB4 oasap ja 'jbSiij xauíiid ua osbob X —O4idaa—
BJ4uanaua as 03333 3P BJS3t&gt;d bj ap sojiuuj^sa soj ai4ug -ttji4uag
jouib,, ja opBiuEJ UEitjBij 'uoiaBzijBaju ap ozianjsa a^nB^suoa un uoa
o Jad 'Bjn^jB X opEoijiu^^is O4ui4s¡p uoa 'sxmvq b eajBzuaAOid sojam
-lid soj opsap 'anb 'saaopBtnii ap b^jutjui a tías bj b ^^uojj 'pepijauío
-ijo ns a^uaiujBiaadsa X uaujiUB4 ouis 'jbui opcie.ii eq oj anb opunuí ja
BJ4UOJ a^inbsap ns ojos ou pEpjeut BaiuB4BS BpBiua^so ns ap aasq anb
'03333 3P ooii^od jaaBjd ja sa uopEasnjo B4S^ -omaso jojoa ap opo4
aui4 oj anb 'Bpsjadsasap uoiaBasnjo ap aqnu Bun ua ouis 'ouansua
jap opBiunjsa ^abiis ja ua uajuaid ae ou ojag -0(1483 aajnp jop sB^aod
soj ua soiuauíaja somsim soj ouioa 'jo4ijasa jap pBp¡Joija4ui bj ua
sojuqjosqB ubi isbo 'sajBajJt ub^ isbd 'bijbjp BpiA bj ap pBpijBijaiBui
bj b 'oiíJBquia urs 'sa^uaiaqpB 'iaanoiOMy op so^auos soj uo uaaajBdB
sou as jBJiqjna aiuaiqiuB ja 'euo^siq bj 'afesi^d ja 'pspijBaj u^
•oiJaia .iod aajnp bjo ou 03333 3P 3^'"UBS ^\
^^ "ZOJ3J pBpl(T4Soq UO JJBJlIJBipJOO ESO opilUaui B UBqBUIJOJSUEJ4 S3J
-Biaos-oanjjod soiaqjuoa soj ojag -jBdiarunm pBpi[Bip.ioa B4sa b aiuaiu
-B}snf ojuiajpnjB *t.aajnp oj^ubs^ bjo &amp;sauas oa^^uES bj anb Bjaap oui
-i4jn 34s^j -ouipjBUJag iiBg ap aejtidod Biauanaoja bj X BUIJB4B3 ^uBg
aj&gt; Baiisitu Bjuzjnji ej sandsap oaod Bjjaaajojj anb ua ' (sol[&gt;o X sai
-ouie ají pBpiiu¡4ut) ouiqui a ojiUíutjisoj oajanu un Btniqsuoa Buajg
'Baoda BjjanbB ua SBUBIJB41 sbuiiuioo sbj ap aij^d joXbui bj 00103
*MBtpaiuo31í bj ap pBpq
•bj^o4ui bj b '8¡aua4od bj b a^tiajj B^uaeajiIaJ ojj4sa aajnp jap Bjopnu
-os jibjiijiobj^ bj BjiqBJaqj ua anb oj '01x013 3P ^A¡iaiiJ4suoa Bzxanj
bj B aiuajj 'jBiuasajdax uaaajBd anb 'oiusijuapi opeaijap ap 'sBiaod-sai
-o^uid 'i\uxavj\[ NoiAiig 'ux^zNJ^ao^ oiooaaiMy X oaxaig 'vN^aswiKog
au oíaanQ 'Bsauas Bjanasa bj ap saxo4uid sojadiauíid soj uoianj 03333
op soauB.iodraa4uo3 -Biaajiad uotsa.idxa ns 0431 ajq ap jBipa4BO bj ua
oij^oj anb oubijbij 0^140^ opE.itpjtnba janbB aj oiuamnaop 'btjb4j ap
SBJJIAB.IBUI SBJ 3(1 BUII 4J&gt;B(HU3 US ap (81(10480 BJ QSJB4UBA3J OÍA 03333
'ejiia ns ap opunaaj O4uainBiJB.ia4ij X 34ueutuijna opouad ja u^j
"ojJBuiAipB soiuaqap ojiBuaasa 348^
* - -ajjBa bj 'BuiO4nd bsbo bj 'BisajSi bj 'BZBjd bj 'so4jnsut eopijBa ap
oaiiBjij X aiuBoqdns oasap ap oiaCqo jafnuí bj ap BpBiiaa e41011 d bj 'bu
-jatjBi bj :a4uainoa 014B01 jap sauoiaB4O3B sbj ouioa SB4anasa sauoia^a
-ijiui ua ojos 0481x0 a4s^ -oiiBuaasa uis isbo oiad 'spiA ap souajj saaaA b
safBuosiad soaod uoo '9BiauB4aBf X soijnsui ap soiqui^a 'sosoio^ia oiad
80014341118 soiposida 'iouib X BiqBi ap so^íojBip uaanpoidai soiauos soj
a4uatujBiaua3 -uoiadaaxa eun sa BjiBjqod Xnuí Buaasa B^sa uiib oiag
'(LZ) juiaua^ opiiojoa ns ua anb •sopE4uasoid 34uauijBnpiAipui 'sai

�vocativa, y, para cantarla, se aleja lo niás posible del lenguaje áulico
y etéreo de los stilnovistas y busca el de la taberna, cincelado sin em
bargo con la misma preocupación estilística que se manifiesta en los
versos de Ciño, y doblegado en la férrea disciplina del soneto, en que
es más fácil encerrar un leve pensamiento de amor, que un diálogo
de encrucijada o una maldición.
Cecco concibe su drama como una tragedia disfrazada de come
dia, un poco por pudor, otro poco por desprecio hacia sí mismo y
sus semejantes, pero mucho más para mantener la coherencia poética
de aquella criatura que se ha construido como personaje y que es él
mismo. Y nosotros sabemos que él, no sólo cantaba, sino vivía su
propia creación. Personajes secundarios, pero indispensables, de su
cancionero son Becchina, el padre, la madre y —más secundario aún—
un amigo de la madre, Min Zeppa, al que el poeta odia ferozmente,
porque sospecha que, después de la muerte de su padre, trate de
quedarse con el patrimonio familiar, destinado a ser suyo. Kl esce
nario, que los sonetos no nos revelan, pero en que nosotros, con la
imaginación, vemos moverse esos personajes, lo tenemos en la parte
que ha permanecido medieval en la ciudad de Siena. Hay, por ej.,
una calle estrecha que lleva a Fuente Branda y pertenece a la parte
más antigua de la ciudad, calle de palacios enormes de dos o tres
pisos, con muros macizos de ladrillos descubiertos, atravesada, al nivel
del segundo piso, por una serie de altos luientes con arco de medio
punto, todos diferentes, que la hacen asemejar a una nave de iglesia
con techo de cielo. Los palacios no están todos en la misma línea y,
debajo de ventanitas que parecen troneras, al lado de enormes por
tales que tienen la majestuosidad de arcos de triunfo, hay rincones
obscuros, propicios para los coloquios furtivos y las emboscadas, mien
tras en lo alto, sobre un fondo de cielo, uno de los puentes macizos
soporta una galería de columnas sutiles, que parece conducir al pala
cio de las badas. Escenario adecuado para esta poesía de pesada ma
teria, a través de cuya amargura jocosa se adivina la existencia de
la tenue, perlácea poesía stilnovista, de la que quiere ser la antítesis,
así como la "villanía" de Becchina es la antítesis de la "gentileza"
de Beatriz y la presupone.
En el dulce estilo todo es puro, luminoso, fresco, gentil; en Cecco
Angioueri todo es hosco, grosero, desesperadamente triste y fangoso.
Había en su alma, acaso, algo distinto y de nivel superior; pero nada
de esto, si se prescinde de tenues indicios, hay en su poesía. Su ideal
poético es la representación vigorosa de la humanidad, vista por un
enfermo de peeimisnio, en un plano limitado y elemental.
En lo más íntimo de aquella exaltación de la taberna, de los
más bajos amores, del juego, se siente una obscura rebelión contra
todos los ideales de aquella época (Dios, el amor gentil, la patria mu
nicipal, la capitalización de la fiqueza) y una rabiosa desesperación
por la carencia de lo que da permanente calor y valor a la vida: el
afecto familiar. Esta carencia de ideales y afectos se traduce en maldi
ción y blasfemia en la superficie, en un sentimiento de inutilidad y

�— 6Z —
(-Brunap ao| ti itunfop bb[ as bb^j ^ ebIoia sbj ^ ísEjiiioq Á sati^AO]" s^aafnm
B^t B uutimoi *mi a ^ob oiuoa ¡o ji^-~) B-i^ii i ig *a jptnu tui no a h^bii oin^ini oj z ja ap Buinii
'BpiA o^anj is iajped itn B jbiisia b bjji auanui Bjanj ¡g -epuopaj bj n sopoi b B^afp.a bj
BUni^ol~t ^ ^utn onb sanBB'^ *jopH.wdni^ Bjaní ib -boubijaua boj sopoj b sapujítiaiiip ^tunoo jd
Bjjpod anb b¿ 'RiJB^^ajn ara 'is -eaaiioiua -sd^d e^atij ib \ uuibi(jb ja ua tiiJipunq oj *boi^
Bjaní ib ^BtjB^oqB oí ^nti^B Bjaní ib iSBiuantjoi ap BUBuaij 01 ^oiuatA cjaní tB ^opunuí
ja Bjjnipuaaní 'oiiaii| tuanj oi ig) -y -3 ap mADX 'UOS "Zlt "a?^ *tuapt&lt;ji (82)
-sip SB^j 'BjsiKnsad oitisr^EnpiAypin ns :ixwvd^vav[^ uod nntnoo n^ oüje
auaij 03^3^ 'isaod ns ap pKprajoddoa B[ ap aesad b 1jbjÍ[iia aiuaiusp
-Basnqaj ejseq Á jBpidod aiaotuaiuaiasuoa aCGn^uo^ ns ap jesad y
•o[i^sa aapip [ap oaisi^^ [a uoa uanuajod na Bj)ua 'ajuara
-eanasqo uaiquiei 'anb o^.mjBiuBJp ap ouBUiijd ojuij^ui un Á jop^jj
-bu ap njuídsa un *iaanoi3jviy 03333 P SOSJ3^ sojsa ua '^eq 'bso^oC
uorauajm e[ ap Braiaua jod 'ojj^ -omi3 á. ianv33VAV3 uBaoAut anb
pnpatd E[[anbe ap uopníiau ej ouioa a onb 'bstj b[ jEaoAO.id ap oasap
un 'Bpmq X ejijes ap ojisodoad un 'Booda Bmsira bj ap sasaiinjnq sop
-biub[[ sBjaod se nía p so[ uo oraoa 'ajuauíajuaprAa Xujj •SBOjpi[nasa saa
-aA b X sepKsad SEjqE^Bd ap 'sosuap sojuairaijuas ap 'sa[EuaiEiu soqaaq
ap opifaj un ua uo¡sa.idxa ns unasnq anb 'soaqaod sos[ndm; o moa
ajuarao^drais inbn sopí ]uos uos oaijSBaJBS oíao^dsap \a qaiq e[ 'oipo ¡a
'opuojf \a ua 'ojad ^KjsraoíÍBjodd-jojnB oiusilu ja Bjjuoa aAjsnjau; 'sopoj
EJiuoa X opoj ejjuoa 'eraje onioa Bpitjaauoa Etsaod euii aaajB^
(8^) "?"Jí/D ^^Jassoj apinj a aiqaaaa a
:ajpvjSjiaj a iimnoiS auuop aj íaujoj
^inf a ouos (itiuoj *ojaa¡j assof 4it^
'aipniu (íiu vp nijvf ajuauíajjuns
tinj vp lajiii^nf 'ojia assof ¿ts
iajpud otui vp lajnpuo 'ajuoiu assof (tfg
'opuoi o odva oj iaj.vzzoui pinj y
¿¡ajiif aqa tBS ^jojvjadiu^ssof ti(s
¡lajaij^iuqiui iudiisijj 1 pinj a^a
'opuoaoiii uojjoiaj.vs 'vdvd assof (i(s
¡opvofoid vajiajvpvvui "oiq assof (i(s
iiauaqáamiD j 1 'vnbav assof (i(s
tiaiatsadiuaj oj 'ojuaci assof (i(s
iopuout jjajapm 'oaof assof tafg
:eopBu;uiExa saiue saaajaBJEa sBraap soj oraoa tse 'Bzajqod Bjsa 'sajoq
-jadiij ap ai.ias nun ua EpEiaunuap 'ja na soraEjjuoaua '03333 ap eojau
-os Ejuanauía ojuaia sojsa ap ajqajaa snra ja soraaaj Tg •sajuozijoq sns
'pepijEui^iJO aj uBjB jod 'ejiuitj anbjod ajuaraBjsnf 'aiqod ajuejseq
opuoj ja na sa Eisaod ejso ' (jE.iiEaj odtj ^p sojaaja ajuarajBjaadsa)
sojaaja sopeuiuijaiap .ixanpodd EJed ajuaraeaiuaaj Epjiujsuoa X Epenp
-Bj^ ajuaraEiqes 'afBnSuaj ja ua jsjndod 'uoiaBJtdsui bj ua Bainj3
•Bpunjodd
sraje ja ua (ouBipjedoaj odij ap oxpaj un) oipaj ap ojubj oj jod

�elisiones acerca del "desdén" de Guido (29) no están cerradas, pero
se refieren al objeto de este sentimiento y no al sentimiento mismo,
que es una especie de reserva despreciativa. En Cecco, la reserva se
transforma en desenfado, sin cambiar de raíces, y, si Guido sufre por
no poder alcanzar en su espíritu la imagen de la Amada, transforma
da en un ideal de perfección interior, cuya inasibilidad hace padecer
el alma hasta la muerte, Cecco no puede salir de sí mismo, ni de la
materialidad de su amor y de sus odios; no ha llegado a la "genti
leza", ni a la abnegación de "servir", porque no encuentra nada por
lo que valga la pena de superar la búsqueda —-vacía en el fondo—del placer material.
Tre cose solamente mi so'in grado,
le quali posso non ben ben fornire;
ció e la donna, la lucerna e'l dado;
queste mi fauno 7 cuor lieto sentiré. (30)
Su evasión, su desinterés, es esa modesta poesía, en la que el des
precio por el mundo, elaborado en formas plebeyas, es una manera
muy suya de distinguirse de la gente "/io/os" que tanto repugnaba a
Cavalcanti. Y el amor por el personaje que ha creado de sí misino
-—todo él acción y palabras, con pocos sentimientos primitivos, sin
matices— fuerza su pincel y acentúa sus colores. Elige un tono, y en
él se queda, abogando lo demás. Por otra parte, lo poco que sabemos
de su vida correspondo a este tipo de bombre que encontramos en los
sonetos: sabemos que fue procesado por deserción, por rebelión con
tra los "berrovierí" (agentes policiales^, por riñas y ruidos nocturnos.
Murió cargado de deudas, después de haber gastado toda la berencia
paterna. Boccaccio cuenta de él una aventura cómica, que no lo desbonra, pero nos habla del bajo nivel de su vida y de sus amistades.
Sólo un contemporáneo que lo hubiera conocido bien podría contes
tar a una pregunta inversa a la que se plantea generalmente, y que
tendría sin embargo un gran interés, no literario, sino psicológico. La
pregunta no sería: ¿En qué medida la vida de Cecco se refleja en
su poesía? (así se formulaba antes el problema de las relaciones entre
historia y literatura!, sino esta otra: ¿En qué medida su ideal poéti
co, el "tipo" que bahía creado, influyó en su vida real? Problema
pirandelliano, acaso insohible. Ni el mismo Pirandello, por otra
parte, se lo planteó en los dos ensayos que dedicó a nuestro autor, en
polémica con Alessandro D'Axxo^a (31).
De cualquier manera estos sonetos están unidos sólidamente unos
a otros, no sólo por el tono, sino también por la construcción narra(29)Dante. Inferno. C. X. v. 63.
Diño Comí'achí. Crónica delle cose ocrorrenti ne'tempi suoi. I, XX.
Ciño da Pisto.a. Son. CXV. (En: "Rimotori del dohe stil novo". UTET. pup. 237).
Sin tu palal.ru "desdén", pero con alusiones d^ análogo significado, CiOYANNI VlLLANI,
Cmniche. VIH, 42 y Ciovanni Boccaccio. Decameron. VI, 9.
(30)Son. XCIX de C. A. en "Snnelli burlvschi...". páp. 112. (Tres cosos solamente
me agradan, y no los puedo disfrutar a fondo: la mujer, la lalierna y los dados; éstas son
Cítl Lucí Piramielui. '.sóppí. Ed. Mondadori. 1952: Págs. 271-335.

— 30 ^

�^ IE —

na í Bnii^iua ap BTauíJBiinb opand on i "oaaap ajsa aa aiutAOiuuojui ahí ajduiais ; iiozbjoa
-¡Biu Á misad "üijinf ubi 'u.iud otp¡ai[ jai¡ei¡ s.iAJBd a[ une X ¡íijipuot) ap odjana ua i; ib; xa
upnd b-juhu ouioa "oiuatujoi oiiibi un m *a|iaiap ojio Jairibinna BpiAio a juiia^ BJBd no\
¿ B^^jpiíun soiq anf)) -cg -and *.(' • íi¡osa]Jiiq ^auo^,, a -y '0 P AI 'U0S ÍEE)

op upp^njisap i?pjneqB X Bpmjos buii ap B3i¡oqjadii| ez-ianj bj uo^
Bniuo^E o| '(setaod soj ap .iBjiuEod souoiu ¡a "v^ava.i.a^ aBjoiJBoc ouap
•^ap ou anb o ai jora 'ojuaiiue^oraBUJ ^p ojaexo ojubjsui [ap upiarpiía^
ü[ o uopipjHiu rj i jRpidod oaijoui un Bpijjsd ap ojund otuoa etiioj
uoiq la 43iib 4o[¡¡ijrui r oqaaq osjaA un uoa oiauos ¡a Bzaidin^ -oÁ
-ai[a[d odtj ns ap Bido^d sa anb 'bjuo^oia uoiaip¡Bt.n uj oui^ "ix^v^iva
-Vj 9[i BzajsiJ] BpuuJÍisaj X epunjü^d v,\ ou \^ ua eaoAo.id anb 'o^^^niuc
X ajqRjiAauj ojuauuijuas un oruoa joiub ns Bjuasajd sou 0^33^
(Z^) '^-toiu aifo 'nionj wtf uov ai¡^ 'jojvas uaui oi^p
'vssojS a ntujj^nqjuqqv a^u^iii nj ot¡j^n¡
'ajonf juiiiá ossod tui uou iaj tp ^
•ossoui nf iioujnu uotniddo ofsanb ip
.• yjoiu jfiddojs nu aqa 'osoa ot o uvj
nssod Djj^iuoj uou as vsuad uou ^
'oij a omissad *ppfiiS jo.&gt;(?is jpjunt
'ívssv oauv o)ivf uaan aiml aj uou 9
:iiu oiiiD] nf au uou monja od^oa uaqa
'oim jassa oiuaiujoi oiuvj t)f is a
¡oijqo ut ny ozznjjos ojjjvjiSo pa 'iiujop
innS tp isujtapp aqa wjjartb ^p
lujotumim ojjfa ^oiund owud 0/

p

as opBJoranua ajqod ^a X ozaqaai opunjoj sbui ya uoo sepiqiaax nos
03333 3P s^uoiaBaoAu; e^y odraaij oqanra jo^ -ojauoyauBa yap yBjuaraBp
-uny ajjed ey uaXnjijsuoa Buiqaaag xod jouib yap sapnjisiaiA s^^

p pvpjanu^ *j

•03333 ap
oyranm ya raba aq 4Buaig ap souapBpnia sojjo uoa 'sayijsoq n sBpipjos
ajuauíyBjaua^ 'sauoiaByaj sey ^Bujaj^d Riaua.iaq By ap zo.iay BZUBJadsa sy
-iod ByiBUBdiuoae 'Bi^asira By 'jeijiuiej oynajia osoipijSBj X ouqraos ya
'euiqaaag jod .ioiub y^y -joyBA ay oíainf un BJBd oiyanra ajjodiui ouiijyn
ojsa anb uis 4BO¡jBjSoiqojiiB souara o sera je^apisuoa souiapod anb 'baij

�ese momento del pasado (33). Este acento popular vuelve al final del
segundo cuarteto, en el insulto: Becchina no es cruel, ni altiva, como
las mujeres de los stilnovistas, sino "judía", palabra que aquí signi
fica lo mismo, pero que, por sus asociaciones, pinta todo un ambiente.
La violencia del sentimiento, hecha sufrimiento físico, crece en los
tercetos. El deseo más ardiente de Becchina es que el corazón de
Cecco estalle. Frente a la crueldad de la amada, el poeta trata de
liberarse del amor que lo tortura; sintiéndose ahogar, trata de arran
carse de esa atmósfera oprimente. Pero en él, alrededor de él, existe
sólo Becchina. Es un prisionero de Becchina; Becchina lo sofoca y
le es imposible salir de ella ni aun con el esfuerzo con que alguien
se tiraría de una ventana. (Este es más o menos el significado de "gittarsi fuori"). La mente de Cecco está encandilada (abharhagliata) y
torpe (grossa; pero hay que ohservar que el adjetivo italiano es más
material y pesado, porque da la idea de un espesor inerte que impide
todo movimiento mental, todo pensamiento) ; el poeta está en el estado
de insensibilidad, o, mejor, de inconsciencia —ya que se puede sentir
el dolor sin sentirse a sí mismo— de un hombre que muere. Así, con
un pensamiento de muerte, termina el soneto. Esta asociación de amor
y muerte nos hace volver a Cavalcanti, que es el que, antes de Leopardi, más potentemente ha sentido la inseparabilidad de los dos prin
cipios:
Veder poteste, qliando vi scontrui,
qtwl pauroso spirito damore,
il qual sol apparir quanxTom si more,
e in ultra guisa non si vede mai. (34)
También la mujer cantada por Cavalcanti hace enmudecer con su
luz: pero es tan leve como Becchina es oprimente en su invencibili
dad carnal:
Chi e questa che ven, cJVogn'om la mira,
e ja tremar di chiaritate Vare,
e mena seco Amor, sí che parlare
nulVomo pote, ma ciascun sospira? (35)
La "claridad que tiembla en el aire", encierra todo el dulce estilo,
así como en esta impresión de sufrimiento físico por la imposibilidad

(33)Para este motivo de origen ¡ndudablemente popular, véanse otros tres sonetos de
Cecco (el LVI: "Muladetta sie Vor e'l pnrnVÍ giorno f e la semana e'l mese e lulto
l'anno / che la mia donna mi /ece rio'ngdfnto..."; el VI, en el primer terceto: "Oimé,
quel panto maladelto sia, / oimé, ch'eo eidi lei catanto halla...", y el X, v. 7. La maldirión, en Petrarca, se transforma en bendición. Son. LXI: "Benedetio sin I g'u trno e'l mese
e ramio I e la stagione e'l tempo e Tora e'í punto...". Son. XIII, v. 5: "l'benedico il
loco e'l temoo e Uora / che st alto miraron gli occhi miei..."
(34)Guido Cavalcanti, XXI. En "Himnwri del dolce stil novo", pág. 35). (Pudisteis
ver, ruando os encontré, a aquel pavoroso espíritu de amor, el cual suele aparecer cuando
(35)Guido Cavalcanti, IV. (Ibidem, pág. 17). (¿Quién es ésta que viene, que todos
los hombres la miran, y hace temblar de claridad el aire, y lleva consigo a Amor, tanto
que nadie puede hablar y todos suspiran?)
— 32 —

�— ES —
onb o ti jai j di sboi aistxa ou anb oaJa ainamHJnSas ísa as Bpen i ui[8 ja
nd ja oiseq 'JBJídsnBjj aauíj atu Busn^no bj jod anb *nip X aijsou mad
-g-f -a. &lt;^ -9bi1 '^•• ji^s^jjnq jna'"S,, a *V '0 (' III "UOS (¿C)
•g9 -pd V"W"1"&gt;? }it^oSil na -y 3 ap ja -u*&gt;S (9&gt;
-/jf,, uopuBa ^j *ojt^s3 aajnp jap jBnjtiídsa BtauaSixa cun opuois omíi
-is Á sajaoo ^otue pp o^ipoo pp Biona^xx^ can bj^ oj^joos ^ '^p^tun
j^fnia v.\ ^od ojadsaj X pBpipptj ap capí B{ uoa 'EUBi[ia;s X [bzu^a
-OJd Btsaod e[ ua 'opeíaosB 'unuioa aeSn^ oj^o sa oj[noo o^anj ^g
(¿) 'w?s ovi^fu^ojjpojifo opajo vou ojjaa
iajvd vou ajuaju a vtunmj apjoiu ai[a
'Bjvpns 1$ vj. iiu viasoSuvj ap atp
*ü/p a a^jou ima^ v^uu^ iwiuvp ^
•uopisodo ap ziieni un uoa ajdurais eajopa as
o^^a^ ua ja&lt;^ 'upi^sa^ns ap Baipod szjanj buu ^auai apand X (vioxs
-I^ aa OMi^ ua a^qBjou a^uarajBpajiJBd) so[3ts sojoinijd sop so[ ap
eoijtj B[ ua uniuoa Xtjm sa uoxsnp ap jo^ba uoa Bpuaastuuuaa B^
•BAisn^B 'sonara o[ jod 'o Baimapd pepipui^ buh
'sand 'auaxj bsoí B[ ap onraoa jb^ii[ ¡g 'a.iíÍuBs g| ua aj.ioa a[ anb ^biu
-Bjjp55 b^ ap ouauaA p X jafnuí b| ap bojsi^ pnpipaj bubzo^ Bisa aj^ua
ajsBJiUoo \a soraauai 'pBppaod^oa ejsa jen^uaoB Bj^d oraoa 'epuirias
ua 'j^ 'ajuapaj -io[j B[ ap pnjuaAnf b[ X aojoa p auai] anbaod 'Basajj
bsoj Bun aaajBd aafnra ef ap ojíso.i p :\Bai uopBJBdmoa eun aaa[q
-Bjsa anb 'oaaa^ ua uBJ^uanaua as ou soiuaraap sojsg "ojajaas afert^
-ua[ un op ajjBd buijoj X oaqpqrats aopA un 'sand 'auaij ipn¡uas B{ sa
'oaijaod aaqraou ns sa 'aafniu b^ ap aatpuou p uoa opear^iiuapi sa jo[j
b¡ ap ajquiou p 'sapzuaAo^d so[ ajjua 'unB sojub 'X Bueqpis Bpna
-sa b[ ua 'saiuB 'X o]ijsa aa^p p ua ojag 'ixMva^VAV^ oamo Bjuna
'((vjaaoiuij^ aniaanid 'v^aamt moj. oasau¿[tt -BUBijpts Bisaod B[ ap 'son2
-ilUB sera —Bjaja as oraoa— ou is 'sa^uBsajaiu; sera so^uatmiaop so[ ap
oun 'okvd^^ o^ai3 ap ppapip Bindsip B[ Bzuaiuioo *tiviu^ssijuajno
nasajf ^^'o^,, "aauBraoJ opunra [a opoj ua sauai.io soj^ ap cjsaod b¡ ua
oppadaj: sera unraoo ae^n[ p sa bsoj b^ uod jafnuí b[ ap uopejedmoa
Bg "wo^isoa ns '¡iui ap aaqod! 'BjjaiqB naiaaj bsoi buii aaaj^g (
(9) ¿Ud ^tjaJJoa auioa pjwdjoo 'aiuio
'viuajjm anbvnp :osiatns p 'aiuio
'njfanou vsou aun aund aip&gt; taiwiQ
:ao)ne pp puosjad uopuajuy ^[ aaqnasap son *BpB[[i.Tj sera uoisaad
-xa ns ua ajuauiBjsnf 'oiaa^ai oraiqn p ojag '(ojusa ja X apuq p uoa
BpenopBpj: 'psjaAiun X ajuauBiiuad jBjndod BaijsuajaBJBo) oaijaejuts
opp p oa o Eduitujajm as 'esqjopp uopBitiBpxa Bjsa noa UBzaidraa
sosaaA soj sopoj anb ua 'aiuio so^ ap o^auos p ua oraoa 'Bjaod pp
pBpiput^iJo B[ ¡sea b[iiub X Buiraopa^d jepdod OAijora p saaaA y
'IH3I1OI3MY OD^ag opoj B^sa 'ajqBjjodosui isBa
X BpBzqBija^Bra a]uaniB^a{draoa zn^ sun ap o^aap ja sa anb '^vssoiS a
vjmj^vqjvqqv ajuatufj ejsa ua X 'jafura bj ap upisasqo bj b asjaejjsns ap

�ravigliosamente / un amor mi distrigne..." de Jacopo de Lentint,
notario de Federico II, gira toda alrededor de este motivo. Pero Cecco,
en este fuego que lo hace transpirar materialmente, ha encontrado el
infierno.
Algo semejante ocurre con la expresión "siervo de amor", tan
corriente y trillada en su época, que Cecco trata de darle un nuevo
carácter con una forma especial de superlativo, en un soneto en que
contrapone la crueldad con que el dios lo lastima, a su propia fide

lidad:
che tutto't tempo de la vita, min
só'stato de'suó'servi servidore;
ed e'fammi pur mal, che Dio li dial (38)
La fórmula eclesiástica "servus servorum Dei", ha proporcionado
evidentemente el modelo para esta intensificación de la expresión co
rriente; por otra parte la vaga maldición final ("che Dio Ii dial")
contra Amor, materializa la personificación de este último, y en todo
el conjunto se advierte una especie de coqueteo a distancia con la
impiedad, que es una de las características más difícilmente defini
bles de Cecco Angiolieri.
El sordo trabajo de la lengua en proceso de formación se siente
a través de este esfuerzo por acuñar palabras y expresiones: ^Egli
e sí agrá cosa I disamare. . ." empieza el mismo soneto (Es cosa tan
difícil y agria el dejar de amar...) Disamare, hoy en desuso, era
entonces palahra cornún, aunque no en los stilnovistas; pero Cecco
le contrapone otra, muy suya: trasarnare, amar más allá del poder
humano. No pudiendo curarse, Cecco busca la agudización de la en
fermedad, como por un desafío. Trusamare, trasvolentieri (de muy
buena gana), con ese prefijo que indica superación del límite, son
palabras que nos dan el tono de su poesía, como soave, dolce, pallido,
pensoso, chiaro, fresco, sottile, nos dan el tono de la poesía stilnovista.
En toda esta primera parte de la poesía de Cecco persiste un
deseo de liberación y una dcsoladora impresión de impotencia y de
ahogo:
Ed ho en disamar auella bailia,
c'luil pulcinello, ch'e dentro da. Vovo,
d'uscir'nnanzi ched el sutempo sia. (39)
La comparación con el pollito que no puede salir de su cascarón
nos denuncia un complejo de encierro y es sumamente eficaz como
expresión de congoja.
La misma materialidad tiene el miedo amoroso de Cecco. Bec(38)Son. VII le C. A. en "Sonetti burleschi...", pág- 66, v. 12-14. (Pues durante
todo el tiempo de mi vida he sido servidor de sus servidores: y, sin embargo, él me las
tima, ¡maldito sea!)
(39)Son. VIII de C. A. en "Sonetti burlescki...", pág. 67, v. 12-14. (Yo tengo, para
dejar de amar, el mismo poder qne tiene nn pollito dentro del cascarón, para salir antes
de qne haya llegado el tiempo.)
— 34 —

�tina tíi 'sana) -n-9 -a '9 **?^ V'í****"1? Í&gt;**VOS,,
-V 3 3P 1IX *&lt;B (tf)
(~sajod une u^as ou ssuad
stra anb ajiiais -í :js b¡ uoa *q BA-iaiif anb cnSe ¡a onioa *a¿n.i|sap m 'epeurmpi biju^j
•ajipu! ns no^) •- -a &lt;89 •*! V ••;^wa7-í"1 í*wS.. re "V -D aP IX 'S (ZJ)
•(auuBaaiipjd —oros; j ¡Himno j p o pe^ad ua jiajnani
Bjatiu! on w— B¡j¡p) eepuoi] bbto b^jibj tiauaji omaimeuijajjtiun Jp ouajjai ¡a ua sBiauap
-¡jujoj BBjsa -8til|n¡oipaui eainBjait[ b¡ ap pepjun b¡ op anb seniape -¡e^uaAOJd BjBaud B[ 3p
uoiunjip v\ ap SAtJap Bpeuipj b^uij b¡ ua OAisajdxa pBp¡iBOOiJBuaiui BUap. ¡g -4to^¡j
oun 3JEA ou o^3 opoi j 'oSip anb as uou 'pBpjaA s^ KOfj,, ;uaip "euajsa tuamiid b¡ ua
•jBdsB^ kai ja 'IJX Is!a IBiU3iU3|q8qojd Bjuouiaj anb ^ofBH 83^*H 9tll aP '&gt;nV Ia
na •o^^Btjaia uig -^ouBdsa |B 3iuata¡moi¡[ jiacipeji op ea^q}sodnii 'oub¡[bi¡ JBjndod afeni
^o Msi ^ ^oauaí^ uo soj ^p o^iouad ^a n^ ^biubiuou bi ua unioa^ anb uoisniip joabih bi ^osed al'
-aaau sa 'o3¡iu3u p smjBitaJ^ua asa¡qap onbun 'oja^) -owjJsI oiu¡i[n 'uiapj (^)
(-sejimujed a^ep ajainb o^isaetu ¡a opugna 'ouanbad
ouin un omoa BijBfqmai 'noa^ ap noze^o^ un oiuamom asa ua asatAni atibune 'epBzija¡o.&gt;ua
Buiqa^ag 8 o^a opusn^j -^g aBd '.,'' -tyxajJnq tliauo^,, ua -y *^ ap x 'noS CO^^)

ii^id 4jj va d\ ai/3 'nij^od üu/iíi/^ 'uotu
'au&amp;d ojotS oifjts vj.n^ uou //at^fj
:idu¿ fijnf ij Ji&gt;f vjma^ p^i^o a
*9U9C^ ^u jiuu ou loa jui uou vjjo poyo
:ioi vp oy^o 'visodsid nj ojsonb ti^^^
^ssooip ttu— oipo^ o¡— :^nd vjjo pos
iapiui oiiu j(oj¡ui ip ojund un u^juonS
'ossojoa vjjo pos 'oqqou^od tiu oyó

-rptn ns ejadsaeap o\ oxoá 'BUii[D^9g ap otpo \o bj.ibjjo&lt;Ios 03^33
(^fr) 'oovidsip ji md Uooun oiS^od oyu uou oijyo
tojos juf ojijjoq onboaj ou ouioo
'ooviuwuoo opunjs o^ÜnÁts luí isoo
rjjjjns o^opuaiA ezo jafnni B'j 'a^iania B^ ua ouis sBziiBjadsa
S119 auod on bá 03333 ^ ío^Bpn^c apand oinoraap p tu o^a¿
í lf) 'o:^}$ un oioon^ioo ons jo tuto) uou oí at^
'ma mojj und oí oyó uojauoo is(a
'oottuou oj iwjop ossoaop otts *^
:ip B
ainajj ajuat^BA seta jas eied 'otuotuap [B bui^e ns e^iBp 03333
(0^) '^^nuijvd jnp joña ijS ojjsoow j^opunnh
ouozjvS joiootd uTt(iuoo iojmuojj ís
'ouooj ip joño jojjo ossoao 01 os
'vjoiojiijjoo ouiyoooQ oiS^oa opunn^^
:oj]^aBtu |ap ejajoa bj ajue omu [ap [a outs 'ztj^eag b aiuai^ sxnivq
ap JO[tpuai [a sa ou Á íezua^oaua as opuena JB[([mai aaBt[ o[ euuja

�Tenemos implícita aquí una vivacísima escena de comedia, como,
con carácter a veces mucho más descubierto, en muchos otros de estos
sonetos de esgrima verbal amorosa (Ejemplo: —"Becchina mial Cec
eo^ nol ti confesso (44), en el cual cada interlocutor dice un hemisti
quio: de súplica el hombre, de desafiante desprecio la mujer, con
tanta naturalidad que se adivinarían el gesto y la mirada.)
La coherencia en el tormento se mantiene hasta en los sueños;
durmiendo, Cecco cree obtener lo que desea: hacer suyo el dinero
ajeno y tener a Becchina entre sus brazos. Pero al despertar y encon
trarse sin nada, se desespera:
"E tutto íl sangiie mi sentó turbato,
ed ho men posa che Vacqua corréate,
ed avró fin cfCV saró'nnamorato". (45)
Quisiera no haber nacido o ser un objeto inerte:
"OruTio esser non nato ben vorría,
od esser cosa che non si sentíase1'. (46)
No dice "un hombre o un ser que no pensara", sino una cosa que
no se sintiera a sí misma, es decir que no sintiera la vida, que no
sintiera el dolor de la vida. Este último soneto se cierra inesperada
mente con la invocación del advenimiento del Anticristo, es decir,
del fin del mundo, que traería a Cecco la liberación. Las profecías
acerca del Anticristo se habían hecho más frecuentes en el siglo XII
y a principios del siglo XIII, especialmente como consecuencia de la
intensificación del sentimiento religioso y de las predicaciones hereti
cales. Hay un pequeño poema sobre el Anticristo (descubierto en la
Biblioteca de El Escorial y publicado por Ezio Levi, quien lo atribuye
a Uguccione de Lodi, uno de los más antiguos versificadores italia
nos, perteneciente a la primera mitad del siglo XIII) que nos hace
sentir el sombrío terror despertado por tales profecías en los contem
poráneos (47). Este terror se transforma en Cecco casi en una invo
cación satánica. Pero no hay en él voluntad de herejía; sólo hay un
deseo de reforzar la expresión de este amor imposible: imposible de
satisfacer imposible de atenuar. Este "jugar con fuego" por motivos
desproporcionados es uno de los aspectos de este carácter humano
que Angiolieri construye en primera persona. El mismo matiz de de
safío sutil —en terreno literario y no moral—- adquiere la valorización

ra, podría
curarme en un instante de toda mi enfermedad, ron sólo derir: —Te odio.
quisiera,
p
Pero ésta s la contestación que recibo de ella: que no tne quiere mal ni bien, y que yo
me ocupe en mis asuntos, puesto que a ella le preocupan mis ale^nas v ñus penas menos
que una pata que se encuentre hato sus pies.)
(44)Son. XXV de C. A. en "Soneftt burleschi...", pág. 75.
(45)Son. XXU1 de C. A. en "SoiiPtti burleschi...", pág. 74, v. 12-14. (Me siento
toda la sangre perturbada y tengo menos,.descanso que el agua corriente; y así será míen(46)Son. XXIde C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 73, v. 9-10. (Por esto, bien
(47)Em&gt; Levi. "Uguccione da Lodi e i primor di della poesía italiana". Ed. "La mtova
Italia". Venezia, 1928.
— 36 —

�"(opejotueu^ ¿ata ajsa anb uozbjo.i un ap otns at¡as apand ou aisilip ata
ub o[ anb bX :juuib ap eajanuí ai anb uaiq o^a BJoqy) -oía.uai Jauiíjj wap¡ (0^)
•uo^BJiua.iuoj ap ope^^ appiiou un 'Band -bju.ii Buiqaaag ap rijiibiu ü| :be^uo sta^taaip b;|ba
bji|¡[ B( anb ap oqoaq ja ua ajsisuoj joqes oXna 'oaiidi^a oi-qnf ojapepJOA un sa uoj.iea
Bjqij -biub,! ap bzuq) '81 "^?1* '.."' • íHMSljr"l ?"^í&gt;.. U3 'V '0 3P XXX '"^S &lt;6t)
^oa^^1"! ap o)auo un ua * no isa jdxa nuanbacl bibg ap ^aja^ut o ua libad la apisa j o^ sa ur^ 'Bo^na
sojaod uu^ ap sauoi,iB^i[BSpi aB[ bjhiuj o.)¡puiAiaj ajtluiaia JB[ni!ud niiaoci B^ anb 'jb;j
-aiBui joiub un ap areuaua[ [B aaaiiauad X ajquitj ojio ap sa tludjo.i 0¡m ¡ap jona,, 'buijo^
Bpoj ug -orniju! ^1 -vi^o^iiv^a ^oj opjanaB ap 'Bdaju *(y^6t t&gt;¡unf-I!jqB 'Z '" 'XX *í04
'mnoiuvwoj tunatt¡JJ.y) ojq^ aisa jeiuauíoa jb 'oio^nvi^ oxaaawiH -(gx '^Bdj oiBjaj
jap BFUjoaaq se^ BBpBaijfiBj o aBpBjuAui uos '|Biuauia¡a jai-iojea ap baiirjjbu Bisaod Bi^a ua
•^nb uoa sauoisajdxa sb[ ua (osoinqpj [o o.iu¡| ouaajai pp opBpn|seJi) opsiuao^ap bib¡a
-oui;is ofnijuí un jaaouoaaa aaja -\]X ojd^ pp soubi¡bi! ^bjjbiub,.,, so| ap Jepidod Bi^aoil
bt X BUBja)ii iiBpiAi^ae ns ^^P opouad Jauiud p ua oia^v^^osr ^P BBaBaiaAOU'oaida bba
~ilBiuai ubi aj^Lia ^auoi jeiaa bbi jBuiuiexa ib * i offt í ^Hiauaaoi j "uiosue^^ oh i asa t hi a ojojt
-^o¡tj jap otjw^jtt^ ¡i a ojtajnaaajj jd;uiw j¡n ofeqeai ns ua -vjuvjia aaoxii^ (gf)

'sojauos S01.IBA ap 8a.\B.H 8 'Biinpuoa Bipatnoa b-^ •pBpi[psot[ u;s ' (sts
-auili is 'O[aa.^^5)^ Biauajajiput ^piáuij can B^uajso uoijejs.ímoo B^^
(qc) •ip%v¿ouimiiil dtuof a(ip 'JOíia vp iiou as
'oiiiipvif ni ot^j oiJ diioniu uou aí^a Jéd

•^a v^vd tre.ias ou jouib ns ap sotatinud sb[ anb BJtif o\ A 1;B.iBa aniJBSed
anb BBdpuaj 'sadainb ara iaJ( íaafnra J3\ cisaiuoo a[ '^ooo^ ^eis^^
tó^^) &lt;(¿.IWV non joo w ai/a janh lAisounp ayauad
'vizíjvui ^p v^qi^ lauiuo ip niauQn
:Bsoia;puu Bi^ajanboa ouis sa ou ^uiipaag ap oíaajdsap p anb
ap bjuana ep as oa^a^ 'Ez^eus as bsoj.oiub Bitiu^sa B[ ojuo.id ag

ap ofuntuj j^^

•o^jsa aa[np
pp jbjjsb opunra p ua BtJiqaauoa as ou oja^ *(^8'^ ) (t^so.iejuBaí5 so^
ap .tBjndod bjoj^ouijb b^ b imajaaB as ssra anb (vpiasajj A oivjiso^
-t¿) oí^ova^og ap saaouara SB.itp se[ ua sorauajuoaua ej) ^j^ o[ííts
p ua 'o^^a^ ap Bjqo aod osBae 'anj o[ omoa 'juj o[^ie pp aepd
-oxl afen^ua^ p ua bata ^as Bjpod 'ttodjoa oitu ^ap uonaít 'usonjaajB X
nasadj 'uoisodtlxa c^ "oiuoraijjBra BoiB.ijuoa Bjsa anb ap saiUB euupaag
ap ajuBuic p jas e JBoa^ ou sa -—joppuaj :aaip ja— joraaj ubjü ns
anb EjsaijraBui ODDa^ 'ojaap ua 'sajuainüís soj u^ -opBaijuiáis ouajd
ns ojamt.td ja uoa ojaBjuoa ua ajatubpE (tppnajd ti viajd a azuaiu
tp o}imnb-¡ nn) bjstaou|ijs ojje[IU|eooa X Bra^oj op ^osjaA opxmSas ja
•XIXX l3UOS Ia Bzatdraa (fia¿ouiu 't&lt;/joa (u jap joju 'muí itutiuy^
'EjstAoujijs oaoodB jajj ojuara
-ora ja ua 'njiJjdsa jap oppjo uoa o njuidsa jap opej p auasa ej ap

�algunos de ellos dialogados, en los cuales se infiltra de a poco el
vocabulario suave del dulce estilo, no sin reminiscencias sículo-provenzalcs (manza por amante, disianza por desio).
"Ed ella ha'l cor tanto córtese e piano
inver'di me, la mia gentile manza,
che, sua merce, basciata li ho la mano.
E sí mi die ancor ferma speranza
che di qui a poco, se Dio mi fa sano,
io compierb di lei mia disianza". (51)
Llega el día del triunfo y su primera expresión es de disconfor
midad. El fuego amoroso avivado por el recuerdo de loe instantes
felices consume al poeta; el amor de Becclnna no llega a darle la
paz, porque su sed es insaciable. (Esta ineonformabilidad que —dirá
más tarde Leopardi—• es característica del ser humano, nos da la
clave del pesimismo de Cecco).
"ch'io ardo come foco in la fornace,
membrando quel, che da lei aver soglio.
Che le stelle del cielo non son tante,
quanti baci li die'in un istante
in me* la bocea, ed altro uom nessuno:
e fu di gitigno vinti di a Vintranti,
anni mille dugento nonantunó". (52)
Es un soneto que termina como una inscripción en un arco triun
fal. Pero la jactancia no se sobrepone a esa inquietud inicial, sino
que la exaspera. Después, la alegría se aplaca y se vuelve entera, aun
que por poco tiempo:
"Per ogne gocciola cTacqua, ch'hd'l more,
ka cento mili ^allegrezze *l meo core". (53)
Cecco no quisiera volver a la condición anterior, ni siquiera para
ganarse el paraíso; si le dijeran "te hago emperador si quedas dos

(51)Son. XXXVII de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 81, v. 9-14. (Y tiene el
corazón tan cortés y sereno hacía mí, mi gentil amada, que, gracias a su bondad, le he
besado la mano, Mas aun, me dio firme esperanza qne, de aquí a poco, si O ios me da
salud, mi deseo se verá completamente salisfeeho.)
(52)Son. XXXVIII de C. A. en "Sonetli lurricsclti...". pág. 82, ir. 7-14. (Yo ardo
como fuego en el horno, recordando lo que de ella meló recibir. En efecto, lai eilrellaa
lie i cielo no son tan numerosas, como besos le* di en un instante en ined 10 de la boca, y
ningún otro hombre le (lió ninguno: y esto fue a los veinte días a partir del principio de
(53)Son. XXXIX de C. A. en "Soiict/i burleschi...", pág. 82. (Por cada gota de agua
que hay en el mar, tiene cien mil alegrías mi corazón.)
— 38 ^

�— 6E —
(¿sona.iB.uBB bo^ opoi b aj ns ap snra[ ou sol) jo^? ¿auijafiíisBa ap seibji
'edad 'aub joj?) "a-c) -a 'S8 á?d ',. •?i^K&lt;&gt;/-"! V*UOS,, aa V "D 3P A1X tl0S (85)
"^i "* '58 "3?&lt;I 'ítm-&gt;tti^sajjq tti¡ntaStí ua v ^) P AHX """S (¿S&gt;
.jlimuad bi Jiiod anb oí fc i jes jbai duia o ^ai lili ou oí jeiiejb na o Jad) ijJDS jíijjtiiii n^ f J iiou
tata aiijiti tti ovt zopBsiAB ekjeu O^^^ia *sitzuinib|H sus jbiueo ap a jouib ap aBjcIanti oii
ap opsodojd ns jbijiiiiub ib "oj^j ' ' ' ojn ji ib jo 11 bi onjoi&gt; satiouaB sn uami sbi b ua^^ i jo Bp
*Bouan&lt;i' ua boiiba^biu so| b buijojsufji 'bisoijoj e[ ap ajpiul | sa jouiv : (t8 "^?tI) 11^X
A (58 -^nd) nx soiatios boI 'auniuo. sajRm soisa ap opliuata nuioa 'sima.\ (^t;)
(•arajijapiBín ap ttfap ou BiAupoj a 'osba uii ¡duioj a| aab
^oub zaip a-uu] 'oioaja ua ínjtijjoi opuai.iaped sbjoi( ^iuj jeisa ant) joail sa ajaipudu^ Í^jj
ajBif ara anb a^) -n~u -a '{j -^cd •^•-iHMtJn^ W"&gt;S,, "3 V 3 3I' ^X #UOS (5^&gt;
(•oijjai ^ap erai-ma Jod Bpeu ua bjuuu
oiajj ou |g) -u •* '&lt;)U "3?d *,.""Wr^9 í"•&amp;'.. a* "V D 3P 1IAD 'UOS &lt;tS)
.XBJtuí uop^nd sb[ s^u^ínI&gt; uo uaonpojd o[ijs^ ^^^np {
anb upiaBuiasBj ap eoiaap soj aanpoad iBza|{at{ ns uoa
(8S) tl
m ími
moud

?(P/ Í Z P
¿nu^oyiiisvj ip ^oqqaq

:sauBm{nsnm so{ sopo] e orasiunyjsija je jij.iaAiioa Kj.ias {iacj sbiu
ísaiUEiuR so[ b .iBJBdas ap rib.ii y.iai[oiriuY ofa¡A [a ouba ua Á i({Bua.uai
osjtiaBd un,, sa 'bsoui.ioi{ sa Bui^aaag Oia^ -l¿) oijojdsop ns 'sa^uB
4oinoa 'sajRJi{iiA sbui X sopBieaaj souam souiuuai so{ ua Bsajdxa as
uoisBd us Á miupaag aaduiais sa EpcjouiBua Buu^aaag ojad íBzagjua^ Á
pni.i¡A ap ajuanj sa Joiuy {a :ouisiui ts b as.iB.i]uoauo vt aA^axiA opod
{a i0uO{R¡p {a Ba^diua opuBna o^os to33^^) ap ojaiioiaiiBa {ap [üinri
-ijo eouam X {tqap sbtu aued b{ 'oiaaja ua 'Bjsa s^ '(9^) 0{iisa aa{np
{ap saunuioo sa.iB^n{ so{ -ajina asjapjad BqBzBuauíe anb 'Bis¡[Raj joi^bj
-Ba {a BA.iasuoa a{ X opBjsmbiioa jomo (ap Bjj^a[B B( Btiuaie 'zaA B( b
BjÍ.iruie X üsoaof 'eaiisamop bjou Bisa ^ "soiub soub zaip 010.1 osea asa
ua sopEz^oquiis 'oaaí^ ap soijaojjap so¡ Jod seujaiBd sauoiaBuiraiJaaj
sajBu(UA X s.[(|Ruiuijauii sb( sttpoi *uoia|p{Biu biso ap saAB.11 b "soiujo
'JOiJEJBa un opoi 4a((Biap o(os un uoa 'soiuniuid B-isd opejiuaa uarq
Xiuu ojad *o3:)a^ ap ajqmmsoa b( un^as 'opB.ia^^Bxa sa o^Sbj (^
(g^) •_nj¡om nau íuuupipnpnu ip joaií
:aj,nq.&gt;jiq un tldtu ij ¡uuo aaaip m^^ a^qj
¡Djjoa nj m i^yjwjs ajo ajjiui jad aqa
'ajaijoi^^uyjvjf 0^ iiu aqa jamb md a¡t
: (tfnjjo3if) uoisuadsns b( ap ejiiijoi bj aub
sajoad nos soi(nsui sonuiiuoa sng "i^c) (ionat ptjdos jp imu auap
-aja tiou tan) -sojquioq eo( ap sesBa sb( ap eiupua .iod ajsa anb Bpuu
na aaja ou 'ofiq (a unáas 'oaad '(1iiuapnBt),; so( ap uap.10 b¡ ap a|UMj
oqaaq eq as 'ojbae ^oijbitjoiub '01janj 'ofaiA íofiq (ap ajuBtujojap oipo
(ap s3ab.ii b o(os souiaaouoa sojjosou anb (b 4a.fpsd osouibj aisa Euaasa
ua BJiua anb jub^ ajj '^•'aijoiüvyjnjf^ ao^q a( anb [eui (a JBStiad
-tnoa Bjsd 'o^ansnoa aisa eiisaaau oaaa^) ajqod (a ^ "oiuaijuí (B soji
-Buapuoa so[ b bisbi| Bj.t^a(B Biuaia Buep jomy (a anluod 4JO]op un?i
-uní .ninas apand ou '(opuaiy 'eijuiíou as 'r¡Buiqaaag ap sora( SB.ioq

�sin huir; pero no se trata aquí de edificación espiritual, ni de la
transmisión milagrosa de la gracia divina. El milagro es de otro orden:
"chi la 'guarda'n viso,
sed egti é vecchio ritorna garzone". (59)

La ruptura
El amor de Becchina es efímero y muy pronto Cecco lo pierde.
La actitud de la mujer vuelve a ser de desprecio y odio:
**Ed or non ha piú speme né disio,
che di vedermi tranato ad un fosso" (60)
y, al final de otro soneto,
^quando io vado in parte, dove sia,
fugge, per non vedermi, come'l vento", (61)
El poeta expresa en dos sonetos (uno de ellos dialogado) su arre
pentimiento por una culpa misteriosa cometida contra su amor. Se
acusa en uno de ellos de haber comido una pera (y agrega: "¡ojalá
se me hubiera quedado en la garganta!"), probablemente símbolo de
otro fugaz amorío (62). Pero en otros sonetos Cecco se declara ino
cente: ha sido fiel a Becchina como S. Juan a Jesús. Dios sólo sabe
por qué Becchina se ha alejado; acaso no tenga la culpa y su incons
tancia se deba a la natural iniquidad de todas las bijas de Eva. La
contradicción entre los sonetos de arrepentimiento y estos últimos,
existiría sólo si los tomáramos como documentos históricos. A nos
otros no nos interesa fundamentalmente la biografía de Cecco y Bec
china. Nos interesa desde un punto de vista artístico el relato de ese
choque de caracteres. En ese choque, las contradicciones de Cecco
forman parte de su coherencia como personaje, violento y liviano a
la vez, hiperbólico y sin embargo apasionado. Negar hoy lo que ayer
se admitió es natural en la esgrima amorosa de esc ambiente y de
ese nivel.
Pero Becchina tiene un nuevo amor y se casa. El pobre Cecco
se revuelve toda la noche como una serpiente en su cama sin poder
dormir:
(59)Ea la terminación &lt;1rl soneto citado en la nota anterior. (Quien la mira en la
(60)Son. XLIX de C. A. en ".Sonetfi burtescki. ..'*, pág. 87, v. 5-6. (Y ahora no
tiene máe esperanza o deseo &lt;jue el de verme arrastrado a ana zanja.)
(61)Son. L de C. A. en "Sonetti búrlesete...", pág. 88, v. 13-14. (Cuando voy a na
lagar donde ella está. huye, para no verme, romo el viento.)
(62)Son. LI y LII de C. A. en "Sonetti búrlesete...", págs. 88^89.
— 40 —

�— I* —
•'~.('ojjnq A au ara 'jBiuoa oppuaío 'anb 'optaajqod
*tua ubi Xni^a í joiop ^i oaarp *oX A ' oSjuiuoa pdtrd anb .to^d Bija uoj Bi^odinoa as anb
^punta pp bzubSuja ok i ou anb ei 'Bd]n.&gt; e\ oiíu^i oiukiui o^&gt; -fl-OI 'a '"í/ (59)
,-^ijanni b¡ Biaeq eutuin.iua ^s uaiub onto.) anisa aaajnd am 'jotob
na oís 's^oqy) -g-i -a '^6 -á?d '.^-i^asap^^ ?íi^oS,, na'-y -3 ap iItAl '""S (t9)
(•jojop p u^jb biai|b aiu oísa anb bí lsBui|j^(t[ ua
amJBdBdraa Bisnq oaon aaaoiu^ —¿sja o^í ;,b;p [a z^a Bunáp ^andan? 'soicj— :odip A
c^BJ^i| iiui uaia ap ^i-iaa^d am aq.iuu B'^ 'uo^Bao^ uu aluais anb tsuad B| sa b]ubi 'uduioaj un
^azaj^d aub Bttiaoi ib) ua SBi^an a Xop X aiuaidaaa bu ti ouma ozaaniaa o tu ^tpiíti 9p ^aouiu tm
e osa ou anb ntp 13) *Ü6 'sVd \." '^H3taljntl ?01íoS,^ uí&gt; 'V '3 P AI! 'U0S (E9)
'[BAti je opBjBtn jaqBi[ ou ^p Bqoojd^a a[ onb X Baunu aiuauusap as
ou pcpiaoaaj baiiiuiuÜ bXii^ 'Buiqaaag o[qiJJ3^ na ^p Bj^^jrp b^uiiS
-3jd BUll B 'OJ3^ -BIOUB^SUn^aiO BJSO U3 00333 P •I3J'&gt;^-TR;) IaP zaA ^[ B
[BjniBu X oso^o[op sbui Oosbj p uaXniíjsuoa ^B^nq Bjsa 'bsij B19^
(S9) *^9W^ a P?-i &amp;u &amp;ul 'S J?^ ^opu^pri^^o
lo$judaoduie 3S tío^ ¡d-iti^jop ioi pB
:oc^qvq j^f itou aiu miqp GiñÜBd v^ 3j aqo
'o/í^wiu 2BP i&gt;M^p^&gt;^ f o jjqo (od
'oqqv u ¡nu vújoj vj otusapaui oí aqot
^Buiqaosg ns b opipu^pp aaqeq ou jod 'a^ojotu a\ as X
(^9) (('D ?ílíM\S BJJOUl WJ vt'H 3 *JIJO3 31UO3
auois ama iul joum tns ^^zuas jo patt
tBpouiB jafnuí
GT aP PBPía!lJní BI JO&lt;^ -^ opBJtijuaAsap joiub ns jod zoa b| b ajjns
"Bqaaj^i^BS bzuboUoa b| ap bsij B[ eCuij anbuuB 'ojad íopu^uaA ^sjbj
•apisuoa Bjjpod 03333 ^ 'otuouiujbui ns ua zqaj sa ou uurqaaag
"AIX 1¡"!S IaP ^-iiuaa aiaed bj X \]\x 0^}^ pp oiuaaap oui
-yqn p ajjua 4Bjsaod &lt;e\ ap X Bníiua^ B[ ap Biaojsiq b^ ua 'etpaiu anb bj
uaiquiB) sa ÍBj.inq bj sbjj bijujo nzajsiJi bj X boujj Bijoauejaiu bj a.ijaa
'B;aod ouanbad mi X apuB^^ un a.iiua Xbij anb bj ojos sa ou BtouBjstp
B3 'uopisodo Jod 'sbui 'X Bi^^ojBUB Jod '03333 aP BJBa Bpjanaaj sou
sbiuiiSjbj ap BpBu^ajdnn Braea Bs^ *aqaon bj ap pepajos bj ua sojuaui
-joi sotdojd sus X 'BpBzuojBAaj Bza|Bju;Bu Bun ap opuoj ja aiqos boij
-a^^uB jafnra bj ap bbdisij sezajjaq sbj bjbjub3 V3avax&gt;ij 'eipoj^ p^p^
bj ap Bjanj aj-iud ub.i^ ua bX ouistin osa jod asopuenjis X BjsiAoujt^s
jBapi ja jod opeaiuBjd o^aijjuoa ja opBjadns 'apjBj sbui ojáis oipaj^
(9) \^uojop 7Di^^a/^(iu osoa vunop&gt;tqo
'o^odmiui ojjnj aifó oüxtatd oíuuj a
—¿ojjoupaa Sppxu vaos 'oiq— topuaoip
'auo^ftiu ojuaa -uaq auou vj iwjvj
'9Aoa oaui y^juas a\p '-ovad nj ajunj
S un otad atp oji^ iiu is a
i fui adjas auioa a¡¡ou -d\
a uou ouuoi^ anbun¡vn^^if

�responde con una exf*aña y nueva delicadeza: "Puesto que había
gozado de tu amor, nc podía hacerlo morir". El soneto, por su viva
cidad dramática, merece ser leído por entero:
—Becchina, poi che tu mi fosti tolta,
che gia é diCanni e paiomni ben cento,
sempre Vanima mía é stata'nvolta
d'angoscia, di dolor e di tormento.
—Ceceo, la pena tua credo sia molta,
ma piú sarebbe per lo mi talento;
s'i'dico torto o dritto, pur ascolta:
perché non hai chi mi ti tolse spento?
—Becchina, 7 core non mi po'soffrire,
po'che per tua cagion ebbe la gioia,
a neun modo, di jarlo moriré.
—•C eceo, s*iina cittá come fu Troia
oggima'mi donassi, a lo ver diré,
non la vorrei per cavarti di noia, (66)
Si Cecco tuviera dinero, Becchina volvería a él. Pero el pobre
poeta no tiene ni un florín. Va a verla y la encuentra agitada:
"andava e ritornava com^uríorsa,
che va arrabbiando e'n luogo non si jicca.
Quando mi vide, credett'esser ricca". (67)
Su primera pregunta es: "¿Tienes algo en la cartera?". Habiendo
recibido contestación negativa, la mujer pronuncia la sentencia:
"Ahórcate". A pesar de todo, si la interpretación que se da de la
última parte, algo obscura, del soneto, es justa, aquella vez la fiera
terminó por amansarse. Pero, de a poco, el amor se extingue también
en Cecco, quien declara su agradecimiento a la potencia divina,
^che m'ka caVato di cuor quella spina,
che punge come uliscon le vínole". (68)
(66^ Son. LIX de C. A. en "Sonetti Imrlüschi...", pág. 92. (—Becehina. después qm
íelta
a do .
) mi alm
i (ti i si e quila.] ti. ha&lt;
años y i i parecen cien, í
angustia, dolor ;
i pena es grande, pero mayor sería, si dependiera de mí; esc^cha
—Ceceo, creo qi
&gt;r qué no has matado a quien me arrancó de ti?
una manera mi cora^ón puede tolerar hacerlo morir, puesto que
—Be.
felicidad.
por lu fi
ases una ciudad como fue Troya, digo la verdad, no la quisiera, a
infortunio.)
cambio de bar.
icfti burleschi...", pág. 93, v. 3-5. (Iba y volvia i
(67) Son. LXI di C. A. .
lamina rabiando y en ninguna parte se queda quieta. Cuando me vio, creyó
168) Son. LXII de C. A. en "Sonetll burle^chi...", pág. 94. v. 7-8. (Que me ha
extraído del corazón aquella espina, que pincha como huelen las violetas.)
_ 42 —

�?aS aa 'V O aP IXX1 &gt;US (O¿)
(¡OJlsoa [anba i

• (sbui jpuojoS sej 9p o%ij^ je ajnatnjBjaua^ ajatjaj as anb ^^jujnS
oqj3A ja Bajdttia Bjaod jo) opiiS^ ouoj lia ojad 'Bip ja opoj Bi^uozaj
uaiqttiBj Bjj^j "bata EjjBjuid bjbcI uBjs^q soíísbj soaog 'Baauniu Buti sa
ou ojad 'SBuacIs a^aaeds Brat^p Bjs^ 'Bsodsa bj 'aapBtn b^ '(oftq [a uoa
sauojaEpj sns ua aB^jriA Á. oiuapiA 'upj^uozaj A. oiJtpnos 'opBJiuoana
sotuaq &lt;bá anb p) ajpBd \o :saj*Buosjad saji '03033 ap sBuiapB 'Bjuana
onb '.iBi^tuiB^ opajia opi^mjisaj p sopsaipap sojauos so[ na enjaaaB as
'Bi.iB.iaii[ pi!pi[Euiií|.io ap o i.i a ti jo on b aaapaqo anb 'pniuas bjs^

vijiwvf vy

•Boarma ua sopitnn so^ B
opuuaui b ubi Btu.io^suB.tt A ofpiifjo ^od BaijitJouiotnc as anb 'omsiatj
-UBUIO^.HJUB opozjoj A ajuojBdB pubB ap pnj^iA ua '¡Bjuaunjuas jas ou
B.tnd BSoiqKJ aApnA as Bzatsijj ng ' (opiaajqoduia A opijopp ajuais a^
'Buiqaaag ap Eijfijiísap B[ ap jjoj ap oqaaq p jod 'opuBiia oraoa) sau
-oysnp saaBlínj ua ojos epesa.idxa 'Bja^aas bj^a enn auai; BijoauBjam t.s
osa ao^ *pBpijBuos^ad eulojd ns ap asetj bj ajqos opnuisuoa oaipod
afBuosaad ja ua ^iaap sa 'orasini js ua soj^naojos ap bjb.ii uarq sbui
ísoiuanurjuos ap asBja Bjsa b jiniíjdnie Baunu bj&gt; ou iaanoi'JNV 033^^
oja^ -Butqaaag uoa sauopBja.1 sBjua[nqjnj sbj uoa uoptsodBjjuoa ua
'ajsijj A opeaijaji joiub ap ejij^aou Bun tiibe asjBjjojjosap Bupog
(0¿) \joiuo3iii2mu vuan vjm nns /
'vflo^pid wis a ütiiiop nns nj uonui as 'aip,,
osa BSBd aj uainb b íoaijpauBjara Bpanb Bjaod
1^ '^oni^ P opiaouoo jaqeq uis ajamu X 'ajoniu butu bj ojag "z^a ns
b BjouiBua as 'apjBj sbui ojos 4X uoisboo bj BqaaAOjdB ou 0333^
(69) í(/íÜU joaiiw.sia janb assof uou isoo
iajvaciiíi unssau vi¡ vou opuoui jviuod
*oiv^i¡ip ojuo) osta ^ns l(ay^2afH0^
aaaajo aj as X Bjaod je buib bijiu
buJ -aijaniu bj X uoiaBJjsiuj bj jod oppajqouua 'opBjosuoasap joiub
ojjo ap (sojauos sop ua) zb^iij uoiauaui bj je^jua sa oaoduiBj^
•jBJíjiiA Bjaod sa ou ' (pBpijBJtijBiz aABns biusiui bj uoa X ajuaniBt
-jnao *Jiaap sa 'sBjajoiA sbj uajamj ouioa Bqauíd anb [joiub ap] Buidsa
bjw) zaA bj b BjuajoiA X BpBaijap 'uaáüiut Bjsa ojjuoaua uarn^^

�Po', quantTVfhcresciuto, mi fu dato '
per mía ristorazion moglie, che garre
da anzi dí'nfin al cielo stellato;
e'l su' garrir paion mille. chitarre". (71)

Si el soneto LXXXIX se refiere, como creo, a la esposa v no a la
amante, el reproche continuo e inconsistente de las "mil guitarras"
tenía como finalidad el aumento del patrimonio familiar:
"Pare ch'ella mi franga cFosso in osso,
quando mi dice: —Fa'ben massarizia,
e po'ti daro denari a divizia:
anzi vorrei esser gittat' a un fosso.
E non m'e viso che'sia nitro inferno,
se non la massarizia maledetla;
e piú mi spiace, che'l piover d'inverno". (72)

En toda forma, esta figura de la esposa está apenas eshozada, sólo
con los rasgos necesarios para delinear por contraste los contornos del
personaje central. Más vivo, de una vitalidad persistente y agresiva,
aunque casi petrificada, es el padre de Cecco, cuya desaparición el
hijo desea ardientemente, pero en vano:
"che la Morte paur'ha di moriré;
e s'ella intrasse in luí, i'son sicuro
ch'ella morrebb'e lu* faria guariré.
ch'egli ha sucuoio sinferigno e duro,
che, chi per torre al ciel volesse gire,
in tui fondor si converrebbe il muro". (73)

Digeriría el hierro, como el avestruz, o trapos mojados. El médico
dice que sólo la vejez puede hacerlo morir, y el feroz deseo del hijo
de convertirse en su heredero parece prolongarle la vida, hasta el punto
de hacerla durar más que la del judío errante (BotadeoJ:

(71)Son. XCI de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 108, v. 9-14. (Después, cuando
hube crecido, me fue dada, para mi consuelo, una esposa, que grita desde la madrugada
hasta que el cielo se cubre de estrellas; y sus rezongos parecen mil guitarras.)
(72)Son. LXXXIX de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 107, v. 5-11. (Parece que
en abundancia. — (JuiBiera mejor ser tirado a nua zanja, i no me parece que exista otro
infierno a no ser el maldito patrimonio; más me fastidia que la lluvia en invierno.)
(73)Son. CV de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 115, v. 9-14. (...ya que la
Aluerte tiene miedo de morir; y, si entrara en el, estov seguro que ella moriría y a el
lo liaría curar. En efecto, tiene el cuero tan férreo y duro, que, quien quisiera llegar al
eielo por medio de una torre, convendría que lo empleara como cimiento del muro.)
^ 44 —

�'• '¿II '2?d '..*''Ivaía/Jiiq iljauos,, ua -y ^ a[&gt; XD 'US t¿¿)
(-upBiUBAaj fu ¡aaijoiauv "P anb-iod 'bijo[3 b¿
* '¿II -2"d '.••••MP"I^"q Illos.. = 'V 3 "P 11IA3 'S &lt;9¿)
(¡opuau
Biaip BBqauBin sus sapoi uaiq B^^raotioJ uarab ^ua^ ¡opBjpo oqap
Ai oji.oj uapl ua Juina u|bIj ajq) -fin • 'raap; (S¿)
blh
^bii oí k
;jjus,,

p[

op BDI1&amp;1B9 Bon b '^^naiuEiii^sqo nBn^ somaqBs ou 'uaoapoqo anb ouo^
ttp sos-ud'j sop sota^ dp optoouoo suui ojdiujíd ja sa tt' • mojof assof t?4S"},
Bzauluia anb pp o^aoja^ orotj[n ¡^ -eoiauos eo[ ap pjiyaa afBuos.iod
pp Bjáojoaisd Epsaipluioa zg.\ bj b ^ {B^uauíaja b^ uoo saiuoJaqoo Bpnp
uts uos A 'Bza^n^ op uoiOE;uajso biso op pBp^oAii^ biui^ui b^ jbCo[joj. b
SBpBUIJSOp UOOOJBtl *]¡inj OJ B OOl^ÍBJ^ O| Op SBpiBO SBOSnjq SE[ 'SBlOUOrUíí
-uooui sb[ 'Bunpoo^ uoo e.iii)dn.i b^ b uo.ioijoj os anb sopaos soj uo
oiuoo inby *l¿¿) (ít?'uíí/í?a ií^j/^sj mu *ioq uou iijow}) op Eoijipo
anb bb^ B) SBpB^qdmo ojuoui.iouoiub o^ped p BJBd sbaisuojo sejqB^d
sbt uoo uoioaodojd Bpo^ op BJonj bjso -—ooi[oc[.iodii[ onbuitB— onb
'omoiiunuodo-iJE op opuos un uoo sondsop opiBiiuaie BjBd 'oipo ns ap
uptoBJoiuExo B[ uoo oppuB^odsBxa 'JBjtosns ojo ¡ni) Bpod jo onb jo ojuoiu
-Bisnf so eiouBuándaa op oiuoimiiuos ojso j^ "soapad boj ejiuoo SEunaj
-sBjq SB^so b o^nouijBiouoso oqop as *iHHnoio.\:Y 0^33^ 3P "Jsa0(^ BI
JOd (UOIOOBJÍB EJJOIO Op BJOZOtU Uts) OpB^SOJTUBlU UELJ OjduiOIS SopOJ
onb BiauBuSndaj E-^ -BsojEpuBoso jos ojoxnb A so onb 'B^oqojd bj^jouo
buii uouatj 'sojopBZBo soj op A sojopjod soj op 'sojooiujbo soj op ofBn^
-uoj jop sBpBiuoi (oaano jo opBouBjjB opis Bij oj 'ofojjod jo opipjad
Bq) (ío?vio^s atf sBjqBjsd sb^so 'ojp^d jap aponía bj b sBpuopjj
('9¿) 'tipjvtoas o tj

f

iSvy uassatu ai
qjacim ajdwas

-oía so 00333 op btjSojb bj 'ojonm uij Jod Tjoijo^^uy
*('S¿)

ua á bjhoj
opueno A

iSumu ítsauoop ft ootj^— :aqqajip
to^vi wjís iuSo iiaq ^ssodvs }qo vp\^
oqqap jou 01^3 on&lt;*p osia ?od ^
•vpovf n¡ ojjuo

ajjoa lux

••03333 B00UO^U0 BOOAOjd
'^¿bijobujbS Btpod oj is oqooq SBJOiqnq on^j?w 'cibui oj isbo ofoT.\ jo X
'bsbo uo BpuBpunqB ubj Xeij onb bj op 'bjouia op Ejjojoq buii ojpsd
jb optd oj ofiq j^; 'Bipouioo op buooso buii uoo onSis opuos j^
íf^) (t'' 'oapvjog oi/o nicf unnia vjnf ji
'oatu dupvd jo auojStu vjjjjip i&gt;
ojjod j(ifJ 'oipo ajopnjj jta otuissad jjft

�Análogo podría ser el comentario de los sonetos en que Cecco
nos pinta sus relaciones borrascosas con la madre, que contesta a su
saludo con un "che tu sie fenduto" (Que te parta un rayo!) y, por
dos veces, trata de hacerlo morir. La escena en que la madre trata de
estrangularlo tiene algo de grand-guignolesco. ¿Trágica autobiografía?
¿Manía de persecución? ¿Tentativa de materializar en diálogos el
encuentro de una imaginación morbosa con un ambiente vulgarmente
opresivo? Es difícil decirlo. Lo que sabemos es que él Cecco que se
cura inmediatamente para no tomar el remedio que la madre le im
pone y que él cree veneno, es bien el mismo que tiembla ante Becehina o se arrepiente de no haber asesinado al marido de ésta. Es el
mismo que canta:
"Pero malinconia non prenderaggio,
anzi m'allegrero del mi' tormento,
come ja del rio tempo l'om selvaggio". (78)
donde hay una vez más todo tm programa literario opuesto al del
dulce estilo. El "hombre salvaje" que goza por el mal tiempo es el
antagonista de los "corazones gentiles".

Valor dramático de los sonetos de Cecco Angiolieri
Resumiendo y concluyendo, me parece que los dos caracteres
fundamentales, estrechamente vinculados por otra parte, de las rimas
de Cecco Angiolieri son su antistilnovismo y su valor más dramático
que lírico. Creo que ambas afirmaciones resultan justificadas y docu
mentadas por lo que se ha dicho.
Pero acaso haya que agregar algo acerca de la segunda.
Los sonetos de Cecco, casi sin imágenes, con recursos expresivos
propios (bastaría para probar esta originalidad el uso de modismos
populares trillados o de elementos característicos del ambiente histó
rico —Anticristo, médicos de Salerno, tortura, batalla de Montcaperti,
"astorlomía", Botadeo, etc., etc.—, para lograr efectos completamente
personales), crean sin duda una determinada atmósfera y nuevas rela
ciones entre las cosas. La intuición y la expresión de estas nuevas re
laciones constituyen la validez de la poesía y nos trasmiten al alma
lírica del poeta. Ahora bien; en el caso de Cecco Angiolieri esta
intuición conoce y crea esencialmente personajes en acción, personajes
primarios, pero vivos y coherentes, individuos y no tipos. Este aspecto
(78) Son. XCIII de C. A. en "Soneílí Burles^hi...", púg. 109, v. 9-11. (Pero no me
abandonaré a la melan. olía, al contrario, me alegraré de mi tormento, romo el hombre
salvaje goza ron el mal tiempo.)
— 46 —

�— Vi —
'|^0 SOI OU BIS^Od Bf Op OJ11BU1BJI) OU A O JI JO|OJ J ^^) J O •) Fd OpB^QlRip O) tlO Ul Ep I p [IO| 110 JII
-o^ o Biio[B iai.iBiB.1 ojsa anli ua 'iNLLVq OXI3U mg ap ..Fauonafl., tq ap $ozoji soun sop
-ftlio soiQBJltioaua "(jouaiiiB E)nn bi aseoa I 1xho^_) VIH^vú ap o^E^ua ouisriu 10 uq f T^)
dso asuB?A) Bunioii Rtiituíq r( ap (io(na p,, auijap -aazxiJS P n\\^t^ ^\ *u\ot' 'i'.i ho;j
viavfl] anb uoa \_pnp^EJiBai,, ouiuuai [a uia bs&lt;I ojnaaJfid oSf[B _\ -oisba "pnisetuap ijhj
-ai![ ouajjai un E npipuaisa ouuuui osa aod Á Bpiuipp ain. aoia)uaij^nsui iiibB aaajBd am
pBp[..!iEUiBjp B[ oja^ Biaod ¡ap Baipunf uptaeoiJcij bj uoj 'ojio joiI 'iíwv^^v,\v;&gt; OciiilO ap
ofnijui osojapod |a uoj 'opü[ un aod '^oÁns i om;ii:ia| souaiu p) afBii^uai ns ap ojpotaj
Bun¡lBli BjnlCJJiíi n\ ap punai í oapoiaJ jaiJEjna p Bti¡uiBxa as pna p ua -(g6l Buapop^
*E asBj "ux oub) t/ujin/oa^ t&gt;Jiij¡n'j ua \.eioisij p ouij ¡p oaiiaud oi^MbiiSii![ g,, :iiau-j
V1HV^ 3P i!p"isa un jaa| opipod aq -ofB(|BJi a|sa o pe u ¡tu Jal jaqaq ap satídso^ (^^)
• ^1 jbq 'bz ja|nq) iiiuapoiu a ^tjjjuit víh^oj ua orauaja j a jqos oí p ti isa ta a ^^E "Ü^d 'olUlld
•bj i aiuarapijadVa A -tuissB,!) ,,J&gt; Bpaiíd a ajp/ot/od wisaoj,, -a^ou^ :asuBaA (^¿)

u^ Bjsaotl B[ ^p oot^nin oíí^nf [ap soabji b oai[([nd 011 B aaAOumoa
Á ^EjuBaua ua aisisuoa anb 'oa^Bai [ap [d eja ou ojafqo ns SBiuapy
-l[gl uBiía.ulxa se[ anb seuos.iad sb[ ap [a oa \ scpBsajtlxa ^Bapi sb[
ap anboi|.) [a sa souO[Bip so|[anbB uo ^saja^uí anb o[ íoaijBiUBjp ou X
oaijaa[Bip sa jo[ba ns ^sojio soaocl X oiWD^yfa 011113 3P ls^.iiuoa [ap
uoijitaaxa uoa) o]uaiu[BJaua^ oja^ 'sEpejíojEip sauoisnasip uos sbubi[b^i
íttuozuai,, sb[ 'sa|BzuaAOJ(I itsajsBJiuoai5 so[ ^easaauBJ^ ^spjoasip^ so[
vl-aja *(touiA [a X Bn^B [^?í 'útB1JBl\[ ^ ^119]^^!!^ B[oudsa Bisaod BnííijuB
r¡ ap ,(sBjndsip^í sb[ ¡[Bjtiaptaao Bdojn^[ B[ Bpoj ua saamunoj saua^jao
üO[ ap BJiijBaaj¡[ b[ ap SBatjsi.iojaBJB'j sbhi sbuijoj sb[ ap aun sa oo[fup
ja 'ojaaja u^ '(08) UP!")!U!J;&gt;P B1S9 JBHiaitiBpuiij Bjsd aiuaiaijns ^pas
ou B[os is jod X sauoiaBjsajiuBiu sns ap buii o^os sa Epu^^ojEip buijoj b[
íoaasuujxa ou X oaasuijjuí sa .iajaBJEa ajea 'ajuaunB^njEp^ ixiiHiD^Vg
ap eojuana soqaniu ap o manoiowy 03333 V sol-iUOS SOI 9P oaijBiu
-BJp ajuaiu[BjuaiuBpunj jajaBjBa ¡a EjatA as anb pijitiuacl ou —^opBjdaaB
aiuauqB.iauaJÍ Xoij^— OI33V330Q ap sojuana so[ ap oauj[ ajuoiu|Biouasa
jo[ba [a joaouoaa.i oipiduit anb 'sojaua^ ^od SBiJBjaj[[ BBjqo sb[ ap
.toijajxa uoiaBaijisB[a Biiisun Esa ajuauiaiqBtjoa^ 'Bujapoui Bsano.mq ujp
-omoa B[ ap sotjojBJBdadd asjB.taptsuoa ueipod anb sojuama[a so[ optq
ap jrfap X ¡[onBdsa ojjnaj [a ua ajuauiBAisn[axa isbj piAtAajqos anb)
Bsoioi[a.i oísaod B[ b asjnjmiq ap giiiiji|g uozbj Biqeq ou 'oajoaj [ap
sa[BAaipaui saaiBJ sbj b jBjuoiuaj ja.ianb ap 'soponi sopoj ap 'oaa^ '(6¿)
33OH3 ap uoiaBjn^aJ b[ ap sandsap 'sajo[&gt;auajsos Xoq Bjiuaj ajuarasj
-uajoiA O[ii!.)ojos uauuajo [ap BaiuBaara suoaj Bjsa anb ooaa o^ *souBra
-o.uoaaj^ sojapora so[ b oiuojaa [a uoo 'omstuBumq [a .iod op 1tlun1.uajur
opis BTjqsq ojjoa.TBsap oXna 'aauBrao-i o.ijcaj ap uanuaíá oaiun [o hi|bj[ ua
uaXnjijsuoa ilsauoiaBjuasajdax BBpB.i2Bs^ sb[ 'apjsj ssra 'X (3fl;odO3VJ^
^ual^ji^Y B[ ap ojur|3?5 [a omoa) 4tSEaijKraBJp SBpiiB[Jt sb^ anb pijidaj as
X ofip ag "safBuos.iad so[ sopsjuasajdaj uwjsa ^o^ojBip [ap o upiaaB b[
ap saAB.ij b 'anb uoa joSia asa Bp E[ eisaod Ejsa u^ ajuBuiuiop bjou B[
oja^ '(ttn$oj itzits miidstt sun sa joras 'ofsqe sbui sosj^a ojjBna 'ojaa^a
u^) ojauos [B jop;j|dsui oAijora ap oojsqraa uxs oajis anb 'jBjndod
iiBJja.i [a aaa|([sjsa anb B[ ap BpBfa[B Xnuí 'Buidsa B[ X jojj b[ ajjua
BAanu ajuauiBja[draoo uoiasjaj buii saja anb uaJÍBini '^ijoinn aj voasijn
aiuoa a^viid ai¡a miids v^pwbf! opiutjap sa jouib [a anb ua X 'opBjia sX
'[anb^ ouioa 'soa¡jj[ sojuauíora aXn[axa ou oaijBiusjp ajuatu[BjuaraBpunj

�acción. A esta exigencia teatral en el siglo XIII respondían más bien
los "troveri", que componían y los "cantastoríe" que recitaban las
canciones de gesta y las novelas del ciclo bretón. La literatura narra
tiva es a la vez lírica y dramática, o, mejor dicho, lírico y dramático
son, en cada uno de sus momentos, para ella, dos posibles adjetivos.
Cecco Ancioliehi está, sin duda, más cerca del aspecto dramático de
la literatura narrativa de su tiempo, que de la lírica stilnovista.
Él mismo lo siente, ya qne, cuando enumera sus motivos poéticos,
enumera personajes:
"Babb* e Becchina, VAmor e mia madre
m'hanno sí come torcT a siepe stretto

(82)
y en otro soneto:
"Tant'abbo di Becchina novellato
e di mia madre e di habbo e d'Amore,
ch^una parte del mondo n'ho stancato". (83)
Entre los ejemplos ya citados hay muchos que se podrían llevar
a escena o introducir directamente en una comedia que tuviera como
tema la vida de CeCCO 184). Uno de los diálogos más vivaces sin em
bargo no ha sido citado aún en este trabajo. Se refiere a la ruptura
con Becchina.
-—Becchin* amore! —Che vuo*, falso tradito?
—Che mi perdoni, —Tu non ne se*degno.
-—Merze, per Deo! —Tu vien*molto gecchito,
—E verró sempre. —Che sarummi pegno?
—La buona jé. —Tu ñe se'mal fornito.
—No'nve^di te. —Non calmar, ch'ine vegno.
—ín che fullai? —Tu sa*ch*iTabbo udito.
—Dimmel'amor. —Va*, che ti veng'un segno!

genes está ya puesto en plena luz. Diré M. Cohti: "...Una tendencia al coloquio, a la
elocuencia retórica, .. .es propia de su época Cía época de Gino ) en todas lus man if esta.
i-iones literarias; por algo Brlnetto Latí ^i afirmiba que también las canciones de amor
tienen el carácter de "controversias", porque, si en ellas no bay discusión entre el amante
y la mujer, existe sin embargo el fin de convencer, "dttnqtte é utitt tetteione tacita intra
tora" (por lo tanto hay controversia tácita entre ellos)". (Estudio citado, pág. 207). Ahora
bien, el fin de convencer no nos lleva hacia el verdadero teatro, sino a emplear todos los
recursos de la retórica, de la que la teatralidad no es más que uno de los aspectos más
artificiales, exteriores y circunstanciales.
(82)Son. XCVII de C. A. en "Sorielli burleschi...", pág. 111. (Papá y Becchina, el
(83)Son. CXVI de C. A. en "Sonétli burleschi...", pág. 121. (Tanto he contado
acerca de Berchina y de mi madre y de papá y de Amor, que con eso he cansado a ana
parte del mundo.)
(84)La tentativa fue realizada, en la primera postguerra, por Ni\o Bcbrini, con an
drama "H beflardo".
— 48 —

�— 6^ —
(•ububut bj Biseq araj^panb opBisníf uaiqnq ^m íJBqanasa b asadura X aAtqap
ara o^ ísajq sb[ ap sandsap 'edriaz U!W !A I '^"Id aP "U^n^ *I ap aiuajap s o ja na ja na
ofBqB Baoq opipuax) -LZt "s?d '..*" JV^BajjHq tj}auog,, ua -y "D ^p X1XX3 """S Í9B&gt;
(•soiuaraBj em rara oiunf ajBpjBn3 oj
]^— -upzEJOo ira japod m oa sanaij,— ¿opusBA ja jod opera^a 'osbjb 'oSuai aj,)*^ ¡b!P
-nd BjBfO!^ ¿sha ai ou? 'uaiq ^— -aaopjad ai so¡q— ¡BBgBana ara 'ira ap ajqo^t— -?jjj
-ora ara oí ^— HBJBUasua ara nx~ -waiq BBjqBq oj^— -Bjoq fj o^a Of^— ¿Bianni o anb
sajam^)?— ¡oíbj un tilJed ai anbi 'alaA— 'JOrau 'ojaui^fj—- 'opBiuoa usq oj ara anb saqss
PX— ¿natnoa bijf^ anf)? -(o3uodoJd anb opimas ja jH^oqojio.i apand jouBdsa orasipora ja
anb osaaj^ -^g -3nd 'X3X^ 'aaNi^ig "^ Jo^ optuuarao.i '.^janioauDa //„ :iaanoiONy o^^^^
: asea a "BpBstJOj sera oq.uiíu a.iajnd ara anb *üihjoj hjio ua uoisa^dxa bj ap aj-iBd BpnnSa^ bj
apuaima as jBjaua^ ua ^Bpiin-isip sa uoiaBia^djaitit ^T 'SFJi^uara sn] ap \ apuai^ua as) BijanA
ap Xoisa oX anbjod 'auunrajBa ap sa]Bj] o^j-— -js '11 bi.ibjj— '^U3 ap o)|AOJd Xnuí BBisa
oW— -aj Buaraj B^— ¿o^^uai bijubifS anf)?— -sjpuaA aidráais ni A— -sauaiA appranq Xn^^—
¡boiq ^od -pBpaiji— -saaajara oj a^ oj^— -sauopaad ara an^&gt;— ¿^optBJi osjbj 'sajamb
6'^'í—) •(,$ Sed '„• • -iqwaiJnq piatiog,, ua -y -3 Bp ni "n0S (S8)

•axwvQ ap O^uefj p ua uofinSB onanbad 'm
ap HououiBpídsap 'eunip ep^ \ ap otiuijuoa emeap p a^noaj joiuasa
pp oaiuojí a opcuoisedu eadoiui [a X esoisue pnjiiaB B[ esuopuoa bou
anb *mwií3iu vj 11 aui/ui o^vis mjas aj; os^aA ajsa ap ujnjaa^ is\ uoa
j^ -jopB^Dadsa oiuoa X jo^3b ouioo 'jojnB omoa 'a[dii^iu JaaB^d un
ap BiiujBip zaA Bisa íajjaptp as X jafruu b^ uoa oiJBpips oiuauiBua|d
ajnats as *p bjeíI nos ou sajuauít^ sejtpjBd se^ anb Bjoip 'ouiij^ti
ajsa oaa^ '03^3^ bjíuoo opnuaui b ubi opBajdma Bjqei[ ^utipaa^
anb afeniíua^ omsira p sa^dma bui^ anb ua 'O^opip p an^ig
(98) \^urnnui "o\ w 3^i^ui o^vfs upas a
f9jvjjojsJ&gt; (upuiiuoa í)jt3)s iui (i ps
iajv-js oddaz wi/^ iuooj^ *3Jj a/ odip
'vui^i tp oias/i^ aicí (jjaj ui vo^oofi^
¡Bipnasa X 'auaijap as {0333^ ^P o^íraana) Edda^^
U!W '^^jniaou Buaasa buii E|Epj anb opB|3iB o]auos un ua 't(o[naBiaad
-sa pM jod 03333 3p JiouiB p sa oieaijiuBui aiuauíBiiniBd^^ bb|^
•pBpiAisaJ^e ns 'p^pipns
-uas ns ^opBjuasap ns auaiinBín Buiqaaag anb uoa aiUBisuoa X Bpnd
-naoajdsap Bzjanj b^ ^od BpBjuBaua X ^punjoad uopBJiuipB Bun (Bjqo
ns ap oaxjq oiaadse un jas Bupod ajsa X) B^aod p ua aiuais ag
ÍS8) 'p^^jon^jo^ ojjaf ^— 'ajona jJUdP nX—
¿xuund 17 uad i^pu^aj;— ¡oi^ssajod jq—
¿ia au 3} uou 'aip 3—• -ivopuad ¡a) oiq—
¡tuitoiiitt tu ni a^a 'aiUQ— -ojjoiui p^-—'tujau^^asuivi nj^—• 'auaqjp uou nj^-—'luuojfttu Jitd íiu izuy— ¿monuij^^ jndpn^—

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2688">
                <text>El antistilnovismo de Cecco Angiolieri</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2689">
                <text>El terreno común de la primitiva literatura romance en Italia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2690">
                <text>FABBRI DE CRESSATTI, Luce </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2691">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 13-49</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2692">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2693">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2694">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2695">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2696">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="240" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="456">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f58d52b0c52740cbf77be69ac5c22747.PDF</src>
        <authentication>eeb14bd6ccb72d4178cf62dba1b18bf2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2678">
                    <text>"3J3J" ax|Sn[I T1S
cjanj uamb e afeuauíoq oppaiam cjipuaj 'sennxojd sauopeaijqnd
ua 'anb E[ uopaas eqaip sa ^ 'oi^íijip Bjoqn uj^^^q onb BBai.ip^sijj
sauopRÍJiisoAuj ap oinjil^ui ^p uopRziaBJÍ.io b¡ aqap as 'eena ejsa ap
oíaiAJas [B Bjsand ajuaraeso-taua^ 'pepiaediía ns y -pupifEuosjad ns
ap Ba^suajaBaBa eaa anb usoi.ioqiq uoiSBd v\ Á sojuauíipouoa ap
|Bpnea a[qB.iadnaui ojaode B^p b á 'BaaopB.to([B|oa sns aj]ua uoia
-Bpiui ns apsap ojuoa o\ pBj^naB^ BJisanj^ 'sojjsaBur sajUB.t^auad Á
so)ipn.ia sbiu sns ap oun c napjaid bib^j bj ap oiy [ap saspd so[ ap
soaijoisiq soipmsa so[ [a U03 -oiaanra Bq iuEiiSpR^[ otjiui^ *jq |g

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2679">
                <text>Emilio Ravignani</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2680">
                <text>Crónica  del año 1954 en homenaje a Emilio Ravignani</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2681">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 3</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2682">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2683">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2684">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2685">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2686">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="239" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="455">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/83d258f6f9a9f9584acd494f185ad39e.PDF</src>
        <authentication>d92106adedaefc7dd5d53f17ea152bce</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2669">
                    <text>'LQZ'ZOZ 'd^ 'S^ól 'saJJV ouang '[^7^] l^JauaS vajisin^uíq ap osunj
•ds #Ji • 9161 '8!aBd ^ BuesnE^ 'ajojauaS anbitstnSmq ap suno^ 'aHassnvs aa "a (i)
-UO9 SB[ B OJOS 9SJIJ9pj BJjpod 9nb OJ (anSuVJ 9p SOUB9JnSSnBS 8Opt}U9S
SOIJBA SOJ 9p OUll U9 OU bX X 'jBUOpipBJ^ X 9JU9IJJO9 Opi}U9S [9 U9)
tjV2auaS tía vn^tiaj^ B[ 9p Biusitu bidu9S9 bj b opiagpj ouio9 9pu9ij
-U9 9nb oís^nd '^BJ9jB¡iun uoi9Bj9jdj9jui Bun gp 'SBzmb 'bjbj^ 9g
' ( I) ttS9UOI9B[9J U9
BSBq 9S Opoj BnU9^ 9p OpBJS9 UI1 U9)5 X 4t8B9pt 9p SBI9U9J9Jip 9p 9IJ9S
BUn UO9 SopBUtqUIO9 SOpiUOS 9p SBI9U9J9Jip 9p 9IJ9S BUll 89 O9IJSinS
-ui^ Bragjsis un)f í ^sviauauafip anb svui Ávy ou vnSuaj vj uaf) í4sojio
UO9 BpUtlJUO9 98 OU Ou^lS Un 9nb 89 B^p U9 |BI9U989 O9IUn^ O[ Í44S9U
-opisodo 9p oS9nfM un 89 '^viauv^sns trun ou 'üw/jo^ min sa^f Bnáug^
B^ 49JnSSnBg 9p Un^98 'OJ99J9 ug #ttBnSu9^^ B^ 9p OgiJSJjg^OBJBg O^ 9p
B9J90B OSOlpnjS9 OUISIUI pp SB9IJBUIOTXB S9UOpBUIJIJB 9p 9IJ9S BUn 9p
OppU3S 9J89 U9 UOpB19Jdj9JUI TS\ U9 X (4t^[qBq,, X t4BnU9^,,) ajOUVd X
anSuvj 9aju9 anassnvg aa aMVMiaaag Jod Bppg^qBjsg uopu^sip ^\ U9
9)U9UI[BdpUI^d BSBq 98 9fl?n!oU9^ pp SOpiUOS 8O[ 9p UOpBJ9piSU09 B[ U9
X 44BUUOJ^ 9JJU9 BJ9U SOU9UI O SBUI UOpBJBdgS Bg g '1 'I

•sauotsnjauo^) m¿ 'oatiajtif oj X oatfupui oj ax%ua
vtauapuadap^a^m wj 'g 'aajstu^affj ap trutjjaop vj na (mauvjsns^ X
viujo¿[ ' 'vat^stnSutj vutjdtostp oiuoo vat^auof vj ap uotanatfpsnf 'p
•Áoqziaqnuj^ ap uptadaauoo o; ua mSojouof X vatjauoj ' 'oapsinSuij oui
-stotuvoaui \ap sa^uiij X saauvajy m^ "oiuajqoud jap pm^an upiaonp^ g

(q
olp^ 5^01 A3 ACJ1AO AfOl A01CKX3
01 531AOA)0^Jt!^O3í

3g 313nod

i

5ioflfoi3 nc 5io '^OA13^3 &lt;?no 'Sis^o^d r.o
AO11 XY2 A3TJ Kl '53iBdjKp^ fO 'fifi 'iO

pp sopiuos soj u^

VIDMVXSÜS A VMHOd
flI}I3SO9 OIM3OÍ13

�diciones de su funcionamiento, a su aspecto de sistema funcional (2).
Pero el hecho es que tal interpretación constituye el fundamento y
la razón de ser de las orientaciones estructuralistas y funcionalistas
en la lingüística actual, principalmente europea.
1. 1. 2. En la lingüística norteamericana, la orientación estructuralista procede de E. Sapir (3) y sobre todo de L. Bloomfield (4),
y, aunque fundada en premisas totalmente distintas y declaradamente
independientes del saussureanismo, emplea a menudo métodos análo
gos y logra resultados prácticamente idénticos a los del estructuralismo y funcionalismo europeos. Por lo que concierne al campo fónico,
tales métodos se basan esencialmente en las indicaciones contenidas
en la obra fundamental de Bloomfield, según las cuales los fonemas
deben clasificarse con respecto a sus posibilidades de constituir síla
bas y "la manera más sencilla de describir la estructura fonética [fonémica] de una lengua" es la de clasificar los fonemas y nexos nosilábicos según las posiciones en las que pueden encontrarse con res
pecto a los silábicos (5).
Y también en este caso puede tratarse, en ciertos desarrollos, de
una interpretación unilateral, puesto que Bloomfield no se refiere
propiamente a la definición de los fonemas sino a su clasificación y
a la descripción de la estructura fonemática de una lengua.
1.1. 3. A. Martinet (6) piensa que entre los dos estructuralismos, el norteamericano y el europeo, debe de haber ciertas relaciones
históricas y que la doctrina saussureana debió de fecundar, de algún
modo, también el suelo lingüístico norteamericano. Esto es muy pro
bable, pero sólo si se refiere a la lingüística norteamericana en gene
ral, y no a la escuela estrictamente bloomfieldiana, y sólo si dichas
relaciones se entienden como relaciones de orden práctico, entre los
métodos adoptados, y no entre las concepciones básicas que justifican
los métodos mismos. En efecto, en Language de Saussure (que no
figura siquiera en la bibliografía) se halla citado una sola vez (p. 19,
en el capítulo introductivo acerca de la historia de la lingüística), y
en todo el libro —que, en la parte que se refiere al estudio sincrónico
del lenguaje, constituye un desarrollo original y, por cierto, muy
coherente de premisas libres de todo psicologismo o sociologismo—
no se logra encontrar huella de ideas específicamente saussureanas. El
concepto de "lengua", esencial en la doctrina de de Saussure, aparece
sólo como dato empírico en Bloomfield, para el cual el objeto de la
lingüística lo constituyen las utterances (enunciados, expresiones con
cretas) . La lengua misma, según Z. S. Harris, uno de los más desta
cados discípulos y continuadores de Bloomfield, no es sino "the tota(2)Cf. E. Coseriu, Sistema, norma y habla, Montevideo, 1952 [SNH], pp. 23-36;
RFHC, VI, 9, pp. 133-146.
(3)Language, N. York, 1921; Sound Patterns in Language, "Language", I, pp. 37-51.

__ 144 —

�"82 "u 2¿ d '21 • €9 -d '7SHI 73(¿I)
•01 d '72J #íD(91)
"(8l &gt;d '^^anSuvj) ^tujof otjsmSui] b si 'SuiuBain b seq qjii|M uuoj opauo^d y?5(t;i)
•89 'd '72^ 73(ti)
•-2 'dd 'aHvn^uvj -j^(g^)
•6S-8S 'dd '^qj j3(21)
•¿SI"6I 'dd *'tp -qo 'aiauMouig -a(n)
't2-t!2 'dd '6f6I sap^ntoims saqauaqoa^'^ '3731
'anbiwauoqd asAjouoj ap sadtau^d saj uns satibunutan 'üasvaaHajf-aaHDSi^ ng 73(01)
•S6I '^-iouiij^a '[72J] ^^vnSwrj fo
Ajoayj^ v o% vuauioSajojj 'aaaiaxiH^ "f "^ ap Bs^iSni uoijjnpeJí B| inbB bjbji^ ag '¿(-91 'dd
't6I '^nSBuuado^ 'asia^SaDiputuS suatuoatHouds Sutu^tuQ 'AaiSMnarg ••j ^3(^)
•S9 *d '0 7 3 33(8)
'¿2 "d 'l6I 'o3B:iItl3 *[7SJ^] saiístngm^ jD^njanutg ui spoqra¡\¡ siaHVjj -g -z(¿)
ns ap ja oraoa 'soapoBjd ajuauíBand sojxsodojd uoa
bjsbij '(¿x) sBiajauoa sa^uvjann ap oiunfuoa un ap SBjnjanajsa sb[ aiq
-ijasap iC jBdnJB 'jbzijbub BJBd o|pauas Á ttajuaiuaAuoa,, sbui Buiajsis
^ap o^ps ouis '(91) 44osaaojd^ opoj ap SBjjap Bjsa anb ttBuiajsis^ ^a
uDjda&amp;u ap bjbj} as o^¿ '(^x) sbuuoj uos 'svpviaunuojd a%uaui\oax 'uoia
-bjo Bun 'BjqB^d Bun :npvziuvSuo wiaunjsns ap uoiauod nun sa '
-sns bx ap Buisiui Bjnjanaisa bx sa buijoj bx 'oiqtUBa na '
Batjsjn^uq b^ BJBd ^ (f7!) B^uBjsns Bun ua v^sa^fiumu as o^os anb
ajuBjsuoa A XB3Pí Banjanjjsa Bun sa buijoj bx BaiiBuiaso^S
-upsip ajuauí^BjuauíBpunj sojdaauoa b uajaijaj as ojad '
-aa aiuauíBjaaauoa 44sbuijoj5^ SB^aaia Baijuapi ajuauíajuaaBdB
ap uaaqBUB X uBqpasap anb opnuara b ÍCntu aaanao BjsBq X) 44Baij
-sjn^uij buijoj^ ap uB^qBq souBippijuioo^q scq ouioa SB^sijBuiaso{Já sox
ojubj anb p^paaA s^ -B[qBq ap sojaaauoa sojaB sox U9 ^J^^^^BaiisinS
-uix BpBziuBáao anbuns 'BaijsnaB '[BiaajBUi 44BiauBjsns^? B[ ajuauíBjsnf
ouis '(^Bapt buijoj bx) Bidoad 44buijoj,, bx aoíáij ua uBaapisuoa ou upis
-aadxa B[ ap ouB^d x^ ^^ X í44opiuaiuoa^9 |9P ^^^^J8^18,, bI oraoa 44bui
-joj,, bx ojubj ojaxduioa aod opuBaouSí '(afBnSua^ \a opoj uBaijijuapi
XBna \a uoa) 44uoxsajdxa ^\ ap ouB[d^? xB I98 uapuaijB
SBjsinx&gt;ui[ so[ anb aiaap anb Bjaqsq 'soaip^ra^soj^ souiuiaaj
ajuauíBjajua sa p^ijuioo^g ap
SBapsnaB sauaáBUii) pjuaui ajuauíBaajua sa
-nssnBS an^imj B-q 'oaiisnaB ouauíouaj ouioa 'vsoa ouioa buisiui Baqs[Bd
bx qBtaajBUi X oaisij ajuauqBjoj o^[B ouis '44BaijspaB ua^Buii99 Bun^uiu
sa ou '4jB^uaui^9 BpBu sa ou ^ajuBaijiu^is^ ouisiui \a X í (xx) sooijsinS
-uif souiuiaaj ua asaiutjap aapod ou aod 'afBn^ua^ jap Baanj Bia^panb
opvaifm^is \a anb ojsand '(01) ^)unatfm^is buib[^ aanssn^g ap anb O^
b —ojund ojaata Bjssq o^os X— apuodsaaaoa ou^is jo Bjanasa ns X pjaij
-uioojg Ba^d 'opnaifiu^s _|_ ajuno^fmS'is sa oaijstnJ^uij ouSis ja Bu^aa
-nssnBS Baxjsin^uij bj Ba^d X aanssnBg ap Ba^d anb SBajuaiui 'sBUiapy
•aisa ua ojos X 'aBjqBq jap ojaaauoa ouBjd ja ua UBaojoa as souBipjaij
-uioojq SBjstjBanjanajsa soj '(aanssnBg ap *^j un^as ajqBipnjsa ajuauíBaij
-ijuaia oaiun ja) 44Bn^uaj^? bj ap 44jBanjanajsa^ X 44oaijBinajsis^^ '4JB^
-aoj,, uoiatuijap aod ouBjd ja ua uBaojoa as 'soadoana SBjsijBuoiaunj
X SBjsijBanjanajsa soj ja uoa X 'aanssnBg ap anb ssajuaiui 'SBaqBjBd
sBajo ug -(^) (Sojd^) 44Bnuaj,, ou X (jxaj^J 44ojxaj,, 'Aaisi^narji
d X '(g) an^tivj ou X ajojmd ajuauíBiaBsaaau Biaas aanssnBg ap
anb oSjb 'aiaap sa '(¿) 44suoijBnjis jjb ui saauBaaun jjb jo Xjij

�mediante la escritura (18). Se podría decir que el estructuralismo
americano es sólo método, mientras que el estructuralismo europeo
es concepción a priori (hipótesis) (19) que determina un método:
para los norteamericanos el sistema es un resultado, para los europeos
es al mismo tiempo premisa y resultado.
Es cierto que la escuela americana y las escuelas europeas pre
sentan también conceptos comunes, como el de "oposición distintiva"
y "rasgo pertinente" (disiinctive feature), pero se trata de conceptos
empíricos que han podido lograrse, de manera más o menos indepen
diente, por distintas vías y hasta por la misma fonética tradicional
(Sweet, Jespersen, Jones).
1.2.1.Asi, pues, resulta confirmado que las analogías entre la lingüística
saussureana y el estructuralismo norteamericano no son de índole teórica y doc
trinal —puesto que no proceden de concepciones análogas acerca del lenguaje—,
sino sólo de índole práctica y técnica; no son conceptuales, sino metodológicas:
a lo sumo, pueden referirse a la teoría de la técnica empleada en el estudio
sincrónico del lenguaje. Con todo, las consecuencias de las varias orientaciones
estructuralistas pueden ser análogas, justamente porque los métodos y resultados
reestructuran necesariamente las concepciones y porque, en cierto plano, premisas
y resultados se confunden y se identifican. Y las consecuencias pueden implicar
tanto aspectos prácticos como teóricos.
1.2.2.En el campo fónico, tales consecuencias son principal
mente dos: (a) por un lado, se separan netamente fonética y fonolo
gía (20), se reconoce sólo a ésta como disciplina lingüística y se relega
a aquélla entre las ciencias físicas o naturales, como pura fisiología
y acústica; (b) por otro lado, se llega a ignorar la sustancia fónica y
toda sustancia en la descripción fonológica (resp. cenémica), aplicán
dose como único método, para la identificación de los fonemas (resp.
cenemas), la "conmutación", y para su definición el criterio "posicional" o "distribucional" (la posición que ocupan en el sistema).
La primera de estas consecuencias caracteriza, implícita o explí
citamente, todas las orientaciones estructuralistas (21) y funcionalistas (aun las que no excluyen de la fonología toda referencia fonética).
La segunda caracteriza principalmente la glosemática de la llamada
"escuela de Copenhague" (22), elaborada y regida por la labor y el
pensamiento de Louis Hjelmslev, y la escuela de Yale(23), con
(18)Cf. MSL, p. 72. También K. L. Pike, Phonemics, Ann Arbor, 1947, que
presenta el significativo subtítulo: A Technique for Reducing Languages to Writing.
(19)Cf. L. Hjelmslev, [Editorial^, AL, IV, 3, pp. V-XI.
(20)Se emplean aquí los términos fonología y fonológico con el significado que
les atribuye Trubetzkoy, aproximadamente análogo al que, para los estudiosos norte
americanos, tienen los términos phonemics y phonemic. Hjelmslev, que va más allá del
"lengua'e lingüístico" (fónico) y para el cual la fonología es sólo ciencia del "uso
lingüístico" y no de la ^lengua" (sistema), empleó un tiempo fonemática y fonemático,
pero desde 1936 prefiere cenemática (cenémica: "ciencia de las unidades vacías") y
cenemático (cenémico). Cf. Proceedings of the Second International Congress of Phonetic
Sciences, Cambridge, 1936 [Proceedings L.], p. 49, n. 1.
(21)En Bloomfield la oposición, en el sentido actual, es implícita: sólo se distingue
la fonética como ciencia general de la voz humana, sin referencia al significado (ciencia
experimental, fisiológica y acústica: Language, p. 75) de la "fonología" o fonética práctica
(ciencia de los sonidos significativos, p. 78). Pero ya aparece el adjetivo phonemic (p. 80)
como opuesto a phonetic y se dan ejemplos de descripción puramente "fonémica" y
posicional (pp. 130-137).
(22)Sin embargo, el método ha sido adoptado también por varios estudiosos fuera
de Dinamarca: cf. PTL, pp. 50-51, n. 1.
(23)Cf. A. Martinet, Art. cit., p. 584.
— 146 —

�— Lfl —
•f9Z-Z9S *dd '6^61 '8JJBd 'a
mHd 9P ^dtaupj '•} "pBJJ 'atSojouoqj Jap a&amp;nzpuruQ 'AOMZxaanHX 'S 'N "J3 (Z)
"t6l 'Joqjy uuy 'spunog fo uaiidjuasaQ \oonovi¿ ayt uof
n puü Ajoaqj^ atjauoqj fo sisXjDuy ^^jjp^) y •saitauoqj 'asi^ -q *^j -j^ (I)
sito -suy (o)
•(^ -n '09 *d '*piqi) ^
-oj 33OUO33J as Bsnnd o OT.niags [a uaiqraBj^ -(si *u '99 -d '-jp "^0) tí^uidnoa2 ••• aqi
jo joabj ui appap 'Xjijepuiis jpauoqd sb ^aM sb 'juauiajBjs jo XjiDi[drai,, (5^)
-(^9 *d '-jp '9^) tísaunpaaojd pun sasituajd aiuiauo^d
fo sapas b snjd vjop aijauot¡d ifitcn apvui aq jsnw • • 'sis^joub aiwauot¡^tt (8Z)
"0t" "dd ''7 f^uipaaoojj 'Xjoaqt autauoyd
atfí fo loadsv auQ ':3H3v^ -f -j^ '61 '3JouiiJi¡.g 'atuauoyj aqt ^uiuffa(j uq (¿^)
'9Z'9ZZ 'dd 'Z 'II \tBn8uiq,, 'ambvaojsoaaqa^ ua sanbnsmSuij sapnja sap
jvntoD tvja^j 'ivdO^f '\ uaiquiBj -jo 'BueiUABq B[ Á asuanÜRJd Bpn^sa B[ axiua SBiauajajip
SBU3I3 ap BDjaoy '^^-^^ -dd '^ 'jj^ '^y 'sisog jvuonnqptsiQ v uo sapoSa^o^ oyuiauoq¿
fo uoitiutfaQ aqi uq 'KasN3DHajf-a3HDSij[ ng X "tp -jj.y 'x3wixhvj^[ -y -j^ (9^)
"ZZt-OI 'dd 'Z 'XI 'PJO^.,, 'uopiuifaQ jvojSojouoqj
o— ajqvjjXg puv 'iubuosuoj 'jaow^ 'wix "H "J "f X honnc^o "a "f 73 (SZ)
•88I-6ÍI "dd
' 'I '7V '^jo^ojod np sautauoqd sap atibjivwajsKs ^j '-fa xod 'aseaa (Bna |a(j (fZ&gt;
-jBd BnSua^ b^ ap rtoaijBuiaisis,, A w|buijoum ouB¡d ja ubzub^jb anb sosoipnjsa soj
une souaui j^ '('f'' 'P) ^aaawivp\[ *g ^ (''' ''Z"' 'P) smz^izvi "f ouioa
'mSojouof A v^tjauof axjua uoijejiijuia B^aajjsa Bun 'oiubj oj aod 'uauaijusui
A oapBiuajsis X jBuoiaunj oj ap ajqixajj ojdaauoa un uauap 'opcxapoui ouisijbj
-npnxjsa un X BisijBuoiaunj bjsia ap oiund ja opucjdopB une 'anb sosoipnjsa soj
sepBDipui sBiauanaasuoa sop sbj ap BunSuiu b 'ajuauíjcjnjBu 'nsSajj o^f 'fi
' ÍZ) oueuiaiq ^a ouioa 'snnSuaj snjjaia BJBd ajqBoijdBui
BiaBjjnsaj oíaajija ja anb Á soaod ajuauíBAijBjaj uos oSaia^ jb so^Ojbub
sosBa soj anb BAjasqo ojos Á 'soaijBixiasoj^ sisijbub soj b á pjaijuioojg
ap sojduiafa soj b Bpiaajsd Xnuí 'onSijuB oáaid^ jap ouisijuBuosuoa
jap tjBuoiaisod^, uoiadiaasap Bun jaaaajo b b^^jj 'soaijBuiauoj sisij
-bub sns ua Baiuoj BiauBjsns bj jbjoui b otJBJjuoa ubi
ouisiui ja 'opBj ojjo jod 'anb Á '(jg) AO^zxaanHX ^P BI 3n^&gt;
-bj sbui o ojubj ((V^iw9iioffJ viSojouof Á v^^^auof ajjua uoiaBisdas
Bun b ^Sajj aiji^ #rj -aj 'ouBaijauíB ouisijBjnjanjjsa jap oajuap 'anb ap
oqaaq ja Bqanaduioa o^ *oaujduia uapjo ap sapBjjnaijip 'uoiaBaijdB ap
sapBjjnaijip BtdBaijduii ojsa anb^od ojos sa 'ajdiuais B^ajj as ou SBjja b
is 'anb Á sBuisiiu sssiuiajd sbj ap 'sajuajaqoa ajuauíBjaa^ad 'sojjojjb
-sap sajqtsod uaXnjijsuoa SBjja anb ajqBpnpui aaaJBd :sbui s^ -sbjsij
-Bjnjanajsa sauotaBjuaido sbijba sbj uBjdopB anb saunuioa (sBaiuaaj o
SBaijpaj) SBsiuiadd sbj uoo sajqijBduioaut uos ou sBuiadjxa sauoiaxsod
sbj anb ajqBpnpui sa 'SBiaua^aaAip sbjjo á s^jsa ap jssad y #g -j
*(0g) \rasMa^aa)f
-aaH3Sij[ ng op bj ouioa 'apjoastp ajuauíjBiaJBd zoa BunSjB opiáans
Bq an^Bquado^ ap ojnajja ouisiui jap BjsBq j^ '^oatuiauoj^, sistjbub
ja ua ajqipuiasaaduit a jBiauasa ojuauíaja ouioa oaijauoj oj u^aap
-isuoa (6^) siaavjj *S 'Z ^ (SZ) a^^&lt;I '1 '^ ^soidojBjnaijJB A soaijsnaB
soAijuijsip so^sbj ap souiuuaj ua (SBUiauoj —) smuauofouovw A svtuau
-of.oj.oitu sns auijap (¿2) aaaaavxv^ MVJViaaag '^ : souBaiaauíB t4sBjsia
-iniauoj,, soj ap bjjoXbui bj ubjouoi bj oaoduiBj A íxa\nxavj\[ "y ouioa
'sasaauBjj soSojouoj soj iu (92) ^y^^d 9P ^janasa^? Bp^uiBjj bj (bjSoj
-ouoj bj ap BjuiouojnB bj opuBUUip une) tboxuoj BiauBjsns bj 'oiquiBa
ua 'ubjouSi o^[ *(S^) sasajSui sosoipnjsa sounSjB ua uaiquiBj Bjuasaxd
as soduiaij souiijjn soj ua anbunB '(^2) ^a^va^ *g *^) A H^oag *g

�tiendo de bases estrictamente fonéticas y experimentales, como D. Jones (33) o
E. Zwirner(34). D. Jones, en particular, admite que el fonema puede conside
rarse como "sonido abstracto de segundo grado" (35), pero prefiere considerarlo,
desde un punto de vista simplemente "físico", como "familia de sonidos" (36) ;
reconoce que las diferencias entre fonemas (— rasgos distintivos) son "significan
tes", es decir, aptas para distinguir una palabra de otra, pero observa que no
deben necesariamente y siempre cumplir con tal condición (37), y, por consiguiente,
se opone tanto al llamado "mentalismo" (que interpreta como psicologicismo)
como al enfoque propiamente estiuctural y funcional (38). La obra de Jones
constituye la demostración práctica de la posibilidad de llegar a la teoría fonemática por medio de la fonética y sin salir del ámbito de esta disciplina (sólo
pasando a otro plano de abstracción), y, por lo tanto, desde este punto de vista,
parece muy justificada su decisión de considerar la llamada "fonología" o "fonémica" simplemente con una parte de la jonética (39).
1. 5. 1 Estas últimas posiciones merecen mucha atención porque,
si en cierto momento habrían podido aparecer simplemente como
conservadoras o como eclécticas, hoy ellas pueden presentarse como
formas —aunque discutibles y en algún caso, quizás, extremas— de
una nueva síntesis entre fonética y fonología. Síntesis que no quiere
decir confusión ni simple fusión (puesto que el criterio funcional y
el concepto de estructura constituyen conquistas importantes que no
pueden ni deben perderse o diluirse en lo indistinto de la fonética
tradicional), sino efectiva y fecunda ampliación de la problemática
del fenómeno lingüístico, y que tal vez se esté ya perfilando.
1. 5. 2. En efecto, por un lado, la fonología toma su lugar, junto
con los demás estudios fónicos, en los textos escolares y en los ma
nuales de fonética, como los recientes de W. Brandenstein (40) y E.
Dieth (41), y, por otro lado, la conveniencia de una reunificación,
o, por lo menos, la necesidad de que la fonología vuelva a establecer
o estreche sus vínculos con la fonética, se señala tanto desde el campo
de los fonetistas como desde el de la fonología y de la lingüística
general. El mismo Dieth —aun partiendo de una concepción supe
rada (42), y apoyándose en afirmaciones de carácter polémico de
Jespersen hechas en otro momento y sobre otras bases (cf. 3.3.1.) —
subraya que no es oportuno separar el enfoque fonológico del fonético
y llega hasta considerar la fonología simplemente como un nuevo
punto de vista dentro de la fonética (43). Y John Lotz (aunque
identifica lo "lingüístico" exclusivamente con lo "social") admite, al
(33)Cf. especialmente The Phoneme: its Nature and Use, Cambridge, 1950.
(34)Cf. Grundfragen der Phonometrie (en colab. con K. Zwirner), Berlín, 1936.
(35)Cf. Concrete and Abstract Sounds, Proceedings of the Third International Congress of Phonetic Sciences, Gante, 1939 ^Proceedings G.], pp. 1-7, y Oh. cit., p. 212.
(36)Ob. cit., pp. 7-12.
(37)Ibid., p. 14: "The sounds of sepárate phonemes do not necessarily distinguish
words but they are capable of doing so, and generally do so.
(38)Ob cit., p. 212 y sigs.
(39)Ibid., p. VII.
(40)Einführung in die Phonetik und Phonologie, Viena, 1950.
(41)Vademekum der Phonetik, Berna, 1950.
(42)Cree, por ej., que los fonólogos siguen considerando el fonema como "repre
sentación acústica" (Lautvorstellung) y "unidad psíquica" (Ob. cit., pp. 335-6) —cual
aparecía en Baudouin de Courtenay, en Sapir y en los primeros trabajos de la escuela de
Praga— y no da una exacta exposición de la fonología actual, como parece pensar
L. Heilmann (Istituto di Glottologia dell'Universitá di Bologna, Rendiconti, IV, p. 6).
Cf. la reseña de J. Lotz, "Word", VIII, 3, pp. 265-268.
(43)Ob. cit., pp. 16-18.
— 148 —

�— 6H —
'It^^E "dd "í) sSuipaaaojj
'sauuosuoo sap anbiÉojouoyd luauiassDja aj uns suopvnuasqQ na e^ Bpiuaisog (
"Il"6 '^^ 'S6l 'BUJa 'yiisni
•ifvyasuassiaiyovjdg apuayaia^ñia ¿^ pun autauiaSjjy 'iuvsi^ "A aP jyatuaqsSunyasjoj \a uo
'oaiijjj anbunn 'oAiijsod oppuas ua uoijbjo^ba b[ -j[) '(¿91 "d ''Pi^i) ^^uiqaBin aqi jou
aJB sajiM jng •XjEurÜBnit pue jBaa 's^jim jo qjOMiau b oaj3 Áaq% :op sjsiiBiaamojá aqj
jbijm ÁpoBxa si siqj 'IPAIl ¿saApsuiaqi suopaunj Jiaqi pus sjjbcI aqi Suiquasap inoqjiM jnq
'sajiAv qoiqM Áq pajaouuoa ojb sjasd qaiqM ^uiisij Xq ^snt auiqoBui b jo ajni^nijs oqi
jo ajnjjid b OAiá oj ajj pjnoM oqM Jooni^ao ub uiojj jjadxa om pjnoM icq^ •sajnj^njjs
o^bü^ubj puB so^bii^ub[ jo o^pajMOuq ano 01 suoijnqiJjuoj [BijUBjsqns oqBin joao jjim sjsijrui
•assofá oqi jaqjaqM puB o^u^q^ joao jjim. aanj^id siqi aaqjaqx^ jopuoM j,, (jg)
•g9[ -d 'jp -sa^ (og)
'¿9l-9t
•dd lz 'XI 'P-1!,, u8 '(A 'D1DX) 6f6I sajnunjanjjs sayajayaa^ op Buosoa (6t)
•opinos un op ^jBJtijBn pep&gt;l!(I9P,, BI 3P bojodb '-fo aod
'sBjsijauoj soj op SBUojB^n.)ijjB sauoi.)BAJ9sqo sb[ BjSBq 'b.iiuoj.)b¡p opoi aaqos 'biÜojouoj
bj BJBd jiainbpB uapand anb Biaunjjoduii B( aaouoaai 'fg~O 'dd twff sSuipaaaojj 'sanbi^
•oiouoyd sawaisÁs sap ajt^iqvjsuj j auqrjmb^ 'joinB ouisiui jg '(9^&gt; 'S^d '•••^sa ua uq)
lcsajsniuj¡ sap sajjaa ja suaianauoqd sap saqjaaqaaa saj ajiua sjuod saj sno] jadnoj anod
ajxajaad un ana SBd juaAiop au sajBanjanjjs ia sajpuuonauoj sapma saq,, (8f)
'8^'f^ 'dd 'X 'i 'ttBn3uiq,, '¿atgojouoyd dj isa ua uq (if)
'f 'd 'tío -qo (9^)
*^S6I 'uÍIaaa 'Jfvyasuassfmyav^dg uauiaiuaSjjy jap aqvHfny pun puni^ (gj?)
•(99^ -d '"jp 's^j/) 41JuauuBaaj aia(dui03 sji oiojj Suisstuí aq ubd
asaqi jo auou puB qaaads UEinnq ajnjijsuoa jaqja^oi '(aijsin^^u^) jniaos pus '[BJiSo^qaXsd
'[BDisXqdqBaiSojoisXqd :juaAa qaaads aql jo siaadss siioijba ^qx 'sasodand jBanjBjd joj
'sdBqaad 'jdaoxa sauíjdiasip omj asaqi SuuBJBdas joj uosb^j ou sniaas aaaqx (tt)
sb[ ap uoiDBdapisuoo v\ aSixa 'ojoaja u^ 'sbiu zaA Bp^a Bipajjsa
so^ 'oiJBJjaoa ^b 'anb ouis Baiuoj BtauBjsns B^ uoa so^nauíA so^ aduioj
ou o^os ou ' (^) (SBiJBuiq sauoiaisodo b SBaxiBuiauoj sauoiaisodo sb^
SBpoj ap uoiaanpaj ns uoa axuauuBjnaijJBd 'ofnpoaxui anb SBuuojaj
SBpunjojd sb^ ap JBsad b) bSbj^ ap Bpnasa b^ aod Bpin^as bouj[ b^
uoa oisa ua ajuaaaqoa aaduiats 'Mosao^vf '^[ ap oiSijsaad pp osoip
-njsa un 'ajJBd bjjo ao^ "(l) SBnáua^ sb^ ap Á afBn^ua^ pp o^uaiui
-pouoa p BaiiBuiaso[^ ^\ ap uopnqiajuoa b^ ap BaaaoB —pBpaaA ap
oSp aauaiuoa ap ^fap ou 'opoj uoa 'anb oaad— asatjaBdiuoa apand ou
ouzspijdaasa [bjoi o^na opinf un uoa aXnpuoa A (09) Baiqiqts Baa^uoa^
B[ ap BoaaaB soipnjsa so^ ua 'o^duiafa aod 'asaBaou^í apand ou Baxuoj
BpuB^sns v\ anb 'sbsoo s^ajo aajua 'BAaasqo í(^f) oai}Buiaso[^
pp pn^aB uoiaBnjis tb\ aButuiBxa p 'onihh3\[ 'y jsy '
-sa pp orusiui oduiBa p apsap onioa BaanjB apsap o^ubj SBpuaxsisaa
opBisajiuBui UBq as A SBp^punj Xnuí SBaijiaa A SBAaasaa opBpuiaoj UBq
as 8BaijBuiauoj SBanjanajsa sb[ ap uoiaBaapisuoa B| ap boiuoj
-sns B^ ap upisnpxa b[ b auaapuoa anb O[ aod uaiquiBj^ -g -g 'X

•(8X0
-ouoj A Baijauoj aaxua 44saxuand so^ asaadmoa^, uaqap ou anb (lf) ba
-aasqo —B^Ba^ ap Bpnasa b^ aod BpsanSnBui Bjsipuopunj uopoaaip
b[ ap aiuBiuasaadaa ao^BUi p ajuauípnjaB sa 'uosqo^Bf *xj uoa o^unf
'anb— xaMixavj\[ oidoad \9 ^ '(9^) (ttJapuBuput qaxpopn uaip^
appq uajpa^ 'qaxpnjB^[,,) aiuauíajqnpsipui u^pauíA as sanbo^ua sop
so[ anb a^aaiApB oaad ' (j/üip^uassiím/aüxe/g1) wBnSua[ b^ ap
ouioa BiSopuoj B^ A ^)fni^osuassicni[oajd) 44aBjqBq xaP
ouioa aaaa^dB Baipuoj bj^ anb p ua Buianbsa un Bjuasaad '(SX^) Bí&gt;
-psjnSux| B^ ap |BnxaB opB^sa p aaqos aiuapaa Baqo Bun ua 'oxx() '3
'oppuas ouisiui p u^ ' (ff) ^(.S^xiTX&lt;it^sip sop sb^ aBa^das Ba^d uoz^a
Av\\ ou?? 'o^aaja ua 'anb 'ozins oSopjaapip pp ^BnuBui ^a asuasaa

�dades acústicas (físicas) de los sonidos del lenguaje (53) —al lado
y, más tarde, en lugar de las características articulatorias (fisiológi
cas), generalmente empleadas por los fonólogos—, lo cual, evidente
mente, implica un contacto cada vez más íntimo 'entre la teoría es
tructural y la investigación instrumental de los sonidos' (54). Asi
mismo, conserva inmodificado el concepto de fonema (formulado ya
en 1932) como 'haz de rasgos fónicos distintivos' (55) y mantiene
esta posición también en el artículo con el que interviene en el "de
bate glosemático" (56). Las distinciones fonemáticas son para Jakobson diferencias "manifiestas para la acústica, tanto objetiva como
subjetiva" (57) y 'la referencia a la sustancia fónica es inevitable en
el análisis de los rasgos distintivos' (58).
Pero quien ha tomado una actitud crítica explícita, mantenién
dola a través de varios artículos informativos y reseñas de obras glosemáticas, ha sido sobre todo A. Martinet (59). Las objeciones de
Martinet al respecto son fundamentalmente dos, y las dos muy sig
nificativas: (a) en realidad, los glosematistas no ignoran la sustancia
fónica, o, por lo menos, no la ignoran en la primera fase del análisis,
la de la identificación de los alofones, inevitablemente previa a la
conmutación o a la aplicación del criterio posicional y distribucional (60) ; a lo sumo, dan por sentada la identificación (61), no repa
rando en el hecho de que, en el caso del fonema, la identificación
coincide con la definición (62) ; y (b) es prácticamente imposible
ignorar la sustancia fónica, porque al ignorarla surgen graves dificul
tades, como en el caso de fonemas con distribución complementaria
(por ej. /h/ y /r¡/ en inglés), donde la prueba de la conmutación
simplemente no se aplica, o en el caso de fonemas con distribución
(53)Cf. Observations... y, entre los trabajos más recientes, R. Jakobson, C. G.
M. Fant, M. Halle, Preliminaries to Speech Analysis. The Distinctive Fentures and their
Correlates, Cambridge, Mass. 1952, y E. Colín Cherry, M. Halle, R. Jakobson, Toward
the Logical Description of Languages in their Phonemic Aspect, "Language", XXIX, 1,
pp. 34-36.
(54)Cf. A. W. de Groot, reseña de Preliminaries..., "Word", IX, 1, pp. 58-64.
(55)Cf. The phonemic and grammatical aspects of language in their interrelations,
in Actes du Sixieme Congres International des Linguistes, Rapports sur les questions
historiques et pratiques mises á Vordre du jour, París, 1948 (pp. 5-18), p. 8. El mismo
concepto, en Trlbetzkoy, Principes, p. 40 ("le phoneme est la somme des particularités
phonologiquement pertinentes que comporte une image phonique") ; Martinet, Oú en est...,
p. 44; y, prácticamente, también en Twaddell, Ora Defining... (cf. Trubetzkoy, Principes,
pp. 44-46; J. Vachek, One aspect..., p. 37) y en Z. Harris, MSL, p. 35 ("classes of
segments so defined that tho classes differ from each other by all the phonemic distinctions
and by these only"), p. 43 ("the distinct phonemic composition of each utterance is
defined as the sum of its minimal differences from all other utterances of the language")
y pp. 64-65.
(56)Ora the Identification of Phonemic Entities, TCLC, V, Recherches structurales
1949, pp. 205-213. Cf. también Results of the Conference of Anthropologists and Linguists,
Supplement to UAL, XIX, 2, Baltimore, 1953, p. 19: "phonemes are differential sound
units".
(57)Observations..., p. 34.
(58)Preliminaries..., p. 12.
(59)Cf., además de los arts. cits., Phonology as Functional Phonetics, Londres,
1949; Au su jet des Fondements de la Théorie Linguistique de Louis Hjelmslev, BSLP,
XLII, 1, pp. 19-42; reseña de K. Togeby, Structure immanente de la langue fran^aise,
"Word", IX, 1, pp. 78-82.
(60)Au sujet..., pp. 37-38; Oü en est..., p. 45; Struct. Ling., p. 584.
(61)Oü en est..., p. 45.
(62)Ibitt,., p. 44.
— 150 —

�— isi —
SUIBUI3J IBqM '3 "I SajniOnJIS OÍ SaSJBnSUEJ JO UOI]jnpaj ^qX,, :^C|3^OX S3J BPB1P BX BJ O
• (S #d) 41^lílB3J aiisinSuij jo suiiqM aqi 01 jjasii idBpB 01 poqisui aqi joj inq 'poqiaui
3AIldlJ383p B JO 81U3IU3Jinb3J 3ql 133UI OÍ a^Bn^iUBJ B JOJ 10U 81 II IBql 19ÍÍJ0J J3A3U pjnoqs
sism^uiq,, :-! 'dd 'j '^ 'ttpj^,, 'saqoia^ jojnjatutg jnoqy '-la jod ''A (J¿)
'(31 "d ''S1JJ sj/nsajj) o;nrf wnuaijv aiu d Jjyjii
ijijsinfiui] :uins ojsin^vi^ 'SuiXbs s^auajaj^ asBjqdBJBd ox 'Xiixajduioa si; jjb ui aásnáuBj
jo uoiiBAJOsqo si jbo8 uinuiiido jno isqi Xjjcaja ajoui jsa^ azijBaj 3av snqx,, (0¿)
"(II "d) tt'M8n Pu!s U3'ía1^!'5X uaqjijqasuaiu
u3J3puB uap nz uaSunqaizag 3Jqi aqsjaM 'aaopuBJOA qjis uaqjBJilg uiiijba\ 'íspuijUBis usq^s
•usp^[ sop li^^áUBX ^saip 3im 'iqJiu Jdqs sun ]^bs 'u^qsS &lt;oq.)BJdg áunuiaqjsjg jsp Suns
•ssjjny jnz pil!J\[ ui3 sun uusq sis :ijdoq.)SsnB íqjiu ijBqjsuassiMqJBjd^ sip qilBiuossoj^)
3ip SSBp 'U3q3I3J]SJ31Un ^llJBJq 8|JBJU3p3( SSntU UB[^,, :BJ|lBUI3S0|^ B[ 3p B3J33B OJOIIlf
p '"lio iif^iuáqsijuny^sjoj ja ua 'uaiquiBi 'yj '(881 'd) bsiibuiuibj^ Bjjanb ui BUijasap
BnSul[ BJ|3p ^(BUI31SI8,, JI BAB3IJ 3U 3S 3 '(BI^OJOUOJ BJ[3p O]SOddnS3jd 3UOIZB3IJI{dlU38 ip
ossaaojd [i oiniduioa aoia ojbis a) ¡íBzzijiap; ouos tuons i ina ui bsiibuiuibj^ Bun a uaad
18 ijBaJ luaiuouaj tap Bipijdaijoui biiuijui Bjjap aaaAui as aji.)Bj aiuaiujBjniBu BiuaAip
oiinx,, :XoqziaqnJx p pBp;jBiua3 bj X soiíjaui soj aiuauíBuajd uaaouoaaj as 'oáJBquia uis
•apuop '68I'98I *dd 'g 'AXXX 'IOV '^SnzpuruQ soj ap oiisodojd b biou bj asBa^ (69)
•(0'30 *dd)
ltsaijaAO3sip Mau Xq ^uiuasaj jo íuamaauBApB aqi ^uiiomoad jo p^aisui sjbuiuibj^ snotAa^d
Xq uaAtá Bjsp ^uiXjissBjaaj puB ^uipjOMaj qiiAV paujaauoa 'si ]Bqi 'ajn]BU ui aiiisBJBd
XjaJilua ajB qaiqM suopdijasap apsin^uij uaapoui uiBiJaa 01 a^oui uaAO XjddB 01 suiaas sqooq
-jooqas jo luaasiuiuiaj sasi]BaJi aAuduosap s^XjjBg punoj oqAV ipjBqanqag jo sisouáBip aqx,,
•••^Xiijbsj paiB3ijduioa ajoui qjnuí aqi joj íaadsaa ajnij 001 qi¡M paiBjnisod ojb saanianJis
aqi :oi dn oaij oí paajoj si aq q.)iq 01 ^aanianjis,, uuai aqi jo XaejjBj [BJuoqdBiaui
aqi Xq t ísijEJnijnjis^, aqi uo pasodiui suoiiBaijijdiuis aAissaaxa aqi jo uoiiBzijBaa aqi
:qiiM jbijiiubj aq, 01 uaddBq j saáBnSuBj jo ^sasXjBUB jBJni3nJis5j pajjB3-os qiiM paiuojjuoa
uib j uaqAi aui joj ijbm ui aij sXbmjb XjjBau sajuauadxa jbjiiuis íBqi ssajuoa isnm j,5 :¿0
"00 "dd ' 'XI \iPJo.^&gt; 'ntuvosnj JiJ^a^ s-^ii/o^ so¡ ap Buasaj bj ua '-fa joj(g9)
*(1sBpnp Bijaídsap '—sauoiaunj apX soiaadss
ap asjipunj oniadjad ja 'BpBziiBtu pr.pijiAoui bj sa aiuaijBsajqos pi.pijBJ BÁn.) 'afBnrfuaj
jap asopuBiBJi aiuauíjBiaadsa— jBiiuiijap oiubi X Jin^uiisip oiubx,, :08I"¿Idd '3 'AI
'H^H 'ai^oloutl(l jaP aÜnzpunjQ 'Xo^ziaqnjx 'S '\[ 8P BuasaJ bj '-fa jod "J3(¿9)
•l-3I 'dd -Ji3 uy(99)
"l"l 'dd 'g-j 'AI 'B3íls!n^u!'l B!Pn'S 'tfoq^su^ssjmqjvud pun aiSo^ouoqj (S9)
•sanb^mua^ -j^ (j,9)
•gj -d 'uoijiui/ajj aqj uq ít33'33 'dd
"dd "'-t^lns ny (9)
'6¿ "d '^q^ox '83-1 '
oAno A uoisia 9p pnji[duiB BXno '(x¿) xaMixHVj\[ -y o
•^ ouioo sosoipnjsa ap Bjqo xod 'ouisqBJtnaruisa ^ap otusiui oduisa
\&amp; ua Bjoip? B^saijiuBui as '(69) imvsij -^ o (89) aazxwg &gt;r[ '(¿9) in
-iavaaa^ *g ouioa SBjsmSuq aod 'sauoiaxsod sbjio apsap ouisqBx
-nianxjsa \&amp; ojaadsaa uoa opBsa^dxa u^q as anb sBpnp X sauotaaBjs^
-bsui B apuodsajjoa anb 'uoiaaBax ^j[ -afBnua[ [ap pBpi[Bax Bfa[duioa
B[ ubjo^b X aiuauíBAijaa^a uejuasaadaj —a^uauíBai^^opojaui sa^jn
Xnuí X 'Bpnp uis 'sBJopBXBpB— SBtiuoioaip X SB[nuiaoj sa[Bj anb ap
Bapt b[ Bj^uoa 'opoi aaqos 'X SBpx^u SBiuiojoaip X SB[nuuoj b afBn^ua[
[ap uoiaanpaj B[ bjjuoo 'a(*Bn^ua[ [ap Baaaas sauoiaBSpsaAUi sb[ ap
oiuaiuiB[[tsBaua opBisBiuap [a X uoiaBziiuouojnB BAisaaxa b[ bjjuoo uoio
-asax a[qBpn[BS Bun ap sbuioiuis so[ 'sooiuoj soipnjsa so[ b auaaiauoa
anb o[ ua uaiquiBi 'ubjou as anb 'sand 'ajuapiAa aaaxBj 'g -g -^
* (99) oiuaiiupouoo ap opn
[a uoa naijijuapi as HJBjquiou,, ja anb ua cpipaní bj 'afBnSuaj jap oxijiasouSoa
aiuauíBidoad jojba ja asacjouSí apand ou anb BAiasqo 'jajissc^ X jjassnjj ua
asopueXode 'uainb '(59) ivq aiHa^Nj jod opoi ajqos 'sojBdaa sopijBA opcsajdxa
uBq as '—asjBiBJ) napod ou inbB anb-— ítopiuajuoa jap BiauBjsnsM BpsuiBjj bj
ap uoisnjaxa bj b ojaadsaj uoa uaiquiB) anb 'aiuauíjBuij 'jEjsuas aqB[) '^ "^ 'j

f

'3 Jod SBAJasax uis Bpiaouooaj sa sauoiaafqo SBquiB ap zapqBA
B^q '(9) ^jbuuoj^ bjsia ap o^und [a apsap uoiaiuijap buisiui B[ aauaj
uBixaqap 'ajuainSisuoa aod 'anb X (sauBp ua /d/ X /5[/ oiuoa) Baijuapi

�agudo sentido lingüístico no pueden quedar satisfechos con ciertas
'monótonas aplicaciones de una muy elemental tabla pitagórica' (72).
Se observa, en otros términos, que las delimitaciones y esquematizaciones
excesivas pueden hacer perder de vista el hecho de que el objeto de la lingüística
es el lenguaje humano en su totalidad, en su realidad multiforme e infinitamente
variable y en sus múltiples relaciones. Y es importante señalar que tal reacción
no se manifiesta sólo en Europa, sino también en los Estados Unidos de América,
donde, más que en cualquier otro país, han florecido las descripciones y los aná
lisis objetivistas. En efecto, en un esfuerzo de amplia y fructuosa síntesis, se retoman
ahora en Norteamérica y se integran con los desarrollos de las doctrinas de Sapir
y Bloomfield, así como con los resultados de una riquísima experiencia en "tra
bajos de campo", ideas expresadas, ya hace más de medio siglo, por lingüistas
como H. Schuchardt y pensadores como B. Croce, y sostenidas desde muchos años
atrás por varios estudiosos europeos. Así, por ejemplo, la relación entre lengua
y cultura, la posibilidad de difusión de una lengua a otra de elementos no sólo
léxicos sino también fonológicos y gramaticales (73), la idea de la íntima inter
dependencia de sincronía y diacronía (74). Los ya citados Resultadas de la
Conferencia de antropólogos y lingüistas, realizada en 1953 en la universidad de
Bloomington, Indiana, representan en este sentido un indicio muy significativo y,
aunque algunas de las ideas antedichas se presentan como descubrimientos inde
pendientes —como a veces ocurre—, ello alcanza para demostrar que no existe
una "lingüística europea" y una "lingüística americana" (75), sino sólo problemas
lingüísticos universales, pues significa justamente que el estudio detenido de los
hechos ha podido llevar a resultados análogos.
1. 5. 6. En lo que atañe al estudio de los sonidos del lenguaje,
la reacción señalada se manifiesta en el sentido ya indicado, de una
nueva unión entre fonética y fonología, y como superación de los
aspectos caducos del saussureanismo y, en medida menor, del bloomfieldismo, sin que por esto se abandonen o se ignoren las doctrinas
de los dos grandes maestros: se trata, precisamente, de superar su
excesivo "objetivismo" (referido al objeto mental "lengua", en el caso
de de Saussure; al objeto físico "enunciados", en el caso de Bloom
field). Con respecto al saussureanismo, en particular, se trata de
volver a llenar el hiato entre "lengua" y "habla" —como ya se ha
intentado, en un campo más general, por estudiosos como Ch. BalLY (76) o W. von Wartburg (77)— porque, al separar rígidamente
fonética y fonología y al reconocer sólo a ésta como lingüística, se
nos escapa la realidad del lenguaje en lo que es como actividad
concreta y creadora de individuos hablantes, actividad que continua
mente modifica y engendra la "lengua". Se siente la exigencia de
unir nuevamente lo separado, de volver a la realidad del hablar, sin
of languages once those elements have been eliminated which the operator has labeled
irrelevant, is a most dangerous exercise with linguistic reality in its raw form, with
all its oomplexities, marginalities, and overlappings" (p. 81).
(72)Palabras de Ascoli, actualizadas por B. Tferracini], AGÍ, XXXVII, 1, p. 86.
(73)Es la tesis misma de V. Pisani, Geolinguistica e indeuropeo, Roma, 1940,
que se apoya, en parte, en M. Bartoli, Introduzione alia Neolinguistica, Ginebra, 1925.
(74)Tesis de W. von Wartblrc, Einjührung in Problematik und Methodik der
Sprachtvissenschaft, trad. esp. Problemas y métodos de la lingüística, Madrid, 1951. •
(75)Como han sostenido algunos, por. ej., R. Hall jr., SIL, IX, pp. 69-76, a
propósito de un libro de G. Devoto.
(76)Cf. S!\H, pp. 9-10 (119-120).
(77)Cf. S/VH, pp. 15-16 (125-126). También lo ha intentado quien escribe, justa
mente en su estudio sobre Sistema, norma y habla, que alg^nos han interpretado como
"estructuralista" y otros como "ide^lista", mientras el autor lo entendía como síntesis
conciliadora y, por lo tanto, superación de ambas posiciones.
— 152 —

�— ssi —
•sgjs A Tg -d "jxd (8)
•soidpmxd souisiui s&lt;q ua op^stiq '(^sBxg [ap Bua^iput BnSua[) p.iüivif [a axqos
oipn^sa un uopBJBdaxd ua auan zanbsB^ ^joad p 'SBtuapy '^6-¿8 *dd '01 'HA 'DH^H ^
'S6I 'oapiAaiuopj 'Avn8nif¡ pap jouvdsa j ua // muauof /^ 'zanósyA ^. "J3 (^8)
'UDÍ11 I6I-8I dd '01 'HA 'DH^H ^ '61 'oapiAaiuoW '(jmioismoid
owanbs^^) msvaiupf smauaia sd^ ap upiovoifiun t&gt;\ vuvj 'zanOsy^ 'j^^ A niaaso[) "3 (18)
•(89T-S9I) 8-S *dd 'HMS (08)
*60I'68 'dd 'I6I 'SBpsnxg 'aj3oiouauiouat¡j vj ap sjantav sauiajq
-oij ua 'aSvSuui np aiSojouaiuoua^d d^ jng 'Axvog-nvaiuaj^ "j^[ '-fa jod '^^ (6¿)
•18 "d '^q^ox sai 'x3nuhvj\[ y (8¿)
wi^uvjsns B^ b ^uodo as 9nb l^gpi o^ (g8) A9I3
-ui[9fjj BJBd 89 vuiuof B[ —ouisip^9ijuioo^q ^9 Jod opBjgpisuoo O9iun
[9 S9 9nb Á OpUBJBXJ B^S9 98 9UH J9p 44U9IS9adX9 B[ 9p OUB^d^ |9 U^
• (^JUBIU BpBUIB^ B91SIJBJ9UI BIOUBISnS^ Te\ VtDUVJSnS JOd BpiI9IlU9 9S
OU 9Ilb 8OU9UI B) (*'I"I 'J^) OUBip^i^UIOOj^q B^SIA 9p OJUlld ^ 9pS9p
OpiJU9S 9U9IJ OU VlJUDJsns-milJOf 8I89)I)UB B^ 'pBpqB9J U^ '\ ' #g
•9SJBZOqS9 BJpod O^OS 'mbB 'OJU9IUIB9JUB{d oXnO 48O9IO^OUI9JSld9
SBUI9[qoad 8OIJ9S BOqduit 9 SOJUTJSip ^nuí SOJU9UIBputlJ 9U9IJ OUB9
-IJ91UB9JJOU ouisqBjiHonajs^ ^9 9nb ojs^nd 'sogdoan9 ouisqBuoiounj A.
ouisqBjnionajsg \^ 'gjj^d ubj^ U9 'BJBjtuiq 98 uoisnosip B^ *g -^
" (58) ^^nSnjjq {9p ^ouBdsg p gjqos
SOipn}S9 U9 'UOI9BJU9UIIJ9dx9 9p S9UIJ UO9 4OpB9l[dB TBÁ Á (^g) 8^pBpiU
-BlUllJJ 9p pBqriOB^J B[ 9p BOIlSjnSui^ 9p OJU9UIBJJBd9Q p U9 OpBJOq
-Bp SBompj SBpugp sb^ 9p uppBoijiun gp ojogXojd pp Boiapgi uop
-BOIJIJSnf e| j^s 9pU9)9jd O^BSU9 9JS9 'odui9U OUISIUI [y -VWUof U9U9IJ
gnbaod ops souiggouo^ sb| á sv-i^im^sns souigoouoo o[os gnb o^sgnd
'p.I9U9S U9 O9IU9UIOU9J OJU9IUipOUO9 pp Á 'OU9UIOU9J OIUO9 9fBnU9^
pp pgj oiU9iuipouoo pp BisiA gp ojund p gpsgp ouioo 4(08) 4tBUI
-gjsis^ gp o^dg^uoo p BJnjonjjsg gs sgpno sb[ g^uBipgui sguopBzq
-BUIJOJ 8BAIS99nS SB[ 9p BJSIA 9p Ojund p 9pS9p OJUB^ 'S9^qiSoduit UOS
gnb ouis '(oiJjiqjB p gjuBipgui 9Sd9A|os9j ugpgnd ops 9tib o) sg^qiq
-osui SBopoBdd s9pBj[noijip uBoqduii 9 O9i3oppoj9ui b^sia 9p ojund
p gpsgp SBunjaodoui uos ops ou sootuoj soqogq so^ gp uopBjgp
-isuoo B[ gp BpuBjsns bj gp uoisnpxg b^ á Bi^opuoj X boij^iioj
gnb JBJjsouigp sg oXbsu9 9jsg gp ojispdo-id ^g[ •"[ jso 9s sbsoo
gp SBnuijuoo sgpBpipgj sgpuBJ^ sb^ ojsg jo^ 'optuos ns jbotjtjoa
siB9dp o^ X |B9J o^ gp gjJBd bjjo jgmbpng o o^pq o[ sib^sib 'siB
íojunfuoo ug sbsoo sb^ Bgunu BpA ou sgpnjiq^q sg^ojnoopgjui snj X nj
'sgjBjgog 'pBpjgA u^^^ : (uoib^ bjjuoo uojb^^ ouisiui [b Bjugsgjdgj
sojBJOog gp jojngopgjuí [g 'sogxuojB|d so^opip so^ ug gjjnoo opnu
-gui b ouiod 'pno p ug X) gpgguoo 9^ gnb BpugSipjuí gp sojugmoui
soood so^ gp oun ug 'sBidijj gp Booq ug guod uojb^^ gnb '[Bjgug^ X
Bn^xjuB sbui oqgnuí Bpug^ixg Bun uoo X '(6¿) 8OJos?nj sounSp aod
opBjpqos ^oAvd b^ b oujojgj^, p uoo gppuxoo Bpugixg pj^ • (jBjqBq
p opoj gp ou X 44Bnu9|,, B| gp ops Bidojd ouioo pBpipuopunj b^
gpugijuo gs is sougui o| Jtod) SBinS ssoiun sb^ ou gnbunB '(8¿) 4t8al
-ugjj sns sopoj ug BgijsjnSui^ b^ gp SBjsinbuoo SBAgnu^, BJBd
BiABpoj jgs ugqgp ouisipuopunj p X omsipjnjgnjjsg p gnb
-npui opugis 'uopBJBdgs b^ uoo opBUB Bq gs gnb oj o^p jod jgpjgd

�Bloomfield es lo material, la sustancia formada fónicamente (84), y
se opone al significado (85), que se define como situación (86). Por
lo tanto, la expresión "la lengua es sólo forma" debería entenderse
en sentidos diametralmente opuestos por las dos escuelas, o sea: a)
no comprende ni lo fónico como tal ni el pensamiento informe; b)
sólo comprende lo fónico y no comprende la "situación de lo ex
presado".
2. 3. 2. Es por esto que también la exclusión de la llamada "sus
tancia fónica" asume distintos aspectos en los dos estructuralismos.
En efecto, en la mayoría de los estudiosos bloomfieldianos, tal exclu
sión no se da en los primeros planos del análisis —los planos de la
identificación de los alofones y de su agrupación en clases, es decir,
de la definición de los fonemas—, sino sólo en planos superiores de
formalización (87), lo cual no parece ilegítimo. Además, los análisis
bloomfieldianos suelen presentarse con un carácter declarado de convencionalidad (cf. 1. 1.3.) y •—con alguna excepción, como la de
Pike, quien afirma que el fonema es una entidad real (88)— no
pretenden decir algo acerca de la esencia del lenguaje, ni acerca de
su realidad (que se da por sentada), sino sólo describir los hechos
de la manera más adecuada posible. Y también esto parece legítimo,
pues se trata en esencia de un problema práctico y, desde el punto
de vista práctico, cualquier sistema que describa un objeto (en nues
tro caso, el hablar) de manera coherente y exhaustiva (y cumpla,
además, con ciertos requisitos, también prácticos, de claridad, senci
llez, etc.) es perfectamente aceptable. Esto significa que, como estu
dio objetivo de los llamados "hechos lingüísticos" (de lo hablado
como cosa, como fenómeno físico ya producido y considerado inde
pendientemente de los individuos hablantes), el bloomfieldismo es
absolutamente inobjetable, desde el punto de vista teórico, por la
sencilla razón de que no se coloca siquiera en un plano teórico:
podemos objetar, según los casos, que se introducen complicaciones
innecesarias (si es que se introducen), o que se confunden hechos
distintos (si es que se confunden I, y hasta negar lps hechos o negar
la utilidad de la descripción, pero nada nos autoriza a sostener que
los hechos no deben describirse de esta manera. Para dar un ejemplo
absurdo pero claro, podríamos imaginar que alguien quisiera descri
bir y clasificar, según el color, la forma y la dimensión, todas las
sillas de Montevideo: desde un punto de vista teórico, nadie podría
objetar ni la legitimidad ni la validez de la descripción, si se cum
plen todas las exigencias generales de tal operación, eminentemente
(84)"Any combination of phonemes that occurs in a language, is pronounceable
in this language, and is a phonetic form" (Language, p. 138).
(85)Language, p. 141.
(86)Ibid., p. 139.^
(87)Cf. A. Martinet, Struct. Ling., p. 584.
(88)"It is assumed in this volume that phonemes exist as structural entities or
relationships; and that our analytical purpose is to find and symbolize them. This ímplies
that there is only one accurate phonemic analysis of any one set of data" (Phonemics,
pp. 57-58). No resulta claro dónde existen estas unidades: parece que en la mente de los
hablantes, que las conocen "inconscientemente" (ibid., p. 57); de otro modo, sólo puede
entenderse que existen como abstracciones, pero como las únicas abstracciones posibles.
— 154 —

�— ssi —
pepi^iqBJnsuaiu ap JajjpjB.i ns ua opuniu jap Bpuaisixa bj jspunj -auiaui B[ aisixa anb lta&gt;ip
as,, anb opoui ouisiui jap sbsod sbj uajsixa anb s,a.)ip as,, :Bi.iuaijadxa euisiin Bisa ap bbj
anb seqan^d sbjjo somaua) ou opunni jap sesoa sbj ap eajaaB anbjod '(&lt;4íwaia uvjndodt^
B{ Jod) ajuaijjoa Biauauadxa bj jod sepiaajjo ssqamd sbj souiauaj ojos Biauajsixa ns ap
BJjaaB anb ap oixaiajd ja uoj pBpiJouaiu; jbi jB^au apand as ojsj 'ojisij aaioBjea ap sa
pBpiJouaiui [bi uaiquiBi anb ji Jjsouiap Bpand as anbunB '(oiafqo jap aiuEj^ajui-ou oiuoa
oiaCns jap) niauaiauoa vj ap pvpijoijajui bj ap ajquiou ouioo 'oidaauoa ojnd ouioa asaap
•uaiua apand ajuaw bj 'oponi oiusiui jaQ -(sapepiAi)ae sbuisiiu sbis^ ap ojunfuoj ja ouio.)
o) pBpiun oiuoa SBjaapuaiua BJBd souiianpaj sbj jbii.) jb o.rnin oidir-uud ja 'sapBpiAjiaB
SBUai.) ap opianpap oidaauoo un ouio.) ^ojafqo ou A ^ojdaauoa ouioa a^uauíajduiis asatqaauoa
apand niuulsa j^ '(o^uaiuiiaouoa ojisanu ap ajqipnjaui uoiaipuoa ^ojatqo A ojaíns aajua
uopuusip bj ja^ouojaj Baijiu^is ojos anb) Biauaiauoa bj ap pBpiuBpunui-ou bj 'pBpuou
•aiui bj o sapBj)¡AijjB sBuaia ap ^4jBniiJidsa,, j31.)bjbo ja jaaouooaj BJGd SB.)isjjBjam sbij
•uBjsns ouioa ajuaut bj o nfiuidsa ja aapuaiua oijBsaaau opoui un^uiu ap sa ou 'pBjiíjBa^ u;^
'(sajB)uaui soias b SBjjpnpaj o) a)uaui bj b uaaauaiJad ou anbjod opunw ^ap snsoa sbj jB^au
ap bj :BiJB4iuo.) uoisiaap bj ap jBuoiauaAuoa A ,^oaisijBiaui,, jai jb je^ ouisiui ja auaii anb
BiJBJiíqjB uoisiaap Bun sa '(sojisij soijb b Bjjionpaj o) opunw jv atuaioauajuad vsoa son
ap asJBiBJi ou Jod 'ajuaw bj JBíiau ja 'BJOqy 'ajqBjnsuaui aiuauíBJisij oj 'ojisij oj ojos
jas apand Biauaij bj ap oiafqo anb ap (uoijujauoj bj o) Bapt bj ua buisiui Bjja BS.q as
'opsj ojio jod 'A 'Bijuaij Bpoi ap ojisij jjdbjbj ja JBJijiisnC BJBd jiajjs BiJaqap 'opsj
un Jod 'anbjod BJiÜojojtiBi sa —SBisiAUisod SBiJuapuai sbjio ap uaiquiBi bjiisijjijbjbj sa
ojad 'BisjjoiABqaq Biáojojisd bj ap apajojd osej aisa ua anb— Bstuiajd jej^ (06)
"(21 -u '9 'd '7SK) í4P3M0IIJ 8uiaq si poqiaiu í^qM asBj qjsa ui iiJijdxa a^jBtn oí
inq '^uidnoj^ luauí^as jo poqiaiu jjüuis b xij o] japjo ui iou pa]Bis aq pjnoqs BijaiíJJ
aqj[ ^sasodjnd luaJajjip joj Jauaq aq iq^itu BiJaiíJj JaqiO 'uoiidijjsap a^nn^uBj jno oí
luaiuaAuoJ isoiu saiuauoqd pjaiA jjim sb 'asjnoj jo 'BiJaiíjj qans uajas a^,, (68)
-bdisij oj e o^afqo ja b^iuiij Á jbi oraoa oiafqo ojaui jb uoiodiaasap
bj b^iuiij 'n^iadiaasap bj uoa Bianaia bj saijiiuapi oinstpjaijuioojq ja
'o^uauí^punj a^sa U0^ '(06) *" '^^ '^Svn^uvq) afBnáuaj ja omoa
Bianpuoa ap t4soaisjj^ soqaaq soj ap oipnisa ja aa (^^iiaui o njt^idsa)
ttoaisij-ou do^aBj un5J b soujiaajaj souiapod ou anb ap siuiajd bj roai^
-ojojnBj 'sBiuapB 'X ootioBad aa^aBJBa ap Bjja uaiquiBj 'BSiuiaad Baiun
Bun ua SBpBSBq X je aa^ua sa^ua^aqoa ^soai^aBJcd so^aB) sauoisioap
saa^ 'Biauasa ns ua 'uos anb sauoponpad sajuBjaoduii saaj aiu^ipaui
soaiapai SBUiajqodd sajBj uaAjansaa Bjanasa ns X pjatjiuoojg 'sbjjis
sbj ap odn ouisiui jap o^afqo un sa ^afBnSuaj^, o^afqo ja (a) íojafqo
jap Bjnjanj^sa bj ap uptadtiasap ouioa aiuauíBAtsnjaxa asiapuajua aqap
uptadtjasap bj (q) íupiadiaasap Bjnd oiuoa asaapuaiua aqap Biauaia
bj (b) :is ap SBUiajqoad soj soatioa^ 'oiqui^a ua 'uo
*g •"^
•uBjSajui anb Biuajsis jap oa^uap sajqBu^ndoui
uos (8¿X '^ 'n-iqnjvd bj ap bj o í()¿I '^ '^piovuo bj ap bj ouioa)
sBUBipjaijuioojq sauoiaiuijap SB^jaia X 'opBjadnsui BiABpo^ ojapoui
un uaXnjtisuoa (9X-0T 'JBjnaiiaBd ua) aSvn^uvj ap sojn^dBa souiiSjb
'oiaadsB a^sa of^g 'Bjanasa ns jod opBjjojJBsap a^uauíaopaqn X pjaij
-uioojg aod opBjnSnBui ja anb osoináia X a^uaiaqoa sbiu uoioBOtjiSBja
X uoiaduosap 'sisijbub ap Biuajsis un jBuiáBiui Biapod as aiuauíjia
-ijxp 'BAiiafqo BaijBiuBJíS bj ap ja ouioa 'so^aadsB sojjaia ua 'anb 'sbui
•apB 'aaaouoaaj anb Xsq ^^ 'sajqBjnsuaui X sajqiosouSoo a^uauíBaisij
soqaaq ap uoiaBaijisBja X uoiaduasap ouioa a^uauíBAisnjaxa Biauata bj
apuaiiua as is 'ajqBpnpui sa oaijpuaia a^uauíBsoanSia aajaBJBa ns uaiq
-uiBi X 'optjBA a^uauíBja^ua sa ouisipjaijiuoojq ja 'sand 'opxjuas a^sa
ug 'souisiui soijaiíaa soj uoa auai^uBiu anb Biauaaaqoa bj b oiaadsai
uoa asaB^apisuoa apand ojos uoiadiiasap Bun ap zapijBA bj X sotuauod
-odd sou anb pBpijBuij bj unas uaStja as soida^iao soj sand 'sbojbub
uos souoiaBniys sbj anb BjaA as X 'BaijBiuauoj uoiadijasap bj ap
aaxp (68) siijbjj '2 ^nb oj uoa uoiaBiBdiuoa eun osb^bjj '

�mente comprobable (identificando el lenguaje estudiable por la lin
güística con los enunciados considerados como cosas).
La primera decisión tiene carácter de convención semántica
("ciencia" = "descripción"). A esta convención se puede oponer otra,
es decir que se puede optar por otro concepto de ciencia. Se puede
sostener que la ciencia no debe ser pura descripción de hechos empí
ricamente conocidos, sino también interpretación y valoración de los
hechos desde un punto de vista unitario; que los mismos hechos
cambian totalmente según la concepción que trate de dar cuenta de
ellos y, por lo tanto, se modifican en la historia y sólo se conocen
de algún modo mediante una concepción. Se puede sostener que la
ciencia no debe ser el terreno de la absoluta seguridad pleonástica,
de la predicación explícita acerca de hechos ya conocidos, sino tam
bién riesgo, interpretación personal, hipótesis a verificar y, necesa
riamente, también error y superación del error mediante nuevas inter
pretaciones, que a su vez se volverán "errores" a la luz de otras
investigaciones. Pero naturalmente, quien —como nosotros— adopte
este concepto de "ciencia" no podrá negar el carácter científico de
las investigaciones bloomfieldianas (porque esto significaría referirse
a una "Ciencia" como esencia absoluta), sino sólo indicar que se fun
dan en una distinta concepción de la ciencia.
La segunda decisión tiene carácter metodológico: para no correr
el riesgo de recurrir a hechos "no-científicos" (= no comprobables
como fisicidad), la descripción debe ser una descripción interna del
objeto como tal. A esto (pero ya adoptando otro concepto de "ob
jeto") se puede contestar que la limitación al "objeto como tal" im
plica una mutilación del objeto, porque el objeto existe sólo en sus
múltiples relaciones, que de ningún modo le son externas, puesto
que lo determinan y, a su vez, son determinadas por él. En el caso
del lenguaje, esto significa que el lenguaje no puede entenderse ni
describirse fuera de sus relaciones con los individuos hablantes, con su
pensar y sus sentimientos, con su ambiente de civilización y cultura,
con su historia, con el momento particular de lo enunciado (91). El
"lenguaje en sí y por sí" es una ficción que puede resultar útil para
determinadas finalidades, pero no debe significar que hay que aislar
y en la posibilidad de experimentación científica es una ilusión que el hombre suele
otorgarse a sí mismo, para dar carácter de "seguridad" al ámbito de su existencia, y es
lógicamente insostenible, porque, en efecto, no son la experimentabilidad y el concepto
de medida condiciones de las cosas, sino, al contrario, son las cosas (cuya existencia se
establece por la experiencia corriente) las que condicionan la experimentabilidad y el
concepto de medida (que es sólo una relación entre una cosa y otra cosa tomada como
unidad). Esto significa que las dos decisiones tienen el mismo carácter de opción arbitraria
y, por lo tanto, la misma validez. Y ni siquiera se traía de una opción ineludible, porque
se puede considerar como real la misma tensión continua, multiforme y variable entre
sujeto y objeto, el esfuerzo cognoscitivo como tal, y aceptar críticamente las dos decisiones,
en la medida en que ellas pueden darnos cuenta de esa tensión, es decir, considerar a las
dos como absolutamente válidas dentro de sus limites. Pero el mecanicismo behaviórista
opera una reducción más, y ésta ya injustificada, al eliminar toda referencia a la "mente":
hay una profunda incoherencia entre decir que también la interioridad del sujeto, también
lo que llamamos "mente" tiene carácter físico (lo cual es teóricamente aceptable), y al
mismo tiempo excluir la mente de la consideración de los "fenómenos de conducta física"
(como el lenguaje), como si ya no tuviera el carácter que se le atribuye.
(91) Cf. a este propósito la sagaz crítica de A. Martinet, About Structural Sketches,
"Word", V, 1, pp. 13-35.
— 156 —

�— ¿si —
•ajuauíBOimmb asjiuijap apand ou A oipos A ojop ap auodinoa as ou (^s,, BJqBjBd bj ap
opBaijiu^is ja :js bsod B| ouis tl;s() BjqBpd bj ap opBaijiu^is p sa ou uauíjap soajuijnb
soi 8n^ I 8n^ alup;A a ojaj "(8l 'd 'a^onSuoj) ítoipos ap ojnjoja;&gt; Bijas 'jos ap
opE.iíjiuáis p 'isb iBaiuimb bj '-fa Jod 'otuoa SBpuap sbj)O ap souiuuai ua asjiuijap
uapand sBjqspd 8B)jaia anb 'oaaja ua 'aaiQ "(-6Z "dd 'i6T 'PJOJXO \^^on8uo'j puo
ijaaadg fo Aioatjj^ ai/j; 'HaNimrv^) 'jj "y *p) tuoaui Svi-qj p uoa Stutuoaw p 'opoatftvSis osoa
bj uoa opoaifiu^is p Bjijijuapi aiMUKOoig anb aaaJBd sojuauíoui so)jaia u^ (96)
•(5 -d 'qsW 'siaavu -^) ttsjaq)o o^
XpAijBpa sajniBaj 10 siJBd amos jo qaaads jo mojj aqi uiqiiM ^uama^uBJJB jo uounqpisip
aqj si 'ÁaAjns ^uasaad aqj ui lUBAapj sb pajda.DB aq ^iM ipiq^^ uoijEpj Apio aqi puc
'sapsin^uij aAijdijJsap jo qajsasaj uibiu aqjQ •••qaaads jo sajtUBaj uiBjaao ni saniJBjnSaj
aqj qiiM inq 'sapiApas qaaads jo ajoqM aq) qtiAV ]ou spap qaiqM Xambui jo ppij
JBjnapjBd b si 'pasn aq 01 auioa SBq maaj aqj sb 'sjpsm^utj aAi^dpasaQ,, (5^)
"(S^ '^ 'a8r&gt;n8uDrj) lta3paiMOU&gt;[ uommoa oj jo saauaps aaqio jo
s^uapnjs 01 siqi joj paddB isnuí inq 'sSuiuBam auijap jouubo isin^uij aqx,, (t6)
•t8l *d '1SN 'sihuVh Z 13 "(6SI "d
ta8on8uorj) ^jaJBaq aqi ui qiJOj sjjBa )i qaiqM asuodsaj aq) puB ji sja))n JaqBads aq) qaiqM
ui uoi)Bn)is aq) sb uijoj apsin^uij b jo Sutuvaiu aq) pauíjap aABq a^,, (6)
*B[qBq ap so)anpojd ap paj uopjod
Bun Jiqpasap Bjsd Baiuaa) Bun ap ou A 'afmtSuaj jap ouiouprnu vtioaj buu ap bjbj) as
iqB anbjod '^ -dd 'q^j 'Aaiswiarjj b Jaar.q apand as ou aqaoadaj ouisiui jg (^5)
J9S Jod 'BSOD BJ1O odtUDIJ OUISXUI \B SD OJ9d 't48B^IS SB^ OUIO9,, SBSO9 9p
'OJ99J9 U9 '9U0dlU09 9S 9fBn8u9[ ^9 9nbdod '9fBlloU9^ 89 OU TBÁ Bp9llb
9nb o\ OJ9^ "^^sjionp^j^ 9q9p 9nb ojs^ jod so Á Bui^^oop ns gp oj^u^p
9qB9 ou aívni^uaj jap p^pxpaaA v\ onb aioop so :ttBiou9iD ^p ojgfqo,,
op O}d9ouo9 ns uoo iu b^sidiubd9Ui sis9j ns uod BjdBpB 9S ou —bsoo
ouiod osjiqijosop opond ou onb ojod ^Biouosg so gnb— ofBnSuo^ ^op
ojo^dsB 9^s9 gnbaod oiuguiBjsnf '(96) ppijuioo^g op BDijsináu^ buijj
-9op b^ gp p^^aj sbui 9jaBd b^ sg op^oijiu^is jgp Bijog^ B-q -f -g *^
•ojduigfg oj^sgnu gp sbjjis sbj gnb odij ouisiui jgp
'odisij ouguiougj o^nd ouiog gfBn^ugj jgp ouis 'jvj oiuoo afvn^uaj jgp
oipnjsg sg ou b^ oagd '(gfBn^ugj jgp ojugiuxigouoD jgp bjsia ug jpn
.iBjjnsgj gpgnd Á^ opijBA A ouipi^gj gjuguiBjogjagd sg oipnjsg jbj^
(S6) t4soaJ B ojggdsgj uoo soSsb^ sojagp gp
uoignqiaisip9^ bj gp gjuguqBdiDuiad A t4JBjqBq jg ug so^sej sojjgTD gp
pBpiaBjn^g^,^ bj gp oipnisg ouiog gpugijug gs BAijdijgsgp Boiisin^utj bj
'pjgijuioojg gp sojndiosip soj 9J}u^ • (sbaiiboijiu^ts gnbunB) sbuijoj
gp uoiodiagsgp ouioo Bpipug^ug 'BoiisinSuij bj gp gXnjoxg gs opBoij
-iuSis jgp upioBjgpisuog bj 'gjuguiBiaBsgggu 'j^no oj aod '(ooistj ougui
-pugj ouiod gf^nSugj jb ugjg^gj gs gnb eoutiujgj — ) (^5) sootjsjnS
-uij souiuiag^ ug gsaiuijgp ugpgnd ou sopnoifiu^is soj gnb BJBjogp gs A
(g6) buijoj bj b joij9JX9 ogjB ouiod opvaifiu^iis ^a Dutpp gs oSgnj oagd
'(8l "^ 'a^vnSuvj '¿opvaifiu^is _j_ vuiuof?) opnaifiu^^is uoo viuuof
ouiod ODijsin^uij oj diuijgp aod szuoiuiod gs : (aívni^uaj jap mouafoj
notis-in^uij oj ap ozafqo ja A aíon^uaj ja a^%ua aisnfosap un gggjqB^sg
Bjjg 'ojggjg u^ 'BDijduii gnb sguoiggnpgj sgjj sbj ouiod Bsiuigad bj
ojubi 'ODiaog^ ouBjd un ug o A A 'oduigi} ouisiui jb BpijBAUi (gfBnugj
jgp pBpijBg^ bj gp bjsia gp ojund jg gpsgp gjqipnjgui) uoiDB^dggB
-ou ns gnb ojsgnd '9abj8 sbui bj sg X ogiSpjouigjsidg J9jdbjbd gugij
'Bsiuigad bj uod X sdjoijd^ub sbj uod 9}U9J9ijod 'uoisiDgp ejodidj Bq
•BDiuojDuis uoiDdiaDsgp bj BJBd opBfij Biugnbsg
jgp jijbs gqgp pjgijuioojg ouisiui jg '(-sSis X jg^ *d 'aSnnSuvj)
BDiJoisiq BAi^ggdsjgd bj ug gfBnSugj jgp jbjbjj jb 'ojggjg ug ' (Zd) BJJ
-psixg Bjginbis iu gf^n^ugj jg o}U9iuibjsib jg ug gnb^od 'gfBn^ugj jg

�finalidad significativa (97), y no puede ni definirse ni estudiarse,
como lenguaje, independientemente de esta finalidad. El lenguaje,
como lo ha aclarado Dewey (98), es al mismo tiempo naturaleza
(cosa, fenómeno físico) y "pensamiento" (99), pertenece al mismo
tiempo al mundo y a la interioridad de la conciencia: de otro modo
sería imposible la comunicación, porque sólo podemos tomar contacto
con otros, comunicarnos, por medio de cosas, y sólo podemos comu
nicar lo que no es cosa sino interioridad de la conciencia. En este
sentido hay que admitir, con de Saussure (y lo admite el mismo
Bloomfield, pues reconoce que "el estudio de los sonidos del lenguaje
independientemente de los significados es una abstracción", Language,
p. 139), que el signo lingüístico sólo existe en virtud de una unión
entre significante y significado (100), y, con Hjelmslev, que entre
el "plano de la expresión" y el "plano del contenido" se da una rela
ción de "interdependencia" ("función entre dos constantes") (101).
Bloomfield es, indudablemente, el estudioso que con más coherencia
exige que la lingüística estudie su objeto en sí y por sí (102), pero el
objeto que le propone no es el lenguaje sino lo que Dewey llama
el mero lenguaje (103). Se agrega a esto el hecho de que su concepto
de "ciencia" exige que se adopte, frente a la relación observable ha
blante-oyente, un punto de vista totalmente neutro y objetivo y que
se ignore en la observación toda experiencia subjetiva anterior.
2.3.5. Ahora, si estos postulados se aplicaran con todo rigor
—lo que, afortunadamente, no ocurre—, la descripción del lenguaje
(aun como mero lenguaje) presentaría problemas previos práctica
mente insolubles. Ante todo, sería sumamente difícil separar los he
chos lingüísticos de otros hechos de conducta que producen reaccio
nes semejantes; mejor dicho, no habría ninguna razón para hacerlo:
el picar con un alfiler y el "picar" con una palabra deberían consi
derarse en el mismo plano, si producen "respuestas" idénticas. En
efecto, Z. S. Harris reconoce que 'no existe una conducta lingüística
identificable como tal, sino sólo una conducta inter-individual dentro
de la cual la lingüística elige ciertos elementos y estructura con ellos
un sistema' (104). Pero ¿cómo lo hace? No será por simple arbitrio,
visto que los elementos que elige coinciden extrañamente con todo
(97)Cf. a este propósito las agudas páginas de A. P acharo, Corso di Glottologia,
Roma, 1950, I, p. 112 y sigs. y pp. 121-122.
(98)J. Dewey, Logic. The Theory of Inquiry, trad. esp. Lógica. Teoría de la
investigación, México, 1950, p. 51 y sigs.
(99)"El lenguaje se compone de existencias físicas: sonidos, o trazos sobre un
papel, un templo, una estatua o un telar. Pero estas existencias físicas no operan o
funcionan como cosas puramente físicas cuando son medios de comunicación. Operan en
virtud de su capacidad representativa o sentido". (Ob. cit., pp. 61-62).
(100)CLG, pp. 58-59.
(101)Cf. PTL, p. 29 y sigs.
(102)Cf. F. de Saussure, CLG, p. 364.
(103)"La existencia física, que es vehículo del sentido, puede ser caracterizada en
su particularidad con el adjetivo mera; la emisión de un cierto número de tales sonidos
o la agrupación de tales grafías puede calificarse de mero lenguaje. Pero, en realidad,
ni hay palabra en el primer caso ni lenguaje en el segundo" (Ob. cit., p. 63).
(104)"This does not imply that we can speak of any identifiahle linguistic behavior,
much less phonologic or morphologic behavior. There is inter-personal behavior which
may include gesture, speech, etc. Lingüistica sets up a system of relations among selected
features of this general behavior" (MSL, p. 22, n. 27).
— 158 —

�— 6SI —
•oei '16 •dd "piqi (601)
•SI"l€I *dd '^^vnSutrj (80t)
"(891 -d) 691-Z9T 'dd ''1 sButpaaaojj 'atuauoyj jap fti9ojoyaÁsj 'HaiHng -^j 7D (¿01)
'(¿ti *d) 4íO)!^9J1 I ^P B13U8S3 BJ UO3 O[)EZl JBfJIUIBJ B/C JBJS3 31U3UIB1I3
•I^dUII 0IJBS333U 83 B)30d O^OS Un U3 OlScj} OJ JBJEU3S Jdpod BJBd,, : 19I"¿I "dd 'IS6I
"dd '^ 'j "ltl¡iig ap 'luj ^nAsg,, 'anbtismUutj %a at^^ojouautouayj 'sog 'f-"H (901)
•61 *d '7S^ (SOI)
oxusxxn oj ^ 'aiuB^qeq ^p eoijijuaio-ou bidu9tj9c1x3 ns u^ 'sist|bub
ouii}[n U9 '2 (601) SBpiaa^qBjsa ouisiui \^ aod sbia9J(Í SBjs^ ua BSBq
9S "(801) S9[UI [9p SBUI9UO^ SO[ 9^U9UqBjnj0riJ189 JBDIJISBp ^B '^Bn9
^a 'p^ijraoo^g ap os^a p ua Bqanaduioa as anb o\ 'a^uauíBjsnf 'sg
•(BuafB o Bidcud) BiAaad Biauaxaadxa Bisa Bai^uiajsis jaA^A X ji^9jjod
BJBd o^os Bjanj anbunB 'aoijajuB o^uaiiniaouoaaj un ap JijJBd ajuaui
-BiJBsaaau Baaqap :oiAadd ojuaiuiiaouoa p ua asjBssq ap jBjtAa Bdpod
ou opBpuas oijaipa p 'ojaaja ug "oaijpuap-ou ppiui ojuauíoui un
ap sandsap ojos jo^ia ua BJBdjua anb uoiauaAuoa ajduiis Bun ap bjbj
-bjj as oaag • (¿q\) jajqng ^otp ouioa ^ttiaH}3Z uo U9H}aZ 'sou^í8
soj ap ttSBAxiuijsip SBaaBui,^ o sooi^ijovip uos SBuiauoj soj anb op oqaaq
jap 'aiaap sa kSBuiauoj soj ap soAtjuiisip soásBJ soj ap a^uatpuadapui
oiaajiaa un 'ttooijjiuap Jaqss^, jap ouBjd ja ua 'dBjdopB ouiijjáaj X ajq
-isod sa 'Bn^uaj Bun ap BaijBUiauoj Bjnjanajsa bj JBipnjsa jb 'isy
•(ajuBjqBq otuoa aq^s ouisiui ja anb oj
ap souaui X) sajuBjqBq soj anb souaux 'oduiatj ouistui jb 'ojad ajuaui
sbui jaqBS b Bu^isaj as —oiajiqaB un a^uBipaui X ojund
BjsBq ojaaaBq apand ojos X— aaBq oj i -so^iísm^uij so^ody
soj ap vanafqo mauaiJadxa ns ap a^unjqvy ouioa oiusiiu ^ v asumja
-xa apand ou oaifauaia ja :ajuBjqBq onpiAipui un oiusiui ja jas jod
'soaijsin^uij sou^is soj ap oaijoquiis jojba jap Biauaiaadxa auap anb ap
oqaaq ja aipnja apand ou Bjsm^uij ja 'opsaijiuSis jap uppBStjsaAUi
bj asaauodojd uis une 'anb Jiaap sg • (901) uoiaB^ijsaAui Bpoj ap
asBq bj a^uauíBiJBsaaau aXninsuoa ajsa o jad 'oiAajd ojuaiuiiaouoa jap
sojBp soj jB^au B^SBq X Ji^ajjoa 'jesia^j Bjpod oaijjjuaia jaq^s ja :ba
-ijafqo Baijijuaia BtauaiJadxa bj ap opunuí ja Buapjo-ajd '44oijbut8ijo
jaqBS,, opBuiBjj ja 'oíAajd ojuatuiiaouoa ojjsanu anb ap 'Bi^ojouauíouaj
bj jod opBOBisap 'oqaaq ja ua BSBq ag 'BAijaCqo ajuauíBjnd 'jopaixa
uoiaBAJasqo bj ap Jinjaxa Bjaisinb ojatjjsa oaiisinSuij ouisijoiABqaq
ja anb JopBAJasqo jap BAijafqns BiauatJadxa BjjanbB ua 'oaxjjiuap-ajd
'oíAajd jaqBS un ua ajuaiuBisnf BSBq as jaaouoaaj ajsa ^ 'Baijoquiis
pBpiApaB ouioa B^Eipauíui BjauBui ap soiuaoouoaaj bj anbjod BatjsjnS
-uij ouioa Bjanpuoa BiJaia anSujistp as anb Jiaap sg -ouSis un sa anb
'soAUBaijiuSts soaisij souauíouaj ap as^ja bj b aoauajjad anb ouvuiajun
ap aqvs as anbjod ouis 'BAi^afqo Biauaijadxa bj jod ou jajijjB jap
anSui^sip as BjqBjBd bj anb 'sand 'jinjauoa ajqruozBJ aaajBg "Soap
-sinSutj oiuoa sajuB optaouoaaj asjaq^q uaqap anb so%uawa\a sojjo v
ojaadsau uoa umanqij^sip ap b^bjj as anbjod '(0l)8l BI ouioa 'sajBa
-nq sopmj sajdxuxs soj aÍBnSuaj jap ojxqxuB jap jxnjaxa BJBd sijjbjj
oxnsxxn ja jod opxjaSns 'uoxanqxjjsxp ap pBpjJBjxxíiaj bj ap oxja^xja ja
aiuaxaxja oxuoa asjBJapxsuoa apand oaodxuB^ 'afBn^uaj oxuoa uaaouoaaj
'sB}uxjsxp a^uaxuBjaiua sasBq ajqos '44SBisxjBiuaxu^ sosoxpnjsa soj anb oj

�sucede en el caso de Trager, quien, para definir los fonemas del
polaco según un criterio distribucional, toma como punto de partida
una clasificación anterior de S. Szober (110).
2. 3. 6. Si no se partiera de un conocimiento previo, sería muy
difícil, ante todo, segmentar los continuos fónicos en unidades alofónicas (correspondientes, aproximadamente, a lo que se llama "soni
dos") . Y, aun admitiendo que tal dificultad pueda superarse mediante
un simple arbitrio (111), persistirían las dificultades de identificación
y clasificación de los fonemas. En efecto, el criterio de la "posibilidad
de encontrarse en el mismo entorno", por un lado, no distingue fone
mas sino alofones (variantes libres) —como, con mucha razón, ob
serva Hjelmslev a propósito del método de Jones (112)—, y, por
otro lado, obligaría a identificar, en inglés, /h/ y /rj/, que tienen
distribución complementaria. Y, si se agrega el criterio de la "seme
janza fónica", para distinguir /h/ de /r¡/, este mismo criterio difí
cilmente podría justificar la identificación de [h] y [f] en japonés
(que tienen distribución complementaria, en la misma posición, pero
no tienen ninguna característica común que no pertenezca también
a otros fonemas japoneses) (113). En italiano, [dz] y [ts] deberían,
probablemente, reconocerse como fonemas distintos (114), porque
entre ellos no hay mayor semejanza fónica que, por ej., entre /k/ y
/g/. Y en el español del Uruguay las realizaciones [x], [y] —y, pro
bablemente, [h]— del fonema /%/ (115) deberían reconocerse como
alofones de /x/ y no de /s/, porque [s], [x], [y], [h] no se presentan,
según la exigencia de Harris, como una 'clase de segmentos definida
de manera que se distinga de las demás clases por todas las distin
ciones fonemáticas y sólo por éstas' (116). De todos modos, habría
que explicar por qué un criterio sirve para identificar, por ej., [k]
y [k'j pero no para identificar [h] y [r¡], y por qué otro criterio
sirve para distinguir [h] de [t;] pero no distingue [h] de [f]. La
explicación debería, seguramente, recurrir a la funcionalidad en la
lengua (117), y la idea misma de funcionalidad, así como el sentir
la exigencia de recurrir a otros criterios (simplemente porque no se
admite que ciertos casos puedan ser tales como se presentan al aná
lisis estrictamente "científico"), se basan en el conocimiento previo.
Es decir que de ningún modo podrían evitarse las referencias al sig(110)Art. cit., p. 179.
(111)Cf. Z. S. Harris, MSL, p. 25.
(112)PTL, p. 40.
(113)Cf. C. E. Bazell, Phonemic and Morphemic Analysis, "Word", VIII, 1, pp.
33-38 (p. 37, n. 10), y Linguistic Form, Estambul, 1953, p. 42.
(114)Así aparecen, aunque con fundamentación distinta, en G. Porru, Anmerkungen
über die Phonologie des Jtalienischen, TCLP, VIII, 1939 (pp. 10-11 del apartado), donde,
sin embargo, no se distingue sobre la misma base [s] de [z] (p. 12). Cf. B. Malmberc,
A propos du systeme phonologique de Vitalien, AL, III, 1, pp. 34-43 (pp. 39-42).
(115)Cf. W Vásquez, Art. cit., pp. 4-5 (88-89).
(116)MSL, p. 35. También podría hablarse de una "neutralización" entre /s/ y /x/,
puesto que, en los mismos sujetos, [s] no se presenta en las mismas posiciones, pero los
estudiosos norteamericanos, en general, no hacen la distinción entre neutralización y dis
tribución defectiva; cf. MSL, p. 65; E. Fischer-Jcercensen, On the Definition..., p. 31.
(117)En efecto, Z. S. Harris combina los dos criterios (la distribución y la fun
cionalidad), pues reconoce como distintas las formas que provocan respuestas distintas
por parte de los hablantes (MSL, p. 20).
— 160 —

�— 191 —
"(0SI-6H #dd '-J-iBd) 091-StI -dd '^i'61
'sajjy "fl '(61 'XXX '^J^oj^y^Asj aP jvuunof 'agvguvj np aigojoyaAsg ap "pB.il) atvnSua]
pap mHojooisj ua 'jdtiiod vjgojoiiof vj uaiquiei 33 "X" "dd "" 'sadpuiug (ZZl)
"6IZ'¿I^ "dd '• • -sanbimuag 'Nasvaaaaof-HaHDsi^ "3 ap boiijj^ B[ 33
'Lfr 'dd 'j 'AIXX '^^boSub^,, 'sisApnuy oituauoyj uof sainpmsog fo ja y (j^j)
'9^61 '^A. '^ '-toiavyag pun aSonguny
A '86I 'o8b:)!HD 'stig!S f ^JoaHI a^ f suoimpunog 'siaaoj\[ -y '3 X '6f&gt;6l
'm8umDaft[ fo üuiuva^^ ayj^ 'saavHDia -y 3 i^ Jíaaao 'X D 'oPl Jqos '33
sSis X f-g -d 3 3! 'tlpjo^,,
'sattsmgupj XuDJodtuajuo^ pun XBojoyaXsj isiuoianyag Ajing 'HDfiviHDS -j^[ 33 (611)
*(^ *d) ^-90 "dd 'g '^ 'ltBn8u¡3,, 'saijao^MX^ 0% aouaiafag
papad yttcn Xuoay^ atKingupj ni spuajj; juaoag autog 'NOSKITIO3 '3 'J^ (811)
sb^ ap sopojaui so[ Bj^Ba^draa ^ |BjniBu Biauaxo Btaas
^ap oipnisa ouioa 'oxquiBa ua 'Baiiauoj b^ ísoaxSo^oiaos ^ soai^o^oaisd
'soa^sin^uq sopoiata BjJBa^dnia Á 'Boijsjn^uq Btouata Bjxas biSo^ouoj v\
I9S : (^^T) BJeíA ^P soiund soijba apsap Á souB^d sot^ba ua uaaajqBjsa
as SBuqdiasip sop sb^ a^jua SBiauajajip SB'q qBuoioipBxi Baijsináuq
b^ ap B[^j Bun Buuniíisuoa opinSuijsip SB^aqBq ou [a Á 4t4iqq^q ^
ua sopiuos so[ ap Biauaia^, 'Baijauoj: b^ íuBnua[ b^ ua sopiuos so^ ap
BiauaiaM Bt^as vi^ojouof B-q *(t4^[qBq ap ojob,,) ^^fvifo^ud^ Á (t4Baiisin
-uq Bjn^anajsa^) epjiqaSifjvud^ uoa aanpBjj 'aa^qng b opuamáis 4anb
souiuija^. 'ajouvd Á ^nS^vj a^iua BUBaanssnBS uoiouijsip B[ uoa Jtpta
-uioa Bj^aqap uotoBJBdas B[ ^oqziaqn^^ bjb^ "AOXzxaaaHX 'S *M PTS
Bq viSojouof A n^iiaiiof aajua uoiaBJBdas BsoxnSi^ Bun Biaua^sisui ^oÁ
-Bui uoo opx^ixa Bq anb jo 'soado^na sosoipnjsa soj ajjugj ^ *j -g
'voifiuS-is
anb ap owsiui o^oa^ p&gt; ou A 44buijoj,, Bun naifmSts anb b Btouajajaj bj
Btnjaxa ojos ajsa sand 'pjatjuioojg anb bjjb sbui.uiib ba 'aaajtBd unáas
'X (j^j) oaijBuiauoj sisijbub ja ua opBaijiu^is jb Biauajaja^ Bpoj ap
uoisnjaxa bj ua opiisisui Bq qaojg "g 'ajuaiaax Anuí Baoda ua 'oiaaja
ug 'ouisipjaijiuoojq jap jBiuauí^punj pnji^aB bj JBaxjipoui u^pand
soiuBjapB sajBj o^und anb BjSBq ojuauíoui ja ^od o^Bja aA as ou o^ag
"(O^T) op^aijiuSis jap Bjjoa] a^uBsaaa^uí a Bfajduioa Bun SBpBaap sbuiij
-jn sbj ua opBjjojJBsap Bq ouisuoiABqaq ja anb X 4(6Il) op^aadns ajjBd
ua bX ouisiJoiABqaq un ua UBs^q as pjaijuioojg ap soapsin?.Uij sopBj
-n^sod soj anb opBAJasqo Bq as anb 'uaiquiB^ 'p^paaA sg -g -g -^
•otüjmu 9 'ossoj a (9pD]tnu ^sa jt '92nox js p¡
UO3 S933A SBJJO X '9UU9CI 'OfltU^O. 9 'jltta pl 'flUSO, JS3 fl UO3 S309A SCJJ9I0 SEpt![nU9S
sauoisajdxa scj uau^pjo sajuc^qRij so[ anb apiduii ou o^sa OJad '^sauoijuijsip sapj
ucjiuiaad anb sapuujoj so^sbj aoajjo ou cngu^j v\^ anb jpap Bjpod ag -(¡ot jsi xa
'U9qjots9^ jsi J9 -uiaiB) oi9mu p/sa X ojjantu vy jbdijiuSis uapand anb 'otuout a
3BU 'poní ^sa ji *jj ouio9 o '(vuviu9jd poptfvuof^ou 9p osoipnjs9 un B o ofqvs
UVJU9JO Un B 8SJIJ9J9J 9pU9UU9 IS 'JIOap S9) BSJ9A99IA O 'OAI)3fpB OUIO9 limita]!)
X OAi^UBjsns ouiod 0190^ opBa^duia Bq is aqBS ajuBjq^q ja ojos apuop '^itmuajv
oiqos ]9^9 ouioa sauoisaadxa aiuauíjBuiaoj bijczijbub bjsijbjusuiijub un bjoubui anb
ap J8A uaiquiBi aiuBsaaaiui Biaag • (8H) „'' '^npuoo ot [Japjo mí 9uaqt] paavaddv
M9JJog^f ouio9 o í(-• • tanpuoa ot pau^aos tt^Jungn ouioa asjB^a.idjajui apand 'aiuaui bj
b BiouaaajaJ EiJEsaaau Bun uoa 'jBn^ bj '4ijno 9issag tonpuo^ ot pajvaddo t9uuogn
ouiO9 uoisajdxa Bun pnjpJBxa uoa jbzijbub ua pBqnaijip aiuB^SBq Biapuai bjsij
-BjuaiuijuB un 'ajuauíajqBqojd Xnuí 'anb BAjasqo uosuijjo^ 'isy -saaoXBUi unB
UBUBijnsaj sapBqnaijip sbj 'oaiisin^uij sisijbub jap soubjíI sojio u^ *¿ "g '^
• (ajuBjqBq ouioa BjsinSoutj ora
-siui jap o) sajuBjq^q soj ap Baijijuaia-ou Biauai^adxa bj b X opBoijiu

�ciencias naturales (físicas). La fonética se reduciría, pues, a fisiolo
gía y acústica y excluiría toda relación entre lo fónico y lo signifi
cativo (123), siendo sólo "la ciencia del aspecto material de los sonidos
del lenguaje". Finalmente, la fonética sería estudio puramente "fenomenológico" [= fenoménico] de los sonidos, mientras que la fonología
estudiaría su funcionalidad. Los varios puntos de vista no son coextensivos (124), pero Trubetzkoy no parece haber reparado en ello.
3. 1. 2. No hizo Trubetzkoy la distinción entre fonética general
(ciencia física general de la producción de los sonidos vocales y de
sus características acústicas: lo que Bloomfield llama phonetics) y
fonética de una lengua (ciencia de la parole correspondiente a una
determinada lengua: lo que Bloomfield llama phonology o practical
phonetics) (125) ; y a esta confusión se deben muchas de las críticas
que se le han hecho, aunque ello no se diga explícitamente (cf. 4. 3.).
3. 1. 3. De todos modos, la distinción entre las dos disciplinas no
significa para Trubetzkoy romper todos los puentes con la fonética.
En realidad, en su obra se autonomiza la fonética con resTvs^to a la
fonología, pero no la fonología con respecto a la fonética, puesto que
la fonología se basa necesariamente en la "sustancia" fónica y las
definiciones fonológicas se dan en términos articulatorios y acústicos.
A pesar de repetidas afirmaciones en contra, para Trubetzkoy el
punto de partida fue siempre la fonética, como él mismo lo reconoció
en el Congreso lingüístico de Copenhague, contestando a una objeción
de Collinder (126). En efecto, el hecho de que admita con Sotavalta
(y siguiendo a de Saussure) que 'la lengua preexiste al habla' (127)
y el hecho de que, según él, "el sonido del lenguaje no puede definirse
sino por su relación con el fonema" (128), no le hacen ignorar la
"sustancia" fónica ni definir el fonema de otro modo que partiendo,
justamente, de los sonidos del habla. Por esto, a pesar de la tan
defendida separación entre fonética y fonología, ha podido ser acu
sado de "foneticismo", y no sólo por los estudiosos de la escuela de
Copenhague (129) (cf. 3. 4. 2.).
3.2. La distinción establecida por Trubelzkoy fue aceptada en términos
casi idénticos por K. Bühler (130) y hoy, después de haber sido ampliamente
justificada por los trabajos del Círculo lingüístico de Praga y haber confluido con
la distinción establecida en Norteamérica entre phonetics y phonemics (cf. 1.1.2.),
es prácticamente general y de dominio común entre los lingüistas de los dos
mundos. Así, para citar sólo a un estudioso de habla hispana, E. Alarcos Llorach,
en un óptimo manual que en gran parte resume los Grundzüge, define la fonética
como "la disciplina que se ocupa de los sonidos, de la sustancia del significante"
y la fonología como "la disciplina que se ocupa de las normas que ordenan esa
materia sonora, de la forma del significante"; la fonética, según Alarcos Llorach,
"estudia los elementos fónicos en sí, en su realidad de fenómenos físicos y fisio(123)Cf. la phonetics de Bloomfield, Language, p. 75.
(124)Cf. SNH, pp. 37-39 (147-149).
(125)Language, p. 78.
(126)Cf. Actes du Quatriéme Congres International de Linguistes, Copenhague,
1938, p. 122.
(127)Principes, p. 13.
(128)Principes, p. 41.
(129)Cf. A. Martinet, Oú en est..., p. 45.
(130)Phonetik und Phonologie, TCLP, IV, p. 22 y sigs., y Teoría del lenguaje,
p. 5 y sigs.
— 162 —

�— S9I —
*66I 'B^BH bi 'atgojouoqj ()
*(I^ d ''ip '(¡O) i4Uí^s aa'^ijauoqd ssniu ^&lt;qouoqd jap pun 'uapjaM 3o[ouoqd
ssnni J95jijauoqd jap :uauuaji jqaiu ais uajanp jaqp 'uapiaqas aiSojouoqd pun ^pauoqd
uassnuí ji^ ¡ai3ojouoqd auiaq sa jq¡3 (ai^ojoisXqdiniq) qnauoqd auqo 'uia\[,, (OH)
'HS-OIS 'dd '61 'sajpuo^ ^ an^Bquadcr) 'suadvj pajaajag -vapsinguiq (6I)
•8 "d 'soijauoq^
"¿l-9I -dd 'I6l 'sJJBd 's^n8uD¡ sa; ja agvguvq aq
•8-S 'dd "P!4I (9I)
" ' "dd '"'P tqatuaqsgiint¡osjoj (SI)
'¿I "d "PHI (tl)
•8 -d "tp -qo (i)
*(^ "d) ttB3í'síí}^u!l BP BiJBipisqns a uia^jBui e '[Cjn^BU
oB^sAaasqo ap Btauaia ouioa Baijauo; Ep apBpiuniíSaj Bp ojuauíiaaquoaaj o 'op^^ mn ^q,,
:S6I 'oaiauBf ap oijj 'vsangnj^od vaiiuauof vp opmsa o djvj '-jf vhvwv^ osoxxvp^ •
• (¿ *d) 4i3ll-)c-ldS J9P a'PS 9[PT^a)Bui aip jnB xnu uxapuos 'ajnB^ xap aj[O}j ajpuoij^unj
aip jnB íqais^an^ auiaq osjb iuiuiiu [^ijauoq^ aip],, í (8 "d) ttajnB^qaEjdg uaqai¡qo8uaui
xap U0UB&gt;ijissB{-^ pun ^unqiaxqasag aqa^jjBqasuassiMjniBU S[B (^ijBqasua8siM)nBr[,, Sunu
-qaiazag aip qaou axBAV uajsaq tuyty :npvjia -qQ 'AiiaxsmaaKVHg -j^ '"fa xod '-j^ (^l)
•S6I 'PFPBI\[ 'soaigpjojtf
soufiuuat ap otjmuotaaiQ 'aaxaaav^ oavzyq -j[ ua vigojouof A DDijauof ap sauoiaiuijap sb^
uaiquiBi "J^ 'n-oi -dd '0S61 'P!JPBÍV 'ojouDdsa mgojouoj 'HavaoT^ sooaviy -g (II)
ap B^anosa ^\ ap sauoiaB^uaiao SBini^n b^ ap
as anb 'sBjsiSo^oaisd sasBq adqos anbuns '(Xí^l) biSo^ouo^ Bun ouisiui
^a Bzoqsa Bjs^q A uotaupsip ^{ ^aouooaj 'oSa^quia uts 'uainb— ^n^
slya *_\[ 'opom ouistui jaQ '(Ot^l) SBuqdiasxp sop sb^ aajna ouisiqB
un aABaxa as ou anb cqos opuaipid a^Cnpuoa —aopBqiauoa Biauasa
ua oaad 'oaiuiapd ouoj uoa— X ' (6l) sapuoiaunjB X sa[Buoiaunj
sboiuoj sauoiaisodo ajjua upiauíjstp b[ uojaptq (^O6I 9PS9P 'ouisiui
p X) SBjsijauoj soijba 'Buqdiasip BAanu bj ap uoiaiJBdB B^ ap sajuB
oqaniu bX 'anb opuBAJasqo 'oai^cqouoj b^sia ap o^und ^ap pspaAon
BjnjosqB b^ Báaiu uainb 'Masaadsaf 'Q b 'a^Sn^ aaiupid ua 'jBpaoaaj
anb X^q jnby #4tsXBp atuiauoqdaad^, so^ ap oduiBa asa apsap 'ajuara
-Bjsnf 'oqaaq uBq as Xoqzjaqnjj^ b SBaijJJ SBjaratjd s^q -^ • -g
"(8T)3UO ^J^A^ soruianoqd pun s^u^uoqd uaqAv
sXnp Jiiu8uoijd3.id^, soj ua 'a^íd ^p sBjqnjud scun xnajdiua BJBd 'opuaiAiA u^n^is
anb sa :soai}auoj soj ap sojxináuusip uis anbunn 'so.náo|ouo^ soidaauoa UBajduia
pBpi[BaJ ua '(¿J) aa^HiiBivojj -rj ^'fa jod 'oxuoa 'Baijauoj ap ojos JBjqeq uaxaijaxd A
Biáojouoj bj ap pepuuiu^aj bj A zapijBA bj npnp ua uauod sauainb -aix^d bjjo
Jod "(9I) bj^ojouoj bj a^njaui 'o^xBqiua uis 'anb ja ua '(J) BaiisinSuij bj ap
soiuBjaps souiiqn soj ap sajao^ jii^jjaqsSunipsjo^ ns ap Baiiauoj bj axuauínqaijd
-xa aÁnjaxa sand 'Xoqziaqnxj^ ap uoiauíisip bj opom unSjB ap B^daaB 'invsi^ '\
ouioa 'BUBaxnssnss niiuoioaip bj JBidaas ap sofaj Ánm sjjsq as anb osoipnjsa un
sissq ^^ 'Baijsm^uij bj ap ojafqo sixas ítBn8uaj^ bj ojos anb ap BUBaxnssnBS ^api
bj 'ajuamsjiaijdmi 'uaiimps sosoipnjsa soj ap sijo^sm bj anb 'sand 'aaaisj
•jBxnjjna bjsia ap o^und un saijdmi
afvnSuaj jap sopiuos soj ap 4tjBiJa^Bm,, oipnjsa ja vA anb ap oqaaq ja ua jBJsdaa ou
aaaasd A joxnijna Biauaia eun b boisij siauaia sun ap pspmupuoa ap uoianjos uis
asjsssd apand opom anb ap saijdxa ou oxad '(^j) vunijna vj ap manato omoa
biSojouoj bj A jvjnjnu mouato omoa Baijauoj bj 'b^uij Bmsim bj ua 'saojoa jsna
ja ua smanbsa un aiusipam bi^ojouoj A sajiauoj ajjua sauoiasjaj sbj jbjbjib ap
b^bjj qioiQ "(I) MBaiisin9uij bj ap xsijixns Biauaia,, omoa Bapauoj bj Bjapjsuoa
sand 'SBuijdiasip sop sbj ajjua uoiasxBdas bj aiuamsnaijdmi aaouoaax '("2'S'I 'P)
ssaiuoj SBiauaia sbj ap pspiun bj ap ojjBpijjBd 'hxsiq -g omoa osoipnjsa un uny
'(!) s^pnp JBjxadsap ou aaaxsd 'MJBij;xnB Biauaia^, ap sauoiasjax ojos sapsin^uij bj
uoa Bijpua) anb 'Baijauoj bj ap oaiátqoiojS-BJixa a^uamjBiauasa aaiasJBa jg
'(II) ouBiunq afBn^uaj jap sopiuos soj ap jBuai
-biu ouBjd jap siauaia bj omoa asxiuijap apand ^sapsin^uij uoiaBaijiu^is sun uoa
uauaii anb uoiasjax bj ojajdmoa xod spiAjo oxad 'uaanpoxd oapsnaB o^aaja anb A
'sopBiaunuoxd uos ojjo jbi A opiuos jbx omoa ap smajqoxd ja BajuBjd as A 'soaiSoj

�que la noción de sistema fonológico la tuvieron ya en el siglo pasado
lingüistas como Brugmann o Schuchardt (142). Con argumentos en
parte análogos, B. Collinder (143) (quien señala que el concepto de
fonema ya lo tenía Noreen en 1905) cree poder ir mucho más lejos
y rechazar simplemente la fonología.
Ahora, que "ideas fonológicas" existieron mucho antes que la
fonología de Praga es evidente y lo reconoce el mismo Trubetzkoy (144). Una intuición fonemática pre-científica existe hasta en la
invención de la escritura alfabética y en las ortografías tradiciona
les (145), y en este sentido se ha podido observar que la fonología
ocupa en la lingüística actual el lugar que tenía antiguamente la teoría
de las letras (146). Pero Trubetzkoy tiene razón en observar que ni
Brugmann ni Schuchardt hacían fonología, porque no partían del
concepto de estructura fonemática: no hacían fonología explícita
mente y no la distinguían de la fonética (147). Sin embargo, las ob
servaciones de Jespersen y van Wijk son muy interesantes porque
señalan que la fonología no se opone a la lingüística anterior sino
que la enriquece, y en este sentido la reacción de Trubetzkoy —que
defiende la originalidad de la fonología y reconoce como verdaderos
precursores sólo a de Saussure y a Baudouin de Courtenay— va
más allá del blanco. En realidad, la fonología actual no se opone a
la fonética (o fonología) tradicional (= fonética + fonología, indis
tintas), sino a una fonética definida con respecto a la fonología: no
"se contrapone", sino que introduce una distinción en lo indistinto, y
sólo puede hacerlo ignorando el plano donde fonética y fonología
se encuentran necesariamente (cf. 3.3.4.). La "fonética" de los fonólogos es tan nueva como su fonología que, evidentemente, quita al
gunas zonas a la fonética tradicional. Esto no lo ha aclarado Tru
betzkoy (148), y por ello algunos fonetistas han podido tener la
impresión de que ellos ya hacían fonología.
3.3.2. En el mismo plano de la fonética tradicional se sitúa a menudo
J. Laziczius, quien, aun siendo uno de los primeros adeptos de la fonología (149),
ha sido al mismo tiempo uno de los más activos críticos de la concepción de
Trubetzkoy (150). Así, por ej., cuando sostiene —y muy justamente— que la
fonética no puede considerarse como ciencia natural, basándose sólo en el hecho
de que no se la ha considerado de esta manera en su historia y de que siempre
ha tenido conexión con la lingüística (151) ; o cuando sostiene que el punto de
vista funcionalista debe aplicarse también en la fonética simplemente porque ya
(142)Cf. N. Trubetzkoy, La fonología actual, pp. 150-51, n. 11.
(143)Lautlehre und Phonologismus, Actes IV Congr., pp. 122-126.
(144)Cf. Principes..., p. 4 y sigs.
(145)Así, por ej., el sistema ortográfico español distingue /r/ de /rr/ sólo en
posición intervocálica, es decir sólo ahi donde esta oposición no se neutraliza, y presenta
n y no ñ delante de palatal, donde [ñ] constituye una variante combinatoria de /n/ (por
ej., en ancho).
(146)Cf. D. Abercrombie, What is a "letter"?, "Lingua", II, 1, pp. 54-63. ^
(147)N. Trubetzkoy, Art. cit., 1. cit.
(148)Cf. B. Terracini, Res. cit., p. 177.
(149)Con Bevezetés a fonológiába [Introducción a la fonología], Budapest, 1932.
(150)Cf. A new category in phonology, Proceedings L., pp. 57-60; Die Scheidung
langue-parole in der Lautforschung, Proceedings G., pp. 13-23; Phonétique et Phonologie,
"Lingua", I, 3, pp. 293-302.
(151)Phon. et Phon., pp. 295-298.
— 164 —

�— S91 —
'¿¿I¿1 "dd '6t6l '!JBa \r&gt;3ijaiS9
ip tuiajqojj 'aooH^ 'fl ap biou aAdjq B{ uaiquiBi -j^ 'TVHXNiaxg ap cqduiala [ap Baxaoy
'BJauBca Biusitn b[ ep oa o BUip as (ajuajaqoa ouioa apuaiiua as anb X) aqiao^) aaip
anb o[ mi^pi rrj ap atvnSuaj ja ua is Bijas asjB]un3axd Bijqsa anb oaiun oj :a[Bn3uaj ¡ap
MpBppi8o^B5, Ejsandns eun ap ojduiafa uaXn^isuoa opom un3utu ap anb X '-s8is X ¿^ -d
'¿í'ól 'saJiy "g ízatvn^ua\ jap wifosojij *dsa *pBJ] 'aiqdosojiqdqDvudg unz azjnsfny ajjaui
-tuvsaf) aaisso^ •^{ ajnasip X biid anb aqiao^ ap sosjaA so[ ap asjpap apand omsim oq
•ltos¡Bj,, X ttoaapBpjaA,, ap soutuuai ua ítopijuas-uis,, pp uoisnasip bj JEjdaJB 'ouajjaj
orasiui ns na asjBaojoa 'Bjaueui eun8|B ap 'Bjqdiui (opBJ)uoa 0[ janajsos BJBd une)
B}sp;8o^ nppisod Bun ap uoisnasip B[ jEidaoB p bX 'oiue^ o\ jo^ -opjs vxj anb JDjqmj un ap
OJisiáaj 'aiuama[duiis 'b^s o 'sa anb o[ Bjanj ou is 'JB[qBq p jopajuB BJanj opBuopaip
p is ajuauíEps Bijpsixa :ainaJBdB sa oiaijjuoa ajsa uaiqme] 'SBiuapy *BaiSo{ B[ uoj
BJijuuap; as ou opBuopaip p X íJEjqp.q p X opBuopaip p aajua opjanaBsap un ap 'ouins
o\ b 'bibjj ag 'opBuopaip p ua uauaij anb p anb o^eaijiuáis ojio Bp as ^opnjpona,, b o
ítopuop9^^^ b o anbjod 'ajuajai^oa ajuawvojSpj uaiqiunj sa anb o8p bdijiu8is B^p '(afBii8ua[
aiuauíeidojd ea is 'jpap sa) jvau npianrijis min ua apuatjua as X Diowiuoud as uopBJO Bisa is
:oai8o¡ un Bjnd ou X Bjsp;8o[ ojijbuiejS un BJBd ops ítopjnsqB?, sa 'tj&gt;poipvno sa vpuopau
nsaui njsa,, 'ivHXNiaxg -jj ap ojdiuafa osouibj 13 -a^Biiáuaj pp v^siotSoj uptavjajduazvi
vj X Bai8o[ b[ ap afBnáua[ p aj^ua aiuama[diuis ouis 'BOiSp] X af^nSuaj ajjua uoi.iBpj
Bun b uajaipj as ou X sauiajBd;! uos uBaipui as saaaA b anb soi.iiyuo.) soq -^afBnSuai
-X-BDi8o^, ap ou oxad ítBai8oj b^ ap afBiiáuaj,, un ap o ttafBn8uai pp bdi8oj5j Bun ap
jB^qeq apand as :uopisodo iu opjanaB iu jaqBq apand ou sapna so[ ajiua 'sojuijsip
souBjd ua UBJ^uan.iua as bj;8o[ X afonSuaq -asjBajun^d Bixaqap Bjainbis iu anb 'Buiapj
-ojd osjbj un aaajBd son BJiácq X afBnáuaj aj)ua (^Bpua3jaAip^, o t,Bijuap¡.)utoj?, b^ ap
Biuappjd p 'oSBd ap Eas oqaiQ '^Bai^o^ B[ b BiJBJjuoa^^ oaoduiBi oxad '^boi^oj Bpuasa5?
BJijui^is ou 'ajuauíjBjnjBu 't(BAiipsou8oa Bpuasg,^ *(9"8Z *dd '"J?3 "90 'OMVnov^ 'y xod
'•fa jod 'BpBaB^sap) afBiiSua^ pp BAppsouSoa Biauasa b^ Bia^q pBptJBp Bpoi uoa jBjunds
aaaJBd tíoauvjuasajdautí oj n opvwpjtoqns vjjoq as ttoaitsijpsatt oj anb ap ojsg (¿t)
"(881) 8 "d 'JDQ i3 (951)
•s8is X 81 "d '•••sadiouij.j 'Ao^zxaaaax "N *JD (SSI)
"8"¿S "dd '•••Xjo8ajoa cnau y
•^-X "dd '-jp -uy
"Z0 "d '"piqi
oiuo^ jBuoiounj u^pand o^os 'Buiajsis otustuí ^p oa^u^p : (¿91) 44ba
-pBju^s^adaj,, uoiounj b[ ^od SBpBuoioipuoo u^jsa (44BAij^pdB^, bj
Á 44BAlSajdx9i^ B[) 448B0TJSJJIJS9^ SBpBUIBJJ 89UOT0U11J SBJ ^ll
9^S9 JBI9U9S9 S^ *(9Sl) Bn^u9J BJ 9p (OAlJBJU9S9^d9j) 44JBUOI9UtlJ
-SIS?^ J9p BJSIA 9p OJUnd J9 9pS9p (448BXn9UOJ 9tlb 8OU9UI,^) 44S
OJ9d '44BtttJOU^^ BJ 9p S9JUBIJBAUI 9^U9UIBSI99jd Á '44S9JUBIJBAUI,^ UOS
SO1S9 OJOS 9llb^od '(44BllSu9J BJ 9p BI9U9I0^ OUIO9) Bl^ojOUOJ BJ JOd
9SJBiptHS9 UBIJ9q9p SOlUlJjn SOJS9 OJOg "(99J) BnSuOJ 9p OpBJS9 UII U9
S9JUBJSUO0 UOS 9n¿ SOJJO Á 'S9JBUOISB9O Á S9JBnptAipUI S9JUBIJBA S9jd
-UIIS UOS 9nb 44SO9IXBJU9,^ U9^SIX9 4OpOl 9JUy "pBpiJBJO BpOJ UO9 OJJ9A
999JBd ou ox^d 'ojuBjxoduii ^nuí Bui^jqoad un inbB boo^ siuzoizb^j
'(f'ST) 89l
-Buoiounj S9uoioisodo u^Xnii^suoo Á 44S91ubtjba onb sbui ojod sbui
-9UOJ 9nb SOU9UI,, UOS : (SBIJOJBUiqUIOO O SBAIJB^jnOBj) SBqDip 9JU9UI
-Bldoad S9^UBIJBA SBJ UO9 U9punjUO9 9S OU SB^S^ 'SO^}Vfll3 9p 9JqUIOU
J9 JBp Btuodo^d 9nb SBJ B '44SB91XSJJI1S9 S9JUBIJBA^^ SBpBUIBJJ SBJ OpBJ
9p JBf^p 9p^nd ou sopiuos soj op jBuoiDunj BT9U9I9 bj 9nb osoipnis^
91S9 BqsjBU9S sgjpuo-q 9p B0IJ9UOJ 9p os^^áuo^ J9 U9 b^^ •snizoizB'q
9p S9uot9BAJ9sqo sbjjo U9U9I^ joXbiu oqonuí zopijBA Buj^ *g "g *g.,
•souSis ap saxxcd ojos ouis sou^is uos ou ucipnisa
SBjjo onb soiuouiojo soj onb op oqpoq jo xod 'ciáojouoj bj oiuoa bojxouoj bj ojubx
sojBxnjBu sbiouoio sbj b JinqixjB X BJi^sin^uij bj op jbuiuiijo opond (SJ) jbq *j
'Biouoxoqoo joXbui uoo :ooi8ojojoj3 jojobjbj ojjijojuoo BJBd bzub^jb ou Bopsin^uij
bj uoo boiiouoj bj op ucuxauoo ojduiis bj 'uoiquiBj isy 'opuoiosq b3is os onb
BJBd oiuouin^jB oXnxnsuoo ou OJduiois oqooq sq os o3jb onb op oj X ((sXop oiuiou
-oqdoxdM soj b uojoijoj os souoiobuijijb sbjso 'ojuouijBjnjBfyj "(^SI) opBoijdB Bq os

�expresivos o apelativos (y constituir, eventualmente, "invariantes esti
lísticas") elementos que no constituyen oposiciones distintivas y no
afectan tales oposiciones. El empleo de un elemento distintivo como
"estilístico" constituye lo que se llama "error" (158), y se coloca por
ello fuera del "sistema", o implica la coexistencia de varios "sistemas"
dentro de la misma "lengua". Así, en español podemos decir [ambre]
por [ombre] con intención "estilística" (por ej., para imitar una
pronunciación extranjera), pero con esto saldremos del "sistema" es
pañol, porque dentro de este sistema lo dicho significaría (en el plano
representativo) hambre y no hombre. Del mismo modo, en el español
del Río de la Plata podemos emplear con valor estilístico (por ej.,
irónicamente, para imitar una pronunciación que se pretende castiza)
las distinciones fonemáticas /s/ - /$/ o /j/ - /A/ (pronunciando
[^elos], [kaAe]), y con esto no saldremos de "lengua española"
(porque la "lengua" comprende más de un sistema), pero sí del
"sistema" rioplatense, donde las dos parejas de fonemas se han con
fundido, respectivamente, en /%/ y /z/. Es decir que todo empleo de
elementos distintivos con valor estilístico implica una forma de bi
lingüismo. Pero dentro del mismo sistema pueden existir variantes
"estilísticas" generales ("invariantes", desde el punto de vista de la
norma), así como facultativas, individuales, ocasionales (variantes
propiamente dichas). Además, no todas las "invariantes normales" son
necesariamente "estilísticas" (cf. 3.3.4.).
No lo entiende así Laziczius, el cual sugiere una simple grada
ción de fonemas, enfáticos y variantes (los fonemas tendrían igual
importancia en las tres funciones bühlerianas; los enfáticos, sólo en
la expresión y apelación; las variantes, sólo en la función expresi
va) (159) y propone una división de las ciencias fónicas en tres partes,
porque "es obvio que no se pueden imaginar más de tres funcio
nes" (160).
En el congreso de Gante, Laziczius dio un paso más en el mismo
sentido, observando que la distinción entre fonemas y variantes no
coincide con la distinción entre langue y parole (161), puesto que
también las variantes son "faits de langue" (162). Evidentemente, se
refiere a lo que hemos llamado "invariantes normales", pues las dis
tingue de las simples "variaciones" individuales (163).
Esta idea podía resultar fructuosa para una corrección tanto de
la distinción entre fonética y fonología como de la dicotomía langue(158)Cf. E. Coseriu, La lingua di Ion Barba, en "Atti del Sodalizio glottologico
milanese", I, 2, pp. 47-53.
(159)A nevo category..., p. 59.
(160)Ibid., p. 50. El hecho, sin embargo, no es tan obvio. Cf. F. Kainz, Psychologie der Sprache, I, Stuttgart, 1941, que considera la "representación" como momento
esencial y constitutivo del signo y sustituye a la Darstellung de Bühler el concepto de
Bericht o Information (pp. 175-176, 183-185), además de distinguir funciones "monológicas"
y "secundarias" (p. 185 y sigs.). En el mismo Bericht habría que distinguir la pura
referencia de la evocación o asociación (Cf. SNH, p. 49 [159]). Pero esto complicaría
de manera muy grave los esquemas de la fonología, que es necesariamente simplificación,
con respecto a la realidad del lenguaje.
(161)Díe Scheidung..., p. 17.
(162)Ibid., p. 18.
(163)Ibid., pp. 18, 22.
— 166 —

�— ¿91 —
B[ ua opiuaiuoa anSunj ap o^aadsB jap ojcji as 'pBpijBax na) onSuvj X ajo^vd
ax^ua oipauixajuí opBx^ un ouio.) ojxexapisuoa xapod esuaid X smoasjp jeuopunj o^aadsB [a
buib[[ anb 'gg-¿j *dd 'j 'jjj 'gy 'sanbijsin^utj sjiüf saj sunp jauouoa np ja jwjjsqvj aQ
'sniasSAng 'g '¡a 'jbjcjbi{ ja ua opnqojduioj puopunj oj ap Baxaay "(g *u 'g¿j "d '"jp '^oy)
aanssavg aa ap tla[OJBd,, bj b anb uaiq sbiu 'aAVHaHDag ap MaasiuB8xo an9uBj bj su^p
apx^d,, B[ b apuodsaxxoa aaaHíig X Ao^zxaaiaj, ap jspipaxrfg [a anb BAjasqo iNiavaaaj,
uaiqniBX '821-¿^I 'dd '-x8uog ^l S5&gt;3V '^^o\ouo%[¿ pun jfjjattoiij 'oxxj) '3 (691)
"(II 'd AI 'dT3X ua \iIUI8U0Jm ^ nB-)í^9IouoJ uoioisodo,, ap uoiaiuijap
B[ naiqniBi "j^ "(gg -d) BAiiBiuasaadaj upiounj bj ap odniBa [a na 'ttsajBnioapiui5, sboiuoj
sauoiaisodo sb[ ap idnoo as anb Biouaia b[ o|os ouis ^^Bn8ua(,, B[ ap bjiuoj Biouaia BJiun
B[ sa ou bX b;8o[ouoj b^ jbhj b[ b aiuaaj '(6Z-9I 'dd 'sadpviuj) Eousqijsa-ouoj B| ap
uo^niíjsuoj B[ uoa 'Aoazxaaaa^ xod opt.jdajB bX 'SBHiap oj xod 'bjsia ap o^unj (891)
•lia 'uot¡j ja -uoifj (¿9^)
"([8r9I] 8^^9^ 'dd 'HNS "P) apsjjnqixjB aqap X oXns p sa 'soxioson
unSas 'anb opuuas p ua (9 "d '•/ \ap mioa^) aaiHíig ap Bmanbsa p a^ixxoa Bjssq X
'9X-S "dd 'x 'jjj '^y íivnovxy sajjijpjt sxa/t/ng ^n^ 'NvvniHog -f aaip orasira o^- -UBznxa
-aajua as aanssnvg aa X xaaoaivnjj ap sauopuijsip sbj anb ap Bjuan.) oip as on aaaHag
anb 'sBuiapB 'aax^ "(^ZI *d '¿^61 'S3Jiy 'g '¡opio. v\ A aCvnSuaj j^ '-dsa 'pBjj 'aja vj ja
a8v2ur&gt;i 37 'Alivg "H^ xod BpijBquioa bX Bapi) ltua8unupqjjg uaq.)i)sin8uij xap jpj^ ajpnp
-lAiput xap,, J9S Bxanj ltajojBd,, bj aH.assnvg ^a BJBd anb Bsuaid (¿9J-J9J 'dd 'g 'j 'gy
'jfvi{osuasstcnt¡oDjd jap viojxy ajjjjp 'Sos sdq) saizaizvg 'ojoaja ug "aaassavg aa ap ja uoo
appuioa ajJBd ua ojos anb 'tíajojnd&gt;f ap ojdajuoa us b uaiquie) Bxaqap as ojsg (99J)
•gg -d '•••'8unpjat{os ajQ (S9j)
'([981] 9 #d) 'ouoí soniBuiBjj ^7/j ua anb sg
O\ 9J^U9 OpIU91UOD Oip9taJ9JUI odlHB9 Utl BI9BI|
Í8B9IU9J SBI9U9T9 8Op SB^ 9JJU9 OppnpOdd Bl^ BUBOdllSSnBS UOI9UlJSip B^
9p BJS^O^OUOJ UOT9BJ9adJ9JUI B^ 9llb OJBII^ Ull BI9Bl{ : UOI999Jip BUISTUI
BUIl U9 ^BJUndB U999JBd 8BpB^BU9S 8B9IJIJ9 SB^ 9p SBIJB^ 'f *g '
'(69T) djojvd-&amp;n8utri uopuxjsip b^ uoo ^piouroo
ou jvuojounfv-j^nio'iounf sis^^ijub u\ 'ojiq "^ BAjgsqo ouioo '^nb .0
'o^oaouoo JB[qsq [9 U9 Bp 98 49fBnSu9[ p ^^njiisuoo 9nb o^ opoi otuoo
'pBpqBuoiounj b[ 9nb 9p oqo^q [9 9Jtqos uotouojb b^ jbuibj^ 9pu9iju9
18 OpilU9S 9U9IJ O^OS Á 'BlSo^OUOJ B^ JIUIJOp BJBd OIJ9JTJ9 OUIO9 pBpi[
-BUOIOUnj B^ JBUIOJ 9p ^BUOT9U9AUO9 Á OOfPBjd OJ9B OJJO \B UOIOISodo
9p ODIJOBld OJ9B UIl 9p BJBJJ 9S : OJBunq BJSinUI^ ^9 O[J99Bq BJU9JUI
ouioo *9iu9uiB9iJ9Jstq o B9TJ991 Botjxjsnf 98 ou oj^d 'buiiji^^^ s^
^BJ^ -BI^O[OUOJ Á B9TJ9UOJ 9JJU9 U9I9UIJSip B[ JBZBq99J B
BJBd 9jBAinbo ounqu ojs^ "SBox^uoj: S9uoi9b^ijs9aui sb^ U9 ^uoiounj
OTJ9IIJ0 {9p pBpi^iqtpUI9S9jduii: B{ U9 Á (89l) (44s9^i9O8 SO^UBIJBA^ A
U8O9IJBJU9,,) S9JUBIJBAUI UOS 9nb t4891UBIJBA^ SB^ 9p BTOUBlJOduiT Bf U9
9JU9UIBA9nU 9JSISUI 9 ' (*^ ' ' 'JO) B9IJ9UO^ B| 9p BJSI[BJnjBU-OU J9J9BJB9
^9p B9J99B S9UOI9BAJ9SqO SB^ OJ9S OpUB9j^B '(¿9l) UpiOBJU^Uin^jB
BUISIUI BJ OJJBd UBJ U9 BUIOJ9J SniZOIZB'q '9pJBJ SBUI SOUB Z9IQ
"(991) J^IJ91BUI J9 JBUOIOJodojd BJBd OJ9S 9AJIS
O 499OUO9S9p 98 9JU9UI9jduiI8 t49JOJBd99 BJ : BJJJ9UIOUOJ BJ UO9 BpBUiq
-tuoo biSojouoj Bun 9p ^nbunB 'biojouoj bj 9p oduiBO jb sopxuos soj
9p BI9U9I9 BJ BpOJ BpBJSBJJ 98 OJ98 A SBUIjdlOSip SOp 8BJ 9J)U9 UpiOUIJ
-Sip BJ 9p S^pBIjnoiJip SBJ U9AJ9nS9J 98 OU 4O1S9 UO^ *(S9t) 44Bn^U3I,,
bj B98 oi9fqo oXno a^iiBpnwj Bun U9 bjSojouoj A boijouoj 9p uóiobo
-IJIUn BJ OUOdojd 49JU9UIJBUIJ 4^ '(^j) (BJOS BUn U9 91U9UIBIJBS999U
U9punjUO9 98 S9I99ds9 89JJ SBJ 4tOpiUO8 9p odlj^^ 9jdlUIS J9p OUBjd J9 U9
9nb op oqooq J9 uo JBJBd^J uis) (&lt;an8uvj^ bj b soiuoioouojjod 89jj sbj
*—saj-umuva A so^tvfua 'smuauof OA9nu 9p— uadAiinwj 9p soioodso sojj
999jqBj89 'ninnpiaiptipnvj A sndAwnvj ojjuo onSuijstp 'j^ujiav^ ap
ofnjjuí j9 ofBq rouiuiBO ojjo 9n^xs smzoizB1^ ojo^ '('S'g'g *jo) ajouvd

�y lo constante-funcional, que resulta ser tierra de nadie, por no ha
berse atribuido ni a la fonética ni a la fonología.
Decisivas, en este sentido, nos parecen, sobre todo, algunas ob
servaciones de N. van Wijk y B. Malmberg.
N. van Wijk (170) admite la distinción entre fonética y fono
logía y basta atribuye la fonética a las ciencias naturales, como estu
dio de los "fenómenos materiales del habla". Pero observa que la
distinción se vuelve difícil si se trata de hacerla coincidir con la
dicotomía langue-parole. En efecto, existe un desajuste entre la exten
sión significativa del sustantivo fonología y la del adjetivo fonológico:
la fonología debería ser "ciencia de la lengua"; fonológico, en cam
bio, es sólo lo funcional en la "lengua". Por consiguiente, "extrafonológico" no coincide con "fonético" (concreto), pues los hechos
extrafonológicos pueden ser constantes y generales en una comunidad:
pueden pertenecer a la "lengua". Existe, pues, "un grand domaine
d'études phoniques intermédiaire entre le domaine des systémes
phonologiques et celui de la phonétique puré", un campo "oü la langue et la parole se touchent", y donde, por lo tanto, las dos ciencias
fónicas deben colaborar (171).
Van Wijk no saca otras conclusiones, pero parece evidente que
de lo observado se puede deducir que una fonética enteramente autó
noma, sin contactos con la fonología, sólo puede existir si se considera
la parole en sí, como fenómeno independiente y puramente físico;
si, en cambio, se considera el hablar concreto como parole que "rea
liza" una langue, ya no es posible una neta separación entre las dos
disciplinas (cf. 3.1. 2.).
B. Malmberg, por su lado, señala la dificultad de hacer entrar
en los estrechos esquemas de la fonología la compleja realidad de
una "lengua" histórica (172). En las lenguas, aun fuera de las lla
madas "variantes combinatorias", se dan numerosos elementos cons
tantes que, sin embargo, constituyen simple "uso" tradicional, norma
de "realización", y no pertenecen a las oposiciones fonológicas dis
tintivas: son afuncionales. De este tipo son en el italiano literario las
oposiciones normales entre [ts] y [dz], [s] y [z] (cf. 2.3.6.) (173).
Otras veces, y sin que haya "neutralización", las mismas oposiciones
fónicas son distintivas (funcionales) en ciertos casos, mientras que
en otros casos son simples variantes. Así, en francés, la oposi
ción e : e es distintiva en clef : claie, pero no lo es en [se] : [se]
(= sait) (174). Además, en un "estado de lengua" coexisten varios
"sistemas" (regionales, culturales), conviven conservaciones e innova-

(170)La délimitation des domaines de la phonologie et de la phonétique, Proceedings
G., pp. 8-12.
(171)Ibid., pp. 11-12.
(172)Cf. Reseña de G. Gougenheim, Éléments de phonologie franqaise, AL, II,
1, pp. 54-60 (partic., p. 55)
(173)A propos du systéme phonologique de l'italien, pp. 41-42. Una "excepción"
como /ratsa/-'raza': /radza/-'raya' (pez) no impide que se acepte íntegramente la
observación de Malmberg.
(174)Observations sur le systéme vocalique du frangais, AL, II, 4, pp. 232-246 (p. 244).
— 168 —

�— 691 —
•s3ib A Z d 'HSIS JD (6¿l)
'6-¿ 'dd 'sadpupj if-gx 'd 'pmoD viSoy&gt;uo¡ vq *j[) (8¿I)
'2 'n 'Z0 -d
'•uoi¡j ja -uoiij 'snizDizvq í¿ 'd '•••jsa ua nQ 'i,3nixhvj\[ 'p SuBDijdtut SBjp anb SBOuoaj
sauoisnpuoa sajuBjaoduii sb[ ap SBnn3[B eauopBAJasqo BepnSe sns ap oppnpap BjjqBq
üH3íuv'ivj\[ 'oipnisa aisa BJBd JBj^saoa opipod souiaq ou anb 'saiuaioaj sbui ssjqo u^ '99
-19 *dd '1 'ni '^y 't¡3S}sozuoiq uaiuapoui tuj wajsÁsjv^o ^ uaauvmuünb turtz ua^uj
st6l 'pui&gt;^ 'audapoiu sw5uvjf np anbijuvuosuoj atua^sAs aq '-fa aod ''j[) (¿¿1)
•^- -d ""íotfojd y (9iI)
'0f2'8Z 'dd " "suoijDíijasqo ígf, -d ""sodo^d y (¿1)

:sBiajouoo s^uoioBZT^Baj sb^ ^p oipnjs^ ^
B^ b opiíBf^p 'pBpiuntaoo b^ ua ^jubisuoo ^upxoBzi^aj^, ns
uatquiBj JBtpnjsa aqap anb outs 'sajBuoiaunj sauoxaisodo sb^ ap oipnj
-sa ^e asjBjituq apand ou B[[a 'tjBtaos uoian^iisut ouioa an^^uvj e\ ap
BiauaiaM Baaptsuoa as bjSo^ouoj e\ is 'bjsia ap ojund ajsa apsaQ
-oa uos ou anb '(jj 3QOMVT) i^o^^unf mua^sis ap ojdaauoa ^a
bjlo Á ' (j 3flO^VT '[^uijou Buiajsis) finóos upionnism ouioa 4tBn^ua[^
ap ouBaanssnBs ojdaauoa ya bjo ojuauíBpunj ouioa jbuioj ap oqoaq \e
uaqap as bjSo^ouoj B[ ap uoioBjiuiqap e\ ua SBiauadaqoaui sb[ 'ajouvd
-&amp;rtá\m\ Bjuiojoaip e\ uoa sauoiaB^j sb[ b auaatauoa anb o^ jo^
•bjo^ouoj b^ Á v^ya aajua ojBiq un ajuama^qBjtAai^t aSdns 'aaBq as ou
ojsa ouioa 'ojad ítjBjnjBU Btauaia,, ouioa asjBaapisuoa Bupod ou eÁ
'sosbo souiij^n sop so[ ua souam O[ jod '^ '(•"[ *g • ^a) BaauBiu bjjo ap
asjiuxjap 'sand 'Bjiaqap Baijauoj B^ 'osBa Bp^a ug • (SBaijsqijsa sajuBtJ
-baui se\ ap uaiquiBj upisnpxa uoa) SBAijuijsip SBaiuoj sauoiaisodo
sb[ ap Biauaia (o i (sa^suoiaunjB sajusjsuoa sojuauíap so| ap uoisnp
-xa uoa ojad) SBaijsi^jsa ouioa SBAijuijsip ojubj 'sapuoiaunj sboiuoj
sauoiaisodo sb[ ap Biauaia (q í (^Bja^auoa uotaBzqBaa,, B[ b sojsando
'sajuBjsuoa sojuauíap so[ ap ^^sbuijoj,, sb^ ap oipnjsa) 4tBnSua^ e\
ua?9 sopiuos so^ ap Biauaia (o :BiSo^uoj ap sojuijsxp sojdaauoa sajj
souaui O| dod uBjuasaad as Xo^zjaqnjj^ ua 'p^pipaa U3 "^ #g *g
*4tBnua^, B^ b uaaauajjad 'ajuamajuapiAa 'ojad 'sa^u
-oiaun^ uos ou anb '(8¿l) (uoioBzqBaj ap sbuuou) 44uoTaBiaunuodd b^
ap sa^uidou ajuauíBaajua sapBpiJB[naijJBd^ ap opnuaui b B[q^q Xo^[
-zjaqnajL omstui ya A (0I *^ '3/ 'dlDJL) ^osqo^pjf uaiquiBj opBAaas
-qo Bq o[ 44Bn^ua[^, e\ b uaaauajjad anb 44soaxo[ouojBJjxa^? sojuauíap
so| ap asjBdnaoajdsap apand ou Bi^o^uoj B[ anb 'ajJBd bjjo jo^
'(¿¿i) Baijauoj upiaBAjasqo e\
uoa oaio[ouoj oijajija ya ajuauíBnaijojd opuBuxquioa 'soÍBqBJj sotjba
ua oqaaq Bq osoipnjsa ajsa anb o\ 'ojaaja ua 'sa j^ "(9¿l) 4tuoijsanb
ua an^uB^ b^ juauuoj 'sxunaj 'inb sjnaja^j sa^ snoj jib[3 nB ajjjaui
jnod asX^uB4^ ajAinsjnod jnBj yy *B^ jajajJB4s s^d jnBj au \i sibj^[
•juapiAa jsa43 -Buiaqas a[ jassajp jb¿ jaauauíuioa jnBj yy -ajnj^na ap
an^uB[ aun ajjjo4nb saxa^duioa ja saijBA sjaadsB sa^ snoj jaja[jaj jnod
aauBnu zassB SBd jsa4u sibui ajnsaui auiBjjaa aun suBp ja^xa jsa sano^
-ouoqd sap Buiaqas jaijjs ag^ :ájaquqBj^[ Ba^ anb ey b uptsnpuoa ey
'sand 'a^qBjtAaui sg '(Sil) OJ^ B uiajsis un ap uoiaisuBJj X^q 'sauoia

�PAROLE

LANGUE I

Hablar

"Realización"

concreto

normal

FONÉTICA

Sistema
funcional

FONOLOGÍA

Si, en cambio, la fonología se concibe como ciencia del sistema
funcional, ella deja a la fonética no sólo el estudio de los sonidos
concretos del lenguaje sino también el estudio de las oposiciones cons
tantes afuncionales:
LANGUE I
PAROLE

LANGUE II

Hablar

"Realización"
normal

concreto

Sistema
funcional

FONÉTICA

FONOLOGÍA

Por lo tanto, o se admite que la fonética no es sólo ciencia de
la parole, sino también de la langue (LANGUE I), o, si se quiere
mantener el paralelismo con la dicotomía, debe ampliarse el concepto
de parole, atribuyéndole un campo que para de Saussure sólo podría
ser langue: el campo de la realización normal. De otro modo, si se
mantiene el concepto de fonética como "ciencia de los sonidos en el
hablar concreto", hay que reconocer la existencia de un campo inter
medio entre el objeto de esta fonética (alofonética) y el de la fono
logía (ciencia del sistema funcional) y atribuirlo a una tercera disci
plina —la que hemos propuesto llamar normofonética (180), por en
tenderla como "estudio de la norma de realización":
LANGUE I

PAROLE
Hablar

LANGUE II

concreto

"Realización"
normal

Sistema
funcional

ALOFONÉTICA

NORMOFONÉTICA

FONOLOGÍA

La concepción última de Trubetzkoy corresponde a este tercer
esquema, pero sin ninguna ciencia intermedia entre fonética y fono
logía (cf. van Wijk). Y es por esto que en las descripciones fonoló(180) Cf. UCF, pp. 6-7 (186-187).
170 —

�— T¿I —
'16-68 •&lt;*&lt;^ 'Tiqi (81)
'II *d '-jp 'qo '-xf VHVwy3 osoxxvj\[ •[ ^3 (281)
*(Hl"Il *•^&lt;* ''tP '90 'hdvhotj soaaviy "3) tísopxos /x-^/
'/8 ' 1/ 4/f ' ^/ SEUiauojiqijB scq b pepixouos ap uopBjaxxoa B[ ap souiuixai ouioa uauodo as X
'BAijBO¡xj-EA¡so[d uoiJBjaxjoa bj b saiuaxajipui uos JS/ '/p/ '/q/ BBUiauoj soqtJ (181)
sa[BaoA sbj oxad '(/e ^- u -(- ^/ ouioa [u -f- j] x^juasaxd ap uoiaipuoa
bj uoa ojos 'sBsaauBjj sajBSBu sbj uaiquiBj asxsjaxdxajuí UBixpod isb
A) —(81) BJtBxn?D osojjbj^ *f aasq 'sauozBx SBuanq uoa 'oiuoa—
pxsmi muauofiqojD -\- paaoa ua SBjopuaipuiasa sanSnjxod jap sajBSBu
sb[ ajuauíBaijBuiauoj xsjaxdxajuí ouiiji^aj sa 'opoui ouisitu
•san^njxod jap jBax ouisijBaoA [ap ojuijsip Xnuí sa oubi[bji [ap
ouisijBaoA ja anb 'ajxsd bj^o xod 'a^uapiAa sa oxad '(^81) ou^ijbji
Biua^sis [B oaijuapi sa 'sbuoib sauoiaisod sbj ap bixo^bui bj ua A Baiuoj
ua 'sBsan^npod sajBaoA sbj ap [Buoiaunj Biuapis ja t#fa xod 'isb
sbxjo b uaiquiBj xapuodsaxxoa Bixpod anb 'ojaBx^sqB aiuaui
Biuapis un ouis 'joundsa pa Bxtqixasap as ou 'opoui oxjo aQ
"iruoiaunf oiuoa
ap uaiquiBj ouis mioiaunf anb oj sa anb ap o[os ou Bjuana x^p aqap
'[B^ xas BXBd 'uoiadixasap Bun :44BAipnBqxa^ a)uaui[Bax sas uoiadixa
-sap Bun anb BXBd ajqBsuadsipui sa oipnjsa jbj ojsa xod ajuaiuBsiaaX^j
•[Buoiaunj oj ap asxBjaxauoa ap BxauBui bj usjuasaxdax :sa[Buoiaunj
so^sbx soj uauaiiuoo S3jubixbaui sbuisiiu ssjsa sand '[Buoiaunj ouaxxaj
ja BuopuBqB ou u9iaBzi[Bax ap sajuBixBAUi sbj ap oipnjsa ja '44sajBuoia
-unjB^9 otuoa sopiuijap sojuauíaja ap asx^dnao ap xssad b 'sBiuapy '[bu
-oiaunj pax bj ouioa sapnp^pqisod ap vuia^sis ojos sa ou anbxod 'aiuxij
sbui Biuajsis un BjsBq A 'Biuajsis ua^njijsuoa uoiaBzijBax ap sajuBix
-baui sbj uaiquiBj anbxod '44ouisiuiojb^ opBiuBjj Ja ua xaBa BXBq sou ou
niujou bj ap oipnjsa ja 'ajuaiujBxnjB^[ #44BaijsnaB BiauBjsns9^ bj ap Bia
-uaia bj A 44biuxojí^ bj ap Biauaia bj 'Baijauoj bj A biSojouoj bj xBxoqBjoa
UBxaqap (SBiuauoj soj opiuijap u^XBq as anb BxauBtu xainbjBna ap)
upiadixasap jbj ua anb A 'oubijbji jap o saauBxj jap '-fa xod 'uan^uijsip
bj A UBzixajaBXBa bj anb sajusixBAui SBsa opsj ap asxBÍap uapand ou
vjoundsa vnSua¡ bj ap uoiadixasap bj ua anb ajuapiAa sa 'Bxoqy
"(T8T) 1^1 ^ /P/ SBuiauoj soj ap oseo ja sa oSojBuy 'saiuauíixad soSsex
ap BjaBxisqE Buins ajduiis 'sapadsa ap axaadsa ouis sojauauoa sojaíqo ap aiaadsa sa
ou anbxod 'asxBzij^ax Bixpod ou /q/ ajuBixeAUi bj :sajBnpiAipui soapsin^uij sop^
soj ua UBqanxdinoa as anb 'sBAanu zax epuo A SBsoxaumu aiuauíBijuijuí 'sBqaip
ajuauíBidoxd sajumj.oa sbj ua aiuauqeiJUBjsns uuBzijBax,, as anb sbj (sajoax sop
•iuos ap saiaadsa 'sasoja o sodp 'usbiuxoj,, uos anb) satumuvaui SBiupjn scjsa uos
A i [/] oiuoa 'sopBuiuixajap uaiquiBj 'sosbd soxjo ua X [q] ouioa sosbo sopsuiiu
-xaiap ua '(onpiAipui janbB o aisa ap xBjqsq ja ua ou A) vjouvdsa miSuai v\ ua
'BzijBax as /q/ Biuauoj ja 'ojaaja ug •oanDaijf o oaxsnjao oduiaii oinsiui jb xas ou
A oaouos A jüjqüjiq 'puo ojos xas apand jBax opiuos unSum anb SBxiuaiui '(/d/
zojouos * — /p/ zjviqjy¡iq '/ui/ zpoao) SBiuauoj soxjo ap uan^upsip oj anb sajuau
•^pad soSsdj soj auapuoa ojos anbxod 'uoiaaBxisqB Bxnd eun ouis sajsax sopiuos
ap asBja Bun B^uasaxdax ou oxad 'BjouBdsa BnSuaj bj ap (jBuoiaunj) oai^ojpuoj
Biuaisis ja BxSaju; Binauoj aisg •jouudsa ua /q/ Biuauoj ja '*ía xod 'asaxapisuog 'so^axouoo soptuos ap sasrqo o sod
-íj-soptuos '44sbuixoj^9 uos :sajBnpiAipui soaijsjnSuij sojob soj b ojaad
-sax uoa uoiaaBxjsqB Bun usjuasaxdax vA anb ouis sojaxauoa sopiuos •
uos ou anbxod '44Bn8uaj,, bj b uaaauajxad A 44sajBiaos s3jubixbaui,?
uos anb ^sapauuou saumanzip^au sbj x^^nj XBXjuoaua uajans ou sboiS

�nasales no dejan por esto de existir en portugués y de caracterizar
la "norma de realización" de esta lengua.
3. 3. 6. Cabe concluir, pues, que, aun reduciendo la "lengua" a
un solo sistema (lo cual constituye una reducción muy grave, si por
"lengua" no se entiende sólo la formalización de un hablar sino una
de esas formas históricas que se suelen designar con este mismo tér
mino, un idioma), el esquema fonética-fonología, entendido como
paralelo a "material" - "funcional", resulta insuficiente, porque a todo
sistema corresponde una norma de realización, que no es material,
pero conserva todos lo rasgos comunes de los sonidos materiales; y
no se define por la funcionalidad, pero contiene los elementos fun
cionales y constituye el modo indispensable de su concretarse. Los
elementos que integran la norma son "formas", y precisamente formas
objetivas, en el sentido de que constituyen clases de objetos concretos
y son inmanentes en los objetos mismos; pero podemos considerarlos
también desde el punto de vista de la sustancia, como sustancia orga
nizada socialmente (interindividual).
3. 4.1. Todo lo dicho hasta aquí justifica sólo empíricamente la
reunificación de las ciencias fónicas. En efecto, las varias críticas se
ñaladas, aunque tengan bases teóricas, se reducen en última instancia
a subrayar que no conviene cortar los lazos entre las dos disciplinas,
porque esto implica dificultades en la práctica descriptiva y afecta
la exigencia de exhaustividad de las descripciones lingüísticas. De
todos modos, casi siempre parece que se objeta la excesiva autonomización de la fonología, es decir, algo que los fonólogos no han
hecho (cf. 3.1. 3.).
3. 4. 2. De una posición muy distinta surge la crítica que hace
a la fonología L. Hjelmslev. Y quizás justamente en esta crítica se
encuentre una de las razones teóricas más sólidas para justificar la
unidad de las dos disciplinas.
Es sabido que Hjelmslev es el estudioso que trata de fundar su
fonemática (llamada luego cenemática) con criterios "exclusivamente
lingüísticos" y sobre bases independientes de la fonética (184) ; que
trata de definir conceptos como la "sílaba" sin ninguna referencia a
la "sustancia fónica" (185) ; que excluye la fonética como tal de la
lingüística (186) y que llega a criticar hasta ásperamente él "foneticismo" de la escuela de Praga (187). Parecerá, pues, extraño encon
trarlo también entre los críticos que objetan a los fonólogos su ex
cesiva separación entre fonética y fonología. Sin embargo, esta posi
ción no es paradójica sino perfectamente coherente con su sistema.
Para Hjelmslev, el punto de partida es la "lengua", es decir,
en el plano de la expresión, el sistema fonemático (o, en el terreno
en que él se sitúa, y que representa un grado superior de formali
zación, el sistema cenemático) : a los "sonidos" (o a otras "unidades

(184)On the principies of phonematics, Proceedings L., pp. 49-54.
(185)The Syllable as a Structural Unit, Proceedings G., pp. 266-272.
(186)PTL, pp. 50, 62.
(187)Veber die Beziehungen der Phonetik zur Sprachwissenschaft, "Archiv f. Vergl.
Phonetik",II, 2, pp. 129-134.
— 172 —

�•j^, -d 'sadpinjj
*(tt '^) S^'O^^ '^*^• ''7 süuipaaoojj 'awauoqj puv punog (161)
•gt -d "jp st¡nsax (06T)
•¿S -d 'sajutauo^j a^i^ i ^ ^^ (681)
•S9-t,9 -dd
'II '7V '^p^^o^jCzvC taujvjni^njjs um^znto wÁupvjjfvz ^j Í5I?AOM'i7 aP saH (881)
•Aajsrajafjj Bjafqo aj anb oj 'ajuauíBjsnf 'ojsa sa X '('g'I'g *p)
Baijauoj bj JBzitaouojnB jb oidtauíad ajsa uoo Biauaaaqoa bj auaijuBiu
ou oaag '(61) 44osoTíA InoaP un u9 ^Bí&gt; as '^inauoj p aimpp BJBd
p OpiUOS pp 9JJBd 98 TS^ 9tlb X 44BUI9UOJ p UOD uppBpj U9
asjiuipp apand afBnSu9[ pp opiuos pw anb JBAaasqo p 'Xo^zjaq
uaiquiBj aXniui o[ ]^ • (X6T) t4soj9J9uo9 sopiuos so^ ap upisuaj
-X9 B^ X S9JtUIT^ 8O^ JtUipp BJBd OIJBS999U 91U9UIBjnpSqB 89 OJ9BJJ
-sqB Buiauoj p anb JBpao^aj uaqap sBisxjauoj so^9 anbaod 'Biopuoj
b^ ap Ban^uoj b^ a^uaraBjajua BJBdas ou pna p 'ivaNaaHg '\ 'sauBp
ouisipjín^anj^sa pp JopBpunj p ouisiui ojsa Bpuas 'aiuauíBjiat^duij
•oapBUiauoj: oiuaiuipouoa un Baqduit sopiuos so^ ap
ojuaiiuiaouoaaj: p anb X vn^uaj vj ap upuvd anb Xoi/ anb JBAjasqo p
ppuasa aaaaBd sou anb o;und un booj Aa^suipfjj o^a^ *(06l) 44aíBS
-uatu,, pp 44oj)ipoa?, p aianpap ap bjbj^ anb ouis '44o^ip9a,, pp as^q tb\
ajqos 44afBsuaui^ p B^aadja^uí ou ^uosqo^Bf Baipui anb b^ sa BisinS
-ui[ pp uppisod b^ 'Bpiaouoasap BnSua[ Bun B aiuajj 'pBptpaa ug
•(6gX) (BujajBui Bnáua^ ns '*fa jod) aopBAjasqo pp 44ajuara,^ ts\ ua ops
a^sixa anb '44an3uBj,, vjjo ap ouis 'BpBAaasqo ajouvd B[ aod sopBjsa^iuBui
an^unj ap s^nf so| ap bjbjj as ou 'Bazouoa ou osoipnisa p anb BtiSua[
Bun ap ossa p ua 'anb ap oqaaq p ua BJBda^ ou Aapuqafjj
"44anuB| ap sjpj^^ soj ap aanpap as anb
'Bapauoj b^ ap p apsap ou X ^Biopuoj b^ ap odiuBo p apsap oaiupj o[
ap pBpiun B^ aA :Baiiauoj: b[ ap uppBziuiouoinB b^ 'oiJBaiuoa p 'ouis
'(ajuapijnsui aaaasd a\ B^sBq anb) Bjáopuoj tb\ ap BjtuouojnB B[ sa ou
soSopuoj so[ b Bqaoadaj Aapuipfjj anb o[ 'sBjqBpd sbjjo ug
ap sjiBj sap juauíaA^anpap lUBpuaasap ua4nb ^iBuuoaaj a^ au
B[ ia 'uoi^auoj bs jBd anb i^iBuuoaaj as au a^BuB^ np uos ag • • '
anod ^uaa^ua X4u sanbtsXqd saaua^ajjtp ia saauB^quiassaj sanpuaia^d sa[
ja ajpuuopauoj juauíajpssaaau jsa (uaianssnBS suas a\ susp) anbiá
-opuoqd uoijauíjsip ajnoj?^ 'Aapuipfjj Bnuijuoa 'ojaaja ug '44sjuaaaj
-jtp sauíauoqd sap juajuasajdaj suos sauíaui sa\ no sanuB[ saajnB4p
b X \i^^b jtbj nB aaBd^ anb sanuuoaaj aja juo4u auiauoqd un4p sajuBi^
-ba sa[ anb jtbj aj jns uosibj aaAB ajsisui ^[bao^[ '^^ sajxojBuiquioa
sajuBiJBA sap jubjibjj ua,? :anbaod ajuauíBjsnf aaBq oj oaag *(88l) 44B^
-Bag ap Bpnasa bj aod Bpipuajaad 44Baij9uoj,, X 44Bjopuoj^, aajua
BjnpsqB uppuijsip bj Baunu oqaaq UBq ou anb 'sasaauBJj X^
'souBaiaaiuB (SBjstjauoj) soSojpuoj soj ap soqanbB ap Baaaa Xnuí
as?í bjsia ap sojund soXna '^BAO^[4&gt;g oaBAopa osoipnjsa p
'•fa aod 'apand Aajsuijafjj 'BaauBiu Bjsa aQ •asjBziiuouojnB apand ou
'Bjsa ap apuadap : (vapvwatiaa *dsaa) BaxjBinauoj bj uoa upiaBjaa ua
asainjijsuoa apand ojps Baijauoj bj anb aiaap sg • (sviuauaa #dsaa) sviu
-auof soj ap opuaija^d 'BAijanpap bja aod ojps Bajj as (44sajBiauBjsns

�3.4. 3. Resulta claro, pues, que nadie separa total y terminan
temente las dos ciencias fónicas. Los que explícita o implícitamente
parten del hablar (aunque con la idea del sistema y para descubrir
el sistema), como los fonólogos de la escuela de Praga, empezando
por el mismo Trubetzkoy, y la mayor parte de los estructuralistas
norteamericanos, separan la fonética de la fonología, pero no ésta
de aquélla, pues deben admitir que, de algún modo, las bases de la
fonología son fonéticas. Los que parten efectivamente de la "lengua",
como, en primer lugar, los glosematistas, separan la fonología (resp.
cenemática) de la fonética, pero no separan la fonética de la fono
logía, indicando que los fundamentos de la ciencia de los sonidos con
cretos son necesariamente fonológicos. Es decir que, por un lado, se
autonomiza la fonética y, por el otro, la fonología. En el primer caso,
se considera la fonología como dependiente, en última instancia, de
la fonética; en el segundo se considera exactamente lo contrario. En
ambos casos se clasifica la fonética como ciencia natural y la fono
logía como ciencia lingüística; pero en el primero se piensa que es
la ciencia natural la que debe proporcionar los fundamentos a la
ciencia lingüística, mientras que en el segundo se parte de la ciencia
lingüística para fundar la ciencia física.
Las dos posiciones, aun siendo antitéticas, parecen justificarse
con argumentos muy válidos. Esto significa, según nosotros, que no
son irreconciliables y que contienen ambas la misma verdad, aunque
vista desde ángulos distintos. Para demostrarlo habrá que comprobar,
por un lado, que la fonética no puede separarse de la fonología y,
por otro lado, que la fonología no puede separarse de la fonética.
En otras palabras: que el estudio de la llamada "sustancia" implica
un conocimiento de la "forma", y que el estudio de la "forma" no
puede hacerse sin referencia a la "sustancia" fónica. Pero ante todo
habrá que comprobar el carácter lingüístico de la fonética, porque
una "ciencia natural" no podría coherentemente coordinarse con una
"ciencia cultural" (cf. 3.2.).
4.1. 1. Las afirmaciones acerca del carácter extralingüístico de
la fonética se basan en la índole totalmente material def su objeto.
En efecto, esta disciplina se coloca decididamente en el plano de la
"sustancia" del lenguaje, o, mejor dicho, de una de las dos sustancias
que el lenguaje organiza: el plano de la sustancia acústica, de las
palabras como cosas, como naturaleza. Al aceptar el punto de vista
de la "sustancia", que pertenece a la física y a la fisiología (193), la
fonética se identificaría con estas ciencias (cf. 3.1.1.). A lo sumo,
podría ser ciencia auxiliar de la lingüística.
4. 1.2. Según nosotros, tales afirmaciones revelan una insufi
ciente comprensión de la doble faz del lenguaje, que es al mismo
tiempo naturaleza e interioridad de la conciencia. Por eso, aun Una
ciencia que lo estudie como cosa^ como hecho puramente físico," no
se confunde con la física, si lo entiende como lenguaje, como algo
que no es sólo físico. Tal es, justamente, la situación de la fonética
(193) Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 11.
— 174 —

�•(8IS "

•dd -7

•-2 "dd '-piq!
•i d '-tp no
&gt;d$ fo aunjvu 377
•6SI "d &gt;7ij3 niHojotiof .07
•¿ *d '•jw -qo 'NiaxsNaawHg - /^

(861)
(¿61)
(961)
(61)
(t6l)

•

-iqjB BjJBq as sojuauíSas ua oaiuoj onuijuoa un ap uoisiAip Bjauíijd
bj [Bna ja unSas— sijjbjj ouioa 'ojaiJjsa ajuBjssq BjsiAijafqo un BjSBq
anb sajuapiAa ubj uos ojuaiunaouoa jbj ap sojaaja sog '('Z'f' 'P)
Aajsuqafjj jod opBjBuas oojjtnuauof oiUBtuiioouoo jb ajuauíBjsnf aqap
as 'sBjqB^d sbjjo u^ "(861) opsai^iuSis ap oiquiBa un BjauBui Bjsa ap
opuBOOAoad 'oj^o aod o^uaxu^as un amipsns ap pBpqiqísod B^ b aqap as
ojsa :44Sui^ijai apaqBqd^B ui uiaqi oj sjana| ^uiuáissB ui jo 4ajB
ui spunos aqj jBqAv ^uivCbs ui Xjjnaijjip jB^naxiJEd ou a^iu b sb
9M?) '(*q -u 'oaisij bjsia ap ojund ^a apsap pBpqiqisoduii Bun ap
-bjj ap JBsad b) pBpijBaj ua ''Á ttuopBSijsaAut aijsin^uq jjb ui ajqBS
-uadsiput si spunos-qaaads jo uiBqa aqj jo uoijdaauoa aqj,, 'osoipmsa
ouisiui ja Bnuijuoa 'oSjBqtua uig "(¿61) 44iuajsixa-uou si punos-qaaads
aqj sois^qd jo juiodMaiA aqi uiojj,^ 'sauoj* Bpjanoaj otuoa 'ojaaja u^
•zaa vj v sopmos sop jod BpBdnoo aaajBds ^uno BjqBjBd bj ap jbjoj
BiJojaa^BJj bj ap pBiiui bj ap sbui '(961) aaaxdia^g "^ "g ap Biu^já
-Bip un ua :oaiuoj onupuoa ja ua uoiaisodaaqos ns Bpap 'sopiuos soj
jBpuijsap ajqisodiut Búas 'sBiuauoj soj sotuBjaiaouoa ou ig -sviuanof
ouioa '4tSBaijsinuij sbuijoj^, ouioa souisiut soj ap oíAajd oiuaiiuia
-ouoa un Baijdiui —44aí*Bn^uaj jap sopiuos^ oiuoo souauíouaj sojjaia
ap o^uaiiuiaouoaaj ja— Baijauoj bj ap jbioiui ojob ja OJa^ *j '^ 'f
o BiauBjsns Bun ap ouis 'Bai^snaB a^uauíajduiis 44BiauBjsns^5
Bun ap Biauaia sa ou : soaijboijiujiis ouiod anSuijsip soj Á aaouoaaj soj
'opBaijiu^is ns ap ajuaiuajuaipuadapui squasap soj anbuny -dfvnS-uaj
ouioo ouis 'sdjm ouioo sopiuos soijaia Jiqiaasap ap bj sa ou pspijBuij
ns A '—44sopinj^, soj ap Bdnao as ou anb ojsand— oopsin^uij ajuaiu
-BiJBsaaau sa bdijouoj bj ap b^sia ap oiund ja 'BJoqy 'pBpijBuij ns jod
A BjdopB anb bjsia ap ojund ja jod ouis ojafqo ns jod auijap as ou
Biauaia Bun SBiuapB ^jBjqBq jap boiSojoisij-odisij Biauaia buh ap ja uoa
apiauíoa Baijauoj bj ap o^afqo ja BJainbis iu anb aiaap sg 'sopvjnoi^jv
soptuos ou A sBuotBvjnoijjo aqijasap bj^ojoisij bj A '-aja '^ 'd 'o 'bjuwuos
-uoo ipaooci ouioa o^jb aqijasap ou boisij Bg ^ao^q anb Jod uauaij
biSojoisij bj iu aisij bj iu anb apuijsap un xaaBq a^iuiaad aj anb oj sa
: OApnjijsuoa ojuauíoiu ns B^uasa^daj 'Baijauoj bj ua J^ijbj op sofaj
'(6l) (biSojouoj bj b ojos a^nqiJíiB Xo^zjaqnaj^ anb) oaiSojoajaj bjsia
ap ojund ja 'sand 'isy -oiusiiu ojafqo jap pspijBuij bj ap Bajao^ 44oaix
-ajjaj oíainf^^ un 'ojafqo ja a^njijsuoa anb 44ajuBuiuuajap oíainf,, jap
opBj jb 'ajuauíBiJBsaaau 'auaiAjajuí Bjsijauoj jap bjsia ap ojund ja.ua
'—ouBijuB&gt;j ajuauíBjaijjsa opijuas na ou anbunB— soubijub^j souiuuaj
sop uoa ojjBsajdxa BJBd :44sopiiu?, sajdiuis A 44afBnuaj jap sopiuos,^
ajjua uoiauíjsip bj sa Baijauoj bj ap uoianjijsuoa bj ua ojob jaui
-ijd jg '(^61) B^Jl^uoj bj Jod ajuaiujBiujou UBpinasap as soaijsinSuij
-ou sopiuos soj :oijbjjuo3 jb íaf^nSuaj ouioa aaouoaaj soj ou ojad
sopiuos soj aqiajad anb a^aiuja^ ap ooisbjb un 'ajuaiuBaiSojopojaiu
Bjainbis iu 'sa ou Bjsijauoj jg -44ojajauoa JBjqsq jap Biauaia^ ouioa

1

�trariamente (199)— debe registrar el 'hecho empírico de que el in
dividuo reconoce un número limitado de clases de sonidos' (200).
4. 2. 2. Este "hecho empírico" encuentra su explicación más ca
bal en la fenomenología. Husserl enseña que 'un objeto individual
no es sólo algo individual sino que presenta predicados esenciales'.
Y es interesante que Husserl dé justamente el ejemplo del sonido, el
cual tiene "en sí y por sí una esencia, y en la cima, la esencia univer
sal: sonido en general, o más bien, acústico en general —entendida
puramente como el aspecto que la intuición puede destacar del sonido
individual (aisladamente o mediante una comparación con otros so
nidos, como algo común) " (201). Ahora, es evidente que, si a sonido
sustituimos sonido del lenguaje, la intuición aprehenderá su esencia
como tal, es decir, su función en el lenguaje, su finalidad como ele
mento integrante de un signo, puesto que la finalidad pertenece jus
tamente a la esencia.
Por otra parte, la esencia del sonido del lenguaje se aprehende
de manera inmediata, al solo percibirlo y reconocerlo como tal, por
que ya en este acto se da una predicación "implícita" que se basa en
una "experiencia antepredicativa" (202). El reconocer (y nombrar)
algo como [a] u [o] implica el conocimiento de su esencia, que es
la de funcionar como distintivos en el hablar. Y la "experiencia ante
predicativa" en este caso coincide, como lo ha visto Hjelmslev, con
el conocimiento previo de la "lengua" [de una lengua^, mejor dicho,
con la experiencia que el científico tiene de sí mismo como hablante:
también en la fonética, como en otras ciencias del hombre, hay que
recordar que "el hombre es objeto de un saber anterior a toda ciencia,
por la conciencia que tiene de sí mismo" (203).
4. 2. 3. La "lengua" que se conoce previamente a la observación
científica del hablar puede ser la misma que se "manifiesta" en el
hablar observado, pero no importa que lo sea. En este sentido, Harris
señala muy justamente (aunque sólo como hecho empírico) que es
más fácil distinguir las variantes en otra lengua que en la propia (204)
[si esas variantes corresponden a diferencias fonemáticas en nuestra
lengua (205) ]. Todo esto coincide con aquella "existencia psíquica"
del fonema que —independientemente de su definición cómo "forma"
lingüística— señalan concordes Trubetzkoy (206), Sapir (207) y

Pike (208).
(199)MSL, p. 25.
(200)Ibid., p. 31, n. 4.
(201)E. Husserl, Ideen zu einer reinen Phanomenologie und phanomenologischen
Philosophie, trad. esp. Ideas relativas a una fenomenología pura y una filosofía fenomenológica, México, 1949, pp. 19-20.
(202)Cf. A. de Waelhens, Phénoménologie et vérité, París, 1953, pp. 4-5.
(203)H.-J. Pos, Art. cit., p. 156.
(204)MSL, p. 30, n. 3.
(205)"some su'b-units which the native does not recognize, the foreigner iriay notice
simply because they happen to correspond with sound units of tbis own" (Phonemics, p. 57).
(206)"la fonética persigue lo que se pronuncia en realidad al hablar una lengua,
y la fonología lo que uno cree pronunciar" (La fon. act., p. 149).
(207)Cf. La realidad psicológica de los fonemas, en Psicología del lenguaje cit.,
pp. 160-174. V. también Language, pp. 56-58.
(208)"The sounds of a language are automatically and unconsciously organized by.
the native into structural units which we cali phonemes" (Phonemics, 1. c).
— 176 —

�— LLl —
•(0^1) 01 •&lt;* 'HMS ^99 &lt;* 'OÍD ;
'0561 'Baa^g c'asw5uDjf Bnb^stngmj ja ^jvjauag ^nbnsmSutq 'Aiivg *H3 #j3 (US)
•g -d '-jp -jj^ 'vkivwHOi -f -J3 (oís)
•^^ d 'jia j-i^ "iva^iiDHa A ID (602)

^ Bapauoj bj anb o^sa aod sa ^ #(sojja aaiua oiaqijinba ja ojos opusia
-ba) zaA bj b sop soj JB^dopB ajuauíajqBiíAaui aqap anb ouis 'bisia ap
soiund sop soj ap oun OAisnjaxa ouioa JB^dopB apand ou Bjja anb uaiq
-raBi asaijiiupB aqap 'a^uatn bj ua A BzajBani^u bj ua oduiap ouisiru jb
UBJiuanaua as anb souainouaj ap Btouaia sa Baiisin^uij bj anb ajiuips
as is 'ojaaja ug '(sBapsnaB A SBtaojBjnaijJB) sboiuoj SBaxjsjjajoBJBa
ap souiuijai ua uauíjap as SBUiauoj soj 'ajJBd bjio aod 'oaad 'ooijbui
-auoj ojuaiuiiaouoa un b sbtobjS ojos oaiupj onui^uoa ja ua uanáuii
-sip as sopiuos soj 'ojsa joj ' (\\Z) ^iauapuadapaaiui ap ouis Btauap
-uadap ap uoiaBjaa X^q ou ajojvd A anStmj aa^ug • (OÍ^) odiuap owsitu
jn viuuof A ojón sa aírmSuaj \a anbaod 'Buiaoj ouioa uaiquiBj souiap
-uaqaadB bj 'pBpijBuoiounj A pBptjBuiaou ns souiaaouoa :uoiaBAaasqo
ajduits bj Buoiojqdoad sou anb oj ap sbiu oSjb Bjja ap BoaaaB souiaqBs
'Batuauíouaj p^pijeaj ns ua Bapsin^uij p^piApaB bj ap upiaBaapisuoa bj
ua Bií 'anb 'opuní^as og 'jmio'iaunf vniaisis A vxuj.ou ap soidaauoa soj
uoioBaado Bun a^ueipaui 'uBan^anaisa as as^q BXna aaqos
Bun sa afBnSuaj jap Batuauíouaj pBpijBaa bj anb sa B^uana ua
aauaj anb ^^q anb oaauítad og 'ajouvd bj aod ojos aaouoo as aii^uvj bj
'an^tmj bj aod aaouoa as ajo^vd bj ouioa tsb 'soajosou unSas 'anbaod
'uoxotsod ns ap Bo^aiui uoioBidaaB bj Batjduii ou oaad 'Aajsuijafjj ap
bisia ap o^und un ap uoiaBUiatjuoa bj a^n^jisuoa oqaxp og '^ *^ g
'ooijviuauof ti/ajm un ap
(ioioaj.d oiuaiiu-iaouoa^ \a ua asuvpunf aiuatuvij.nsaoau aqap sapvpiun
sns ap ojucnui-iaouooau uaiwiud pa (q A iviuuof vun uod vpvziuvSuo
^vpinujof vtauDjsns ouioa ouis aoouoo as ou viouvisns vi (b :anb ua vpip
-aui v\ ua viSojouof v^ ap ajqnuvdasut vipisa^ ísand *vapauof vj
•jbi ouioa 4tafBSuaui,, ja aBatjpuapi Biapod Baainbis
iu 'opoui oa^o ap íso^ipoa sbxu o 'oStpoa un aaouoa vA anbaod ojos
44afBSuaui^ un aB^aadaaiui ap BaaBj bj aapuaadma apand B^spauoj ja anb
soiuBiaip ''('Z'f'Z *P) Aajsiujafjj aod op^oipui oj b

j

-ouoj bj b Bapauoj bj ajqnjosiput BaauBui ap bij anb bj 'a^uaiUBjsnf
'sa anb 'aoqBj ns ap biustiu upiaipuoa bj aXnjt^suoo anb oj opnuaui b
BpiAjo as 'Bjspauoj jap aoqBj bj ap a^a^d Bjsa aaqos ojuaoB ja aauod jb
'ojsa aoj '(60^) s^jq^jo^eui uos 'sajBj ouioa 'anb 'soqoaq ap ojiuijui
oaauínu un Bipnisa Bisi^auoj ja 'SBjja b Biauaaajaa uod 'A UBjtuiijap
SBjsa anb sbuoz sbj ua 'oaad 'sbuuoj ap opionpaa oaauínu un Buoiaaod
-oad aj oíAaad ojuaiuitaouoa ja íoiupsip Xntu oquina oa^o biuoj b^sbij
oaijjiuaiD oiuaiuiiaouoa ja 'BDijauoj bj ap osbd ja ug *oiafqo jap oüisiiu
apuijsap ja Ba^d ajqipnjaui umoipuoa bj A uoiDBAaasqo bj ap Bpij
-aBd ap ojund ja opinjijsuoa BaqBij otAaad o^uaituioouoa ja osbd opoj
ua oaad 'soja^Sau bjsbij A sojaBDijipotu 'sopiqiaaa so^Bp soj ai^aaaoa
Bjpod oiuijjn ajsg 'ojain^íjsns Biapod ou A oaijj^uaxa ojuaiuiioouoa
ja uoa apiauíoa ou oíAaad ojuaiuiiaouoa ja 'aiuaiujBanjB^ 'yz 'f

�la fonología se justifican ambas como disciplinas lingüísticas, autó
nomas pero no independientes.
4.3. Lo dicho alcanza, creemos, para aclarar y confirmar, al mismo tiempo,
el carácter lingüístico y la estrecha vinculación con la fonología de toda fonética
que se presente como ciencia de la "parole". Pero no se ha entendido con ello
presentar como lingüística y unida a la fonología toda fonética posible.
En efecto, al lado de la fonética que se constituye como estudio de los
sonidos del lenguaje, puede haber una fonética en la cual la intuición previa se
detenga en un grado inferior de la abstracción: en el nivel de las formas acústicas
en general, independientemente de su finalidad lingüística (cf. 4.2.2.). Para ser
coherente con sus bases y constituirse independientemente de la fonología, una
fonética de este tipo no debería hacer ninguna referencia a lo lingüístico y defi
nirse como estudio general de los sonidos vocales (cf. 3.1.2.).
Sólo en parte se acerca a este tipo la llamada "fonética experimental", como
estudio de sonidos concretos, no organizados en "tipos", en sounds of language (212),
porque en ella ya interviene el criterio de selección lingüística: en realidad, se
estudian sonidos correspondientes a fonemas de algún idioma. En cambio corres
ponde a la premisa indicada, por lo menos como intención, la fonética de K. L.
Pike, que debería constituirse sin referencia a la phonemics y ser "a technic of
description which could deal with all nonsense sounds and syllables as well as
with those of language" (213).
La idea de Pike no es nueva, pues una fonética parecida ('libre de abstraccio
nes como sonido del lenguaje, sílaba, etc.') exigía ya Scripture en 1930 (214) ;
además, Pike no aplica su principio con coherencia absoluta, pues admite cierta
formalización y habla a menudo en términos de "sonidos del lenguaje". En reali
dad, lo que él quiere es estudiar todos los sonidos posibles, porque en ciertas
lenguas menos conocidas algunos de los que parecen "sonidos no-lingüísticos" po
drían presentarse con valor fonemático (215). Pero el hecho de que ciertos sonidos
no son funcionales (alofones de fonemas) en algunas lenguas y pueden serlo en
otras no implica que haya que estudiar todos los sonidos. Si la ciencia puramente
física de los "ruidos vocales" quiere ser coherente, ella no tiene que aducir argu
mentos de índole lingüística: si rechaza el criterio de 'estudiar los sonidos sólo
porque son representantes de fonemas en determinadas lenguas', no puede exigir,
al mismo tiempo, el estudio de otros sonidos 'por el hecho de que ellos también
pueden ser representantes de fonemas en otras lenguas'. Asimismo, no se entiende
de qué manera una fonética así concebida podría servir como "estudio previo"
para la "fonémica", sobre todo si se piensa que el número de sonidos "estudiables"
debería ser necesariamente infinito.
De todos modos, una fonética perfectamente coherente de este tipo es posible.
Y sólo una fonética semejante sería en todo aspecto independiente de la fonolo
gía: pero ya no sería una ciencia lingüística (su objeto no sería siquiera "el
aspecto físico" del lenguaje) y su misma legitimidad debería discutirse más bien
en el campo de la física y de la fisiología. Su relación con la lingüística sería
apenas el de una ciencia lateral, de un interés no superior al de la fisiología del
cerebro o del oído.
5.1. Como se ha visto, el problema fundamental de la constitu
ción de la fonética como disciplina lingüística —que es el del acto
inicial de reconocimiento y deslinde de sus unidades "sustanciales",
es decir, de lo que constituye su objeto— sólo puede plantearse y
resolverse con coherencia partiendo de una posición hjelmsleviana
(cf. 3. 4. 2., 4.). Del mismo modo, el problema fundamental de la fono(212)Cf. D. Jones, Concrete and Abstract Sounds, p. 6.
(213)Phonetics, prefacio de Ch. C. Fríes, p. V. Cf. nmbién algunas de las "15
ciencias fon^ticas" enumeradas por J. van Ginneken, Proceedings L., pp. 2-3.
(214)Cf. J. Laziczius, Die Scheidung..., p. 15; Phonétique et Phonologie, p. 297.
(215)Ob. cit., p. 37.
— 178 —

�— 6¿l —
•s3is ¿ a -í ' 'AI 'IV (22)
•^9 '09 -dd 72J (222)
•s8;s ^ 09 -d "jid -^o -AaA^aa 'f J3 (1^2)
•o.iíjnuap afen3u3| pp
EDUJAD BJ B BJJOSOJIJ BJ BpOJ 93Ilp3J 9Hb 'O3l8oj OHISIAIJISOd \O UOO OUIS SO[)B0ipUI SOJOSOJIJ
boj uoa 8oi^Biuo3 BpA3j ou AaiSKiarji ap uopisod b[ ojoj 7g '9 '6J&gt; -dd '7^J (02^)
•01 d '2S6I 'o3ix9W
'pnpjjvaj A atvn^uaq '-dsa \ij 'Aiipa^ pito aSvnSuoj 'nvhhq tivhshvjii -^ 73 (612)
"2¿ "d '6^61 'ipBisniJBQ '$anvqi[ov^de¡ uaqjijqasuaw sap ^laipuapaiipsia^ aip ^a^jj ap uoptpa
ns b uoai^ov^ p a axxa\[ -h ^od Bpejp 'aio^ -y -g b bjjbo esoiúbj bj 73 (812)
"1P "I311? TBJX (912)
aa.ianb uis— soniaaeiu^iui '(2^) sisg^odiq uun u^Xmjisuoa Buupop
ns ap so^iietnoixe soiuauí^punj soj anb lunpB Aajsmpfjj oido^d p anb ejuana
ua opuamai '^ Bai^Buiaso^ c[ ap ouisiui ouajxai p ua sotueaopa ap soiuaji^jiuj
opa joj -uopBJopA A uopeiaadjaiui ap oSopun ozjanjsa un souaui oj jod aaaaaui
—SBai^opaisd Á scji^o^ sBi-ioai sspiiBqap Anuí uoa pi:ppucjodiuaiuoD ap ozjanjsa
un oduiatj ouisiui p sa anb— Aa^ui[af^^ ap p ouioa spuaaaqoa ap ozjanjsa un
sand '(222) B3ílslíí^uíl BjqaS|B,, ouiod sauoisaxtíxa b ajuajj o SEOiSopuiuuaj sap
-cqnaijip b aiuajj sofajdjad asjauaiap anb ^cq ou anb 'ajuauqcuij 'souiaai^)
*(I^^) ^jnqna bj ap buisiui uopipuoa bj sa anb ouis cjBJnqna
opnpo^d,, un ops sa ou afcn^uaj p anbxod 'ttBjnj¡na,, b aanpax o^ anb Euoai
B^ Bjainbis iu :apep Bijpod íti;soa i'Jio,, b ajqipnpax ouioa af^n^ua^ p axapisuoa
anb uopisod Bun^uiu anb pBpiu^ip Bun ajoi;uoo a¡ A 'JtuidsB ap oqja^ap p auaij
cjp anb B| b pjiuaa uoiaisod cjpnbe 'a^quioq pp SBpuap scj axiua 'Bapsm^
-ui[ E[ b bSjoio Aajsuipfjq ap Buiaisis p ops anb aiuappa sa 'oppuas ajsa u^
*(022)^EII9 9P ^opapaj[B asjnziuEgjo 'oiubi o\ aod 'uaqap A oapsingu^ opiuajuoa
un a^uauíEiJBsaaau ue^bji SBpuap sb^ SBpoi, anb^od '(612) BJI BPI B jopajue
sa afEnguaj pp Buoaj b^ pna p un^as opepusod 'xajissB^ 'passnjj 'odja ouioa
sojosojij ap 'ojpi[duii o ojpx¡dxa 'opBjnjsod p oapsinSuij ajuauíEiapisa ouajjaj
un ua Bo^dB A afEngua^ pp ouB^d p apsap a.iqiuoq pp A Ejnqna E[ ap SEuiajqoad
soj sopo) J3A ap pEpipqísod bj aXn^ut Aajsuipfjj ^ppquinjj ouio^ "(812) os
-jaAiun pp pi:pi.)ijdij(nui b^ Epoj A opunjojd sbui oj A o)jb sbui oj jaxioaaj EJEd
ojnaiqaA ouioa afcnSuaj ja jBzijiin ap ajJB jan O)jaiqnasap Biq^q jBna ja ^ppqumjj
uoa asjBjBduioa apand ojos Aajsuijafpj anb aaaasd sou 'ojoadsB ajsa ofEg ^afonS
•uaj jap DaiismSuij vijoaj Eun ouioa 'xiaap sa 'B)uasaad as Bjja ouioa isb BjjE)daaB
anb ^Bq anb ouis '—apuaiaxd as saaaA b ouioa— ttsoai)sinSuij soqaaq,^ sopEuiEjj
soj uoa uoiaBjax uis ítK9f3oj,, o ttBaijosojij?, BUjj)aop Bun ouioa asjBjapisuoa apand
ou BapBuiasoj^ bj anb soxuEsuad 'uaiquiE] isy *)pjoquinjj uoa '/^ 'jBjaua^ Baiisin^
-uij bj ap JopEpunj ja B)SBq Jü)uouiaj asjaasq apand anb uoiaipsa) Bun Bnupuoa
A buio)3j Ejja —(¿12) Aajsuijafjj ouisiiu ja luijijb anb oj ap JBsad b A— popij^ax
ua anbaod 'a(Bn3uaj jap Biauaia bj ap oidoad ouiuisa jap C(uoiaBiAsap^ Bun ouioa
a)uauiajduiis asjBjapisuoa iu asjEJouSí apand ou anb 'Bai)sin3uij bj ap BtJO)siq
bj ua jBiauasa oiuauíoui un B)uasaadaa Ba^rurasojS bj anb ap sopiauaAuoa souiB)sa
'ojaaja u^ *SB]sijBjn]anj)sa sojnaaia soj ap oj)uap uaiquiB) oaad Bxanj a)uauijBdiauiad
'Aajsuijafjj ap Bai)sin3uij Biioa) bj b ajuaaj saaaA b UE^dopB as anb 'BzuEijuoasap o
uoisuajduioaui ap 'sEAijESau sapnjij^B sbj ap aiuauíBsajdxa BÍajB as 'Bai)Buiasoj^ bj
ap souisiui soiuauíBpunj soj uoa o;aajip asjEjua^jua un aSixa anb A '(912) ^sjai
•^aDjpuruf) suarjoaf3oud Suij^/uiq ua opoj axqos souopuBSBq 'oaijtaadsa Buiajq
-oxd un b o)aadsax uoa jbuio) souiapua)ua tnbB anb Bapua pmpaB B]s^ "2 *
'Buijjoop ns ap uoisnasip Bun Á Aajsrapfjj ap uoiaisod
B[ b ajuajj pnipaB Bun Botjdrai ajuasaad as anb uoxanjos jaxnbjBna
oj jo^ "Aajsuijafjj jod 'ajuamB^snf 'souinuaj so^sa ua opBa^uBjd
A ^buijoj^, ajjua sauoiaBjaj sbj ap ja uoa Baijijuapt as
bi^ojouoj A Bar^auoj ^x^u^ sauoiaBjaj sbj ap Buiajqojd ja 'sBjqBjBd sbj^o
U3 'ttBí0UBlsns,, -^ m18111-10^ ^P ^UBiAajsuijafq uoiaBJBdas bj b ajuaij
pniijaB Bun Baijduii —^sajBuiJoj^^ sapBpiun sns ap uotoBaijiiuapt bj
ap :ojafqo ns ap buisiui upianjiisuoa bj ap ja sa uaiquiBi anb— bjSoj

�una teoría más coherente— comprobar hasta qué punto tal hipótesis resulta sostenible en lo que atañe al problema de "forma" y "sustancia".
5. 3.1. La distinción entre "forma" y "sustancia" no ha sido intro
ducida en la lingüística por F. de Saussure, como a veces se dice (224),
ni Hjelmslev la ha tomado de de Saussure. A de Saussure pertenece
sólo la afirmación acerca del carácter estrictamente formal de la
"lengua" (cf. 1.1.1.). Pero la distinción como tal, y en términos
todavía muy actuales, se encuentra ya en Humboldt, quien opone, jus
tamente, Form a Stoff (225), y luego en H. Steinthal y G. von der
Gabelentz, como lo señala el mismo Hjelmslev (226.).
5. 3. 2. En Hjelmslev aparece por primera vez en Principes de
grammaire genérale, pero en una forma todavía muy distinta de la
actual (227). Ante todo, en los PGG la distinción no se presenta en
términos enteramente claros y definidos. En ciertos puntos, parece
que por "sustancia" se entiende lo material del lenguaje (y quizás
también lo concreto en general: la "técnica de la realización") y por
"forma" las categorías gramaticales (228) ; en efecto, se opone la gra
mática, como teoría de la forma, a la teoría de los sonidos (229). Pero
en otros puntos parece que se opone "forma" a "significado" (230)
(cf. Bloomfield, 1.1.3.), o bien que con este término se entiende
lo que Humboldt llama "forma interior" (innere Sprachform) (231),
puesto que, justamente, se le opone el "aspecto", los procedimientos
gramaticales (¿forma exterior?), según una discriminación estable
cida por A. Sechehaye (232). De todos modos, cuando se habla ex
plícitamente de "sustancia", se entiende por ella sólo el aspecto fónico
{todo el aspecto fónico), una "sustancia" que se considera de orden
lingüístico: en efecto, se manifiesta una oposición a Humboldt y a
otros autores que consideran como Stoff también los "conceptos puros",
"sustancia" de orden psíquico (233). La "forma" pertenece sólo al
significante (cf. Bloomfield) y es concreta (objetiva), a pesar de no
comprender lo "convencional", lo que puede modificarse: los soni(224)Cf., por ej., E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 11.
(225)Ob. cit., ed. eit., pp. 43-66 y partic. pp. 47-49.
(226)Principes de grammaire genérale, Copenhague, 1928, pp. 112-113, n. 5; cf.
también E. Otto, Ob cit., p. 26 y sigs.
(227)Contrariamente a lo que parece entender H. Vogt, res. de L. Hjelmslev,
Omkring sprogteoriens grandlaeggelse, AL, IV, 2, pp. 94-98 (p. 95).
(228)"Les catégories gnmmaticales, voilá la forme: la technique, voilá l'aspect"
(PGG, p. 113) ; "Mettons en méme temps que ce génitif s'exprime dans la langue A par
un préfixe x, dans la langue B par un suffixe y. Cela supposé, il serait illégitime de diré
que, sur ce point p'irticulier, il y avait différence de la forme entre les deux langues.
C'est différence de l'aspect phonique qu'il faut diré. La forme est, au contraire, identique"
(ibid., p. 115).
(229)"La grammaire est, en effet, une discipline une, la théorie de la forme tout
court. Elle est entiérement différente de la théorie des sons" (ibid., p. 94).
(230)Ibid., p. 91.
(231)Ob. cit., pp. 89-98.
(232)"Deux langues peuvent avoir une méme forme, bien que les procedes par
lesquels elle g'exprime différent entiérement d'une langue á l'autre" (Ob. cit., p. 114).
(233)"Mais, d'autre part, le Stoff n'est pas identique á l'aspect phonique; ce
terme designe plutót l'ensemble des matériaux dont dispose le sujet parlant: non seulement
les phonémes, mais aussi les concepts purs... II y a done ici une différence qui importe:
le Stoff renferme, chez ees auteurs, une partie qui, selon nous, n'est pas d'ordre linguis-.
tique, mais d'ordre psychologique" (ibid., p. 113, n. 5).
— 180 —

�— 181 —
'99 •* '6t-8t 'dd 'Hd (LfZ)
'90Z '61 -dd '077
'S'Z *dd '71J
•6I "d '^7^
' *d '7^
•sSis X ni -d '^70
'Z61 'd '077 (ItZ)
'6I"Z6I "dd '077 *P :J.&lt;noHi\;njj uoa apiauioa
aanssnvs aa 'pBp^ensiia 3[duns jod ou 'aiuouituníias 'X 'oiund ^isa ua anb sg (O^^)
*(8t *d ''Jp '90) ltiI3l)a^snBJÜA sqaBjdg jap 3j[¡jj ]im sjjij^ag sap Sunpjig jap aqapM 'ua9
-unáaMaqsajsiao ua^iiBiisqps pun a^anjpuig uaqaijuuis jap HaqiniBsaQ a;p uaapue jap jne
'idneqaaqn in^q jap aiíag uauia jap jnB isi aqaBjdg Jap jjojg aqa^^jJ^ J9QM (62)
•sSis X 1^ -d 'ixd (8^)
'(6t'8fr 'dd '*p;qi) tt34&gt;'^Jdg jauía nuog jap Sunqas
-jojjg aip juuiSaq aiaqsqdjy uiap i;ni qaia^3,, roaiuoj ouB^d [a ua uaiqiuni Bp as (^buijoj,,
bj anb X (2V'Lf "dd ''Jia *9O) i4PJ!M u^puBjsjaA uuog aqjsijBuiuiRj^ aiuuBua^os aip ssoiq
jqaiu •••aqaBjdg jap tujog Jajun,, anb ajuaiuesajdxa aaip as xaioawüg ng (¿^)
'¿"9 'dd 'ixd (92)
"(6 "d "P!q!) ltaAijanpm
apoqjam aun uojas jijqBja^s juaAiop aauaias a)iaa ap amaisXs aj luampsuoa mb sauoáaiBa
sag -anbiJiduia apoqiaui B[ aj]a jiop aauaias ajjaa ap ajqissuupB apoqjaui ajnas b¡ 'aáBÜuB[
np sjibj sap adnaao^s inb aju^puadaput aauaias aun aii^aj ua ajsixa i}tg,, (S^)
• (9^1 "d 'ODd) íí?ÍJ!u9!s nP uou l* OuBijiuáis np
ai^jrd ouop iibj auuoj nq,, • • ^gauuoijuaAuoa jsa X ¡nb 9^ jnoi ap uoisn^axaq b a^qiSuB]
juauíaiaajip isa 'au^ís a[ suap 'mb aa inoj :auuoj jBd auop BjpuaJduioa uq,,
• (LVZ) 8B0ii8jn8ai|BJjxa oraoo UBJ^pisuoa ^s (upjsaudxa w[ ap maun^sns A
opmajuoo jap mauvisns ubuib^ as anb) 44SBiauB^sns^ svquiv ^no o\ aod
'Í^^) 44^iauBjsns Bun ou A buijoj buii sa BnSua^ B^?, anb ap ouBaanssnBS
buioixb \a ojsa b Ba^B ag 'sa^qBjBcIasui SBUiap o[ Jod 4(S^^) ^^?^
-audxa vj ap viuuof b^ A opiuaiuoa jap rnuuof bj '(souBjd sop soj b
X) 44SBiauBisns,, sop sbj b sajuaipuodsaaaoa '44sbuijoj,9 sop uan^uiisxp
as ' (J7j?^) ^sBtauBjsns^^ sop a^jua 44buuoj^, bjos Bun ap ^bSiij ua :ajns
-snBg ap b ouioa ^pjoquinjj b ojubj ojaadsaj uoa 'a^uBjaoduii pBpaAOU
Bun auaiAiajui inbB j^ * (^^^) uoisaudxa vj ap ouojd A optua%uoa jap
ouvjd ajjua uoiauí^sip ouioa 'sajB^aua^ sbui souiuuaj ua 'auijapaa as
(44PBoí}íu¡"ís/44alUBOÍJíu^ís 9P BI B ^^p^Bd X ajuaipuodsajaoa)
44sopiuos soj ap ouBjd,, X 44SBapi sbj ap ousjd,, ajjua BUBaanssnBS
uoiauijsip bj 'odinaij ouisiui jy • (0^2) souBaanssnBS aiuauíBAisnjaxa
souiuuaj ua X sas^q aaqos Bjuasaad as anbunB '(682) ipjoq^unjj ap ja
uoa a^uauíBjaiua apiauíoa '(882) JBnjdaauoa ouBjd ja ua ouioa (jBjauaS
ua uoisajdxa ap o) oaiuoj ouBjd ja ua ojubi 'BnSuaj bj jod opBuiaoj
oj apuajduioa anb '44BiauBjsns^, ap o^daauoa ja j^ '(¿86) 44PBDÍJíu^Ts^
jb X 44uoisa^dxa^ bj b 'sajBaijBuiBjS SBjJoSajBa sbj ap ^bjjb sbui X bob
sbui bjoijb apuat^xa as 44buijoj^, ap o^daauoa jg • (9g^) oaponpap ja sa
auodojd as anb opojaiu ja sand 'jBijnaad Xnxu opijuas un ua anbunB
'oidiauíad ouioa 44ouisiJiduia^ ja BiABpoj auapiíBUi ag ^^Q ug
'Sdno'j jap o^xaj jb asjau
-ajB BJBd aXsqaqaag ap uoiaBjoqBja bj BuopuBqB Aajsuijafjj anb op^p
'44ajnssnBg ap b ou^ojaj,, un ap JBjq^q uaiq sbiu Biapod as 'pBptjBaj
ug 'ajnssiiBg ap ap Buiíjaop bj ua uaAjanA ^pjoquinjj ap sisa^ sbj
anb soj ua soiund sojjanbB sopoj ap uoiaBidaaB bj aod ouis 44ipjoq
-umjj b ouaojaj^, un aod ou anbuns ' (gj76j) asjaSSavjpunuQ suaioa%
-%oxd Swj^jiuq ua Baadns as ípjoqiunjj b uoiaisodo Bg *g -g *g
*(S82) oaponpm a ooiuidtua
ja sa auodojd as anb oaijsin^uij opojam ja 'ajuaiujBuig '(f^82) SOP

�es decir que ya no se reconocen una "sustancia de orden lingüístico"
y una "sustancia de orden psíquico", como en PGG: la lengua es sólo
forma (248). Por otra parte, la afirmación de de Saussure de que
"lo esencial de la lengua es extraño al carácter fónico del signo lin
güístico" (249) se desarrolla en el sentido de que la "sustancia" fónica,
además de no ser "lingüística", es también indiferente: las mismas
formas lingüísticas pueden manifestarse por otras "sustancias" (250),
por ej., por la escritura (251). Forma y sustancia se definen, pues,
respectivamente, como lo constante y lo variable en una manifesta
ción (252). Por lo tanto, puesto que la lengua forma arbitrariamente
la sustancia, el estudio de la forma lingüística debe emprenderse in
dependientemente de la sustancia (253) y, puesto que la sustancia es
variable, sin referencia a una sustancia particular, como, por ej., la
fónica (254).
5.3.4. Es evidente que en estas últimas formulaciones queda
muy poco de Humboldt, de aquel Humboldt cuya actitud esencial se
resume toda en la famosa frase "Sie selbst [die Sprache] ist kein Werk
(Ergon), sondern eine Tátigkeit (Energeia)" (255). La lengua de
Hjelmslev es una esencia de tipo platónico que sólo "se manifiesta"
en sustancias y actos particulares y ni siquiera es necesario que se
manifieste: puede entenderse como pura posibilidad (256). En este
sentido, es sintomático que, a pesar de haber partido aparentemente
del llamado lenguaje natural, Hjelmslev no haya siquiera tratado de
dar una definición adecuada de la lengua que se estructura sobre la
base de este lenguaje: al contrario, llega a llamar "lengua" toda enti
dad que corresponda a una definición lograda deductivamente (257),
sobre la base de un exiguo número de postulados. "El" lenguaje se ha
vuelto "un" lenguaje: por ello no es de extrañar que en este punto
se dé un encuentro entre la doctrina de Hjelmslev y el positivismo
lógico (258). Y para nuestro propósito es importante subrayar que
los puntos de "ruptura", de pasaje de la lengua lingüística a otras
"lenguas", se hallan justamente ahí donde se acepta que "la lengua
es una forma y no una sustancia" y donde se afirma que la sustancia
es indiferente. Los dos postulados son, además, interdependientes,
puesto que —siendo la "forma" lo que se mantiene constante en una
manifestación— si la "sustancia" se mantuviera, ella debería nece
sariamente formalizarse.
5.4.1. Antes todavía de consagrarle la obra teórica recordada, Hjelmslev
empieza a aplicar el método correspondiente a su doctrina para redefinir varios
conceptos fonológicos en términos independientes de la "sustancia" fónica (cf. 3.
4.2.). En el Congreso de fonética de Londres (1935), expone, como ya se ha
(248)PTL, p. 49.
(249)CLG, p. 47.
(250)PTL, p. 62.
(251)PTL, p. 66. Cf. también H. J. Uldall, Speech and Writing, AL, IV, 1 pp.^11-16.
(252)PTL, p. 68.
(253)PTL, p. 49.
(254)PTL, p. 65 y sigs.
(255)Ob. cit., p. 44.
(256)PTL, p. 68.
(257)PTL, pp. 67-68.
(258)Cf. R. Carnap, The Logical Syntax oj Language, Londres, 1937, pp. XV, 3.
— 182 —

�— 81 —
•bjjXs on ABq q.iujM sa8en2uB[ aie aaaqj jeqj uouiuijap aqj tuoJj smojjoj jj,, (¿9^)
•sauep ua 1/ ap bjj^jb '(^,g -d) ¿g-tS "dd '-q s^mpaaoouj 'qsiuvQ fo sopvui
•auoqd aq^ 'nvaif^ *f -jj 'opijuas ouisim ja ua '-j^ -gg -d 'sajdpiii.ief aqj mq (992)
•44baijoij}suo344 jbuibjj auodoad as inbe anb oj eied unquie}
44ajuBnosnoa?J Bajduia as 'oSaequia uis 'apuop 'j -d '6t6l 'uíjnX '- uadounapuj vjSojo^jojq
*invsi&lt;J '\ *J^ *8Bn8ua[ sbjjo ua u '/ '^ ^ (is^:/ 'ja) bjbojd ua j í¡jsd¡ '¡jsi sauoiaaafjaiui sbj
ua s ouioj 'ajumios jas apand vapotutsuoo cun X '(sajouedsa so^uojdip sol ua 'n 'i ouioa)
ojuvvosuoo jas apand jvjoa Bun saaoA b ojad isaiuvuosuoa 'svaitotJjsuoo sbj ^ 's^juduos
jas ua¡ans sajoaoa sb[ 'a)uaui{Buuou :aaaJBdBsap uoisnjuoa B[ -'sbji^íojouoj sauoiaou sb[ BJBd
ajuouosuoa A ajuvuos A sbju^uoj sauoiaou sb^ BJBd (&lt;aií3ijjsuoa), ^ ^oaoa opuBajduig; '(SBpBU
-¡uijaiap SBjqBjBd ua oaiqBjis oapnu ja jbiujoj ap pBpiaBdBJ) o.iiSojouoj X (uoiaBjnaiuB)
oaiiauoj bjsia ap so^und soj ajjua uoisnjuoj Bun ap A oai^ojouiuuai Buiajqojd un ap bjbjj
as :B)uasajd as ouioj opeaijduioa A 3abj ubi aaajBd ou ojunsB ja 'pBpijBaj u^ (992)
'¿6-96 "dd 'sadtautjj i^9Z)
•SBjiJosa SBqBjis sbj ojuaav jap upiaunf ua asjiuijap uapand ouioj jaqBS aiuBsaja]ui
Bjjag "(992 'd 'al&lt;lDll^S aHl) tlpAJasqo uoissajdxa aqj jo ajnianjis aqj oj ^uipaojjB 'jou
jo luasajd aq Xbui sajqsjjXs '-aja 'sjbu^is jo 'sajnjsaS jo 'Suijijm jo 'spunos jo ujausd
Xub ui '*a "i 'uoissajdxa aiisin^uij Xub uj 'ajntsu aiuoqd jo XjijBssaaau iou si ajqrqjXs
aqj^,, í (jg -d 'sajd-iatnjd aqj ^O) 4ta^BnSuBj puB spunos uaowjaq uoixauuoa XjBSsaoau on
si ajaqx 'sjEnpiAipui aaoiu jo omi Xq paidopn sjbuSis jaq^o Xub jo 'sjauaj jo sunaui Xq •% •
'suBaiu Jaqjo JBJ3A3S Xq JjaM sb aiinb pazijoqiuXs aq Xbui Xaqj jnq 'spunos jo suBaui Xq pa
-zijoqiuXs aq Xbui Xaqj, "pazijoqiuXs ajB Xaqi q.mj,w ui Xbav JBjnaiund aqj oj pjEáaj inoqjiM
'uiaisXs a^nnSuBj aq} jo S)uauiaja sb sauíauoqd aqj japisuoa isnuí sai)Buiauoqj,, (^92)
•992 -d l--BiqvU^S ^HI (292)
•Zg -d '-piqj (I9Z)
•OS -d '-tío -uioj (092)
•96 *d 'sadtouidj 'Aosziaaanx "p í4SBuiauaa soisa anb sauoiamiquioa
SBUisim sbj 'Bqnjis Bun ua 'aijiupB anb o? :uoiaiuijap bj b apnuB as (j^ 'tlP!lIBfl !PnlS^
'ajpuDnb 'uoijnuojuí 'luaooy) apjBi sbj^j *2S '6^ 'dd '"" 'sajdpmjd aqj uq (6S2)
S3 " (¿9^) S^IcIílIÍJaPuí EII8 u9 u^j^nsaj sojdaDuoa sapj 'Bqnjis b^ ap uopiuijap
b¡ ap uapuadap ^e^oa á. ajucuosuoa ap sojdaauoa so^ anb ua Bpipam ej ua 'X
ísnq^jis auai) ou En^uaj jbi 'ooiSojouoj jojba uoa ojuaon auap ou [ouni ja 'uoiaj
ja 'oJEAOjsa ja 'oaaqo ja 'oacSunq ja ouioa 'bíij uoiaisod ua ojuaan ja cSuaj
anb bj}o jainbjnna o] saausjj ja ouioa BnSuaj Bun is A. i (992) viposoud Eun ouis
'aiuBuosuoa eun sa ou 'aiusuosuoa ej ap uoiaiuijap ej b apuodsajjoa ou 'jnpiuj
uoiaisod ua ojos npEuiuiaaiap nnáuaj eun ua asopusjjBq 'ij is : ('f^'S *p) sauoiaiu
•ijap sbj e asJBidBpB uaqap soidaauoa soj 'oijejiuoj jb 'anb ouis soidaauoa soj b
uaqap anb sej sauoiaiuijap sbj uos ou anb ap oidpupd ojjo ja uatquiBj
auaijuEiu Aajsuijafjj oaa^ '(^9^) (sauoiaaafaajuí) SBjqEjBd jjmpsuoa uapand
anb sbj ua SBnSuaj sbj ua sajBOOA ouioa asjEiapisuoa uBuaqap jj 'st 's 's ouioa
soiuauíaja 'opoui ouisiui jap 'X sa^usuosuoa oiuoa asjBjapisuoa UBt^aqap n 'n '1 'a '
SBUEiuajB saAajq sajBaoA sej 'Aajsuijafjj ap uopiupap bj unSas 'anb (J?9^) BjEuas
Xo&gt;jziaqnjx jsy -SBuiaisis sopap ua so^uauíaja sojsa ap uopisod bj ouis 'jBJauaS ua
'vqv^is dj 'ajuüuosuoo vj 'jdooci vj p^pijEaj ua sa ou tpuijap,? as anb oj ^SEpouiíujai
-ap SBapsinJuij sauopEnjis ap asopuaianpap une 'sajBjauaS sojdaauoa b asjpajaa
japuajaad ap BfBiuaAsap bj uBjuasaad '(oauoaj jojba uis 'BaijBasBpip 'Baija^ad
pBpiAijaB Bun sa 'jBuoiauaAuoa Biauasa ua sa 'uopBjaJdaaiui a uopBJOjBA oduiap
ouisiui jb sa ou is 'uoiadpasap bj anbaod) asjBidaaB uBijpod EaijsinSuij uop
-dpasap bj BJBd sauopuaAuoa oiuoa anb 'SBpBjBuas sauoiaiuijap SBq 'g mf "S
"(92) ^nSuaj bj ap bjsia ap
ojund ja apsap ajuaaajipui sa BpEuiuuajap MBiauBjsns^ eun ua MuoiaBzijBiJajBin^
anb sa aiuaij auaijunuí as anb oidpupd jg '(^9^) 4ojuaaB ojos un auaijuoa anb
upisaadxa ap Buap^a, ouioa (igg) (oaijBaoA ojuauíaja un ap uopunj ua siuijap
saapuog ua anb) BqBjis bj ap upiaiuijap bj auaijsos (8g6I) 3^UB0 3P osaaguo^
ja ua j^ -uoiaiuijap bj ua uBjaodiui buijoj bj X opiuajuoa ja ojos anb opusaiput
'(092) (soja^auoa soaijsinSuij sojdb soj ua 44uopBzijBiaajBui^ bj) upisaudxa bj X (oaij
-Eiuauoj Biuajsis ja ua uopisod bj) tnuuof bj '(4Bn8uaj bj ap BaijBiuauoj Biuiouoaa
bj ua jBuopunj ouijsap, ja) opiuajuoa ja : (Buiauaa) Buiauoj ja ua anSuijsip 'sbot
-apy '(6S^) ojos is aod SBjqBjEd Jinjijsuoa uapand anb soj 4sajBJjuaa sojuauíaja,
opuais 'oaijBiuauoj odna^ un ua 4jbui3jbiu ojuauíaja, X jBjjuaa ojuauíaja, oinoa
'ajuauíBAijaadsaj 'ajuouosuoo X jvaoa ap sojdaauoa soj auijap X '44Bn3uaj bj ua
uopunj ns jod 'aiaap sa 'soaijsm^uij ajuauíBAisnjaxa sopajpa ajuBipaiu^, (souiauaa)
seuiauoj soj Buijap anb (BaijBiuauaa) BaijBiuauoj eun ap soidpuud soj 'opcjBua*

�evidente que no se trata de lo que la "sílaba" es sino de una convención semán
tica: de lo que se conviene en llamar "sílaba".
5.4.3. Los métodos que Hjelmslev propone para la identifica
ción y definición de las unidades fonemáticas (cenemáticas) se basan
en los conceptos de función y de forma (cf. 5.4.1.). La definición
"formal" consiste en establecer la posición (distribución) de las uni
dades en el sistema (268) (cf. Bloomfield) y, en realidad, no presenta
dificultades, pues se reduce a una simple operación estadística, una
vez identificados los llamados prefonemas (269). Más compleja es,
en cambio, la identificación. Ésta debería hacerse mediante la prueba
de la conmutación (270), que consiste en sustituir un elemento a otro
en un grupo y comprobar si ello produce o no una modificación
en el "contenido" (cf. 5.3.3.). La posibilidad de tal prueba se debe
a la solidaridad que existe entre el "plano de la expresión" y el "plano
del contenido" (271), o sea, a lo que en la fonología se llama la fun
ción distintiva de los fonemas: dos segmentos pertenecen a unidades
distintas si, sustituyendo el uno por el otro, se produce un cambio de
significado. En OSG, criticando a Jones (quien en la identificación
de /h/ y ¡i}/ recurre a la "sustancia", por tratarse de elementos noconmutables) (272), Hjelmslev agrega que la conmutación debería
realizarse entre miembros del mismo paradigma (273), por ej., sólo
entre finales o sólo entre iniciales. De todos modos, la prueba debería
efectuarse sin referencia a la "sustancia" (274) en la que el fonema
(cenema) se "manifiesta". Y es aquí donde surgen las mayores di
ficultades.
5.5.1. Las dificultades se dan en primer lugar porque en el
mismo Hjelmslev no se registra un concepto único sino más conceptos
de "sustancia". Por un lado, se afirma que la "sustancia" es algo en
sí incognoscible que "existe sólo por ser sustancia de una forma" (275)
y, por otro lado, se define la "sustancia" como "lo variable en una
manifestación" (276). Pero los dos conceptos no son de ninguna ma
nera coextensivos. En el primer sentido, la "sustancia" no tiene nin
guna existencia independiente de la forma (277) ; 'en el sentido onto-

bles. A language without accents will be a language without syllables. French is an example
of such a language. In most of these languages without syllables the vowel and the consonant cannot be determined either" (The Syllable, p. 270).
(268)Ore the principies, pp. 52-53.
(269)No se trata todavía de fonemas porque la distribución podría revelar que
algunos de ellos son prosodias.
(270)Ore the principies, p. 51; The Syllable, p. 267; PTL, pp. 4647 (aquí la ope
ración se llama conmutación si se realiza en un paradigma y permutación si se realiza en
una cadena).
(271)PTL, p. 38. Cf. las "reglas" 1.a y 2.a de Trubetzkoy, Principes, pp. 47-50.
(272)Cf. The Phoneme, pp. 10, 14-15. Cf. la 3.a "regla" de Trubetzkoy, Principes,
pp. 50-52.
(273)PTL, pp. 40, 46-47.^
(274)Hay que observar, sin embargo, que Hjelmslev elimina la "sustancia" sólo:
de la lingüística en sentido estricto (glosemótica = metasemiótica), pero reintrodirce su
estudio en una "lingüística" de otro orden: la metasemiología (PTL, p. 79). Del mismo
modo, se introducen en semióticas de orden superior otros elementos que se han eliminado
de la semiótica-objeto (= lengua) por no pertenecer a su esquema (PTL, p. 81).
(275)PTL, p. 32.
(276)PTL, p. 68.•
(277)PTL, p. 31.&gt;_ •
— 184 —

�— S81 —

'IS d 'lid
'ti 'sa^tfpuijd sifi o ^
•89 d 'lid
•19 *d '7J,d
•Z9 "
'lid

(8Z)
(Z8Z)
(I8Z)
(08Z)
(6¿S)
(8¿Z)

:uopBpBj aiuainSfrs bj 'boij
-sjnSutj ums^adx^ ^p sapBpmn b^ b aiu^touoo anb o^ aod 'aaoa[qBjs3
souiBtapod '(^8^) qi^íQ "3 Bp 'soiisodoíd sojjo uo^ '^nb wuianbsa un
opuB3ijipoui A opuB^duiy 'uanio^j^ ^s anb SBAisaons sauoxoBz^Buuoj
sbijba sb[ b sa^uaipuodsajjoa 'sbuuoj ap atjas Bun ouis 'BDiun buijoj
Bun ítBisaijiuBin^? as ou (sa anb o8^b) ajua un ua 'pBpi^aj U3
ap sojund sojjo apsap ttBuiaoj,, Jas apand ttBapsinui[ bxujoj^, b^ ap
bjsia ap ojund ^a apsap ^BiauBjsns^ sa anb oj anb 'ojaaja ua 'BAjasqo
Aajsuqafjj oidoad 13 • (^8^) soSojouoj: soj ap (BUiaisis) MBn2uaj^ bj
uoa apiamoa ja BjBd anb '(X8^) o^tstnSuij osn ja ^oaijsináuij Bmanb
-sa un BjsaijiuBiu anb BiauB^sns, ouioa auijap opu^na o '(BaijsnaB bui
-joj 'a^uauíBaijsnoB BpBuuoj BiauB^sns =) (08^) tsoppuas soj ajuBijiam
uoiaBAjasqo bj b ajqmbass ajuauíB^Bipauíui BiauBjsns^ ap '(6¿2)Bí
-uBjsns ap sbuijoj^, ap Bjq^q opu^na ouiraaaj ja Aajsrajafjj Bajduia
oppuas opun^as ajsa u^ uouadns uapjo ap 44buijoj,, bjjo B^sapiuBui
anb 44buijoj^ eun uaiquiBj jas apand 44BiauBisns^ bj '4biujoj Bun jod
opBuuoj oj, ouioo 'opijuas opun^as ja ua ojaj -ouBiupojd 44Jas-ou,^ ja
'ja ua BtJajBiu bj sa :sa ou *(8¿2) toaisjjBiaui ojdaauoa un sa oai^oj

�De los elementos que aparecen en el esquema, sólo el primero
es propiamente "sustancia"; y el último, el cenema, es "forma" pura,
independiente de la "sustancia", en el sentido de que puede mani
festarse en un fonema pero también en otra sustancia formada del
mismo grado (por ej., un grafema). Todos los elementos intermedios
son al mismo tiempo "formas" y "sustancias": "formas", desde el
punto de vista del elemento de grado inferior en el que se "mani
fiestan"; "sustancias" desde el punto de vista de la forma superior a
la que "manifiestan". Ahora, ¿cuáles de estas "sustancias" quiere
Hjelmslev que se ignoren en la lingüística? En un primer momento,
parece que su respuesta es: la "sustancia no formada" (285) (aquella
a la que todos ignoran, por ser incognoscible, y que no podría des
cribirse como tal ni siquiera en la metasemiología). Mas luego su
respuesta implícita es: todas, hasta el cenema, la forma pura (286).
Pero esta forma ¿puede conocerse de otra manera que manifestada en
una "sustancia" (= forma inferior)? Platón y Plotino enseñan que
la forma suprema, totalmente pura, es ella misma "sin forma".
5. 5. 2. No estamos mucho mejor si queremos colocarnos en el
plano de la "forma", porque, justamente, Hjelmslev no nos dice de
qué manera podría conocerse independientemente de una sustancia:
los ejemplos que da (287) son palabras, "formas sustanciadas". Ade
más, en Hjelmslev el concepto de "forma" se diluye y se pierde en
el concepto de "función" (en el sentido de relación o dependencia).
Tampoco la "forma" es objetiva, simplemente porque los objetos no
existen [hay que inferir, en efecto, que no existen siquiera los ob
jetos formales]: sólo hay funciones, intersecciones de dependen
cias (288). Los "funtivos" entre los cuales se establecen las funciones
(los "objetos del realismo ingenuo") no son de por sí cognoscibles.
En realidad, el razonamiento de Hjelmslev es capcioso: no se puede
emplear como argumento contra el "realismo ingenuo" que considera
los objetos como existentes la explicación misma de cómo existen em
píricamente los objetos; mediante la "intersección de funciones" no
se puede, al mismo tiempo, establecer la existencia y demostrar la
inexistencia de los objetos. De todos modos, se puede aceptar que los
objetos existen sólo como intersección de funciones (una de las cuales,
y la más importante, debería ser el mismo acto cognoscitivo de un
sujeto), pero con ello no aumenta la cognoscibilidad de las "formas"
como tales. Por esto, justamente, la "forma" no es siquiera "forma"
para Hjelmslev, sino sólo la posición en el sistema (cf. 5.4.1.). Pero
¿qué es aquello cuya posición se establece en el sistema? O bien ¿qué
se vuelve una vez que se le ha establecido la posición? A esta pregunta

(285)PTL, p. 31 y sigs.^.
(286)Cf. PTL, pp. 67-68. En este sentido observa, justamente, Martinet, Struct. Ling.,
p. 583, que la glosemática ignora tambiép la "sustancia organizada" [la forma de una
sustancia].
(287)PTL, pp. 33-34.
(288)PTL, pp. 13-14; AL, IV 3, p. VIII. Bajo este aspecto el "funcionalismo"
hjelmsleviano es muy distinto del "funcionalismo" que se basa en el concepto corriente,
no matemático, de función.
— 186 —

�— ¿81 —
•¿ *d 'sjvawapuoj sap jatns ny natqniBi ^^ •^^ -d '•••jsa ua nQ 'xauiiHVj^[ #y(62)
"22 "d 'sanbjmua^ 'jiasn¡a3aa)f-aaH3si^ '3(262)
•^g -d 'sadpuuj(i6Z)
"09"¿ "dd 'IIIA 't^SQ^ SJ3?HBD 'aiHojouoyd t&gt;j ap sajmuaiuvpuof
suopou sanb¡anb ap jmod n.v ast^^ 'sjiass^ng •g uaiqmci ^^ -¿g -d '-jp -saj/(062)
•OS '¿ "lid(682)

^p osea p ojisodo^d ajsa b uBip u9su9Sja&gt;f-J9q9si^ *^ ^ laup-i^j^ -y
'UBlU9S9jd9J 3JU9UIBATJ03J3 9nb SO[ B 9nb SBUI9UOJ 8OJJO B SBtU U933JBd
9S 9nb O9IUOJ OUJO1U9 [9 Jod SBpBDIJipOUI UBJ UB}[nS9J S9UOT9BZip9J
SB)J9T9 '9^JBd BJJO JO^ ' (6) 9^^ aP inpo JBd q UOS J99B|dra9J 9p
49[dm9X9 JBd 'jUBpBd UI[IJ un SUBp 'JTBSIAB4S UO 18 OWB^ JOUI 9[ ^^IJU
-U9pi b iiBj^nupuoo sibSubj^ un is s^d iibs 9u uo,, : ([5[-] ^ [-y[] '[d-]
X [-d] ) ítOptUOS OUISTUI,, pp BAISO^duiI B| X BATSO[d BUIJLOJ B^ '#f9
489JU9pAinb9 91U9UIB9IUOJ UBJ9piSUO9 OS 9^U9UIunuiO9 9nb
SOJJ3p U9iqUIB^ UOS ttS9[C[B}nuiJ9dlUI,, 'o^duiB SBUI OpiJU9S Un U9 'OJÍ9^
^] ^Bui^p U9 opu^Xniijsns 'o^dui^fg jod '4489jubtjba sb[ 9p
^ 9p B9J99B SB[^9J SnS U99ipBJJUO9 4SBUI9pB 49nb X Bn^U9|
Bun U9 U9jsix9 ou ^nb SBjqBpd UBjgXnajsuoo 9S ts Bjj^p^ons 9nb a^qBS
SOUI9pod O^[,, 'UB9S9p 9S 9nb SOpBJjnS9J SO[ JBp BJjpod OU 49^U9UIB8OlOTj[
-I^JB BJ9piq 9S TS 'SOpOTU SOpoj 9p 4O 9^qiSoduiT 89 UOpBjniUUOO B^ OSB9
9189 U^ "OOTUOJ OU.IOJU9 OTUSIUI [9 U3 9SJBJ1UO9U9 U9p9nd OU 9nb 4jp9p
83 4(l6&lt;0 tts9|qBinuu9duii,, buib[^ Xo^zi^qnjj^ 9nb sopiuos so^ 9p osbd
p 9iu9uqBdpuidd U9J3IJ9J: 98 oq99q UBq 9S 9nb sguop^fqo sb^
•bjouSt 9s ou pBptp^j U9 9nb X ^saBJOuSí 9p9nd ou (•"[ •&lt;^
*S *JD '4plU9UIB9TlSTnSui^ BpBUIJOJ B9I1ST19B BpUBlsnS,, JBUIB^ 8OUI9pod
BX 9nb O[ 4ap9p S9) 4iB9IUOJ BIOUBISnS,, B[ BOpjpUB B9I19B.ld B^ U9 9nb
opB^Bu^s Bq 9s 'ouisiiuisy '('Z'L'S }) (062) ttBOTJ8J^^uít PbPPU9P?^
Bl 3P pdOU3S BUI9[qOdd pp B1BJ1 9S 9nb 91U9UIBpBia99B XniU OpBAJ99
-qo usq 'xoo^ *jj ouioo 'so^iq '("g'^'1 *p) u^su^Saaof-J^ipsi^ *g X
19UIld^]/^[ *y 4JB^n[ J9IUTJd U9 4S9pn0 SO[ 9J1U9 4S9JOinB SOIJBA opB|BU9S
UBq O^ BX B9T1BUI9SO[8 B^ 9p O[{O9S9 pdputdd p 9XniTlSUO9 (SB9I1BTU
-9U99) SB9T1BUI9UOJ S9pBpiUn SB[ 9p UOpB9TJIin9pi B[ 9nb 9p Oq99I{ p
4O193p U^ ' (' 'f'S "P) UOpBiniUUOO B^ 9p B9TU991 B[ U9 SBOIlDBdd S9p
-BijnOIJip OUIO9 UB1S9IJTUBUI 9S SB9IJO91 S^pEipoiJip SBIS^ '\ 'g '
•SB9I1UBIU9S 89UOpU9AUO9 9p 4O9IO[OUlUia91 91U9UIBJnd OUB^d Un U9
8OTU3B99J O1S9 UO9 8BTU :B9T1UBUI9S TS\ 4BATldlJ9S9p BOIlBTUBaS B[ 4BlSo{
-ouoj b^ 4B9ii9uoj B|^ OTUO9 SBuqdpsip t48B9iisinuq-ou,, SBpuop ouioo
U9J9piSUO9 98 9nb SOU9UI y *O9Il^tU9U99 OUB[d [B 89dOId9JUI SBOJlSiníoUq
SBIUJOJ 8BIJBA SB[ 4jp9p S9 '^BpUBlSnS,, 89 A9piU[9fjJ BJBd 9nb OJpnbE
U9ipnis9 9nb SBopsinSuipou SBpu9p X^q ou 9nb s^ OJ9^ • (682) SBD
-ilsinSui^ sbuijoj sbj b 9iu9ipuods9JJO9 44BpuBisns,, bj uBJBipnis^ 3nb
SBOiisjnSuij-ou SBpu^p 9p oip9uiJ9iui Jod 'A9jsui[9fjj unS^s 'jijjnoo
BTJ^q^p UppBlUOJJUOO BIS^ •(.4BpUBlSnS BJ UO9 SBpBlUOJJUOO J98 JB OJO8
BpBAIlOIU UOpBu^lS9p BUn UBTJiqp9J 9nb X 4|BJniBU UOpBUIS9p UIS
OJ9d 91U3UIBTJBJltqjB SBpBjqiUOU 89pBppU9 UO9 4jp9p S9 'SBpBjqHIOU OU
S9pBpilU9 UO9 JBJ9do X 3fBnSu3J J9p Bjq^S^B Un,, J9S BJJ9q9p BOIlSin^
-UIJ B[ 4A9JStUJ9fjJ Un9S 4Ol09J9 U9 : 9lU9UIBpBn99pB 44SBpBjqiUOU,, J9S
BJ9inbtS UBTjpod OU X S^jqíSlplUI 91U9tUBJnd S9pBpilU9 UOS S9JB1 OUIOO
8BUIJOJ SB'q &gt;A9[SUipfjJ 9p BJqO BJ U9 BlS9ndS9J 9SJBJ}UO9U9 9p9nd OU

�las vocales danesas después de r (294). También se podría citar el
caso del fonema /%/ en el español rioplatense: sustituyendo a [s] de
casa la realización de /s/ en pasto ([h]), se obtendría algo que
"objetivamente" se parecería más a caja [kaxa] que a casa [kasa]: la
conmutación, en este caso, equivaldría justamente a aquella "iden
tificación por la sustancia" que tanto se quiere evitar. Además, no se
entiende por qué elementos impermutables como [k-] y [-k] se con
mutan, aunque pertenezcan a "paradigmas" distintos, mientras que
lo mismo no puede hacerse con [h] y [17] en inglés (cf. 2. 3. 6., 5. 4.
3.) (295). Parece evidente que la conmutación se realiza sólo ahí
donde los elementos ya se han reconocido como "idénticos", y pre
cisamente por su "sustancia".
También se ha observado que la comprobación de la conmuta
bilidad positiva de dos segmentos pertenecientes a dos grupos fónicos
implica la identificación de los segmentos que no se conmutan (296).
Así, por ej., la conmutación de [p] y [k] en [pasa] - [kasa] implica
la identificación simultánea de los dos segmentos [-asa]. La observa
ción es muy importante (porque señala que la comprobación de una
diferencia implica la comprobación simultánea de una identidad),
pero no afecta la validez de la conmutación como tal, puesto que se
podría contestar que la identificación entre [-asa]1 y [-asa]2 se ha
hecho previamente, y precisamente por la misma prueba. Sin embar
go, el hecho de que, en la práctica, esto no se haga siempre y de
manera consecuente es sintomático: indica que la identificación es en
realidad previa a la conmutación y que ésta es sólo una verificación,
no siempre aplicable, de una identificación ya hecha. En realidad,
como observa C. E. Bazell, la convicción de aplicar siempre criterios
puramente funcionales, como la conmutación, puede ser una ilusión,
porque los criterios se aplicarían de otro modo si, en determinados
casos, los hechos fonéticos se presentaran distintos de como se pre
sentan (297). Por esto, en la práctica, para lograr descripciones acep
tables, no se emplea un único criterio sino varios criterios combina
dos, uno de los cuales es, justamente, el del "carácter fónico" (298). Y
a veces puede ser necesario llegar hasta más allá de la ll^mada "sus
tancia acústica", puede ser necesaria una percepción fono-óptica, el
ver la articulación: por ejemplo, para distinguir [p] de [t] en ingl.
give the caP to me - give the caT me (299).
5. 6. 2. Pero lo que resulta extraño no es que en realidad no se
ignore en la identificación la llamada "sustancia", puesto que ello
parece inevitable, sino que se quiera eliminar la referencia a la

(294)Au sujet des Fondements, pp. 37-38; Oü en est..., pp. 42-43; Remarques, p. 223.
(295)E. Fischer-Jcercensen, Remarques, p. 224.^
(296)E. Buyssens, Art. cit., p. 49 y sigs. Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definítion, p. 12.
(297)C. E. Bazell, Phonemic and Morphemic Analysis, p. 34.
(298)Id., Linguistic Form, pp. 40-48.
(299)Cf. F. Mikus, Faits phono-optiques et leur part á Vaudition, "Journal de
Psychologie", XLVI, pp. 215-218.
— 188 —

�— 681 —
•gj -d 'uoijiutfaQ ayj uq '&gt;iasvaDaa)f-HaHDsij[ *a *JD (^O)
*UOT3nqiJ]Sip BtUSIUI B[ 83(8111
us U9U3IJ ou S8^B3OA sbj X 89Jubuosuo3 sb¡ snb :jej^dsa 3(qeuozej BJ8 snb o[ ueqarud
-moa 'pepijesj us isajuBuosuoj X sajBJOA sbj b s^juaipuodsajjoj sajBuopnqujsip sasBjj sop
sajSui us Jijqrusap jb '-jp -%iy 'kihx A hommo^^O "í8 J^ 'ussuq anb oj 83 (0)
*33Bq 38 3nb OJ '3]U3UIB1Snf '83 :UOI3IUIJ3p Op SBJIJBIUOIXB S3SBq OOI03 (JBUIJ 'JBI3UII) S3U0I3
-ISOd SBJJ313 OpUBUlOJ 3SJB31JO8 'SBZItlb 'U3p3nd S3pB]jn3IJip S3JBJ 0J3J '-8- B O]33dS3J UO3
uoisisod bj jspu33duio3 'zsa ns b 'sqap ^upioiuijap,, BXn3 '-d- ojuaiuaja js s^jub Jtutjop
3nb Bijqsq '-&lt;/- B ojjadsaJ uos aoi3tsod Buap) us ejjsq 38 -ds- ua anb o^uauiaja ouioa
-8- '*fo Jod '^Jiuijap^, BJBd 'O)33j3 lia : pBijnaijip BunájB BjjBaijduii oisa b^ (^0)
-St -^ 'lid ^ID (I0)
4t 'ttPJ
BpBUIBJJ BJ B 3SJIJ3J3J BJBd 0UIIUJ31 3JS3 S^UaUIBJSnf B3jdOI3 'jíg-g^ "dd 'j '^¿
'uopDDifissnj^ auiaiio^j puo sassD]^) atuauoyj 'x^o^ "H 9n^ JB1U ^juBsajaju; 83 (00)
ap osjSuo3 opBpjo^ax eA. ja ua Aajsuijafjj xod epciaunua '4Bn8uaj buisiui bj ap
soijcuiq soxau ua ucjiuipc as ou anb sauoia^uiquioa saunu ucp as ou sajuBuosuoa
sop ap sbui ap oxau un ua, anb ap ujBxauaS BaiiBUiauoj ^aj,, bj '*fa jod 'isy
'soqaaq soj uoa SBpBiuoajuoa jas jb sbjjbj UBjaAaj uopnquisip bj ap ojnjidüo ouisiui
aisa ua jaaajqBjsa opcjuajuí cq as anb sajsjaua^ saÁaj,, seunájc uaiquiB^,
•BJ9UBUI
bjjo ap opB|nnuoj UBjjqBi^ as sauoiaiutjap sb^ 'Bjuana ua opxuaj
uasaiqnq as sosBa sosa is 'anb sa jBSuad aq^o anb oaiun cq 'pBptAijBjaj
ns BjaAaj A BpBjdopB uoiauaAUoa b[ aaipBJjuoa anb BaiqB^is Banjanajsa
jB[naii-iBd eun ojos sa a^^atujvdd ^qanjduioa as anb oj 'sajuBfauías
sosbd ua '-('Z'f'^ *J3) ^-ioij.d v opBfij oidiauíad un b apuodsaajoa
ou o 'uoiaiutjap ap oiJiajiao ja opianpap Bq as j^na bj ap Bn^uaj bj ua
Bqanaduioa as anb bj b b^ojbub sa ou SBn^uaj SBsa ua umanqiajsip ns
anbaod ajuauíajduiis '(^0) (s^Jbí&gt;oa tu sajuBuosuoa iu ttuauaij ou,, o)
sajBaoA o sajuBuosuoa ttuauaxi ou,, SBnSuaj SBjaaia anb Jiaap b JB^ajj
BjsBq BiABpoj sbui BJBzijBiauaS as ou is 'aABaS Xnuí Bijas ou ojsa unB j^
' (02) sajuBuosuoa uos upiaisod j^na o jbj ua uB^uanaua as anb sapBpiun
sbj anb aoip as 'uoiaisod j^na o jbj ua —BpBipnjsa Bn^uaj bj ua—
uBjjuanaua as sajuBuosuoa sbj anb aiaap ap asSnj ua 'o^anj A uoianq
-ij^sip ns Baipui as anb ouis 'sajuBuosuoa sbj uauíjap as ou 'ojduiafa
aod 'jsy 'uoiaBJado bj JBzaduia jb asaaaouoa uaqap bX ^sopjnijap,, jsb
sojuauíaja soj anbaod 'osoioia ojnaaja un aXnjijsuoa tjBaa,, uoiaiuxjap
omoa uotanqiJiisip bj JBjuasa^d ja ^ *4JBaJ,, u9ííuÍJí)P otuO^ 44IBUIJOJ
uptaimjap bj JBjuasajd b BSajj as 'sojjo ua oiuoa 'oseo ajsa ua anb sa
ajqBjafqo sa anb o-q 'SBAiiuiistp sauoiatsodo sbj ap uoiaBqo^duioa bj
Á oaijBiuauoj oijBjuaAui ja JBjajduioa ajuauíBiJBsaaau aqap X jijn sa
'oiJBijuoa jb :ajqBjafqo ojja jod sa ou 44u(&gt;ianqi.i;sip,, bj ap oipnjsa
ja 'jsb uny '(^0) sojuauíaja sojjo b ojaadsaj uoa uoiaisod ns BJjsi^aj
X BdnaB oj ojos anb outs 'o^uauíaja un sa onb ap BaaaaB BpBU aoip ou
— (TOS) OSO U3 BPBjniJtoj uoiaxuijap bj ap uoiaiuijap bj b apuodsaaaoa
BJainbis iu anb— uoianqxajsip Bq^ • (00S) {'Z 'I 'T 'P) í^^P^3!^8^!3^
ajduiis Bun uaiq sbiu ouis '^Jboj,, uoiaiutjap eun buibjj as anb oj^a
ou (* ^ • *p) 44Biua}sis ja ua uoianqujsip,, bj anbjod aaanao o^s^
•sapBpiun sbj ap apuijsap X ojuaiuitaouoaaj
ja ua ajqBjiAaui sa uoiaBjapisuoa BXna jo^obj: un ajuauíesiaaid Bjsa
ap JBUiuiija anb BjjqBq anb Jod apuaijua as ou '(*'*! 'ja 'lauíjJBj^f
aasq oraoa) umaiuijap bj uoa uoiaBaijijuapi bj Jipiauíoa jaaBq uis
uny 'sapBpiun sbj ap Bqaip ajuauíBidoíd uoiaiuijap bj ap 44BiauBjsns,,

�Londres (305). Esta ley no encuentra aplicación en cartvélico, donde se da plvpero no -Zt&gt;-(306), ni en ruso, donde hay mgl-, mgn- pero no se da mg- (307).
Del mismo modo, la definición de la consonante como ^unidad fonemática mar
ginal que puede ser tanto final como inicial' (en una sílaba) (308) puede valer
para el inglés y para el danés (309) (a pesar de las dificultades que presentan
h y 77) pero no para el español literario de España, el español rioplatense o el
italiano. En efecto, según este criterio no deberían ser consonantes c y A. (esp.
lit. de España); c y z (esp. riopl.) ; c, dz (ts), dz, s (ital.). Naturalmente, se
podría sostener que en posición final estas consonantes se neutralizan con otras,
pero ésta sería sólo otra manera de decir que no ocurren en posición final.
Sin embargo, en estos casos se trata sólo de dificultades empíricas
que nada tienen que ver con el fondo del asunto y que pueden elimi
narse modificando las definiciones o presentando las "reglas" como
simples normas de validez no universal. Pero lo que no puede corre
girse es el hecho de que a veces unidades distintas deberían tener
definiciones idénticas, por tener la misma distribución, como en el
caso de p y k en danés y en otras lenguas (cf. 1. 5. 3.). C. E. Bazell,
rebatiendo la crítica de Martinet a este propósito (310), sostiene que
en realidad no hay aquí ninguna contradicción, puesto que dos uni
dades podrían tener la misma definición formal y seguir siendo, a
pesar de esto, dos unidades, aun formalmente. Y da el ejemplo del
ajedrez, donde las figuras blancas y las negras tendrían la misma
definición formal. Pero el argumento de Bazell no rige: dos objetos
distintos no pueden tener la misma definición —ni formal ni de otro
tipo— y quedar, con todo, distintos. Hay aquí una confusión de planos
de abstracción: si una definición conviene a dos objetos A y B, ella
ya no define /A/ o /B/ sino /A y B/, es decir, la clase constituida
por los dos objetos. En el caso del ajedrez, la definición no sería de
una /figura blanca/ o de una /figura negra/ sino, justamente, de una
figura /blanca o negra/: de una figura sin color. En cambio la de
finición de una figura /blanca/ o /negra/ debe contener necesaria
mente el elemento (también formal) de su oposición a la figura co
rrespondiente de color distinto. Además, tampoco rige la analogía,
puesto que en el ajedrez los colores pueden intercambiarse sin modi
ficación en el "contenido" del juego, mientras que p y k no son
intercambiables de la misma manera.
De todos modos, si en el ajedrez las figuras blancas se mantienen
distintas de las negras, esto ocurre justamente por su color, que es
una característica sustancial y al mismo tiempo formal (siendo la
"marca" de su oposición a las figuras negras: la condición de su
funcionalidad). Y si en un sistema lingüístico /k/ y /p/ se mantienen
distintos, a pesar de tener distribución idéntica, esto ocurre justa
mente por su "sustancia" fónica, que los caracteriza intrínsecamente
y, al mismo tiempo, los opone desde el punto de vista formal. Ocurre

(305)On the principies, p. 53.
(306)Cf. H. Voct, Art. cit., p. 33.
(307)Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 26.
(308)On the principies, 1. cit.
(309)Cf. H. J. Uldall, Com. cit., p. 54.
(310)Linguistic Form, p. 16.
— 190 —

�— 161 —
'(9f *d 'jsa ua tiQ) t&lt;3n^?J ^^U31STX3 aun suoijnjsod snou
ajjanbBj jnod ajinn ajilas B[ isa4a 'ajuejsqns B[ ap suouajai snou anb aa jsa43 'ai^ojouoqd B[
ap aseq ap ajiun^ asa mb juauíjjad jibjj a[ sibui 'auiauoqd aj sed jsatu 33,, (9I)
'IZZ 'd 'sanbumuau 'Kaswaoaajf-HaHosig -g ^3 (SI)
'8"¿ "dd 'sadiouiij (f^)
•jid -¡ 'jsa a ^O (I)
-8 'd 'sjoadsv poapmuuiviñ puo
atiuauoqd at/j; 'aioshoxvj; í^f, *d 'sadiauijj 'Ao^zxaanax "J3 "tt #d '^sa ua "O (ZI)
'(Zt *d 'tatns ny) tlapnji uos ap
jafqoj jaijijuapi Jnod ajqesuadsipui liBJBd inj inb ja aAijauíjsip jnajeA b inb aa jnoj jUBuajaj
ua aiiiojouoqd B[ 'ajaijua jnoi juauíajaqijap juBjaeaaj AO[Suqafjj 'anA ap sjurod xnap sa[
jua^aaAip anb aauejsqns B[ ap uoijBSi[ijn4p aaáap a¡ jns juauia¡[aijuassa Jsat3,
-íaisnjoo ouio^ o pvpijtnqvjiq ouioo o^os opBqoaduio^ souioq 'napupsip-ou mounj
sns vj aju^lujDiot opuvdou^t 'sosco sojjo ua anb oj uoa uappuioa sojsa anb aoip
sou anb? oaad 'sofajduioo ^nuí saa^q jcpuijsap soraapod ([o] b [d] opuamodo
'ojduiafa aod) sosco sojjoio ua anb pcpoaA sg -q ouisiui jap cjcjj as anb soujpap
apand cpcu 'ajuam^isuoo ood iÁ. 'pcpuouos bj osbo opunáas ja ua A 'pcpijciqcjiq
bj ( (9J) aiiwistxaw ouioo BjsBq A) ajuauíjoad-ou ouioo opcjou8; oaqcq souiaqap
oseo jauiíad ja u^ anbjod 'pvptimqojiq ouioo p ap opin^uijsip q ja uoa pvpi^ouos
oiuoo d ap opinSupsip q ja jcaijijuapi b Bzijojnc sou ^pc^^ */q/ sa anb uaqos
souwjjaqap ou 'OAijuijsip oj b ojos opipuajB osbo BpBO ua opuaiqcq 'anbood
ajuautajduiis 'pvpijudo -)- pvpijmqojiq -j- popiaisnpo -\- pnpiiouos sa ooijajodiq /q/
un anb '*fa ood 'Jioap sa '^soAijuiisip soSsbj ap sao^q,, Jinjjisuoo somapod ou ojoj
•sajcuoiaunj souiuuaj ua buiojsis jap sisijbub un a^njijsuoo vA jcno oj '*oja 'jojoaa
-jo upiaojnoino 'ppijü/aa 'ptrptjoiqDjtq 'popijouo 'popijosou soÍsbj soj souiionpap
'[u] : [dj '[ij] :[d] '[ui] : [q] ouioo sauoiaisodo ap Á ipnp^ouos OAiiuijsip oSsbj
ja souiauajqo í(ouuoq :vuuDd ua) [q] e [dj '*fa aod 'opuaiuodQ •coqcuiojqoad
aAjanA as scuiauoj soj ap u^ionjijsuoa bj A 'soAijuijsip soSsbj soj b cpin^asua
jBi^ajj soiuaqap 'opojaui ja joSij uoo opucoijdy •seoijüuiouoj sapcpiun sbj ap
uoionjiisuoo bj ap cae scui asoepanb ouis bjjb sbui ji bijeoijiu3is ou —BAijafqo
aiuauícjojjjsa Boijijuaio uoioBjado o moa— soAijuijsip soSsbj ap souiuuaj ua sisijbub
ja 'Man3uijsip ou anb BiauBjsns Bj^ ejciou^i as ajuamjcaa is 'acSnj jamiad ug
•joSij opoj uoa auapuBiu bj ou anbood 'ajuauícjsnf 'ouis 'sBsim
-ajd sbj uoo Biouaaaqoo bj jauajucm aod jbj ajjnsa^ anb aoajsd ou oaaj •(cn^uaj
Bun ap up^pijBaan bj b asacjdcpB cjgoj anb ap oprjuas ja ua) (S'I) onaijoad A
oso-ináu JBjjnsaJ apand opojam aisa caijacad bj ua anb ajqcpnpui sa 'caoqy
•(cpcaijiun asuan^cad BiSojouim^aj bj aod cpcjdopc
uoioiuijap bj ua uaiquiBj aaaacdc isb A) (f\) ttajqisiAipui BojSpjouoj pBp;unw
ouioo cuiauoj ja Bqcjapisuoa 'ojoaja ua 'uainb '(I) ^o^jzjaqnj^ anb bjjb sbui ji
jau;jjcj\[ BJBd bijboijiuÜIis ciuaisis un ap OAijafqo sisijbub ja ua saiuoupj^d soSsbj
soj b JBSaj^ • (gj) Msajuauiijad soSsbj ap saoBq,, omoo semauoj soj jinjijsuoo
A cuiaisis un ua ucuoiaunj saiuaupjod soSsbj sajena JBqojdmoo sa oaacq anb
^cq anb oj 'scjqcjcd sbjio ug -(cjuana ua Bijpua) as ou jcuoiaunjB ojad BAiiafqo
Biauajajip ajdmis cun anb ojsand) jBuoiounj jojba auaii ou anb oj 'an^upsip ou
anb oj osbo BpBO ua bijbjouSi as 'o^ubj oj jo^ 'uanSuijsip as anb ua JBqojdmoo
ua 'sand 'bijijsisuoo uoiacaijpuapi ap opojam ja :asj;náuijsip z^a ns b uaqap
sojja 'JinSuijsip Bjed 'ojaj *(ouimja] ajsa ap ajuajjjoa opijuas ja ua) SBaijsinS
-uij ssmjoj JinSuijsip ap bj sa sciuauoj soj ap uoiaunj cg ^pEpij^uoiaunj bj ap
ajJBd 'Aajsmjafjj A ^o^zjaqnjj^ omoa 'anb Jiaap sg "(JJ) BaijBmauoj uoiaisodo
'Biauajajip aÁnjpsuoa anb ojjanbc ojos Ejsa ap jauaju^m anb Ácq anb csuaid
—BiouBjsns bj jbjouSi ja Baijdmi anb SBiauanjSuooui sbj 'oduiaij omsim jb 'jbjia3
A ("'!' #J3) ^ío^zjaqnjj^ ap OAisaaxa saaaA b t4omsiaijauojM ja JBJadns BJBd—
jaupjcj^ *y ¿Bjja ap ajjcd Bun ojos o uoiaczqcaj cun ap caiuoj ttBiaucjsnsw
bj spoi Bjag? ¿4tBiauBjsns,, bj ap bjouSi as ou anb oj sa anb? ojaj *j'¿ "S
•jnuoiounj uopisodo ^saiqnq ou sbjj^ 9Jju^ is '4tBiDUBjsnsw
ns ap jBsad b 'sBaijuapi ouioa sapBpmn sop sbj souiBUBjapisuoa viuajsis
ja ua Á 'vwjou bj b ojoads^j uoa ojos Bjuano ua bubuioj as —bjbj
-uasajd as onb BaauBui jainbjBna ap— uoianqijjsip bj 'o^a^quia uig
•sojuijstp ouioa opiaouoaa^ souiaq soj upiaBaijijuapi bj ua vÁ anbjod

�dad? Es decir que, si este método se aplicara estrictamente, los mismos rasgos
deberían ciertas veces considerarse como "sustancia distintiva" y otras veces
como "sustancia ignorable".
En realidad, en la práctica de la conmutación, no se ignora tampoco la
"sustancia" no-distintiva, si otras veces es distintiva: la constitución del fonema
implica el conocimiento de la agrupación en sonidos reales de varios rasgos dis
tintivos con funcionalidad intermitente. En cada caso se considera lo que es distin
tivo y lo que puede serlo en otros casos: todo análisis de una oposición concreta
se hace con un "conocimiento previo" de la "lengua" (cf. 4.2.1.). Además, aquí
se da ineludiblemente la necesidad de identificar la parte común para separar la
que se diferencia (cf. 5.6.1.).
En casos particulares, el método de Martinet presenta también dificultades
prácticas. Así, por ejemplo, en el español rioplatense no podríamos constituir un
fonema /z/, en cuya realización no es nunca pertinente la sonoridad, puesto que
qo tenemos en rioplatense un fonema /s/ que se le oponga: por lo tanto, debe
ríamos comprobar sólo una "fricatividad mediopalatal" (opuesta, por ej., a s). Si,
en cambio, distinguimos un fonema /z/, lo hacemos porque sus rasgos distintivos
se realizan siempre junto con la sonoridad no-distintiva. Se puede aducir como
justificación que la sonoridad es distintiva otras veces en el sistema. Pero tal
criterio no parece justificar en italiano la distinción entre [s] y [z], [dz] y
[ts], porque se estaría en contradicción con el criterio de la funcionalidad (cf.
2.3.6.) : en efecto, en este caso la distinción pertenece a la norma y no al
sistema (cf. 3.3.6.).
Finalmente, en algún caso la aplicación del criterio de los rasgos distintivos
es imposible. En rioplatense, como se ha visto, la realización ts] del) fonema /s/
no tiene en común con la realización [h] rasgos que no pertenezcan a otros fone
mas del sistema (cf. 2.3.6.). Al contrario: [h] tiene más rasgos comunes con
/x/. Sin embargo, nosotros identificamos las dos realizaciones porque sabemos
que tpahto] se puede pronunciar también [pasto], mientras que, si se pronunciara
con [x] ya no se entendería pasto sino, muy probablemente, algo como parto
pronunciado con r uvular. Del mismo modo, el criterio discutido no nos permi
tiría distinguir en español el fonema /i/ como sordo, porque no tenemos un /v/
que se le oponga. En cambio, justo ese rasgo es el pertinente): /i/ puede llegar
a realizarse como bilabial, es decir, a perder una parte de su oposición con /b/
(realizado t/3]), pero no a pronunciarse sonoro, porque [v] no se entendería
como /i/ sino como realización anormal de /b/.
Constituimos, pues, determinados fonemas sólo porque ciertas realizaciones
son intercambiables o presentan cohesión funcional, o porque ciertos rasgos se
presentan realmente como "haz" en la lengua, en sonidos reales. .Pero, a pesar
de que las articulaciones fricativa, sorda, mediopalatal son rasgos distintivos en
español rioplatense, no constituimos un fonema /s/, porque éste no se realiza:
es sólo un fonema posible, una "casilla vacía".
Así, pues, si en la identificación de los rasgos distintivos se puede ignorar
metodológicamente gran parte de la "sustancia fónica" (pero no realmente, puesto
que para reconocer las diferencias hay que reconocer al mismo tiempo las "iden
tidades"), esto no puede hacerse en la constitución de los fonemas, que debe
necesariamente referirse a la realidad fonética del hablar correspondiene a la
lengua estudiada. El deslinde de los fonemas se efectúa porque ciertos "haces
de rasgos" se conocen como "realizaciones" corrientes o porque se reconoce una
equivalencia funcional. Es decir que se hace por una intuición eidética que se
basa en el conocimiento previo, aunque se proponga, justamente, su superación
(cf. 4.2.1.). La intuición eidética comprende tanto la "forma" (lo constante en
una manifestación) como la "función", dado que, como se sabe desde Aristóteles,
también la función pertenece a la esencia de las cosas.
A este mismo concepto se acerca Martinet, al observar que en varios casos
el simple "sentido común" (o "sentimiento lingüístico") —que según nosotros debe
— 192 —

�— 61 —
•981 &gt;d 'OÍD(IS)
"82"¿ 'dd 'XI
sjjuoo aunssnng 'i3Hq *n i'tp 'Uy 'svassAng -g(0Z)
•0S d 'OÍD(6I)
•Zf -d '^sa a nQ(8I)
•(¿^-9^) ¿-9 "dd 'HNS JD(¿I)
-eq soj ap uoiaisod ej b ojaadsaj uoa ttepB8aj2B,, X eiaepunaas uoiaisod eun sa
oaijijuaia jap uoiaisod ej anb Jepjoaaj anb Xeq ojaj -seuiauoj soj ap 4iBjsiSojoaisd,,
uoiaiuijap Bun jBp aaaanb eaijiu^is ou ojsg '(/&lt;!/ ouioa /d/ souiaaouoa) somaa
-ouoa anb o^ sa anb ap uaiquiej ouis (/q/ ap ojuijsip sa anb^od /d/ somaaouoa)
Bsoa Bun (somaaouoaaj) souiaaouoa anb wd ap ojos bjbjj as ou o^aj -sojjo
ap sojopuain3uijsip 'soiuaaouoaaa soj pina ^a aod ojaadse ja 'seiauajajip sbj ojos
Ejuana ua soiuauaj 'uoiaisodo bj ojos jejapisuoa jy 'Buiajsis ja ua sajeuoiaunj
uos 'jejauaS ua 'o sosbj sojjo ua jeuoiaunj uapand oaad jejnaijjed uoiaBjnuiuoa
Bun ua UBuoiaunj ou anb sojjanbB b uaiqiuej Jinjaui anb Ásq sajona soj ajjua
'sajuBjsuoa so^sbj sns jod A saunuioa soSsbj sns jod uatqiuBj uaoouoo as oaad
'soAijuijsip so^sbj sns jod uanSupsip as sojsa 'sBuiauoj soj ap osea ja u^
'SBiauajajip
sbj ap apuadap (Buiajsis un ua) ojuatuaja un ap smu jeuoiaunj ja í (t pnpij
•uapi) ouisiui o^isuoa pepijuapi ns ap apuadop ojuauíaja un JBuoiaunj ja :ouisiui
is b oaijuapi auaijueiu as is jeuoiaunj apand ojos oiuauíaja un anbaod jeuoia
-unjB sa ou (tpnpijuapi) pepijuapi ejsa 'pepijeaj ua '^ "sozeaj sop soj apuaad
-moa (tppijuapi) -^- ap pepijuapi bj oíaj •jBjuozíaoq ozbjj ja jod '^zpvpiiuapi)
pepijuapi bj i (Mojaa oSsbj,, ouioa souieqo.iduioa — ua anb) -)- ap jeaijjaA
ozbj) ja jod epep Bjsa sop sbj aaiua Biauaaajip eq *— A -\- jas uapand anb sbatj
-uijsip sbjjbiu sop '*fa jod 'asuaaapisuo^ • ^,pnp^uapt) bjjo uoa unuioa ua auaij
Bsoa Bun anb ojaadss ja 'svsoa anua pvpijuapi bj A '(lpnppuapi) sa esoa Bun anb
oj 'soa min ap prrpijuapt bj ajjua uoiauusip bj uaiquiBi jaaeq anb ^íbjj 'SBtauajaj
-ip sbj Baijduii (nu/ajsis un ua ojuaiiueuoiaunj ns ap uopipuoa sa anb) sapeptun
sbj ap uoiauíjsip A ojuaiuiiaouoaaj jap ojuaiuoui ja j^ ^saunuioa sojaadse uauaij
anb SBSoa JBiauajajip uapand as ojos anbjod 'püpjjuapi ns uaiquiej Baijduij sapep
qun sbj ap ojuaiuiiaouoa jap ojuauíoui ja 'onáuaj bj ap osea ja u^ -ojaa oSsnu un
'o3sbj un ap eqej bj :oAiie^au ou^is ap jas epand eiauajajip ejsa anbune 'sesoa
sbjio b opadsaj uoa mauauafip sa ejja ua anb oj jod an^ui^sip as .'sa Bjja anb
oj opoj jod aaouoa as Bsoa eun tnnSunsfp ja X xaoouoo ja uos (soaueqnuiis 'uos
pepijeaj ua A 'jas uBpand anbune) jeputjsap anb Xeq anb so^uauíoui sop soq
'Biauajaqoa bj ap oppuas ja ua o^xai un jetajdjaiui ap jbjbjj anb Xeq
ajduiais anb souiaaja ojaj *soiui]sip so^uauíoui b ajaijaj sbj is aaipejiuoa as ou X
'oiuauíoui ouisiui je sauoiaeuuije sop sbj ajaijaj is aaipejjuoa a^ ajnssneg ap
:uoiaeiajdjaiui ej ap apuadap ajnssneg ap ap sopeiaunua soj ajiua ^(eiouajaqoa,,
bj o MuoioaipBJiuoD,, . bj 'sosbd sojjo ua ouioo 'inbB 'uoiuido Ejjsanu uq
'SBiauajajip X sapepijuapi Xeq en^uaj ej ua anb :uoisnjauoa buisiui ej
b ue^ajj sajojne sop soj '(uopaipejjuoa jbi Xeq ou anb ojjo ja X í4tSEiauajajip
anb sbiu Xeq ou Bn^uaj bj ua,? anb 'opBj ojjo Jod 'X (\Z) SBH?n^B 8P
-Bjjuoa bj sejsa opuais 'sepuajajip X sapepijuapi ajqos ja opoj bji^
ouisiueaaui ja,, anb 'opej un jod 'jbuijijb jb aaipejjuoa as ajnssneg ap anb oun
ja opuaiuajsos) euiajqojd jap MOAijaaje,, ojuaiuieajuejd jap ajuauíajuaipuadapuj
•(0^)I3^ "H ^ sis^assAng "g ajjua eaiuiajod eun jod opejejae ajuauíajqejou
'ttSB3ijsin8uij sapepijuapi,, sbj ap euiajqojd jap 'eiauasa ua 'inbe bjbjj ag
*("Z'9'S "P) PBPíJBuoiaunj ns ap buisiui uoiaipuoa bj b 'jvuoiaunf sa en^uaj
ej ua anb oj e ouis 'en^uaj bj sa anb e ojaadsaj uoa ou 'asjapuajua ajuauíajqeqojd
aqap '(qqq qa) opejunde eq as eX otuoa 'opeiaunua jbj oja^ " (6I) SBPU3-ia}íP
anb sbui Xeq ou tnSuaj ej ua,, anb ap ajnssneg ap ap opeiaunua jap ejaijj
-sa uoiaeaijde eun jas ejjnsaj jauijjej\[ ap opojaui ja 'pBpijBaj uq ^ *¿ -g
'(y^^ '^o) oíAdJd ojuaiiuiaouoa jap Jijjed ap pepisaaau bj ueuiiuija ou o jad
'Moaijijuaia,, ja uoa apiauíoa ou ttoaijijuaiaajd ojuaiiuiaouoa,, ja anb uejBuas ojos
— (" 'Z '^ *P) aopeAJasqo ja jod sepejouSí sen^uaj b ojaadsaj uoa opoj ajqos—
uoiaeaijijuapi jej ap eajaae esajdxa anb sepnp seq *(gjj-) seaijeiuauoj sapepiun
sbj ap uoiaeaijijuapi ej ezijeaj —(¿I) Buiajsis jap uoiainjuí oiuoa asjapuajua

�blantes; que los fonemas sirven precisamente a los hablantes, en sus actos lin
güísticos concretos. Hay que tener en cuenta que los hablantes conocen /p/ como
/p/ y no hacen los análisis que debe hacer el fonólogo para averiguar por qué
se conoce y por qué se distingue de /b/.
El problema de las identidades lingüísticas coincide en realidad con el
problema de la llamada "sustancia", y no es un problema de sustancia sino de
forma, porque las cosas no se conocen como sustancias sino como formas (sustancia
organizada). La glosemática se propone ignorar la "identidad" en los dos sentidos
señalados, y reduce la "forma" a la distribución. Martinet sugiere ignorar sobre
todo la que hemos indicado como identidad2 (aunque sin distinguirla de la
identidad1), y reduce la "forma" a las diferencias. Pero la forma no se identifica
con la distribución, porque hay fonemas distintos con distribución idéntica; y
tampoco se identifica con las diferencias, porque éstas sólo distinguen las formas
pero no son las formas mismas.
5.7.3. El concepto de "identidad lingüística" parece implicar que, en cada
caso, existe una realidad de la lengua que el científico debe descubrir y describir.
Se podría deducir, pues, que —contrariamente a lo que a menudo se afirma (322) —
sólo debería haber una descripción fonológica válida de una lengua determi
nada (323). Pero sería una deducción equivocada, porque cierta variación es
perfectamente admisible. En efecto, los fonemas se comprueban en los sonidos,
pero no se identifican con las formas concretas que se dan en éstos, sino que
son formas abstractas (abstraídas) : son formas de la "lengua", que es ella misma
una abstracción. Y el "sistema fonológico", como abstracción científica con base
real, puede estructurarse con varios propósitos y desde varios puntos de vista:
lo importante es no hacerlo sin referencia a la realidad, porque entonces se
describiría una ficción y no una abstracción. Pero, naturalmente, en relación con
la realidad del hablar, todas las descripciones deben aparecer como varios modos
de decir lo mismo; distintos son sólo los criterios, las convenciones que se
adoptan: algo que se refiere a las descripciones y no a la realidad.
Así, por ej., decir que un sonido [p], en cierta posición, representa un
fonema /p/, o un fonema /b/ (324) —porque esto conviene por cierta razón (por
ejemplo, para mantener la identidad de un prefijo ab-)—, o decir que hay neutra
lización entre /p/ y /b/, viene a ser lo mismo (desde un punto de vista puramente
objetivo), si se especifica que en el hablar el fonema o archifonema se "realiza"
(o se "manifiesta") como [p]. Así, también, interpretar [5] como /o -f- N/ y [-on]
como /o + n + o/, en lugar de interpretarlos como /5/ y /on/ (cf. 3.3.6.),
significa exactamente lo mismo, si se añade que la "realización" es [5] y Fon]:
se modifica la convención adoptada para la descripción y no la "realidad de la
lengua". Todas las convenciones que, en este sentido, digan "lo mismo" son
válidas, si no se pretende identificarlas con la realidad. En este aspecto puede
pretenderse sólo conveniencia, oportunidad metodológica, y no pertinencia o
fidelidad a la cosa descripta.
Lo mismo puede decirse de la exigencia de la "sencillez" o de "elegancia
del sistema". Se trata de sencillez y elegancia del sistema de descripción y no
del sistema de la lengua. La exigencia de la sencillez es, sin duda, legítima
—aunque sus límites están dictados por la lengua, porque no se entiende por
qué deberíamos hacer aparecer como sencilla una estructura complicada—, pero
no afecta la realidad estudiada. Ésta suele ser infinitamente más compleja que
todos los esquemas excogitados para entenderla y describirla coherentemente
(cf. 3.3.4.).
5. 8.1. Una restricción sólo aparente del postulado glosemático
acerca de la independencia de la "forma" con respecto a la "sustancia"
consiste en afirmar que —aun siendo verdad que la sustancia no puede

(322)Cf. E. Fischer-Jíercensen, On the Definition, p. 11; Z. S. Harris, MSL, p.
63, n. 12.
(323)Cf. K. L. Pire, Phonemics, pp. 57-58.
(324)Cf. Z. S. Harris, MSL, 1. cit.
— 194 —

�— S6I —
'(2Z-LZ 'dd) [S-SZ] 'dd '^6I
'bhiojj 'viSojojif 9 vnSuij ip j88d no 'DiSo¡0]jojS vjjap ona^SQ 'ivvsi^ *a "J3 (8Z)
•(9 -d 'Supijj^^ puv yoaad^ 'Tmnjg "f -jj) 44iuaiuo3 jo siiun oqi ssajdxa oí sjtnn
jo Joquinu luaioijjns b SuipiAOjd jo uoijipuoo oj^uis aqi jijjnj Xaqi ji 'oienbope oq jjb
jjim Xaqi pus '^uiouep jo ^uiÜ;ÍEAY-áe¡j se qons 'Xbm Joqjo Xue ui pojsajiueui uoissojdxo jo
siuojsXs M9u jo 'saiqdBjáoqjjo mou jo 'suoiieiounuojd M9U jusaui uto a^,, "J3 (¿^)
•(^I-ZI "dd
'uoijnnfaQ ^tfj uq '"peg) suoiiiuijop oqj ni aSusqo Xub jnoqitM aoueisqns jaqiouB ojuí pajjaj
-subj] aq Xbui ajnjoiujs jbuijoj ajoqM stqj pue 'siseq [euoijounj Xjajnd b uo sauo^ajBo aqj
auijap oj a¡qissod aq jsnuí }; 'auop uaaq SBq siqi uaqM ing 'paijnuapi uaaq aAeq sjubtjba
omj asaqj jiiun JBUij puB IBijiui qioq se pajapisuoo aq jouubo iubuosuoo y,, (9g)
"(ZZ *d ^sanbjmua^j 'uasjaaoaaof-HaHDsig *g)
ajaijnoijJEd aoueisqns ej ap aiuBpuadapui isa aj[a sieui —aoutjsqns la auiooj jan^uiisip e
aAijJB uo.nb aAnajda ajjao JBd anb isa4u a^— aoueisqns ap saouajajjip sap e X J^nb jiej
np ajutpuadapu; sed luauíajjajnieu isa4u [uoioetnuiuoo ej] aAiiaoda ana^,, (cg^)
ua '[oq] aod [uoq] oip 'sanniJod opuB^qeq 'is :uoiovzi\v^á ns jod
uaiquiej BzijajaBJBO as ttBoiism3ui|: Bnáuaj,, b^ 'ojaaja irq 'saaBqnaad
sa[Biuaoj sbui^ou uaiquiBj Baqduit BtauBisns Bp^a 'opB^ ojjo jod 'X
•ojjanbv o msa ¿as aqap BtouBisns b^ 'opB^ un Jod 'anb^od 'BiauBjsns
B[ sa ipno tu ^BaauaS ua BiauB^sns ^ tu ajuajajipui sa ou ouB^d ajsa
u^ *Bnáua[ ?sa ua uoioBjniuuoa ^\ jbzi[B3j \b 'da jod 'aauajsos ap
bjbj^ as ouioa 4ttBaijsmSuq BnSua^,^ tb\ ap ouB^d \a ua 'Bjsa b ojaadsaj
uoa B[[anb^ ap Biauapuadapui Boijiuáis ou bj^^o b BtauB^sns Bun ap
buijoj B^ [ap ajaed Bun] ap ttpBpi[iquajsuBJi^ B[ oja^ *^ -g -^
"(8^S) (iV9Pf,, ^nSuaj v\ ap bibji
as anb 'ajuauíBjsnf 'opuBoijiaodsa anbunB 'sopiaaJBd Xnuí souiuuaj ua
opBsaadxa uBq B| 'tubsi^ '^y da jod ouioa 'sajcoinB sojjo bX X '
-aso[ b^ ap Bidodd tu BAanu tu sa ou Bap^ b^ —(*g "g *^ *ja) ^
-ut[ ouSts [ap ootuoj aa^aBJBa [b oubjixo sa Bnua[ bj ap [BTauasa
o[^ anb ap aanssn^g ap ap uotobtujtjb bj aBia^daaim anb X^q anb [a
- ua orusTuí [a 'aiuauía^qBqojd 'sa anb— ouB[d ajsa b oiaadsa^ U0^
•sapBpqTqTSod ap BTauap outs 'sBapojSTq o SBjajauoa
ap BTauaTa sa ou BOTiBuiasoj^ B[ anb :BaTisjnSuT[ B[ ap
ap ouB[d otusttu [a sa ou BapBTuaso[^ bj Bao[oa as anb [a ua ouB^d
[a anb ajuauíB^snf B[aAaj 4SBJtqB[Bd sbj^o ug *a[opuj btjba ap sou^ts
U3 B[OpUBZT[BTJaiBTU 'BTOUaTOUOa ns ap pBp^OTJaiUT B[ SOJJO B JB3TU
-nuioa ap aaquioq [ap pBpTaBd^a oiuoa ttafBnSua[,, [ap 'oqa^p jofaui
'44BapT otuoa Bnua[,, b[ ap ouB[d [a ua o[os outs 'ítBTauBjsns X buuoj,^ sa
Bnua[ b[ anb [a ua ouB[d ouisttu [a ua asjBp apand ou BTauB^sns b[
jbjouSt [a anb 'aiuauíBSTaajd :BUTJjaop B[ b o^aadsaj uoa [BiuauíBpunj
ojund un B[OAaj anbaod ajuBjjodun Xnuí aaajBd '("^'9 'ja) sbdtibtu
-aso[S sauoTOB[nuijoj sBpTj^ sbiu X SBiaun-id sb[ ap (.(.uoTooajjoa^ Bun
Bjuasa^daj bX 'ajjBd ua souam o[ jod 'anb uoTaBjaadaajuT [bj^
' (LZ) ^TauBjsns bjio b B^a;ui asjoaj
-subjj apand btujoj b[ anb ap OTdTauTdd [a ohijtj auapuBui as —^^soa
-psjnuT[ sosn?^ so[ ubtub[[ SBjSTjBTuaso[ so[ anb o[ ap [btujoj a^uara
-Bjnd uoTOBJapTSUoa b[ ua asjBjuasa^d uapand anb sapBj[noTjTp sb[
sBpoj ap jBsad b— anb ojsand 'ttBnSua[,, B[ ap ouB[d [a ua ajuajajTpm
sa C4BTauBjsns^ B[ anb opuBTUJTjB anáis as 'pspqBaj ug 'BjnjTJcasa B[
oraoa '(9^) SBTauBjsns sbjjo ua viuuof viusiiu vj oraoa asjBjsajTUBín
Bjjpod B[[g (S^8) ^^[naTjaBd BTauBjsns B[ ap aiua^puadapra 'oSdBquia
ras 'Bjjas BTU^oj b[ —Bjn[osqB X [Baaua^ BiauBra Bun ap 8sjbjou^t

�perfecto acuerdo con el sistema (cf. 3.3.6.), se me entenderá, proba
blemente, pero ningún portugués dirá que lo he dicho en portugués.
5.8.3. Es verdad que Hjelmslev habla de "lengua", pero por
"lengua" entiende "lenguaje" y por "lenguaje" cualquier sistema de
comunicación intelectual (cf. 5.3.4.), cualquier sistema en el que
se presente la solidaridad expresión-contenido (329). Sin embargo, los
"lenguajes" no son análogos al lenguaje fónico, ante todo por sus
características de "códigos" fijos (cf. 5.8.5.) y por el hecho de pre
sentar lo más a menudo una sola función (normalmente, la sola refe
rencia) . Por esto el ignorar la sustancia (el colocarse en el plano de
la "lengua idea") hace que se ignoren las otras funciones constitutivas
del lenguaje "natural".
El único "lenguaje" hasta cierto punto análogo y paralelo al lenguaje fónico
es la escritura. Pero sólo hasta cierto punto. A pesar de la paradoja de B. Russell
de que la escritura puede haber existido antes que el lenguaje (330), parece que
hay que convenir con Martinet en que la sustancia fónica es "más propiamente
lingüística" que la sustancia gráfica (331). En efecto, ya con respecto a la función
"referencial" se presentan diferencias notables: en la escritura no se dan sincre
tismos análogos a los que se dan en el lenguaje hablado (332). Es verdad que
Hjelmslev observa que objeciones semejantes sólo indican que "sistemas dife
rentes de expresión pueden corresponder al mismo sistema de contenido" (333),
lo cual debe evidentemente admitirse. Pero esto contradice el postulado de ignorar
la sustancia en la descripción formal del plano de la expresión, puesto que equi
vale a admitir que la estructura formal de este plano depende de la sustancia
específica: no se trata aquí sólo de realización, puesto que los sincretismos per
tenecen al sistema como "archifonemas". Y el mismo Hjelmslev, al tratar de los
tipos de sincretismo, hace necesariamente referencia a la "sustancia" (334).
Por otra parte, nos parece que tampoco se puede expresar "el mismo con
tenido" de manera totalmente independiente de la sustancia particular en la que
se expresa. Esto sólo puede admitirse, en el caso particular de lenguaje y escritura,
limitando el alcance de loq términos "el mismo contenido", porque en la escritura
se pierden en gran parte o totalmente las funciones expresiva y apelativa del
lenguaje hablado. Es verdad que en la escritura pueden aparecer nuevos elementos
expresivos (como los que caracterizan la "letra" de determinadas personas), pero
éstos no son ni análogos ni paralelos a los que se dan en el lenguaje fónico:
no permiten que la misma forma se traslade íntegra de una sustancia a otra.
Así también, es evidente que nosotros podemos inventar sistemas perfectamente
paralelos (335), pero —en el campo de los objetos históricos (no matemáticos) —
sería un acto inane crear un objeto sólo para constituir una ciencia que lo
estudie (336).
(329)Cf. H. J. Uldall, Art. cit., 1. cit.
(330)Cf. PTL, p. 67, n. 1. Pero el propio Hjelmslev señala que un argumento
"diacrónico" no podría servir, en ningún sentido, en el plano "sincrónico". En realidad,
se trataría aquí de un argumento genético empleado en el plano de la esencia y en la
descripción objetiva.
(331)Au su jet, p. 40.
(332)No nos referimos aquí a sincretismos fónicos que se reflejan en la grafía, sino
a sincretismos de letras: puramente gráficos. El hecho de escribir n como u no constituye
sincretismo, porque no está determinado por el "entorno gráfico". Del mismo modo, las
letras árabes que se "ligan" pueden considerarse como variantes combinatorias, pero no
dan lugar a neutralizaciones.
(333)PTL, p. 67.&gt;•
(334)PTL, pp. 56-58.
(335)Cf. H. J. Uldall, Speech and Writing, p. 16.
(336)Cf. A. Marttnet, La double articulation linguistique, TCLC, V, pp. 30-37:
"On comprendra toutefois que la plupart des linguistes hésitent á modifier de fond en
comble l'édifice terminologique traditionnel pour le seul avantage théorique de pouvoir
indure dans le domaine de leur science des systémes purement hypothétiques" (p. 37), .
Pero no se trata sólo de terminología.
— 196 —

�— ¿61 —
•691 #d 'atuauo^j uap aiSojoyaAsj uaiH.ag ^JD(ó)
"9^-IZ -dd 't6l 8IJBd \UVD1 "P vuijvjauouoj^ v^ 'nvazaoavj^^ -fj;)(8)
•(691) 6S d 'HSISÍD(¿)
•44pepi[iqisod,, ouiog jgpod 9jsg uggs
-od ^ojxgjuog un U9 ejggjip uoiDBzifoquiis 9p jgpod axjinbpBd
SBjqB^d SBq^nUI 'S91U9piA9 SOSB9 SOJS9 9p SBUI9pB 'OJ9
ns jod ugtqiuej ouis '44sejrjo 9p ugn^uijsip gs,, gnbjod ops uegijtUois
ou xoxÁXixp o uvid ouiog sejqepd gnb gp epnp Xeq o^¿ *(6) BPBDTJ
-ra^is bso9 B[ 9)uguiB)99Jip uezqoquiís 'js aod gp sogqoquns opnugui
b uos 'souáis so[ gp sogijjjgeip jgs gp SBuigpB 'sBuiguoj so^ 'o^jequig
uig */^ojs/ o /sil/ ViqBj/ '/b[Oabi/ ouiog sgjuBgi^iuáis aod ugiquiBj
ggJBsgjdxg gpgnd g^sg gnb oisgnd '^Bsgra^^ gp ojdgguog p uog J9A gnb
9U31J BpBU /BS9UI/ OUIO9 9JUB9IJIu^lS HIl 9p BOTJBU19UOJ
B^ gnb gp 9^ugpiA9 oqggq p jeágu gjgrnb gs ou oisg uo¡3
-iu^is,, 89 ugiquiBj gnb 'uoigB9OA9 ^\ bjouSi gs X pniggpjux Bigugjgpj
B.ind ouiog ou^is p gpugpug gs gnb^od gjsisui gs X ísou^is so^ gp oijbjj
-iqjB jgjgBJBg p ug zgpi^ia BpBissuigp uog gjsisui 98 'pjgug^ u^
'(8) opBigunug un gp OAijg^j^ jo^ba p aggg^qBjsg BJBd
gjUBjaodiui Xnuí jBjpsg^ gpgnd '44BiguB^sns^ B^ ug uoigszipgj b^ gp
uppBigunuojd B[ gp ojugiuipouog p 'opoui ouisiui [9q -Buiguo^
ggsod gnb Bnáugj Bun jod SBpuugsuoo sguoiosgoAg sbuistui sb^
Bjjpod ou /i/ BjgXgsod ou gnb Bnug[ Bun X íggsod oj ou
gnb 'oubi[B}i pp sb^ gp SB^upsip uos /x/ buiouoj jg ggsod gnb jouBd
-so pp SBATJB9OA9 sgpBpijiqísod sB^ • (¿g) sapvptjiqisod ap viuajsis
g]uguiBSiggjd sg gnb '44Bn!ougj bj gp Buigjsis^^ jb pBpqiqísod ouiog
gggugjjgd gnbjod '44BgpsinSuij-ou^ ouiog gsjsuiuiijg gpgnd ou 'o^ggjg
ug 'uoigBgoAg b^j '44BpuBisns,, ns b sbi9bj^ opoj gjqos ggsod ogxupj
gfBnugj p gnb uopunj 'aijooaa upiaunf 'BpBaou^í opnugui b gnbunB
'gjuBjJoduii Xnuí bj 44BnSugj9^ bj gp ouBjd jgp sXnpxg gs gnb Bgxjduii
Bjp gnb gp oqggq p gjuguiBjsnf gggj^d sou 449fBiiSugj un^, b gfBn^
-U9[ [gp uojggnpgj bj gp s9abjS sbui sojggdsB soj gp ouq 'f *g 'g
•SBUiap soj b so^opniB ajuaulBp^^j^d '(^/) soiu9iu8^s sajdiuis
OOIO3 BIJBJ8 I U3 3SJBJU9S9Jd U9[911S O9IUOJ O[ 9p (4S9^BlU9Ul89SBjdn8,, SOJU9UI9[9
SO| 9p BIJO^BUI BJ '9JU9UIJBUI^ '44S9JUBUO8UOD,, Á. ^S^jBDOA,, 9p BJ OUIO9 UOI9UIlSip
Bun O9ijbj8 oj U9 B9qi]sn( Bpsu : (¡uwjjj^ud! 'jj^ssjxxx :ojquiosB 9p o op^im
gp cpi^njijjcui uopBuiBjgxg Bun Jijg^ns BJBd '*(9 Jod) soidojd soaiibdoa9 S9jo¡ba
Jijinbpe ugpgnd S999A sü^jgp gnb 'sgjqq gjuauqinoj A scquijuí uopBuiquiog
gp sgpcpqiqísod ugggjjo sbui9jbj8 soj 'ouisiuiisy -(uopgBJisqB oiuoo uo8;ppg,, jg
jgggjqBjsg BJBd 'sopiuos soj Jüputjsap gnb ÁBq gnb jg ug '4t9fBsugui,, jg) oaiuoj
onuijuog jg sg opcmud oj jsjqBq jg ug gnb scjjuaiui '(onupuoo un ug vSij gs gnb
Mo8;pog,, jgp oiuguigjg) BjiJijdxg uopuaAiioo bj 'bui9jbj3 jg sg opnuipd oj bijbj^
bj ua 'pspijBgj ua :44odijbj8 onuiiuog,, un ua^njusuoa ojund o^ap Bissq ojos
A (jbjoj 'sosbo soqanuí ua) sopiuos soj ap bj anb jo^bui oqanuí pBpijiqBnpiAipui Bun
UBiuasgjd sbjpj sbj 'aiJBd bjjo jo^ "opnjqBq afBnSuaj jap Bidojd BpuBjsns bj. ap
uapuadap SBAiisgoAa sapBpijiqísod SBjaap :ouisiui ja Búas 44opiua)uog,, ja o^oduiej
anbjod 'ojuijsip 44uoisajdxa^ ap Biuaisis un ap ojos 'sand 'bubjbjj as ou íbjjo sa
uBpuBisns,, bj anbjod aiuauíBsiagjd ^Bjnjposa bj ua ou oaad JBjqeq ja ua o3jb
JB3OA9 apand '8-p-q gp o 'u-^ ap BaiiujiJ uoisaans bu^ *(•"• *p) upiovooci^
bj BpBuiuiija opu^panb '(uoisgjdxa bj ap ousjd jb 9ubib anb oj ua sauoiaap^aj
uoa) rrtou^raf^d bj b Bjja ap ojjuap A 'vatjotu^saudaj tioiounf bj b opBjiuiij ^panb
Bjniuosa bj A JBjqcq ja aajua ouisijajBJBd ja (m^uaiuadxa oj ap mioa% anb sbui
jas aapuaiaad apand ou 'Baijoai bj uns 'BJijsinSuij bj A) Biauauadxa bj u^

�La "evocación por la sustancia" se presenta en lo que se llama
"musicalidad del verso", en la armonía imitativa, en la rima, en la
asonancia, en los juegos de palabras. Un verso como éste, del poeta
croata Nazor:
i cvrci, cvrci cvrcak, na cvoru eme smrce (340)
evoca y sugiere mucho más de lo que comunica "intelectualmente".
Y en persa la coincidencia sustancial de la palabra kü, "donde", con
la onomatopeya que imita la voz del cuclillo permite a 'Ornar Khayyám una asociación poética altamente sugestiva (341).
¿Son estos fenómenos puramente "parasitarios" en el lenguaje?
Observaciones como las de M. Grammont (342) y W. Porzig (343)
y, sobre todo, estudios como los de V. Bertoldi (344), hacen pensar
que, desde este punto de vista, el problema de physei o thesei no
puede considerarse como definitivamente resuelto. No nos referimos,
claro está, al plano genético, al plano platónico de la causalidad,
donde el problema no podría siquiera plantearse (345), y tampoco
al plano de la justificación y explicación histórica, sino, justamente,
al plano de la finalidad significativa, del valor que los hablantes
quieren atribuir a los signos. El significado es algo mucho más com
plejo que lo que se llama "significación intelectual" y aquí hemos
llamado "referencia". "Significado" es todo lo que efectivamente se
comunica, se sugiere o se evoca; lo que el hablante quiere comunicar
y lo que el oyente comprende como comunicado. Lo que no se puede
olvidar ni desconocer es que las palabras no significan para el lin
güista o para el lexicógrafo, sino para los hablantes. El significado
lingüístico no se establece mediante convenciones explícitas: lo atri
buyen a las palabras los hablantes y los oyentes; y a menudo lo hacen
de una manera que desde el punto de vista "científico" (histórico)
sería arbitraria. En realidad, se da aquí el conflicto entre el "cono
cimiento científico" y el "conocimiento originario": entre lo que sobe
el lingüista acerca de la lengua como sistema y tradición y lo que
sabe el hablante acerca de su lengua como medio de expresión.
Para el lingüista, naitre no se relaciona con connaitre, pero para el
hablante Paul Claudel sí (346). Y sería absurdo decir que se trata de
una "asociación arbitraria": en el lenguaje —fuera del campo de la
"corrección idiomática", que no es un campo propiamente glotológico— es arbitrario sólo lo que aún no se ha comprobado. Pero la
asociación entre naitre y connaitre ya existe históricamente: su his
toria empieza con Claudel. La llamada "etimología popular", que en
la historia de las palabras tiene una importancia mucho mayor de
lo que se deduciría de los viejos manuales, se basa, justamente, en

(340)"Y canta, canta la cigarra en el nudo del negro pino"."^
(341)Un cuclillo, en el techo de un antiguo palacio, grita: kü, kü, kü —"¿dónde?
¿dónde? ¿dónde [están los reyes que aquí vivían]?"
(342)Cf. Traite de phonétique'', París, 1950, p. 396 y sigs.
(343)Cf. Das Wunder der Sprache, Berna, 1950, p. 20 y sigs.
(344)Cf., por ej., La parola quale mezzo d'espressione, Ñapóles, 1946.
(345)Cf. A. Pacliaro, Corso di glottologia, I, p. 113.
(346)Cf. Art poétique, París, ed. 1951, p. 48 y sigs.
— 198 —

�— 661 —
"It'O^ 'dd 'sjuaiuapuo^ sap %atm ny 'xamxHvj^ "y *j3 (OSE)
•9X "d 's
pumonuig jnoqy 'xavixHvj\[ -y í6"8 *dd 'iqoiJ9qs8unt{osuoj 'invsij "A
•(•u '"piqi '"PI) ltpoojsjapun X^uorauioa si raxaj aqi sb &lt;o3en3uBp&gt; ames aqi ^Bads Xaqi ing
•ano X[uo sjaqio puB sauíauoqd - o omj aAEq uaiuqauai^ amos 'aoueisui jo ^,5 (6t)
•6 d 'BW9uoqj ^qx 'sauof "a (8^^)
t&gt;6l 'n?I!W 'r&gt;}^o\ow\%atq 'iwvsi^ A JD (¿t)
BOIUOIOBip U^iOBi^piSUOO BUn, 8^ OU BJS9 J^ '44BZip9a,, OJ9B OUISIUI
anb t4Bn^ua^,, u\ b Bonuapi 9iu9u^bioj ounu 89 ou oDi^sjnioUi^ o^ob
joii9)[n t4Btií^u9|?^ B^ :BiJOiBaiquio9 9^ubijba Bun 9p o 'pnpiAi
-I^B9J 9p 9JUBIJBA BUtl 9p SISI[BUB OtUi^n U9 9^JnS BDI^BIU9^SIS UCU9BA
-ouui Bpoj Á 'Bca9^sis pp oijqi[inb9 p opoin un^p 9p Boijipoia uopBz
-IJB9J BpOJ B9IUOJ 4tBnáU9[^^ B[ U9 4OiqtUB9 Ti^ *9SJOp^[ OJ9qB^[B p UB9IJ
-ipota ou 09ijBJt^9pj 9Í"bsu9UI un 9p sgpnpiAipui S9jubijba sb[ ouioa
JSB i (0S8) O3íj?a^ ^UI9JSIS p UBOlJipoUI OU SBUIOJBjS 8O^ 9p 89JUBIJBA
SBq; #9^qBinuiui 44oSipo9^ un 'gjuguBuu^d uopu9AUO9 Bun S9 ou boiuoj
44Bn^u9[,, B[ '('g"8'S) OpBpU98 Bq 9S B^ OUIO9 '91^^(1 BJtJO JO^
•44Ba9fuBajx9 BnSu9[,^ Bun 9jdra9is B^q^q oujo p
9nb ap^p souiBiagq^p 'ojoiJjsg opiju^s U9 Buig^sis p uoo 44Bnáu9^, tb\
souiBaBOTjiju^pi is : (6^^) sonpiAiput soa^o uBzxp^j 9nb sbui9jsis so^jo
X 8O^S9 9JJU9 BZUBf9UI9S BAIJBpa B^ U9 BSBq 98 UOISU9jdlUO0a9JUl B^
X 'SBUI9}SIS Sns 9p OUn O 4BUI9lSt8 T1S BZip9I OnptAipUl OpOl 'pBpi[B9J
U3 '("^''6 *P) onpiAiput ouisiui p ug Bjs^q X pBpiunuioo buisiui b^
U9 8BU19JSIS 9p BpU9JSlX9O9 XBq JB^Bq p Ug[ 'SBDUBXUgjSlS OpUU9UI
B UO8 UBJOU 98 mfaB 9nb SBpU9^9Jip SB[ X ' (g^g) tp^ilB XpOBX9 3[B9ds
9^do9d oavi ou,, onb SBaiu^iui ' (uopBzipgj op 44s9pnpiAipui s^jububa,,
98aBAJ9SqO UB^pod OUins O( B) 44SBUl91SIS,, SOlUSItU SO[ UBOl[dB 98 TS O[OS
uoisu^aduiooagjut X^q 'sB^ugpuBq uoo uopBpuos b^ U9 'sooipaá^pi
89ÍBSU9UI 9p UOISTUtSUBJl V^ U9 4BJn^IJ9S9 B[ U^ '44SOpBJU9AUI,, 4S9^BU
-OpU9AUO9 SBUI9JSIS 8O^ U9U9TJ 9nb pBpipj;9U9á X pBppU98oUIOq 9p
J9^9BJB9 p 9U911 OU 44BnSu9^,, B^S^ *448Bn^U9[,, 8BUI9p 8B^ 9p B^u^Sip
9JU9UI[BpU9S9 S9 B9IUOJ 44Bníáu9^,, Bj^ 4O1S9 9p SBUIOpB 4O^9,J •SO^qiSod O
sbjjo uoo jB^qBq pp ossq b^ 9jqos
89iU9jsix9 (4489fBnSu9^,,) 44
Bjnionajs^ os onb 44Bnáu9|,, b^ 9p puuoj uopBotjtju^pi é[ uo^iuuod
ou 44BpuBisns,, v[ b

sBpu9J9jxp sb^ bX 4s9nd 4tsy *c¡ 'g 'g
•BoijsxnSuq 44Buiaoj,, bj

uopBjiuiq Bun Boqdtui 9
89 ^nb o\ 9p
-9J b opBoijtuSis pp uoponp^^ ^\ uoo ^ppuioo 44BpuBjsns,, b^
p 'BATJBpdB X BATS9jdx9 S9UOpUnj SB^ JBpinOSOp Jod OUIO9 4OJS9
'O9IUOJ 9fBnU9^ p U9 9SJBp UBTjpod OU 9nb 44UOpBZipnSlA,, 9p SOJBIf
-no^d sgpBpqxqxsod BJB^uosoad BjniiJ089 bj 49jjBd Bajo jlo^ 'sóoraoj
-ou 89fBnáu9^ uo Bp os ou 4ao[BA pj aiambpB ^pond o 4Bj99aip Boqoq
-mis íuopBziaouos jgs opond JB|qBq p U9 9nb o^ opoj 4Buins u^
'9punuS j¡- u&amp;fniu ouioo mioxainui o nuanb
-ad -\- latnui ouioo vnouafniu JBjoadaojuí 99Bq 9^ tu 4 (ouanbad ^niu
gnb orastm o^ 89 ou 9nb) o^i%tnbt\p ouioo BaqBpd bur op oaijbooao
aopA pp B9^99B pUBdS9 OJUBjqBq pp UppDpUOO B^ BOIJipOUI OU OJS9
oa^d 444opuBa,, X 44os9naS,, UBoijiuáis 4osna U9 íi^ipa o UBtu^p U9 ^aip
ouioo 489aota9juB s^pooA uod SBaqBpd 9nb JBpips 9p9nd BjsmSuq
p 'opOUI OUISIUI pQ • (lf) Odlj 9JS9 9p 448BiaBajiqaB,, S9UOI0Bl9OSB

t

�inadmisible en el plano sincrónico', porque el variar pertenece a la
esencia misma de la "lengua" hablada y, por lo tanto, también a la
sincronía (351).
Se puede objetar que también en los otros sistemas las innova
ciones surgen por actos individuales: alguien introduce una nueva
letra (por ej., G en el alfabeto latino) o adopta como grafema una
variante gráfica (por ej., J y V, "variantes combinatorias" de I,U).
Pero aquí la convención es siempre anterior a la realización. Es decir
que, en último análisis, identificar la "lengua" fónica con las otras
"lenguas" significa confundir la lengua-enérgeia con las lenguas que
son sólo ergon (cf. 5.3.4.). Nosotros podemos, naturalmente, llamar
"lenguas" también a éstas y hasta, si se quiere, considerarlas como
lenguas "más perfectas" (más cercanas a la lengua-idea), pero de
bemos reconocer que se trata de "lenguas" de otro tipo.
5.9. Finalmente, hay que señalar que no se pueden eliminar
con igual razón de la consideración lingüística las dos "sustancias":
la "sustancia del contenido" (los conceptos puros) y la "sustancia de
la expresión", la materialización del lenguaje (cf. 5. 3. 3.). Esta última
no es una sustancia sólo organizada por el lenguaje sino que es la
sustancia misma del lenguaje como fenómeno perteneciente al mundo
objetivo, exterior al sujeto ("naturaleza"). En este sentido creemos
que estaba más acertado el primer Hjelmslev, el Hjelmslev de los
PGG (cf. 5.3.2.). En efecto, el lenguaje es "cosa" como lenguaje,
pero no es "concepto puro" como tal. En la sustancia de la expresión
se manifiesta, es inmanente, la forma lingüística; la "expresión" es
la objetivización misma de la forma, su materialización en una sus
tancia, mientras que la "sustancia del contenido" no manifiesta ni
materializa ninguna forma lingüística: sólo se vuelve aprehensible
gracias a esta forma. Esta sustancia no pertenece al lenguaje ni tiene
carácter lingüístico.
Por esto las objeciones de I. Dal (cf. 1.5.4.) deben entenderse
más bien en el sentido de que las ciencias del "pensamiento" —en la
acepción amplia del término— deben necesariamente partir de una
base lingüística (cf. 5.2.), y no en el sentido de que la lingüística,
como ciencia del lenguaje (es decir, de un modo de objetivación de
la interioridad de la conciencia), debería ocuparse también de los
"conceptos puros". La lingüística puede, naturalmente, subrayar el
valor cognoscitivo del lenguaje, pero sólo desde el punto de vista del
lenguaje mismo: al analizar, describir e interpretar el lenguaje en
su existencia material y mental.
6.1. De las observaciones que hasta aquí se han hecho, resulta
que efectivamente hay algo que puede llamarse, de una manera vaga,
"realidad de la lengua", y que se toma como pauta en los análisis fonemáticos (cf. 5.7.3.). La existencia implícita de esta pauta se revela
todas las veces que no nos conformamos con un análisis o con una
definición (cf. 5.4.2.), todas las veces que un criterio se considera

(351) Acerca del peligro de confundir lo "sincrónico" con lo "estático", cf. las ob
servaciones de R. Jakobson, Results of the Conference, pp. 17-18.
— 200 —

�— 102 —
•8S •&lt;* '973 73(S)
•()f 'd 's^jdj^uud at/j uq(^^)
"XI *d ' 'AI 'IV '[?"?-iJ?P^](S)
-d 'uoinwjdQ -m uq 'nasNaDaajf-HaH3Si^[ -g ^^(ZS)
ap A H3H3i37H3g "y ap aiuauíajduns Baapaaoad —uojBjg ap anb uaiq
sbui— pnjijaB Bjsa 'Bai^sjn^uij B[ ap Biaojsiq bj ap bjsia ap ojund ^a
apsap 'anbunB ' ^sojafqo otuoa sojdaauoa soj jbjbj^ ua 'sojdaauoa soj
b BAijafqo Biauajsixa ainqiajB ua ajsisuoa anb) 44oaiuojBjd^? ojaadsB
OJBja un SBUBajnssnBS SBaijsjn^uij sbj ua A aanssnBg ap ua Bqanad
-uioa as anb sa pBpaaA bj oja^ "ouBaanssnBS oai^ojoiaos ouisiAijisod
ja ua 4touisiuojBjd?, ap SBjjanq uaj^uanaua as anb ouBJixa 'SBzrnb
'BaaaajBd Á '(ssg) aanssnsg ap b 'opiqss sa ouioa 'aaauaiaad uotobuijijb
Buiíqn Bisgj • (^^g) t4sonpiAipui soj ap ajuauíajuaipuadapui a Bjanj,,
'jBjqBq jap BJanj (ajuauíBApafqo) a^sixa ouioa isb '44SBn^uaj sbj^ ap
Bjanj 'sand 'a^sixa 44Bn^uaj^9 B"q "(g^g) t4sajqtsod sauoiaBjsajiuBui sbj
ap Bun ojps sa Baijsjn^uij BnSuaj bj^9 jBna jap sopia un 'ajuauíBSiaaad
'sa 44Bnuaj,, bj Aajsuijafjj b^bj '('X'8'S 'P) vapafqo moua^sixa uoo
vapt owoa vn^uaj bj ap 's^jnd sbuuoj sbj ap ouBjd ja :jag jap Mooiu
-ojBjdí? ouBjd ja ua Btijis as aÍBn^uaj jap BUBiAajsuqafq Bjjoaj bj anb
oisia sq as tbá 'oiaaja ug •44ouisiuojBjd^? ns jbuibjj Bjapod as anb oj
ap apaaojd uoiaaipBJjuoa jbi Aajsuijafjj ap Buwjaop bj ug *j -^ 'g
•asjBDijdB apuajajd anb soj b sojafqo soj b pBpij
-iqBaijdBui ns anbijdxa anb uoiaaipBajuoa Bun buisiui ButJjaop bj ap
ojund unSjB ua jaqBq aqap uaiq q '44BiauB^sns9^ bj b o^aadsaa uoa 44bui
-joj,, bj ap Biauapuadapui BjnjosqB bj ajnjsod anb Buijjaop Bun
ajqBaijdxaur Bpanb oqaaq ajsg ¿BiauBisns Á Baijapia uptamiut
opjanaB ajsa anb Jog? *44BiauBjsns9^ bj ubjou^i ou anb sbj '44SBjsiap
-auoj,^ sbj 'ajuauíjBjauaS 'aas uBijnsaj 44sajqBjdaaB^ sauoianjos sbj anb
.iod Á 44sajBuuoj,, sauoxanjos sbj uoa ojaijjuoa ua ajuauíejsnf uejuasajd
as SBiaua^ixa sbj anb aod JBaxjdxa Bjapod as ou BUBiAajsuijafq asBq
buisiui bj aaqos oaag *(#j -¿ -^ -ja) SBai^Biuauoj: sap^piun sbj ap vatiapta
upiainjui Bun i('Z'V'2 *P) t4Bn^uaI Bl aP J^uijoj ojuaiuiiaouoa-aad un
aisixa anbaod 'jBjnapaBd osbo BpBa ua 'uB^uasaad as ou o ÜB^uasaad as
sspBjBuas SBtauaSixa sbj anb 'oiaaia aod a^uauíBjsnf Anin A 'Aajsuijafjj
uoa opaanaB ap 'aBjsajuoa Bjapod as 'sBjun^aad SBjsa ap Biauasa bj
y ¿ (Z^2) B^uaj bj ap 44Bajiauoj pBpijBaaí^ bj uoa aipiauioa ap UBjBaj
soaijBiuauoj sisijbub soj ap BjaoABui bj anb aog? ¿pBpijiqBjdaaB bj
Buiuiaajap anb oíaajiaa ja sa j^ng? ¿44ajqBjdaaB^ uoianjos Bun botjju
-Sis anb? ^ ¿ ("I "9 "S *P) sajqnjdaan sauoianjos b aBÍáajj BaBd ajuoui
-BAisaans soiaa^iaa soiaBA aBaijdB anb Asq anb Jog? ¿/^/ A /d/ ap
uoiaBaijijuapi bj sbiu uis BjdaaB as ou anb aog? ¿sajiajjip uos sos^a
sojaaia anb aog? #44sajiajjip sosBai^ sopBiuBjj soj ua sajBiuaoj sauoianjos
svu^o aBasnq ap ubjb ja sa OAijBaijiuSig -sajBiuaoj soiaajiaa sojaaia ap
Bjaiajsa upioBaijdB bj uajtiujj A uajuasaad as SBiaua8ixa SBjsa anb ap
ouisiiu oqaaq ja sa OAijBaijiuáig •(•^'9'S "P) /^/ A /d/ sojuijsip sbui
-auoj ouioa uBuajuBiu as 'Baijuapi uoianqiaisrp bj ap assad b 'anb iu
*('l"9*S 'P) [^] ^ [ll] 'ojquiBa ua 'uBuijsip as A [3j-] A [-^] ubSuij
-sip as ou BAijdiaasap Baija^ad bj ua anb sa ou oaijboijiuSib oj 'ojaaja
ug 'soiaajiaa soaio b aiaanaaa ap pBpisaaau bj a^uáis ^s A ajuaiaijnsui

�su idea de la lengua como "organismo natural", independiente de
los hablantes (356). Y esto a pesar de la crítica a la que de Saussure
somete tal idea (357). En efecto, de Saussure no modifica esencial
mente el concepto schleicheriano: sustituye al "organismo natural"
un organismo social ("institución"), pero mantiene tanto la objeti
vidad de la "lengua" como su independencia con respecto a la acti
vidad lingüística concreta (358).
El "platonismo" (o "schleicherismo") de Hjelmslev es evidente
hasta en ciertos criterios prácticos que adopta, como el criterio distribucional: el establecer el lugar de un elemento en el sistema im
plica, justamente, la existencia objetiva del sistema mismo (359).
6. 2. 2. A esta actitud que hemos llamado "platónica" se deben
varios apriorismos de Hjelmslev acerca de la esencia de la "lengua",
como, por ej., "la lengua es una forma", "la lengua es una red de fun
ciones". Apriorismos que —para quien no se coloque, a este respecto,
en el plano de las esencias y considere la "lengua" como concepto y
no como objeto, es decir que no admita la posibilidad de hablar de
lo que la lengua es sino sólo de qué es lo que llamamos lengua— se
presentan inevitablemente como simples convenciones semánticas
(cf. 5. 3. 4.).
Es que Hjelmslev no duda de la existencia de la "lengua", no
trata de averiguar cómo se llega al concepto de "lengua", sino que
parte de la lengua. Y, precisamente, no de la "lengua lingüística",
como parece, sino de la "lengua" como eidos. En efecto, sólo aparen
temente empieza por aplicar un método inductivo en el plano de las
"lenguas como entes" (360), porque, después de haber comprobado
en este plano nada más que la incognoscibilidad de la "sustancia"
como tal, opera rápidamente una radical e injustificada reducción
de todas las "sustancias formadas" o "formas de sustancia", que no
son incognoscibles (cf. 5.5.1.) (361), y, sin reparar en el hecho de
que ya ha cambiado de plano, yendo más allá de lo propiamente lin
güístico (cf. 5.8.1.), identifica sin más la "lengua lingüística" con
cualquier otro sistema "formalmente análogo" (362). Más aún: se cree
"obligado" a hacerlo por la definición a la que ha llegado mediante
una formalización que no estaba prevista en las premisas declaradas.
No advierte que, si la definición corresponde también a otras clases
de objetos, que no se han tenido en cuenta, es porque ya no se define

(356)Cf. V. Pisani, Augusto Schleicher e alcuni orientamenti della moderna lin
güistica, "Paideia", IV, pp. 297-318, y Forschungsbericht cit., p. 17. Véase también el
prólogo de A. Alonso al CLG, p. 27. Sin embargo, la vinculación con Platón se halla
explícita en V. Brcendal, Sound and Phoneme, p. 45. Cf. también K. Bühler, Teoría
del lenguaje, p. 74.
(357)CLG, p. 42 y sigs.
(358)Aunque no con toda coherencia: cf. SNH, p. 31 y sigs. (141 y sigs.).
(359)A este propósito es interesante observar que las coincidencias metodológicas
con los estructuralistas norteamericanos se deben al hecho de que también éstos atribuyen
a la "lengua" una existencia objetiva, aunque no como idea, sino como objeto físico:
a pesar de las premisas teóricas totalmente distintas (cf. 1.1.3.), los estructuralismos
se encuentran en el plano de la objetividad de la "lengua".
(360)PTL, p. 31 y sigs.
(361)PTL, p. 51.
(362)PTL, p. 68.
— 202 —

�— 02 —
'8 *d 'lid(89^)
"IZ "d 'S3nbjmu3^¡ 'N3SN3t3Ha)f-HaHDsi^ '3 ^3(¿9)
'Oí -d '71&lt;/(99)
*89 d '72^(S9)
•l 'd '7^^(t9)
"(XI "d '"'P *^?P7) lt^n8uB^ 0/ isatnb sassep ap assep ajjaa,, ^3(9)
-unj ap paj sa Bn3ua[ B[^ '44biujoj sa Bn3ua[ B[?^ ouioa sauopBuurp
'ouB[d ajsa uq *4jouBdsa pM '44saauBJj p,, '44sauBp p^ otnoa ' ('^ ^ '&lt;} "p)
upiajuifap 2od uBjnjanjjsa as ou anb A. 'ouB[d ojio ua uBjjuano
-ua as anb 44soiafqo,, b asjBaqdB japod 'axaap sa '(89) 44BPBí^ojdB,,
iBjpsaj 'oSjBqiua uis 'Bjjaqap i (soiJOjaipBJiuoa JBi[nsaj UBjjpod ou Á
ampp so^ Buisiui B[p oiuoa wos sojafqo sns anb ojsand 'sapBpqiqísod
sb^ ap ouB^d p ua a^qBaiiíjaux a Buipj^oi ajuauíBjajua 'p^ ouioa iÁ)
ttBiauatJadxa spoj ap ajuaipuadapui buisixu js ua,? '4tBiJBjjiqjB,^ Biaoai
ns anb ap op^^nisod p ua Bipi^diut uoiaaipBJiuoa b^ atjjaApB ou aaaj
-Bd Aapui^afjj 'oiaaja u^ • (sBuioipi) sBaiJojsiq s^n^ua^ sb^ ap ouBjd
p uoa Bapx-Bnj&gt;ua[ b[ ap ouB[d p apunjuoa as 'oduiaij ouisiui ^y
' ('Z ''9 "P) ^puapadxa b[ ap
opunuí p ua opuapauBuuad un^ 'so[od sop so[ ap djuauwauv^jniuis
jLiiJLiad ap pBpqiqísod B[ BaAaj^ua as anb uis 64ppjBdM B[ ap ajJBd as
anb p ua ou^^d p uoa t(.BnJua[^ B^ ap ajJBd as anb p ua ouB[d {a
(Buoaj b^ ua ou 'BapaBjd b{ ua) jnbB apunjuoa ag • (¿9g) uopB^saj
-iuBUi Bun ap ops aanpap as o (99) (ajouvd) 4toixaj^ p ua aaouoa
as Bjp anb 'opB[ ojjo jod ÍÁ 'BaxjsjnSuq pBpiAijaB b^ ap aiuaipuad
-apui buijoj Bun sa 44BnSua|?? B[ anb 'opB[ un jod 'jbuijijb ua a^sisuoa
uppaipBJjuoa bj 'soaijsináuq souiuuaj u^ • (t4BijaiBiu^ ap opxiuas p ua)
44BpuBisns^, q_ 44buijoj^, ouis 44buijoj,, ops uos ou anb so;afqo so{ ap
'sBpuajsixa sb[ ap ouB[d p ua uopBaqdB JB^Bq Buaqap Á s^puasa
sb^ b ajaijaj as Buoaj B[ rsajua so[ ap opunuí p ua Bpuapadxa b^ ap
assq B[ aaqos so^daauoa ouioa UBJoqBp as anb sbuijoj sb^ ap 44oaipj
-ojsijb^, ouB^d p asjBaqd^ japod Bjaaqap ajnaipuodsaujoa opojaui [a
anb SBJjuaiui 'sBJnd sbiujoj sb[ ap 44oaiuojB^d,^ ouB[d p ua Bjnjanj^
-sa as Bjjoai B-q '(opoiaui pp o) uoxaBaqdB tb\ ap ouB^d p Á Bjjoa^
B[ ap ouBjd [a ajjua Bpuapiauioa - ou bj jod Bjuasajd as uoiaaipBj}
-uoa Bq 'BUBiAa^suipfq BuiJioop b| ap uoiaaipBjjuoa buiijut b[ apisaj
anb —(*^'^'9 "p) pl oiuoa 44oxusiuojB^d^ ns ua ou Á— xnbB sa j^
•44oansjnSui^ aiuauíBidojd oj?i Bjadns uoxsuaixa B^na Á '(S9g) 4piuaiu
-BaiuojB^d,, BpB^njsod vapi - vnü^uaj Bjsa ajuauíBisnf Baijsjn^uq b[ b
oiafqo ouioa JinqiJjB ua b^oba ou Aapuipfjj 'oSaBquia uig *g #^ ^
•SBiauasa sbj^
ap ouB^d p ajaijaj as anb orasiJoijdB aisa ap uoiaBuuijuoa 'ajuaiaij
-nsui anbunB 'ap^sod Bun JBpuas ap jbjbjj bjb¿ O[os opiAjas Bq a¡
Bpuaiaadxa b^ ap ouB[d p ua uoisjnaui Bq *44BnSua^, b[ ap Biauasa B[
ap BaaaaB ouisijoiad^ un b 'jpap sa '(^9g) 4BiauBjsns ou i buijoJ sa
BnSua^ b^^ anb ap ajnssnBg ap ap uoiaBuurp b^ b :Bpij-iBd ap ojund
p aiuauíBiaBxa jBa^[ uaquijad a^ (oAiianpui b^sia ap o^und p apsap
44BpBuuoj BpuB^sns9^ B^ ap sauoxaanpaj SBq 'upxanps B|
Biua^ bí Buiappjd pp ouisiui ojuaiuiBaiuBjd p ua anbaod
o[ ou ^ *(*2'9' "P) ouqiua-iiu ouioa B^anbs b apuajduioa
anb (g9g) sasüja ap asvja vun ouis ajuauípiaiui BpBjapxsuoa asBp B[

�ciones", "la forma se conoce independientemente de la sustancia"
resultan inaplicables (no "falsas", pues se refieren a otro plano), por
que en estos "objetos" se comprueba lo contrario: ellos son "formalización de sustancia", comprenden elementos afuncionales, sus uni
dades no pueden definirse sin referencia a la "sustancia". Evidente
mente, Hjelmslev tiene perfecta razón al señalar que la experiencia
no puede invalidar su teoría —así como el hecho de que en la
naturaleza no existen cuadrados o círculos perfectos no invalida la
geometría, que postula sus objetos—, pero él mismo reconoce que
puede afectar su aplicabilidad (369). Por otra parte, Hjelmslev ob
serva explícitamente —y con toda coherencia— que la glosemática
debería ser una especie de álgebra (370). Pero ya al dar ejemplos
abandona este plano y no puede eludir las dificultades que se pre
sentan al pretender aplicar el álgebra de las formas puras a las "for
mas de sustancia".
6.2.4. Así, pues, no hay en realidad contradicción entre una teoría de
las esencias, que considera las cosas desde el plano del Ser, y una teoría de la
experiencia, que considera el Ser desde el plano de las cosas, así como no hay
contradicción posible entre "platonismo" y "aristotelismo". Se trata simplemente
de teorías que se sitúan en planos distintos, así como "platonismo" y "aristotelis
mo" son sólo filosofías distintas y no filosofías que se excluyen. La contradicción,
aquí, sólo puede estar en la confusión de los dos planos: en pretender aplicar
al "mundo" algo deducido a priori partiendo del "Ser", o viceversa.
Por lo tanto, la teoría de Hjelmslev resultaría inatacable, desde el punto
de vista de la experiencia, si se mantuviera en su apriorismo declarado (lo que
Hjelmslev llama su "arbitrariedad") y no se le añadiera la "aplicabilidad": si
los glosematistas no pretendieran identificar la glosemática (teoría a priori de
la esencia) con la lingüística (teoría de la experiencia), mejor dicho, reducir
ésta a aquélla. En realidad, no se trata de dos ciencias que se excluyen mutua
mente, sino simplemente de dos ciencias distintas, que se encuentran en planos
distintos. Por esto es lógicamente imposible criticar la lingüística desde el punto
de vista de la glosemática, o porque no es glosemática; es imposible criticar la
fonología desde el punto de vista de la cenemática, o porque no es cenemática.
Y es muy extraño que Hjelmslev llegue, sin embargo, a hacerlo. Del mismo
modo, tampoco sería posible criticar la glosemática desde el punto de vista de
la lingüística, si ella no se presentara justamente como lingüistica (como la
lingüística) y no pretendiera estudiar, no ya formas de orden superior en las
formas lingüísticas, sino estas últimas formas, pero como si pertenecieran a otro
plano; si no quisiera estudiar ciertas "posibilidades" en el plano de las realidades
históricas e identificando éstas con aquéllas.
Todo esto, sólo por una distinción de planos, y sin prejuzgar acerca del
valor científico propio de los enunciados de la lingüística o de la glosemática.
6. 3. 1. Los términos "platónico" y "platonismo" nos han servido
en lo que precede para establecer esa distinción de planos y para
definir, de una manera sólo genérica y aproximada, una actitud frente
a la "lengua". Pero no deben entenderse en el sentido propio. En
efecto, es evidente que, sobre una base propiamente platónica, es
decir, partiendo de lo que la "lengua" es como manifestación del Ser,
sólo podría constituirse un "saber" inverificable, mas no una "cien
cia" del lenguaje. Y no es ésta la posición de Hjelmslev. Hay que
advertir que, a pesar de la existencia objetiva que atribuye al con(369)PTL, 1. cit.
(370)PTL, pp. 62, 67.
— 204 —

�— sos —
•opjan.it; ap ajuauíBjaiua jBjsa apand as ou 'ogjsquia uis 'sa^ena
sbj uoa '^jto -juy '1VQ q ^p sauoiaBAJasqo sbj ap SBunSjB ojisodojd ajsa b -j[) (S¿)
•BJtjcmBjá B[ ap BMoaj o opopm oiuoa ou A.
tt^BSjaAiun B3ijbuibj2,, ouioj ttjBjaua8 BaiiBiuBJg,, b[ b •Bisa oieja 'sounjapi soj^j (J&gt;¿)
• (viHojojuiBs BqBtuBji aanssnvs aa anb o[ -auiauíepRUiixoidB) 4tBa¡ioiuiasBjaui,, X t4Eaijsjn8
•uij,, aajua uoijBJijiiuapi bj Baijduii uoiouaAuoa buisiui B-q -^I 'd '-jia "Jip^ (¿)
•H d 'JtpiJaqs^uni/asjo^ 'ivvsi^ "A ¡3 (ZL)
•(uoiaamisuoa bj Bpoj ap zapijBA bj jBjaaje apand 'o^iBquia uis
•anb) {r.t.mit ouisijBiudop un (ouisiAiiafqns) ajuauBiujad ouisijBiudop un e jmjijsns ap
bj sa —BJBjuaA Eun sa is— ouisiAijaiqo pp BÍB^uaA Baiun B^q •(•" "^ "p) oaiisuigop
ojjb un 'jiaap sa 't^uoiado,, ap ¡Biaiui oijb un B.upiuii Bisi,\nafqo pmij.iB buisiui bj
anb ajjaiAjiB as ou ojoj •^^ouisiAi)aiqo^ aiuauíajdiuis Baijiuáis t(ouisijBiugopi]uB,, Aajsuijaffj
BJBd 'ajuapi.va sa 0U103 "(IA "^ '"'!&lt;) *J?P3) ^H3^ uo ^U!G nP aiqdosojiqd aun su^p no
anbjsXqdB] ui aun subjj ajpjad as ap uaiq apjBg as ajj^ *aipn)a ^iaj'qo,j ap ^jnjBU, bj Jns
•••SBd aauouojd as au ajBijuii asaqjodXqt^ • •-anbijijuaias ia aAijisod aqaaaqaaj aun sip^f
ap a^B^uEj np aiqdosojiqd bj b BJanjijsqns ajBjnianJts anbiisin^uij Bq -ajijajs ja an¿B\
anbijaqisa aun p saAijaal'qns suoijBiaaaddB sap la anbisÁqdBjaui uoijBjnaads ajnoj ap íuauíaj
-Bda auop iuaijsqBts ajBJtijanJis anbijsinguij bj 'auisijBiudop jnoj ap ajduiax^,, (J¿)
OUIO9 B^U989jd 9S ' (opiU9JUO9
]^ OJ99tIS9J[ UO9 UOI9I8od BjqO 9nbt[dlUI OIS9 9nb UIS X) UOlS9adx9 B^
b 9J9IJ9^ 98 9nb o[ U9 sou9ui o^ aod '9ju9irúhsuo9 jo^ "^ "g "9
•SOOliSinStllJ-OU SOpiltOS OUIS 'ttS9UOJO^B^ BJ9inbl8 UBJJ9S OU 'B1SIA 9p
ojund ns 9ps9p :tt8Bui9uoj sojjo o|'BqM 90iubj^jo sb|^ 9nb S9 ou íaxi9/ii
SVJ OU 9JU9UI9[duiI8 (ü 'l 'Uinj) SBpBZl[BiqB[S9p S9JOIJ9JSod 89[B9OA
O (íl 'O) 8BpBZI|BiqB^ 89JOTJ9^UB S9^B9OA B^UOJ OU 9nb Btl^u9| BU|] 'p
ou aiuauiajdwis vpanb vjja ap a^xvd vuanq X vuoiaaajas as vo^
moUVJSUS VJ UOIS9jdx9 B^ U9 9nb 8BJJU9TUI '(S9JBJ9U9^ SBUI 44SBUI
-JOJ^, 9p OJJU9p UBJqBO U9iq O 'OpOUI un^^ 9p B^|9 U9 UBJB89adx9 98
ttpBpi[Bjn[d,, B[ X ^pBpiAiSBd^ B[ '4jBarqd^, o ttBAiSBd buijoj,, B^u^j ou
Bn^u9j Bun ^nbunB) a^uaipuodsauuoa viouvisns vj vpoj uvuuof 'bjou
-BUI BUnS[B 9p 'ttOpiU91UO9 |9p SBUIJOJí5 SB'^ 'SBlUllSip OUIO9 UBJU9S9jd
9S t(.SBUUOJ?^ SOp SB^ U9tqUIB} ' ( '6 *S JD) 9fBn^u9[ \TB O^99dS9J UO9 BJUI^
-Stp UOI9B^9J U9 UB[[Bq 9S ^SBpUBJSnS^, SOp 8B^ OUIO9 JSy #(¿,)A9[S
-uq^fjj B^msod ouioo 'oxusi^^BaBd oi99jJ9d un aoqBq 999JBd ou souEfd
SOp SO[ 9JJU9 'OJ99J9 U^ '^UOISgjdx^ B^ 9p OUB[d^, |9 U9 UOiqUIBJ J99Bq
Bp^nd 9S 9nb JB9I[duii: 999JBd OU ( (^¿g) 4JBJ9U9 BOIJBUIBdá^ BpBUIB^ B|
aod 'so^qijnosip 9}JBd ubj^ U9 sopBi^ns9j uoo 'X 44boi^9[ 9ju9uiBand,,
o t4Bjnd BoiqBuiBJiá^ ^\ aod) 44opiu9iuoo pp ouBjd,, ye 9ubjb 9nb o\
U9 J99Bq opipod BX^q os o^s9 ^nb 9p oqo^q j^ 'voysinSuij umoootu
-nuioo vj ap souvjd sop soj v otoadsai uoo sbousijoij^Ib 9)U9Uibj9)U9
S9SBC[ 9jqO8 98Jin)I)8UO9 9p9nd '44SBJnd 8BUIJOJ 9p BI9U9I9,, OUIO9
'afvnSuaj jap vjouaio eun is 9p Bui9^[ojd p 's^nd 'B9iuBjd 9
#(g¿g) (44Boiopiui98
— 44BnU9[^^ B91JUBUI9S UOI9U9AUO0 B[ B 'SlSI^BUB OUIIj^ U9
-9J X) sis9jodiq ouioo ijoijd b BpBpisod 449i99ds9?^ Bun i(ZL) ttu9í3
-9TJ,, BUn 89 :44898Bp 9p 9SBp^9 O [BJU9UI BUIJOJ OUIO9 OJOS 98J9pU9)U9
'oiub^ oj jod '^q^p vapj-vnSuaj ng *(I¿g) ooisjjbjoiu o;s9ndns9.id ópoj
9p OJqiJ X BDIJBUl^oppUB '44B9IJIJUí9I9 9^U9UIB19IJJS99^ 9SBq BOTl 9jqO8
BOT^SjnáuiJ BJ dBpunj 9pU9I)U9 'oiJBJJUOO jy *449fBnU9J J9p B9TSIJBJ
-^ra,, Bun 9p 4B0ipui9jqojd ojJBq 'pBpijtqisod bj U9 opoui unuiu 9p
B8U9ld OU A9JSUIJ9Í"jJ '('^ 'Z'^ 'JD) t4oíl^uiB 8BI OptJU9S J9 U9 BnSu9J
BJ 9p S9jqisod 89UOI0B^89JIUBUI SBJ 9p BUn OJOS ^XnjIJSUOD BOiqSinS
-uij Bnu9j bj^ onb 9p bj ouioo S9UOI9BUIJTJB 9p X 44Bnu9j^ 9p oqd^o

�en el plano "aristotélico" de formalización de la experiencia lin
güística concreta, tomando en cuenta las porciones particulares de
"sustancia" que cada lengua "organiza". Hay que tener presente que
en este plano el lenguaje es "cosa de la naturaleza", fenómeno que
se da en el mundo (cf. 2.3.4., 4.1.1-2., 5.9.). Objeto de la ciencia
siguen siendo las "esencias", pero son "esencias" que hay que com
probar ahí donde se dan, es decir, en la realidad fenoménica del len
guaje, en aquella misma parole a la que Hjelmslev excluye de la
lingüística (estructural) 'por no corresponder a la definición' que
ésta da de su objeto (376). En otras palabras, no hay que eludir las
"cosas", sino, al contrario, hay que "ir hacia las cosas", porque las
esencias no se hallan "más allá" o "detrás" de los fenómenos (377),
sino en los fenómenos mismos: los fenómenos las manifiestan (378).
En este plano, justamente, lo mórfico se comprueba en lo hilético, la
"forma" es manifestada por y en una "sustancia", así como, por otra
parte, lo hilético alcanza la cognoscibilidad sólo gracias a lo mórfico.
Pero comprobar la esencia en una cosa no significa quedarse en la
cosa individual, porque, para decirlo con Husserl, una cosa no es
sólo ^una cosa": "lo singular eidético implica la totalidad de las
universalidades que están sobre él y que, a su vez, están encajadas
unas en otras..., lo superior siempre en lo inferior" (379).
Asimismo, "partir de lo fenoménico" no significa partir de lo
totalmente heterogéneo y amorfo, porque se parte necesariamente
con un "conocimiento previo" del sistema (cf. 2. 3. 5., 3. 4. 2., 4. 2. 1-2.,
5. 7. 1.) ; ni significa excluir los conceptos de "estructura" y "funcio
nalidad", porque el funcionar en una estructura pertenece a la esencia
de las "cosas" observadas y estas mismas "cosas" se deslindan sólo
porque se les reconoce tal esencia (cf. 2.3.5., 4.2.1-2). En otras pa
labras, se parte al mismo tiempo del "hablar" y de la "lengua", por
que ya el reconocer el hablar como hablar implica el reconocerlo como
"hablar una lengua", implica intuir en cada porción de sustancia
observada la "forma lingüística".
6. 3. 3. La "formalización del hablar" consiste, precisamente, en
la "explicitación" (y corrección, aclaración y superación^ en el plano
científico) de una "experiencia antepredicativa" implícita en el reco
nocimiento del hablar como tal. Pero en esta formalización la "sus
tancia" no se pierde, porque, al ser conocida, se "formaliza" también
ella, se vuelve sustancialidad, como atributo de la "forma" (esencia).
Una forma lingüística es una abstracción, pero no es "forma vacía",
privada de atributos, sino que conserva justamente los atributos con
los que se presenta concretamente en la sustancia. Una cosa es ignorar
la sustancia incognoscible (lo puramente material) y otra cosa es
sostener que el fonema, por ejemplo, es "pura forma" y no sustancia,
porque en la forma la sustancia se mantiene como sustancialidad.
Desde este punto de vista, la afirmación de que "la lengua es forma
(376)Edit. cit., p. IX.
(377)PTL, p. 61.
(378)E. Husserl, Ideas, p. 18 y sigs. Cf. también ^^l análisis de "fenómeno" que
da M. Heideccer, Sein und Zeit, trad. esp. El ser y el Tiempo, México, 1951, p. 33 y sigs.
(379)Ideas, pp. 19, 38.
— 206 —

�— ¿os — •(O •&lt;^) OE-^S 'dd
'i 'III 'IV &lt;au^?s nP w^ "7 (7 'NNVKHoq -f 'aaMDoag "^ 'anvaDaog -^ (Z8)
"891 '991 'dd '^tuauoqj uap aiáoioyoXsj 'aaiH^g -^ (I8)
*99'I9 "dd '2 'AI 'TV 's?D^^DJ/ np anbijuvuosuoa auiajsXs a\ suvp
anbiqojjXs adnoa vj '3HaHiMivj\¡; -g u^iquiBj ^3 -/sBqjafsl \k\¡ - /SBqjf| ¡sb[/ '/soqaMs||oi/
-^soq8M| ¡soj/ 'dsa ua '•( jod íaiuauíjjad a^uaiuBJi^iqouo^ opnuaui b sa 41ODiqBjis ajjoj,,
\a 'o3JB((iua nig 'oduiaii \a ua egojJBSap as antuod &lt;• (ff -d k"p;qi) Bq,B[is B[ Bi^o^ouoj E[
ap aXn[axa osoipnjsa ouisiui ^g 'fmZ^ "dd 'awauo^j puv punog *avafía)ag '^ (08)
ap ojuatraioouoaao: p (&lt;? • (BPBUI-IOJ ^iouBjsns^ B[ b
t4BiauBjsns^ b^ ap aÍBSBd) oS^v ouioa oápj ap ojuairaiaouoaajc p ( :ojj
-Biia uos sa[Biauasa sojuauíoui so[ 'JB^qBq pp uoiaBzqBuuoj b[ u^
•a^qBiJBA 'ojubi O[ jod iÁ puoiauaAuoa sa 'sa[Bia
-uasa uos anb sounS[B uaiínpxa as is 'sojuauíoui sojsa ap ojauínu \^
•soauBjpiuiis A soiuijsipui ouioa uejuasaad as sojuauíom sojsa sopoj.
'Bjxaj[duit uoiaBzipuuoj B^ b 'uoiam^ut b^ b anb SBJjuaiui 'soAtsaans
sojuauíoiu jod 'sop^a^ aod 4(*g *g "9 im\ #^ "^ "ja) ojsia Bq as ouioa 'apaa
-oad 4SBaijiiuaia^, o BpBaaqqap 'Bjiai[dxa uoioBziprajoj B-q '\ 'f -9
'S9)Udtpuddapuajui smiijdiosip sop otuoo
asuapuajua uaqap vtSojouof A nopauof 'SBjqBpd sbj^o u^ ^pl^n^ua^
pp sopiuos?^ so^ ua Bjajauoa BiauBjsns ouioa Bp as anb 44pBpqBiauBi
-sns^ B[ ojaBjjsqB ouBj^d ns ua aiuauíBOBsaaau uBAjasuoa sBuiauoj so^
anbaod (a A ísapj ouioa soisa ap o^uaiuitaouoaaj p ua Bjiaj^duii BiC
44afBn^ua^ pp sopiuos^ so^ ap uoiaBzxpui^oj; Bun ap 44u9pBjiai[dxa^
b^ uBiuasajdaj (sBUiauoj so^) sapBpiun sns anb^od (q íBaxjauoj B[ ap
OAijnjiisuoa ojuauíoui p uoa aiuauíBjunfuoa Bp as 'p^. ouioa afBn^ua^
ojafqo pp oiuaiuiiaouooaa p ua 'anb ojuauíoui un ap oaijjiuaia on
-B^d [a ua 44u9iaBziuiouo^nB9r b^ ops aXnj^suoa anb^od (v zva^anof v\
ap ajqvuvdasuj ü^i/diasíp nun sa viSojouof vj 'ajuainSisuoa joj • (popi^
-vuoiaunf b[ 'sauoiaB[nuuoj ssjsa ap Bun Bp^a b 'ajuaui[BjnjBU '
-aa^B) (^8) toppos pp ojjouib onuijuoa pp upiaButuiJtajap
-suoa^ anb uaiq o i (I8) ^í89^11^!5!^-10^. S9P zu^isqnsjiiBrj anz jira uaj
-oqaáM sojp anb A ^qa^sa^Suvj^j p ua ajuBjsuoa Bpanb anb O[^ uos
SBuiauoj so[ anb í (08) [ouisiui opiuos pp] ^nuijuoasip A pjodmajB^
buijoj ouioa '4opiuos p ua a^uajaqui sa Buiauoj [a^ anb aaíp as opu^na
Bsoa bjjo BuutjB as o^[ "soiaaauoa sopiuos so^ ua 44BiauBjsns,, ouioa Bp
as anb pBpipiauB^sns b[ upianqiJjB ouioa aua^uBui '44BiauB^sns^ jas
uis 'anb buijoj ouioa a^uauíBSiaajd A i (auatjuoa anb Jopadns buijoj
Bisa b SBiasjá Bpuqsap as A aaouoaaj as ops 'a^jBd bjjo jod 'pna p)
44afBnSua^ pp opiuos^ p ua Bpiua^uoa buijoj ouioa '('J'S'S 'ja ^t^^^
-joj,, Bun sa bX anb) 44opiuos,, jap upiaBzijBuuoj joijajjn ouioa asjiq
-aauoa apand o[9s vtuauof p anb oqaip oj ap aanpap ag 'f *g '9
'sbuisiiu sbuijoj sbj uBj^a^ui anb sapiauBjsns soinqiJjB soj b
Biauajajaj uis 'sapj ouioa sbuijoj ap ojunfuoa un 44Bnuaj,, atuvjj as anb
apua^ajd ops is BaijuBiuas u^iauaAuoa Bun sa j^ 'pBpipiauBjsns bj
ap upianqiJjB bj uis 'BjaBA buijoj sa 44Bnuaj^, bj anb jboijiuis apuaj
-ajd is Baupjja sg '(Bjajauoa ou X BjaBJjsqB sa) omsiui jBjq^q p ou
X JB^qBq jap upiaBzipuuoj sa 44BnSuaj,, bj anb. o 'ajqiasouSoaui oj b
aaauajjad ou 'pijajBui ajuaiujBjoi oj sa ou 44Bn8uaj,, bj anb JBaijiuSis
ajainb is BiAqo sg -BaiiuBiuas upiauaAuoa eun aXnjijsuoa o 'Baupjja
sa o 'BiAqo sa o '—opxjuas jauaj aqap anb sa is—. t4BiauBisns ou X

�algo como lenguaje; c) el pasaje de lo concreto a lo abstracto (del
"hablar" a la "lengua") ; y d) el pasaje de lo simplemente constante
a lo funcional (de la norma al sistema). Pero convencionalmente, y
según la finalidad que se persiga, se pueden distinguir varios mo
mentos más (por ej., entre "hablar" y "lengua", el momento de la
llamada "lengua individual"). Nosotros mismos ya hemos propuesto
(cf. 5.5.1.) una serie posible: a) sustancia incognoscible; b) ruido
(forma acústica) ; c) ruido vocal no articulado; d) sonido (ruido
vocal articulado) ; e) alofón (sonido concreto del lenguaje, corres
pondiente al plano del hablar) ; f) fono (sonido abstracto: lo cons
tante en varios alo iones; correspondiente a la norma) ; g) fonema
(lo funcional en un "fono": correspondiente al sistema). De los seis
momentos propiamente "formales" (excluyendo el momento de la
"sustancia no-formada"), los primeros cuatro se dan en el plano con
creto: son formas con sustancia. El fono y el fonema se dan el plano
abstracto: son formas de sustancia.
De todos estos momentos, el que nos parece fundamental, y que
es un enriquecimiento de la "forma", es el momento del alofón, por
que coincide con el plano en el que una cosa física se reconoce como
expresión y comunicación humana: es el momento en el que se cons
tituye el lenguaje como "naturaleza" y "mente" al mismo tiempo. Los
momentos sucesivos, científicamente útiles y hasta indispensables, re
presentan necesariamente un empobrecimiento, pues en cada formalización se mantienen sólo ciertos elementos constantes y, por consi
guiente, mientras, por un lado, se gana en sistematicidad, claridad y
sencillez (y se vuelve posible una más rigurosa descripción científica),
por otro lado, se pierde buena parte de la riqueza infinita del hablar,
como actividad cognoscitiva y creadora.
El fonema es el último momento de la formalización de la "len
gua lingüística" y el último al que llega (desde el comienzo) la for
malización implícita: ésta no va más allá. Pero la formalización deli
berada puede continuar. Puede constituir, con los elementos funcio
nales de varios "lenguajes" (fonema, grafema, etc.), una nueva clase:
el cenema (correspondiente a un plano que, con un tértnino hjelmsleviano, puede llamarse esquema). Y aun es teóricamente lícito seguir
indefinidamente, establecer, por ej., la clase de las "marcas distin
tivas" en general, y luego la clase de todos los elementos funcionales,
etc., que pueden designarse con términos como "marquema", "funcionema", etc.: el sufijo -ema es generosamente productivo. Estos
últimos momentos (después del fonema) representan ya formas que
pueden llamarse "puras": son formas sin sustancia, en el sentido de
que no presuponen una sustancia determinada para concretarse (aun
que sí una sustancialidad genérica).
El problema práctico que se plantea a la lingüística y a las varias disciplinas
lingüísticas es dónde establecer sus límites en esta sucesión de "formas". La foné
tica de Pike ícf. 4.3.) se sitúa en el plano del sonido articulado, anterior al
lenguaje; la fonética experimental, en el plano del alojan. La fonética práctica
abarca normalmente los planos del alojan y del joño (sonido concreto y sonido
abstracto) —pero inclinándose más bien hacia éste—, y, con Jones (cf. 1.4.),.
incluye también el plano del fonema. La fonometría de Zwirner se concentra
— 208 —

�— 60^ —
"(SSI-2SI) Et-^^ dd 'HMS JD (8)
*[jj] ouioa [j] oiuei jaaaJBdB uapand 'jbuij uoiaisod ua ojduiafa jod 'sBpszij
-BJinau sauoiaisod sbjjo ua iu '\ 's ap sandsap A jBpiui uopisod ua ojos jouBdsa
ua Biao^Sijqo sa /g/ ap (jj) uopnzijcaj bj :pBpi[Biuiou ap opBjg un apuod
-sajJOD pBpijnuopunj ap opBjg jb 'a^jEd bjio joj -osjo ouioa Bpuajiua as BJqBjEd
Bisa anb jaj^q apand [ossc] jod [ossoj anb scijuaiiu 'optiaaApBui ajuauíunuí
-oa BSBd A uoisuaaduioo bj apiduii ou [ajuo^] Jod [aiuc^] JBpunuoid p '/c/ ií
/o/ ajuia BAijuijsip uopisodo bj oubije^i ua jpsixa ap assad b 'anb JBqoidiuoa
opipod soiuaq 'isy -SBjqBjBd SE^upsip ua uopisodo buisiui bj ap oaiuap uaiquiBj
ouis 'sauoiaisodo sb^ba sb^ aaiua o[ps ou t4puopunj o^uaiiuipuaj,, ap Bpua^ajip
Abjj •pupijvuorjunf ap opvuS p JBjapisuoa anb Asq ouisiui inby '(ozpzpBjjB)
•iuíou '/os^bjjb/ -jsis 'ozzdj d A '(os^sjbjb) -uijou '/osjbjb/ #isis 'ozzdjo *p
:puBdsa ua aaduiais auau anb BApBquiipp uopunj buisiui v\ uoa ppiui uopisod
ua aaaajBdB apand (jj) oucijcu ua 'aiasd bj^o jlo¿ 'ouBipii ua (j) A puodsa ua
(jj) sa puijou uopBzipaa ej 'Bzipainau as uopisodo c¡ apuop '[Bpiui uopisod
ua oaad íBaipaoAjaiui uopisod ua ojos jBuoiaunj sa uopisodo bj ssiuoipi soquiB
ua :oucijcji ua A jouBdsa ua /jj/ A /j/ ajiua uopisodo bj ap osea ja sa ojbjj
ajuauíjBn^j 'opjos ouoj ja sa soAi^adsaj (4SBiuauojiqaJB,, soj ap jbuijou uoiasz
-ijBaj bj 'o^jBquia uis 'apuop 'osnj ua o uBiuajB ua sa oj ou ojad 'Bisoja-oiAjas
ua o ouBiunj ua jBuopunj sa jbuij uopisod ua bjouos A opjos ajjua uoiaisodo bj
: (uoiaozíjBJinau ap sauoiaisod sbj ua sajBuuou aiuauíajdiuis (4sauoiaBzijB3J,, uoa^
pnp^jvumaunf oj ap untjnoad upionqijisip bj Bp as MBiuajsisM jap ouojd ja ug
*(8) sajBuop
•unj opuais ou une '(sajBuuou sauopczijcaj) souof jouBdsa ua uos (a) A (3)
'opoiu ouisiiu jap ítjBSjaAiun bjububa,, sun opuais ou unB '('I*" "p) /s/ ap
BiJOiBuiqiuoa ajucucA eun sa (q) 'asuaiBjdou ua '*fa Jod 'isy ^sajBuopunjB OJad
saiuBisuoa sauoiaisodo sbjio uaiquiB) ouioa 'sn^uaj Bun ap SBaijiaadsa uuoiaisod
ap^ A sBiJOiBuiqutoa sb^ubijba sbj uBiuasajd as mbuijoum bj ap oiiBjd ja ug
•([3] o [p] ap oiuBjap /u/ ap sauoiaBzijBaj sej '^fa jod) oaiuoj
oujoiua ja Jod SBpBuiuuajap ajuauíjBdJ 'ítsajBSjaAiun,, SEiJoiBuiquioa saiuciJBA sbj
uaaauaiJad ouBjd oiusiiu aisa y -sajE^OisEao A sajBnpiAipui aiuauíBiapisa 'MsajBtu
-joub,, sauojojB oiuoa ojos asjB^uasajd uapand [zp] 'ja] '[s] ouioa 'sojjo A ^sauoj
-ojb oiuoa Bjainbis uBtuasaad as ou [n] '[o] ouioa sopiuos 'Bjoucdsa BnSuaj bj b
aiuaipuodsajjoa JBjqsq ja ua 'isy '("X'g'9 *p) Bpuodsajjoa opBJapisuoa jBjq^q ja
anb bj b MEn3uaj,, bj un^as 'MBiauB^sns^ bj ap JBijnaad uoiaaajas bj BiuasaJd as
—soapsinSuij Msoiuaiuoui^ soj b soujbiiuiij bje¿— up^ojo jap ouEjd ja ua bj^
•'SOUBjd
soijba soj ap BauBijniuis uoisia eun uis 'a^uauíBpBjsiB asjaoeq apand ou 'a^ed
bjjo Jod 'ojad 'uc^uiisip as anb soucjd soj ap oun pea ua sojuiisip so^aads^
ajainbps —^spuB^sns ap o uoa biujoj^ bj ap 'jiaap sa 'KBpBziuB3JO BiauBjsns,, bj ap
jas apand ojos pupijEaj ua anb— ttBpuB^snsM bj ap uopBjapisuoa Bg *2'^'9
'uoiaBzijBiujoj ap souBjd so)ui)sip b ua.iaipj as s^jja anbaod 'saiuajBdB ojos
opnuaui b uos scuijdpsip A sauop^juaiao sbijba snjsa ajjua sauoiaaipBJjuoa sbj A
BBiaua^iaAip sbj 'a^uain3isuoo joj • (upBpijBiauBjsnsw bj jinjaxa japod uis anbunB)
MBpuBjsns ap seuijoj,, sbj ap ouioa t4Biaunisns uoa sbiujoj,, sbj ap ojubj uopBaap
-isuoa bj 'ajuain^isuoa jod 'aAnjaxa A ttjBjaua3 ua BnSuaj,, bj ap '(t4Buianbsa,,)
muauaa jap ouiqd ja ua ^aojoa as (^Bai^iuauaa,, a^uaipuodsajjoa bj uoa) BajiBui
-asojá bj ojog ^oaiisinSuij ajuauíBidojd,, oj inbB Buiuuai anb opuBJapisuoa 'ousjd
ouisiiu aisa Biadns ou oaad i (muajsis) muauof jap ou^jd jb aiuauíBAisnjaxa ^sca
uopuaiB ns saipap A vnuou bj A uojqDi¡ ja opnuaui b sbui oj Bpinasap 'jnjaua3 ua
'jBuopunj A jBJmanjjsa Bapsin3uij sg • (pBpijBuoiaunj bj ap ouBjd jap 'vwauof jap
oiuaiiuiaouoa ja Baijdiui anb ouis aAnjaxa ou 'o^asquia uis 'jBna ja) 4tpBpiuniuoo
Bun ap jBjqBq ja ua ajuBisuoa,, oj ap 'ouof jap ouBjd ouisiui ajsa ua 'auaiiap
as aiuauíjBjauaS A 'Biua^ap as ^jBuoiaipBj^^, sansmáuij Bg " ('9 "g'g *ja) 44uoiaBz
-ijBaa ap biujou,, bj ap ^uof jap ounjd ja uaiquiBi JBajBqB aqap 44BnSuaj,, bj ap
Biauaia ouioa oaad 'muauof jap ouBjd ja ua Bniís as '44Biuaisisn jap Biauaia ouioa
j,, '44Baiiuauoj5, o) bi^ojouoj Bg 'ouof jap ouBjd ja ua a^uauíBpipiaap

�Finalmente, pertenece a este plano la llamada distribución de las unidades en
el sistema. Así, en español una palabra no puede empezar con s -f- cons. y puede
terminar sólo en vocal o en /d/, /x/, /I/, /n/, /r/, /s/, /$/.
Que todo esto debe caber dentro de la consideración de una lengua se
puede demostrar fácilmente observando el mecanismo de la adaptación de los
extranjerismos, que se reducen a las "porciones de sustancia" organizadas por
la lengua respectiva y se modifican para coincidir con sus reglas normales, fun
cionales y de distribución (384). Por ello el situarse en un solo plano baria des
cuidar una larga serie de matices que, aun cuando no pertenezcan a qué es lo
que funciona^ pertenecen, sin embargo, a cómo funciona un sistema (cf. 3. 3.5.).
Además, sólo un análisis minucioso del cómo de la funcionalidad en una sustancia
determinada puede revelar lo que, en el mismo plano sincrónico, ya es virtualmente cambio, momento del devenir del sistema.
La consideración de la "sustancia organizada" se suspende coherentemente
sólo en el plano del cenema considerado en sí y sin referencia a otros planos,
porque aquí la "sustancialidad" se presenta nada más que como condición de
"manifestación". Pero, por ello mismo, las formas de este plano son sólo inteligi
bles: al nombrarlas de algún modo, al querer "operar" con ellas en una lengua,
ya se pasa a un plano de "manifestación" en una "sustancia determinada". Ade
más, el colocarse en este plano (y sólo en él) implica, al mismo tiempo, conside
rar la "lengua" (o su "esencia") como absoluta estaticidad e inmutabilidad (385).
Por esto, justamente, los "códigos" fijos, las "lenguas" artificiales, las semióticas
convencionales, corresponden mucho mejor que las lenguas históricas a los postu
lados de la glosemática.
Cabe, finalmente, señalar que la identificación de la "lengua''
como resultado de la formalización del hablar con la lengua como
idioma ("lengua española", "lengua francesa", etc.) implica tres dis
tintas abstracciones: o) la abstracción misma mediante la que se
establece la "lengua" como "norma" y "sistema" (la formalización de
la actividad lingüística) ; b) el considerar sólo en el plano de la
simultaneidad lo que se encuentra al mismo tiempo en el plano del
devenir; y c) el considerar la lengua-idioma como homogeneidad, es
decir, el reducir la lengua a un ejemplo de lengua.
En realidad, los conceptos como norma, sistema, esquema repre
sentan sólo estructuras de un hablar y no coinciden con la lenguaidioma, que se establece sobre bases históricas y culturales, o también
sobre bases empíricas de validez relativa, como la intercomprensión.
En una lengua-idioma hay más sistemas y más normas (cf. 3.3.4.).
En rioplatense, el "sistema" de quienes conservan el fonema /s/ en
posición final y oponen, por ej., /la/ a /las/ no es el mismo de quie
nes no conocen /%/ final y oponen /la/ a /la:/ (386) ; así como el
"sistema rioplatense" que no conoce las oposiciones distintivas entre
/j/ y /A/, /s/ y /6/ no es el mismo del "español literario de España",
que las conoce (387). Sin embargo, todos estos "sistemas" pertenecen
al "idioma español", y sólo a una modalidad de éste. Naturalmente,
nada impide que, mediante una nueva abstracción, se constituya,
sobre la base de los varios "sistemas" comprobados, un archisistema
que corresponda al "español"; sólo que éste ya no podría tener nin(384)Cf. N. S. Trubetzkoy, Principes, pp. 54-56.
(385)"Elle [l'hypothése] nie également le droit de considérer nn état de langue
comme un simple moment passager d'une évolution, transition fuyante et fluctuation incessante" (L. Hjelmslev, Edit. cit., p. VII).
(386)Cf. W. Vásquez, Art. cit., pp. 6-7 (90-91).
(387)Cf. VCF, p. 11 (191).
— 210 —

�— 112 —
d 'sj/ma^ 'jjosao^vf a J3 (68)
•^ -d 'au/auot/^ ai/j; (ggg)
-OÚ BIOUBJSnS B[ B 9SJIJ9^9J; 9JU91UBIJBS999U 9q9p BOIlBUlOSOfS B| 't4
-U9[^ bjjo aoinbpng gp o 'boiuoj Bnáug^ b^ gp ouB[d p agpuggsgp p
'SOpOUI SopOJ 9Q 'Bn3u9[ B}S9 9p aBipogd O[ OpOJ OpB[ 9p 9^U9UIBTJBS99
-9U BÍ9p A '44SBlláU9^9? SBJ^O SB^ UO9 9ppUIO9 B^p 9llb U9 O^pnbB OpS
B9Il8inSUI[ Btl^u9J B^ 9p JBipnjS9 gpgnd '4JBJ9U9^ U9 SBtlSu9^, SB^ 9p
ouB[d p U9 98JB9O[O9 \v '^nbaod 'bSbij o\ gnb jgpug^gad gpgnd 9S
tu '4to9ijsináu^ 9ju9uiBidoj;d^ o^ B^o^B ou BonBuigsojá b^ 'gjasd bjjo
Jod '('f'2'Z'9 *P) MBi9UBisns gp sbuijoj^9 sb^ gp ouB^d p ug 44sbioba
sbiujoj,, sb^ gp b^sia gp oiund [9 opuBjdopB 'BoijBtugugg B^ uog gnbij
-uugpi gs Biáo[ouoj tb\ gnb Bigugjgqog uog agpugjgad gpgnd ou Bjstj
-Buigáo^ p o^sg aod gjuguiBjsnf -Bi^opuo^ v\ g^npui Boi^uigugg b[
ouioo tsb 'gXnput b^ gnb ouxs BDtisjnáu^ B^ b guodo 98 ou ouB[d ns uo
giuguiBiopisg B^ugjuBUi gs gnb bdijbuiosojS Bun 'opoui ouisiui pQ
•B{IJOIOp UTS S9JU91AIA SOUIStUBSjO
ÁBq gnb^od 'Bppjop uog SBjuB^d gp JBjqBq gpgnd gs ou gnb 'o[d
-lugfg aod 'opuBAagsqo 'Biáopiq B{ gp sgpagugá sbui soidgguog so^ o[os
'BgtuBjoq B[ gp ouisim ouB^d p ug 'asgqdB A Bgtjpugp g^uguiBjgiJjsg
BgiuBjoq Bgtun B[ aggBq Bjgipugigad ou SBa^ugiui 'BotuBjoq B^ uog uop
-gipBJiuog uis Á Buipi^g^ Bigugp sun bijbjj -BiSopiq :ugpao oajo gp
Btgugp Bun outs 'BgxuB^oq 'gjuguig^uopiAg 'BiaBq ou Bisipan^BU
sBuisiui SBjuBjd sb[ gp a^qnggd o\ A Boxjioodsg Bpusjsns B[
-gqipp BJBaou^t 9 (uopBgi^d^pui 'uopBpunggj 'o^uguupgjg 'ojugiui
-igBu ouiog) puiiuB oupa p ug ugxquiBj uBp gs gnb BptA gp sgpagu
-gá SBUiaoj SBjagp ops SB^p ug BaB9B;sgp 4SBjuB^d sbj^ jBipnjsg p 'gnb
BjsipanjBU un gp B[ b B^opuB sg Bjsi^Buigso^S pp upioisod B-q
•sgpj. ouiog SBpBaBp^
Z9A Bun 'aoaag ug apnpui ugpgnd ou gnb SBgtjuBuigs sguoiou9Auoo
sg^duiis uos BgijsinSuq vj uog Bgipra^so^S b^ a^gijiju^pt p A
vj gp oidoad ouB^d,, aoiagdns ouB[d gsg asuiB^ jg • (ogiuoj
-U9[ pp Bigugp) mpip ^^tiauwidoud uoijs^nSuij nj voojoo as anb \a ua
ounjd jn uoi^atjn upioaou^sqv ap ounjd un ua oiad 'a^uauivuajd voi^
-psnf as •DOijtnuasoj^ vj 'B^gjguog Bgxjsin^uq pBppijgB b^ gp uppszq
-Binaoj B^ gp bjsia gp o^und p gpsgp ugiquiBj 'sgnd 'jsy #g -f 'g
•(•gjg '44aB^diugf9 sggu^aj pM '44aB^duigfg
pu^dsg p^^ uog Bpputoo 44ojduigf99^ p opuBng uiib) Biuoipt \a ou A mu
-(npi ap ojdtuaía un oqxaosgp o^os mua^sts un gp uopdtagsgp agmbpng
gnb 'giuguiBjsnf 'Bgiput 'osbo opoj. ug *ouisiui p ug gadingis A o^ijsg
ogiun un ug fqBq grpeu gnbaod 'Bgipjodiq pspipga Bun b gpuod
-sgaaog 'giugxug^ugpiAg 'oagd ^ijn ojdgguog un sg • (^gg) souBgxaguiB
-91jou sosotpn^sg so^ aod oppnpoajui (joajo^pt) ttoiggpipi?^ gp o^tigg
-uog p gpuodsgaaog uopugAUog buisiui bjs9 y '(ggg) (ouisiui p oad
-uigis) 4ogugouioq A opiuijgp ojijso un ug ^pBq gnb onpiAipui ops
un gp a^^Bq pp sppnpgp Bnu9[ b^, b gjugiupuopugAuog gagipa
gs sguoj* *q pB^pgijip Bjsg aBjtA9 Ba^d g^uguiBisnj* •44sbiu9^sis^ sosg
gp sguniuog so^uguigp so^ ops BiaBAagsuog gnbaod ' í^^^iq^g,, ^n ug
oágn^ A 44buuou,, Bun ug 449saBzipga^ Biapod ou) pBpipuopunj BunS

�culiar de cada una, es decir, volverse, según los casos, fonemática,
grafemética, etc.: dejar de ser glosemática.
6.5. A comprobaciones semejantes parece haberse acercado en
los últimos tiempos el mismo Hjelmslev. En efecto, según lo que ha
podido llegar basta nosotros, en los desarrollos más recientes de su
doctrina, Hjelmslev ya no ignora la "sustancia". A este propósito, dice
textualmente E. Fischer-Joergensen: "The point of view. .. that commutation and identification must involve substantial considerations if
the analysis is to be of any use, is not incompatible with Hjelmslev's
theory in its present form. His "purely formal analysis" is not meant
as a preliminary linguistic operation, but as a final control of the
results gained in this way by trial and error" (390). La justificación
de este tan importante cambio de actitud residiría, según parece se
ñalar la misma autora, en la exigencia de sencillez de la descripción.
De qué manera el "principio de la sencillez", que es sólo un
principio metodológico (391), podría haber justificado un cambio en
un punto axiomático de la doctrina, no resulta muy comprensible.
Asimismo, cabe preguntarse hasta qué punto se sigue manteniendo
una teoría a priori, si se acepta un cambio impuesto por la aplicación,
es decir, en último análisis, por los objetos de la experiencia (cf.
6.2.3.). Coherentemente, no se puede aceptar una "corrección" de
la glosemática: la glosemática como tal no necesita correcciones de
principio porque es enteramente válida en el plano que le es propio
(cf. 6. 2. 3-4.) : necesita sólo una distinción entre el plano de la teoría
y el plano de la aplicación, donde, sin embargo, ya no es glosemática
(cf. 6.4.3.).
7.Sobre la base de todo lo dicho, y teniendo en cuenta como
premisas fundamentales:
A)que el lenguaje pertenece al mismo tiempo a la "naturaleza"
y a la "mente" (2.3.4.), y
B)que "el hombre es objeto de un saber anterior a toda ciencia,
por la conciencia que tiene de sí mismo" (4.2.2.),
parece posible establecer las siguientes conclusiones (que, en la me
dida en que pueden constituir "tesis" y no "comprobaciones", se pre
sentan sólo como resultados provisionales, en vista de una más amplia
discusión) :
1)Una neta separación entre "forma" y "sustancia" no puede
hacerse en el aspecto fenoménico-objetivo del lenguaje, porque lo
"mórfico" se comprueba en lo "hilético" y, por otra parte, lo "hilético" sólo se conoce por lo "mórfico" (2.1., 3.4.3., 6.3.2.).
2)Si la forma es "lo que se mantiene constante en una mani
festación", la "sustancia" que se mantiene, como tal (en el plano con
creto) o como atribución de la forma (en el plano abstracto), debe
considerarse "formalizada" (5.5.1., 5.5.2., 6.3.3.).

(390)On the Definition, p. 12, n. 3.
(391)PTL, pp. 10-11.
— 212 —

�— 12 —
•(^-•'2)
44afBn3ua[ ojaui^ pp Biioaj iu 44soAiiafqo
Bjnd j^s apand ou Bapsin^uq b[ A uopoexisqe ^un sa 4js aod A
ts ua afBtiSuaj,, opBuiB[[ ^a 'ojubj. o[ io^ "BAiiBaijiuSis p^pipuij oiuoa
opaaouoaai p Baqdiui afBnua[ ouioa afBnua[ p laaouoaaa [a 'oduiaij
orasiui [y (-^ *9 '*g -¿ -g '••[ *¿ *g) JB[q^q p ua 44Bn3ua[^ B[ ap Bapapp
uotatrnut B{ b : ojuatuiiaouoa a^sa b uaqap as 44BnSua^ b^ ap pBpipaa^
BpBuiB^ B[ uoa aipxauíoa aod sozaanjsa so1^ *('g'¿'S '"^^'Z'^^ '"2" I'2'f'
'"9" " '2) ^JtiB[qBq ouioa BnSua^ b^ ap auaij BjsinSui^ p ^nb oaijijuaxa
-ajd ojuaimiaouoa p uoa apiauíoo Á 'pi ouioa afBnua[ p aaaouoaaj p
44BAiiBaipajdajuB Bpuapadxa,, ouioa BpAaj as anb 44o^a^d ojuaiuiiaou
-oa?^ un ua ajuauiBijBsaaau BaipBj afBn8ua^ pp Biauaia Bq (qi
#('T'*9) t4^oxsajdxa b^ ap buuo^,, b^ á 44opiuajuoa pp buijoj,^ b^
ajjua ojaapad oxustppjBd un aaqBq aaajBd oaoduiBjL #('6'S) OAiiafqo
ouatuouaj ouioa 'soa ouioa afBnáua^ jap buisicu 44BiauBisns^ b^ Bjauírad
B^ opuais 'af^nSua^ p o^aadsaj uoa uoia^pa buisiui b^ uo usjpq as ou
44opiua^uoa pp BiauBjsns^^ ^\ Á 44uoisajcdxa b[ ap BiauB^sns^ b^[ (^
'('"T'8'S) 44SBPUBlsns,, sbjjo b a^uauiBjaiui asjtaajsuBJj uapand
oaiuoj afBníáua^ pp 44opxua^uoa^, p iu Bjmanjjsa b^ tu anbaod 'afBnS
-ua^ p ua a^uajajipui sa ou BaxisnaB (biujoj) BiauBisns B^[

(g

"(*I"f'*9) tpiauBjsns ap sbtujoj,^
ap 4tsasBp^ ouioa SBUitj[n SBjsa '44BiauBisns uis sbuijoj^^ á (s
44BiauBisns ap sbtujoj,, '(SB^aaauoa) 44BiauBisns uoa sbiujoj^^
uapand as ^ojaBjjsqB/ojaiauoa) bista ap ojund ajsa apsaQ (¿
•(••"9)
[ap uoxaBzipiujoj ouioa Bjn^an^jsa as anb 'B^aaauoa sa ou anb 'ataap
sa 'uoiaaB^^sqB sun sa 44Bnua[,, B[ anb ap opxiuas p ua B[japuajua
sa onaijoad sbui o'q 'sopi^uas soijba ua asjapua^ua apand 44BiauBjsn8
Bun ou Á BUUOJ Bun sa Bnua[ B[M anb ap uoiaBuuip B^ (9
*(*2*¿"S) ^^^íjílti^pí ^9 Á uaXn^uoa 44BiouBjsns^ A 44buijoj^
anb [a ua o^daauoa '44Baxisjnáui[ pBpuuapi^ B[ ap Biua[qoad [a uoa
apiauíoa 44BiauBjsns B[ ap Buia[qojd,, opBUiB[[ [^ -44SBiauajajip,, sns
jod uan8uiistp as A 44pBp^uapi^ ns aod uaaouoa as SBai^sinui[ sapBp
-inn SBq[ 'SBiauajajip A sapBpxjuapi ap Biuajsis sa Bnua[ Bq[ (5
'('Z'L'S ''l'L'S)
44sa[BiauB^sns^ sojnqTj^B aiuatuBUBsaoau apuajdiuoa B[p 'pBpipu
-oiaunj B[ jm[aui ap ssuiapy -SBjaaauoa sbtujoj sb[ ajjua uBqanaduioa
as anb SBiaua^ajip sb[ uoa iu Buiajsis [a ua uoianqiJisip B[ uoa iu
asjBoipjuapt apand ou Bapsm^uq 44buijoj5, b[ 'oiub^ o[ xo^ (f
" (*2 f '9 '' ' 9 ''I 'S "S ^f I f ''2 I 'f) B^pisuoo as anb
uoiaBzipui-ioj ap ouB[d p aoiaajui uapao un ap 44buijoj?? Bun o[O9 sa
44BiauBjsns,, buib[[ as anb o[ 'pBpi[Baa u^ *a[qTasouoa ojaadsB ns ua pj
ouioa asjBJapisuoa aqap buisiui 44BiauBisns,, B[ —^44buuoj,, sa aaouoa as
anb O[ anb opsp— oppuas ajsa ua anbiod 'Bapsináu^ pBpi[Buoiaunj
B[ ap otiBsaaau a^iodos ouioa '44BpBTUioj BiauBjsns^ otuea asiBiouái
'oiquiBa ua 'apand oj^j •44a[qiasouoaui BiauBjsns^ ouioa o[os 'biou^i as
a^uauíBiJBsaaau A 'asiBiouSí apand 44BiauBjsns^, BpBiuB[[ B^j (g

�11)La interdependencia entre lo mórfico y lo hilético (1) y el
conocimiento previo que se da en el reconocimiento del lenguaje como
tal (10) implican que, en el plano de la expresión, la fonética y la
fonología deben entenderse como disciplinas interdependientes y que
se presuponen mutuamente (3. 4. 2 - 3., 4. 2.1 - 2., 4. 2. 4., 6. 3. 4.).
12)La fonética como ciencia de un "hablar", es decir, de una
actividad correspondiente a una "lengua", no puede concebirse como
ciencia natural: es necesariamente una disciplina lingüística (3. 1. 2.,
3.3.2., 4.1.2., 4.3.).
13)Las dos disciplinas, como actualmente se entienden, no ago
tan la descripción del hablar y de sus formalizaciones, porque descui
dan el plano de la norma, constituido por los elementos fónicos cons
tantes independientemente de su funcionalidad. Esto permite pro
poner una distinción de tres disciplinas estrechamente vinculadas:
alofonética, normofonética y fonética funcional o fonología (3. 3. 3 - 5.,
6.4.1-2.).
14)Las "formas lingüísticas" —lo constante y lo funcional—
se dan en el hablar concreto y se aprehenden en el mismo mediante
una intuición eidética simultánea con su comprensión como tal. Por
lo tanto, la ciencia del lenguaje debe partir de la actividad lingüística
y volver explícita, mediante formalizaciones deliberadas, la experien
cia antepredicativa. Los varios conceptos científicos de la lingüística
—entre ellos, el concepto de "lengua"— se estructuran como abstrac
ciones sobre la base del hablar concreto. La "lengua", como formalización del hablar, es abstracción pero no ficción (1.5.6., 4.1.2.,
6.3.2., 6.4.1-2.).
15)El partir de la actividad lingüística no es un partir total
mente objetivista, pues se parte siempre con el conocimiento previo
de la lengua, o de una lengua (3. 4. 2., 4. 2. 5., 5. 7.1., 5. 7. 3., 6.1.,
6.3.2.).
16)Los conceptos como norma, sistema, esquema son forma
lizaciones del hablar y no se identifican con la lengua - idioma, que
se establece histórica y culturalmente. En la lengua - idioma hay co
existencia de "normas" y "sistemas" (3.3.4., 3.3.6., 6.4.2.).
17)Las convenciones semánticas como "la lengua es sólo for
ma", "la lengua es red de funciones", no pueden referirse a las len
guas históricas, sino sólo a conceptos a priori (establecidos por defi
nición) o a formalizaciones convencionales del hablar (5. 3. 4., 6. 2. 2.).
18)La glosemática se coloca en un plano de formalización ul
terior al plano de la lingüística. Por lo tanto, no puede haber con
flicto entre las dos ciencias, si se mantienen distintas (5.3.4., 5.8^1.,
6.2.4., 6.4.2-3.). Los conflictos que se registran se deben a una
contradicción interna de la glosemática, entre el plano de la teoría
y el plano de la aplicación (6.2.3-4.).
19)La abstracción glosemática es legítima pero no autoriza la
identificación de la lengua lingüística (como formalización del ha— 214 —

�— si^ —
'Xjaiojodas (laSonSuoj^ aqi utotf jo uqaaadsn uiojf uois %ou saop auo 'Xos o% st ioqi
i(t(utaisXsn jo) ((a8on2uo]n aqi (o aXpajmouq snomatd o sapdutt (Xpcipao tptistnS
•vtin jaipo Xuo fo ^ío) qoaads ¡o uopnzpnutjof atfpuatos aqi (puoq jaqio aqi uq
•t(aqdjoutn aqi o% anp Xpto ucnouq st uajXqn qi puo eptia¡Xqt&gt; &amp;qi ut papuaqaiddo st
laadso uatqdioutn aqi "uouautouaqd staapaa(qoM uv s aSonÉutq w 'aauts 'patojadas
aq touuoa uaauoisqnsn puo (iuuof^ tvqt sastiuajd aq% uiojf. s^nsaj ti 'taof u¡
•((aauo)sqnsn pajjno-os aq% jou (qans so aSünSuoj fo tuauiotu aapnjijsuoa
atp st tptqcn) Átpoutf aapoaiftuSts aq% 'aSonSuoj fo uopdiiasap aqi ut 'ojouSi o%
ajqissod tou st ti %oq% st %o paatjjo uotsnjauoj jojaua^ atp puo 'situuvaq uoajnssnos
aqi fo Xaauns pooptja o ut papado ajo '^uispviuauipuo^ fo suopduinsso atsoq autos
Sutztatjua ut patftjxrp puo paqspqo%sa "mam fo sjutod asaqj^ "^Jiasiuiq )o soq aq
aouatosuoo aq% o% anp 'aauaios Aun Sutpaoajd aSpajcnouq o fo jaafqo aq% st uouin
ptqi (^) puo íjaouatasuoo aqi fo JLt\jotja%utn puo ((uouautouaqd axn%oun o st ti
iupututn aqi oí puo (íP2JOCn,, aH^ i '9iup autos aqi 10 'sSuojaq aSonSuoj ioqi (\)
sastutatd aqi uo papunof si ij 'saouatos atuoqd aqi fo uopoatftunaj ^ Xfpsnl oí 'puo
'uauoid uotssatdxa^ aqi oí pjoSaj jotaads qnm 'satisiníSup aapdtaasap fo sajdtautjd
^oapatoaqi aqi fo anbtitjo aqi o% uopnqitiuoo o aq oí papuaiut st Xossa st
ao sa^aos shx ni aDNVisans,, onv rviaoa

AHVWKÍ1S

ap uppipaoa ua :e^n^^na Á uoioi^uxi ^pepi^qeíaos ap uoiaipuoa ua
Á Biauaiauoa v\ ap pepiaoiaa^ui v\ Á opunuí p axiua oiJBipauuaiui
ua aAnjtjsuoa as A aaqtuoq [ap uotsajdxa 3A[anA as voistf vsoo eun
anb [a ua 'aiaap sa 4(g^ -d '^'J'J) t4oidaauoa un uoa asjBiaose b auaiA
Bai^snaB uaBuii Bunw 'ajnssnBg ap aaxp oraoa 'anb [a ua o^uauíora
ouisiui [a ua uBp as uoiaBatji^snf ns A [Biauasa t4ojuauioui^^ ns anb apiA[o
ou afBn¡oua[ [ap Biauaia B[ anb 'opoj aaqos 'sa aiuB}Jodun o'i -Bjaja
-uoa BaxisinSui[ pBpiAiiaB B[ ap uoxaBJB[aB b[ b 44BnSua[,, B[ ap oaxjij
-uaxa oiuaiuiiaouoa [a apsap A ' (^Buianbsa,, [b aiuaui[BniuaAa A) 44Buiai
-sis^ [B (í4BnSua[^ B[ ap oíAajd o^uaiuiiaouoa [a uoa) jB[q^q [a apsap
:44Bi[anA X ept,9 iap oiuaiuiiAoui un ua asjBSBq Bjjaqap Baijsxn^ui[ [bj ap
opojaní [^ *a[qBasap 'sBuiapB 'sa X a[qisoduii sa ou 'oaijBuiaso[3 [a X
(*I '^ "9 'J3) t48O0í^sIíJ^uíI ^inauiBidoad9, souB[d soijba so[ (so[jipunj
-uoa uis X) a^uamBaiuB^jo anbiBqs anb Batisinui[ Bun ua 'sisajujs
Bun anb 'o^und oun:qn. ajsa ap BajtaaB 'oSjBqma uis 'jB[Buas

(I^9) 9P
-bzi[buuoj ap souB[d so^uiisip b uajdipj as anb oms 'sBaxjajijuB uos
ou Bapsjnui[ B[ ap SBAiidtjasap sauoiaBjuauo sbijba sb^j (^^
'('Z'f'9) op^aijiuSis ap BJopBjJod omoa 'jtiaap sa '44Baiisjnui[ buuojw
ouioa aaouoaaj as 44BaijsnaB buijoj,, Bun [Bna b[ ajuBipam B[[anbB sa
44o}uatuiiaanbTJua5, aXn^i^suoa anb uoiaBzxpuuoj Baiun w[ (-[g
'('Z'f'9 ''S'8 *S) ^^[qBq [ap p^pi^aj b[ b ojaadsaj uoa 44oiuanmaajq
-oduia,, un Bai[duii oAisaans ouB[d un b afBSBd BpBa oaad 'SBuitjja[
uos Ba^sin^ui[ pBppvijaB B[ ap sauoiaBzipuuoj sb[ SBpoj^ (q^
• (*g 'f '9 '•(* - g *8 #s) ops[qBq aÍBn^ua[ [ap a^uauqBiauasa uanSui^sip as
anb 'sa[Biaijtj^B 44safBnua[M X 44soipoa?í so[ uoa (Buioipi oraoa o jB[q

�but from both at the same time. The "objective" study of speech implies an
antepredicative experience of the "language" (or of "a language"), which reveáis
itself in the very recognizing of language as such.
The so-called "substance" may be understood in various senses. The principal
ones are: (1) the Unknowable, the absolutely material, that which is apprehended
only due to a "form"; (2) the concrete, material or phenomenic aspect of language,
in which the "linguistic form" is apprehended; and (3) a "form" belonging to
a plañe that is inferior to the plañe of formalization which the scholar chooses
as his own (e. g., the "acoustic form" with regard to the "linguistic form", or
the abstract "sound of language" with regard to the "phoneme"). The "form"
may be defined as "that which is constant and functional in a materialization".
It follows that only in the first sense the "substance" may be, and in fact is,
ignored (as it is incognizable). In the other senses, it is not possible to ignore it,
since it is a "form" (concrete or abstract) in which we apprehend another "form",
of a higher order.
This means that the phonetic research implies a previous phonematic knowledge (otherwise it would be impossible to distinguish the so-called "sounds of
language") and that the phonological research, on the other hand, implies a
knowledge of the "substance", since the "linguistic form" is apprehended in the
concrete speech (in what may be called "manifestation" or "realization") and is
defined satisfactorily only by "substantial" features (those which are maintained
on the successive planes of formalization and constitute its "identity"). Than,
phonetics and phonology may and must be distinguished but they may not be
separated; they are two interdependent disciplines and both are linguistic, since
both imply the knowledge of language as significative finality. However, such
as they are commonly understood, they do not exhaust the formalizations of
speech, because the simply "constant" aspect in the materialization does not co
incide with the "functional aspect", for being more extensive. Between the "con
crete forms" (allophones, speech,) and the "functional forms" (phonemes, system,),
we must place the "constant forms", which are partially non-functional (phones,
norm,). Three closely connected phonic sciences are consequently proposed: allophonetics (the study of concrete speech), normophonetics (the study of the "norm
of renlization") and phonology or functional phonetics (the study of the functional
system, as constituted by the distinctive oppositions).
A higher degree of formalization is, naturally, possible. This formalization
would arrive at the "forms independent of a particular substance, i. e., of a par
ticular way of materialization" (e. g., the common aspect of a phoneme and of
a grapheme). These "forms" may be called "puré forms" or "forms without sub
stance", since they do not contain any determined substantial attributes, though
they mantain the generic attribution of substantiality, as a condition for their
manifestation. These "forms" do not keep the entice functionality of "properly
linguistic forms", but only those functional aspects which are common to these
and tho the "forms" of other "languages" (such as writing, "codes", artificial
languages). This means that the linguistic form cannot be transferred entirely from
one "substance" (way of materialization) to another, since every "substance"
implies peculiar determinations of the "form", and that the phonic language can
not be entirely identified with other "languages", because, on the plañe of form
alization corresponding to the "class of languages", only the common features of
various "languages" are maintained and all that which is peculiar to each one
is veressarily dropped. Therefore the acoustic substance (materialization) is not
indifferent in the phonic language, just as the graphic materialization is not
indifferent in the writing. A science which would place itself on this plañe (which
we may cali scheme,) would be in condition to study only those common aspects
which belong both to language and to other "semiotic structures".
Such a science is glossematics, with the corresponding cenematics. They are
fully legitímate sciences, on the plañe of formalization on which they place themselves, and do not contradict, but include, linguistics and phonology. But; the glossematic methods (which refer to the so-called "puré forms") cannot bf&gt; applied to
the plañe of the "substance-forms". When the glossematist descends to the plañe
— 216 —

�— LIZ —

•ipns s a8nnSunj auxns siqi fo iou pun 'aSnnSunj
jnaixoisiq un fo afduiBxa ub ^^iio /o uopdixjsap aqi sÁncnjn si i(iuajsA,s^ o /o uoiidixo
•sap at(i axofaxaqj^ •iísiuatsA,sn axoiu pun itsiuxoun axoiu suwiuoo pun Xjjnxnjjna
puu Xpnaixoisiq paiisijqnpsa si asnas sii/j i aSnnSun^ y '(((aSnnSunj tistj^u^^ 1/?,,
'^aSnnüunj i¡siund^ ai/í,, so qons) saSnuSun^ jnaixoisiq aqi ^jicn apiauioa %ou op ,/Cai/j
jn^ (saijintian uaiism8uij^9 xaqio fo xo) ^aaads fo suoitnzijmuxof axn ((auxai¡asft
'ei_uxajss&gt;t '((uxxourf so qans sjdaauoa aqi í^j paaxasqo aq pjnoqs ji 'Ájjnui^
'Xjainxndas waisÁs otjmuaqdoxS
aqi xo uiaisxs aijnwauoqd aqi SuiXpnjs m iou jnq ^uxaisÁs ot^muaqdnxS n o% pun
anwuauoqd o o% ''8 *a íuouiuxoa si ipiqon, iuqi Sui^pnts ui mata fo %uiod oriviuauaj
aqi Ájddn ^nuí a ,^ mpapunofuoa aq %ou Ániu uoipizipyuxxof fo sauiqd aqi (^) pun
iaunjd ^aisuaixa axoiu n uo paxapisuoo axn qarqoi saxninaf aqi fo xaquinu aqi fo
uoiianpax n saijdiui tuaqi fo qana (\) mq ^ajqissiiupn axn suoiinzijnuxxof ^^n 'Áns
oí si inq^ •At¡]nioi xiaqi ni luasaxd iou axn a8nn8unj siqi fo t(suxxof^ aqi aunjd
sn uo asnnaaq *&amp;8im8uiq aiuoqd aqi fo ^pnis aqi isnnqxa louuna saiinuxassoj^ ing
'saiism^uij unqi aauaios ^uxauaS axoux n ^\dwis si saiimuassojS iuoiinzijnwxof fo
saaxSap luaxaffip oí xafax saauaias ocni aqi aouis 'auo luaxnddn un mq ptax n iou
si oiaia fo siuiod ((aiisin8uij Ájxadoxd^ aqi pun aiinvxassojB aqi uaamiaq laijfuoa
aqi 'Ápuanbasuo^ -a^mi^unj siqi fo uoiinisafiuniu xo aaunisqns xmpiaad aqi axouSi
louuna pun (uan8ojoqdnx3^ n xo) isin8ui\ n sauxoaaq Ájixnssaaau aq 'aSnnéunj n fo

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2670">
                <text>Forma y sustancia en los sonidos del lenguaje</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2671">
                <text>Presenta la situación actual del problema y de los alcances y límites del mecanismno lingüistico. Fonética y fonología en la concepción de Trubetzkoy. Justificación de la fonética como disciplina lingüistica. Forma y sustancia en la doctrina de Hjelmslev. La independencia entre lo mórfico y lo hilético.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2672">
                <text>COSERIU, Eugenio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2673">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 143-217</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2674">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2675">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2676">
                <text>Faccultad de Humanidades y Ciencias de la Educación </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2677">
                <text>Esapñol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="65">
        <name>FONETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="328">
        <name>HJELMSLEV</name>
      </tag>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="327">
        <name>MECANISMO LINGÜISTICO</name>
      </tag>
      <tag tagId="329">
        <name>TRUBETZKOY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
