<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=61" accessDate="2026-05-16T03:07:54+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>61</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="312" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="543">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ff46e66b5b66b9d165b127862292c9a4.PDF</src>
        <authentication>a7d5daaf2a8255fe401b7e6e355d53d1</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3455">
                    <text>— 102 —
anb SBiuajqojd soj ap ajuauíB^jBj ja üod jBSjaAuoa saauoma apnd X
'oijnf ap 93 jb 0^ j^p 'imrasog ap jouoq ua osajSuo;^ jb sounjjnauoa
soquiB apuopB 'Bsaj^^ ua aj^uoaua oj amauíjoijaisod ojad íBiauaaij
uod BqBjjBq as anbjod qjiAurj *^j -pjo 'jfojj jap oiJBUimas jb jijjna
-uoa apnd ou pBpisjaAiu,Q B^sa ug) "uuBuissog *^j *p¿ jap A jqaajg
"f 'i ^ ^^ouqng uoa *^j soiJBjrouoq soj ap 'jauíBpB^) •^) -fj 'PJO 'JOJd
jap souBuiuias soj 'saiu ouisitu jap 93 jb oiunf ap ój jap Sjaqjapiajj
ua f jauía^ *h -joid^sBr) jap X Jajjnj^ xb^^ ^ ^juyJ *3 'í^bjízS *^^ 'PJO
•^oj^ soj ap soiJBuiuias soj *^^6I aP oxunf ap ój jb oXbj^t ap jap
•g -i ^jnqiajj ua íjauíaiQ py -pg jap A jaujBzjo^j "^ A uujb^\[ "^
'uajajuig uoa *f *g *pjo '^ojg soj ap soiJBUiuias soj 'ajquiapiQ ap c, jb
ap J3 jap 'zuib^\[ ua íuassXqx '[ X ja^jaag -q 'jaujng '\
*g #pjo *jojg soj ap souBuiuias soj '^&lt;;6j ^
12 1B X 19P *^^og ap pBpisjaAiufj bj ua :BiuBiuajy ua

(y

'saauo^ua a^uanaajg
•sa^uBjjodun
sbuj sbj ap Bun BpBjapisuoD sa 'opBjsg jap jBjxdBD bj BJoqB sa ^jjBq
os apuop pBpnp bj anb ap BiauBjsunojp bj b opBSajSB 'jpuBiprusa
uojaBjqod bj ap X soiJBuipjo sns ap ojauínu ja jod 'anb 'uuog ap
pBpxsjaAiufj bj jbusta ipio^p '^jnj^juBjg ap bj ap uppumsns ug
•BiuBiuajy
ua bijosojtj bj Xoq B^uana anb uoa sosojo^ia sbui snjijxdsa soj ap
oun opBjapisuoa sa jaSnj^j 'jojg ja anbjod 'BuuBj^ojd iuj ap BpBZJO^
upísimo Bsa sbj3a ap Xnm o^uauíBg *sajBiaipn(jad sozjanjsa b opB
-ijqo Bjaiqnq oj b^isia tiu anb X sajBiajBd sbisbjb ap unB Bijjns anb
opuaiqBS 'aaiq oj Baunu 'ojjb^isia b uojb^sui aiu SB^ajoa soijba anb
ap jBsad ^ 'ojad 'opijBAui ap upjjis ns ua ojjaA ap upisBao aAiu o^
-uaiuajuanaajj 'sandsap 'apuop 'uaqaunj^; ua BqBjjBq as ja^nj^[ *jojg
jg *sauoiaun^ sns Bjajaía ou 'Biíajdiiuaq Bun ap Bjn^^iuajd BiupaiA
— jBjisiA Bjqap oijBuiiuas oXna janbB — ja^nj^ "^ "jojg ja anb
anj upísimo Bjsa ap oai^oj^ #^jnj5juBjg ap pBpisjaAiufj bj b ijjnauoa
ou :a^sa sa oqaaq jg "BiuBraajy ap sapBpisjaAiufj sbj b sbjisia ap
BraBjSojd ja ua upiaBa^ij^ora Bun puimja^ap Bjja anbjod 'B^sandojd
bj ap upianaaía bj ua upísimo Bun jBiaunuap jod

SOJ ^jqOS ^UIJO^UJ
oasAizv aa sviawvn nvíií

�me interesaban). Finalmente en München del 27 de Junio al 30 de
Julio frecuenté los seminarios de los Prof. ord. A. Wenzl, A. Dempf
y H. Kuhn, del Pd. R. Berlinger (ya entonces designado Prof. ord.
en Würzburg) y de la Prof. encargada de curso Hedwing ConradMartius.

B) en París: del 6 de Diciembre de 1954 al 2 de Abril siguien
te, en la Facultad de Letras, los cursos de agregación de los Prof.
V. Jankélévitch, H. Gouhier, J. Wahl, M. Patronier de Gandillac,
G. Davy, R. Poirier, G. Bachelard, F. Alquié y P. M. Schuhl; en la
Escuela práctica de altos Estudios, los cursos de los directores A.
Koyré y A. J. Festugiére; y en la Escuela Normal Superior, por una
concesión especial de su Director M. Hyppolite, los seminarios del
propio Director y del Prof. Patronier de Gandillac.
Con excepción de uno solo, conocí personalmente a todos los
mencionados docentes, de los cuales escuché a menudo extra aulam
sus aclaraciones y reflexiones sobre los ejercicios de seminario o de
agregación.
Visité también los cursos públicos de los nombrados y de otros
profesores, entre ellos en el Colegio de Francia los de los Sres. M.
Guéroult y M. Merleau - Ponty y en la Universidad de München los
de R. Guardini, especialmente con el propósito de conocer y apreciar
los métodos y modalidades de enseñanza utilizados en las Universi
dades y altas Escuelas.
Finalmente, entrevisté en Freiburg i. B. al Prof. M. Heidegger (1), en Basel al Prof. K. Jaspers, en Madrid (a donde viajé du
rante las vacaciones de Pascuas) al Prof. X. Zubiri y en Nancy al
Prof. R. Ruyer.
Trataré primeramente de los seminarios en Alemania y luego,
de los que pueden llamarse sus equivalentes o similares en Francia.

I.

Los Seminarios en las Universidades de Alemania.

No existe ninguna reglamentación sistemática de su organiza
ción ni de su funcionamiento. Muy pocas y dispersas disposiciones
aluden a ellos. P. ej.: en el estatuto de algunas Universidades se dis
pone que los Profesores ordinarios han de ser sus directores; en los
reglamentos de examen de Estado o de promoción, la obligatoriedad
de concurrir a los ejercicios; en el contrato que el Estado concluye
con el Prof. ordinario, el número de horas semanales que éste ha de
dedicar a ejercicios de seminario y a lecciones públicas. En general,
organización y funcionamiento de los seminarios son cosas que se
han constituido paulatinamente en el desenvolvimiento mismo de sus
actividades y que no obedecen a otra norma que la de la costumbre.
La literatura sobre seminarios, que existe, si bien escasa, es poco
conocida o ignorada de los mismos profesores. Un ordinario de "Fi
^i) El semanario Marcha publicó en su número extraordinario de 30 de Diciembre
de 1953 el relato de esta entrevista.
— 202 —

�— 03 —
p) jap sauopisodsip se] b SEpnautos UBjsa on anb euokij^
ap ^ bijosojij ap SBjpajfa ^/o Xsq sapEpisjaÁiuQ' sesa na anb JBJBps osopo aoajBj
''pBJinaB^ Bidojd ns
na soSoj9aj sojninj so^ uapuajdB bj bijoso^ij b^ X ojBpjo3uo3 ap josajojd XBq ou 'BiSo^oax ^p
BDjipJED pBjjnaBj jaqsq ap jasad 8 'u'aSuiqnx 03 -g •; Sjnqiajg X uaqaunj^ 'jnqzjn^ 'zuiej^
'uúóg 'jajsunjq :nos ojBpjoaucQ ap SEjpaitp uajsixa apuop sapEpisjaAiuf^ se-j -sEai^pioaj SBuijdp
-sip sbj b japaaaJd aqap 'BajipíB^ EisajSi e| ap soiprusa ap uapio ja un Sos anb 'sijosojij bj lia
so^ojpaj X sajopjaoES sojmnj ioj b jBJBdajd ap ja sa ojBpjoauo^ ap SEjpaisa sbj ap uij jg
•Barjg 'Bi^ojodojjuy X Bj^ojoaisg 'BDisi^Ejaj^ 'biSo^
-oasouQ X 831^93 :sonam o seuj 'jiaap sa 'sajisaoias OJiBna ua bijosoji^ bj spoi jauodxa uaqap
sajosajojd so-j -(-ss ^p d "Zíól •¿aq^unj^ •¿9tq4oso¡tq¿ aqjfjfsuqj "jnqzJn^ - jaXaj^ sheh)
BisijEnjyjídsa X Easjaj uopdaauoa Eun jauajsos ap bj 'jaXapq sueh unaas 'ojps ouis 'sai^sEjoasa
bj jBjañaS na in 'Éjsiiuój bijosoji^ ej jBuasua ap nppESijqo ej Baijdoii ou oiEpjoanoa ja ejjos
-ojtj ap sajosajojd soj b óiaadsaj ^03 ~-(u3^MS9fo.t(fsfppjoquoy[) 'ojEp'joauo^ ap SEjpajE^ 'ssp
-BuiEjj sej nos 'odsiqo PP oiuaiuiuuasuoa oíAajd ja oís ^opEuiEjj,, unSuiu aasq ou pEijnaEg bj
sand 'SO3IJ91E3 ajdúiais uos sajosajojd soisa' 'oqoaq ap' 'anb BUBjiua oísj -oucsaDOip OAij^adsaj
jap ojaA je scpijauíos UBisa saJEjnjij soXna ap sauoi3Eu8isap sbj 'sujapoiu X jEAaipatu Eijojsij^
ap P^to X Bijosojig ap 'BJpajsa vún jaq^q aqap BJjosoj'ig ap pEjjnaEj ajuajpuodsajjoa' bj ua'BiSojoax ^p B3IJ93B3 pBjjnsBj Bun uauaii anb sapEpisjaAiüfj sej snpoj ua anb ojnpjoDuo^ un ua&gt;
9pajqE}sa as '^uijuaH -A ap baubuiui ^un opuainSis X ''f&lt;ftuqjttf]tt^[ ja opEuiuuax (I)
so¡ Á sajqBunDui soy 'sbuSi^üb sbxd sauoiDipa sbj aní&gt;
sa *isy "XIX I^ís jap saux^ b uojaiSjns bijosoji^ ap soj A
'Bpua^sixa ap soub B^uanoup sojuapsop ap sbui uauap ou soiJBuiuia^
soj anb ojsand 'pBpisjaAiufj bj ap bj sa BnSnuB sbui vj *oduiap j^p
osjna ja ua aiuauíBuiiBjnBd opBiujoj uBq as SBaaioijqiq sb^j *aisixa ou
OIJ95IJD jbj anb oaja A 'oiJBuiuias OAiioadsaj jap bj b o pBpisjaAiufj
bj ap Baaioijqiq bj b Bjqo Bun ap Biauauauad bj auiuuaiap anb
oijaiija un jjjqnosap opipod aq o^^ 'soiJBUiuias soj ap SBaaioijqiq
SBpuas sbj A pppts^^dtufi bj ap jBjaua^ Baajoxjqiq bj ouis 'sojiosou
a^ua osbd ja sa otuoa fjpv^ptop^ ap sBaaioijqiq sbj uaisixa ou biubui
-ajy u^ •Baaioijqiq Bun jaasod sa oiJBUiroas jap ODiisijajaBjB^
*saiuaisisB soj A sajoiaaiip soj BjBd soijdure souaiu
sauojBS sojio ísoppjaía soj A oypmsa ja BJBd zaA bj b uaAjis anb
SBqauB A sb^jbj SBsaui ap sBpBjop 'BDajoijqiq bj BjjBq as apuop 'sBijd
-ujb sajj o sop o Bun :sbjbs sbijba ap auodcuoa as anb (soiJBuiuias
soj sopoj b JB^jaqjB b opBuijsap *oubdj3d o on^nuoD oíaijipa un ua
*Buai^ ua o ^iaqjapiaj^ ua oujod 'saaaA b 'pBpisjaAiufj bujsiui bj ua
aiuauqBjaua^) oidojd o^upaj un 'ojxn ajuB 'aasod oiJBuiuias J3
•(j) sop XBq 4ojBpjoauo3 ja ajBA anb sbj BJBd sapBpisjaAiufj sbj
ua 'Bujapoui A jBAaipaui Bijoisif^ ua A ^ijosojij u^ #oTjBuiuias ns
auap pBpisjaAiufi bj ua BpBuasua Bpuap BpBD 'oidpuijd u^
•a^uBuuo^uí jb SBqaaq sajBq
-jaA sauopB^sajiuBUj ap 'bjjuo^ ua BiauauaApB oajbs 'bjbj^ as sajosaj
-ojd ap sauoiuido ubjid as opuBn^ 'jBmaajaiui pBpiAi^aB bj b jBSajj
BJBd jBijaiBui ojnDBjuaisns jap opuaiUBd 'ojjuapB Bjan^B ap opua^f
*sbiisia siui ua t&lt;opio A ojsia^ oj Jiquasap b *sand 'ajapaaoj^
'sapBpxjBpoui sns ajqos bdij
-ijd uoixajpj Bun jBjnoafa A sauíj sns ap bjbjd upiaou Bun jauai apid
-un saj ou anb oj 'jBuosjad Bjn^jna ns b opBjiuiisB opis Bq A opiATA
UBq sojja anb oj aiuauíBDTjpaj jaaouoa ap BpuaSixa bj UBiuais ou
anb ajqBsnaxa sa A 'oiJBUiuias ap soppjaía soj ua saiUBipmsa ouioa
opBdiaijJBd UBq 'sojjsaBui sns ap Bjanasa bj ua souisiuj sojja opBuuoj
UBq as sajosajojd soq 'aqaojdaj un oujod BpBjBuas ba ou bidubjouSi
Bis^ "sajosajojd ap sajBnjDB sauoiDBjauaS sbj jod SBpiaj uos ou qDuoj
A unaqujag *uasjnB^ ap sbdtsbjd SBjqo SBq 'Buiaj ja ajqos ojijDsa
unSuiu auiJBDipui opnd ou ojuaiuiijanljaj iui b ^^BjSo^Bpa^ A bi^osoj

�sólo se hallan en la biblioteca de la Universidad. En general, ella
es más completa que la del seminario. Sin embargo, esta última
contiene generalmente una buena colección de las fuentes más im
portantes de la Filosofía antigua, medieval y moderna, las His
torias de la Filosofía y las monografías más útiles y completas,
algunas colecciones de revistas y algunas obras auxiliares. La
verdadera diferencia radica en el modo de usar ambas bibliotecas.
La del seminario es una biblioteca de presencia (Praesenzbibliothek): es decir, que sus volúmenes pueden ser tomados directa
mente de los anaqueles y utilizados por los lectores mientras se
encuentran en su recinto, pero que sólo excepcionalmente y con
autorización del director o de un asistente se pueden retirar. Natu
ralmente, cualquiera no tiene acceso a la biblioteca sino solamen
te aquellos estudiantes que efectivamente participan en algún
ejercicio de seminario y que están munidos de una tarjeta especial
firmada por el asistente.
Raramente el seminario tiene un empleado administrativo a
su servicio. Por lo general en cada semestre se distribuyen las lla
ves entre algunos estudiantes más antiguos, los cuales se compro
meten a hacer alternativamente un pequeño horario cotidiano y
son los que dan acceso a los demás. La inmensa mayoría de los
estudiantes es escrupulosamente honrada, y si eventualmente des
aparece un par de obras por año, resulta siempre más baratoadquirir nuevos ejemplares que mantener en el presupuesto a un
empleado. En la puerta del seminario suele haber un cartel que
indica los requisitos para utilizar la biblioteca y el nombre y ho
rario de los encargados de las llaves.
Los seminarios suelen estar abiertos sin interrupción desde las
nueve hasta las veintidós horas y están dotados, como todos los
edificios universitarios, de buena calefacción. Por estas circunstan
cias que rodean a su biblioteca de presencia el local del seminaria
es el centro real de la actividad estudiantil. El estudiante no con
curre a él sólo para participar en los ejercicios dirigidos por el
profesor, sino que ordinariamente también estudia allí. Allí trans
curre la mayor parte de su tiempo hábil. El auténtico estudiante,
cuando no está en una sala escuchando una lección, está en ei
seminario, porque en éste encuentra literalmente al alcance de su
{mano todo cuanto necesita para su estudio. A pesar de no existir
ninguna vigilancia, en su recinto reina el mayor silencio, nadie
conversa con nadie y cada cual pone el mayor empeño en que
ninguno de sus movimientos pueda molestar la concentración de
los demás. Esta concentración es tan intensa que muchas veces, al
penetrar en la biblioteca de un seminario pude observar que nin
gún estudiante levantaba la cabeza para mirar quién entraba ni
parecía haberse enterado de la presencia de otro.
Los directores del seminario son siempre por derecho propiolos profesores ordinarios. Donde hay una cátedra de Concordato,
hay un segundo seminario — con la instalación material consiguien
te— anexo a ella y dirigido naturalmente por su titular. Pero et
— 204 —

�'JBUIJ JB 3JBJBJJ UOIS
p Bun jbjta3 BjBd anb 'BpuBjjodun jBjn^uis ap ojund un ajsa
s^ -Bnj^uoD sa jBJOsajojd uppBjauntuaj ns oja^ -jBJosayojd uop
-unj ns b ajuajaqui sa sajBj ap pBpiAijDB n 'oiJBUiraas ap sajojaaj
-ip oraoa jBpadsa uppBjauniuaj Bun uaqpaj ou sajosajojd soq
ns A sauojBS sns UBaydiua A oijBuituas ap soppjaía uauip sajuaj
-sisb soj A (oiudzo'pp&gt;atÁ({) sopBApd sajuaaop soy ('fo¿4tsv^)) sapad
-sanq soy ('/oj^ 92tssvtuuv^Á9ssnv) UBjd Bjjxa soj 'soiJBuipjOBjjxa
soj 'soiJBJOuoq sajosajojd soy uaiqurej a^uatuajuaijjoa rsauojBS soy
jBayduia b oqaajap UB^ua^ anb soaiun soy xu 'pBpiAi^DB a^uBÍatuas ubí
-ijip anb soaiun soy UBas soyya anlb bdi^iuSis ou oijBuiraas yap sajoj
-aajip soy UBas soiJBuypjo sajosa^ojd soy anb ap oqaaq ya oja^
•(001 '
uuog d'p 'íttufi vi 9p otmvts^ 9f oiOdAo¿^ í X9 '^JB 'Sj^qppt^^
9p 'atu[\ v{ 9^ oínp&gt;ts^ #ía *d *A) sopo^ Jod opi^aya sa a^uau
-Buuad ouadmasap oXno BjBd o ajuamjBnuB UBUim ^s yBna By ua 'saj
-osajojd soy ap oyos oun b BpBAjasaj Bpanb uppaajip By *D^a 'sotjbj
-unyoA ap uppBuSisap 'soiJBJoq ap upxanqij^sip 'sojqxy ap Bjduioa
roAi^Bj^siuiuipB o^aadsB ouanbad jb o^UBna u^ "BsjaAaDiA tu ojjo ya
9Suip anb oy sa ou oun ya 92tM-p anb oy isajojoajip soijba Buaj anb
yBuuouB ap BpBU auai) ou 'upiDB^iTsaAUi ap A Bpuaaop ap bujjoj
Bun ouis oai^Bjaojnq ojpBna un ou oijBuiuias ya 'sand 'opuai^
•Bun BpBa
sojnuiuj B^uaAou ap sauoisas aaop o siaspaip ua *ajjsaraas ya unSas
'ByyouBsap as oijBuiuias ap Bina^ un '(sajsoaajua^ ap By BpB^uoasap
'SBUBiuas i\) sasaiu sa oubj3A ap ya A (pBpiAB^^ ap By BpB^uoasap
'SBUBuras 9y) sasaur oj^Bna Bjnp oujaiAui ap ajjsauías ya ouio^
'C,f'6l sbj b a^uauíBApoaja BjBuiuuaj A c,\'Sl s^I
b ajuauíBATjaap BJBzaduia *q 0^ B #lí 81 3P opByByas Bjsa oijbuiui
-as un is *'(a '^ *sojnuiui B^uaAou a^uatUBDijjauíouojD 'jpap sa 'upia
-dnjja^ux uis 'sv^ttu^pvov SBjoq sop a^uauíBijBuipjo Bjnp A BUBiuas
jod zaA Bun jBSny auap Buia^ ouisim un ajqos oijBUTUias uq
•sajuBipnjsa soy ap SBjynsuoa sbj yBna
-BAa BJBd A soiaiajaía soy jB^ny uauap ajuaraBAijoap anb ua SBjoq
sbj b OTJBuimas jb BjjnDüOD anb ouBsaaau sa jBno oy BJBd 'uoid
-B^i^saAui ap sopo^ara soy A saiuanj sbj ua sajuBipmsa soy b jbidiui
uaiqujBj ouis jBuasua oyos ou aqap 'josajojd ouioa íOTjBuiraas yap
jbdoj ya ua o oijpiraop ns ua jBSny UB^uaj sauoiDBjTpatu o sBjnpay
sns anb a^uaja^ipui sa jBna oy BJBd 'BAns bj jBsaj^ojd jaaBq aqap *Bia
-uaia ap ajquioq oiuo^ -buidijo ns ap upyyxs ya ua opBjuas &lt;coiJBJoq
un aaBq^ anb 'BiJoga^BD jouaui o joAbui ap oiJBUOiDun^ un sa ou
OTJBuiiuas ap jo^aajip :a^uaujBDj^jaua oyjBDBjsap osiaajd s^ 'sa^uBip
-njsa sns uBdpi^JBd anb ua soppjaía soy ap uppaajip bj ra^uaaop aj
-uauíyBqBD ouis 'BaxjBjaojnq upiaunjf Bun jBuadmasap ua ajsisuoa ou
oiJBuxuias yap uppaajip Bq -japuajdjos aqap ou upiDaajip ap pBpijBj
-nyd Bjsq *sop ajuauíjBjauaS uos anb (ojBpjoDuo3 ap yap ucnsnjDxa
uod) soiJBuypjo sajosa^ojd soy uos sojubto sojubj :sajojaajip soijba
— ajuaurajuaijjoa auaij A— zaA bj b jauaj apand OTJBuyraas ojjo

�Un profesor tiene la obligación de dedicar de 7 a 9 horas se
manales a la enseñanza, entre lecciones (Vorlesungen) y seminarios,
pero queda totalmente librada a su discreción la distribución de
ese tiempo. Todas las combinaciones son posibles. P. ej.: 1 lección
de 2 o 3 horas y 3 seminarios (1 generalmente por el asistente), o
2 lecciones de 3 horas y 1 seminario, o 2 lecciones de dos horas y
2 seminarios, o 1 lección de 2 horas, 2 lecciones de 1 hora y 2
seminarios, etc.
En esa distribución influyen naturalmente la idosincrasia del
profesor, sus actuales investigaciones, las necesidades de los estu
diantes, etc.
Aunque no es obligatorio, en muchas Universidades es costum
bre que al final de un semestre se reúnan los profesores y docentes
de la misma materia para combinar los temas que han de tratar en
el próximo. Esta previsión es necesaria por que en Alemania las
cátedras de filosofía y la venia legendi son globales y no para una
determinada especialidad, de suerte que todo docente tiene derecho
a tratar cualquier tema filosófico, lo que en ausencia de todo en
tendimiento puede dar lugar a coincidencias o a lagunas perjudi
ciales. En todo caso, al final de cada semestre, la Rectoría distribuye
entre los docentes unas pequeñas cédulas que éstos deben llenar,
indicando tema y número de clases semanales de cada curso, y tema
y destino de los seminarios, que se proponen desenvolver en el
próximo semestre. De esta manera es que se forma el índice de
Lecciones (Vorlesungsverzeichnis) que cada Universidad publica im
preso antes de comenzar cada semestre. Una vez publicado el índice
de Lecciones, sólo se permite un cambio de tema por razones espe
ciales y con autorización del Rector o del Decano. Los temas apa
recen también anunciados en la cartelera (Schivarzes Brett) de la
Universidad. Pero "programas" que detallen el curso o el seminario
no existen.
Con frecuencia ocurre que al final de un seminario el profesor
anuncia el tema para el del próximo semestre, de modo que a los
estudiantes se abre la posibilidad de adquirir con antelación las
fuentes o hacer los estudios preliminares necesarios para participar
en él.
Finalmente los profesores ofrecen (ignoro si es una obligación)
una o más horas semanales a la consulta de los estudiantes (Sprechstunde).
En su sala particular de la Universidad (todo prof. ord. tiene
una), a la hora señalada y anunciada en el índice de Lecciones y a
la puerta de la sala, el profesor está a disposición de —y recibe
individual y privadamente a— todo estudiante que desee consul
tarlo: sobre la dirección o estado de sus estudios, trabajos a realizar
o en realización, bibliografías, etc. Esta hora de consulta está seña
lada generalmente para antes o después de la hora de clase o de
seminario.
En definitiva la Universidad exige de un profesor - director de
seminario su presencia real en ella de ocho a diez horas semanales.
— 206 —

�— ¿03 ~
•ojuasa osiab un jBp.ua anb ¿Bq 'jBpadsa uppuaA
•J3JUI BUn BpBu^lSB BTU9J 3S OpUBna OJJOJ 3jqOS 'BJJBJ 3S Ig *9)U9UI
-jBjnSaj jijsisb ap uppBSijqoojnB bj UBjdaaB sajuBipnjsa soq
•(•aja 'saauBJj 'o^aij^ ou o aqBS
is "opBjBJj JOjnB jap jbutStjo Biuoipi ja un^as A (-aja 'biSojojij
'Buojsiq) Bipnjsa anb Bpuap '(-a^a 'ó 'ó *ój) ajjsaiuas 'oijpyuíop
'ajqraou ns jBaipui aqap oun BpBa anb bj ua BÍoq Bun sajuajsisB soj
ajjua JBjnajp aaBq as ajjsaiuas BpBa ap ucnsas Bjaiuijd bj uq
•sajUBJídsB soj b ajuauíjBnppipui jBZBqaaj o jijirapB ap oqa
-aiap ja auap josa^ojd ja stfvx2 id 9tutsspvafj4 soiJBuiuias soj ua aj
-uauíBjos #a^uajsisB jap o josa^oíd jap uoiuido bj jio ap oíainíjad uis
*joiJadns oiJBuruias un ua o ouBuiuiasojd un ua jBdppjBd auaiAuoa
aj is apiaap oun BpB^ qBpadsa ojxsinbaj unSuiu jod BpBuoiaipuoa
jB^sa ajans ou sojapjaía soj b sa^uBipmsa soj ap uoisiuipB Bq
•ojjBuiuias ap sopiajaía soj ua^sisuoa
anb ua souiB^uodxa opuBna 'jas anb auap jsb anb souiajapuajduio^
•sBajBj sns b oiJBuipjoBjjxa ojuauíBjipB un ouioa o BpBsad b^jb3 Bun
oraoa uppB^ijqo Bjsa uajuais ou sajuBipmsa soj oja^ •( A j 'j *jjb
'zuíp^ ap pvptsj^aaiufi p{ dp 'pi -pt í'j *jjb 'j^^6j ap ojajqaq ap
fi ap 'uuoq dp pppis^datufi p^ dp ptfosop^ ua uofjop ap oppx2 p&gt;
ugtootuox4 ap Ofuatupj2a^) bijosojtj ua jojaop ap opBj^ ja jauajqo
d sBijBsaaau A SBTAajd sauopipuoa sbj ap Bun Bjsa sa uaiquiB^

^P o^soSy ap 9^ ap -pt -pi a \&lt;¿) j'^ A q (j) ^? *sw 0^61 3P
ojauq ap o ^P 'uappqpxo^ ap -pt -pt Í^3 *jjb 'j^6j ^P ÍÍJCIV 3P 0
ap 'z\p^(1 - puppitaq^ ua saxotxa^ns sp^anosa ua oppxosajox4 ja pxp4
sauaiupxa ap ofuauipj2a}¡) BijajBUJ bj unSas buba anb 'oijBUiuias
ap sopiajaía ap ojauínu un ua ajuauíBApaB opBdiaijJBd UBq anb
uaiquiBj ouis 'sauoiaaaj opBqanasa UBq anb ojps ou JBjxpajaB uaqap
'pBppBdBa ns Bjjsanuiap anb jbui^ uauíBxa ja Jipuaj japod BJBd 'soj
-BpipuBa soq 'sajBjnjB^^ SBiauai^ ap sbj ua A bt^osojij ap sapBjjnaBj
sbj ua ubuijo^ as Bipaui BzuBuasua bj ap sajosajojd soj (ajqBjuauíBj
ojapisuoa anb upiadaaxa Bun ojsa ua sa ¿Bn^njfq ja) 'sopBj sojx)j
isBa ua oiuoa 'BiuBuiajy ua anb opiqBS sq *sojja ua uoiaBdiapjBd ns
sajuBipnjsa soj BJBd jbuijou A BjjojB^ijqo souaiu sa ou 'sajosajojd
soj ap jbuijou A BuojBÍ^jqo upiaun^ sa soiJBuixuas ji^tjjp 15
•uoiaBjipaiu ns
ap A oipnjsa ns ap 'b^jbj A Bnuijuoa 'ajqxsiAui pBpiAijaB ns ap aA
-ajq A ajuajiiujajuí 'oujajxa oíajpj un anb sbui sa ou (sauopBaxjqnd
'oijBuiiuas 'upiaaaj) ajqísiA pBpiAijaB ns :soiuauBua sou ou anbjoq
•^oijojijasa^ un^uru b BpBjnauíA Bjsa ou upiaun^ ns ap BzajBjnjBU bj
anbjod 'Buiapo uis oijBuopunj un sa anb JBsxaajd anb ^Bq 'oijbuoo
-un^ un sa josajojd ja ajuauíBApBjjsiuiujpB x "(6 *jjb 'uuoq ap ppp
"tsxan-tufi pj ap ojnfPisa ap ofaaiCox^ íj *jjb 'zutp^^ ap ppptsxaaiufi
pj ap Ptfosojt^ ap ppijnop^ pj ap ugtapftjtqpq ap oiuazupj2a^ 'PJA)
afuauipatsnjoxa ppm ns xpotpap ap Bq jBna bj b 'Bpuap ns ap ojuam
-oj ja A uoiaB^ijsaAui bj :BuinuaS sbuj jBnjijídsa pBpiAijaB ns uoa
Buajj as pBjjaqij ns anb jbpjajo anb ¿Bq ou ojaj #opBi^ajiATjd un sa
josajojd ja 'Buiaijo ap sajBUBuias SBJoq BjuajBna ap sbuj jaaBq anb
auaij anb BjBjapjnq jb opBJBdiuo3 '^^qij sa oduiaij ns ap ojsaj jq

�La asistencia se hace constar en un cuaderno u hoja que firman
los presentes.
De cada sesión se redacta un acta o protocolo (Protokoll) en el
cual, sin las formalidades notariales, debe constar un resumen de lo
discutido y concluido en ella. De cada vez se designa a un estu
diante para redactarlo, el cual lo lee al comienzo de la sesión si
guiente. Su lectura no debe demorar más de 5 ó 10 minutos. Luego
se discute, se corrige y se pasa en limpio en un cuaderno al efecto.
La utilidad del protocolo es triple: en ler. lugar, permite con
sultar en cualquier momento la discusión y los resultados de la
cuestión tratada, sobre todo en los casos en que el profesor expone
sus propias interpretaciones o doctrinas; en 29 lugar, es un buen
ejercicio para el que lo ha de redactar, que lo obliga a separar
lo sustancial de lo accidental y a exponerlo concisamente. Sin duda,
un resumen de discusión en cinco o diez minutos es más difícil de
hacer que uno en veinte. En 3er. lugar, para los participantes su
lectura sirve de nexo entre el tema de la sesión pasada y el de la
presente.
En algunos seminarios, sobre todo cuando solo consisten en la
lectura de relaciones, se prescinde del protocolo.
Acerquémonos ahora a la actividad interna e intelectual del semi
nario e intentemos describir en qué consiste, cómo funciona y cuáles
son los fines que con él se persiguen.
Desde hace algunas décadas en algunos países de América lati
na, entre ellos en el Uruguay, se exigió la introducción de semina
rios, y poco después, con suerte varia, comenzaron a funcionar, de
ordinario esporádicamente, algunos.
Por lo que se refiere al Uruguay, he podido comprobar que se
tiene del seminario una idea sumamente ambiciosa, y que se exige
de él mucho más de lo que se exige en Alemania, país originario y
clásico de ese método didáctico, y más de lo que normalmente puede
dar. Celosos profesores, endurecidos en el almidón de su prestigio,
con una erudición admirable, acrecida en horas nocturnas de difícil
asimilación, han pretendido hacer con sus seminaristas investiga
ciones definitivas y extensas, que absorbían todas sus fuerzas en
desmedro de otros estudios y que luego publicaban en gruesos vo
lúmenes de papel pluma. No puedo juzgar de su valor objetivo,
pero me consta que varias veces el surmenage del profesor y el
pánico estudiantil fueron la cosecha de tales "trabajos" de seminario.
Se exige del seminario no sólo resultados científicos objetivos,
sino además, su expresión visible y permanente en el papel impreso.
El seminario sólo justifica su existencia si sus actividades acrecien
tan lo que Hartmann ha llamado el "espíritu objetivado".
Se comprende, entonces, que cuando se ha pretendido implan
tar como obligatorio el seminario así concebido, los estudiantes ins
tantáneamente, con instinto seguro, se hayan resistido a aceptar el
instrumento bajo el que hubieran sucumbido aplastados y que
hayan considerado al que tuvo tal iniciativa como un enemigo del
— 208 —

�— 60^ —
•OIJBUIUI3S
jap pBpiAtjDE Bun aiuatuBidojd aXmnsuoa ou bijbjSououi bj anb jpap X ojonxa sera jas bjoi[e
aiiuuad'ain 'sausiuajB soucuimas so¡ uoa oj^ajjp OJ3B1UO3 ij^ "^sojjpuas sbui soppjafa sojjo ap
jouajuB oajdiua p jod asJujnbpB uapand ojps' 'ajuauíBUBuipjo 'anb pBppBdB3 X pnmdB Bun b
BpBUOpipUO3 BJS3 EpB3Ija flS 'OSB3 OpOJ 03 X 'OlJBajdUJa ajqíSOd BJ3S SBUI3J SOJ SOpOJ E O139dS3J
jo 'aj'diuajs o'^^ -aúodcud as oiJBUiuxas p 3nb uij p jbzue3jb' bjbü oip3m O3iun ja ss ou
'OIJEUIUI3S jap Euiajdns pBpiAU^B bj sa uaiq is 'Biuajqojd un ajqos nai^uuap eijejS
-ouotu bj anb' ajusiquiB ojjsanu ua sopipunjip sojojj3 jiSajJO3 bjbó 'ajuauíEpniu jEJEjsap osp
-3Jd SÍJ,, :3JUBJ3pB SBUI ^ •&lt;iSOJJBÍJO^ 3)UaUIBSp3jd S3 3J3jnb 3nb OJ 'SOq33q BX SSJOpBgUSSAUt
auodns 00 ísBjjauajq'o b jeSsij EjEd sopojaui' soj uajpjsis as X uauasua as ijjb anb jej ooá
'sa¡Eui3iJO X sEjapspjaA sauoianjos b jbS3jj ou Ejjodui; aj ou 'oaijuuap pp uopEinjoj bj ouis
'Biauaja'bj ap uopEuuoj bj aauauíBjBipauíui B3snq ou^/ ouEuiiuas ja' anb soaijoiu ap uppjsodxa
aiuaipuodsajjoa ej ua oX Bjaap 'soiJBuiuras ajqos oiaaXojd un ojoqEja anb 'sajEi^os SEj3ua;3
X oq^ajaQ ap pEjjn3B¡j bj jod EpÉuSisap U9;s;uio3 Eun ap 'BSBqaaJV ^p zauauiíf ouijsnf X
PPO ÍPIE&lt;1F!^ OP3JJIV 's^-'a sajosajoi^ soj uoá ojunf 'ajjBd opuEuuo^ Sí'ól U3 BÁ (i)
uov^S un u^Aajj 'oi^\dvao^ ojxaj un ap j^^nj ua 'sojjq 'upiaipnB E{
ua asjEjEaja^uí uoixaj^aj ej e 'ise opuapiuijad 'o^xaj ns ap sojuaui
-ouj jod asopuEjjEdE Eas 'EpEsnEd Xnuí Ejnjaaj Eun ap oxpaiu jod
Eas 'oxjo^ipnE ja uoa ojaajxp seuj o^de^uod un UEasnq 'o^uasnuEur
osua^xa un uEAajj anbunB anb sajosajojd XEf^ 'jEja^ij a^uauíE^aij^sa
opijuas ns ua je^ sa uoiaaaj Epo^ ou a^uauíEjjai^ 'o^uaiiuEsuad jap
uppEDiunujoa Eun jas ap ja sa ^upiaaaj^ ej ap ouja^uí oppuas jg;
•Eqanasa oj anb ajuEipnjsa je 'ouaÍE ja o oxdojd
ojuaituEsuad ja 'Euujaop Eun ajiuiSEjj josapjd ja jEna jap oipam jod
ojnaiqaA ja sa Ejnjaaj ej 'ajuauíjEjnjE^j *jio ap 'jEqanasa ap ojde ja
soj ja ua apuodsajjoa jaaj ap je josa jo jd ojdb je :baijdb upiaEdiaijJEd
Eunuiu Ejja ua uauap ou sajUEipnjsa so^ -oiJOjipnE un ajuE jaaj
ap ojde ja :EDipui ajuarajEjajij ajqraou ns anb oj 'sand 'sa (Sunsdf
~UOA) uppaajajd ej 'joíaui o 'uppaaj E^ -ajjsaiuas jap asEja Buipjn bj
EjsEq Ejaujijd ej apsap 'ejjo sejj Bun isb j^ 'sajuEipnjsa soj ap saj
-Enjxj sosnEjdE soj ap oipam ua 'upjBS jap aaajBdEsap 'oijo^Ejjod ua
ojxjasnuEuj 'X EuojEpjoaaj jEyas Euanbad Eun o^xaj ja ua ezejj 'Ejnj
-aaj ns aduinjjajuy 'EaimapEaE Ejoq ej ap sojnuTuí oauya Á EjuajEna
soj opijjnasuEjj UEq opuBn^) "aAaiu ej ajuauíEjuaj aEa ou opuEna
ouiaa^joui jos un aanj jEna ej sejj EUEjuaA ej b o ^sajundE^ jeujoj
ua opEuiaaduia oyjojipnE un e SEpEjim sb^ba jod opuEna ua zaA ap
Xnra Epyduinjjajuí '^opiuajsos uajjl4 ua Ejnjaaj ns e apaaojd X oijoj
-Ejjod ns ap EpiBjjxa Ei^Ej^ojpaEp o ojijasnuEtu un ja ajqos Eaojoa
'EjnjBjsa ns e jijje ja EpouioaE 'BjpajEa ej e aqns josajojd ja 'sosEa
soj ap etjoXeuj Esuamuí ej ug *sapEpisjaAiuQ SEpEziaiEj X sEUjap
-ora sej ua opEAjasuoa Eq as otiodf ej ap jEAaipara uoiaipBJj Eg
•uppaaj bj uoa 'josa^ojd jap EajEj uej ejjo ej uoa ojjEÍajoa anb
joíara EpBU oiJEujraas jap up ja X Bjauasa ej japuajdraoa ejej
•opEJojaop ja EJEd uppEjjasxp ns 'upia
-B^ijsaAui ap oijas oÍEqEjj jaraijd ns aqijasa EjsjJEUiraas on^pue ja
anb ua EjjanbE sa :ojiqraE ns ap Ejanj aEa uppaajoaaj ej ap Ejoq
Eg 'Ejqraais ap uos ojjEuiraas jap Ejoq ej X upxaEjado Eg \pa^oaaj
ja Ejoq ns X jEjqraas ja Ejoq ns ^uap^ anb Sdfsvis^p^ ja aaiQ
•(j)OApaíqns njijídsa jap Eraijuí a ajqísiAui Bjajsa ej ua apisui jEaj
EjaBai^a ns ojad 'ojnu oujajxa opBjjnsaj ns 'Ejsajxjra SEra sa upia
-iqraB n 'OAijaíqo jojea ojapEpjaA ap sauoiaESxjsaAui ajuaraEjaajip
jpnjaojd upisira jod auaij ou oijEUiraas ja pEpxjBaj ua ojaj
•Esuajap BraijiSaj
ap ojaE un jEjnaaía anb seuj UEjaEq ou isb japaaojd jy *ajqraoq

�más o menos detallado. Algunos, en fin, aunque raros, sin ninguna
nota ni apunte, hablan libremente. Esta diversidad de formas de
pende ante todo del contenido a exponerse. Si se busca la precisión
de los conceptos y el rigor del pensamiento, se redactará un texto
completo. Si lo importante es destacar ciertas tesis para explicarlas
luego, se esboza un guión. Si se trata de alguna exposición sumaria
y elemental, se puede dejar todo a la inspiración del momento.
Pero hay además un factor subjetivo que influye en la adopción
de una u otra forma y es la mayor o menor presencia de ánimo
del profesor frente a la clase. Un profesor desenvuelto será capaz
de exponer con un guión lo que un profesor tímido sólo podrá
hacer encadenado a un manuscrito. Se puede discutir cuál es la
mejor forma de exposición. Psicológicamente me parece compro
bado que la eficacia de la comunicación está en razón inversa de
la continuidad del manuscrito. En consecuencia, la mejor forma de
bería ser la exposición libre. Pero en el nivel de los estudios uni
versitarios la eficacia didáctica no puede primar sobre la exactitud
científica, la cual requiere la fijeza que sólo la palabra escrita
ofrece.
En todo caso, sea cual fuere la forma externa de la lección, su
característica es esta: que en ella sólo habla el profesor, mientras
los estudiantes se limitan al papel de oyentes. En tantas lecciones
que escuché, jamás presencié el caso, no ya de un profesor que in
vitara a los estudiantes a intervenir, sino tampoco el de un estu
diante que planteara alguna duda o dificultad. El profesor no es
jamás interrumpido; el estudiante no es jamás interrogado. El pro
fesor ha estudiado, investigado y meditado, y sube a la cátedra para
exponer sus resultados. La actitud del estudiante es, no diré pasiva,
pero sí receptiva: recoge el pensamiento, lo comprende y lo asimila,
o, al revés, no lo ha captado o lo ha tergiversado. Lo ha aceptado
con o sin crítica. Pero todo esto corre por su cuenta y responsabili
dad: durante la clase el profesor no le enseña ni a comprender ni
a analizar ni a criticar, ni tiene ningún control sobre sus efectivos
conocimientos o capacidades.
En cambio, lo que caracteriza al seminario es la intervención
activa del estudiante: es aquí donde entra en estrecho contacto con
el profesor y donde éste le ofrece en los ejercicios y trabajos el me
dio de desenvolver sus capacidades y de profundizar sus conocimien
tos, al mismo tiempo que puede controlar unas y otros. Si asistimos
a una sesión de seminario, veremos que en ella el profesor interroga
a los estudiantes, éstos leen el texto de un filósofo o un manuscrito
que ellos mismos han redactado, dialogan con aquél y entre sí,
cambiando puntos de vista, discutiendo tesis y recogiendo los co
mentarios del profesor.
Pero la actividad del estudiante no consiste nunca, como ocurre
en nuestras Universidades, en repetir ayudado sólo de la memoria
(quiero decir sin notas escritas y sin discusión) lo que previamente
se ha estudiado. Esta simple exposición oral de tesis ajenas no se
considera útil.
— 210 —

�— 113 —
•Bmadjad z^d ej ajqo^
ísajqmrusoD sej ap BaisjjBja^j j ap sojuauí^pun^
íopojatu jap osjnasiQ #sajJBasaQ
ísojaa^as sojqi^ •aBjBjiuijjL aQ •uijsn^y *
íb BDij^ •sapjojsuy
iSBuiaj s^juain^is soy ap oun UBqEjBJ^ 3nb
ap sapBpiumuoa b opnsiSB a^i 'oyjapuajdraoa UBjuajuí a
oappsoyij ojxaj un uaay 'jojaop un ap o ajuajsiSB un ap uppaajyp By
oÍBq anb (ox B 9) sajUBipmsa soaod ap sodnj^ uoa UBUopun^¡
•SBUiajqi
-oíd soy jBzxpun^ojd b BpnAB SBjsando sauoiuido sayqísod uoa uprs
-nasip bj SBjya u^ 'sa^uaaop soy uoa yBuosjad o^db^uod un Á. Biauaxa
Bun ap opiua^uoa ya ua ajuBipnjsa yap baijdb upiaBdiai^JBd By 'osa
ap SBUjapB anSisaad as oÍBqBj^ ap sapBpiunujoa SBy uo^ -soipnasa ap]
upiaaaya Bjaajjoa Bun b sandsap oyjBpn^B ap UBq anb sauoyaBjiDuij
SBy JByyBq Á SBuyydiasip sbpbijba sbuj SBy ua ajuozxjoq ns jBiyduiB\
ap uoiSBao auaij ajuBipnjsa ya 'ajuauíyBnsuara jBSny uauan anbJ
'snottudppov s9íq yap SBiauajajuoa SBy ua Á 'a^uauíyBUBtuas UBjaxp asj
anb '&lt;{sapBjynaBj SBy sBpo^ ap sa^ua^o BjBd sauoiaaa^,^ SBy ugy *pBjyna
-bj BpBuiuuajap Bun ua jBsajSui ap upisiaap ns uan^ja^sod 'ojubj
ajjua 'anb apid as sayBna soy b 'a^sauías jauíijd ns UBsma pBpysjaA
-iuq By ua anb soy sopo^ b aauauía^uaja^ipui aijyp a 'SBiauaiD SBy
ap SBUiayqoíd sapuBjS soy ap soun^yB ua sajuBiprusa soy b jyanpoj^
-ui ui^ jod auaij —soub soun^yB aoBq apsap opin^y^sui— a^sj 'dfP¿
-dUdÉ umtpnts yap ojjuap UBuoiaun^ anb 'oÍBqBj^ ap sapBpiúnmoa
SBy ua^nji^suoa oy jouajuí op^^^ yj •olvqv^t d'p pvptuniuo^ v-\
•oiJBuiuiasojd X oÍBqBj^ ap pBpiunuioa a^ua 'opiua^
-uod ns b ojuBna ua souaui oy jod 'o oinboyoa k joyjadns oiJBuiuias
ajjua 'oyduiaía jod 'sauoiaBUiuiouap SE^sa ap sBun^yB b uapuodsajjoa
anb sojaíqo soy jBTauajayip ypBj sa ajduiais o^[
oipauua^uí ouBuiraas yB apnyB as 'saaaA b 'BiABpox
-S2SfJo&gt;j) sopBjuByapB BjBd oiJBuxuias o (xvuitu^s^^nv
-xaqo) joyjadns oiJBUtuias k (x9Sup^uy) sa^uBidpuud BjBd oiJBuxuias
o oiJBUiuiasojd ajjua 'zaA ns b 'ouBUiiuas yap o^uap k ¡(tuntnb
oinboyoa X oiJBuruias '(stdx^sttdqxy 'ffpq^su^íUdSstfdqxy)
ap oynajp o pBpiunuioa aj^ua asjynSuijsip ayans BiuBuiayy
ua anb unB jByBuas ap souiaq soyya ap soujBdnao ap sajuB ojaj
'(udSunq9fi) ^soiaiajaía^ sopBuiByy soy ua ajuayjjoa X yBuuou
pBpiApaB ns ByyojJBsap oiJBüiuias ya 'sBDijpuap sbtjbjououi ap upia
OBpaj By X sBuaÍB SBUij^aop ap yBJo upiaisodxa ayduiis By a^uj
•opuBjo^aop
ya uoa josayojd yap sayBnpiAipui SBjsiAaj^ua ua outs 'oijBuiuias ya
ua JB^ny auay^ sauoiDBjjasip SBy ap upiaaajip By xu 'sopuBjojaop Xb^
sa^sauías soy sopoj yu sand 'ajuayjjoa osbd un sa ou ajsa ojaj "Byya
ap so^uauí^BJj sounSyB ap oiJBjuauíoa X Bjn^aay By b upisas BunSyB
anbipap 'opuBJo^aop un ap uppBjjasip By a^yjip josayojd un ts anb
'apuai^uaajqos as 'ayqísod sj *ojmBuiajd Bijas ojsj 'OATjiuipp oaijxj
-uaia JoyBA ap SBiyBj^ouoiu o sauoiaBijsaAui ap uoiaaBpaj By 'soujbo
-B^sap oy bX ouiod 'oiJBuiuias yap yBuuou upiDBjado sa

�Dos notas distinguen formalmente a la comunidad de trabajo
del seminario. La primera es la estar dirigida por un asistente o
doctor y no por un profesor. Pues el seminario es un derecho y una
obligación de éste. La segunda es la de dirigirse a estudiantes de
toda la Universidad, lo que le otorga un temple menos técnico y
menos riguroso que el del seminario, que se dirige a estudiantes
que ya se han decidido por una ciencia.
Otras veces se entiende por comunidad de trabajo los ejerci
cios en cuya dirección colaboran profesores de materias diferentes,
que abordan los distintos aspectos de un mismo problema e inten
tan mostrar la interdependencia o llegar a una síntesis de los resul
tados de varias ciencias. Por ejemplo: "La nueva imagen del hombre
en la Filosofía"; "La Psicología y la Medicina"; "Fundamentos del
Derecho"; "Responsabilidad social del médico". En estos casos se
trata de una comunidad de trabajo entre profesores en beneficio de
toda la Universidad.
El Seminario. El seminario propiamente dicho se dirige a los
que estudian una ciencia determinada (Teología, Jurisprudencia,
Filosofía, Historia, etc.) y por ello desenvuelve sus ejercicios con
un rigor que no tienen los de las comunidades de trabajo. Su fin es
no tanto la extensión y profundización de los conocimientos en una
rama del saber, como introducir en los métodos del trabajo y la
investigación científicos y familiarizar con ellos, no exponiendo su
teoría (lo que indudablemente puede hacerse), sino por la prác
tica de los ejercicios, que fomentan e incitan a la colaboración
independiente.
Conviene repetir que el fin del seminario no es inmediatamen
te la realización de investigaciones científicas. Estudiantes que
recién ingresan a la Facultad o que han cursado en ella algunos
semestres no están aún en condiciones de hacerlo. La seriedad de
la Universidad, la escrupulosa conciencia científica de sus profeso
res no pueden incitar a tareas que serían improvisadas y prematu
ras y, como tales, vanas.
Lo que el seminario pretende es preparar a los estudiantes para
que un día puedan hacer verdaderas investigaciones. De ahí su
nombre. Seminario quiere decir semillero. Las plantas que en él se
siembran requieren su tiempo de desarrollo. Sus frutos pueden ser
comparados al del olivo, que sólo se forma varios años después de
plantada la semilla.
El futuro investigador se forma paulatinamente en la frecuen
cia de los ejercicios.
Pues el seminario es fundamentalmente una práctica. El inves
tigador no se forma en el mero conocimiento teórico de la metodo
logía, que puede aprenderse un día y olvidarse al siguiente, sino
en el contacto continuo con las fuentes, en el que, bajo la dirección
del profesor, aplica él mismo los métodos de comprensión y repite
mentalmente el proceso del pensar filosófico. Sólo este contacto
reiterado, frecuente, lento, en que al mismo tiempo se van señalan^ 212 —

�— &lt;¿\z —
uyg 'ajjsaiuas un ap sajyuny soy ua Bjnjaay ns jaaBq ap pBpyyyqysod
bj unifos opoj ajqos ^ B^ysjad as anb uyj ya un^as 'Byya ap ajJBd
Bun o Bjajua Bjqo Bun ojxaj oraoa asjBiuoj apand 'aA as 0U103
•zuajsixg pun ^untúa^
O "saisia^) sap ai^ojouauíouaBqtj
•jjBjjysyiajja p
- uajBjmsog '\ uaqasyjqBjd #p •^
•qjsay *zsubjx "^untúa ^ uauíaj -p *
sojij^snuBui ap sBidoaoio^ ap
'Sauaf^ 'P3 "BiSoyBUB cunuiuiou aQ 'snuBjaÍB^) 01^
•uaayas ijxaj 'sijBjuaA 'jiu^oa 3Q
"(II 'i) oun 3Q TO3líX ^inuing
"IX 'sauoissa^uo^ -snuijsti^ny
•oaBuroa;^ b bdij^m
'J 'H ^uiiub aa
•g Bais^qg
d-sayajojsijy
:a^isiA anb souBuiuias soy ua uoja^ay as anb soyyanbB soyduiafa
ouiod o^uo^ -sojospyíj sapuBjS soy ap SBjqo SBy ap Bun^yB a^iya
as oidpuud u^ -o^xaj yap uppaaya By opo^ ajuB sa ajuBjjoduiy
•oiJBuiiuas ap oíaiajaía ouiod ajuarayBj
-auaS ayBA ou ajs^ 'uppB^ajdjajuí uys ojqiy un ap (^¿niafdq dcfostxos
-xnzf) Bpin^as Bjnjaay By ap 'ojBqiua uys 'asjin^ui^sxp aqaQ "uqpBZ
-ypun^ojd ap sopBj^ Á sapBpyyBpoui SBqanuí ajiuipB sand 'saiojaop
Á sopuBJO^Dop uoa BziyBaj as osnyaui a 'sopBjuByapB soy b ouiod sa^
-uBidiDuijd soy b o^ubj 'sa^uBipmsa ap asBya Bpo^ b auaiAuo^) *oyjap
-uajduioa BjBd ODi^psoyi^ o^xaj un ap zoa BjyB ua Bjmaay By ua ajsis
-uoo Á yBjo sa oppjaía ap odij ajs^ •uptovjdjulx^iut 9
•SByya ap Bun BpBD ajuauíBAisaans souiBjapisuoa uoiDBnuijuoa y
•Bjauíijd By anb
Bpun^as By opnuaiu b sbui pzinb A 'sop SBy a^uaraajuanaaj^ uBayduia
as oqaaq aQ *Bun BpBa ajqos upiaByaj Bun ap a^uBipnjsa BpBD b jb^
A sa^JBd ua oyjipiAip 'o^xa^ un jbuioj ua Bijpsisuoa '(zuibj^[)
*^oj^ ya oujod 'sojjo unSas 'anb SBjauayui 'so^xa^ ap
uoiDBjajdja^uy a Bjn^^^y By Bijas BDisBya bujjoj By (Sjnqyajj) J^yynj^;
xbj\[ A (uuog) ja^yDBqjo^ #g 'joj^ soy oiuod 'soun^yB una
•ajuanaajj souaiu oqanuí
'SBiuayqoíd ap upysnasyp By jypBUB anb ABq soyya y (9fPU9^9^) sauoya
-Byaj ap upiDDBpaj By A sojxaj ap upyaBjajdjajuy a Bjmaay By :soidid
-jaía ap sasBya sop ajuaiuyBdyauyjd UBzyyBaj ^s oyjBuyujas ya ugy
•upyaaajyp ns sbiu
jBjayoj UBpand ou A josa^oid yap sojjBq UBjuays as anb ua Bip ya
anSayy anb opoiu yBj ap soyjBanpa A sooyjyja snjyjydsa jbujjo^ ua ajsys
-uoa oyjBuyiuas yap oydyauyjd ya anb opuaiayp ouisyiu ojsa BqByniujoj
(SjaqyapyaH) JatUBpB^) ^ojj y^ -Bin^ ap pBpysaaau uys 'oujstui is jod
^BjBd pBpyaBdBa By opyjynbpB Bq ajuBipnjsa ya 'ajjnao ojsa
'sntiqpq ua opyjjaAuoa 'opByyiuysB uayqiuBj ouys opyaouoD
oyps ou Bas opojaiu ya anb ajyiujad 'soujujbd sosyB^ A sajojja soy op

�embargo es posible que una misma obra sea leída e interpretada
sucesivamente durante varios semestres con los mismos estudiantes
que van avanzando en la comprensión de sus diversas partes. Así
el seminario sobre Hegel Phaenomenologie des Geistes. C. era con
tinuación de otro en el que se habían tratado las partes A y B.
La elección de una obra depende no sólo de su importancia
intrínseca sino además de la categoría de estudiantes que han de
manejarla. En el proseminario, p. ej. podrá elegirse la Etica a Nicomaco, algunos artículos de la Suma Teológica o las Meditationes
de prima philosophia, pero no la Physica ni la Phánomenologie des
Geistes, que quedarán reservadas para el seminario superior o para
el coloquio de doctorandos. La elección depende finalmente de cir
cunstancias materiales: de que exista una buena edición o traduc
ción de la fuente y de que pueda hallarse un número suficiente de
ejemplares. Porque es exigencia elemental que cada uno, no sólo
haya leído previamente el texto, sino también que lo tenga a mano
durante la sesión. "Los que no lo traen, pierden el tiempo" (decía
un profesor).
El empleo del texto en su idioma original sólo es posible si
todos los participantes conocen ese idioma. Pero ese conocimiento
no se considera absolutamente necesario para comprender el pen
samiento de un filósofo, y de hecho en los seminarios son muchos
los que lo desconocen. Por ej. en un seminario sobre el de anima
de Aristóteles, en un total de 28 asistentes, sólo 14 poseían el grie
go. Un seminario sobre las Meditaciones de Descartes se realizaba
sobre la traducción alemana.
En esta clase de ejercicio el trabajo puede distribuirse de dos
modos: o bien se señala desde el principio o en cada sesión a cada
estudiante una parte diferente del texto, o bien todos deben prepa
rar para cada sesión la misma parte. El segundo procedimiento
parece preferible porque obliga a todos los estudiantes a leer todo
el texto, y hace luego más fecunda su participación en la discusión.
Pero en el primero es también necesario que todos vengan a
la sesión con el texto leído.
La lectura e interpretación de textos es la única clase de ejerci
cios que conviene a los estudiantes de los primeros semestres, pues
todas las demás, relaciones sobre libros o teorías, discusiones, etc.
suponen a estudiantes ya adiestrados en la comprensión de fuentes.
Esto, sin perjuicio de que se emplea también con estudiantes ade
lantados.
Sus ventajas son múltiples. Ante todo, es el único medio de
asegurarse de que los estudiantes leen realmente las fuentes. Segun
do, se aprende prácticamente a comprender el texto, a conectar para
ello sus diferentes partes, a veces lejanas entre sí, a otorgar todo el
valor que posee una frase, una sola palabra, sobre todo en las obras
antiguas, generalmente muy concisas y por esto tan extrañas a los
hábitos adquiridos en la lectura de las modernas. Tercero, la repe
tición mental del pensamiento de los grandes filósofos permite no
sólo apropiárselo sino también, lo que importa más, aprender el
— 214 —

�'ajjsauías opungas o jauíud jap sajuBipnjsa ajjuq -ajuaAnjjuj jojdbj
ojjo sa soipnjsa soj ap BqajBtu bj ua oun BpBD ap uppBnjis Bq
•ZBDija oÍBqBj^ BpBq as BjABpoj 'sajuanaajj sbuj
so^ oos anb 'BjuajBna o Bjupjj ap sodnj^ uoa 'o^jBquia ui -ajupA
ap UBJBSBdajqos ou anb Bjjas jBapi jq 'sajuBdppjBd ap ojaiunu
jap BSjaAui upzBj ua Bjsa uppuaAjajuí bj ap uxntupnb ja anb jp
-ap apand as •sa^uBDi^^u^isui sauopuaAjajuj b UBqBjjujjj as —soun^
-jb ojps A— sajuBipnjsa soj SBjjuaiiu 'ojos jBjjasjp b opBjjqo BiaA
as josajojq ja sojja uq "sajUBipn^sa uap o B^uaqao uoa soiJBuiuias
-oíd b oppsxsB aj^ *Bjja Buoa JBJídsuoa apand sa^uBdppjBd ap op
-BAaja Anuí ojauínu ufj *sajo^DBjf soqanin ap 'a^uamjBjnjBu 'apuadap
uppuaAja^uí Bjsa ap BpBDip A pBpisuajuí 'Bpuanaajj Bq 'sa^UBipmsa
soj ap BApaB upiauaAaa^ux bj sa soiopjaía soj ua ajuBjjoduii oq
•ajuarajB^
-oí BqBiou^í anb ojb ipuajdB ja ua anb inbB jbu^isuod ojain)
•BjqBjBd BpBD BqB^dopB Bipaj^ pBpq bj ua anb SBjnjBiAajqB sbs
-jaAip sbj UBJ^uanaua as jBna ja ua 'ubjij\[ ua ijddaon jod opB^ipaaj
'8^6J 'Sizdiaq 'J^q^^ 'f '[ 'tunxvxntvt¿i9Áqqv uootxd^ ijjad
ouBijpy ap ojqij ja jBijixnB ouioa BqBzijpn 35 'uauapuoa anb
q SBSOjauínu sbj ua ourco Bjjaj bj ua o^ubj ou 'BaipBj pBj
-jnapip BÁna 'sajBAaipaui sojijasnuBiu jaaj b japuajdB Bia oiJBUiuias

jap "oWqo jq '{\(Z \Z '} Úl l uaSuBjjq) Ajjinaj^ ap ^aqiiinH
ap tunuotut^o tunxvsx^ai'p Sduotpdn^ sbj ap ojio A sbuiox
ap BDiífojoax Buins bj ap o^uasnuBin un ap SBidoaojoj
opBuioj UBjqBq a^ 'sajBAaipaui sojiiasnuBui ap SBidoaojoj ap
ajqos jau^ty^ qoj^ jap opBuiuias un ajisiA uuog ua anb opjana
-aj 'ojduiaía 0U10^ -ojuasnuBuj un ap upisuaiduioa bj ap bjbjj as
opuBna ojjBsaaau ajuauíBjnjosqB outs 'ajquapjd ojos ou sa ^
•ojjo opoj ap upisnjDxa uoa UBajdiua oj sojja
ap soun^jB ^ *J3UJT^H &lt;5IUÍJ &lt;J3in^M X^M 'upiB^\[ *^ 'jauiBpB)
'qjiA\.oq 'isbjizs 'ja^^appjq 'sojja ajjua íoiaiajaía ap asBja Bjsa ubj
-apajd saiosa^ojd sajuajaaxa anb 'sand 'apuajduioa a^ 'sojjojjBsap
sosjaAip sbuj soj BjBd ojxajajd un ua ajjaiAuoa as ojxaj ja 'jsy
•upianjos ns ap pBpjaA bj ap bjsia ap ojund ja apsap
ojopuBpaadB 'ojopuBDijua 'ojopuapnasip 'ajuauíjBu^ A .'(df^psdSufj
spp) oqaip ou oj ap uppBjajdiajuí bj opuaiaBq 'ja^^apiafj aaip ouioa
'o 'sBjiDijdun sapBpijiqísod sns opuaiAjoAuasap A jojnB un ap ojuaiui
-Bsuad jap ojiq jb opuBjosojij 'ajuauíBDpBuiajsis f(ajsBjjuoa jod opoj
ajqos sojuaiuiiaouoa sns bíi^ A apuaidB jaAou ajUBipnjsa ja anbjod
'oiJBuituasojd ja BjBd opBnaapB Anuí opojaui) sauoianjos sbjjo b
ojopuBjaauoa A 'sajqísod sopyjuas soj ap upisnasip bj BUBjjua anb oj
'jojnB ns BjBd OAnj anb ojDBxa oppuas ja opuBSBpui 'ajuauíBaiJojsiq
:sauopaajip sbpbuba sbuj sbj ua opBjuauíoa jas apand ojxaj ja 'jB^nj
uq q^^ajq ap njjjjdsq jap Bi^ojouauíouaq bj A auinjq ap opBj
J3 'sajjBDsaQ ap sauoJDBjjpaj\[ sbj 'upsn^y ub$ ap so^ojBip sou
'BpuBjsip Bjjaia b A 'jBuopdaoxa ojajx&gt;uj un aAnjijsuoa uojBjq
ap jbjoj jsbd Bjqo bj 'ojaadsaj ajsa y 'jb^osoji^ ja ua asjBjpjaía ap
ojx)tu un sa anb oj (janbB uoa apiauíoa ajduiays ou anb ojad uoxpz
-iuoo9x4 ^nb opojatu jap SBuiapB) uoxP9^(liU9 oqodq dp ^nb ojxuaui

�que tienen una información filosófica pobre o nula(l), pocos son
los que intervienen y estos intervienen poco, contestan con mono
sílabos o con breves frases y a veces cometen gruesos errores. Pero
a partir del tercer semestre se advierte un gran cambio. No se han
limitado a seguir los cursos, han leído libros importantes, han asi
milado mucho, denotan cierto criterio ya formado y sus interven
ciones son acertadas y a veces profundas tanto en la interpretación
como en el planteo de dificultades. (2).
A veces es el mismo profesor el que desnaturaliza el seminario.
No siempre el pensador profundo y original es el mejor director.
Se cuenta que Husserl (3) era un conversador incansable, en la
Universidad, en la calle, en la casa, y que su fuerte personalidad
siempre embargada por los problemas más difíciles, desbordaba to
dos los seminarios. Todos versaban sobre Fenomenología, y en ellos
nunca ningún estudiante pudo decir esta boca es mía, porque él
tenía siempre la palabra. Uno de sus discípulos le insinuó un día
que abandonara un poco los temas fenomenológicos y que hiciera
lectura e interpretación de textos. Husserl accedió y anunció para
el próximo semestre un seminario sobre la Psicología desde un
punto de vista empírico. Para introducir a su lectura encargó al Sr.
M. que preparara una reseña sobre Bretano y su obra. M. pasó todas
las vacaciones estudiando, y cuando llegó el día de la inauguración
del seminario, rodeado de un mazo de papeles, comenzó su expo
sición: "Bretano" Pero apenas había pronunciado su nombre,
Husserl lo interrumpió y habló durante toda la sesión. Después de
todo su esfuerzo el bueno de M. no había podido decir más que
una sola palabra.
Sin llegar a este caso realmente extremo, hay otros profesores
— por lo demás excelentes— que en su afán de elucidar el texto,
dejan poco margen a la participación estudiantil. Entre tanto, todos
suelen destacar, cuando comienza el seminario la conveniencia de
las intervenciones. "En el seminario es mejor el que sabiendo poco
habla, que el que calla lleno de sabiduría" (Fink). Un día que Scheler hacía una admonición semejante, a un estudiante se le ocurrió
objetar: "el silencio es oro" (Reden ist Silber, Scbtveigen ist Gold)
a lo que aquél replicó: "en el seminario es oropel" (Ist es falsche

Münze) (4).
Un factor inhibitorio importante es la natural timidez del estu
diante dotado de cierta autocrítica frente al profesor y a sus condis
cípulos. Por eso es misión del profesor ayudar a quebrar ese sen
timiento y poseer el arte de saber lanzar a los jóvenes a intervenir.
(1)En la segunda enseñanza de varios estados (Laender) alemanes no hay una clase
de filosofía.
(2)Un estudiante boliviano con quien tuve ocasión de conversar, me dijo que cuando
él entró en la Universidad de Bonn sabía más filosofía que sus condiscípulos alemanes del
primer semestre, pero que después de un año, habían hecho tales progresos que a él le
costaba seguirlos.
(3)El conocimiento de este rasgo del filósofo y del anécdota que sigue lo debo al
Prof. Szilasi.
(4)El anécdota lo refirió públicamente el Prof. E. Fink al inaugurar su proseminario.
— 216 —

�— L\l —
'sojxaj soj ap ojuaiujBjBjj ja ua pBpiJBijiuiBj ap ununuira un ajuBip
-njsa ja ua auodns bdisbjd Bjqo Bun ap uppBjaj bj unB 'oSjBqiua
ui *sopijjan^B souaui sa^uBipmsa uod asjBjuajuí uapand SBjaraijd
sbj anb SBj^uaitu 'sopBjuBjapB Xnuí sajuBipmsa uod asjaDBq uapand
ojos SBjsa osa jo&lt;j *bdisbjd Bjmjna Bun Basod bX uainb BJBd sajpn
jas uapand ojos X oaijbuijoj anb oaijbujjojui sbuj uij un uauodojd
as sauopBDijqnd SBAanu o SBurojn ajqos SBuasaj sbj oiquiBD ugj
Bun ap soaiSBq sajBjid soj ap uppB^uBjdun bj anSisjad
as SBjja uo^ -sajUBipnisa soj ap BDi^psoji^ Bjn^jna bj ap ajuauBui
-jad OAjaDB ua UBjjaiAuoa as X sBpBjiuiisB uBas anb opoui ap 'BDip
-ojaui BqajBUi ns ap X SBpiuajuoa Bjja ua SBuiJjx&gt;p sbj ap ojajduioa
ojuaiunaouoa ja uij jod auap bdisbjd Bjqo Bun ap Buasaj vj
•uajapxp
japaaojd ap sopotu soj X UBDsnq as SBjja uod anb sau^ soj anbjod
BiDUBjJoduii ns auaij (SBauBJodmajuoD SBiJoaj o) sauoiDBDijqnd sbuj
-pjn ajqos X sbdisbjd SBjqo ajqos sauoiDBjaj ajjua upiDupsip vj
n^ bijosojij bj ap sBinajqoj^
bj ap A BzajBjiUB^^ bj ap bjjosojij ap sauopB^ijqnd sBAan^q
'sojiui A SBjojBjaca 'sbjjid 'sojoquii^
•btjojsijj bj ap bijosojij ap
A BiSojoasou&gt; ap SBauBjoduiaiuoa
•BAijBSajq bijosojij 'jadaij
'uijjapjoj^ ap aiajdjaiui oiuoa jaS^apiaj^
A pBpijiqísoj •uubuijjbj^
jpj jj
A BiSojoax "l^jSAiaíojsoQ A iojsjox
•BUBiunq pEjjaqij bj ap spuasa bj ajqog *9uijjaqa^
•sajajpjsjjy oa BijajBui A oiaBdsj
d
:ajisiA anb soiJBUiiuas soj ua uojaXaj as anb sauoiDBjaj
ap SBiuaj ap bjsij Bun opoj ajuB Xoq 'bijosoji^ bj ap jojaas un^jB
ua sauoiDBDijqnd SBtupjn sbj o sbdisbjd SBjqo sapuBj^ sbj jas uapand
sbjs^ *SBjqo sbijba o Bun ap opiuajuoD jap uppisodxa bj ua ajsis
-uod upiDBjaj Bun 'jBjauaS 03 'BjdopB anb bj Biuijjn Bjsa sa sosbd soj
ap bijoXbuj Bsuauíui bj ua ojad 'Bjijasa bj ouiod jbjo bujjoj bj ojubj
jBjdopB apand oidiDuijd ug; •(fpj^f^^^) vu^sdA o uppvfdj, ^^7
•ajqnjosui oj ap
BiDuapuoD bj o SBiDuapiAa sbj ap pBpijBjD bj X sauozBj sbj ap osad
ja uajBA oj^s ja ua anbjod 'ojndiasip X josajojd aj^ua Bpuaja^ip
bj aaajBdBsap apuop ua pBpijBnjiJídsa ap ouBjd un BjsBq BAaja oj
X ajBqap ja baiab anb upiDDajip bj ojuauíoiu ojxij ua X 'sajpuBipm
-sa sauoiuido sbj ap upiDBZipunjojd X upiDDajJOD bj 'ojapoxu jauíijd
un isb JBjjsiuiiuns BJBd upiDBjajdjajuí bj jbidiui a 'Buiaj jap uppanp
-ojjuí bj apuodsajJOD aj ja y *sauoiDDajjoD o soiJBjuauíOD souanbad
jaDBq b o jio b asjBjiuiij apand ou J3 *josajojd jb bdoj oiJBuiuias ja
ua anb BAispap uppun^ bj bjsia ap japjad soujaDBq aqap ou jijuBip
-njsa upiDBdiDijjBd baijdb bj ap BiDUBjJoduii a pBpisaaau bj oja^

�que lo puede suministrar únicamente el ejercicio de lectura e inter
pretación.
Algunos profesores (Heidegger, Lówith, G. Martin) no emplean
más este tipo de ejercicio, ya porque entienden que los estudiantes
no saben realizarlo adecuadamente, ya porque Jo consideran un
recurso de profesores fatigados, que encuentran un alivio a sus ta
reas escuchando relaciones, que luego rubrican con un par de co
mentarios intrascendentes. En algunos casos he podido comprobar
tales objeciones. Y estoy de acuerdo en que el ejercicio de lectura
e interpretación es superior. Pero, en honor a la verdad, debo decla
rar que he escuchado muchas relaciones estudiantiles correctas, al
gunas incluso ingeniosas, bien compuestas y expuestas, y que he
visto a profesores que se tomaban el mismo empeño en considerar
las relaciones que otros en comentar los textos. Por lo demás, creo
que la relación tiene una ventaja y es que permite apreciar mejor
las ideas centrales de una doctrina y su conexión, mientras que la
lectura e interpretación se dispersa mucho en el detalle.
El trabajo puede distribuirse de tres modos: 1) asignar a cada
relator una obra, 2) asignar la misma obra a varios relatores y
3) asignar al mismo relator varias obras.
Cuando se trata de las grandes obras clásicas el único proce
dimiento adecuado es el segundo. Sería absurdo y ridículo mandar
hacer una relación sobre la Metaphysica o sobre la Crítica de la
Razón pura, que sólo suministraría un resumen informativo, igual
o inferior al que se encuentra en cualquier historia de la filosofía.
Así, con tales obras se procede siempre dividiéndolas por capí
tulos o partes o temas y asignando cada una de ellas a un estudian
te. Un seminario versará durante todo el semestre sólo sobre una
de esas obras. Así se procedió en diversos seminarios con las obras
antes mencionadas de Platón, Aristóteles, Schelling, Husserl, Hartmann, Heidegger y Pieper. En el seminario sobre Tolstoi y Dostojewski se dividió por temas, de modo que se trataban sucesivamente
la concepción de Dios, la moral, etc.
El método de trabajo ha de ser analítico, porque aquí se busca
la comprensión de cada tesis y de sus fundamentos.
Este procedimiento ofrece, además, la gran ventaja de que to
dos los estudiantes tienen que leer toda la obra, aunque cada uno
relate sólo una parte, lo que los coloca en situación adecuada para
poder discutir con cierto fundamento todas las relaciones. Entonces
se produce una verdadera colaboración de todos en el trabajo de
cada uno, y al final se llega a una comprensión cabal de la obra
estudiada. Pero si se asigna una obra distinta a cada uno, faltando
en los demás el conocimiento necesario, su actitud ha de limitarse
a un silencio prudencial o a preguntas o a breves comentarios, si
no se quiere caer en vanas improvisaciones.
Por eso, la relación por un mismo estudiante de una o varias
obras sólo tiene sentido cuando se trata de sectores especiales de la
filosofía o de las últimas publicaciones. La limitación del tema o el
fin meramente informativo hace viable este procedimiento, que,
— 218 —

�— 613 —
ojap jap Bpuajadraoa bj X pBpijiqBq bj sba
-ispap uos oppjaía 9p asBja bjjo BunSuiu ua anb sbuj Bjsa uq
qBJ
UmStl^STp BJ B S9DUO^U9 OJtiqBCÍ UBJBp 9tlb SBJ 'upiJSanD BJ 9p JBIU3B
opBjsa ja X sauopnjos SBjupsip sbj uBÍ^uodxa anb 'sauopBjaj sbijba o
BUll J9DBq JBpUBUJ ajUaiUaAUOD S9 X 'OUBUI9^UB 9p 9SJBJBd9id 9p UBq
sojsq #j9 U9 jBdpjjJBd ap UBq anb soj ap bjtojb bj b ajsa anb oduiap
omsiin jb X uppBaijiu^is jbtu^b ap 'jBpadsa Xniu iu jBjaua^ Xnuí iu
jas ou 'opy^aja uaiq Xnin jas anb auaij jpnasxp b Buiajqojd j^
•sajuaipuadapui sonara o sbuj
upiaBjnaadsa bj b X bdtjtjd bj b asjBAaja o^anj BJBd SBuxjjaop sbjjo
uod sojuauín^jB X sisaj sns uBjuoj^uoa as 'ajuBjjoduii ojjojjBsap
un opiuaj Bq Buiajqojd ja anb ua Bai^psoj^ Bjqo Bun^jB ap uop
-Bjapisuoa bj ap ajuauqBjauaS ajjBd as 'isy 'soajjpjsiq sajuapaaajuB
sns ap ajuaujBjajduioa Bpuxasajd anb oaxjBuiajsis ubj opouj un aj&gt;
Baunu ajnosrp as iu BajuBjd as ou Buiajqojd ja 'osb^ opoj uq
•osomonjjuí ajjnsaj ou anb BJBd
sopBjuBjapB Xnuj sajUBipnjsa auodns anbjod ajuanaajj oaod Xnuj
sa oiapjafa ap odij ajsa 'o^jBquia ui^ •oiJBuiuias un ap jBdiaupd
ojaíqo ja ua asjpjaAuoa apand oaijpsoji^ Buiajqojd un ap upisnasip
bj :sbui sq *joXbuj Bai^psojp BpuBjJoduii Bun ajajnbpB saauojua
'BUTJjaop bj ap pBpjaA o zapijBA bj BjsBq bzubab anb outs 'BDijqjsjq
o Baiífojojij uppBjajdJajuí bj b bjiujij as ou ^OTJBUiuias ap oppjaía
opoj b ajuajaqui 'upisnasrp bj t
•svni9/[qoji(^ ap uptsnostQ
•sojuaiujpouoD ap ^ujjij asBq Bun ajjaiApB as jBna bj ap
SBJjap 'sapBpinuaSuj uis 'bsojo^ia bujoj as uoisnasip bj 'sojuauín^jB
sns uaiq UBjjojjBsap 'sajpjjip SBUjajqojd uBjBuas ^sajUBjJoduii sbsod
uaajp saaaA sbjjo ojaq '^¡oipn^sa ap sajjsaujas sotjba bX uauap anb
ap jBsad b 'umsnasip bj ua sajuBipnjsa soj ap auapqo as oaod ^nb^
rupisas Bun ap sandsap oíip aui josa^ojd uq *sajqBiJBA Xnuí uajq
-ujbj inbB uos sauoiDuaAjajuí sbj ap pBpxjBD bj X pBpisuajuí Bq
•sopoj jiuaAjajuí uapand anb bj ua 'upxs
-nasxp bj ua Bajduia as oduiap jap ojsaj jq #sojnuTUj BjuaAou BjsBq
uojBjnp anb sauoiaBjaj opio aq ajuarajBuopdaaxq •sauopB^BAip
SBJ JBJJA3 X UpiSpUOD BJ U3 JBJJSaipB BJBd 3JJ^JJJ ^S9 U3UOdun S3JOS
-ajojd soq 'so^nuiui Bjuiajj b ajuiaA ap jBjnp ajans uppBjaj Bq
•OpBdlDIJUB JOd
josa^ojd jb ostab jBp ap Bq jjjdujna apand ou ajUBipnjsa ja i
•sajojnB sosjaAip
soj ap b3t^9Jouojd uppxsod bj ap o Bjqo Bun ap sajjBd SBSjaAip sbj
ap Bujajuí uoixauoa bj ap o apuadap roijBjqqjB sa ou sauopBjaj
sbj ap umsaans ap uapjo jq 'uppBjaj BpBa ap Bjnjaaj bj BJBd Bqaaj
bítj X SBuiaj soj aXnqjjjsxp jojaajyp ja sauoisas SBjauípd sbj uq
•qjiA^oq ajqos X ja^afj ajqos soÍBqBjj 'Bijojsiq
bj ap bijosojtj ajqos oun ua í jaqaag 'Q X ja^^apxafj 'jaSia^ 'aDOJ3
'jpun^ 'aq^szjai^ ajqos sajBnpiAipuT soÍBqBjj uojaXaj as 'SBauBj
-oduiajuoa SBDijajsa SBjjoaj ajqos oiJBUiuias un ua 'jsy 'sajjsauías
souiijjn soj ap sajuBipmsa BJBd jnn sa ojps 'oqaip soujaq ouio^

�El Coloquio. Hemos visto que en el lenguaje académico,
además de los términos "comunidad de trabajo" y "seminario" se
emplea también el de "coloquio", y que no es muy clara la diferen
cia estricta entre éste y el seminario superior.
En principio el coloquio es un intercambio de ideas sobre pro
blemas nuevos o que pueden surgir en las discusiones de seminario,
con un carácter más libre y más abierto que las de éste y en las
que no se puede saber de antemano a qué conclusiones se llegará.
Tiene lugar con estudiantes que han hecho ya más de seis
semestres o con doctorandos e incluso con doctores.
El tipo de ejercicio que conviene al coloquio es pues, el que
antes hemos llamado discusión de problemas. Pero como éste mismo
se desenvuelve sobre la base de los demás, resulta que, a menudo,
el coloquio parte de la lectura de un texto o de relaciones sobre una
obra. Por ej.: asistí a coloquios en los que el tema fue la Fenome
nología del Espíritu de Hegel o Explicaciones de la poesía de Hólderlin de Heidegger o Nuevas publicaciones de Filosofía de la
Filosofía de la Naturaleza y de la Historia.
El coloquio se desarrolla, pues, sobre las mismas clases de ejer
cicios que el seminario, pero sus procedimientos son más libres, sus
participantes más formados, sus discusiones más profundas y, qui
zás por eso, sus resultados más indecisos.
Cuando el coloquio o el seminario es privatissime et gratis
(es decir: la admisión depende del profesor y no se pagan derechos),
se permite que no tenga lugar en los salones de la Universidad. Es
frecuente que se realice en el domicilio del propio profesor en ho
ras de la tarde o de la noche. Se considera un privilegio y un honor
participar en esos coloquios, porque sólo acceden a ellos los que a
juicio del profesor han adquirido ya una madurez y una competen
cia que les permiten discutir las cuestiones más difíciles y porque
significan una expresión de aprecio personal. Precedidas y clausu
radas por las Delikatessen, bebidas y cigarrillos que los familiares
suelen ofrecer, estas reuniones adquieren un agradable tono de in
timidad espiritual y constituyen una de las notas más características
de la vida universitaria en Alemania.

II.

Los Equivalentes y Similares del Seminario en los
Establecimientos de Enseñanza Superior de París.

Mi programa de estudio se limitó en Francia a la Universidad
de París porque, a diferencia de lo que ocurre en Alemania, el sis
tema de centralización inaugurado por Napoleón y mantenido desde
entonces, quiso hacer de la de Paris la más completa de las Univer
sidades francesas, de modo que puede tenerse la certeza que estu
diándola a ella es innecesario estudiar a las demás.
Allí no están implantados los seminarios tales como funcionan
en Alemania. No son obligatorios ni para el profesor ni para los
estudiantes, y no cuentan, desde luego, con las instalaciones corres— 220 —

�— 133 —
•ojunse ja DOiq ^pouoa
iv ^p sapBpisJ3Ainfi sb| pmuaAní ns ua opeiuanaajj jaq^q jod anb 'ajXo^i ajpuBxajv
^a oip ata anb —- sejisia siui ua oSanj BpEuuijuoa — upiacaipuj bj ^nj jbjl (j)
aAnmsuoa ^nb 'u^pB^ajSy ap osjnauoa ja sa oaaij ap saj
-osajojd soj b JBjnjaaj bjbcí jBuopipBjj ojuaiunpaaojd ja oja^
•oub jap oqBD jb SBDijaBjd SBqanjd ap (a A BapaBjd ap oub un
ap (q 'jbjo A sojuasa uoa oaupa^ uaiUBxa un ap (b 'B^suoa anb osjna
-uoa un a^uBipaui opBpuaaq ap opBj^ ja uauap ojos anb soj ajjua
sajosajojd Ji^aja a^iuuaj -aiduiais opijanbaj Bq uppBSaj^B bj anb
jaAiu ojjb ja jBÍBqaj uis BzuBuasu^ Bpun^a^ bj ap sapBpisaaau sbj
jijqna BjBd ajuauíajuapaj opBaja opBai^pjaa un sa S3d\O Í3
•pB^jnaBj Bun ap
josajojd jas BjBd BjijiqBq 'Biauaaij bj b opiun 'opBJOjaop j^
•soub ojjBna BjsBq ajqi^ajaaj jas A oub un jod pBjjnaBj Bun ua
ajuajsisB opBjquiou jas b oqaajap Bp 'sBUiapB 'uppB^aj^B vj
•(BiJBpunaa^ BZUBuas
-u^ ap opBjosajojd j^ pmpdB ap opBappja^) 'S'3'd'V*3 I9 &lt;s^B
soun^jB aaBq apsap 'o uppB^aj^B ap osjnauoa ja opBSBd jaqBq oiJBsaa
-au sa jBjnjij ap sojsand soj jauajqo ^jb¿ -soi^ajoa A soaaxj soj ua
ojunípB ap sojsand soj jBdnao b oqaajap Bp ojps bjos is jod ojad
-Bpunaa^ BZUBuasu^ bj ua soJBa soj BjBd BjijiqBq Biauaaij Bq
bj ua SBpBuasua SBn^uaj sbj ap BjainbjBna ua BpBjaBpaj Bjipnja sisaj
bjjo A (BiuBuiajy ua upiaBjijiqBjq ap o^ijasa jb ajuajBAinba) jbui^
-ijo ajuaiuajqpnasipuT Bsajdmi sisaj Bun opiuajsos Bq anb jb b^jojo
as anb 'opBjojaop ja (^ íojxaj un ap aÍBSBd un ap upisnasip A upp
-Baijdxa bj A (BUBUiajB uopBjjasxp bj b ajuajBAinba) Bijouiaui Bun ap
upiaBqojdB bj ajuBipauj auapqo as anb '(UBuiajB opBJojaop jb ajuaj
-BAinba) sajoxjadns soipnjsa ap Buiojdip ja ( ísopBappjaa soijba A
soipnjsa ap soub sajj Bjjodrai anb 'Biauaaij bj (3 íBpBuasua BijajBui
jainbjBna ua sajouadns soipnjsa ap opBappja;^ (j rsopBjS ojjBna
ub^jojo a •UBuopjodojd ajuauíBAijaadsaj anb (S99c¡3ttoqdp) SBpijBS
sbj A pBjjnaB^ bj b^jojo anb sopBj^ soj jaaouoa oiJBsaaau sa upiaB^
-3j^b ap sosjna soj japuajua bjb^ 'uoiov^9á2v 9p sosatio soj
•soipnjs^ sojjy ap BapaBj^ Bjanas^
bj ap soj A jouadn^ jbujjo^^ Bjanasgj bj ua sosjna souaia '(j)sbjj
-aq ap A SBiauai^ ap sapBjjnaBj sbj ua upiaB^ajSB ap sosjna soj
uos sajBj roiJBuiuias jb sajuajBAinba o sajBjyiuis asjBjapisuoa uapand
'ajqiuou ojjo oÍBq 'anb sosjna ABq sijbj ua 'o^jBquia uis 'j^
•osa sa ou oiJBuiraas ja anb
ajjBd Bjaraijd bj ua ojsia soraaf^ •uoiaB^ijsaAui Bun ja uoa jbzijb3j
b oub un ajuBjnp ajuauíBjajduioa uanbxpap as sajUBipnjsa soj anb
apuajajd 'oiJBUiiuas un jaaBq Bjuajuí josajojd un opuBn^ •BiUBUiajy
ua auap anb upisuaratp bj ap BjaBxa uopBjuasajdaj Bun auaij as
oaoduiBj ijjb anb 'sBJjaq ap pBjjna^q bj ap josajojd un oziq ara anb
sauoiaBjsajiuBtu sbj jod 'jBqojduioa opip^od aq :sbui sq 'upiadaaxa
Bun aAnjpsuoa ojsa oja^ 'ouBuiiuas un BJiSiJip josajojd un^jB anb
'sosjna ap BuiBj^ojd ja ua opBiaunuB 'aaj ^s saaaA y *sajuaipuod

�selección de alto rango. Sólo pueden presentarse aquellos que, ade
más de la licencia, poseen el diploma de estudios superiores y no
tienen más de treinta años de edad. Un decreto del Ministerio fija
cada año un número limitado de puestos a llenar, y los triunfadores
se obligan a quedar a disposición del estado, que puede designarlos
en cualquier lugar de Francia para ocupar un cargo de profesor de
liceo por cinco años.
El concurso consiste fundamentalmente en una prueba escrita
sobre un filósofo, y en un comentario oral de un texto, que dura
treinta minutos, juzgados por un tribunal de Enseñanza Superior.
Por todas estas condiciones la Agregación es no sólo un modo
de acreditar aptitudes como profesor de segunda Enseñanza, sino
también una expresión de alta cultura.
Los autores sobre los que han de versar las pruebas son fijados
y cambian anualmente. A continuación doy la lista de los que rigie
ron para el concurso de 1955:
I. Autores de escrito:
Platón, Plotino, Descartes, Spinoza, J. J. Rousseau.
II. Autores de oral:
Griego:
Platón: Sophistes desde 237 a. Aristóteles: Metaphysica libro X.
Latín:
Lucrecio: De natura rerum libro V.
Spinoza: Ethica, II.
Francés:
Descartes: Traite des Passions.
Leibniz: Discours de Métaphysique.
Maine de Biran: Influence de l'habitude sur la faculté de penser.
Comte: Discours sur l'ensemble du positivisme.
Bergson: La pensée et le mouvant.
Para los que están dispensados del griego:
Alemán:
Kant: Kritik der praktischen Vernunft, erstes Buch.
Schopenhauer: Die Welt ais Wille und Vorstellung, drittes Buch.
Inglés:
Berkeley: Three Dialogues betwen Hylas and Philonous.
Hume: A treatise on human nature, Book I part 1. 2. 3.
(Véanse: Programmes des concours de recrutement du Second Degré et de
l'Enseignement Technique pour l'année 1955).
En virtud de este sistema los profesores de la Facultad de Le
tras, además del curso público y del de licencia, dictan un tercero,
el de agregación, para preparar a los candidatos al concurso.
Todos los cursos se dictan una hora por semana, y la hora aca
démica coincide allí con la solar. Después de los cursos los profe
sores suelen atender las consultas de los estudiantes.
— 222 —

�jod opi^ijip osjn^ ja ua 'isy 'SBUBiuajB ^sauoiaBjaj^ sbj b
-uioa 'soaijpsoji^ SBiuaj ajqos soÍBqBjj uaaj as uaiquiBj ouis sojxaj ap
sisa^axa Á Bjnjaaj ojqs aaBq as ou upiaB^ajSB ap sosma soj uq
•SBtuap soj sojjoj ap jb jouadns
Anuí sajuBipnjsa ap ojauínu un uoa BqBjuoa anb ja Bja osojn^u
sbui Bia josajojd ja anb ua janbB 'ijsisb anb soj b upiaBSajSB ap
sosjna sojubj ajjua 'o^jBquia uis ^ #buijoj ap ouioa opuojf ap ojubj
sajjBjap A sojaadsB soj sopoj ua BjaAas Anuí jas ajans Bjsq 'Bapua ns
b BuajBtu o^anj jBp ap UBq anb A uppisodxa bj aaajaui aj anb sau
-oiaBAjasqo sbj bjoub 'oubuj ua Buinjd 'josa^ojd ja 'ojuBjajjuq
•sisdouis (f 'opBjuauíoa jap opijuas ja ubjbj^b anb jo^nB ouisiuj
jap so^xaj sojjo uoa uppBjaj Á ojBjjBd jod ojBjjBd sisijbub ( 'ojxaj
jap jbjoj Bjnjaaj (3 'uppanjxxijuí Buanbad (j :Buianbsa aauaing
-js jb jBjauaS ua asjpnpaj apand ajUBipmsa jap uppisodxa Bq
•ojdb ja ua jBjjojjBsap ap sauoiaipuoa ua ajsa
ou oujstuj ja anb 'Buiaj un^uiu jauodojd ou oidpuijd jod auap
jBna ja 'ainbjy ^oj^ ja jod opBajdma ojuaiuiipaaojd ja sa jbjl
•ajUBipnjsa
jap bj ap Biauapuadapui uoa Buiaj jap aaBq josajoíd ja anb jBjduiaía
Á Bjaawoa uppisodxa bj BJBd souiijjn soj A 'josajojd jap sauoia
-aajjoa sbj BJBd uos sojnuim ajuiaA sopun^as soq -sojnuxui ajuiaA
b oppjaía jap ozBjd ja unB uBwoaB A sajjBd sajj ua Bjoq bj uap
-iAip sounSjy *osjnauoa ja BJBd ojuaiuiBuajjua jap ajJBd bujjo^ uaiq
-uibj ajsa anbiod 'oduiap ap osaaxa ja ajduiais uBAjasqo A sojaAas
Anuí uos sajosa^ojd soq "ajuBipnisa jap JoqBj bj jBiuauíajduioa A
ji^auoa 'jBiuauíoa ua josajoíd ja Bajduia soj somuiui Bjuiají sojio
soq 'osjnauoa ja ua bjbzo^ anb ap odiuap ja sa asa sand 'sojnuiui
BiupJi soj JBSBdajqos aqap ou anb 'upxaisodxa ns aaBq josajo^d
jap opBj jb A BjpajBa bj b aqns aiuBipmsa ja 'opBÍp Bip jq
•oipaui A saui un ap jas uajans sauoiaisodxa sbj jBjBda^d
BJBd sopipaauoa sozBjd soq 'SBauíj ajuiaA ap jopapajjB ojos saaaA
b 'sbui^bcí ap JBd un 'saAajq ajduiais uos sopi^aja sozojj soq
•soppjaía soj ua ajJBd jbujoj uajaxnb anb sajuBipmsa soj
uaaajjo as oSanq -asjaaBq ap Bq anb ua Bqaa^ bj A sopBaijdxa jas
ap UBq anb 'o^oscqp jap Bjqo bj ap sozojj soj bíij oduiap oiusiui
jy 'Bi^Bj^oijqiq Bun^jB Baipui a JojnB jap bj^osoji^ bj auodxa sbijoj
-anpojjuí sasBja SBun^jB ua josajojd ja osjna jap ozuaiuioa jy
•osjnauoa ja ua ajuauíBjaBxa jaaBq ap Bq
anb oj ap 'josajojd jap upiaaajxp bj oÍBq ajuBipnjsa ja BzijBaj anb
*oiA3jd oíaiajaía un ua 'saauojua 'ajsisuoa upiaB^aj^B ap osjna jq
•jBaijdxa ap
Bq oun BpBa anb sajojnB soj is ajjua uaAnqijjsip as A ajuauíBpBAijd
uanunaj as Bi^osojiq ap uppaas bj ap sajosa^ojd soj 'oub ouiixpjd
jap uqiaB^aj^B bj BJBd sojxaj soj sopBjBuas zoa Bun A oijBjisjaAiun
oub BpBa ap jbuij jb 'jaxqno^ *f^ *jo-^d J3 qaijdxa ara un^a^
•Bnj^uoa upiaBjaunuiaj Bun ap 'sojsa anb
souaui ou 'ubzo^ ojaq -sauBiuajB SB^ajoa sns b opi^ixa oduiaxj jap
pBjiuj bj ap souaui sa anb 'BUBiuas bj b sBJoq sajj ajuauíBjos p
bj b jjjjnauoa anb uauan sajosa^ojd soj BiauBjq ua 'sand 'jsy

�el Prof. Bachelard se leyeron trabajos sobre determinismo y teleo
logía, filosofía de la técnica, lo posible y lo probable, etc.; en otro
curso, sobre la teoría de la verdad en Descartes y Spinoza, la teoría
de las pasiones en los mismos autores, etc.
Pero en cualesquiera de las clases de ejercicios que tienen lugar,
en esos cursos no hay diálogo ni discusión, ni entre profesor y es
tudiante ni entre los estudiantes, sino, invariablemente, un estu
diante que expone y un profesor que lo corrige y lo complementa.
Esta modalidad está determinada por el fin que con ellos se persi
gue, que no es otro que el de preparar al concurso.
Para trabajar, además de la Bibiloteca de la Sorbona, común a
las Facultades de Ciencias y de Letras y con más de 900.000 volú
menes, hay bibliotecas para las diversas secciones. La de la sala de
trabajo de los estudiantes de Filosofía es una de las más nutridas,
con cerca de 14.000 volúmenes.
Los cursos en la Escuela Normal Superior. Esta Escuela depen
de de la Universidad de Paris y tiene por fin preparar a los futuros
profesores de Enseñanza Secundaria y, por consiguiente, para el
concurso de agregación. De hecho en ella se forman también docto
res, que luego serán profesores en las Facultades de Letras y de
Ciencias. Para disipar confusiones posibles, conviene aclarar que se
puede llegar a profesor de Segunda Enseñanza sin haber pasado por
la Escuela. Ya hemos dicho que es en aquellas Facultades donde se
imparte la enseñanza, se otorgan los grados y tiene lugar el concur
so que habilitan para ser profesor.
A la Escuela no ingresa el que quiere sino el que puede. Ella
es un hogar ofrecido por el estado a los mejor dotados. Sus alumnos
son reclutados por un concurso especial, al cual sólo pueden acceder
los que tienen entre 18 y 23 años de edad, pero sin requerirse el
grado de licenciado.
Todos los años un decreto ministerial fija el número de plazas
a llenar. Los triunfadores se convierten en funcionarios del estado,
que reciben de éste un estipendio con el cual tienen que pagar su
alojamiento en la Escuela, gastos de biblioteca, inscripciones, etc.
Con esto queda dicho, que los alumnos, salvo los casados, son inter
nos. Pero gozan de plena libertad, no teniendo más deberes que los
que resultan de la comunidad y el de dar aviso cuando se ausentan
por varios días. Permanecen en la Escuela cuatro años y cada cual
se dedica a la especialidad que le agrada. A veces se retiene después
de ese término a algún gran alumno que puede ser eficaz para
impulsar a los nuevos.
La Escuela ni tiene planes de estudio, ni otorga grados ni títulos
ni tiene profesores propios. Sus alumnos deben matricularse en la
Facultad de Ciencias o en la de Letras, seguir allí los cursos y pre
sentarse al concurso de agregación. Pero, además, dentro de la
Escuela siguen cursos complementarios con profesores delegados al
efecto por aquellas Facultades o con miembros del Centro Nacional
de la Investigación Científica. Es la Dirección de la Escuela la
— 224 —

�'0^ '&lt;* '9361 •^pnjqsuiii -uattaq^y taq^tjffpq^suatst^ -^dnoj()
•UOJEDipUJ OJ 3tD ISB S3JOS3JOjd SOUB^()
[f^ UE3f "JOJJ |3 JO333JIQ nS JOd 3)¿I3UÍ[UU33 SOpEJJSIUIUJnS UOJ9n^ 3UI'}UPip
ap f9^fj p ua uBjnSij on anb joúadng ieidjo^ Eiarosg; ej b s¿a¡je[3j soiEp S07 (j)
sojnuiin Bjuanaup ap sajBUBtuas SBpuaja^uoo sop ua^ajjo A oipmsa
ap sajojaajip ouis sajosajoíd uBuiuiouap as ou sajuaaop sng
•&lt;4opBiuojdip ouiunjB&gt;4 ap ojmp
ja auapqo as Bijoiuauj Bun ap uppDBpaj bj ajuBipaiu A. 'opunSas
jap sandsap ^jBjmp oumnjB^ ap opBj^ ja ajainbpB as 'ojauíud jap
sandsap :soub sa uBjnp soipmsa so^ 'opBAjjd o oaijqnd joijadns bz
-UBuasu^ ap o^uaiuipajqBjsa un^jB ua opBipmsa UBq o uBiprusa anb
soj uos SBjja b uajjnauoa anb soj ap buoAbuj bj oía^ -uopdijasui
d ^sopoj b SBjjaiqB uBjsa Á SB^n^BjS uos (sajBiaos A sBaiuipuoaa
ap bj A) sauoioaas SBsg •oaijpsojrjoaTjpjsiq opiua^uoa un
saaaA b uauap 'BjaA as ouioa 'anb soipmsa uaiJip as 'sBsoi^rjaj sbtd
-uaj3 ap bj ua A SBDi^pjojxj A SBaijpjsxq sBpuax^ ap bj ua 'bijosojij
bj b BpBDipap Bun bjjb^ uaiq is 'A 'sauoiooas sbijba ua BpipiAip b^s^
•Buoqjo^ bj ua Buopunj A 'joijadn^ BzuBuasu^ bj ap uppaajiQ bj
jod jbuoob^ uopBanp^ ap oija^siuij/^ jap a^uauíBjaajip outs 'pBpys
-jaAiuQ bj ap ou 'apuadaQ 'BjJBzipunjojd A BjJBijduiB bjbcÍ sopBna
-apB sopiajaía ap oipaui jod Baijpa^ BzuBuasua bj jBjajduioa BjBd
g9gj ua BpBpunj anj 'oiJBuiuias jap soidojd soj uos Bjanasa Bjsa
jod sopBajduia sopo^ain soj anb UBjapisuoa (^)sauBuiajB soj oiuoa
(Z) sasaauBJ^ soj ojubjl

'sotpnfs^ soffy 9p voiíová^ ppn^s7[ p^j

•sojja ajqos
inbB Jiaap anb souiaua^ BpBU anb oj jod 'pBjjnaB^ bj ap uoidb^3jSb
ap soj ap ja^DBJBa ja sbui uBAjasuoa Bjanas^ bj ap sosjna soj^o
•uBtuajB ouBuiuias jap sbj oujod uaAjanAuasap as jBjaua^ ua A 'so^nu
-iuj B^uaAou UBjnp sauoisas SB^ 'souujnjB soj ap soqaniu ubidouod
anb Biuoipi 'uBuiajB ojxa^ ja bjsta bj b ajduiais opuaiua^ ojad 'a^ij
-oddA^j -jg oidojd jap uppDnpBJ^ Bpiaouoa bj BqBzijpn ag 'sopo^ ap
umauaAjajuí bj uod Bjqo bj ap upiDBjajdja^ux a Bjnjaaj bj opuap
-Bq Bjpaaojd as asBja bj u^ ^sojjanbB jod a^uatua^uBuiuiopajd opBz
Bjanjf anbunB ajqBDijqnd opBjjnsaj unSjB b jB^ajj BqBasaQ
ap oijBjuauíoa ja uoa uoraanpouj bj ajqos jBjnapjBd ua
jap nfut4s^[ j^p ptSo^ou^wou^j bj ajqos 'ajuxaA ap BqBSBd ou
oiauínu oAno 'souuinjB soj uoa oÍBqBjj un jbzijb3j BqBjua^ux pjsa^
-iubuj ara un^ag •ajijoddAf^ 'Joj&lt;j JojaajiQ oidojd jap osjna ja Bja
IEX *p^^ppi2dBD ^^j^ ap 'upisiuipB ap oAijaajas opojaui jap pnjjiA ua
'sopo^ uos sajuBdppjBd sns anb ap BapsijajDBJBD bj uod 'soiJBuiuias
sojapBpjaA 'oq^aq ap 'uos Bjan^s^ bj ap sosjnD soj ap soun^jy
*(j) SBiqo sbj DBqDij A UBÍauBiu bj anb 'souuinjB soj b
BjjaiqB ajduiais 'sauauínjoA 000*009 UOD ^^^^ojiqiq Bun aasoj
•(BDTjijuai^ upp
-b^i^soauj bj ap jbuoidbj^j ojjua^) jajjnBag 'f A (SjnoqsBj^g ap sbjj
-aq ap pB^jnaB^) aqjBjaQ '(sijbj ap SBj^aq ap pBjjnDEj) DBjjxpuB^)
ap *j^ '(bidubj^ ap oíSajo^) jjnojan^) -^^ sajosajoj^ soj sopBSajap
uojan^ Bi^osoji^ BjBd c,c, - ^c,^\ ap osjno ja ug *Bjja ua jBuasua ap UBq
anb soj b oub BpBD bjiaui 'soujsiuj souuinjB soj b oapuos oíAajd 'anb

�cada una, dedicadas generalmente a dos cuestiones que se desarro
llan durante todo el año.
Asistí a dos de esos cursos: al de Religiones helenísticas y fin
del paganismo, dirigido por el Padre André J. Festugiére O. P. que
comentaba el libro II de las Leyes de Platón, y al de Historia de las
ideas religiosas en la Europa Moderna, dirigido por el Prof. Alexandre Koyré, que exponía la polémica de Berkeley contra Mandeville y Shaftesbury. Ambos eran cursos de profundización en que
los directores, por sí solos, ejecutaban un análisis y comentario muy
detallados del texto. En principio deben intervenir también los
alumnos, pero en las sesiones a que concurrí nunca se produjo esa
intervención. El Director Koyré me explicó que, si bien en sus cur
sos debería haber lectura e interpretación de textos y discusiones
entre los estudiantes, esto dependía de la situación concreta en que
se hallaban los que concurrían: en ese curso los inscriptos eran casi
todos doctorandos, y para no retacearles el tiempo necesario para
sus tesis no les encomendaba lecturas ni relaciones.
Fue, pues, la contingencia del momento, que me impidió obser
var el funcionamiento de esos cursos en todas sus facetas, pero las
referencias indican que en principio ellos deben tener la estructura
de los seminarios.
Los cursos de investigación. Independientemente de los tres
cursos acostumbrados (público, licencia, agregación) algunos pro
fesores de la Facultad de Letras hacían cursos de investigación (cours
de recherches). Así, p. ej. el Prof. H. Gouhier, sobre Filosofía y es
piritualidad en Port-Royal, y el Prof. P. M. Schuhl sobre cuestiones
de la Filosofía antigua. Estos suelen ser cursos cerrados (cours fermés) que se abren solo a aquellos que pueden colaborar eficazmente
en los temas de indagación. A ellos no concurren estudiantes de
licencia, sino quienes ya poseen una formación filosófica lo sufi
cientemente general y completa para poder dedicarse a una inves
tigación particular: diplomados, agregados, doctores, miembros del
Centro N. de la Investigación Científica, abates, teólogos.
Esos cursos sobrepasan el nivel del seminario, porque en ellos
se persiguen resultados objetivos definitivos mediante la división
del trabajo y la colaboración de todos. Así, en el curso del Prof.
Schuhl se proyectaba una nueva edición de Anaxágoras, que con
tuviera no sólo el texto de los fragmentos, su traducción y la doxografía, sino además todas las interpretaciones antiguas y modernas
del filósofo. Un miembro del grupo dedicó una conferencia a trazar
el plan general y completo de la edición, según las directivas dadas
por el profesor. En otras sesiones se pudieron escuchar sucesivamen
te conferencias sobre Anaxágoras interpretado por Hegel, los atomistas frente a Anaxágoras, Anaxágoras interpretado por Averroes, etc.
Pero esos cursos con tales métodos sólo son adecuados para
tratar cuestiones de la historia de la Filosofía. En Filosofía sistemá
tica nunca los vi aplicados y creo que son inaplicables.
— 226 —

�— LZZ —
je BjnííasB opBjsa j^ anb sBairapuoaa sauopBdnaoajd uis X ajqij
odraap ja 'oSap^ oppuas ua opo ja 'U^oxo bj sa jbjoj uppBDipap
Bsa ap osjaAaj ja anb ajuasajd jauaj ajqBSuadsipui sa ojaq
•sajuaaop
soj ap btjoXbuj bj opBSjna uEq anb ouBjaupi ja sa ajsq 'ouBuip
-jo josa^ojd opBu^isap anj soub ajáis X BjuajBna soj e ajuarajBuiq
"tpudSdf vtuda ej OAnjqo X uppBjijiqEjj ap ojuasa ns ojuasajd sand
-saQ *4&lt;sajuanj opuaXaj soue zaip ^sBq^— 'tu^zopfpauj un e Ejp
un ajun^ajd ^¿upiaouiojd ns ap sandsap *p^ ozxq ^u^)?^ -pEjjnaEj
Eun ua oiJEuipjo josajojd unjE ap ajuajsiSE soue soun^jE ajuEjnp
jas ajans (sajoijadns soipmsa ap Biuojdip jap ouis 'saauEj^ opEj
-ojaop jap ajuajEAinba ouioa asjEuioj aqap ou uppBUiujouap
ej ap jEsad e anb) opEjojaop ja EjEd upiaEjjasip ns ojijasa
ap sandsaQ 'eia ejjo ajuauíjEjauaS opin^as Eq 'otseuujt^ un ua
ojjsaEUi ouioa uaiqujBj opEzuauíoa Bq saaaA e anbunE 'uEuiajE jq
•upraBu^isap Eun E^uajqo anb
uts oduiaij oqanuj EJESEd ou X 'sajoijadns soipnjsa ap ojuaiiupajq
-Ejsq un ap o pEjjnaEj Eun ap josajojd Jas EJEd ojnpEui Ejsa sao
-uojuq #pEpa ap soue oauía X EjuajEna soj X oaup X Ejuiajj soj ajjua
Euyujjaj ajuamjEjaua^ anb X sEraajqojd soj ap jEuosjad upisiA ns
EpEjajauoa Ejsa apuop 'oÍEqEjj ap soue seui o zaip ap opEjjnsaj ja jas
ajans Ejsq "opEjojaop ap srsaj ns aqijasa X EJEdajd 'sojuaTuipouoa sns
ajuauíajUEjsuoD jEjjduiE e UB^ijqo oj SBajEj sns anb odiuap orasiui
je *jjjy #oaaij un ua josajojd 'soue oauíapuiaA soj e Ezmb 'opEu
-Sisap opis Eq 'uppESajSE ej opBSEd X sajoyjadns soipnjsa ap Euiojd
-ip ja opiuajqo 'Epuaaij ns oqaaq jaqEq ap sandsap 'saauEj^ jq —
¿EiJEjisjaAiun EjpajEa ej e sajquioq sosa opE^ajj UEq ouicr)?
•sojjsaEUi sns ap
uojaiqiaaj soujsiuj sojja 'zaA ns e 'anb Bappuap uotdbuijoj ej ap
jEjnjEU uppEnupuoa bj sa Ejjq •(EiuEiuajy ua upiaEjijiqBf^ ap soj
-uauíEj^aj sounSjE uaaip oj eX oujod) Eiauaia ej e ppta- ns dp jp^ot
uoiop^tpdp Eun ap opEjjnsaj ja uos 'BapaajBip Bzaup ns 'sojxaj soj
ap ajqEjirapE oiuiiuop ns 'ajqijnasipui Epuajadiuoa ng •EiuBuiajy
ua X BiauBjq ua sajosajojd soj sopoj 'upiadaaxa uis uos sajE^
•soppjaía soj UEajuEjd osiAOJdun ap anb sauopsana sajdpjrun
sej ajqos znj Eun jEp ap sauoiaipuoa ua ajdiuais Ejsa ojja jod
anb X 'sbujsiuj sej ap oíauEiu ajuEjsuoa un b sei3ej^ —opoj ajuE
soaisEja sns uoa— sajuanj sej uoa uaiqiuEj opEziJEijiiuEj Ejsa anb
ouis 'sEuiajqojd soj ap jEnjaE opEjsa ja aaouoa ajuaiuEjos ou anb
ajquioq un sq 'sauopaaj Ejaip ojps anb ja anb opijqs seui oqanuí
josajojd ap odp un ajainbaj oiJEUiiuas jq *a^iJip oj anb josajojd
jap pEpijED ej ap opoj ajuE apuadap ojjo oj o oun oj jas e an^
-ajj an^ •oaijpsojxj X oappuap njyjídsa jap upiaEuiJOj ej ua ZEDi^a
SBiu jojdej ja o EuipouE uopunj Eun jas apand oiJEuiiuas jq
•oijEuiuias ap seajBj sej EjEd jajEA ap Eq
upzEj joXeui uoa 'EApaaj pBpiAijaE ns EJEd ajEA sisaj Ejsa is X 'sajosa^
-ojd sns uos anb oj sa pEjjnaEq Eun anb upzEj uoa oqaxp Eq ag
SHNOiDVHaaiSNO3 qn

�profesor mediante una remuneración conveniente que le permite
vivir con decoro sin necesidad de restar horas a sus tareas para
dedicarlas a una actividad productiva de ingresos suplementarios.
Quiero destacar aquí que cada vez que en Europa manifesté
que en nuestro país, además de las horas de profesor de Universi
dad, muchos debían dictar hasta diez y ocho horas semanales en la
Enseñanza Secundaria, mis colegas quedaron estupefactos e invaria
blemente se declararon incapaces de realizar semejante esfuerzo.
Aunque desde siempre es sabido de todos que los profesores
en Francia y Alemania gozan de una remuneración congrua, me
parece oportuno cerrar este informe proporcionando algunos datos
concretos sobre la cuestión.
La importancia que tiene en Alemania la remuneración de los
profesores de Universidad se revela ya en un signo exterior: de las
tres partes en que está dividido el Presupuesto de Sueldos, una está
dedicada exclusivamente a ellos (sección H-), mientras que las otras
dos comprenden a todo el resto de los funcionarios del estado: la
sección B establece los sueldos fijos —que corresponden a los Mi
nistros y a los grandes jerarcas de la Administración y del Poder
judicial — y la sección A, los sueldos progresivos, que corresponden
a todos los demás.
La remuneración de los profesores se compone de tres partes
diferentes: sueldo fundamental, suplemento de habitación y suple
mento de hijos.
El sueldo fundamental varía de dos en dos años hasta alcanzar
el sueldo terminal. En 1954 la escala de sueldos mensuales para los
profesores ordinarios era la siguiente: DM 875 - 945 - 1015 - 1085

1155 - 1225 - 1295 - 1353,34.
Para tener idea de lo que estos sueldos significan conviene
saber que en el Presupuesto de Sueldos progresivos (sección A), en
la escala superior (1 a) el terminal es de DM 1470 mensuales, asig
nación que corresponde por ej. a los Presidentes de Tribunales de
Finanzas, a los Presidentes de Tribunales Territoriales y a los Ase
sores de los Ministerios. En el Presupuesto de Sueldos fijos (sec
ción B) la categoría superior (B 2) recibe DM 3091,67 mensuales,
asignación que corresponde sólo a los Secretarios de Estado, al
Presidente del Tribunal Constitucional y al Presidente del Tribunal
de Cuentas. En ese Presupuesto la categoría más semejante a la de
los profesores es la B 9 con un sueldo mensual de DM 1516,67,
que reciben entre otros los Fiscales generales de los Tribunales
Territoriales Superiores y los Jefes de Policía en ciudades con más
de 500.000 habitantes.
El suplemento de habitación está fijado en una escala que varía
según la categoría del funcionario, el número de hijos con derecho
a suplemento y el número de habitantes de la ciudad donde ejerce
sus funciones. Así, para profesores con tres o cuatro hijos, en ciu
dades con más de 500.000 habitantes el suplemento de habitación
es de DM 224 mensuales; en ciudades con más de 100.000 habi— 228 —

�— 6ZZ —
*000*0 ^ 000*91 *SJ
asBya By un^as buba uppBZiuiuapui By biduiaojíJ ap sajosajojd soy
BJBd *Z89'€ 9P 'y^uoiadaaxa asBp bj ap soy bjbcí Í9y

ap 'éy By

ap soy bjb&lt;í ^9'0 9P '^ BI 9P SOI bjbcI ísayBnsuaui 80*8^ *SJJ 9P
sa asBya é ap sijb^ ap sajosajojd BiBd 'isy 'uoi^aj By X oyjBuop
-unj yap asBya By unSas buba pioudptsdx dp uptovztutudput Bq
•sijb^ ap asBya é By b A
*sojuauiBjjBdap soy ua asBya t By b apuodsauoa anb ya anb jo^buí
opyans Jiqyaaj uapand 00 yBjaqiy ucnsajojd Bun ua^iaía anb saios
-a^ojd so^ #pBpan^puB jod opiAouiojd sa osbd oXn^ ua 'upiDByxqní
b oqaajap jaua^ BJBd soub sa^ oyps uajyB^ ay *japuaasB ap sauop
-xpuoD ua Bjsa anb yB anb souaui b 'uppaaya By ajainbaj as asBya Éy
v\ B tZ v\ 3P J^pa^sB BJBd oja&lt;j 'asBya É ua X tf ua soub oduid
ap pBpan^yjuB jod uos oy 'uppaaya jod sopipuaasB opis UBq ou anb
soq 'joijadng BzuBuasugy By ap yBjaua^ uppaajiQ By ap JosasB ouiod
Buopunj anb SBSayoa ap o'íasuoa un jod sopBSzní 'sajosa^jd soy ap
sojuauj soy unSas BziyBaj as uppaaya Bq 'sayqiAoraoíd soy ap yBjoj
oiaujnu yap % o p opiSaya jas apand oyps X 'asBya ns ua sopiAjas
ap soub sajj souaui yB jauaj ajainbaj as uoiDaaya jod opiAouiojd
jas bjb¿[ 'pBpan^nuB jod o upiaaaya jod :sbuijo^ sop ua 'ojauq ap
6y ya soub soy sopoj JB^ny auaij bjjo b asBya Bun ap osuaasB yq
•asBya jod OO^'IT *SJJ soun ap
upzBj b opuBjuauínB ba X y ^6*68 *sjq uoa asBya t^ ua Bzuaiiuoa sBia
-uiAOjd ap ByBDsa Bq 'Q\\'l^\ ryBuopdaaxa asBya ^^^L'^^l ^sBya éy
•^Z^yZl -^SBya tz ^68'^II :^s^p ^ :sasaauBJ^ so^ubj^ u^ Bja sijb^
ap sajosajojd soy BJBd S9p&gt;nsudtu sopyans ap ByBasa By ^^\ uq
•SBiauíAOjd SBy ap SBy X
syjBq ap pBpisjaAiufq By ajjua anSuTjsxp upiSaj By X 'opiAjas ya ua
pBpangpuB By ap apuadap asBya Bq -upi^aj By X asBya By jod opBuiui
-jajap Bjsa yBna ya 'oainbjBjaí aaipui ya unSas bijba op^ns yq
•jBiyiuiBj ojuatu
-aydns X Biauapisaj ap uppBziuujapuy 'opyans rsajJBd sajj ap auod
-moa as upiDBjauntuaj By uaiqtuBj xyyy 'upiaBSi^saAoi a BzuBuasua ap
seajBj sns b oja^ua Jod asjBaipap ajiuuad say anb uppBjaunraaj Bun
ap pBpisjaAiuQ ap sajosajojd soy ubzo^ BiauBjq ua uaiqurex

'1^61 'pop
-yassnQ 'uuBAvqag *q '^ 'Udfiup^q X9p tq^axs^unp^os^q spq :opoj
ajqos JaA) '^'8^ ^ '8 WQ. 9ua ajuaiuyBnsuaui jiqiaaj apand
oiJBuipjo josa^ojd un ojdaauoa asa joq 'sosjna sns ua sopBynaijj
-bui sajuBipnjsa soy jod sopB^Bd soqaajap soy ap ajjBd Bun uaqpaj
sajosajojd soy BiuBiuayy ua anb jBpiAyo anb XBq ou SBUiapy
'&gt; ¥KL 'oauppuiaA soy B^SBq X q
'aajojBD soy BjsBq '^ WQ. 9qp9J 'soub sias soy BjsBq oíiq
jod :sojsa ap pBpa By uod oyos btjba soltq dp oiudiud^^m yq
•sajosajojd soy BJBd oyps ou 'soaxyqnd soiJBuoiaunj soy sopoj
b saunujoa uos upiDBjiqBq ap ojuauraydns yap sapBppuBD seq

•091 na 9p
sa sajuBjxqBq 000*01 9P s^ra ^3 sapBpnia ua *.z6l WQ 3P sa

�El suplemento familiar varía con el número de hijos: por uno
es de Frs. 500 mensuales; por dos, de 2.437; por tres, de 6.250;
por cada uno más, de 3.812.(1)
Es fácil reducir los marcos y los francos a pesos uruguayos y
comparar esas cifras con los sueldos que ganan nuestros profesores
de Universidad.

Es difícil poder justificar nuestro régimen.
Montevideo, Febrero de 1956.

(1) Debo estos datos a la gentileza del Director General de la Enseñanza SuDerior
Prof. Gastón Berger, que me facilitó las copias de decretos y escalas que no figuran en las
colecciones publicadas de leyes y reglamentos de las Universidades francesas.
— 230 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3456">
                <text>Informe sobre los seminarios de filosofía en Alemania y en Francia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3457">
                <text>LLAMBIAS DE AZEVEDO, Juan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3458">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 201-230</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3459">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3460">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3461">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3462">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3463">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="311" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="542">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8538adc1cce9b2d1c0c338c51c0b6d6b.PDF</src>
        <authentication>1cf3bad0a09d5e6390e60181be1bd289</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3446">
                    <text>— u —
•opinjpsuoDaj oX jap pBpjun bj BÍajpj osbdb anb upzBJOD jap
oSoj^uoiu un b jBSnj jBÍap bjbcí Biunpa as oX jap ojuaituBjqopsap
ja X Buiuuaj oSojBip ja 'aumjBjQ ap ojDjndas ja uod asjBjjuoaua
jb 'ouiujbd jap Jbuij jy 'aj^snaBj Bzajsuj ap X Biunjq ap 'anbsoq
ap 'SBaas SBÍoq X Bziuaa ap ajuezund aÍBSTBd un ajqos ajuauíBDpsBjd
BipBjjj a oSojBip ja uod Bzipn^B as oX jap oauaiuiBjqopsap j^
•sdi^fs 9qt ¡o 93P94 updqtd^i dqt
ua BjsaijxuBui as anb oiDBdsa un ap Bpuasajd bj ajuB
X (odiuap jb umsnjB osbdb) jBja^sa ajuBjpBnD un ap BDuajosa upiDBD
-OApB bj oÍBq 'sasajdp ap ouiujbd un ap pBpajos bj ua 'bujjb Bidojd
ns 'sinbis^ uod bSojbjp Bjaod ja '(¿81) aod 3P

•B^aod jap BiDuaiD
-uod bj ua BpBjDBxpj X BpBÍajpj uaSBUii Bun 'jbj jas bjb&lt;J *ajaxnb
-aj oX jap ojuaiuiBjqopsap asa sand 'Buisud ap o^aní ap X oíadsa ap
o^aní ap jBjnaijjBd osbd un orasi^oSa jap jaDBq 'opoui ajsa ap 'X 'op
-BiDOsip oX jap sojiquiB sop soj jbzubdjb Bpand BDijjj upiDBapT bj anb
BjBd BpipuíDsa a^uatua^uajBdB Bpanb (oiJBjiun osaaojd un sa 'bidubj
-sui Buipjn ua 'anb) BUBjsauíBÍ ^o^uaiuiBsuad jap ajuaujoa^ vj
*BAp
oajB BiDUB^sqns bj ap jjnjj ja ua uBapBdjBd anb SBUjajuí saua^Brai
sbj ap 'BDpaod upisuauííp Bun ua 'BiDuapuoD jauaj b ajídsB uaiqurej
osbdb fajqBjsauj oiusiíadsa un Bas opunuj asa opuBnD unB 'Bqaadsos
Bjaod ja anb oj ap sajBaj sbuj 'a^uBpunajp opuntu ja uod sajBjajBj
sojdbjuod ap BiDuajjadxa Bun B^uodns upiDBiDOsip B^sa osBDy
•js ajjua SBpBjnauíA anbunB
SBuioup^nB uos sajiBd sbj anb ja ua o^a jap o^uaiuiBjqopsap un b o Bp
-BDjnjijod upiDBjaDJBd Bun b 'jpap sa 'BApaíqo upiDDi^ Bun ua oX jap
upiDDaXojd bj b o OAijaíqns oSojBip jap sapBpijBpoiu SBjjap b ojaipj
aj\[ *SBDijBj^oiqojnB sauopBDpiuiBj ua opiDJBdsa o SBiuaod ap sau
-oiDBuiuijnD X sojoquijs ua opbsbasubjj o opBAaja 'oj^Baj ap X BjaAou
ap saÍBUOsjad ua opBUJBDua 'oapuBuioj oX jb ojaipj ara ojk^
•opBposip oX jap sajqísiA sbuj sauojsajdxa X sbuijo^ sbj jBjjsiSaj
uapand as apuop 'oujsidijubujoj jap jpjBd b sopBuojBDsa 'sojBipauj
-ui sajosjnaajd sns uos anb SBjaod soj ua X ojSrs ojjsanu ua sg

op^posip oX pp
zo^nw lOTimo oisvaxzd

�El estado de alma está identificado con el color y el soplo aní
mico del paisaje. Los elementos oníricos flotan y se deslizan en el
diálogo (this is nothing but dreaming) para hacer más sutil y a la
vez más perceptible la trama del lirismo.
La correspondencia entre las dos partes divergentes del yo y el

paisaje filtrado por el ensueño es uno de los vértices de profundidad
del poema. Objeto y sujeto están aunados, y el desdoblamiento del
yo pone en evidencia la unidad temática de esta pieza lírica tejida
con sentimientos y apercepciones, gris de cielo y solicitación sibilina
de las altas estrellas.

En el monólogo interior, tal como lo realizaron Edouard Dujardin, Valery Larbaud y James Joyce, el desdoblamiento del yo
—si lo hay— reviste formas muy diferentes a las del mencionado
poema de Poe. La alternación de la narración en primera y en tercera
persona hace que Amant Heureux Amants, de Larbaud (1923) sea,
en su trasplano, un proceso de disociación del yo (disociación vaci
lante, discontinua) capaz, sin embargo, de acentuar la agudeza
psicológica y el matizado introspectivo del relato, sin que esta pre
sentación formal alcance a ser diálogo.
Así, en Aío plus secret conseil, después de decir: "s'éloigner
d'elle dans l'espace est surtout un moyen de s'éloigner d'elle dans le
temps, dans mon temps á moi, et il s'agit de faire rendre a cet espace
un máximum de temps", el narrador habla enseguida de "son conflit
intérieur au sujet d'Isabelle et d'Iréne", estableciendo una continui
dad entre yo y él y hasta una identidad anímica entre ambos, por lo
cual hay simplemente disociación pero no desdoblamiento.
Otra particularidad del monólogo interno ofrece el Ulysses, de
Joyce (1922), en la relación sesgada que guardan entre sí sus perso
najes. El juego de interferencias y de mutaciones laterales en torno
a las palabras, el pensamiento, la acción o los gestos simplemente
esbozados de los personajes parece más bien esparcir el yo en los
diversos momentos de la afabulación, sin llegar al desdoblamiento
subjetivo. Este juego empieza a dibujarse en la conversación de
Stephen Dedalus con Buck Mulligan, el primero expresándose en
tono lúgubre, el segundo risueño y deleitoso (a pleasant smile broke

quietly over bis lips).

Henri Michaux, en Qui je fus (1927) es donde mejor ensaya
su agudeza disociativa. Doble personalidad, o más bien, personali
dad múltiple, bifurcación que se manifiesta en un diálogo entre
varios yo del mismo ser, o mejor aun, entre los diversos momentos
de un yo en devenir.
La sucesión de varios yo implica la multiplicidad de la persona
lidad y al mismo tiempo su unidad integrada por una serie de yo
polifacéticos que están vinculados entre sí, en una interdependencia
mantenida por estimulantes poéticos.
— 72 —

�Büti Bjsixa anb asjuajuí apand SBuiSBd SBsa ua ajduiais
•ojiuj ya uoa Bpuq anb bujjoj ua
'bdiujiub oppBipBjji bj ap oaijoui ¡b íajuBpunDjp opunuí jap ojaad
-saj ^opis aq anb oX^ jap umsBAa bj ap Btuaj jb o^anj Bjjuq
•oiusijBajjadns jb BioixojdB as
anb (saÍBuosjad soj ap biujouosjj X sojdb soj ua) ajuBjojj oijajsiuj ap
bujijd un UBp 'sodijiuo sojBp soj 'osbdb 'X 'sajijBjoA X sajuBuuojap
sauopBjaj sbj anb sbj ua 'Bzapn^B X pBpisuajuí uauap anb 'ojbjjbcI
un ua SBp^suapuoD SBijBiuns sauopBJJBU ísBjinjBj^ SBpuajuas ap
BpuauBdB bj jbujoj uaiq o 'aÍBuosjad un ap BunsjAajq Bjn^uaAB bj
ua SB^jaxqB a^uaiUBpiuippui sBAi^aadsjad JBZoqsa 'sbjjo *X 'sBpijiu
SBauíj 'saaaA SBun 'jbzbjj aq^s upiDBjnqBjfB bj anb soj ua 'son^aj ap
SBiuanbsa uauoduioa bj 's^tuStu1^ ojnjj^ jod BAajj anb a^jBd vj
^^qaadap aun
juBAinsjnod ssajdxa un jsa^ *aasuad bj ap assa^iA bj b sbcí jsatu '^ios
ajja4nb aaiA is 'ajojBd vj^ :oaiiuBuip ouBjd ja ua aÍBnSuaj ja uoo
o)uaiuiBsuad jap sauoiaBjaj SBun^jB Bqsi^B 'upiDB^Bpui Bsa u^
-uod uppBjnuí ua X odmap ja ua jaaaíuoaB ouiod oX jap
X BDpaajBip ajuaurepBqBDB upixajp^) '&lt;cananb bs pjad *awBd ap
-uajd ja ajjinouaj^ jiuaAap jnod pjBjaj a^ "juauíaAissaaons anb jsatu
uo 'jsa uo is ja 'auuo^suBjj as au jnb jios aa anb jonb jns puoj ^jibj
jnad au uo 'ju^ui ajjou jsa uoijbujjojsubjj bx&gt; roDijdaasa í/ di m^^
Bjntujo^ anb umsnjauoa Bjsa ua Baoquiasap X í^juapiaaB un 3atjjb
jsa jt inb b auiB aun jsa arauioq&lt;'i&gt;&gt; rouisijoujnq ap Bjuaxa ou upp
-BuijijB Bjsa b BqijjB 'souBpajB sns X oX ja jb^bpui ap sandsaQ
•uoiadaajad bj *bujjb jap sojjqBq oujod sopijuas soj 's^uotovwAo^^nb^
sbj 'odiuiiub oj jBpunajiD b B^ajj iqB aQ 'j^ji^ip pBpijiqisuas jod
vtudno gsAnp ap o moudtouoo aviuoi ap sauopipuoa sbj Bjojdx^
•(^ajiUBumqj bjioa
*3^bSubj aj 'uibuj BX, roai^pjoiDos ouBjd un ua 'oqaxp BiqBq Jjag
ijuaj^ anb souiapiAjo ojsj) *í/ ^l tn(^ ajuaujBjaBxa sbuj o 'xnBqaip\[
aaip '^uibuj bj ap sijjos juos 3bSubj aj 'axjjsnpuij 'auiujoq^^ *saj
-buiiub soj X ajqiuoq ja ua ojdbj jap SBiauaSuijuoa sbj 'jBdjBd ap jap
-od ja 'umsuaqaidB bj 'soubuj sbj ajqos sajijns sauoiaBjapxsuo3
•ojsiAajdují sbuj oujsijouinq ja jod opBzijBUJ ouisiDijdaasa un ojad
'ouisiaijdaasa ja 'odtjij oujsijBapj ja *ouisijBijajBui ja 'o^ojBip asa ua
UBUjajjB X snj. al trí^^ sosiaAip soj uajjnasip 'Baijaod ajuanj ap upjaBU
-iSbuji Bun jod SBpBsjnduii 'sBDisijBjaui SBÍopBjBd ap ozpaui uq
"umaBjipaur bj oa Bpinjip Bjsa anb
BAjjaajB BiauBjsqns bj ap asjBÍajB oís o jad 'oduiaij ja ua sopBUOjBasa
*sajopBuozBj oX sajuajajip soj ap o SBAisjnasip SBdBja sbj ap uoia
-BiDosip Bun 'ajuauíBspajd sbuj o 'oX jap uppBiaosip BUfj "o^ojBip ja
jod ojsandujy 'oaijBUJBjp opijuas un uod osbdb 'BDijpquiis buijo^ ua
BpBsajdxa 'BATjaadsojjuí BiDuaijadxa Bun sa 'xnBqaij^ BjaAaj sou anb
'ojaíns jap ojjuap sajxujisip SBpuasajd ap oijtduod ap ayaadsa Bsq
•soujsiui soj ajjua upiDBjaj ajqBpnuj Bun Bjn^^uoD oX
sosa ajjua apuaij as anb oSojBip ja 'ajjBd bjjo jo^ ¿ajuaujBauBjjnuj
-js ou X BAisaDns uanjDB oX sosa anb osbdb ojn^as sa? 'sBuiapy

�concepción bipolar de sujeto - objeto, un perceptible dualismo de
"afuera y adentro". Lo que ahí ocurre es una parcelación del sujeto
(si es que se tolera esta manera de hablar espacial para referirse a
lo inextenso).

Asoman hipótesis sutiles (dentro de la ondulación mítica)
respecto del alma, la muerte, la relación del alma y el cuerpo, todo
en el plano de lo fantástico, ingenioso, imprevisto, de una inventiva
ardiente, y de una expresión sobria. (Citaría como ejemplo Karisba
aimée des morts, poema en prosa en donde un lirismo trágico al
canza una hondura como de Poe).
Sus imágenes, aun sus alusiones a los estados físicos de la ma
teria, a ciertas particularidades químicas están impregnadas de flui
do poético, de ensueño filtrante.
En el poema VUles motivantes, aparece una especie de poder
ciclópeo que trastorna la geografía. El sentido de la fragmentación,
de la desintegración es muy frecuente en Michaux: diversos yo,
diferentes trozos de ciudades, de mares de espacio, como si se tratara
de un mundo desmontable.
Dispone de numerosos ardides para distinguirse de lo que lo
rodea, aun si se acerca a un objeto, aun si lo penetra (como cuando
se mete dentro de una manzana y en ella encuentra el sosiego).
El poema Pensée (de su libro Entre Centre et absence, 1936)
es de un lirismo que tiene algo de fluvial, porque impregna, se
desliza, relaciona las imágenes con un ritmo interno, con algo de
huidizo. Ese poema esboza una correspondencia del pensamiento
con la vida y con el yo, tal vez con las apariencias:
ombres de mondes infimes,
ombres d'ombres
cendres d'ailes.
La intensidad narrativa se evidencia en el relato con que se
abre Voy age en Grande Garabagne (1936), en el que se desnuda el
odio feroz entre dos hombres, trabados en una lucha a muerte, su
mergidos en el fango de un pantano sórdido y angustioso.
En Un Barbare en Asie (1932), se enfrenta con el Oriente y su
mundo milenario. Observación ágil, inquieta; anotación sobre lo
vivo, al ritmo de su andar o de su mirada investigadora, en torno
a ficciones, semblantes, apariencias. El relato es variado en la re
fracción de sus diversas facetas; en él se alinean rasgos, sorpresas,
encuentros, indagaciones penetrantes de la ancestral modalidad
asiática, de la muchedumbre que deambula por las ciudades orien
tales, de sus gestos, pensamiento, creencias y cordura.
Qui je fus y Entre Centre et absence no son propiamente textos
surrealistas: aun cuando pueda vislumbrarse en ellos alguna refe
rencia o dato captados subrepticiamente de los sueños, no aparece,
en cambio, el enojoso fárrago de imágenes, ni la ostentación de la
escritura automática, ni un desbordamiento de la experiencia oní
rica. En esas obras de Michaux hay, eso sí, una penetración, me— 74 —•

�•••^ CI •——
ns 'jpap sa '^jaSuB^ ns bujbjj ja anb oj ^ B^aod ja jnby '{&lt;¿Z6\Y
ap 'fupq^-mpu ua ujpjad as oX jap orasijBnp jg

•(BApoadsjad

ua X opiATA odraap jap) odraap jap uppdaajad bj ap biujoj bj oÍBq
'ojuaimiAora ua oX jap uppBjdBD Bun b ojps buuitj as ouBpsnojd oX
ja uod bzub famas bj 'jpap sg 'UB^psns SBjja anb SB^Biparaui sbiSoj
-BUB SBJ X SBjqBJBd SBJ JOd BATjap BJ B OpBAajJ 'BUBJUnjOAUI BIJOUI
-ara bj ap cwuap osaaojd un opoj la^uapsuoaqns oat^btdosb orasiu
-Baaui jap ojjuap cuuaiiuBsuad jap ojiq ja a^uauíBidojd japjad uis
anbunB 'B^sxjBajjns ouna ap BapBuio^nB Bjnjpasa ap X bdijiuo upp
-B^uasaidaj ap sa^uauBuiaj uoa X ouisijouinq ajqpsxsajji ap sanbcu
sounSjB uoa 'sbpbdoj^sbjj X sBjsandjadns SBduiBjsa ap upiDBJOiuaiuaj
Bun ua 'ua^ÍBiui ua uaBtux ap opuapjOD ba oX ja apuop ua '(o6T
ua '¿n^t^ ua opBDijqnd) dtu^notq^-d^upf) dSuy^ no d^ttup^ ap
SMUdanos Buiaod ja ua Bp as ouiod jb^ 'bidubjui ap sopjanaaj uod
OJ^uanDua ja a^uarajBiaadsa 'BUBijsnojd BiDuauadxa bj uod (Bjoraaj
anbunB) pnjxjiuiis B^ap uauai^ (¿^6l) XHaAHH^ sanó^vf ap (s
ap sajBqjaA-oapi a sajBqjaA sauoiDBiDOSB sbj 'ouiujbd ojjo jo^

4

f qBmaod ja ua X dso?qio4v ojauos ja ua a^uauíJBjnapjBd
*(€8"8X8T) djU^JL ví 9V lo^^ups ^7 ua 'jBuipjBD o^ep oiuod 'Buxuiopajd
anb BDiuispa BApDadsjad bj ap 3jubijba Bun Bpnp uis uos BjaAaj anb
BTDuajjadxa bj X osjaA asa ap bdijtj Biauasa B7 '(^881 'Sd^uw^^io1^
s^j) ^iqifftpfut s4iudj^ ^1 su9t(i9/p 9[ iHíioaoJVT ap osjaA ja Bsaidxa
anb bj uod bzub famas BunSjB auaij BUBpsnoid Bpuaijadxa B7
•BiDuajaDxa jod oaijDajBip oX ja omoa 'ajqpanp
-ajjj tu9tu9ino99 ns X jiuaAap ns jod 'B^uasajd as 'BpBDi^imBj Xnra
*U9pBpOSip BJ '(3^S? JO&lt;J OpBUOIDipUOD aiUaUJdjqíSTA 'S3D3A B *X) JOTJ
-a^xa opunra ja jod opBjnmpsa 'odraap ja uod opBDijxjuapi jaDa^uoDB
un sa 'BqiJjB SBm oqDip Bpanb omoD 'anb '^snoj^ ap oX ja ug;
•o^aíqo ja uod BpuapuodsauoD
Bun ua Bj^uanDua as anb odtjtj o^Bp ja jBajx)j ap o oapaod Bma^
un jBjjowBsap ap bíbj^ as opuBna 'BpuaiauoD bj ap o^uaimBjqopsap
jb opnuara b apuap SBApaíqns sauaBrai sbj ap BDiraBuip B7
•o^aíqo ja X ojaíns jap sauoiDBjaj sbj
BjdBD anb Biaua^ija^uí bj jod X BijB^unjoA Bijomara bj jod BpBZJOjaj
'BiJB^unjoAui Bijoraam bj ap saua^Bim a soAi^ora soj X opjanaaj jap
upiDDB bj a^uBipara 'opiAiA odmai^ jap osjn^ap ja uod BpBDTjfpuapr
'odraap ja ua BpBÍajjaj (sajqBjapuodrai soj b jBSajj B^sBq sbiubí
-aj X sauoiDBDTjxmBJ sns SBpoj uod) bidudiduod Bun sa 'opBiDosxp oX
un anb sbuj 'oX ja *xsnoH&lt;j ap BAi^Dadsojjuí Bpuaijadxa bj ug

•upiadaDjad ap sopora soj b X soppuas soj b SBmixpjd Xnra SBdraBj
-sa SB^jaiD ap ouBjdsBjj jap uppisinbui Bun íBjja ap BÍajB as oSanj
X pBpijBaj bj b BDJ3DB as anb ouansua jap 'soanbisd sopnB ajunip

�alma en un sentido de creación o de inspiración deifica, a la vez de
ensueño y de vigilancia, dialogan en un plano de reciprocidad lí
rica, con incursiones al hecho onírico. Las imágenes del sueño
decantan el sentimiento y lo hacen capaz de relacionar sutilmente
y de soslayo, las apariencias. El sueño, con un ritmo que le es pro
pio, penetra la vigilia y difunde una irrealidad que llega hasta el
umbral de las ideas.
El "ángel" de Cocteau es como la figuración de su musa o
bien el símbolo del alma del poeta y ejerce sobre éste una potestad
misteriosa, con un matiz coercitivo. Pero ese "ángel", condición del
desdoblamiento del yo, toma a veces los rasgos de un duende hecho
de oposiciones cardinales: fuego y nieve, liviandad de éter y pesadez
de tierra:
Tu sais quel est sur ta corte
Mon mystérieux chemin
Et des que je m'en ecarte,
Tu m'empoignes par la main.
Ange de glace, de menthe,
De neige, de jeu, d'éther,
Lourd et léger comme l'air,
Ton gantelet me tourmente.
El yo disociado permite aquí un animismo de la inspiración y
suscita un diálogo entre dos existencias simultáneas dentro del
ámbito subjetivo.
La misma disociación se pone en evidencia, también, en la
simple extraversión de un sentimiento. Así, en Verlaine, este colo
quio del alma y el corazón, bajo la advocación de una tristeza de
origen romántico, sin duda, aunque refractada por los matices del
prisma simbolista:
Mon ame dit a mon coeur: Sais - je
Moi méme, que nous veut ce piége
D'étre présents bien qu'exilés,
Encoré que loin en alies?
(Romances sans paroles, 1874)
En Ecoutez la chanson bien douce, del mismo poemario, se
dibuja el desdoblamiento subjetivo cuando la voz del poeta (que
aquí es su alma "desolada") revela la verdad al corazón asombrado:

Et dans les longs plis de son voile
Qui palpite aux brises d'automne,
Cache et montre au coeur qui s'étonne
La vérité comme une étoile.

— 16 —

�— LL —
q SBjgiu uos sojqiugiui sns 'oiusteu oj jod 'X gggugjjgd
gui gnb ouis oX Xos od odjgno jg gnb J9pu9jduio3 b jb9jj B3SBq
'^OJDB^ J9 UOD OX pp U9pBDTJpü9pi BJ U9 U9iq O ^pjJtlB BÍ9p 'J9
-ubjj9 gjioqjjgj^ S9 odi9nD ns gnb 9p uppBqojdujo^ bj ü9 o *,piA bj
9p 9ss9jaij4&gt; ^ ^jBqiuoD np assgjAij^ aj}U9 9DBq gnb nppunsip bj
Ug 'SB9J9BIJUB SBpBUBjS SBJ 9p S9UOISO|dx9 SBJ JOd OUinq 9p BUOJO3
Bim 9p OpB9pOJ 'OJÜ9IUJIDOUO39J 9p üpiAB U9 Oj9nA J9p BDJ9DB (SBD
-i^ojOJUOgp 9^U9IUBJ39JipüI 9) BAp39dsOJJUI 9SBq 9p S9UOI9BAJ9SqO
SBJ U9 '(^61) *^9f*8 ^V 91tfd üa 'AHHdnX^ - XMIVS JOd BpBZIJBÜB
9^Ü9UIBpn^B BJ^Ü9n9U9 9S 'ODIJBUJOS-ODÍsd OUJSIJBnp 9p BUJJOJ BUn
b b9jj gnb 'odjgn^ jg A oÁ jg gj^ug uopui^sip o uppBjBdgs Bq

•oinsiui is gp ojguoispd
jgs 'BpuBjsui Brapjn ug 'sg buijb Bidojd ns gp ojguoisijd J9S
•(sogjjgod gÍBn^ugj jgp A upigdggjgdB bj gp oj^
-ugp gjduigis A SBigugpuodsgjjog gp BpBznjg umxgjpj Bun) upxxgjpj
bj gp A ougnsug jgp BdppjBd gnb o^ojpuoui ug gsjipuBdxg ggBq
oj A Bjgqij oj 'opoiu ojjgig ug 'X g^sg gp ojugpuBsugd jg B^Bsgp sgnd
'B^god jgp oX jgp (gjqBsugdsypui ojgd) opnuí bjsiuo^b^ub un oujod
B^jodmog gs odujgp jgp ugSjBUi jb ggguBuijgd X ((ogsgp jg bjsbS&gt;^
gnb BjjBjnxu bj í(oj^soj gp X ojugiuiBSugd gp 'sopjgnggj gp gjugjBD
'gjqiSBduii 'Bgpgujjgq pBjsg^od) BjjBjniu bj sg gnb ojBipguiui o^gfqo
J9 BpBq BipBJJI '9^U9DOUI OIJBipiS9jd 'oX 9S9 OJ9^ 'SgJOJjg^UI S9U9
-BUJI SBJ UOD SBpBDTJIJUgpi O SBpipunj *9JUBpunDjp OpunUI J9p S9U9Í?
-buii sbj gp 'osbdb 'ojguoisijd 9ju9is gs gnb oX un sg; 'gjjgiAjgdn^ gp
ugjquíB^ *(o6l) Wdoouui íp5m&gt;^ d"j gp oX jg sg g^ugjgjip Xnj^
dun wg

p$
p^tu '9x2 uoq 'xnof un stn^
:ojgp
jb bjsia uod *ojoui9j oj9pu9S un jod gnbunB 'gjdumD gs BAijgíqns
upisíDsg bj gnb jBDipui gggjBd 'ouisijouinq gp gnbo^ un gp Bpxu
-g^ 'g^ugin^is Bjojjsg Bg '(gjqBjgpuoduii gsopugiDBq X gsopugpgjBjug
'oujsiui is gp gpBAg gs gnb oX un gp) oX jgp BDijpquixs uopBiDOsip
Bun 'op^^tu o^jgiD ug 'gjgiSns 'BzuBpuB BnupuoD bj gp BiDugnggsuoD
ouiod 'odjgng jg X upzBjoD jg gjjug p^pisugp gp Bpugjg^ip Bg

(ZZ61
9fS9f SUtOUl S^XOO UOS
29Xf XH9O9 UOS
f2pAoa pA.Pi
D oj gp OApgg^B oj jBJBdgs gp pnjJTA bj gugp 9Íbta jgp
BDiuiBuip bj 'anHiAHsrans gp 'ui-ppipq np uosupq^ bj ug 'isy -odi^
-BUIOS OJ B BIDU9J9J9J BUn^jB 9D9JBdB OpUBnO SBpBJ9dS9UT O SBÍ9jduiOD
sbuj ubujo} gs oX jgp upiDBiDOsip bj 9^STA9J gnb sbujjo^ SBg

�el escritor - piloto percibe las actitudes del yo respecto del cuerpo,
los límites inestables de cada uno de ellos y la integración de am
bos (un aspecto del monismo psico-somático), cuando ha terminado
el peligro del vuelo cumplido sobre las baterías enemigas, y el avión
se dispone a aterrizar y él a volver a la embriaguez de la vida.

Algunas veces, el yo romántico (tal como se encarna o transfi
gura en los héroes byronianos) necesita del poema dramático para
poder enfrentarse consigo mismo y descargar su pasión en un diá
logo entre el poeta y las fuerzas de la naturaleza impulsadas por un
obscuro designio antropomorfo y espectral.
Otras veces, como en el diálogo entre el poeta y la musa, de la
Nuit de mai, de Musset, la disociación toma la forma de un dualis
mo casi esquemático, en torno al tema románico de la inspiración.
En el "yo a través de un él", del Mo'ise, de Vigny, no hay pro
piamente disociación sino transferencia del yo, sin abdicar, por
supuesto, de los fueros del lirismo sentimental y figurativo.
Pocas veces se ha llegado a una mayor ostentación del yo en
primera persona como en la rima V ("Espíritu sin nombre"), de
Becquer. En esa pieza, la forma, la tonalidad y los símiles del ego
tismo romántico se presentan de modo caudaloso y sin ambages. El
yo no se disocia sino que, considerado desde cierto ángulo, se con
centra, y encarado desde un plano inmediato, se diluye y se debilita
en la cuantía de los atributos y en el torrente de las autodefiniciones.

En la introducción (junio de 1868) a las Rimas, dice Bécquer:
"entre el mundo de la idea y el de la forma existe un abismo que
sólo puede salvar la palabra, y la palabra, tímida y perezosa, se
niega a secundar sus esfuerzos... Deseo ocuparme un poco del
mundo que me rodea, pudiendo, una vez vacío, apartar los ojos de
este otro mundo que llevo dentro de la cabeza". La actitud román
tica indica aquí la relación bipolar de lo interno y lo externo, y un
propósito de extraversión, sin duda para liberarse de la coacción de
los fantasmas subjetivos. La inmersión en el mundo exterior (modo
de evasión a la vez que de comunicación) no reviste la forma de la
disociación sino de mera proyección del yo hacia lo que el poeta lla
ma "la vida de la realidad".

El siglo XIX, cuando empieza a dibujarse su ocaso, no sabe
qué hacer con el yo y sus derivados más o menos latentes.
Si el yo de los Parnasianos quiere quedar oculto o ausente

bajo la legendaria "máscara de impasibilidad" o bajo la inflexible
estética de la objetividad; si el yo de los Simbolistas está como
esfumado en las "correspondencias" de ascendencia baudelairiana y
en una idealización de la sensación, del matiz y de lo fugitivo; el yo
que adviene hacia fin de siglo se encuentra ante la alternativa un
tanto esquemática de desaparecer bajo la rigidez de los primeros o
— 78 —

�6¿ —

•jbuisbjubj BDijdaj ns 'souaiu
oj jod o jnoujB3jjnBi ap ^jqop ja sa jojopjb^\[ aÍBUOsjad ja '(8981)
¿o¿opiPj/\[ ^p sfupq^ saj ugj '^ajio^Bidxa ajsnBDOjoq^ bujbjj ja anb
oj ajuaisajd as jBna jap SBj^ap 'uarauD jap uppBjjBxa ap 'bjsia ap
Bpipjad b oaiSpjojBja^ ouispuB^i^ ap BiJo^aa^Bj^ Bun ua Bj^ua oSanj
anb A '^sajjiiuBj saj suBp ajpjosap aj jamas ap uijb 'uopnjpsojd
bj D3AB a^aBd un jtbj TB^f^ ^JBpunuB jod BzuaiiuoD anb Bipjaqaj
íoppajqB^sa uapjo jap sapB^sajod sbj SBpoj bjjuod Bsounj Bipjaqaj
ap íjboj jap Á uaxq jap Bqanj bj ap uppaa^ojd oraoa sa^üBuojap
sjsajj^uB ap 'BiiuajsBjq A. ouisbdjbs 'Biqojoaj ap 'BidojjüBDij ap A
ouistubjbs ap Bsuap aqno Bun 'BDij^aaja b^jbd Bun ouioa BAajj anb
'XMOWvaHxnvi ap o^ ja sa :bjb^ ns ua sopBqBjS oqojdaj jap sbuj
-Spsa soj sopo^ uoa asjB^iajap BjBd ojad 'a^uan^ bj ua ostdjb^ ouiod
í (asjBjdroajuoa o) ojjBjduiajuoa A ja ap asjBjBdas otuoa ^jqop ns
ua asiBUjBDua o^uojd ub^ ajiuuad aj anb Bjsa upiDBmis 'upiDBjnqBjB
bj ap sajiApra soj ts BJBd asopuBAjasaj 'ouansua ns o ojBqauB ns (dxdx^
un 9WUIO3 djquidssdx tn^ mb) uppap Bidojd ns ap aÍBUosjad un
BpBq BajanA 'zaA Bun^jB 'o^ ja 'buisiuj bj uod sozbj sojjap 'oSjBqraa
uis 'opuBAjasuoa oiad 'BapuBuioj Biauaijadxa bj ap ua^jBiu jy

\jouj aj anb ajq
-Bwoddnsui snjd ^oui ap SBd b Axx jj^&gt; roaijp^a^BD ojx^uj ap aaip jn^
"?S 3Q 'oapuBuioj anbuoj^ua ap ouispo^a ap SBpBajo sbj a^uy
•ajqBijpuoa ap uauap SBiauapua^ SB^sa anb
oj ua 'ouisíjoquiis jap sbj A osbujb^ jap sajBuipjBD SBauíj sbj Jjpunj
B^sBq A jBmjxojdB 'ojasjauodojd uis zaA jbj 'uojaxdns 'sXnoq auai^[
'uibuíbs *jaiu^a^[ ap uuajj 'jBjnoasTuij BjauBui bj ap o^uaQ
*4&lt;ajsixa jnajja^xa apuoui aj inb jnod untnbjanb sins af&gt;4
iBUBisBUJBd Bapajsa bj b ojnuiijsa ap uojaiAjis ^oduiap ns ua 'anb jap
-nB^) ajiqdoaqx 3P SBjqiq^d sBjjanbB uod appuioa 'oj^is ojjsanu ap
sozuaxuioa soj ua 'BApaíqo pBpijBaj bj b BpBjsajd uopuajB vj

(3981 'S
tjBui uouj no assajAi uouj SBd TBjpuaA aj au af
ajuBjSuBsua jnaoa uos BjpnoA inb
:(jassnp^ ap upot\9^ jb uapnjB anb)
ua ^jsiq ap ajuoaa^ ajqisBdují ojunsajd ja jod sopBunaB sosjaA sojj
-anbB 'oj^is ap uij ja ua 'jBzijBn^aBaj ap saa^dBD UBjjaaajBd sosaaxa
A sauoisnja sns ap oupajasap ja A odijbcuoj oA jap Bjqaxnb bi
•Bisaod bj ap bdjbuiod bj SBpBuapjooa sbjjo ua uBasnq
A ouisi^o^a jap sosnqB sopBjsa^uoa soj jod asjBdnaoaid uaaajBd ou
(^061 aP 'ooznoB'^ aqdjopy ap 'ou^sfjPxSdfuj Í^06I 3P tlJ^3JO PUbu
-ja^ ap 'ouisiupuinu í¿681 3P &lt;JaH?tlno9 3P sa^ioaf) - jutb ap 'ow
-suntp^i ÍJ68I 3P 'sBajoj^ ap 'dupiuo^ 9^oo^[) Bjja ap asjBdpuBiua
o Bijnjuaa BpBSBd bj uod jadujoj uajainb anb sojuaiuiiAoui o SBjana
-sa sbj OJ3^ 'sopun^as soj ap Bi^naasanaijap bj ua asjBjn^xjsuBjj ap

�Se da también esta situación: cuando hay dos elementos en
conflicto, ya sean datos poéticos o ideas presentadas en forma sim
bólica, como en el baudelairiano antagonismo de spleen et ideal,
de Les Fleurs du Mal (1857), el yo se superpone a representaciones
legendarias creadas por el poeta: Satán "trismégiste", o bien VEnnui, ce monstre délicat. La disociación, aquí, es de trasplano y, por
lo tanto, no llega a la superficie formal de un diálogo propiamente
dicho. El yo de Baudelaire se pluraÜ2a y se extiende en las corres
pondencias y se profundiza en la relación de sensaciones aparen
temente disímiles.
El tedio como síntoma del "mal del siglo" o simplemente como
derivado colateral de esa enfermedad romántica, aparece en Baude
laire vinculado al remordimiento (nous alimentons nos aimables retnords), al arrepentimiento (nos repentirs sont laches), al pecado
terco (nos peches sont tétus), al sadismo y al satanismo.
En esa especie de dualismo avéstico de spleen e ideal, el gusto
por lo artificial, base de la estética baudelairiana, es acaso el punto
de convergencia y al mismo tiempo de pugna entre esos principios
antagónicos: lo artificial es una perspectiva de decantación del hom
bre (perspectiva que podría llamarse teológico legendaria), de ele
vación hacia las altas regiones y a la vez un remanente de su sata
nismo, de su inclinación a la voluptuosidad, de su convivencia con
el pecado. He ahí la paradoja del valor de lo artificial en la poesía
de Les Fleurs du Mal y de Le Spleen de París, así como en la doc
trina de L'Art Romantique y de Curisiosités Esthétiques.
Aproximarse a Baudelaire para considerarlo teniendo en cuen
ta el demonio de la contradicción es caer en una fuente de mito. Sin
embargo, hay en ese poeta una lucha de principios antagónicos:
una aspiración a un ideal de substancia metafísica y mística, simbo
lizada en una pureza abstracta, y una tendencia infra realista,
detrás de la cual forcejea Satán, irónico, poderoso, con sus variantes
de perversidad y de astucia.
Cuando una voluntad de evasión lleva al poeta a cortar ama
rras y a lanzarse al viaje y a la aventura como única salida y como
medio para romper violentamente con las normas del mundo obli
terado y opresivo, el yo se identifica con ese viaje y se expande en
una avidez espacial inextinguible. Es el caso de Rimbaud en su
Bateau Ivre, cuando se reconoce Plus léger qu'un bouchon j'ai
dansé sur les flots y, luego, cuando toma conciencia de haber visto:
des archipels sidéraux et des iles.
El hermetismo envuelve al yo e impide vislumbrar las posibles
disociaciones o bifurcaciones que no llegan a perfilar una dicoto
mía de lo subjetivo. Así, Mallarmé, en su búsqueda de lo abso
luto en poesía, apenas deja traslucir algún matiz de su subjetividad
desprendido de sí o de su propio espejismo, entre brumas o cenizas
que ascienden por los cielos.
Brouillards, montezf versez vos cendres monotones.
— 80 —

�— 18 —

q

ap zbcI^d uchdbjoub Bün ap oipain jo&lt;J uaiq o SBAisaans sauoiDBunx
-oj&lt;Jb jod aaBq as ncnadaDUOD Bjsg '^aunuBun^ oj BjdBD Bjaod ja jBno
jap oxpaui ua opBJOoap jap sa^uBjoj^ sojuaioaja ubujjoj sajjBD ap
SBuxnbsa 'sbjo^oiuodoj 'ojnB ap sojpuijp 'sodibjjoa sodjb soq
•9uitupun(j Od¿iv awp^
9p 99UU01SSP4 UOflP^^X 9U99 SUPp 9X1WUUO09X V Six44v StP(Wfl dflb
S9spq4 S9j suotsmtp s^s ¿p4 npnbxptu // ruppBjBjDB ap opora b aaip
*oiJBiaaod opB^p jb asopuaiJijaj ic,zG\ 3P oiaBjajd un ua *sdibuio^
oidojd j^ "pBpnp bj ap 'oj^Ba^ jap 'a^a jap 'jajjBtia jap oÁ. jb iqB
ap Á oiniíqjd jap oÁ jb Bjaod jap oX jap apuapxa as anb oujstjtj asa
üod ajüauíBDpBinaj Bjnjanj^sa as *(806l) smivwoh sainf ap '^iutu
-pun si^ WJ "SBiauaijBdB sbj ap pBpiauaSojajaq bj ap Binpoa jod 'aj
-uaiAiA Á opiunaj jBpos oánjS un ap Biauapuoo bj uod asjBDijpuapi
b JB^ajj BjBd X sbsboj sbj ap oX ja jbzoj BjBd oujsiuj is b BSBqaj as
fajjBD bj jod UBjnqtuBap anb SBiuiu^uB o sBjjpuas sajua^ sbj ap oX
ja jbzubdjb BjBd apun^ip as íoApaajoa oX jap ajqBijBA buijo^ buii
jBÍanbsoq BjSBq a^aiABjjxa as oX ja 'saauBj^ o^si^iNVNfi P Ü3

noa BDijijuapi as o (ajuajBdB Bzynb o jBjnapjBd Xnuí ouispauíjaq)
oinsi^aiujaq jap sossd soj an^is upiaBiaosip bj jBna ja ua 'oubXj3jba
osjaA ja ua a^uauíBAixajjaj asjBauíjB bjbcí sBpBji^iA SBuojaaXBj^ ua
UBSjadsjp as Bpuapuoa bj ap souaurouaj soj '^oduiBD^ asa aQ
'suoswmqtuoo S9^ Sdjnof 9p 9nbix^diuís uotpjtu
•XOJ. 'SUOStPUtqiUOO 9ttb }U9tPX9S 9U mj SUVS S19nbs9j (S9?pt (S9SptUÍ
90U313SUO0 Pf 9p S9U91UOU9q4 S9J 9UllU0p tflb 4iUPq9 9p 9^X0S 9f
~J99 ap ^jqBq XjajB^ '^ts^J, xn9tsuo^t 9p^
brí^

sxnolnof xn9M&gt; un 9tup(i supp ^upuuos
(9UX9ft3 9XOUOS 19
t xn9pupxS pui 9p
(Xn4 1U9UX9U9í19(1 19
np S9oxnos xnp (xn9O9 un(p
(9iU9W-ioiu U9 ({n9s tout y 'pt9s toui xno4 O
rsajuaSjaAip sauop
p jod uqpBiDosip jpns Bun opuBzoqsa *(oppBj ns ap bj uod app
-uiod inbB anb) zappnj ns ap a^uanj bj ua 'joijajuí oidojd ns ua bd
-snq as Bjaod ja *(0Z6l) u^^^* 9x?ti9uit^ ^7 ap Bjo^sa t8 bj ugj
•buistuj ts b apuodsaj as anb BpuapuoD Bun jaAaj^ua opuBÍap
*sp4 ^Hf,i^ ^p 19 9xif(p xn9onop bj b X ss?su94 S9ui 9p iuPitqpq/i b
*bjoj^s3 Brapjn bj ua 'ajapaj as '(6l6l) svd s^1
^
-ja bj ajqos BDijaod upjDBjipara ns ua 'AHaiVA 'i

�"Qu'est-ce qui transfigure ainsi le boulevard?
L'allure des passants n'est presque pas physique;
Ce ne sont plus des mouvements, ce sont des rythmes,
Et je n'ai plus besoin de mes yeux pour les voir.
Les hommes
Ressemblent aux idees qui logent un esprit.
D'eux a moi, rien ne cesse d'étre intérieur;
Rien ne m'est étranger de leur joue a ma joue,
Et l'espace nous lie en pensant avec nous.
(Une autre ame s'avance)
"Jamáis
Je ne pourrai grandir mon unité vivante
Jusqu'á ce que l'énorme dehors entre en elle".
"La rué est plus intime a cause de la brume.
Mon corps est le frémissement de la cité".
(Rien ne cesse d'étre intérieur)
"Les ómnibus grincent et les cheminées fument;
Les hommes sont lies par leurs rythmes confus;
Des groupes vifs naissent, pullulent, se transforment".

(La Cáseme)
La forma de disociación del yo, en la perspectiva unanimista,
es la expansión del mismo hacia los grupos humanos que pasean,
respiran, se reconocen, esperan: grupos humanos concretos que
pueden llegar a ser la multitud.

El yo de los Futuristas italianos aparece arrebatado y espar
cido por el vértigo de la velocidad, por el maquinismo temático,
por lo que ellos mismos denominan enfáticamente la "embriaguez
del peligro", y, sobre todo, por el "dinamismo plástico" y por su
consecuencia formal que son las "palabras en libertad" y la "ima
ginación sin hilos".
Sus declaraciones iniciales, estampadas en el primer manifiesto
de Marinetti, proclaman: "Noi vogliamo cantare l'amor del
pericolo, l'abitudine all'energia e alia temeritá. II coraggio, l'audacia, la ribellioni, saranno elementi essenziali della nostra poesía".

(Fondazione e Manifestó del Futurismo (febrero de 1909).
El propósito futurista de abolición del yo no llega a cumplir
se más que en apariencia y de modo incompleto. En el desarrollo
tonante del tema del maquinismo, en su presunto "tactilismo", el
yo parpadea y estalla más de una vez: un yo un tanto disociado y
— 82 —

�— ^8 —
sp Átt^jno^ snqo)
4&lt;jno:JBd jüoa inb s^Anajj sjpad
ua jubijiujbj ara ua ajnoa ai no jij aj asnaja iB{f
•'' uozíjoqj
xnoj ja JJ3A sioq aj aqauBjq aaqauBJi bj sins af
ap dureqa aj suBp jnas sins af&gt;^
rojajauoa oxaBdsa ja uod 'ojBiparaui aÍBsiBd ja uoa Baijpuapi as
oX ja uaiq o í(sutf Sdp SAndnr\) a^duuoj^ np síw¡p¿ ^7 'dxqjLy 'b^ij
-Bj^odn uoiaisodsip X bj^bj^ijbd ajuBAnXpBoa bj op^j ap opuBÍap)
uP93O-9¿UdT. 'dSpslCv^ oraoa 'ojafqo ja ua Bjjjnjip jaaajBd BjsBq
BAijaíqns ajuaxjjoa bj UBjuaiu^as SBjsiqna sBDiuaaj sbj X Btuaj ja anb
sbj ua sauoiaisoduioa X 'Bjojjsa Bun ap sbui ua buiosb oX ja anb soj ua
(sdut/iio'^ Sd"j o sudt-\ ouioa SBuiaod UBjjuanaua as *(8X6l) s^tutuvx^
~Í11PD U3 'SBjsiqnD sauopBdpnuB Bzoqsa 'sbjjo ua anbunB 'oujsrjoq
-uns jap opBAjjap OApaíqns opBzpBín jap sajuauBUiaj 'sBzaid SBun^jB
ua 'BSuojojd (^J6I) sjooD^y oijBuiaod ns ua 'a^ivNmody
•^BjsiauBjuBjsui^ ouisijij ja ua jBapBdJBd ojjaa
-Bq X sajdpjnra sauojDBajn^jod ua ojjBposxp 'sojuauí^as ua ojjBjaa
-jBd ouis oX ja jijoqB opipod Bq ou 'Buiaj ap BjauBUi b Bjuasajd as
anb ojaíqo jap uppBjSajuisap bj Bjsiqna Buiaod ja ua 'oiquiBD ua
'jBiaBdsa Bzajjaa bj o uatunjoA ja JBjsnÍB BJBd upiDanjjsuoD ap soj
-uauíaja jBDiqn opiqBS Bq Bjsiqna ojpBna ja is íoaia jojo^ ap bíubjj
Bun^jB ap saaaA b X soujap souoj ap 'opBzijBui ap ZBdBD BjajBd Bun
jod opB^uojojd X opBzjBaj ojx&gt;j ^ojDBjjsqB oj b X upiDBuwopp bj b
Bpuapuaj Bun X OAijBjnSij oj ap ouopuBqB iraas un uoa 'souBjd ap
uppxsodjadns X saiapjadns ap uppBjuaiuSBjj 'uaranjoA jap Bjaajxp
TSB3 uopBjdBD bj ua Bpiuajqo BDpsBjd umsajdxa 'Bujjojf ap sajBj
-ajBj SBiDUBpjoauoD ap ojjaiaB jas b p^ajj Bjsiqna ojpBna ja i
•ajuajBdB uaiq sbui sa jBDipBj pBpiApaíqo Bjsa 'o^jBq
-uia ut *sajoijajui sopBjsa soj ap upiDBjnuB bj b BjsBq X soApaíqns
sajojBA soj ap upiDBjSajuisap bj b BjjpjBAinba anb BzajBjnjBU jbj ap
(Biauapuaj bujsiuj bj ap Bjmuid bj ap Biauanj^uí jod) jas
*ojnuB ojjap apsap 'Bjsiqna Bjsaod bj ua oX jap uppBposxp

•(SBjsijnjnj
jas ap uaíap SBjqo SBisa anb uis 'sopBDi^iujBj X saiuanaaj^ uos soa
-iiuBuioj sopijjBjsa soj '6o6l 'pzn9 jo^d 3P ttup\^oJ&gt;9y ua X '^7J6J
'ajo^joj ouBianq ap 'ouPd^Q^ns puo¿ u¿¡) 'oapsixojBd X opBur
-jopp 'oapuBUioj oX un ap BiDuajsixa bj jBjnuiisip apand ou 'sb^
-ijij sauoisnp^ ua ajjnaux ou anbunB 'Bjsijnjnj upiaB^jBxa Bq
"606 T 3P TÍJC1B ^P ouBiMauíJBui ojsai^iuBui ja ua BDBjsap
as anb puwj tp oAviq^ ^i otuptptoo[\ :sBapuBuioj-puB sauoiauaiajd
ap BuSxsuoa ns bdiiubuioj sa uaiquiBi 0^03) 'sodiibuioj SBAijaadjad
X ua^jjo ap ojad 'sojoquia X sajoiom *SBjaiq sbj ua opBAijaíqo iraas

�En André Salmón y en Max Jacob, (integrantes conjun
tamente con Apollinaire y con Picasso, del grupo de la rué Ravignan, y, por lo mismo, íntimamente vinculados a la aventura cubista),
los elementos espaciales aparecen más distantes del cubismo instantaneista y de la "construcción" buscada por esa estética. En Le Livre

et la bouteille (1920) y en Prikraz (1921), de Salmón, así como en
Le Laboratoire Central (1920) y en Le Cornet a des (1917), de Max
Jacob, se puede vislumbrar, apenas, cierta presentación, de modo
intermitente, de imágenes vinculadas al cubismo.
André Salmón, (con su agudo sentido pictórico que le ha he
cho exclamar en un verso: "Peindre c'est la merveille"), refirién
dose al cubismo, observa que éste se propone hacer sensibles "toutes
les faces d'un objet a la fois".
La presentación de las diversas faces del volumen y el juego
de planos y de aristas que se da en los cuadros de Braque, Picasso,
Juan Gris, Fernand Léger, André Lhote... toda esa atención a lo
espacial, con lo que ello significa de complacencia en la intersec
ción de líneas y de superficies, parecería querer ilustrar, con toda
aplicación, este pensamiento de Pascal: "Nous voyons par expérience qu'entre esprits égaux et toutes choses pareilles, celui qui a
de la géométrie l'emporte et acquiert une vigueur toute nouvelle".
La simultaneidad de superficies, de estructuras, de relaciones
de extensión es más perceptible (dentro del cubismo) en la pintura
que en la poesía. En ese propósito de simultaneidad y de superpo
sición espacial, el yo sólo puede presentarse en una disociación que
lo lleva hasta el parcelamiento.
Gborges Braque escribe: "J'aboutis a une sorte de désaffectation de Tobjet pour lui donner un sens pictural qui suffira a sa vie
nouvelle". Ése objeto no se deja penetrar por el sujeto sino escin
diendo a éste y segmentándolo.
El paroxismo de Nicolás Bauduin, el sincronismo de Marcello Fabri, el simultaneismo de Martin Barzun, el nunismo de
Pierre - Albert Birot se encuentran, en cuanto a la disociación del
yo, dentro de la órbita cubista o por lo menos cerca de ella. En
cambio, el cerebrismo de Canudo y el creacionismo de Reverdy,
se hallan más alejados de esa órbita, y la disociación subjetiva en
ellos es de otra índole. En Les Epaves du Ciel (1925), de Reverdy,
se infiltran imponderables de lirismo romántico que no se avienen
al lirismo del espacio.

La disociación del yo, en el Dadaísmo, presenta otras caracte
rísticas: es un yo semi anegado en el nihilismo y la destrucción, en
el juego elemental o en la gratuidad de conexiones. Ese yo a veces
se evapora cuando el poema desemboca en un conjunto de fonemas
o en un mero balbuceo verbal, en el que asoman imágenes heteróclitas desligadas entre sí.
Tristan Tzara "fundador y profeta del dadaísmo", presenta
los rasgos de este movimiento en los versos siguientes:
— 84 —

�— 8—
oraoD isb *jaiuoraag ^ aAjjaqx 3P (6361) orasijndog jb ojuBn^ ug
•SB^OOI3J A
pSBUJ S3UOpBpOSB SBJ U3 UBJDBJjaj OJ ^ Saqnu OUJO3 UBpUtlD
-jp oj anb ^sajuajBj SBapi^ a sbdijjuo saua^Biui sbj jod opBiujojap
o opBDijdnp 'ouans jap SBjquios k sBjqmnuad 'saanj ap oSaní ja opoj
ua oqanAua asjBjsajiuBin ajans ok ja '(sBjsijBajjadns oBja soquiB op
-ubüd) pjBnjg jnB^ k uoSBjy smog ap uaiqum k '^jaAaj^ sanboBf k
JX sopB^ia bA soj ap oiDOD isB 'JBq^) ^ua-^ 'nBauan^) puoui
'sousaQ ^aqo^j 'pnBjjy uiuojuy '^nB^i^j sanbaBf 'jaAaj^) ^ua^;
uiniBÍuag sBjsijBajjadns soj ap sojxaj soj A Bisaod bj og
•BiaoauBujuí bj ap soj uod BDpaajBip bj ap soiBp soj
ap A *jiu3Aap ja ood jas jap (oa^ijo ap bpbtdta) upiDBjuojjooD buü ua
*oaiJ9aj bjsta ap ojund ja apsap A 'uppjuoiuajd bj b Bjjnsuoa Bun ua
oujod tsb 'sopBSiAOJduii sosjiiDsip soj ap 'soauBjuodsa sojdb soj ap
*BaijBuiojnB Bjnjijasa bj ap sojpuBaui soj ua 'ouans jap ^opiuajuoa^
ja ua 'ajuBjpBA bijí^ia bj ua *SBDi^c&gt;SBudiq o sbdijiuo saua^Biui
sns ua *oDinbisd oubj&lt;Jsbjj ns ua opBsajdxa A opB^psaAui an^ oÁ
asg '^pBpijBajjadns^ bj ap orasiíadsa ja ua asjB^aBjpj bjb^ *ajuap
-suoaqns jap ^sajuBDiunmoa sosba4&gt; soj ua asjipuBdxa BjBd *orasiui is
b asjBjaAaj BjBd ^opBjojdxaui^ ouiuiBa jainbjBna opBasnq Bq anb
ja A osoptquiB sbui ja 'Bpnp uis 'opis Bq BjsijBauadns oA jg
•Moxaag aaaNy ^p ojsaijiuBui jamijd ja ajuaujBsonjunsajd
d oj unSas '^ojuaiuresuad jap jBaj ojuaiiuBuopunj^ jap
uoisajdxa bj A 4,ojnd ouisinbisd^ jap upxaBjdBa Bun uBjuajuí sajBna
sbj (fZ6 T ^psap SBpBsn SBaiuaaj sbj ajuBipam 'oijijap jb BpB^sajd
u^puajB bj ua o odtjtuo oqaaq jap uoiaBDiunmoa bj ua Bjsa^iu
-buj ^s vxsnvaHHsrans ok jap (uozsjadsip o) uppBposip Bg
(^sstpioo ^ duuoqwoAjJ
&lt;4aqanoq bj b nBa4j ajuotu ara ^g
juaA nB aujnoa inb a^ajiB ajpad aun a^a^ bj jns i^(ftt
' rsBauíj SBjsa ua sajoijajra sopBjsa sns Biajnbsap 'Bjoq
Bjarajjd bj ap BjsrepBp ojjo 'sajsíoivssaa ' XNOKasi^ saoaoao
&lt;tsdJOD uoj ajiOAi Jnzy&gt;^
:sajojoa ap o^aní ojunsajd ajsa ua
oA ns BajoraBDsa 'orasiBpBp jap jopBpunjoD 'viavDig
'xnvdsto sou 9Q)
4&lt;sjajq sjpora saj jBd aaiaDBj jinu bj ajAnoD
jo,p sjoSuij ua aassp ains bj^&gt;

(0361 'if^ji^sqy ¿n^o^ nf ¿dupudpr^
((assBd inb aauuB saDBj^ ap naí aj
suoji^b snou anb ajjnranj-sjojaj^ saj snoj suojjod snou&gt;k

�al Letrismo (1949) cuyo pontífice es Isidore Isou, y que en cierto mo
do es una falsificación y degradación del dadaísmo, no aportan nada
a la parcelación divergente del ego ni a la relación del sujeto con el
objeto.

Etienne de Condillac dice con toda claridad: "II y a deux moi
dans chaqué homme: le moi d'habitude et le moi de reflexión". Es
fácil observar, teniendo en cuenta esta distinción hecha por el jefe
de la escuela sensualista, que ambos yo se contradicen en un antago
nismo dialéctico. Cabe suponer que entre esos dos yo condillacianos
se escalonan, en planos diferentes, otros yo que representan con di
versos matices cualitativos, la trama afectiva o la imagen onírica o
la transición del sueño a la vigilia (un aspecto del yo proustiano,
por ejemplo, se revela con extrema agudeza en la captación de los
estados hipnagógicos).
Tomando esta definición de Mesnard: "Le moi est la conscience
de l'existense manifestée" (la cual contiene un sentido unitario), se
podría esbozar la trayectoria del yo, en su proceso de disociación,
en poetas que han profundizado la imagen y la correspondencia, y
también en novelistas que han hecho incursiones a la inteligencia
discursiva.
Para no extender más este trabajo, dejamos de lado, por ejem
plo, los indicios de disociación subjetiva en la audición coloreada de
Rimbaud, la "instrumentación verbal" de Rene Ghil, el supernaturalismo de Gérard de Nerval, el ideorealismo de Saint - Pol - Roux,
los poemas en prosa de Aloysius Bertrand, los soliloquios y reflexio
nes contrapuntísticos de Huxley, el pensamiento de "Monsieur Tes
te" de Valéry, el "Axel" de Villiers-de-1'Isle-Adam, el "Igitur" de
Mallarmé, el "nomadismo" del verso libre de Gustave Kahn, el
egocentrismo exasperado "trágico" y "agónico" de Unamuno, el
clima desquiciado, el tedio, la desesperación y la desolación de "The
Waste Land" de Eliot, las sinuosidades de Gide, la proyección del
yo hacia el futuro, con sus particularidades premonitorias en "Le
Temps est un songe" de Lenormand...

El lirismo de Antonio Machado desliza un yo que necesita
del diálogo, aún en plena soledad, un diálogo tácito con esa misma
soledad; o bien ensaya un monólogo que, a poco de comenzar, se
interrumpe para interrogar acerca de sí mismo: el poeta pregunta
sutilmente a aquello que le huye o que lo prolonga, o que lo rodea
de cerca, en una intimidad de latido; o bien quiere una respuesta
de lo que se aquieta en una ficción de lejanía y que es su propia
alma, su "espina clavada", su recuerdo, su tiempo. A veces, el yo,
como si dispusiera de su propio rumbo, se encamina a la fuente de
mármol y dialoga con ella, creando un espejismo de encantamiento:
las respuestas del "agua cantora" se superponen a las del alma del
— 86 —

�— ¿s —
•ii jod o^uais oÁ anb oj
saja o^^ 'ODsnq aj itu ap
sbjjb sbuj 'SBJiap uaiquiBj^
#BJJB SBUJ *SBJ^ap 'SBJJ3Q
•UBjuid bj is 'uaBuii ru ua ou
'uaaip oj is 'ajquiou m ua oj^^
•oasnq aj
sajua^ sbj ap sBjjap jod 'js
roapaod ojBp ja uod sopBDijpuapi ubj
-uasajd as nj jap Á oÁ jap soApaajB saauBDjB Á SBpuajajjaiui sajpns
sbj 'svmovs OHdH^ ^p *(^6l) vptq^p fí v zoa p^ Biuaod ja ug

-njosqB 'odiuap jap Bjanj *sa ou anb BpiA Bidojd ns Bsuaid anbjod
'oduiap jap Bjan^ jBsuad opBp sa aj ou Biaod jb^ :pBpijBjodiua^ Á
pBpxjBiauasa ajqos Bui^Bd ns ua aoip SBuanQ sbj ap opBjBd jap oubjj
-lAas ubj^ ja anb oj buijijuod 'opBiaosip oÁ ja ua B^jaiA as b^ '
-uaauoa oÁ ja ua aanBaua as bá 'opBqaBj\[ oiuo^uy ap oiusijij jg
•^sofadsa ap ojuijaqBj
osojjoq m ua opuBSBA ia a^ ijjb á
'ouans n^ ua anbsnq a^ oÁ
soiqBj sm ap BÍanb n^ jBqanasa
:oapaod ojBp ja ua pBpipunjojd
ajqB^ou uod 'aqaou bj ap upiDB^sa^uoD bj aoip B^ojjsa buitijii Bg
•^souans sns ap ojqBjaj ja^
Bjaod jb aDaj^o anb Á jBjapis anb BApaíqns sbui aqaou Bun 'aqDou bj
uod oSojBip un sa (odiuap ap sajqBjapuodun ap zapinjj Bun b oai^
oajB oubjcIsbjj ns ua apuodsajJOD anb) oSojBip asa 'saaaA sbjjo
(omtup^
•t&lt;BqBuos ajuanj Bg
• • • BiuajjOAjod Á Bj^au 'anbjBd jap ojniu jb
BqBiuosB Bjpaiq Bg "ouBjaA ap apjBj
Bjuaijouos Á ajsp^ 'apjBj bjbjd Bun
:(Biuaod jap ODijpquiis opiua^uoD ja BsuapuoD jBna bj)
ajuanj bj ouBjd jaraijd ua auod Á jBnsiA odjbui ap aAjis anb Bp^j
-aDUid Bjjqos Bun anb zaA bj b 'oub jap uppBjsa bj á Bip jap Bjoq bj
'sajBioduiaj so^Bp ouiod 'uBjnSij anb ja ua Á oiuairapuas un b oujoj
ua sa^uajajip sauoiDBsuas UBpjanauoD anb ja ua oijBuaDsa a^sa aaajBdB
'o^ojBip jb oíAajg #ajuBzund Á ajqpapui jBjn^adsa oíajpj un ua
'oujsiui is b Bqanasa as oÁ ja 'oijb^ijos anbjBd jap oipaui ua *&lt;4ajuBjj
-oqjoq BjdoD&gt;4 bj ua Á ouijbjsijd jbuos ja ua anb opoin jbj ap B^aod

�No eres
lo que me está palpitando
con sangre mía en las venas
sin ser yo.
Detrás, más allá te busco.
Por encontrarte, dejar
de vivir en tí, y en mí,
y en los otros.
Vivir ya detrás de todo,
al otro lado de todo,
—por encontrarte—
como si fuese morir.

Lo que hay de esencial originalidad en este poema es la refe
rencia espacial a que recurre la pasión: el "detrás", el "más allá" y
el "al otro lado de todo", son proyecciones subjetivas hacia una
extensión supuesta por el poeta para satisfacer su anhelo punzante
de búsqueda de su amada. El yo disociado se busca en el tú, que es
la amada, de la cual se diferencia, sin embargo, como conciencia;
el amor y la captación lírica van superpuestos hasta ser indiscer
nibles.
• Este poema no retoma el concepto de Husserl: "La evidencia
del tú es anterior a la del yo propio". Salinas hace una experiencia
afectiva que le pertenece y que se remonta en la esfera de la poesía
hasta identificar el dato lírico con la pasión.

En otro escrito he anotado y comentado las diversas modalida
des de la disociación del yo en poetas y escritores de Hispano Amé
rica y Brasil, por lo cual no los menciono en el presente trabajo.

En los poetas de la resistencia, especialmente Louis Ara

gón, con La Diane jrangaise (1944) y Paul Eluard, con Liberté
(1942), como cantan un tema heroico y perfilan una nueva canción
de gesta, el yo está fundido en el alma colectiva que vive ese tiem
po de epopeya, de modo que no corresponde hablar, en este caso,
de un yo disociado o desintegrado o escindido, sino de un yo a tono
con la conciencia de un pueblo; un yo aunado con la lucidez de
una ciudadanía en armas que vive en el fragor del rudo combate
victorioso.
Eluard dice, en una dimensión de universalidad, en un impul
so cósmico y en una voluntad combatiente:
— 88 —

�— 68 —

4&lt;saaqiuoj sajjijsBg ap s^Bd aj pi
JU9UJ9UUOJ9 33AB J9UI BJ SJ9A SUOIipjBUI
9jpu9jduiOD b joaiBjisaq sassBjBq sarauíoq sai
sajpuBjg saj suBp ajuBjBnb ibui ütj bj b
tlU9A no4p ^IBS 9U ÜO ^D9A pUBj^ Utl
BJ 9p 9JJ93 ^S9 jn9OD UOUJ 9p 9UJJO^
9UPÍQ PJ)
^roIBA 3J^? ^naci jnoí
sainjBj sap ured aj j9Subuj zassy
aiujjBDDBj ajpuawB zassy
iinaouaj ^ ajpuaid saj jübj jj
sauíjB sap jaAnoj^ no sainjB saQ
aauBJAjjap bj ap 3jjbd aq
Z9UIJOJ SOJJIBJBq SOA Z9UJJOJ
s9uiJ9j[U9 sji^ soo ap jaddBtq
ap sjnajijL - sdubj^

&lt;{ajuaj uoi^naaxa^j Bjaa ajjaddB uo
na^ jpad b ^n^in uoj tdi ^ta uoj idj

saqBjj^s o zqA^psny

(Zf6l - 0f6l
4&lt;sjnaissaj^ anbjaqnnQ ap suaiAnos ara ai anb j^
aSoB,p xtoa bj ^injjap b aSBjoj an^joj B4nb ^sa43
sijd sa^uBjja^ xnap saín suBp aauíjS jt^s
snoA sjaA saui suBp sjBqa sap oq^aj is qy
ap soa^ saniB^jaa ^uBJídsaj ua aqaadraa^f^
:Bija^und ubui^b á. sbpbobjS oinoa DBjjBjsa 'oju
ap SBjoqBJBd oujod ubzubj as sosjaA sn *a^üBdnoo ja bxujod ojqand
ns ap Bqanj ap npisi^ap bj uoa opBpuB^sqnsuoa (¿n90^) 9&lt;i^a^) nP9d
9?mj\r ^q apsap ojubd ns bjuba9J
^
•&lt;íraon uoj
sajqino sap uijnora aj jns ^g
xnBasio sap sajiB saj jn
uozíjoqj jns sdraBqa saj jn
raou uoj suaa^f
aauB^ua uoiu ap oqaaj jn
sj^u^S saj ja spiu saj jn
jjasap aj ja aj^uní bj

�Aragón toma la voz del pueblo; su yo (que nada tiene que ver
con el unanimismo) se confunde con el yo múltiple, colectivo, er
guido en la lucidez de las masas en lucha. Los poemas de Aragón
traducen y expresan la conciencia de las barricadas.
Situación análoga es la del poeta Miguel Hernández, identi
ficado con el pueblo español en armas, en la batalla contra sus
enemigos:
"Vientos del pueblo me llevan,
vientos del pueblo me arrastran,
me esparcen el corazón
y me avenían la garganta..."
Poema de un impulso épico no inferior a los medievales can
tares de gesta, en el cual el yo se extravierte hasta ser el desvelo
esclarecido del alma del pueblo.

Dejando de lado la discusión sobre aproximación, diferencia o
superposición del yo y el existente (el existente considerado como
una "exasperación del subjetivismo" o como una perspectiva in
trovertida, discusión que caería inevitablemente en coordenadas es
colásticas), es indudable que la actitud existencialista presenta una
variante de disociación del yo, toda vez que afirma que el yo no
se comprende sino en sus relaciones con otro.
Cuando Merleau - Ponty, en La Phénoménologie de la perception, dice: "Je suis la source absolue" y luego habla de la conciencia
por la cual primeramente "el mundo se dispone a mi alrededor y
comienza a existir para mí", su egocentrismo extremista parece in
hibir toda disociación subjetiva. Sin embargo, por una vuelta de
sus argumentos (o de sus argucias), ese presunto mundo circundande puede ser factor indirecto o medio inestable de la disociación
subjetiva para la mayor gloria del "existente".
En la discusión de uno de los temas cardinales del existencialismo (la prioridad de la esencia o de la existencia) Sartre pretende
encontrar una salida al decir que la conciencia "segrega su propia
nada", es decir, se néantise. En ese néant sartriano hay atisbos de
disociación subjetiva: en Le Sursis, dice Sartre: "Je nous ai vus,
étayant nos deux néants l'un par l'autre", y más adelante: "on me
voit, done je suis", fórmula que para la mayoría de los existencialistas substituye al cogito cartesiano.
Gabriel Marcel (que, como es sabido, es uno de los principales
promotores de la psicología "en segunda persona", la cual comple
ta los datos de la psicología introspectiva o "en primera persona"
y los de la psicología objetiva o "en tercera persona") sitúa al hom
bre "devant autrui" y ese "autrui" no es la sociedad sino un Tu,
un "prochain".
— 90 —

�— 16 —
-oaisd oapuos anb zaA bj b 'oaiuaasa o^aní sa anb) oSaní asa y
•soiaijaij so
-sando soquiB ajjua UBuojBasa as anb sbuoz sbj ua 'sauopBunxojdB
ap apas Bun ua 'asopuaiuajap saaaA sbjjo X 'sBipauuajuí sapnjiJBj
sbj ap Biniaua jod zapidBj uoa saaaA SBon opuBSBd 'ojjo b ojod un
ap BjaiAouj as is ouioa 'bsj3a aaiA X uppaij Bsa b pBpijBaj Bsa ap
'uppBposip ap BuojaaXBjj ns ua 'BjnqtuBap 'uppBnjis Bsa ap Bpuana
-asuoa oraoa 'oX ja X ísajqiujaasipui ubujoj as anb Bzapn^B X pnjiu
-ajd bjubj uoa uBjjauadiuoa as SBquiB 'uppaij bj X pBpijBaj bj ajjua
(so^aBJjsqB souBjd ap bjb^bjj as is ouiod opuBjqBq X)
BjauBcu ap jaaajqB^sa souiajx&gt;d anb uppBJBdas bj b asad 'oja^
^pjuauiB^uaj bjbd ouBdis ji^ rasBjj bpbj^bsuod bj jpap
ou anb ojund jbj b 'upjaj jap SBJjap ajjnao a^uajj b ajuaj^ jg;
•ozjanjaj ap sajBuiSjBui sauoiaBn^is uoa X
ap sa^uajBj SBjquinuad uoa 'Biauaiauoa ap Braoj bj BpnSB sbuj
BJBd 'uBUja^jB sojja^sap sosa fsojjanbB ap oainbxsd oqaaq jap opuoj
ja ua oiuoa oiJBuaasa jap opuoj ja ua ojubj 'BjopuBjaAaj X Bjopuaip
-uaaua 'saÍBUOSjad soj ap uchsbcí bj uauoaaj anb soApaíqns sojja^
-sap soj ap sBpuaSjaAuoa X SBiaua^jaAip sbj aAanuiojd íoX jap uaA
-iba ap o^aní jb upzBiujB ap 'BjnpipBUB jod 'aAjis 'oaiuaasa opi^ua^
opBABa un uoa opBzijBaj 'SBÍajipuBa sbj ap bjjb sbui bjjo bj X BaB sbuj
Bjsa anb Bun 'sapBjsajod sop sbj ap ajuajj b ajuaj^ asgj 'uppap bj X
pBpijBaj bj ap oajBa ja aAjanAua anb BipaSBJj bj ua X (osonuis X ona
-ijqo bX *ajuBjjoa X ojaajip bX) oSojBip ja ua 'opBiaosip isb 'bjuojj
-uoa as X soj ja ap oun BpBa ua BUJBaua as oX j^ '(\z6l) ^¿otnp(p vj
ui tSSvuosj3^ tdg ap ouBjdsuBJj ja souiBjapisuoa is oiuisjjBjna
d ojaadsB un Bjuasajd oX jap uppBiaosip bj 'onHdNV^i^ ug

•ouBiunq ojaíns ja X &lt;(oaiSc&gt;joiuajsida ojafns^ ja UBjuajjua SBjsijBpua*
-sixa soj opuBna 'aaajBd aiu 'uaiqujBj aanpojd as upiaBposip Bg
•ojaíqo ja uoa upixauoa bj ap ouas
ja ua ajuaxuBsiaajd 'BAijaíqns upisiasa ap zijbuj un BjaAaj 'ouiuwaj
oiuijjn ua *anb oX-ou jap X oX jap upxaBjaj Bun jBjqiunjsiA apand
as uppBiujijB Bjsa ug '(Li.^l '^v/l dQ) \puaiuxjB un jauuop jnad
jnas ioxu-uou aj ajjanbBj b asna ja auuoj aun jsa iouj aj^ anb
'ajjaABg smog 'opBj ns jog 'asjaaouoaaj BJBd ouiiíojd ja ua
-uo¿ojd as oX ja anb aaBq BApaíqns upiaBiaosip Bg #(o^6T '^^^op
19 9Áti9tx9im 9iA.) \,}s 3P Biauaiauoa BapuajnB Bun jbzub3jb
ajqBsuadsipui jopBipaiu^ ja sa ouiiípjd ja 'oupuBa asa jog '.joiu
-uou np aisiBS bj ap jaqaoaij ua ja ajBjajBj anb ioui ap aauaiasuoa
ap ib^u af *sasoqa sap Sdu4np ja aiuauj-inj ap sjoq juaiuajiBssaaau
ja sjnoínoj jUBja ua^nb aiuatu-inj juaiAap au ja auiaiu-inj ap sajdnB
jsa(u auuuoq^^ :aaip *baij3b BpiA bj X joijajuí BpiA bj ap sauoiaBjaj
X so^sbj soj opuBSijsaAui 'suaqjaB^ ap *y 'ouiiuBa ojjo jog
•(Moay 19 9X1^) ^jajsixa^ ajjnyj ap aauassaj ap jsa jj^ :sojjq soj
b ouis Biauajsixa bj jinqujB apand as ou anb BjaAasB jaajBj\[ 'oubis
-ajjBa oifSo9 ja iu oiusisdijos ja iu sa ou anb ojnSuB un apsaQ

�lógico y sobre todo acontecer en el tiempo) se agrega un espejismo
verbal que lo extiende y enriquece de matices. Así, el Padre, dice:
Frasi! Frasi! Come se non fosse il conforto di tutti, devanti a un
fatto che non si spiega, devanti a un male che ci consuma, trovare
una parola che non dice nulla, e in cui ci s'acquieta!... Ma se é
tutto qui il male! Nelle parole! Abbiamo tutti dentro un mondo
di cose; ciascuno un suo mondo di cose! E come possiamo intenderci, signore, se nelle parole ch'io dico metto il senso e il valore delle
cose como sonó dentro di me; mentre, chi le ascolta, inevitabilmente
le assume col senso e col valore che hanno per sé, del mondo com'
egli l'ha dentro? Crediamo d'intenderci; non c'intendiamo mai!"
Esta imposibilidad de entendimiento, a causa del sentido de las
palabras y especialmente de un equívoco verbal suscitado por la
pasión, hace más intrincada la relación de los diversos yo y más
acentuada la disociación subjetiva.

Cuando el yo se torna impertinente por abuso de confesiones o
de efusiones, o porque tergiversa las relaciones con el objeto hasta
encerrarse en un egocentrismo o hasta descender al solipsismo, se
produce (ha ocurrido repetidas veces) una legítima reacción contra
esa absorción subjetivista. Es entonces, sin duda, que acude a la me
moria este pensamiento de Pascal: "Le moi est haissable... II est
in juste en soi, en ce qu'il se fait centre de tout; il est inconmmode
aux autres en ce qu'il les veut asservir; car chaqué moi est l'ennemi
et voudrait étre le tyran de tous les autres".
A veces la disociación del yo se presenta como una forma de la
exasperación subjetiva (futurismo, dadaísmo, superrealismo); otras
veces, la disociación puede revelar una tendencia a la extraversión o
el deseo de recuperar los contactos con el objeto y palpar así el mun
do circundante para captarlo, ubicarlo y penetrarlo (unanimismo,.
cubismo, tema épico de la Resistencia y Liberación).

La dicotomía del yo no llega a ser un isomorfismo de las dos
imágenes subjetivas: cada parte del yo escindido o desdoblado tiene
sus rasgos propios.
Puede ocurrir que, en el caso del dualismo del ego, un yo se
presente como innato y el otro como adventicio (usando el lenguaje
cartesiano). El yo que tiende a objetivarse mediante una representa
ción simbólica (generalmente antropomorfa) como Psiquis en el poe
ma Ulalume, se comporta paralelamente al yo que conserva su
aspecto subjetivo. Este último intenta conocer al primero por aproxi
mación, por búsqueda de un punto de referencia, por analogía de
trasplano, por una inducción que permanece dentro de la esfera de
la poesía. (Esta situación dista mucho de la duda cartesiana acerca
de la existencia de las otras personas).
— 92 —

�— 6—
•UCHSIA
-oujsod By ap ouiuubd jb jBSayy BjSBq asjapuajxa apand anb oj^o^^ ya
A oA ya ajjua o ojaíqo A ojaíns ajjua ayqBjsaui sisotusp Bun Bjuaraoj
anb zaA By b uqiDBiaosip ap sauopipuoa Baja *is ap BiDuapuoD aiuoj
oA ya anb bjbcJ (&lt;toSa Ja^B^ oraoa saaaA b Bjuasajd as anb) oujií
-c^d^ un ap ajuBnjDB Bpuasajd By ap pBpisaaau By 'ajjBd bjjo joq
•BijBuiJ^aop BiDuapaaojd ap sojuatuaya
'soApaíqns sodoj soy ap uppBDjnjiq By b 'BjjodB A ojjBaj ya A ByaAou
By ajqos appui oiqtuBD ua 'Bisaod By ajqos a^ny^ui ou 'Bapoj By anb
soapsByoasa so^uamaya ap o^bjjb^ ya uod '(ayqi^anpajjx ouisiyBnp un
uanbi^u^is anbunB sayqBjBdasui soqtuB 'opunuj ya sa anb tos ud ya A
'Bpuapuoa By sa anb tos ¿no4 y^) B^syyBpua^sixa uppdaauoa Bq
•uo^ajg ap orasiyBajjadns ya ua ojjsbj ns
BÍap (sajuapsuoaui uos SBjaraiad sop SBy sayBna SBy ap 'oSaiadns ya (oA
ya 'ofsa ya) sysiyBUBoaisd ya aaajjo anb SBainbjsd sauoi^aj sajj SBy ap
uopdaauoa By 'isy 'Bisaod By ua zaA BunSyB ajnajadaj 'sBauaSouioq
sBuadB sbuoz ua o souByd o sojuauíBjsa ua o^ yap upiadaauoD Bq

•BAp^íqns upiaBiaosip By ap
osbd un oraoa *oA yap O^uayuíByqopsap yap ouisiíadsa ya 'iqB
9H "asjBziyBiDBdsa ajajnb anb upiDBjnp Bun ap 'ajuaiasuoDui osbdb
'oa^UBj un jas apand 'oujajuí ayqop ns A oA un ajjua uaATBA ajsq
•ojaíqo ya ajqos opuBjoyj OAijaíqns orasiíadsa un b o o^ yap ajua^
-jaATp upispsa o upiDBipBJJi Bun b aanpuoD soy anb Biauayjadxa Bsa b
uapnaB 'sBAijaadsaj SBDiuaaj sns ajuBipaui 'BjsiyaAou ya A Bjaod yq
*up asa jBziyBaj BjBd upiDBDjnjiq ns o uppBposip
Bidojd ns BÁBsua oA omsiui asa 'ojuaiujyaouoaojnB ap sopora ouiod
BiDuajaqoa ap A oyjqiyinba ap BAijaadsjad Bun uaiq o jopajxa opunuí
yap Biauajsisaj By 'sosojjoq A soaijajodiq sajixuxy sns ap Bjanj 'Basnq
anb t&lt;u9ysuBdxa ua^ BiDuaiauoa Bun oujod Bjuasajd as oA ya i
•opiaajBdB BjqBq yBn^
By ap oipara ua 'pBpyjnasqo By ua BjodBAa as o^any anb BuiouqjnB
ajuauiB¿BA A Bspapux BAijaíqns uoiaaaAojd ap ozoqsa un ua oA ns
ap uppBiaosip By jaAajjua oyps aoBq sou (nBajao^ 'sBuyyBg 4opBqDBj\[
'ayyaiAjadng *juouiBajjnBq 'auiByja^ 'pnBquii^) Bjaod ya saaaA y
•ao^ ua ^tuttfpi/j 9P OS^^ T9 S9
yBj :Baiun ua^Bun Bun jod opBjsajiUBui OAijaíqns odo^ oyos un jbuj
-joj jod UBqB^B Á 'oj^bjuod japjad uis ojad 'soyayBJBd üBZBydsap as
upiDBjuasajdaj By A jas ya opuBna Bzoqsa as anb By b aaajBd as upp
-Bnjis Bjsq -(soAijaíqo soipnyjajuí sns ap A p^piyBaj By ap osoub^uo
A oyjosnyi oíadsa) OAijaíqns ayqop ya jod BpBZiyoquiis pBpryBaj Bun A
ojuayuíBsuad ya ajjua upiDBJBdas By BÍamas BpBaja tsb upiDBnjis By 4oA
soquiB ajjua yBDipBj isbd upisiasa Bun jByBuas b A asjByi^ad b BSayy
ojuaiuíByqopsap ya opuBn3 ^^aAof uod ^opoui ojjaia ua 'A oyyapuBJiq
^snoj^ uod ajjnDO anb oy sa :pBpiun ap buijoj By oÍBq aaajBdBaj oA ya
*osbd yBj ua 'oja^ "asjBjodBAa BjsBq asjaaajBJua A p^pisuap ns opuaip
-jad ji uapand soAijaíqns sodoj sosjaAip soy 'opBiDosip oA ya uq

�La concepción tripolar de Georges Gurvitch (La Vocation actuelle de la sociologie, 1950) no se refiere a la polifurcación de focos
subjetivos sino a la relación tensa de los tres términos que, según
ese autor, configura un rasgo cardinal de toda conciencia: "L'on
con^oit de plus en plus la tensión entre les trois póles du Moi, de
l'Autrui et du Nous, comme un des aspects essentiels de toute conscience. Vouloir séparer le Moi, l'Autrui et le Nous, c'est vouloir
détruire la conscience méme qui consiste dans la tensión entre ees
trois termes, aussi bien que les oeuvres objectives, signes et symboles par oü elle se manifesté".

En los poetas más extremadamente subjetivistas, en los que han
intentado transcribir los espejismos internos e imágenes del sueño, la
presencia, a veces decisiva, de lo objetivo es innegable, aún en el
proceso de disociación del yo: la irresistible dinámica del mundo
circundante, bajo las formas y estructuras más diversas, actúa sobre
la subjetividad más de lo que los egotistas herméticos lo sospechan,
y, a menudo, contra la voluntad de éstos. (Hay tenaces e irreducti
bles elementos del mundo exterior aún en el balbuceo dadaísta y
en los desarrollos oníricos superrealistas).
Por otra parte, Le Batean lvre, de Rimbaud; los versos más
cavados de Gérard de Nerval; ciertas estrofas de The Waste Latid,
de Eliot; Le Fard des Argonautes, de Robert Desnos; Les Minutes du
Sable Memorial, de Alfred Jarry; La Luxure, de Rene Char; Feu de
Joie, de Aragón; L'Amour la Poésie, de Eluard; L'Union Libre, de
Bretón, se dejan penetrar por paisajes, semblantes, situaciones y re
laciones objetivas.
En cuanto al yo en mutación, envuelto en el juego del devenir,
puede sintetÍ2arse en el "Tiempo perdido" de Swann o de Guermantes, tal como lo discrimina y lo siente Proust, y en esta frase que
Joyce pone en boca de Buck Mulligan: "I am another now and yet
the same".

Esta manera de considerar la disociación, el desdoblamiento, el
parcelamiento o la dicotomía del yo, acaso pueda parecer un esque
ma puramente espacial y por lo mismo abusivo y falseante; una pro
yección gráfica que sólo representara elementos discontinuos, a lo
sumo un estereograma. Sin embargo, cuando en la escena el prota
gonista se enfrenta con el deuteragonista, el nexo del diálogo y de
la acción dramática no impide que sean dos personajes separados y
acaso divergentes.
Ya en 1888, Bergson, en el prefacio de Les Données immédiates,
basándose sin duda en datos introspectivos y en observaciones acerca
de las relaciones del pensamiento con el lenguaje, escribió: "Nous
nous exprimons nécessairement par des mots, et nous pensons le
plus souvent dans l'espace. En d'autres termes, le langage exige que
nous établissions entre nos idees les mémes distinctions nettes et pré— 94 —

�p 3SJ3DOUO^3J
soquiB A 'oj^o jb jbojj3^üi o JEqspB Bjpod oA yap souajsiiuaq sop
so^s^ ap oun BpBD ruppBjngp Bjauíijd ns uod asjBjuaxjua BJBd upp
-Bju^sajdaj bjjo ua asopuBaiqn A otasita is ap opuaqBs oA jap jB^qBq
ouipiSaj Bas anb o^uodns 'a^uajaqui sa aj anb BDpsBjoasa Bsopuojj u\
Bpoj uod 'jouajuí - joua^xa omsijBnp jap o^uaimBajuBjd jb
as A ojaíqo A o^aíns ap jBjodiq uppdaauoa b¡ Bjsisqns
•BjnDjjpBna Bun ua
üis oA pp üppBiaosip ap jBjqBq apand as anb oaja 'opo^ ap JBsad y
•uppBappBj^sa ap sojsandns b A sa¡qBjnsuani sauopB^uasajdaj b soj
-jBinixojdB zaA ]b^ 'soAi^aíqo soqaaq b sojjBJBdinba A 'umsua^xa bj ua
uBjapjnao is oraoa soujsiui soy b asjuapj ajqBjiAaui opis Bq 'oÍBqBjj
a^uasajd p ua ouiod 'soAijaíqns soqaaq ap ^jqBq as opuBna *(ppBdsa
upT^Bjuasajdaj ap sojyqBq sosanu ap pBpijBpoui Bun jod uaiquiBj A)
SBinajjoin A sBuia^UBuias ap Bjnjanjjsa ns Bpoj uod 'SBDijpquiis sauois
-ajdxa sns ap A aÍBn^uaj jap pBpijBpoiu Bun jod 'anb jpap sq
•&lt;4saj3au suoisiAip say ^ibj inb aDBdsaj ^sap&gt;^ :oíip uos^jag
'^.sjaija^BUJ sjafqo aj^ua^nb a^rnupuoDSip auiaui By 'sasia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3447">
                <text>Modalidades del yo disociado</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3448">
                <text>GUILLOT MUÑOZ, Gervasio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3449">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 71-95</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3450">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3451">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3452">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3453">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3454">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="310" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="541">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d473ce57a5073bd52c6c54354f51d0ba.PDF</src>
        <authentication>6d8a2e13dddefdf19e644c51dceb17cc</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3437">
                    <text>— 81 ~
•E^jau^sx Btuoipi
jap oiuaitupouoa joíatu un Bjsd oijEsaaau ubi 'jBijajBiu osotjea asa ap uppanpBjj X U90
-dijasuBjj b'j EpB3i[qñd anj ou unB' X soub sias isBa 'saaucnua apsap 'opBSEd' UBq oja^
•¿pi8;jip A opBziuBgjo Biq^q ja añb 'jBuoipiJaiu jnqntQ jap X ZIU3 BiUB^ ap
sojjojijjaj soj e '6^61 SE P ua 'sojiy souang ap p^pisjaAiuQ e{ ap BiSojodOJiuy ap jsuj
pp EDiSpiodojauE uppipadxo ej a^u^jnp 'luopaqujj f jod 'ja^sqa^ ojEJcdB un ap ajquiEjB
ua SEpEqEjS X supiSoaaj uojanj •^ uoiaspiui ap sauopuEa^ — 5 X y ' '^ojjijjod iap U90
-usa,, ej — • •^^ojijoajaui jap uppuBa^, ej — -j :sbui oaup uajsixa pBpijBaj u^ (j)
so¡ b jBsaj^^uí U9pan&lt;j ^
SOJX9) SOJ UOD UOI3BJ9J U9U9I^ 9Tlb SBTDIJOU SBUüS^B B 9^U9UJB^UníUOD
*ugpT^nunuoD b o^u^sgjd soj 'opBS^jj 9q 9nb b sopB^jns^j
-O9IX9J ií S9JB9pBraBj^ SOJ9I|9I^ SIUJ 9p 9SBq B| 9jqoS 'S9JOU9JUB
S9UOT3BJ9jdj93UI SB| 'oSjB U9 'opiIBDIJipOUI Á OIJBjnqBDOA J9 BJBd SOJ
-U9UJ9J9 SOA9FIU OpU9^BJJX9 'S9JBIJ9JBUJ SOJS9 OpBUiraBX9 Á OpBipnjS9
^VÍ (36l 's^Jiy sou^ng 'x óu 'i *Ioa 'vuvoudwv pottstnSutf ptjo^
O9 'fpn^p oppfi^ n$ •ptuoSpjp([ p^ 9f ODpstnSufi PUid\qoA4 f¿j up)
B3^9U9SX SOipUI SO| 9p Bn^u^j Bj 9jqOS S9UOpBSlJS9AUJ SIUJ U^
•BU9SipUI J3P pBpiJBJU9UI BJ B SBU9ÍB SBS
-Ol^lJ9J SB9pi JBS9jdx9 BJBd SBS9J^UT S99OA 9p O9|dui9 \9 jod 'BJSIA
BJ9UIIjd B 939JBdB (D X (q S9UOpISOduiO9 SB¡ 9p OSOpijfIJJB Og
jod u9iqujBj 'jj oujjbs ¡^P 08 oxn9isj9A jgp upis^^^ — d
•j^^izunpj "j jod BpBDijipoui oS\v
A piuiq9 *x ^od Bq99q * "j9jsouj9Jb¿&gt;^ |9p uppDnpBJX — q
•SBIl^lJUB O^JB
9JU9UI9yqiSOd X OSIl 9S9 BJBd SBpBj^BSUO^ 'S9JBp9dS9 SBjnUJjp^ 9p BJ
-s^nduioD 'sosj9A Z9ip 9p upi^Bjjoqxg 9A9jq Bun 9p bjbjj 9 *B9dojn9
pBpiJBJU9UJ BJ 9p SOÍnj^UI UIS BUIIIU9Í? Bn^ü9J BJ 9D9J^O 9Ilb BU9^ipUI
O9UBJU0dS9 OJ9Ilf&gt;Ojd '4&lt;BZBD B| BJBd OIJOJB9OAUO9 OJUB3&gt;t
B
:sojx9j sou9nb9d S9jj XBq (i) S9j
i soj b s9jqis9DDB (jBuoipij9iu biuoSbjb^ b¡ ü9 pxq^q 9S
onb) B3J9U9SX "Bn^ugj bj 9p soDijsinSuix S9jbij9jbuj sof 9Jjug

so^x^ s^j} ^p

�a)
Este texto es el primero exclusivamente indígena, por su con
tenido y por la lengua, que haya sido hecho conocer.
Fue recogido por Juan Federico Hunziker, durante el viaje
por él efectuado, en la segunda mitad del año 1861, a la Patagonia
meridional, en compañía de Teófilo Schmid.
En Carmen de Patagones, Hunziker lo dio a Jorge Claraz que,
después de muchos años, lo remitió a Félix Outes. Este lo hizo
conocer, en 1928, en un escrito que tiene por título: tfUn texto
Aónükün'k (Patagonia meridional) para incitar a la caza, obtenido
por Juan Federico Hunziker en 1861. Publícalo Félix F. Outes,
precedido de una introducción y notas aclaratorias, publicado por
la Revista del Museo de La Plata, T. XXXI.
En dicho escrito, el autor ocupa catorce páginas y media hablándonos difusamente acerca de los métodos de caza entre los Pa
tagones y sobre la ceremonia preparatoria, y sólo en las dos páginas
finales (367 - 68) presenta lo que el título anunciaba.
A propósito de esta ceremonia, T. Schmid así se expresaba
(Manners and Customs of the Patagonian lndians, en The Voice
of Pity for South America, vol. VII (1860), p. 220, y F. Outes, op.
cit., p. 366): ^Occasionally the acting Chief will issue a verbal proclamation to tell his men to go in search of provisions. He stands
outside the tent, and speaks in a loud voice, and in a peculiar
sing-song tone. In his speach he tells them to get in theirs horses,
that all ought to go, and what direction they are to take. One may
notice that the speaker repeats many sentences twice, and that he
pauses for a short time after a few. No one pays any attention
to what the orator is saying, but each and all are going on talking
and chatting in the same way."
La proclamación que Schmid ha descrito es sin duda la que
Hunziker ha transmitido.
Al publicar este pequeño texto, F. Outes lo acompañó de una
traducción interlineal y de otra libre, ambas de acuerdo con la ale
mana, que tenía a la v^sta, hecha por el mismo Hunziker, y con las
notas añadidas por Claraz, sobre el valor de varias palabras. Ambas
traducciones de Outes se reproducen para que sea posible confron
tarlas con mi manera de interpretar estos versos.

TEXTO* Y TRADUCCIÓN INTERLINEAL
1.Nash ush haugeshc ¡oh! wilum ush haugeshc.
Mañana nosotros cazar ¡ah! todos nosotros cazar.

2.Ush parlishc ¡ah! wilum ush parlishc ¡ah!
Nosotros hambrientos ¡ah! todos nosotros hambrientos ¡ah!

3.Ush amel paro parlishc ¡ah! paro parlishc ¡ah!
Nuestros hijos muy hambrientos ¡ah! muy hambrientos ¡ah!
(*) Grafía original.
— 186 —

�— ¿81 —
jbjuod uis '^oS ap BqBspajd ou 'osbd jbj ua 'anbjod ^
b 'opBDijiu^is ns jod 'japuodsajJOD apand ou spu anb (b
. :Bjjnsaj 'uppisod
-moa ns uod ojjoj un ua opjatiDB ap 'soiuaasod anb sojdiuaía soj
ua '"bububui^ ap jojba ja auaij ¡oS-spu ojuníuoD ja anb Á ojtu
-nj ap Bapi bj ap BDijsuajDBjBD bj sa ¡o2 anb opuBjapisuo^)
•"jaXB&gt;^ ('n •) SU9-SPU 'mapi (*^j) ^-s
(•) foS - spu :oujod SBpBAjjap sbuijo^ ojps jaaouoD oqaaq
ja^jizunfj Á pxuiqas ap sajBDpBtUBj^-ODixaj sa^undB so^ "soíij
-ns sojuauíaja uis opBsn souiaA oj inbB a^uaujBDTUfj '(spu=) qspu.
6\ OSJ3A

SVDIXÍ13M3K^3H SVXON
¡IJBBB ÍJBZB3 B
somají sojjosou bububiu ¡qBBB! souj3jbzbd so^osou bububj^; *oi
¡ IJBBB!
¡qBBB! BpjoS sa znjjsaAB jap aujBD vr\ '5

Buanq sa aujBa n

¡qBBB!
bjjb ABq saanj^saAB soqanra *saonj^saAB soq^niu ^Bq Bjjy ••
¡qBBB! Buanq aujBa 'aujBD Bqanuí uauajx 'L
¡qBBB! soDBUBn^ soqanuj 'bjjb ¿Bq soaBUBn^ soqanj\[ ^^
¡qBBB! JBZB3 B SOUI3JI
SOJJOSOU BJJB BIDBq ¡qBB¡ JBZBD B SOUJ3JI SOJJOSOU BJJB BOBfl 'C,
¡qBBB! soujBjsa aujBD uis 'aujBa ui 'y
¡qBBB! sojuaijq
-raBq Xntu ¡qBBB! sojuajjquiBq Xnra uBjsa soíiq sojjsanjs^ •
¡qBBB! sojuaijqureq soiu
-Bjsa sojjosou sopoj ¡qBBB! sojuaijquiBq soujBjsa sojjoso^^ "3
•JBZBD B SOIU
-ají sojjosou sopoj ¡ijbbb! jbzbd b sojjosou somají bububj\[ *j

S3XQO 3 3O 3^3I3 NQI^^fiaV^X
¡qB¡ sota
-3JBZBD SOJJOSOU BUBUBUJ ¡qB! SOUJaJBZBD SOJJOSOU BUBUBJ^[

¡qp¡ to^cfSdSnvq qsn qspu ¡qpf oqsdSnpq qsn

S

¡qB! Buanq aujBD ¡q^! BpjoS jap znjjsaAB
¡qp! ou^^^S ¿9^d^ ¡qv! ^utm^s p^ aniCoq xd^dj^ '6
¡qB! bjjb soqDniu sa^njjsaAB 'soqDnuí sa^njjsaAB Bjjy
¡qp! 01X91U aunas anlíoq 'aqsnas an/Coq otxdyi *g
¡qB! Buanq aujBD 'BqDniu aujBD uauaij sojsq
¡qp! aufl^aS xa^ai '¡naz xa^^iC uxaoqsuiajq '¿
¡qB¡ sodbubii^ soqDniu '^jjb sojBUBnS soqanj^f
¡qp! npu oqsnas 'oixaux npu aqsna^ '9
¡qB! jbzbd sojjosou bjjb ¡qB! jbzbd sojjosou Bjjy
¡qp! aqsaSnpq qsn otxaux ¡qp! oqsaSnpq qsn otxayi •
¡qB! soujBjsa uis aujBD 'uis aujB3
¡qp! (dis) oqosnaq xa4aiC (naq xa4aj^ 'y

�que, con tal valor, no podía ser elemento formativo de naseris "ayer";

b)que el único valor básico posible de esta voz es el de
"día claro,,;
c)que se trata, seguramente, de voz antigua(2) que ha
sobrevivido en algunos adverbios compuestos y en estos versos
viejos de algunas generaciones y transmitidos íntegros, por tra
tarse de una proclamación ritual;
d)que su empleo adverbial, aquí, al principio de una
exhortación que se declama al atardecer, para algo que debe
efectuarse al día siguiente, induce a reconocerle el significadode "cuando sea de día,, o "de día claro,,.
ah. La interpretación por jaaah!, no me parece apropiada. Podría
estar bien en una lamentación; no concuerda con el conjunto
de estas frases que, al expresar una resolución del cacique o
jefe menor, están hechas en términos que parecen más bien
una orden. Aquí el sentido mismo pide algo más enérgico.
Que esto deba ser la afirmación "sí,,, lo sugieren las pala
bras recogidas por Ameghino y por Musters. El primero hace
saber que en Tehuesh "sí,, se decía jó-a (o sea ^^ó'a), y el segun
do registra áhon, añadiendo "muy gutural,,. Ambas voces mues
tran la vocal a, formas sin duda arcaizantes con respecto a las
con o que actualmente son lo común. Además, encontramos
palabras como ohoi (Beauvoir) y ohai (Fitz-Roy), donde se ve
que una base oh-, reemplazante etimológico de nuestro ah-, na
era desconocida al idioma y que alternaba con el predominante
'ho- de los tiempos más recientes.
Por estas consideraciones, paréceme mejor traducir ah
con "sí,,.
wilum, en vez del común willom de S. y H., lo considero una forma
rápida donde la u es una vocal poco clara, recordando que Beau
voir ha notado tvuilm kenkr y vuilm kenky, traducidos "toda
día,,. Nótese que wilum aquí es pronombre y no lleva final
alguna; us, que sigue, pertenece al verbo: us-hawge-s-k (l^
pers. plur.).
Verso 29
ush parlishk (=us-parli-s-k), "nosotros somos hambrientos,,, es, sin
duda, un arcaísmo del punto de vista fonético; parí- se ha
reducido en época reciente, por un lado, a pool- (LehmannNitsche, Beauvoir y C. Ameghino, tanto en Tsóneka como en
Táwis'n) y, por el otro, a -pal- &lt;~&gt; pal- (común a S. y H.).
Verso 39
paro, "muy,,, es otro arcaísmo por pare, también de Hunziker,,
con el valor de "mucho,,.
(2) Últimamente "día" se ha expresado de diferentes maneras (vide: Vocabulario dé
los idiomas Tsóneka y Taw'is'n, del autor de este escrito).
— 188 —

�— 681 —
¡is 'sojuaijquiBq sonrosa sopoj íis 'so^uaijqiuBq sourosg^

z
•"bzbd
ap sourosa sopoj íis 'bzbd ap sourosa ojbjd Bip Bas
|| q-s-a2mpq-sn uinjtm
| ¡qv! q-s-a8mpq-sn s
ranSis ouioa "umsuas pBM asjapuajua ap
'sB^sandxa sauopBAjasqo sbj jod 'opBuiBjj o uopBjjoqxa Bjsg;
jBDipux uis "soraajBZBD Bip ap
Bas opuBtio^ (ío2-s-d2mpq-sn spu uod í"bzbd ap sourosa ojap
-inaA-Bip ja^&gt; jpap ajaynb as 'q-s-98/npq-sn foS-spu 00^
•o^daauoa ojjo jBsajdxa ap
pBpisaaau bj b ouis *—so^uaiunaouoa sajBmaB soxjsanu urigas
souaiu jb— bdijdbjuis BsnBD b aqap as ou ajuaraajqísoj 'oqjaA
ja uod aaajBdB 'oiquiBD ua 'jbiid bj *ojnjnjf jap BDpsuajDBJBD
bj uis spu Bjuasajd ajjBd BpunSas vj *(jbdpbuibjS umsiAaj
ira uod opjanDB ap) BAijBjnp-ODpsjJOB buijoj ns ua (^-s-d2mpq
-sn sa oqjaA ja X íoS-spu uod bidiui as a^xed Bjauíjjd ^r\

•ajuainSis ^u^jdS ojajBjBd ja uod
BpjatiDuoD anb '^uim^s jpap sa 'ouimas opis jaqBq aqap 'autmnas

X jaqyzunj^ ap ^
jas^ -ñas oqjaA ja jbjuod uis '^oqDniu^ ap ODisBq opBDijiu^is ja
uod sopox '(^^qi) dqsÁoas '(tjSbduo^) qqsnazf '(B^siq ") snaz
*(jiOAnBag) qunaqs '(piiuqDS) ftPz :(¿sajBjDajBip?) soDpauo^
X SajBDpBUIBJÍ? SO^DadSB SOIJBA U3DOUOD 3S 'itldZ B O^UBtlD U^
•"auiiu si JBq^,^ piC uaqsawaq
* "s^puauj jnoX si JBqj&gt;4 ouaui fpp uaqsauiaq :piuiqDS ap sasBjj
SBjsa UBXodB oj 'oijduiB sbuj jbdijbujbjS ojuaiiuiDouoD jap sbui
-apB 'jojba asa a^uaujjBaj uauap uaqs-ui^q ^ uiaqs-uiaq an^)
•^BqDniu auiBD sa ojjanbBi4 japua^ua anb 'sand '^jq^H
*("siqj4&gt; uod BDunu * "JBq^^ uod uaDnpBj^ oj -fj X
*S) "l?n^B&gt; Jp^p ajainb auiaq r~&gt; tuaq anb sbui oqDnuí 'ajqísod
sa ou "uauap sojsa^ upiDDnpBj^ bj *ojsa jo^ '-a^aq Buiaj ja
ua Bjsa anb ouis '(ojduiaía oj^o uod opjanDB ap) uaqs- ^ tuaqsjbuij bj b aaaua^jad ou "jauaj&gt;^ ap jojba ja 'opo^ ajuy
•oppnpBJj jbiu Bjsa X
opipuajdiuoD anj ou (fmasf ua4aiC maqs-iuaq=z) ?naz j,a49lí uiaoqsuiaq

�3.Us-amel paro parli-s-k ¡ah! \

paro parli-s-k ¡ah! \\
"Nuestros hijos están muy hambrientos, sí; están muy ham
brientos, sí!,,
4.Yeper hetu \

Yeper hew-s-k ¡ah! \\
"Sin carne; sin carne estamos, sí!"
5.Merik us-hawge-s-k ¡ah! \
merik us-hawge-s-k ¡ah! ||
"Allá estamos de caza, sí; allá estamos de caza, sí!".
6.Sew-s-k naw merik |
sew-s-k naw ¡ah! \\
"Son muchos los guanacos allá; son muchos los guanacos, sí!"
7.Hem-sken yeper tsewt \

Yeper gete-n-k ¡ah! \\
"Aquello es carne mucha; carne que es buena, sí!".
8.Merik hoywe sew-s-k \
hoywe sew-s-k merik ¡ah! ||
"Allá los avestruces son muchos; avestruces que son muchos
allá, sí!"
9.Yeper hoywe-ka sewi-n-k ¡ah! \

yeper gete-n-k ¡ah! \\
"Carne de avestruz que es gorda, sí; carne que es buena, sí!".
10. Nas-got us-hawge-s-k ¡ah! \
ñas us-hawge-s-got ¡ah! \\
"Mañana estamos de caza, sí; cuando sea de día cazaremos, sí!"
Aclarado el significado de muchas palabras, penetrado el pen
samiento íntimo de cada uno de los versos, esta composición no des
merece cuando se compara con los demás inicios poéticos, de
pueblos mayormente civilizados y cuyas literaturas llegaron a for
mas de gran perfección.
Pensando en los "axámenta" o "carmina" atribuidos a Numa,
que los Salii, sacerdotes de Marte, cantaban o declamaban en las
fiestas de marzo, como asimismo en las invocaciones o letanías de
los Fratres Arvales, sorprende la diferencia entre esas fórmulas pesa
das, sin inspiración alguna, y la alocución patagona, donde no falta
cierta energía y sobriedad que recuerda ese estilo breve e incisivo de
los poetas árabes ante - islámicos, ellos también gente nómada. Aquí
las expresiones poseen cierta eficacia representativa; las imágenes
no son vulgares tampoco y el desarrollo del pensamiento, hay que
reconocerlo, procede con un "crescendo" digno de consideración:
el propósito de cazar, del verso primero, nace con la sensación
de hambre, agravada al notar que los hijos también la sufren y
nada tienen a su alcance. De allí la necesidad ineludible de salir de
caza. Se presenta entonces a la mente el lugar donde abundan los
guanacos; de ellos, el pensamiento va a la calidad de su carne, a su
abundancia, para pasar, como consecuencia, también a los aves
truces y a su carne excelente. Sigue, por último, la resolución voli
tiva de partir el próximo día.
— 190 —

�— 161 —
•„" • • sauopDnpEJi sbj n^ SBpuajajip S3A3J uBAj^sqo as 'otusinnsy " ' ' opiunaj aq anb
A sEuanbad sbj uaaaj^o soquiE 'zbjej^ joyas ye puopjodojd ja^izunpj anb e¡ ap p X
piuiqa jod sajpuoq b EpsiAua Eidoa bj ap Bua^ipui ojxaj ¡a ajjua ppuBjsqns epuajajip ajsixa
ou anbuny -piray^s snjiqd'oaqj, "3 "H í3fl Jzjssjaqáft upiaujoue Ejsa opipBUB Bq BjsinbojBD ja
aid {y 'EAisjna uano^ na BpBjodJsiui eucui3[e uopanpBjj BAnaadsaj ns Á bs^jSui b;jbjSijb3
ajnapaxa ua ojijasa q^unqnuoy ojxaj ^a uoa íjaqizun^j oauapaj uBnf ap Ejjaj X ound ap
'OAniuipp X ojBp sa japod ira ua oSuaj anb ojijasnuBra [?[^ :BqBjsa^iuBra sajnQ '3 ()
viva ^ijoj^ bj X
pBpuo^tiB ^j X
tudqs/C¿ojS(f? tudqs^nudoud^dq/p
¡a

saoXm anbjod

oyBp

opo^

ap

-Bjqij

sou

t9nud0d0iq('p oqsviu ttaioido 'oouoxd'p ootuo^iíti 9uu,tp duvm(tu qsn
oüis uppB^uaj ua ou aanpuoa so^^ "sajosua^o soj^sanu
topq 'u9qsd^iU9t ^oiwp opnsq u^uvq qs[\ •oudqoqswm qsn
jBto BpBD ajuauíjBnSí soiuBuopjad soj^osou SBijníuj ^Bj^sanu
O99U suío/C oSpmqsn
oqsuopÁV^
qsn
qsiviuqsn
Buopjad soj^; 'sajuaiai^us sajaAjA sojjsanu Bp sou Xoh ouiod
uop¿p4 -&lt;{sn
'dtMdtu
pjpq
qsn
a qsn(p vvyt 'oS
púa ojap uaBuau pBjunjoAtu asB^Bf^ ouiaj tu JiuaA
dotpq dloo tpq-^^pf^ u^ntundy^ ^dtud^

'^nud^

zbj^

aotw opuaq(^\[

•ajqiuou tu Bas opBDi^i^UBS #saja va ja ua ojap ajpBd ousanjs^
'oaq(tu

wq-aloa

oaupmqs[\

saxno - airoros NQ^3aav^X vi ncq oxxax
(tuaqsanuaaua2aq(p fanuaoaotq(p sauois
-a^dxa sbj ua /p ap anbjod ja opBJBjaB BjjqBq anb 'ja^izunpj ap bj
jauaj ou ajqBjuauíBj s^ •pxiuqDS ap BsajSui bj ajqos sa^nQ ozjq anb
bj S^ BUBjja^sBD jBauíjjajuí uppanpBu Bq "sajno 'J Jaaouoa oqaaq
Bq oj un^as 'jaqrzunj^ jod opBpuaraua ja sa an^is anb ojxaj jq
•spaifuo /C sptxojpjLPpp spfou /C uptoanpox^ut pun
ap spptpaoa¿4 • • • sv^pat^qn^ '^981 U9 Pft^qas '¡j opfpaj^ áo4 sppp$
-4vpp '¡I ouip&gt;s \ap Ó8 ofnatsda^ ^a ¡C ^patututoQ uoiopaq p^ ap (p?u
"Oipuaui upSpfPd) q(unqnupy p&gt; sauots^a^ :ojmp ja uoa (jBusny
btuo^bjB^J bj ap sojauoisiui soj ap sapmispiA sbj ajqos 'sbut^bc!
q ap u^isaj^ip b^jbj Bun jod Bpxpaaaid)
'Sud b '(8361)
IXXX *X (pfp1d *T ^V oasn^\[ ^ap pjstaa^ bj ua paijqnd bj uainb
'sa^o zbjbj3 *f jod Bpuiuiaj an^ 'uBiuajB ua jBauíjjajuí uppanp
-bu X sauopBDijij^Oiu o sauopaajjoa sBun^jB uoa ojad 'jaqizunpj
•q •[ ap oubui ap *&lt;ájBaiuiraop uppBjo^ bujsiiu bj ap Bidoa
•opBJou^í a^uaiujB^oj ppanb piiuqas ap oXBSua ja
-jia BpB^iuiTj Xniu ap BjsiAaj Buanbad Bun ap BqBreu ^s
•jBauíjjajuí Bsaj^ui uppanpBu 3^
-uaipuodsajjoa bj ap opBUBduioaB Bja Bqaups^ o^xa^ jq *X}apos Xjbu
-oissx^^ UBaijaiuy q^no^ ^j ap ouB^jp 'potxatuy q?no$ ¿oj. doto ^ V
ap 98 J ^p ajqnjao ap ojaiunu ja ua 'Bjauíud zaA jod 'jojnB ns
^aijqnd bj (sa^nQ "q ^^J^JJ ^J oiuoa) ^jBaiuiuiop uppBjo^ B^sq

(q

�Las variantes^ respecto a la primera publicación original, en
A Voice for South America, son:

Schmid

Hunziker

ce-nue
Ma-a
kata

Ush pardon
pardon-shc
ush-wa-go
waisho-kenc
(aue) hicecenue
(aue) hegencenue
(aue) glori-shem
ogelunico

cenue
Maa
kata
Ush-pardon
pardonshc
ushwago
waishokenc
d'hicecenue
d'egencenue
dJgloryshem
ogelunico

NOTAS HERMENÉUTICAS
1.ushwanco (=ustvánko)
usw-, forma posesiva del pron. pers. de 1? pers. plur. para
nombres con vocal inicial: "nuestro".
-anko, forma básica del nombre "padre" que pertenece a la
categoría de los que nunca se emplean solos y siempre llevan
un pronombre de referencia.
2.coje-hai (=koge-hay)
koge, es del dialecto de H.; en la variedad de S. siempre
aparece koce.
hay, posposición. Forma débil de kay "en" (vide Gramática).
3.m'hec (= m'hek)
m', forma átona del pron. ma "tú".
-he-, tema verbal "estar".
-k, auxiliar en la forma durativa, porque se trata de
un estado que no tiene fin.
Digno de nota es el hecho sintáctico que no hay aquí la
oración relativa que figura en el texto tradicional. La frase está
en el modo indicativo, como simple enunciación, aislada de lo
que sigue.
4.santa cernee (=santa keme-k)
santa, no es una forma verbal, sino un adjetivo. (Que se
trata de voz española ni precisa relevarlo).
keme-k, no corresponde de ninguna manera a "sea", porque
sólo puede interpretarse como keme-k &lt; keme "hacer (todo)"
que registra el mismo Schmid, en su lista de verbos, bajo itkeme-s-ko "I do", y en las frases: keter m' keme-s-mo "what
are you doing?" kete m'keme-s-mo "what are you about?"
— 192 —

�— 61 —
•ose^ ap osed jinSmjsip anb ^Bq íui jod jojja nn ap bjbjj as / aaajsdB
'M "I 3 ^p^op ajdinais o^^ -ajuaipuadaput bujjoj ns ua 'opcAUUEJsqns OAised ojdpiJJEd pp
ejbjj as anbjod 'ua^tuAti^m uaiqBjsa sajEDijBuiBjS sajundB soj'uj -^pEjnnjOA nj,, ua^iuxnatui
ap ejbjj as anbjod 'u^otuAnatu uaiq Bjsa '^^jajsoujajsj,^ ja u^ opipnnjuoj sq sajnQ Jnby
boijoj bj 'pEpaiaos bj ap coipcnjad p na BpiaajBdB ucqsjaA bj ap ojxaj ja na oinoa 'jajjizunf^
ap ojuDsnuEiu ja ua ojubj sand 'Ejstdoa jap Bauaua uopcjou enn jas ap aq^Q ' (9 '3J3 apuÍiupa^
'pinjqas) 0161 oa aq^sji^^ - nuEnjqaq jod sqaaq EDijEniEj^ ej ap nppipa ej na (uaotUAttatn)
jEiaiui tn noa aaajBdB ¿oa bjs^,, :aDip 'z 'fisd ej ap a;d je bjou ua 'sajnQ (f)
uwoj aip ui onou 9q^ o^ p^uxoí 3jb q^iqA^ sunouoid 9atss9s
-sod Xq paujaAo^ uaqAi l^piui Jiaq^ dojp 'm puB q '2 'o qqM
Suiuui^^q 'sunou ^qj jo araos^^ rBsaidxa orasira ja anb oj uoa
opjanoB ap &lt;#sasod *üojd soj uoa asjxun jb '¡bidiui a^oBuosuoo
ns opipjad Bq anb *jaqizun^j ap ^pB^unjoA,, ^^)udq-tuj,nd-(n
orasira ja s^ *opBjuaranDop B^sa ou 'ojaadsB ajsa uoa 'ud^iujind
'•Suis *sjad tz ^p OAisasod #uojd ja sa (tu 'Bjja uq 'UdqiUAtid(w
:Bpx^ajJOD jas aqap Bpun^as bj íBpiaouoa sa zoa Bjaraiid Bq
'(ud2fiu¿ttd(tu q-dtuaq ^) uo^mxn^ta Odtudo '[_
j nj jiuaA ZBq,, ^nudqdqt(q) (tu op
Bjas BppnpBjj X Bpimpsaj ajuaraBjaajjoD asBjj Bq
•&lt;tJiuaA,, fdmS onajoj^ X &lt;cbdb B^uaA,,
l opBjundB Bq jiOAnBag 'ojaaja ua :(opudq oo) opn^q
jas aqap 'ajuaraajqísod 'anb asBq Bun uoa ((tu ajüBipara opiuaj
-qo OAijBsnBD oqjaA un ap bjbjj as 'opndq^u b ojuBna ug
'P^PJLtsqv pmtuou soj ap
BDijsijajaBJBa bj jas BijaaajBd dn-udq- ojsandraoo oíi^ns ja ap
-uop '^uopBuiraop 'BjnjBjaí nj,, ^n-udq-gqi(q)(tu :isb 'ojuníuoD
ja 'sand 'asjjSajjoa BjaqaQ "sbtjo^ajBa sajuajajip ap sopBAjjap
soAijuBjsqns bujjoj udq- oíijns jq 'a^uBÍaraas o^jb o ^d
'4&lt;jBpuBra,, '^jBuiraop,, ap ajuaraBjn^as jojba ja uod ojad '
-uaranaop ou unB 'dqt-q joíara o 'dqtq asBq Bun soraauaj apuop
'&lt;cajaí,, bdijtu^is Udq^qiq anb soraaqBS X pudiunxfsut pmtuou
soj ap oíijns ja sa '^n- ¿^ouiaj,, dttudq X €&lt;nj,, d^tiud
jaaBq ajqísod sa otupa? ojuit^ajd a^\[ "BzaqBa tu ajd uis
sa 'sajnQ X piraqas uojaiaiq oj oraoa oppnpBjj X ojijasq

jap ojaíns *tíajqraou nj,, pi^u
BAUDB UOpun^
ua ou X '&lt;csa opBoijpuBs,, oraoa ajuaraBApisuBjjuí Bjjapuajua b
BAajj sou s ap bjjb^ bj anb asajpu íoAijBDipui opora oj^sanu uod
BjjpnpBJj anb BjqBq 'Bjsa b oraoD X 'q-^q (tu ap bj b BDpuapi
jBDpBraBjS bujjoj Bun ap bjbjj as 'oau aX oé,, q-tu-dud2 *ía jod
'jBnp jap BDpsjjajDBjBD oraoo ajuaiuBDiun BJ^uanoua as 'soa^bj
-adrai soj ua 'q- uoiDBuirajaj bj anbjod 'inbB ounSjB OApBjad
-raí XBq o^i ' óu PP Jiqjp^^^ orasira ja sa 'q- b ojuBnD uq
'^JBDIjfpUBS,, &lt; C&lt;OJUBS J^J^XJ^-diUdq
-Pfups ojsandraoD oqjaA un opuBtujoj 'joijajuB bj ap ojuaraajd
-raoD un oraoD BjqBjBd Bjsa jBjapisuo^ soraaqap ojsa

�of prefixes". Y entre estos nombres, en la página siguiente, re
gistra precisamente weurnicen "will".
weurni-ken, de acuerdo con mis investigaciones, es un par
ticipio pasivo (w-eurn) cuya base es el verbo activo k-eurn
"to commission", hecho conocer por el mismo Hunziker. Uni
do al sufijo -ken, se ha substantivado, dando origen a un nom
bre abstracto, con el significado de "lo mandado" (de allí la
interpretación con will). Este significado hace pensar también
que k-eurn, más bien que a un simple "encargar, comisionar",
corresponda a "ordenar, mandar", lo que se podrá resolver
sólo consultando algún sobreviviente de habla tsóneka.
Esta frase, también, parece un indicativo, debido a keme-k,
y vendría a decir: "se hace lo mandado tuyo (por tí)".
8. calel-hai coje hatee go (=kalel-hay koge-hay-ke go)
kalel "tierra". No figura entre las palabras de Schmid,
pero sí en las de Hunziker. Ninguno tampoco de los que han
recogido palabras patagonas, la registró, (cfr. Vocab.).
koge-hay-ke. Los dos primeros no precisan explicación.
El tercero corresponde a "o" (lat.-t&gt;).
go. Es Hunziker el único que lo ha anotado y le atribuye
el significado de "como". Tendremos: ".. .en la tierra o en el
cielo -como..." en vez de "en la tierra y en el cielo -co
mo", en cuyo caso se habría dicho koge-hay-sem go.
9.moa d'ush e ush kata ntewie (^maa d'us-e us-hata mewik)
moa, por la grafía, pertenece a Hunziker. S. escribe siempre
sólo ma. El significado no es el de "hoy" sino el de "ahora".
d'us-e, deben unirse y significan "él nos da". No precisa
explicación. Vide Vocab. sub \f~e.
us-hata, "nuestra comida". Así se debe interpretar. Ya en
Hunziker se halla us-hata wewik us-e (5), traducido "give
us our necessary food" (lit. "nuestra comida necesaria nosda"), hat'a, está íntimamente ligado a - hatee- (H) "comer" y
-hate- (S.), idem.
mewik, y no mewie. La e final debe ser un error gráfico por
c, es decir k, porque adjetivos y adverbios en -ik son regulares
en esta lengua. Además, inclinóme a considerar mewik como la
verdadera palabra para "necesario", en vez de wewik, donde
w inicial es un caso más de w por m.
10.ush-pardon ush maish (=us-pardon usw-ays)
us-pardon, es un imperativo "2perdona - 1nos", fabricado to
mando la palabra del inglés.
usw- ays, con seguridad debe ser así, teniendo en cuenta
(5) Así se debe entender el usbe de H. que no es use "nosotros", lo que no da
sentido.
— 194 —

�— ^6I —
nj 'Bjja-BpBq aA^ aj'dojd *4|jaqjora Aqj oj
qp tunu^q :,,oj&gt;t oppnpBjj 'u^qipp BjnSij apuop asBJj
Bun opBjundB Bq piraqas o jad íjaqizunj^ jod jaaouoD soq^
-aq *4jj BiDBq^ dqkp-tu k '44ira BpBq4&gt; aqkp-k isb tsoAisasod sajq
-inouojd soj aqpaj jBna ya '(-iubj^) *jp) BpBq^ (*h) ^qtP-q
ojuacuaja yap ajuBjap *pBpijBaj ua 'soraBjsg^ 'saooiaisodsod
ajuBipain ajuauíBDiun Bsaidxa sbj 'sauopisodajd sBjjsanu 'yBtia
ja 'Bujoipi jap soujsiuj soidiauíjd soj b oijbjjuod jas jod 'jb^tij
jainijd u^ -opTnqijjB Bq aj as inbB anb '^.ua^ ap opBaijiu^is ja
ajjaaouoaaj b bzijojtib BpBU anbjod 'jaqizun^j Á piunja^ jod aj
-uaraBjaaj Bpipuajua opxs Bq ou anb BjqBjBd bjjo sa '9-^tp-p
•jbui^ op asa Bjuasajdaj Á sa anb oj 'ajuaiüjBnjOB
'asopuBJOu^x 'jojba Á BzajBjnjBU ns jbjbjdb japod urs Bpanb
op-neq ojsandinoa ja o jad ÍBjsandsod uppB^au Bpiaouoa bj sa
'ndq 'BJoqB jod 'uppun^ bj jBDijdxa ajqísod sa ou jbuij u BXna
ap 'u^upq isb ou íjBjn^aj OAijBjaduii un sa 'dupq '^^jiAa ojuí jou
sn pBaj^ Kpq oquoJLdp ndq dupq-sn rjaqizunj^ oxdojd jap JBjitu
-is asBJj bjjo ua ajuaipuodsajjoa ns auaij 'op-ndq Udupq-sn
"uottP^^wdi saj^ui ja sa anb
BjqBjBd bj ucnsnasip ap Bjan^ 'opoj ajuB '
9-qtp-p op-ndq udupq-sn =) udqsd^tudi dotpp opn^q uaupq qsn "
•OAijBuiuiouap oqjaA un ap bjbjj as anb jauod
-ns opuBÍap opoj 'BAijBApap asBq bj Bjuasajdaj 'osbdb 'jBna jap
dqos&amp;p- oqjaA ajsa uoa Baiítojounja uopBjaj jauaj aqap &lt;4bs
-uajo^ siCp jouajuB ja 'ajuauíB^ojBuy -utib opBjouB ou 'dqos&amp;poqjaA un ap (%q •- ua sxjuaSB uauíou 'qudqoslíp -\- (jBpiui
jbdoa uoa SBjqBjBd BjBd 'ajqroouojd j^p BAisasod bujjoj) -aisn
ap bjbjj a 'soíijajd soAisasod sajqraouojd uoa asjiun jb Bjsa
uapjaid [Bpiui ai uoa SBjqBjBd sbj anbjod 'ojquiaiiu opun^as
jb aaauajjad ou ai Bq 'JojnB jap qu^qosiCpai-sn asjpirapB apand
^
Q •&lt;&lt;sajosuajo sojjsanu&gt;^ (q-u-dqosiCp-aisn

q

b japuodsajjoa Bpand anb osopnp Xnra sa oqau opoj
•jojba ns
jbjbjdb uBpand anb sasBq uaDouoD as tu 'jB^nj ojjo un^uiu ua
SBjqBjBd SBjsa UBjjBq as ou fsajqBDijdxaui uos 'oq^u stuoií
•4&lt;soujbu
-opjad sojjosou oiuod^ 'ojubj oj jod ^(^,00103^ oS *&lt;&lt;sojjosou&gt;&gt;
patsn) &lt;4sojjosou oujod^ ouis ^ajuauíjBn^í^ sa ou 'oS-paisn
•OAIJBDipUI OJX)UI OUI
-od ajapxsuoD as anb ajdraais 'jBjnSaj sa 'q-s-uop^P^-sn
'(qudqosípaisn oqau swotC oSpaisn qsuopxp^
'Sn—) qudqoqswai qsn oo^u suio/C oSpaiqsn oqsuopxp^ qsn *jj
•(&lt;4SBSuajo SBjjanu&gt;^) ^Bsua^o,^ oraoa ojjpnpBjj Bjas
•Braoipi jap BDijauoj
bj k ajuam^is asBJj bj ap 4&lt;sajosuajío sojjsanu^&gt; qusqosjip-aisn

�manera de decir extraña en nuestros idiomas, pero corriente
en lenguas de Asia y África.
De la misma manera, aquí tendremos: "nos conduce-no
I... ? hacia ella, (la) tentación". Sin explicación, además de
do, queda la e de d-aik-e.
13.keloi ush m'wane dirne wilomco deronco (= heloy us rriwane
d-irn-e wtlom-ko deronko).
heloy, no precisa aclaración.
m'wane, se compone de m', prefijo formativo de verbos de
rivados de adjetivos, y wane, participio pasivo (adjetivo verbal)
de V-an, cuyo tema objetivo es h-an, bien conocido, con el
significado de "llevar, conducir".
d-irn-e, traducido con "de", demuestra una vez más cómo
nuestros autores no conocían en absoluto el idioma, ni recor
daban lo que ellos mismos habían escrito sobre él. En d-irn-e
hay: d-, pron. poses, de 3ra. pers.; -irn-, que es el adverbio g-irn
"lejos, fuera, afuera" de Hunziker; y -e, característica del caso
locativo. Se trata de un verdadero compuesto "2 lleva—^os
lejos-de-él", expresión similar a la del n9 anterior.
wilom-ko, es forma derivada del noto y común willom "to
do" y concuerda con la palabra siguiente en su aspecto exterior.
deronko, es forma substantiva que significa "el mal", mien
tras deronk es adjetivo (dol deronk "corazón malo") y dero es
adverbio, "mal".
Del mismo modo, en wilomko (si es realmente así) podríase
tener un nombre: "la totalidad". La concordancia y relación de
las dos palabras no es posible explicárnosla con nuestros ac
tuales conocimientos, tan escasos e imperfectos.
14.cetowit mashc d'hicecenue, d'hegencenueshem d'gloryshem ogélunico. Amen (= ketowit ma-s-k d'hikekenue, d'hegenkenuesem d'glory-sem ogéluniko).
ketowit, es otra voz que se encuentra por primera vez.
Puede ser que su base sea ket-, de los pronombres interrogativos;
ya tenemos keterems "¿por qué?", keteka-mo "¿para qué?", etc.
ma-s-k, "tuyo es (para siempre)", por eso -k.

d'hikekenue
d'hegenkenue - sem
d'glory-sem

La primera de estas palabras ya fue ex
plicada al n9 6. De la tercera, en sí, no
vale la pena ocuparse; no es voz indí-

La segunda supone una base h-egen que, hasta hoy, no se
conoce, así que es imposible emitir juicio alguno acerca de su
traducción como "autoridad", -sem, es la conjunción "y", como
el latín -que, pospuesta.
Lo que llama la atención, por lo inexplicable de su pre
sencia, es la d' prefija (enmienda de Hunziker), por lo cual
— 196 —

�— ¿61 —
-nu ja ua opBDijqnd ojxaj jap opijBA aq ara 'jj ouijb jap Ó8 ojtojs
jap upxsjaA bj b o^ubiid ug,, :ojsa b oíaadsaj Bpap sajnQ *j
•^uoissassod Aq^ jo^ quBa aqj ^o
jsouuaun aqj poB aauBjTjaqui auiqj joj uaqjBaq aqj aaqj aAiS
jjBqs i puB ata ^o qsy,, :jsb aaip anb Bsaj^ui Jbidijo Baqqjq upis
bj ap upiaonpBjj ap BAijBjuaj Bun ap ajuauíBjn^as bjbjj a

9&lt;np
^SPUI ttaioid^ o^uoAdp o^won&lt;n du
-^//? 9UP(ti(tu sn io\dq (u9S9%iudt 9-qtvp opndq udupqsn iqudqos^pat
-sn oqdu sutoi oSpmsn qsuop¿P(}sn ijCpaisn uopAP^sn ¡qtaidtu pjpqsn
9sn(p ppiu Ío3 dí

3

C

(tu opttdq (w ÍP
:jas b
p
J3JBd I3 'Bapauoj Bjnjjjasa ua Á. sBjsandojd SBpuaiuiua sbj U03
Bjpod sbo
-aSipui uod Bjjnsuoa bj ojps 'upiDBjaj ou o ^Bq i moquo¿dp 'oq
•luopm ap jbuij Binsira bj uod 'souaui jb BiDuaiJBdB ua 'Bpjana
-uod anb 'oq jbutj bj á JBidiui o bj upiDBDijdxa uis uBpan^
•jiOAnBag jod opiD
-ouoD 'un^nS jbjuod uis 'íáajdiuaist&gt; (*h ^ *S) tun19^ ^od 'Bpnp
uis *BuopBjaj as '((ajdinais BJBd,^ opBjajdjajuí 'oqtunj^So
•asjauajsos Bijpod opijuas ja jBna oj uod &lt;#sjad ^3 ap *uojd
jap oiuiuouis un 'Bjja ua 'jauodns bjbcí ajuBjsBq /^Bq 'jBDijdxa
Bjpod BuaSipui un ojps anb 'BjqBjBd Bsa ap BjDBxa upiDBuixu
-jajap Bpoj opBj un b opuBÍaQ #(¡)&lt;/pfl 3P opBDijiuSis ja uod
*9nv opBjouB Bq {'ot9 dodxv^ps^p dnb pzpx pu[\ ojqij ja ua 'Bjsiq
•^ 'oDodiUBj jaqizunjj k ^np ^oa bj Bjjsi^aj ou piuiqD^ anbuny
•joíaui bj Bja ajuamajqísod 'tuds-ixo^S (dttp) tuds-dttud
(snp) 9tiU9q9qtq (9itP) :piujqD ap BAijiunjd upiDDBpaj
•sajqiuou
-oíd soj ua aanpojd as ojps anb bsod 'BiAajqB as ou tpp anb
jbjuod uis 'opijuas souara unB auaij &lt;cbijojS bj ap k pBpjjoj
-nB bj ap k ouiaj jap oXnj^, anbiod oAijiua^ ja 'jB^nj ajsa ua
*jaA anb auan BpB^[ *^*' 'OAijiuaS ja an^upsip q^nqnuoqy ua
anb tpp zoa bj ap uoiddbjjuod bj Bjuasajdaj (p BjnDijjBd bj anb
ira BJBd o^uax^ :sajno ^p uppisodns bj ajqísod sa oDodiuBj^
•&lt;4bijoj^ iu k pBpijojnB tu k ouiaj tu,^
lú^s-kxo^Sttu iu9s-9nu9qu939q(tu &lt;9nu9q9qtqítu Bjaíip ojxaj ja
anb ajqísiuipB Bija^ *japuajdiuoD apand as ou 'Buosjad buisiuj
Bun b opi^iJip *&lt;4bijojS ns k pBpjjojnB ns k ouiaj ns sa oAm,,
anb bX '(q-s-ptu) apaaajUB anb oj uod BpjanDUOD ou opuuas
ja ojad í&lt;cpBpiJojnB ns,, *í4ouiaj ns,, asjapuajua apand ojps

�mero de A Voice etc. (X [I], 260) que ofrece, interpolada, su traduc
ción literal inglesa". Todo está, pues, conforme con lo escrito por
Schmid.

TEXTO Y TRADUCCIÓN SCHMID - OUTES
Hari ya yima eshc wilcomo zontea ma do-hainen -go
Pídeme yo a tí doy
todo
gente tu
herencia como
calel binicen shem mecenicen go.
tierra término también tu posesión como.

NOTAS HERMENÉUTICAS
1.hari ya
hari es nuevo. Son conocidos =har- "to find, to load" y
=zhare- "to lie", del mismo Schmid, y nada más.
2.yima eshc (=yi ma e-s-k)
Así escrito, demuestra que Schmid no se daba cuenta de lo
que era, porque, si hubiese entendido el valor de los miembros
componentes, habría escrito etimológicamente yi ma eshc o fo
néticamente (como Hunziker suele) yi maeshc. Tenemos: yi,
pron. sujeto de 1* pers. sing.; ma, pron. de 2^ sing, objetivo;
el verbo ~e-, rige dos acusativos, el de persona y el de la cosa.
esk es forma durativa imperfecta del verbo "dar".
3.wilcomo zonica (=wilom-ko tsonika)
wilom-ko, así corrijo el wilcomo del original, error gráfico
evidente, de acuerdo con el "Paster noster" y con su origen, de
willom o wilom "todo". Aquí también aparece la final -ko,
inexplicable.
zonika (=tsonika), "gente", confirma el significado del
gentilicio Tsóneka.
4.ma do-hainen-go
ma "tu" y go "como", son las únicas palabras conocidas, do
(que, acaso, puede tener relación con el de heu-do) no se sabe
qué puede significar y qué función desempeña en la frase. En
cuanto a hainen "herencia", es voz nueva y nada se puede de
cir de ella, faltando otros ejemplos para su verificación.
5.calel binicen shem mecenicen go (=kalel hiniken-sem m'eke-

niken go)
Las dos primeras palabras son otro ejemplo de genitivo in
directo (nomen rectum -j- nomen regens) unido sin la media
ción de partículas; hiniken es voz nueva y -ekeniken es el
h-ekeniken de Hunziker, "cosas, propiedad".
— 198 —

�— 661 —

p

jod sajouamjod sns ua BpipuajdraoD ou 'B^jau^sj un ap Bjqo
-uacuBjajua opis jaq^q ap uoisaadun bj Bp BpunSas vj upap Buanb
ajuB^ojjajuí ¡a anb oj opipuajdinoa jaqBq uaqap oaod anb
-jpui jod SBpBjoip 'sB^pns sasBj^ sbijba SBpB^uní uojanj anb
Bjatuyjd bj u^ •piuiqDS ap sauopisoduioa SBuinua^ jas uaqap ou
II oujjb ¡ap óg *sjaA pp Á ^jajsou jajB^^ pp uoiDanpBjj bi
*sauoisajdxa Á SBjqBj
-Bd sbj ap jojba jap ouiod tsb 'so^ijdbjuts A soaiS^^opoui sojuauíaja
soqanuj ap sauopun^ sbj ap ojuaiujpouoDsap ja Á sauoiDDipBjjuoa
sajuanDaj^ sbj 'u^pBjajdjajuí ap sajojja soj uos Bqanj^ *jBsn ojjap
-od b unB souauj Á oujijuj ouisiuBaaui ns ua ojjapuajdiuoa b uoj
-B^ajj BDunu ojad ísasBj^ X SBjqBjBd ja^oaaj ap oqaaq ja jod X sbu
-agipui soj uoa oj^bjuod ja ua BpijinbpB 'souiBjjip ojBÍBd ap ojanA
b 'BjDapadiui Xnuí 'jBjaua^ Bapi Bun UBjuaj ja ap íajuarajBTDi^jadns
asanj unB 'B^jaupsj Buioipi ja jaaouoa b sbujbí uojB^ajj ja^jizunn tu
tu anb ap ojuaimpuaAuoa ja a^jns 'upisjAaj Bjsa 3Q

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3438">
                <text>A propósito de tres textos en lengua Tsóneka</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3439">
                <text>FERRARIO, Benigno</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3440">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 185-199</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3441">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3442">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3443">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3444">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3445">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="439">
        <name>INDIGENAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="437">
        <name>LENGUA TSÓNEKA</name>
      </tag>
      <tag tagId="438">
        <name>PATAGONIA MERIDIONAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="309" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="540">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/126b10def53151d88c1c67de1c79b41b.PDF</src>
        <authentication>ae5f022274cbfed962070da34ff5515f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3428">
                    <text>— 62 —
-qíPu&lt;fS uaqsstttaQ tuttz qonqptwu 'vxzxij^ 'JA :uBuiaiB sbjjb p ajqo *X56I 'b^ubuibibs '**
-puitr^ ap w//K /^P oftsp&lt;fo^(f y •svoífsittSuij t&gt;t2o¡opoi9iu A Ptxo/stf{ 'HVAiy 'Vi 'SBinaps *-p
¡66 ' 22 'dd '2*61 'I '.B!^oIoIÍJ a'p'ssañSmío^ BjsiAag,^ ua 'utptunox anbtistnSuij sPjiy/j
'dOd 'S '•WLV Ia 3JC1OS '* " 22 '^^ '(577.) 6*61 &lt;D?IÍW 'ajptzp4s pattsmSutj tp ttuautpaut-j
'iSSOaiA 'O Á a 'Vi ua 'ouPifPft oatfstttSutf aiupjty.j 'noxHvg -pi :¡jy ja ajqos -9x1 -¿8 dd
'6*61 's^iodB^^ 'tft^efsp totts tap Ptptxots pj¡au a a¡PSJa/iiun pzuassa pns p^jau oupum otSSpnSutj
11 'icnoxHag 'A 'SIV ^• dlV SI ¿^qos jBin^iwBd ng -unssed ^S6I 'OJianBf ap oi'g '/"-^f)
paifsmautj ap sot4pup¿ 'af VHVWV3 OSOXXVW 'f '-^6' 98 dd '^661 &lt;U?I!^ 'I '^tiPtuox tpttfs
i¡ip ofuauiptn/ip tp ajpnupw 'idHHAaxNO^ "V :6^ " ^í ^• 2? • 22 'dd '2661 '^inoiog '-pa -%z
'auttPioau attSutj a¡¡ap tmStxo aj '-ai ^901 - C6 "dd '0561 'Biuoxog *-pa i^ 'Pt2ojou&lt;&gt;i2 pup au
•otzttpoxtuj 'inÚaviiovx D '-U-66 "dd '0661 'Eianajou '-pa 2 'pottstn2utj 'iNiaon^iW *a
'•L - 26 'dd '¿P6l '^^abh ^ssí 'aouato^ at/smSutj 01 uotpnpoxfui uy 'xNVAaxanxs 'H "a
!s3;s A xi "d auJBd '9^61 'swe¿[ '-pa ^? 'stofP¿'saj 'xvzava 'V '9L • 96 "dd '^^61 'ouqoa
-ojsg '4P2fsuafaa.qPx4s * SutxatuatxQ 'OH3HAN 'S H oa 'ffPxSoaSqpj4s 'XSlA&amp;dNIl 'M ^61 - Ll
•dd '6661 'q^pnj^ '1 'qtjptutupx^ aqistqoatxQ 'aaZA^HDS "3 '-6P9 • 8^9 'dd '8661 'E^og
'I aotpua44y 'pupijp/j Ptpa4optou^ ua 'pjtfstnSut-j PtfPxSoa*) '[aaAVJ^ 'O} ;O5I"62I 'dd
'9661 'sajpuog 'saffstnSutj uxapoyi o/ uotfa'npoxfuj uy aawivd "g "I ^6^6 - 126 "dd '€61
'jjjoa 'M 'aSpnSup'j 'aaaiawooag "J :sojjo aJiua 'nEuoiajodojd Bjnians s^ni upi^enijoj
"UI '621 ' *l dd -DtjJBd '*6I '^J^aiaP!aH 'Sunqasxoftxpputty^ aqasfttaQ 'H3Vg *V ^XEaanaa
sajaju; ap sBaiSpjopcuauj A SBDijpaj sauopBAjasqo SBqanm uoo ojad 'BiuBinaiy ap '\ '8 ej
ap Baja^s opoj ajqo 'X62-6Z.Í "dd '256X 'OJiausf ap oig •psan2ttuo¿ PiSojofí^ ap prnupyi
'OX3M VA1IS 'S EDipap q *8 ex b anb oimidÉa (a sa opEjuamnoop ajuaujEiidoiB A ounjdp
'8261 '^jzdpq - pi^ppig 'tfpqosuassttnqopu^fS amatua8ip&gt; atp xttf asstuqaSxT] axqt putt 9tq4
-pxSoaSqipMfs atQ '^aHDSniWVQ á A '2261 's,Ed 'anbttstrtSÜtf atq4px2oa8 trj 'xvzava "V
:aos q '8 bj ap BajaaB jEJauaS upiaEinjojm ap SBjqo saisdpuud SBq '611'001 'dd 'X561
'Bujag '8 '^qpH '-^sajsia^) 'ajqaijaqs^nnqasJog aqaiiJXEqasuassi^ 'uaqopx4s uaqostuptuox atQ
'l 'atSojoitq¿ 'aqastuptuo'^i A '9-'52 'dd '8* • 2*61 'I ',.q:)n&lt;ljqBf saqasjjsiHEUiog,, na 'piupux
-og xap ut atq4Px8oa8q3Px4g axqpf Stzqaag 'NHfl'g "V ~p 'JEjnaiwBd na' odiubujoj oiniinop
ia EjBd "2 - 06 'dd '561 'Bujag '2 'aqj^g aqaiiJ^Eqasuassi^AsajsiaQ 'ajqaiiaqsSunqasjoj aqafl
-jpqasnasst^^. 'qt/stuptuxa8opuj •tfpqosuass'tm.q3Px4^ apuaq^ta'jSxa/t' putt autatuaSny 'iNVSld 'A
^ 'I8'2*'dd '8*61 'SHEd 'safstttSuej sap ptuotfpuxatui ' saxSuo^ atuatxi$ np satay ua 'a?d
'JA aP auJJo^uí ¡a -a 'sajuaiaaj seoj sofEqEjj A sógojjBsap soj ap Bajabiy '61 'E^anjjfsi 'ap&gt;x
•aua8 anbtfstnSutf atq4px8oa8 ap atq4px8ot¡qtq ap tPstg 'NaNflHHDS "f 'A '61 E JOiJajnB
Bi^BjSoiiqíq e¡ BjEd •H9¡DE3ijqnd ap osjría na o sopBDijqnd soDijsjnSuix se^ib soi sopój ap
u9pduDsap Bj ñaiquis} auapuoD anb '[06613 'EnjBAoq '-sj 2 'tanbifsittSutj satatibua,p sapoqt
-aux fa attbtxotstq n5xa4y 'at3oiof3a¡ptp trj 'aod 'S :ua EIIEM as 'lEjauaS ua Bi8oiójaa[Bip bi ap A
'ÉDnsjn8u;i BijBj8oa8 b^ ap ÉajaaB Bai'^Bj8oixqiq A B^ijpjsiq npiaBauo^uí B¡[durB' sfuj q ' ( x )
'(l) SOpBipiUS^ S9J^|qBq SOJ
B O SO^J^JBip SOJ B *SBIl8U3J SBJ B *BtlSU3J BJ B 9^U3ipUOdS9JJOD ODIJ
-BJSO9S OIDB&lt;JS9 J9 O9 SBUIJO^ SBJ 9p OpiDnqiJ^Sip BJ BJU311D O9 3U9I^
*sou9oj oj jod 'o 'opBüTuua^ap oijo^yjj^^ un ap sojund ap paj Bun ua
BijBjiun A Bjaaiip Bjsanoua a^uEipaui SBpBqojdujoa (sajBDijBUJBj^
o sBDixaj *sbdiu9^) sBaijSTr^Suij sbuijoj ap opBAaja ajuauíBATjBjaj
ojaumu un ap sajBioadsa sb&lt;Jbui ua oj^si^aj ja auodnsajd anb Á
'odiubuioj oduiBD ja ua opoj ajqos 'oj^is ojjsanu ua ojjojjBsap otj
-BuipjOBj^xa jaua) b opB^ajj Bq anb OApBJBdiuoa Á oaiSpjojDajBip op
-o^atu un a^uaiUBATsnjaxa BuSisap ^BDpsxnSuij BjjBjSoaS^ uoisajdxa
bj *jBmaB Bapsin^uij bj ap Baiuaa^ Bi^ojouiraja^ bj U3 *j'x

ÜI^3S0D 01M1DC1X

�Acerca de tal método, de sus fundamentos y de sus alcances
prácticos y teóricos, entiende informar brevemente este ensayo.
Las comprobaciones de la geografía lingüística en este sentido,
aunque logradas en un terreno propiamente glotológico, se relacio
nan estrechamente con la geografía como tal y no pueden dejar de
interesar a esta disciplina —en la medida en que ella considera la
tierra como "habitat" del hombre y, al mismo tiempo, considera
como pertenecientes a su objeto todas aquellas realizaciones huma
nas que tengan extensión en el espacio—, no sólo por el empleo
común del instrumento cartográfico, sino también porque revelan
un aspecto esencial de las relaciones entre la vida social y cultural
del hombre y su ambiente natural. Sin embargo, hay que señalar,
aunque de paso, que la misma expresión puede entenderse también
en varios sentidos no-técnicos, según el concepto que se tenga de lo
geográfico y de lo lingüístico, según se ponga el acento principal en
el sustantivo "geografía" o en el adjetivo "lingüística" y según las
relaciones que se quieran destacar entre ambiente de vida y lenguaje.
1.2. Las relaciones que destaca la geografía lingüística, en el
sentido que hemos llamado "técnico", no se entienden como relacio
nes directas entre el ambiente natural (geográfico) y el lenguaje, sino
como relaciones entre el ambiente geográfico y la difusión y dis
tribución espacial de las formas lingüísticas. Y no se conciben como
relaciones de por sí determinantes, sino como relaciones condicio
nadas política, social y culturalmente: más bien que a la geografía
física, atañen a la geografía humana y política. Así, los "centros de
irradiación" de los que ella habla no son los centros geométricos
de los territorios estudiados, sino los centros políticos, administrati
vos, culturales y religiosos, los centros comerciales y de comunicación
(por ej., grandes ciudades; capitales de estados, de provincias o de
departamentos; ciudades industriales, centros de producción y con
sumo, localidades de feria o de empalmes importantes, santuarios,
ciudades universitarias, etc.), es decir, aquellos mismos que se
consideran como centros "propiamente geográficos" (2). En este

atlas, Marburgo, 1952. Sobre el atlas de Nueva Inglaterra: H. Kurath y otros. Manual of
the Linguistic Geograpby of New England, Providence, R. I., 1939. Sobre la técnica de la
investigación, la importancia del método geográfico y sus alcances, cf. en particular: K. JABERG,
Sprachgeographie. Beitrag zum Verstdndnis des Atlas linguisfique de la France, Aarau, 1908;
Id., Aspects géographiques du langage, París, 1936; Id. y J. Jud, Der Sprachatlas ais Forschungsinstrument, Halle, 1928; V. Bertoldi, Lingüistica storica. Questioni di método, Geno
va - Roma, [1942}. Sobre la "lingüística espacial": M. BARTOLI, Lingüistica spaziale, en R.
BlASUTTI, Le razze e i popoli della Terra, I, Turín, 1940, pp. 320 - 336; Id., Le norme spaziali, en LIS, pp. 35-54 (v. también n. 37). Sobre el lugar y la importancia del método
geográfico en la historia de la lingüística: A. Meillet, La métbode comparative en linguistique bistorique, Oslo, 1925, pp. 60-71; A. Pagliaro, Sommario di lingüistica arioeuropea,
I, Roma, 1930, pp. 89 - 92, 172 - 177, y passim; I. lORDAN, An Introduction to Romance
Linguistics. Its Scbools and Scholars, trad. ingl. de J. Orr, Londres, 1937, pp. 144-200; V.
Bertoldi, La parola quale mezzo d'espressione, Ñapóles, 1946, pp. 9 - 37. Véanse, además,
los recientes "balances" histórico - críticos de C. Schick, La geografía lingüistica, en "Paideia".
IX, 1954, pp. 241 - 277, y G. BOTTIGLIONI, Linguistic Geography: Achievements, Methods and
Orientations, en "Word", X, 1954, pp. 375 - 387. Varios aspectos y problemas de g. 1. se
exponen y se discuten también en: W. v. WARTBURG, Problemas y métodos de la lingüística,
trad. esp., Madrid, 1951. Verdaderos modelos de una sabia aplicación del método geográfico
a la historia lingüística pueden verse en: R. MenÉNDEZ Pidal, Orígenes del español, 3 ed.,
Madrid, 1950; ID., El idioma español en sus primeros tiempos, B. Aires, 1942.
(2) Cf. G. Devoto, Profilo di storia lingüistica italiana, Florencia, 1953, p. 33.
— 30 —

�•&lt;! 'PW 'TI
S3 *()X ^ XI sojSis soj ua 'bubdsox ua Bpuajojj ap ^ bijbjj ua
bubdsox ^p *'ía Jod 'svoo^? sv^9to U9 sauoi^aj SBjjap ap ojuaiuiBj
-sib ap jBjqBq apand as anb ojsa jod sg[ -a^uaraBDiuipuoDa o Banjjod
UaiqiUBJ SBpBJSIB UOS OU TS *(OSaDDB jpjjip ^p 'BUB^UOUI BJjB ap S3JJBA
o sbjsi '*(a jod) SBpBjsre a^uaujjBjruBu sbuoz sbj uoa a^uaujBiJBsaaau
k ajduiais uappuioa .sbpbjsib^ a^uauíBapsinSuij sbuoz sbj oaoduiBj
;o^ubj oj jo^ #SBDi^SBisaj3a unB *sBDoda sbjjo ua 'o SBDiuipuoaa
-oapijod 'sBApBjjsiuxiupB SBja^uoj^ uaXrupsuoa is o uppBDiuninoa
bj ajuauíBAi^aap uapiduii is Bapsin^uij upisuBdxa bj BjBd sojtidbj
-sqo JB^uasajdaj uapand ojad ísajiuiij anb uaiq sbuj uopBaiunuioa
ap sa^uand opnuaiu b uos (b^bjj bj ap oi^j ja 'oiqnuBQ ja

*H *&gt; aiXSl^M.N3

unías) Buenjoj BiuBdsjH 1 — 'I OIJ

ja oujod) soij sapuBi^ so^jaia 'otjbjjuod jb iBapijod Bipj^oaS bj ap
bjsia ap o^und ja apsap uos oj ou oraoa isb 'BapsinSuij BipjSoa^
bj ap b^sia ap ojund ja apsap sajB^ ajuauíBijBsaaau k ajdiuais uos ou
—sajBiu 'SBUBjuoiu 'soij— ^sajBjnjBU^ sojna^sqo soj 'opoui oiusiiu
jaQ *(j mSi}) Bjnsuiua^ bj ua ^sajBuiSjBiu^ SBquiB 'Bapag bj k asuau
-ODBJJBX BJ BDIJSin^uiJ UOpBipBJJI ap SBUOZ UBJ3 'BUBUIOJd
bj ua r^sajBJjuaa^ ajuauíBapsinSuij sauoiSaj sbj b uaiquiBj
as sapBpijBDOj sbj b BDijdB as anb oj ^ 'BuijuaSjy bj ua k kvnSnj[\
ja ua 'saiiy souang ap k oapiAajuop^ ap osbd ja sa ouioa 'oijoiuja^
un ua BDij^uaaxa uqpisod Bun jBdnao apand ^ojjuaa^ un oppuas

�decir que no sólo se trata de geografía política, sino de geografía
política de una determinada época: de condiciones geográfico-his
tóricas que facilitan o dificultan la interpenetración lingüística.
En relaciones muy distintas —precisamente en una acción di
recta del medio físico sobre el hablar— han pensado ciertos estu
diosos como H. Meyer - Benfers y H. Collitz, que han intentado
explicar por el ambiente de vida de los habitantes (llanura o mon

taña) y por el influjo del clima sobre la fisiología de la articulación
fenómenos lingüísticos como la primera mutación consonantica
ocurrida en las lenguas germánicas y la segunda mutación del mis
mo tipo, que caracteriza los dialectos alto - alemanes. Tales intentos
han sido muy eficazmente criticados, en particular por E. Sapir y
O. Jespersen(4), y el mismo problema general de las relaciones
entre ambiente físico y lenguaje —que, más bien que de la "geo
grafía", sería el de una "ecología" lingüística— suele considerarse
hoy como inexistente o como un falso problema. Pero ello no sig
nifica que haya sido realmente superado o resuelto en sentido nega
tivo, y, en efecto, ha sido nuevamente planteado en época recien
te (5). En realidad, se trata de un problema que no puede resolverse
o negarse en el campo propio de la lingüística, ni con medios ex
clusivamente lingüísticos; y por esto los ejemplos particulares, como
los de Collitz —u otros ejemplos análogos o contrarios—, no pue
den servir en ningún sentido. El lenguaje presenta efectivamente
una faz físico - fisiológica, pertenece también al vivir biológico del
hombre. Por lo tanto, los eventuales influjos del medio físico no
pueden excluirse a priori. Pero la lingüística estudia el lenguaje en
ciertas condiciones dadas y no el condicionamiento de estas condi
ciones. Así, puede estudiar el influjo de las grandes ciudades sobre
la historia de las lenguas, pero no es su tarea investigar cómo se
forman las grandes ciudades. Del mismo modo, la lingüística puede
estudiar el condicionamiento fisiológico del lenguaje, pero no pue
de investigar el influjo del clima o de otros factores sobre lo fisio
lógico: el problema de una "ecología de la articulación" es, desde
el punto de vista lingüístico, un problema previo, que debe plan
tear y resolver la biología.
En una situación semejante se halla aquel otro problema que
también se relaciona con la geografía y que es el de los eventuales
influjos del medio físico sobre la cosmovisión que se refleja en el
lenguaje. Empíricamente, es evidente que a un distinto universo de
experiencia corresponde un distinto universo lingüístico. Así, por
ej., el caudal léxico de un pueblo de estepa no es el mismo que
el de un pueblo de montaña. Y esto la lingüística —que se ocupa
de situaciones lingüísticas concretas en condiciones históricas dadas
(entre las cuales hay que incluir también la llamada "mentali
dad")— puede comprobarlo y explicarlo históricamente, y, en un

(4)Cf. O. Jespersen, Language, 9 ed., Londres, 1950, pp. 256-257. V. también
J. Mattoso Cámara Jr., Principios, p. 216 y sigs.
(5)Cf. V. PlSANI, Forschungsbericht cit., p. 25.
— 32 —

�TS6I '*Hd ''P3 *2 'nhho^ k *3 xaniaj^ "V
ap noij33Jip bj snos sa:sin8u;j ap adnojS nn jbcJ 'apuotu np sanSupj sai '\c,(,\ 'a^puquiB^
''ll'S'S'fl'9^ f ^^imSÜtrj ''s^aHXXVj^^ '^1 Z^ í(s^pB o;idaiB un uoa) 8^ • LP61 'Bi^oa^j^
-ouijqn^ '• z 'oSau^pSo pmtsoiPuzo^iCzal síávz. 'i^S^aiiw 'X '•l??6l n3 'I&lt;jnd ojad) Q^(,\
'subj 'anbfisinSui] acfoznq/j 'xvznv&lt;3 'V '-8Z61 'sjJEd ''P3 *3 'ajjaanou atfojn^^ supp sanSupj
s^q 'aaaiÑsax "I Á xamaK 'V ¡(sbjjb uoa) &lt;^z&lt;á\ 'Sj3^pP!3H 'aPu3 ^3P ^sta^uaqopj^^
pun uaj¡juipfqapj(fg at(j 'xaiWHDS '^\ :oraoa SBjqo na SBpiua^úoa 'sEnSuaj sbj ap ¡Euojujaj
uppnqujsip B| ap edjo^b sauopsinjojuí sc¡ •[ S ap ojdaouoa ajsa o(eq uaqs^) (¿)
•soapsinSují aiuamBidoJd sbjjb soj
naXnpm as (O^f • 6f^ *&lt;J&lt;I) EIíEj^oHclícl BI n3 an^&gt; 3P ^Esad ^ &lt;:s9;s ^031 '&lt;! '6€6l &lt;31JOA 'M
'aSpnSupq fo suotfppuno^ 'AVH^ H "I b3 a^^-Jede anb q S ap oid^anoa ¡a sa jbx (9)
SBUJ UOD 9D9U^^J^d 'SE^Sin^uiJ JCXÍ 3}U3UIUrHXJO3 EpEZIJE9J
'a^u^ipuodsajjoD JoqB^ ^j '(¿) souo^uj^i sojjap ua ^sbü^
j^ sbj ap uppnqyj^sip bj uBjjsi^aj anb SBjqo sbj^o n 'opunuj jap
^ sbj ap BaaaaB SBjqo sbj uauaxjuoa anb sb&lt;Jbui soj ap X sau
-oiaBaipui sbj ap a^jBd ubjS uaiquiB^ otuoa 'soaxjp^siq sbjjb soj ua X
saunuioa soaijBj^oa^ sejjb soj ua UBj^uanoua as anb soapsjnSuij SBd
-biü soj BDpsitíguij BipjSoaS ap o^daauoD ajsa ap oxjuap
*(*a^a. 'pp
bj uauoduioa anb SBraoup^nB o sajBjapaj SBaijqndaj sbijba sbj
ap ja ua í—soadojna sopB^sa aj}ua SBapsin^uij - oaiuja sbijouiiu ap
sojaijjuoa jaAjosaj BJBd sbpbzbj^— uozjn^ X uosji^ SBauxj sbsouibj
sbj ap osbd ja ua íojBSunq - ojjsny oijadiuj jap SBUinj sbj ajqos
uo^ai^jns anb sopBjsa sotjba soj ap osb^ ja ua isb) sopB^sa a^ua
SBjajuojj sbj soapsin^uij sa^iuiij soj uoa jxppuioa jaaBq ap e^bj^
as opnuam b anb opxqBS sa r^opBjsa^ ja '^uppBu^ bj '^Bjn^jna^
o ^uppBzijiAia^ bj ouioa 'Bapijod X BUBUinq Bj^j^oa^ bj ap ojaíqo
ja UBj^a^uí anb sap^ppua sbjjo ap sa^uauoduioa sajEdpupd soj ap
oun jas ajans ^Bn^uaj^ bj anb ^SBuiapB 'jBpioaaj anb Xb^^ 'bdijijocí
BjjBj^oa^ bj ap ojjuap aqBD SBjja auua SBjajuoj^ sbj ap X Bjjap bj
ajqos (sBapsjn^uij sapBpiunuioa) ^SBn^uaj^ sbj ap uppnqijjsyp bj ap
oipnjsa ja :BijBjSoa8 bj ap ojaíqo Jinjijsuoa X SBdBui ua asjBjjsj^aj
uapand 'ojubj oj jod 'X ajjsauaj oiaBdsa ja ua sauraij X upisua^xa
uod UBjuasajd as ^^BnSuaj^, SBpBuiBjj sajBapi sapBppua sbj jBjqBq
ns ua ajuaujBjajDuoa uBzijBaj anb spjtfsmSutf s^fvpmntuoo sbj
'oqDip joíaiu 'o 'ajuauíBDijpjsiq BzijBaj as ouBuinq aÍBn^uaj ja anb
sbj ua sapBppua sbj 'jpap sa 'svnSudi spf 'ojaap u^j '(9) (sBDijo^syq
-ajd o SBDiJOjsxq 'sajBnjDB) 4&lt;sBnuaj sbj ap BijBj^oa^^ ouiod 'a^uaui
-Bsiaajd 'BijBj^oa^ bj ap ajjBd oujod ajuauíajduiis asjapuajua ap
-and BDpsin^uxj BjjBj^oaS bj 'ooiuDaj-ou opijuas ojjo U3 **j
•SBpuaiD sbjjo ajuauíBij
-Bsaoau jnbB uauodjajur as 'aÍBn^uaj ja Bipnjsa anb 'BDpsjn^uij bj
X 'ajuaiquiB ja aqiJDsap anb 'Bipj^oaS bj ajjug; 'so^psin^uij sojBp
b uaiquiBj JipnDB uaqap anb sbj pBpxjBjuaui bj ap UBdnao as anb
sBTDuaiD sbj uos 'oijbjjuod jb 'ouis 'BjjBDijdxa ap jbjbjj o pBpijBjuaui
bj b jypnDB aqap anb bj BDpsjn^uij bj sa ou 'sisijbub ouipjn ugj
•Bj^ojodoj^uB bj X Bi^ojODisdoma bj jaAjosaj X jBajuBjd uaqap anb
Binajqojd un sa iBDpsin^uij bj ap oidojd oduiBD ja ua asjB^au tu
asjaAjosaj tu apand ou odistj oipara X pBpijBjuatu axrua sauopBjaj
sbj ap Biuajqojd ja oja^ -sapEpijEjuaui SB^upsip UBÍajpj so^psinSuij
sosjaAiun so^upsrp soj anb jpnpui BjSBq apand 'jBjauaS sbui ouBjd

�la geografía (y a la historia), y dentro de la lingüística representa
más bien una labor previa de información "exterior".
2.1. En cambio, la geografía lingüística, en el sentido técni
co, es una geografía "interna" de las lenguas: no se ocupa de las
fronteras entre "lenguas" (comunidades lingüísticas), sino de la
extensión y distribución espacial de fenómenos lingüisticos particu
lares (fonemas, palabras, construcciones), dentro de una o más
"lenguas", y de los límites entre las áreas ocupadas por tales fe-

FiG. 2. — Los resultados de lat. ki en Ordeña (según un mapa de U. PELLIS
reproducido por G. VlDOSSi).
ñámenos, que sólo en casos especiales pueden coincidir con los
límites de la lengua o de las lenguas estudiadas. Por lo tanto, los
atlas lingüísticos se distinguen de los atlas geográficos corrientes
también porque no contienen mapas de varios territorios, sino una
serie de mapas del mismo territorio, y precisamente un mapa para
cada concepto o para cada fonema (o serie de fonemas) cuya expre
sión o cuya realización concreta se han comprobado por el investi
gador en una red de puntos (localidades) previamente establecida.
— 34 —

�•\Z- 5 ^d 'sil 'A D ^ n
-OXHVg "j^ ua 'iqndaj 'jj'^i •^^buejibji BDijBj8oa8 BMiAr^^, 'aqotfstnSutj ajxva aj 'issoaiA 'O
|3 -p 'so^nsinSuij sbcJbÍu ap soda soijba'so¡ b aujapuoD anb oj jo^ (8)

-aja sojund soj sopo^ BjBd ODijuapi ajuauíjEiujou ouBuoijsanD un ap
asBq bj ajqos 'Bjsanaua ajuBipatu BzijBaí as anb 'jBijajBui jap upp
oayoaaj ap joqBj ej (j '.('D^^ 'soaiuDaj X soDiSpjopojatu soidpuud
soy uaaajqEjsa as 'ouEuopsana ja Ejidoaaj as 'jE^psaAui e so^und soy
UEUoiDaayas as anb ej ua 'uppEjEdajd ap EdEja ej ap SEiuapE) sajEd
-puijd SEdEja sajj 'sand 'apuajduroa Eapsin^uij EijEjSoaS e^

'(S)('Z'f 'P) Z7FPP
upjDEAouui Eun ua^njijsuoD SBdEuj souii^jn so^s^ -oujsiuj oíaadEj^
je sa^uaipuodsajjoa sojund soy ua SEpEqojdraoa seujjo^ sej 'oajjajsa
oxaadEj^ BpED ua 'Euranjoa ua UEJ^si^aj Á opB^psaAui oxjo^ijja^ jap
souEipijaui soy A sojajEJEd soy ojos uaanpojdaj anb SEiuanbsa fsdxp\
-ttuis sv4^tu soy uos SEdEra ap jBpadsa odi^ uf^ '('Z'j? *P) VI"3TV
ja ua ouioa 'BDidp eujjoj EpEa EJEd so^upsip sajojoa 'unE joíam
'o 'sajEiaadsa sojoqmis opuEajduia 'ojduiaía jod 'sajBtuund X soap
-ajuis oduiap oujsiuj je ueos soaixaj A soapauoj SEdEUj soj anb EJEd
sajuaipadxa jEJjuoaua uapand as oja&lt;j #opi^oaaj jBjjajEUi jap asEq bj
ajqos ajuaujEjaajip uEzijEaj as A sajEnjund ajdujais uos souipjn sojsa
ísoapsinSuij ajuaujEidoíd SEdEui soj ap asEq ej ajqos asjEzijEaj
uapand A sodp sop soj ap jas uapand soaixaj A soapauoj secíeuj
soi •sopESijsaAui sojund soj ap oun EpED A sojxjj ua SEpEq
seujjo^ sej ajuaujjaij UBJjsiSaj A sajiuiij sajEj uaaajqEjsa ou anb 's
-pntun4 sp4piu soj ^ í(^T '6 *9 '^ '^ *3 'S^13 *A) SEpEqojduio
seuijoj sej e sajuaipuodsajjoa se3je sej ap sajiujjj soj uaaajqEjsa
sand 'uppEJoqEja Eun UEDijduiT eX anb 'sootifims sp4piu soj uan^
-uijsjp as 'jEuajEUj ja jEjuasajd ap BjauEui ej unSa^ *opESpsaAui
oiund EpED ua SBpEqojdujoD ajuauíEjaiDuoo sauoisajdxa sej EDi^pj
-o^jouj X EDiupj pEpij^ajuJ ns ua UEjjsi^aj js fsonptnSut^ d^udtupi4
-ox4 sp4puí (d X f(3j % '9 ' -sSp *a) ojund EpED ua EpEqoídmoD
jEijnDad upiDEJDunuojd ej ap 'jpap sa 'sBDiupj sauopBiJBA sej ap aj
-uauíajuaipuadapui '(^EzaqED^ ^^sed^ ^^UEuwaq^ '^a jod) ojdaauoD
orasiui ja jEsajdxa EJEd SEpEajduja sEjqEjEd sej UEjjsi^aj is 'sootxdi
sp4vw&gt; (q í( 'Sjj *a) ODijpjsiq ejsta ap ojund ja apsap uppBmis eui
-sjuj ej ua uEjjEq as anb SBiuauoj ap saijas SEpEuiuuajap uaiqujBj o
*(Z'^}} *A) on^ijuE seuj Buiauo^ ODiun un e sajuaipuodsajJOD SEuiauoj
sojjea soj o *sopBpsaAui sojund soj ua SEpEqojduioD Euiauo^ un
ap sajüEiJEA sej UEjjsi^aj js 'soop^uof. sp4piu (b :jas uapand soap
-sinSuij SEdEui soj 'uEjjsi^aj anb soDijsinSuij soqaaq soj una
'oopstnSnti prtx^iPtu 9p spo^pxSo^xp^ sduotood^oo uos soott
-smSutj sppp so^ 'SEjqEjEd sejjo u^ 'opEjjsi^aj ODijsinSujj jEijajEui
ja sa EjquiED anb oj :oujsiuj ja ajduiais sa '('aja 'souEipijaui soj X
sojajBjEd soj 'sajEdiDUTid soij soj 'sajuEjJoduii sapBpnp SEjjap uaiq
-uiej zaA BunSjE ísopE^ijsaAui sojund soj ap uppBDiqn ej ísoaijjjod
o soAijEjjsiuiujpE 'sajjujjj sojjo 'ajuauíjEnjuaAa 'X Ejsanaua ej
opEzijEaj Eq as anb ja ua oxjojijjaj jap sajiujjj soj) sajpn o sajqEsuad
-sipui sojuauíaja soaod soun ojps auaijuoD anb 'opuof ap p4pux j^

�gidos, pero también con la ayuda de medios indirectos, como foto
grafías, dibujos, ilustraciones, o la presentación de los objetos
mismos cuyos nombres dialectales se quieren obtener de los interro
gados; 2) el registro del material coleccionado en mapas que cons-

Fig. 3. — Un mapa léxico "sintético": frater y fratellus en Italia (según V. BERTOLDI).

tituyen los atlas lingüísticos; y 3) el estudio y la interpretación
del material proporcionado por los mapas. Sin embargo, alguna
vez se aplica la misma expresión para designar sólo esta última
etapa, considerándose las anteriores como preparación del instrumen
to de investigación.
— 36 —

�"¿I *d 'I ''•'^ atj/3st&lt;f3^f¿f) 'HazA^^H^S "3 'JD (01)
'i '5 *d '-3/ atq&lt;ft&gt;¿So?S p-j 'xvznvQ 'V ''f3 Jd 'isy (6)
'o^anq *(oi) sodi^^j^ouj3-oDijsin^uij sb&lt;Jbuj ap uopBzijBaj bj ua
opBsuad BiqBq —Bapsinguij bj ap Buojsiq bj ua ajuBjJodrai jb^üj
un aaajatu sauozBj sbjubj jod anb— ztuqt^j v.^ 'oapsinguij jBijaj
-buj pp Ba^BjSo^jBD uppB^uasajdaj ^p 'oapaBjd ojaadsB ja ua oraoa
oaupaj oduiBD ja ua isb 'sajosjnaajd opiuaj Bq ojxnara ja

y^P

sppy jap jojnB A sijb^ ua Bi^ojo^aajBip ap josa^ojd 'uo¿
~9ííííD S3^ní ozj^s osoipmsa jb —ajuaujBpBDijpsní Anuí k—
-unj ouiod jBjapjsuoD ajans as Bapsin^uij Bj^Bj^oaS bj aQ *j

'i'Z'L 'P) SBm^nbsa sajduiis ajuBipaui
asjB^uasajdaj ajuauíjBnjuaAa apand —pBpijBja joAbuj BjBd— anb
üpxanqij^sip 'sopBjapisuoa souauípuaj soj ap jBiaBdsa uppnqujsip
bj ap jB^uauínaop o o^Dajipui o^uaiuiiaouoa ja uoa buuo^uod as k sbcI
-bui soj ap a^uarajBUJJou apupsajd 'sBpBiBduioa bdijbujbj^ bj ap A
Bi^ojojaajBip bj ap odtuBa ja ua BaijdB as is opoj aiqos 'Bjjq '(ijoj
-jBg) ivtop4sd PopsmSmj 'a^uauíjBui^ 'A (iubsi^) p^psmSu^odS '(ij
-ojJBg) P^pstnSufiodu BpBurejj oprs Bq 'sBn^uaj sbj ap Bijoasiq bj b
Bapsjn^uij Bi^jSoaS bj ap jBjnai^jBd upiDBDijdB Bun aAn^psuoa anb
A 'Bidojd Bi^ojopo^am uoa Buij^aop ua bpbuijojsubj^ 'upiaBjuaiJo
B^sg qBpBdsa uppnqijjsip ns ap opuapjBd soapsin^uq soqaaq soj
aj)ua BDi^ojouoja upiDBjaj bj jaaajqB^sa :osj3aui oppuas ja u^ sauop
-anpui jBn^a^p ap bjbjbj^ as anb oqaaq Bq upiaBqojdraoD jbx #bau
-Bjaj bt^ojouojd ns opotu unSjB ap BÍajpj as soapsxn^uij soqaaq soj
ap jBiDBdsa uppnqp^sip bj ua anb Jiaap sg *SBnpuB sbui SBapsin^
-uij sbiüjoj jBAjasuoa uajans 'upiaBAouui ap sojjuaa soj ap SBpBÍajB
^^ajBjajBJ^ A ^SBpBJSIB^ SBUOZ SBJ \('Z'\ 'P) SBDpSBISajaa O SBApBJJSIU
-impB 'sBapijod SBja^uoj^ 'sbubjuoui 'soij jod sopimpsuoa sajirajj
so^aia na auaijap as upisnjyp ns A sojjuaa so^iap ap uapaaojd &lt;4SBn^
-uaj^^ sbj ua sauopBAouui sbj anb jBqojduioa ua^iuuad .'Soaijijodoa^
o soaijBjSoaS sajo^aBj soj A Bapsin^uij Bijo^srq bj ajjua upiDBjnauíA
bj UBjaAaj '("^-^'9 #p) jBpos upiaB^iunuioajajuí ap orpaui ouioa
aÍBn^uaj jap o^uaiuiBUOiaun^ jap BajaaB jBjaua^ j3^dbjbd ap sau
-oiDBAjasqo jpuasnoa ap SBUiapB 'soapsin^uij SBdBm soq "^'Z
•soapBj^oa^f ajuara
-Bjnd SBraajqoíd uaiqraBj JBUiranji uapand 'ojubj oj jod 'A Bjjap
bj ajqos ajqraoq jap BpiA bj ap soapsjjajDBJBD sojaadsB UBjaAaj sand
'oapsjn^uij ajuaraBjaijjsa ojiqraB ja uBjadns sauoysnjauoD sns anb
jbjou anb ABq 'oSjBqraa ut '(Q ^BDijBj^oaS Bapsin^uij^ bjjb^^bjj
UBiJijajajd A osn ja jod opbj^bsuod bA ajqraou ja opBnaapBui oraoa
UBjapisuoa sounSjB ojsa jog 'soaiSpjojojS ajuaraajuapiAa uos sauíj
sns A sojuaraBpunj sns ojag •(soaijsin^uij sbjjb soj) SBsinbsad sai
-oijajjn BJBd aaajjo A BzijBaj Bjja anb sojuaranjjsux soj uos ajopui
Brasira bj ap A '(opBdsa ja ua soqaaq JBqojdraoa ap bjbjj as sand)
ajopui ap sa BDijsxnSuij Bi^Bj^oa^ Bjsa ap Baiuaaj Bq

�ideas que preanunciaban el método geográfico se expresaron por
los estudiosos contrarios a la orientación "neogramática", que do
minó la lingüística de las últimas décadas del siglo pasado. Ya en
1872, Jobannes Schmidt, para explicar las relaciones de parentesco
entre las lenguas indoeuropeas, opuso a la tesis del "árbol genea
lógico" de August Scbleicher la llamada "teoría de las ondas"
(Wellentheorie) (11), según la cual las innovaciones lingüísticas se
propagan desde varios centros, como las ondas en un lago al que
se hayan arrojado algunas piedras, y la individualidad de las len
guas "parientes" se define por el encuentro de distintas innovacio
nes (v. fig. 4). Una tesis análoga había sostenido cuatro años antes

FlG. 4. — Diagrama explicativo de la teoría de las ondas (según J. SCHRIJNEN).
Hugo Schucbardt, con respecto al campo románico (12), y volvió a
sostenerla en una famosa lección universitaria dictada en 1870, pero

publicada sólo en 1900 (13). Con esto se negaba decididamente la
idea de cambios generales y simultáneos en toda una lengua y se
afirmaba que el origen de las innovaciones hay que buscarlo en
la actividad lingüística concreta de los individuos hablantes, pues,
en último análisis, el punto de partida de toda innovación debe ser
un hablante real que, por múltiples ra^ones, modifica en algo la
"lengua" anterior a su hablar.

(11) En el opúsculo
Sprachen, Weimar, 1872.

Ueber die Verwandtscbaftsverbaltnisse der indogermanischen

(12)En el 3er. tomo de su obra Der Vokalismus des Vulgdrlateins, Leipzig, 1868.
(13)Ueber die Klassifikation der romanischen Mundarten, Graz, 1900, reprod. en gran
parte en: L. Spitzee, Hugo Schuchardt • Brevier, 2 ed., Halle, 1928, pp. 106-188.
— 38 —

�— 6$ —
y ^iqeq ^p ohojwj3J p opoi e^jeqe (srjtrq3Pj¡fg
-ft*Q) onJBj^ - B^^jij^j - ^p^J^ P t^pe \ íjeuoujuokJos - ojjdo^ eiueuisiy ej o^c J
-moa Eiqap (pupjqistn^ppuiW pun • puo^^ uon svitvqovjt^) lu^^^^ ^p sepe jg (^x
•sajopBjoqBjoD sajj jod '(sopBSpsaAui sojund

¿ soj

ap ¿j^ ajjBd ua 'X (^061 ^ I06T - 681) Pub^P^^ ó^siui ja jod s^p
-Bnjaaja SBjsanaua ap asBq bj 9jqos sopBzijBaj ^ SBpBipnjs^ S
O^i b saju3ipuods9jjo3 'soDpa^uis 9J sajBtiD so¡ ap 'soDi^auo^
-bui ¿9 3U3IJUOD oinpjn a^s^j *(606l " 8681 '^izdiai 'sdtdiqd2qov¿4s
UdqostuvtunAo^wp Sdp svpy Adqosttstn2uv\) pupStd^ 'f) ap oubuj
-tu sbjjb ja Á (^681 '^^Suiqrix 'sBc^^m 2Z) ^9ct3S*tL 'H J^ opBDijqnd
BiAan^ ap sbj^b oyanbad ja uos ^"jy JB sajoija^uB sbjjb soj^q
'(fl) ufuv^ *^ ^ p^zfr^^^ '^ ap upiDoajip bj
oÍBq 'opo^auj omsiui ja uod 'pBpijBmoB bj ua Bnuxjuoa as X 'o^jnq
-jbj^ ua '^p^A/^i '¿ Jod 9^61 ua BpBpiuiaj opis Bq (000 *^^ soun b
sopBjuainnB B^sanaua ap so^und soj uod) sbjjb ns ap uppBDijqnd b^j
•bdusiti^uij Bi^BjSoa^ jbiijdb bj ap ojBipauíui josjnoajd ouiod o^uain
ns aXnuiiusip ou o^sa ojad *(^ 'Sj^ 'a í ai jas Bun ap sBjqBjBd sbj sBp
-oj ua ajuamauíjojiun ajjnao ou ouamouaj oujsiuj ja anb X sajirajj
soidojd sns auaij ouauípua^ opoj anb uBDipui :oijbj^uod jb) jBjDajBip
p^piun bj ap BDjaDB Ja^ua^ ap sBapi sbj ubuijijuod ou sopiuajqo
sopBjjnsaj so^ 'soDi^ajuis soDijauoj SBdBUi 9 uod 'oXbsu^ ap ojnaíDSBj
jaiuud un oSmqsBjjs^ ua paijqnd J881 ua ^ 'sajBjaajBip sajiraij
soj upispajd uod jaDajqBjsa ap ojxspdojd ja uod 'BUBiuajB BjqBq ap
oijojijjaj jap sojund 000'O^ ua 'BpuapuodsajJOD jod 'Bjsanaua Bun
ozaduia *9¿8l ua 'u^mb '(JJ6I-3^8I) Xd^Ud/!A. 'D UOD 'odijbuibj^
-oau ojiquiB ja ua 91Sjns ODpsjnSuij sbjjb un ap Bapi bj BjsBq ^
•^sbata sBn^uaj^ sbj a^uauíBjDajyp jB^nsaAui a jBiprusa ap bj
:Bjanasa bujsiui bj jod Bpiua^sos BpuaSixa Bun uod uapiDuiOD 'soijbjj
-uod jas ap soíaj 'sajBj ouiod soDiSpjoiDajBip soipmsa soj 'bdijbuibjS
-oau Bjanasa bj ap sopBjnjsod sowap uaDipBjjuoD Bi^ojojDajBip bj ap
sauoisnjDuoD sbj is 'anb JBjBuas anb XBq 'o^jBquia ui
'•
'dlV Ia opuaiuiudují
BqBjsa as bX opuBna '^o6l ua ivqonp^) "j ozins osoipnjsa ja paijqnd
(dunwtuoo dun(p stofp4 d\ supp anbpmoq^ fttunfi) oSojbub oÍBq
-bjj ojjq "bijtuj^^ Bun ap saiiuiij soqaajisa soj ajjua Bjainbis aj
-sixa ou BjnjosqB BDpsjnSuij pBpiun bj anb 'J681 &lt;sJJ^d '(^tu^Apq^)
utnoA^dp^1^ 9p dpttup^. sun/p sioíp4 ^\ supp sadipni? dSpSup^ np
Sdttbpduoq4 suopp^t^tpo^i Bjqo ns ua 'pjisouiap fopssno^ '¿ ajBqB
ja 'ajuauíBisní 'oduiBD ajsa u^ Ud/C^^ '¿ X supj #f^ 'ijODsy ouisiuj
ja ajjua sajBjaajBip saiiuijj soj ap BDJaDB upisnasip bj uaiquiBj cujns
-aj Bsonjanj^ Xnj^ '(0881 (Sunq^Sdo¡í^9^PfQ dqosindp A9qd[\) ¿du^S
~9/Xi 'Hd ^ (9X8T 'sn^v\O suoiup^j sdp uvpunw ^d^udA9^[ ^t(j) ¿^j
~91utA\. '[ 'oDiuBuijaS oiuiraop ja ua 'X '(¿81) f^fP^I f^^^s sns UOD
'—^ODijBuiBj^oau - puB^ oujod asjBjapisuoD apand ajJBd ua ojps anb
osoipnjsa un— t\oosy 7 •) 'odiubuioj oiuiuiop ja ua 'ajuauíjBdp
-uijd uojaXnqijjuoD upiDBAouaj BXnD b 'BiSojojDajBip bj ap ouajjaj
ja apsap 'jpap sa 'soDijsinSuij soqaaq soj ap ojaajip oipnjsa jap
u9jDDajip buisiui bj ua osjnduii un 'opBj ojjo jo^ ••

�4.1. Cuando Jules GilHéron (1854-1925) empezó sus cursos
de dialectología en la "École pratique des Hautes Études" (1883),
ya había realizado apreciadas investigaciones dialectales y hasta

había publicado un Petit Atlas phonétique du Voláis román (30 ma
pas, París, 1880). Pero sólo las circunstancias de la enseñanza y las
investigaciones que siguió realizando le hicieron concebir el pro
yecto del Atlas linguistique de la Franee, que había de inaugurar

FlG. 5. — Isoglosas correspondientes a la "segunda rotación consonantica",
en Renania (según E. H. Sturtevant).
una nueva etapa en la historia de la lingüística, constituyendo el
modelo de una serie muy larga de obras análogas (cf. 4.2.). Tres
fueron las principales razones que le determinaron a emprender la
gravosa tarea: 1) la necesidad de "salvar" para la ciencia y para
la posteridad por lo menos una parte de la riqueza y variedad his
tórica de las hablas locales, ya muy amenazadas por la rápida difu
sión de la lengua común; 2) la necesidad de una colección de
materiales de todos los dialectos, sin lagunas demasiado graves,
— 40

�ap Bjqo bj ap BpuBjjodun bj 'sajBpjBd sauoisuajduioD
-ui sajqBjiAaui SBjjap ap X SBAjasaj sBun^jB ap jBsad y %z'^
*ajuauiBDijBjojJB3 sopBJoqBja ou X oijbuoij
-sana jap sajiimj soj apuajjB juouip^j jod sopi^oaaj sajBijajBiu ap
oujoj un uoa '0361 u3 ^ í(juorap3 ouusiiu ja jod SBpBSijsaAui sapBp
-ijbdoj ff ísopBjaaXojd jiui soj ap sBdBiu 66^) B^aajp^ BjBd ojuatu
-ajdns un uoa 'j - f\6\ ua íaaipuj osanj^ un uoa BpBjajdtuoa anj
Bjqo ajuauodun bj 3J6I u^j *Bjsa ap a^JBd Bun ojps '(¿djoa - to^uqp)
Bjaaja^ bj X íjBuoipijaui buoz bj ojps '(s^Ainv snoa-udftAqp(s)
BpunSas bj ísaauBjj oijojiua^ ja opo^ BDJBqB (9^^ua--9^jtdqp) ai jas
Bjauíijd vj 'SBdBui ¿i X 93^ 'J3^j ap 'ajuaraBAijaadsaj
sai jas sajj ua sopBuapjo 'sBdBui 0^61 3P 1^^ un UOJ j
sapuBj^ 9 apuajduioD (0J6I" 3061 &lt;s?JBd) ^jajduioa Bjqo vr\
•sajojnB oujoj juouip^ X uojaijji^) uoa X opBDipui
bX ojmp ja oÍBq 'ajuauíBai^Bj^ojJBD opBJoqBja jBijajBui jap j
-sbj ua upiDBaijqnd bj jBzadura opnd as 3061 ua B^ 'opoiu ajsa
'SBjsandsaj ap upjjiiu un ap sbui opuBjjsi^aj X (sojaíns ojjBna
*sosbd sop ua *X ísajj o sop 'sojund sojjo ua íojund jod ojafns un
'sojund o^^ soun ua) sojaíns 03¿ 3P s^ra opuB^ojjajur 'sojsiAajd
sojund soj sopoj pSijsaAui '(J06l^¿68T) SO^B ojjBna ap souam u^
•ouirajaj jap sajuB unB BjjinjauoD pj^oj 'pBpiDBuaj X upsaj sajqjaja
-ui uoa opuBÍBqBjj 'juomp^ oja¿ *soub oduid ua oqBD b asjBAajj X
(bubtjbji ^jqBq ap sop 'sojja ajjua) sojund ^^9 JBajBqB Bjqap Bjsana
-ua bj 'uojaijji^) ap ojaaXojd ja un^a^ 'Bansinguij bj ap Bijojsyq bj
ua odij ajsa ap Bjauíijd bj X sasaauBjj sajBjqBq soj sopoj ap bdijbui
-ajsis X Bjaajip uppBSijsaAui Bjaraijd bj jas ap BjqBq anb bj '(0361
BjsBq oSanj SBpBjuaumB) SBjunSajd OO^'I SBun ap oijBUOijsana
un uoa 'mpuajduia ^g j ap ojso^b ua X uojaijji) uod jBjoqBjoa
b omsBisnjua uoa ajsa pipaaay #soaijauo^ saaijBUJ soj jjn^uijsip
X jiqxajad BJBd pBpiaBdBD ajqBjou Bun 'sBuiapB 'Biasod X 'pBpnp
ns ap ooixaj ja ajqos oipnjsa osoijba un opBzijBaj BiqBq sand 'sodt^
-pjojoajBip sasajajuj soj b ouaÍB Bja ou 'oSjBqraa uis 'jBna ja '(sibj
-B^-ap-sB^) jo^-juibs ap pBpnp Byanbad bj ap ajuBiajauíoa ajd
-mis un 'fuozup^ puouip^ JBjjnsaj ap Bjqap Bauppi Buosjad bi
•soaijpaj o
soaijpjsiq ^sojdaauoaajd,^ jod jBiAsap o JBuiraop asjBÍap ap ajqijdaa
-sns 'uoisa^ojd ap o^ojpjaajBip un o Bjsin^uij un jas Biqap ou jop
-b^ijs3aui ja —pBpiauBjuodsa BuinuaS ns ua BjBjdBD as jBjqBq jap
pBpijBaj bj anb bjbcí X Bjsanaua bj ap ^pBpiAijaíqo^ bj oiuns opBj^
ua jBjnSasB BJBd— anb uojaijjiQ 'SBuiapB 'BqBsua^ 'Buosjad bjos
Bun jod X Bjaajip Bjsanaua ajUBipara opi^oaaj oaua^oraoq jBijajBtu
un ap asBq bj ajqos opBzijBaj 'saauBJ^ oyjojijjaj ja opoj ap odij
-sin^uij sbjjb un 'uojaijji^) un^as 'jijdmna Bipod ojps SBpBDipui sbid
-ua^xxa sbj U0^ 'oaijijuaia jaAiu ap iu 'sauopjodojd ap iu 'soijajija
ap tu 'pBpiuuojiun Bun^uiu UBqBjuasajd ou X sojaajBip soj sopoj bj
-Bd UBjjsixa ou 'BjoqB oiuoa saauojua 'sbjs^ *sajBjaajBip sbtjbjSououj
sbj sajuapijns JBjjnsaj UBijx&gt;d ou sapBpijBÚi^ SBjsa bjb^ 'oaud^otuoq
'ajqísod bj ua 'jBijajBUj ap upiaaajOD Bun ap pBpisaaau bj ( X íoa
oipnjsa ns sauíJTjf sbuj sasBq ajqos jBjuas Bjaijiuuad anb

�fue muy pronto reconocida en esferas cada vez más amplias, y el
método geográfico ha llegado a ocupar hoy una posición de primer
plano, sobre todo en la lingüística europea. Lo demuestra, en pri
mer lugar, el gran número de atlas lingüísticos ya publicados, o en
curso de publicación o elaboración. La mayoría de estos atlas siguen
en lo esencial el método del ALF, aun introduciendo innovaciones
y tratando de perfeccionarlo y aunque no acepten siempre como
dogmas algunos de los criterios gilliéronianos (en particular, el cri
terio del investigador no-lingüista).
Entre los atlas románicos completos —dejando de lado los va
rios atlas franceses regionales (15)— los más importantes son el
Atlas ítalo-suizo y el Atlas de Córcega de Gino Bottiglioni.
El Atlas lingüístico-etnográfico de Italia y de Suiza meridional
(Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz), 8 tomos (16
partes), Zofingen, 1928 -1940 (AIS), es obra de los romanistas sui

zos Karl Jaberg (n. 1877) y Jakob Jud (1882-1952), profesores,
respectivamente, en Berna y Zürich. Este atlas no mantiene el prin
cipio del investigador único ni el del investigador no - lingüista.
Las encuestas —que, a diferencia de lo que ocurre en el ALF, com
prenden también las ciudades— abarcan 407 puntos (entre ellos,
dos de habla griega y uno de habla albanesa) y han sido realizadas
por tres investigadores: P. Scheuermeier (Suiza meridional e Italia
centro - septentrional; 306 puntos investigados —cinco de ellos dos
veces—, en unos seis años de trabajo ,entre 1919 y 1928), G. Roblfs
(Italia meridional y Sicilia, 81 puntos en 15 meses de trabajo, entre
1922 y 1928) y M. L. Wagner (Cerdeña, 20 puntos en 5 meses, entre
1925 y 1927). Normalmente se ha interrogado un solo sujeto por
cada punto, aunque en presencia de otras personas, cuyas interven
ciones se han podido tener en cuenta. En las encuestas se han
empleado tres cuestionarios distintos: el normal, con unas 2000
preguntas, aplicado en 355 localidades; el reducido, de 800 pregun
tas, en 28 localidades; y el ampliado, con unas 4000 preguntas, en
30 localidades. Pero la novedad más importante del AIS es la que
aparece en su título: es un atlas no sólo lingüístico sino también
etnográfico, un atlas de palabras y cosas. En efecto, además de los
1705 mapas con comentario marginal (ampliación de la informa
ción contenida en los mapas e información acerca de los objetos
designados por las palabras), contiene unos 1900 dibujos y más de
4000 fotografías.
La misma orientación presenta el Atlante lingüístico - etnográ

fico italiano della Corsica, 10 tomos, Pisa, 1933-1942 (ALEIC),
realizado enteramente por Gino Bottiglioni (n. 1887), como autor
del proyecto y del cuestionario, investigador y, finalmente, redac-

(15) Ch. GuERLIN DE Guer, Atlas dialectologique de Normandie, I, Caen, 1903
(casi enteramente fonético); G. MiLLARDET, Petit atlas linguistique d'une región des Landes, Tolosa - París, 1910; O. Bloch, Atlas linguistique des Vosges meridionales, París, 1917;
A. DURAFFOUR y P. Gardette, Atlas linguistique des Terres Froides (Les Patois du Dauphiné, II), Lyon, 1935. Un nuevo gran atlas lingüístico de Francia, por regiones, se prepara,
desde 1939, por un grupo de estudiosos, bajo la dirección de A. DAUZAT; cf. S. Pop, La
dialectologie, I, pp. 136-151.
— 42 —

�"SOI "&lt;&gt; '*fSofouot9 PjfP pojfuj 'iKiAVnovx "O (91)
Buasua dog #s) sajojaBpaj sop soj ap upiaEjBdas bj 'jojaajip jap a^
-janra bj 'BjjanS bj jod BpBaja upiaBnjis bj 'o^anq -(sEdEiu 9J^7) OH&gt;I

&lt;níqíS 7 ^ 7/ JV2T7F í(sBdEio Vx^^)'^^I &lt;níqíS ^ 86l 'ín13 7/
Á 1 ' 7 W^^ 7 F í(sdEiu 96^) O^76I 'niqis 7 * 7í ^^7 V í
300 3^61 &lt;níqys ^ 8^6i 'íno 7/ ^ / • 7 7F ^hj ^i
opBDi^qnd OEq a *^//^ ox^vno ap pEpijEaj ua aüoduioa as
ja 'sand *isy •^// I^^Í7F ^ / W^1V) p - II p ^duv¿ 'uyiuox
opstnEmj svpy ^n^w Á. j Pd^xp^ 'upiuox 3ijstn2uti sppy ptotysl s^j^^
sop sano opuaAn^psuoa 'sajojoa ua A. jouaui oueuiej ap secíbui ua
oujsiui ja jod sopiaajjo '(soaixaj X sajEapEuiEj^ 'soapauoj)
Á saauEsajajuí seiu sojaadsE so^jap opEJoqEja UEq sai
- sajopE^nsaAui soquiE '—2í 7 F Ia JO&lt;^ Bpianpojjuí a^uE^jod
-raí SEra u^pBAouui ej sa Ejsa X— sEraapy *so^und ap sapaj sop sej
e sa^uaipuodsajjoa '(jj }ny X / ^I7V) vil p ^d?^*d 'upuioá apstnS
-up insppy X 7 Pduvd 'upuiox opsinSu^ fnsppy 'sejjb sop ua opiunai
opis Bq opi^oaaj ise jEijajEra j^ 'SEisanaua sop X euti 'a^uaraBAiiaad
-saj 'opuEzijEaj sorapjn so^sa 'uppt^^ 'c¡X, ^ po^vd '^S '^upup^ #f&gt;
piAOJja^ uoa opEjoqEjoa UEq so^und g u^ -SBiunSajd 00X3 SEun ojps
ap oiJEuopsana un uoa X SEjqEq sej^o ap sajopErajo^uí uod jj X 'sej
-un^ajd 008^7 SEun ap ojajdraoa oiJEUoijsana ja uoa X BUBiunj EjqEq
ap sajopErajo^uí uoa SEjsanaua 9^ rajuaraEsxaajd X 'sojund ^8 ua
SEjsanaua ¿8 opEzxjEaj Eq 'opBijdraB oiJEUopsana un uoa 'piAOJja¿
jira^ 'sajojpasa sau e 'sEraapB 'opESouajuí Eq X (souEiuEjan sajop
-Erajo^uí uoa 3 X soiE^unq sajopErajojux uoa 3 'souEranj sajopEra
-jojui uoa jo^) SEjsanaua go sojund \o ua opEzxjEaj Eq 'sBjunS^
-ajd 0913 3P oiJEuopsana un uoa 'do&lt;j jaAa^ -sojrajsrp soijEUopsana
uoa X sojund ap SEjupsip sapaj sop ua ojad '(X^6l ^ 06l oa)
ouEranj oaijsinguij ouojijjaj ja opoj ua SEjsanaua sns opEzijEaj
UEq sajopE^psaAui soqraE 'ojaa^a u^ "oaiun jopESijsaAui jap oidp
-uud ja auaijuEra dlV P *sajopE^rjsaAui sop opEajdraa jaqEq ap
jEsad y #fnj^ ap pEpisjaAiun ej ap sajj soj '—sajojaEpaj X sajopE^
-ijsaAui odraaij orasira je— tataou^d tiul'3. ^ ^od ^d^S JO&lt;^ P^^ij
-E3J X '('• mp) puE^ia^ ap SEjjy je jopE^psaAui oraoa opEjoqBjoa

EjqEq uamb '(8^61" XX8I) nuv^^nd 1^X9S J^ P!^ÍJÍP ^ opEjaaXojd
'opBapi an^ '(9J) ,,Eqaaj ej EjsEq ojaajjad seiu ja^ oraoa osoipnjs
un^jE jod opEjapisuoa f(d7V) ouEranj oaijsin^uij sejje jq
•asjEnuijuoa uEpand anb ap
SEzuEjadsa SEaod XEq 'ojuaraora ja jod 'X sojajdraoaux opEpanb UEq
'EunjEjE^ ap ja X BiuBiun^j ap ja 'soaiuEraoj sejje sop sojjo
•oiJEüoijsana jap sasEj^ sej ap EUEraajE
X Bsaj^ui 'BsaauBjj uppanpEjj ej uoa X sauoiaEAjasqo X sejou uoa
'SEdEin J003 3U3puoa ^1 "3IV T3 "ojund jod JopErajojuí ojos un
'(sojund gg soj ap zf ua) I^jauaS ua 'opuE^ojjajuí a sasEjj o^61 3P
oiJBuoijsana un opuEajdraa '(bueosox ^p A Eqjq ap ejsj ej ap Eun

'Euapja^ ap 3 *E^aaJ93 ap ^f) sapEpijBaoj ^^ ua '3^61 ^ 836T ^J:ua
'SEjsanaua sns ajuarajEUOsjad opBzijEaj Eq (Eiuojog ap pEpisjaAiun
ej ua ajuarajEnjaB) Tuoij^ijjog "jojg ja 'ojaa^a uq 'SEdEra soj ap jo^

�actualmente en la universidad de Lovaina) y la destrucción de una
parte del material han interrumpido la publicación de la obra, por
lo menos en la forma inicialmente planeada.
Como el ALEIC, el Atlas lingüístic de Catalunya, 5 ts. publi
cados, Barcelona, 1923 - 1939, es obra de una sola persona: del ilus
tre catalanista P. Antoni Griera (n. 1890). En efecto, también el P.
Griera ha realizado personalmente su encuesta (1912-1922), inves
tigando, con un cuestionario de 2886 preguntas, 101 localidades de
todo el territorio de habla catalana: Cataluña y zonas adyacentes
de Aragón; Valencia, Baleares, Pitiusas (Ibiza), Andorra, Rosellón
(en Francia) y Alguer (en Cerdeña). El ALC debía de ser uno de
los atlas más ricos, tanto por el número de preguntas del cuestio
nario como por la densidad de la red de puntos investigados. Des
graciadamente, la dispersión de los materiales durante la guerra
civil ha truncado, quizás definitivamente, su publicación. La parte
publicada comprende 858 mapas ordenados alfabéticamente, de
abans d'ahir a fregar (la roba).
Muy adelantados se hallan los trabajos para el Atlante lin
güístico italiano (ALI), planeado ya desde antes de 1914 por Matteo

Bartoli (1873-1946) y en preparación desde 1924, bajo la direc
ción de M. Bartoli y Giulio Bertoni, y luego (desde 1931) de M.
Bartoli y Giuseppe Vidossi (n. 1878), con Ugo Pellis (1882-1943)
como investigador (y al mismo tiempo redactor, junto con Bartoli
y Vidossi). El cuestionario del ALI es el más rico de todos los que
se han empleado hasta ahora: comprende un cuestionario general
de 3630 preguntas; dos cuestionarios técnicos, respectivamente, de
2000 y 1224 preguntas (agricultura, ganadería, caza, pesca, navega
ción, plantas, animales, etc.; artes y oficios), y un cuestionario mor
fológico de 1048 preguntas. Sin embargo, una serie de encuestas
se han hecho con un cuestionario reducido, de unas 2500 preguntas.
También la red de puntos a investigar es más espesa que la de
varios otros atlas (unos 1000 puntos). Por lo que concierne a la
recolección del material, Bartoli entendía mantener el criterio del
investigador único. Pero Ugo Pellis falleció antes de terminar la
encuesta: entre 1925 y 1943, había investigado 727 localidades (31
de ellas incompletamente), reuniendo, además del material lin
güístico, una gran cantidad de material folklórico (en el sentido
amplio del término) y más de 7000 fotografías. Después de la
muerte de Pellis y de Bartoli, los trabajos para llevar a cabo el atlas
han sido retomados por un nuevo comité de redacción (constituida
en 1947), que integran G. Vidossi y B. Terracini (n. 1886), ambos
de la universidad de Turín, en la que funciona, ya desde los tiem
pos de Bartoli, un Istituto delVAtlante lingüístico italiano.
De todas las lenguas romances, sólo el español y el portugués
no poseen aún su atlas lingüístico. Por lo que se refiere al portu
gués, ha hecho encuestas preliminares, en vista de un futuro atlas,
el profesor de Coimbra Manuel de Paiva Boleo. Para el inmenso
dominio español, sólo tenemos, por el momento, el pequeño pera
muy valioso atlas de Puerto Rico (75 mapas) contenido en la obra
— 44 —

�•d '7*3 -qo 'doj -s *p) jouBdsa sbjjb jap oniisap jap BDjaaB usnsisqns soue soaod
EjsEq anb s^pnp sej opEdisip sq sajojn^ soisa jod EpBuopjodOJd nppEinjojuí e-j
JOjjEj/^ ap eujje^ 'pauaqp pjnsutuaj pj ap spjjy ja iC pppjjpnjop vj ua patjstnSutj ptj
^l "H^NavíiO SiH^Niv's W ^ '962-882 ^d '^S¿I 'op^^o '..mnA!lI:&gt;JIV.. u^ '(idlV)
jnsuiuaj pj ap ootjstnSutj spjjy j^ 'ONvnaxsvj znnojaao'a "i :ouis;ui jap saj
ui sop ueujjojui idiy jap sapnjispiA sej á sedusijojoejbd sej ajqog -odjan^ jeuioj
oj^aXojd ja Z61 3P ^opapajjE ¿jos OJa,j • Z.061 JO&lt;1 B^ pBpisa^au ns pDBjsap uainb
uauapyr -^ -q b a^auauad BUEds^'ap ODijsjnSurj sbjjv jap BÁijEpiuy v\ (81)
•^9J - j^¡ *dd '\i '^b^iu
biSojojij ap EjsTAa-^ BAan^^ na \lvihN3SO1I -V aP ^uasaj bj -a 'souErmauíBouBdsiq
soaijsjnSuij soipnjsa soj' BJBd JBjduiafa Bjqo Ejsa ap Ei^uEjaoduii bj ap Bajaoy (/.I)
*^3uapiAOJ(j) {jfp¿ny[ '/^ jod

'Biuoyo^ ^p BDi^BdjB^qns upiSaj By ap í(y^6y 'sajaqiny) uasspSuPy{
'H A ^aBtibauByg ouisiuj ya jod 'sapuByj ap a^sao-jn^ yap í(9^6y
'sajaquiy) t¿9pnb3UPi^ *^ jod" 'ajuBqBjg - ouanbag yap SBy^B opuBD
-yyqnd UB^sa as o opBDiyqnd üBq as odiubujoj opunuj yap Bjanj
'(81) SBjsiAaj ua 'sBdBiu soaod soun
A soipnjsa soun^jB opBaiyqnd UBq as oyo *opBiaiui Bq as ou unB
Bai^Bj^ojjBa uppBaiyqnd ns ojag '^ IS ^ PP ^sajUBAja^ ap yan^iy^y^
ojmijsuy ya ua sopBjisodap UByyBq as sopiSoaaj sayBijajBiu soy sopoj
T^6l ^ps^Q "sapBpiyBaoy ^y SBun opB^ijsaAui UBjqBq as oy^s '^^6y bj
-SBq 'apuop 'yB^njJog BJBd OAyBS 'sopynyauoa ajuauíBDijaBjd asjBjapxs
-uoa uapand Aoj^ 'S^^ijijuai^ sauoiaB^ijsaAuy ap joyjadng oíasuo^
yap Bpi^a By oÍBq '/.f^6y ua opBpnuBaj UBq as oyps A ^qio^ BAan^yj b
sayBijajBui soy ap opBysBjj ya jod A yiAia BjjanS By jod 'sopidiunu
-ajuí uojBpanb soÍBqBJj soy ojag "SBpBipnjsa sapBpiyBaoy o SBun
uoa 'ouxujjaj ns b uBqBajaaB as 9^6y ua A 'z6l üa uojBzaduia sBjaaj
-ip sauoiaB^ijsaAui SBy 'y^^y ua sopBnjaaja sajBUiuiiyajd soÁBSua ap
sandsaQ '(pjlíwt) iC^jputq '¿j j jod ajuaraajuaiaaj opinjijsns oiuijyn
ajsa) optusnf) 9f&gt; dxqo¡^ 'y A oá^iq 'y 'oupjf^tsp^ Zdn^txyo^ "j
UaujLPni) stqyup *jy '(oitcf) psout^s1^ *yy 'y 'lioy^ *g ^^ #¿j :sias opis
UBq sajopB^xjsaAui soq '(^SBjsandsaj 000^ SBun b sajuaipuodsajjoa^
ojad) SBjunSajd f^^ ap yBjoj un uoa 'oaixay ojjo ya A yBaijBuiBi^
-oapauoj oun :o^6l U3 sosajduii 'soiJBuopsana sop opBayduia UBq
as umaBziyBaj ns ug *san^njJod - oSayyBS yB ojsaj ya A ouBiauayBA
A uByBjBa yB ¿^^ 'youBdsa oyuíuiop yB SByya ap 083 opuaipuodsajjoa
*(yB^njjog ua q6 SBun A 'Buopuy ua Bun 'upyyasog ya ua ¿ 'bu
-Bdsg ua ¿zf) sapBpiyBaoy c,z^ SBun 'yBjoj ua rsanSnjjod - o^ayyBS
ya A ouBiauayBA A UByBjBa ya uaiquiBj BajBqB sand 'oayjaqi aauBiuoj
yap seyjB un ap 'pBpiyBaj ua 'bjbjj a #q.ioj^ BAan^^ ap XjxsjaAiufy
Biquinyo^ By ua ajuamyBnjaB X pijpj\[ ^p soayjpjsif^ soipnjsg ap
ojjua^) ya ua josa^ojd sajuB 'sbujox ojjbab^^ *jl ouisiui yap upiaaajip
By oÍBq '8361 ap^ap opuBjBdaid opBjsa Bq as anb Y/J7F^ PJf^
-aq\ p^nsuma¿[ p^ ap oaffsmSutf sppy ya ojuojd jauaj japod ap sbz
-UBjadsa SBuanq XBq BUBdsg ap youBdsa ya bjb^ -(¿y) SBjun^aid c,ff
ap oiJBUoijsana un uoa 'sapBpiyBaoy ^^ ua (836l"Z.36l) osoipnjsa
ouisiiu ya jod opiSoaaj yBijajBui yap ajjBd Bun Bjjsi^aj SByjB yg '8^61
'sBjpaig oig '((pupau,atu&gt;poup(^siq po^stnSu^ Ptfp¿SoaS p^ p upta
-nqufuo^ 'oar^ ou^tt^ ua joup^sa /g^; 'spuioj^ ojupíip^sI spiuoj^ ap

�sigs.), etc.; y muchos otros se han proyectado o ya se están prepa
rando.
4.3. Además de estos resultados materialmente evidentes, la
geografía, lingüística ha hecho progresos en varios sentidos, fecun
dando otros campos de la investigación lingüística y cultural.
El método "espacial" elaborado por Bartoli (cf. 2.2.) ha sido
aplicado en el campo de la reconstrucción y prehistoria del indo
europeo, con restricciones y críticas, por V. Pisani, por G. Bonfante
y, sin restricciones, por el propio Bartoli (cf. 7. 4-5.). El mismo mé
todo, superados los límites de la lingüística, ha sido reconocido
como fructuoso para las investigaciones etnográficas y folklóri

cas (19).
Por otra parte, mediante la unión con la orientación lingüís
tico - etnográfica llamada "Wórter und Sachen" ("palabras y cosas"),
que exige el estudio simultáneo de las palabras y de los objetos
que ellas designan (20) —unión que, como se ha visto, se presenta
en forma sistemática en el AIS—, la geografía lingüística ha dado
nuevo impulso a la onomasiología, un campo de investigación en
el que se han destacado estudiosos como V. Bertoldi, E. Eggenscbtviler y F. Krüger(2l).
Finalmente, se ha entrevisto también la posibilidad de elabo
rar un atlas fonológico de Europa, y la Asociación Internacional de
Estudios Fonológicos ha tomado una resolución en este sentido en
1936. Una "geografía fonológica" presentaría un interés muy
peculiar, porque a menudo las lenguas territorialmente vecinas
pueden presentar inventarios fonemáticos idénticos o muy semejan
tes (como, por ej., en el caso del español y del vascuence), aunque
no exista entre ellas lo que se llama "parentesco genealógico" (22).

5.1. El atlas lingüístico es esencialmente una "colección de
material" (cf. 2.1.). Por lo tanto, lo que se comprueba en un atlas
podría deducirse también de otras colecciones de materiales (por ej.,
textos y léxicos dialectales), así como de estudios particulares sobre
los dialectos. Pero el atlas presenta ventajas de claridad y evidencia
(19)Cf. M. Bartoli, LIS, pp. 46 y 53, ns. 143, 144.
(20)La revista "Worter und Sachen", Heidelberg, 1909 y sigs., fue fundada por R.
MERINGER y W. Meyer - LÜBKE. Pero como iniciador del movimiento hay que citar, junto
con Meringer, a H. Schuchardt. Acerca de Meringer, y. la introducción de P. U. González
de la Calle a la trad. esp. de R. Meringer, Lingüística indoeuropea, Madrid, 1923, pp. 7 26. Acerca de Schuchardt: A. Castro, Hugo Schuchardt, en Lengua, enseñanza y literatura,
Madrid, 1924, pp. 155-170, y A. B. Terracini, Schuchardt, en Perfiles de lingüistas, Tucumán, 1946, pp. 103 - 131.
(21)De V. BERTOLDI es célebre, sobre todo, el estudio Un rib elle nel regno de' fiori.
I nomi romanzi del Colchicum Autumnale, Ginebra, 1923; pero cf. también, entre las obras
más recientes, La parola quale testimone della storta, Ñapóles, 1945, y La Glottologia come
storia della cultura. Principi metodi problemi, Ñapóles, 1946. De É. Eggenschwiler: Die
Ñamen der Fledermaus auf dem franzósischen und italienischen Sprachgebiet, Leipzig, 1934.
De F. KrüGER, que dirigió durante muchos años la famosa revista de Hamburgo "Volkstum
und Kultur der Romanen" y es actualmente profesor en la universidad de Mendoza (R.
Argentina), hay que recordar por lo menos la monumental obra etnográfico - lingüística Die
Hochpyrenden, 6 ts., Hamburgo, 1936 - 1939.
(22)Cf. N. S. TRUBETZKOY, Phonologie et géographie linguistique, en Principes de
phonologie, trad. fr., París, 1949, pp. 343 - 350.
— 46 —

�Lf —
as &lt;#ía jod 'isy '(uppBAjasuoa Eun ap bjejj as is) opinjpsns UBq
bj anb o (uoideaouui Bun ap bjbj^ as is) opuEuiunja B^sa anb sbj b
sbuijoj sbj ap opBj jb :ojuníuoa un ua aA bj as anb ojsand 'bcIbuj un
ua uopBaijiu^is jBpadsa ajainbpB Bqanjdraoa as Bpuajsixa BXna bui
-joj bj 'sBiuapy *(oiJBUopsana jap B^unSajd Bun^jB b uapuodsajjoa
SBjja ts) &lt;4SBpBajjsBJ&gt;^ ou sbiujo^ sbj SBsojaxunu Anuí uBas ou anb
ajuauíajqBuozBj jauodns ajiuuad Á. oiJBjuaAui jap pmijdtuB bj ap
BDJ3DB sbi^ubjb^ SBuanq aaajjo 'soaijsjti^uij sbj^b soj BJBd ua^ixa as
anb sbj oujod 'sBqaajjsa ajuauíajuaiaijns ^sbjjbiu^ uoa so^und ap paj
Bun ua BapBuiajSTS uppE^nsaAui Bun ojos ojad ísojaajBip soj ajq
-os sajBjnaijjBd soipmsa jod uayqujB^ SBpBjBuas jas uapand sbujjoj
sbiusiui sbj anb B^sa ojbj^) 'svuiao^ d'p otxviuaaut osoijba un 'jB^nj
jainijd ua 'aXnjijsuoa oapsin^uij sbj^b ja anb jraap sg *sopB^ijsaAui

•(/ ViWlV ^P '3I3W3J '8LZ\p
^\ ajqos) oaemnj va (^.jsínuí,,) atatu^^ Á auatnw ap scpeunxojde se^jy — '9 *oi^

V-—\&gt;*
^-

^
q soj ap bijoXbiu bj ua sajuaiaaj sbui sbuijoj jod
-sns 'Bn^puB bujjo^ Bun ap Biauajsisjad bj ap bjbj^ as is ajuBjjoduir
ajuarajBjnaijjBd Bjapisuoa as anb oqaaq 'buijo^ Bun ap bujsiiu bo
-uajsixa bj jBqojdiuoa a^iuuad sbjjb ja 'jBSnj jamijd ug "¿'C,
•OApBjBdraoD X jBjauaí?
*ODTJ9^siq uapjo ap sauopanpui sa^uBjJodrai ajiuuad anb BauBjjnrais
jBiDBdsa uotsia Bun ouarapua^ BpBa BjBd opuapajjo 'Bn^uaj Bun
o ojaajBip un BjnaijjB as anb soj ua sajBjqBq ap o^uníuoa ja ua ouis
*jBjqBq ojos un ua 'sopBjsiB soqaaq soj B^uasajd ou 'opoj ajqos '\
'('Zy 'P) sajBnjund sauopBSpsaAui sajduiis sbj Jiunaj uapand ou
anb 'sopBipnjsa sojund ap pBpisuap ap X 'jBija^Btu jap pBpiauaSouj
-oq ap 'BDiuaaj pBpiun ap sbtjubjb^ X souauípua^ soj ap BjBiparaui

�comprueba que el lat. apes o apis, "abeja", generalmente sustituido
en francés por el tipo meridional abeille
apicula) y por otros ti
pos, se conserva todavía esporádicamente, en algunas zonas margi
nales (v. fig. 12). Al mismo tiempo, se comprueban los límites, las
áreas, de los fenómenos registrados. Así, por ej., se comprueba que,
en rumano, las formas latinas mulier, "mujer", y nivem, "nieve",
se conservan en Transilvania (muiere, nea), mientras que en las
otras regiones han sido sustituidas, respectivamente, por el más
reciente femeie &lt; familia (v. fig. 6) y por los empréstitos zapada
y om'at.
5.3.Tales comprobaciones, si se pueden constituir series de
muchos casos análogos, consienten, ante todo, inducciones de índole
histórica acerca del carácter "conservador" o "innovador" de un
dialecto. Luego, también inducciones de carácter general: por ej.,
que las formas o fases más antiguas se conservan a menudo en zo
nas aisladas, lejos de las grandes vías de comunicación. Así, quien
estudie el infinitivo personal y los indicios de conservación de la
final latina en portugués, u observe que los sistemas vocálicos ro
mances reflejan tres distintas distribuciones de las vocales latinas
(puesto que el sardo y el rumano presentan cada uno una distribu
ción propia), no considerará los primeros dos hechos como peculia
ridad exclusiva del portugués ni pensará en la escisión de un
sistema latino - vulgar único y en sucesivas regresiones inexplica
bles, si comprueba que el AIS registra hechos análogos en dialectos
de Italia meridional, sino que relacionará los fenómenos portugue
ses, sardos y rumanos con los italianos y con diferencias dialectales
existentes ya en el llamado "latín vulgar" (23). Es por esto que,
en efecto, el AIS no sirve sólo para el estudio de los dialectos ita
lianos, sino también para el estudio de las lenguas romances en
general, resultando un instrumento indispensable para la dialecto
logía románica comparada. Y es así como los restos de fases anti
guas adquieren peculiar importancia para la historia de una lengua
o de un grupo de lenguas.
5.4.Por lo que concierne a las innovaciones, el atlas lingüís
tico permite inducciones del mismo tipo. En primer lugar, induc
ciones históricas: desde qué centro se ha difundido una innovación
(por ej., de una ciudad importante, de particular prestigio cultural
y político) y hasta dónde ha llegado; cuáles son sus límites, los
obstáculos que han detenido su difusión; cuáles han sido, en ge
neral, los centros innovadores en un territorio y cuáles las resisten
cias a las innovaciones. Así, un mapa de algunos fenómenos
fonéticos hispánicos pone en evidencia que ciertas innovaciones han
partido de Galicia, otras de Cataluña y otras, la mayoría, de
Castilla, y que el castellano es el dialecto más innovador dentro del
conjunto ibero - romance (v. fig. 10).
En segundo lugar, inducciones de índole general: las innova-

(23) Cf. H. Meier, A formafáo da língua portuguesa, en Ensaios de filología románica,
Lisboa, 1948, pp. 5-30 (partía p. 11 y sigs.).
— 48 —

�uy '
soj '*ía jod 'tsb) soj^is ajuBjnp opiuajUBiu UBq as anb sBjajuojj
ap bjbjj as is opoj ajqos 'SBApBjjsiuiiupB o 'sBapsBisajaa o 'sbdu
-ijod SBjajuojj SBtigpuB uoa uappuioa (soapsin^ui^ soqaaq soj jod
SBpBdnao sBajB sb^ ubjiujij anb sBauíj) ^sbsojSosi^ ap saaBq soqanj^
'i'Z'l *P) uppBDiunuiODja^ui bj ajuaraBAijDa^a uapiduii anb sajBjn^^u
sojnaB^sqo so^ iod o SBjajuoj^ sbj jod sBpiua^ap uos sauoiaBAou
-üt sb^ anb 'oinsixnisB 'BAjasqo a '(fz) ..^suajai jsouj asjnoaja^üi
puB ^sasop si ^DBjuoa ajaqAi jsaqDinb spBajds 'asBasip aqij 'qaaads^,
rsajBjnqna X sajBpos sanopByaj sb^ ap pBpa^sBA A pBprsuajuí bj ap X
sajopBAouui soj^úaD soj ap X sonpiAipui soj ap oí^psajd jap apuadap
upisn^ip ns ap pmijdinB X zapidBJ bj X 'oj^o b onpiAipui un ap ubsbcI
anb oúis 'sa^uBjqBq sonpiAipui soj ap a^uaiuajuaipuadapui a b^
-uaná ns jod ubzubab ou SB^psin^uij sbiujo^ sbj íBjsiaiuBDaui Biau
-Btu ap ojsa jBjajdjajuí anb XBq ou 'ajuaiujBjnj^^ *Bjajsoduio3 ap
b bjjbab^^ ajuaiuBngpuB Biun anb ^saauBjj ouiuibd,^ jap

ip suba \a Jod 'stt ap

•(H3Vg #V nn^as)
\a ua sun boijoj e^ ap

:Bnreoa^ — •/, '9IJ

o^jbj oj b uojaipunjip as jBzuaAOjd X saauBJj ua^jjo ap sbujjoj sbj
BUBdsg^ ua 'isy *saupB SBn^uaj o sojaajBip ap bjbjj as is opoj ajqos
*bjjo b Btt^uaj Bun ap X oj^o b ojaajBip un ap ubsb^ -('aja 'BjjasjBj^
*uoX^ 'soapjng b ajuaurej^ajip sijB^ ap UBSBd &lt;#ía Jod 'boubjj ua)
SBipaiujajuí SBUBduiBD sbj jBjsinbuoD uis bjjo b pBpnp Bun ap UBSBd
ojjnuaiu b X &lt;(¿ Sjj -a) soij soj ap sajjBA soj *-ía jod *opuainSis
ap sbia sapuBjS sbj ap oSjbj oj b uapunjip as sauoto

�Pirineos entre el español y el gascón, pero no entre el catalán de
Cataluña y el catalán del Rosellón). A este propósito hay que insis
tir en el hecho ya señalado de que los límites lingüísticos no coin
ciden necesariamente con los límites naturales: un río no navegable,
bastante ancho y sin puentes, impide la difusión de las innovaciones
y constituye límite dialectal, pero no sucede lo mismo con un río
navegable o cruzado por muchos puentes, que no impide la inter
comunicación (25).
Por otra parte, se observa que una nueva unidad política cons
tituida en una zona donde se encuentran varias fronteras acepta
innovaciones de las varias unidades cuyas fronteras se entrecruza
ban en su territorio; es el caso de Castilla, constituida en una zona
que perteneció a tres provincias de la Hispania romana: Tarraconensis, Carthaginensis y Gallaecia - Asturica (v. fig. 1).
Finalmente, la comprobación del área de una innovación y de
su centro de irradiación permite importantes inducciones en el
campo de la comparación lingüística. Así, por ej., si se observa que
habere se sustituye por tenere en varios dialectos de Italia meridio
nal, es razonable relacionar, bajo este aspecto, las lenguas hispáni
cas con esos dialectos italianos. Del mismo modo, si se observa que
mb &gt; m y nd &gt; n se registran en Italia en la zona antiguamente
poblada por umbros, sabelios y samnitas, se justifica la atribución
de tales fenómenos al "substrato" osco-umbro; y luego, al com
probar que en Hispania los mismos cambios se han difundido de
una zona colonizada presumiblemente por óseos (cf. Osea &gt; Hues
ca), es, evidentemente, lícito relacionar los fenómenos hispánicos
con los italianos (v. fig. 8) y con un latín hablado por itálicos
(las discusiones acerca de la acción del substrato y las dudas acerca
de la etimología de Osea no quitan, claro está, el valor teórico del
ejemplo).
5.5. Lo dicho hasta aquí implica que en los mapas lingüísti
cos se comprueba también, y sobre todo, la distribución de un fe
nómeno con respecto a otro (de una conservación con respecto a la
innovación que la sustituye). Y la distribución permite observar
que ciertos dialectos se diferencian de otros, no tanto por diferen
cias ya existentes en la unidad o en las unidades lingüísticas de las
que ellos proceden, como porque muchas innovaciones más recien
tes no abarcan todo el territorio considerado: han conquistado
determinados dialectos, pero, por varias razones, no han llegado a
otros. Así, por ej., en Hispania, la palatalización de pl, jl, kl inicia
les, surgida en Galicia, se ha difundido también al castellano, pero
no ha llegado al catalán; la reducción de mb a m, realizada pri
mero en la zona catalano - aragonesa, ha llegado al castellano pero
no al gallego-portugués; la diptongación de e y o abiertas acen
tuadas, originada en el centro de la Península, se ha difundido a
todos los dialectos propiamente españoles, pero no ha llegado ni al
gallego - portugués ni al catalán (v. fig. 10).

(25) Id., ibid., p. 140; A. Dauzat, La géogr. ling., pp. 179-180.
— 50 —

�sbujjoj sbj ap Pflp¿2tipj,is9 bj buibjj as anb oj 'jBjuaiunDop
uod 'jaaajqBjsa ajiuuad uppBqojdraoD jbx 'sauopBAouui SBAanu
-jns Baji^ biusiuj Bjsa ua A BajB Bjjap ua apunjip as uppBAouux Bun
:sbujjoj sbijba ouis '(uopBAouux Bun A uppBAiasuoa Bun) sbujjo^
ap BÍajBd Bjos Bun BqanjdraoD as ou ajuainjBujjou oja^ '^e,
'(' -Z'l 'P) ^^ppupiugp 'Pinqpj. 'snfjdq
sauoiDBAouui sbj ap umsn^ip bj jod SBpBjBdas uojanj anb A SBnu
-puoD jas ap uBiqap SBajB sns ajuauíBn^puB anb BDipui bidbq na A
BiUBdsi^ ^a naAjasuoa as dxdtd^ 'psu^tu 'smotuaof anb ap oqaaq ja
**ía jod 'isb :sBnSuaj ap odnj^ un b ojaadsaj uod asjBAjasqo apand

'H onSas) iBooipuaui

x 'Djv
b\ ua 'uu 'tutu &lt; pu 'qtu A

A a*auaj^

-g

oujstui oj ^ •upiDBAOuui Bun jod oSanj BpBdnao 'Bipauuajur buoz
Bun ap saABjj b SBpiun jBjsa ap UBiqap sbuoz sbujsiui sbj 'jouajUB
BDoda Bun ua 'ajuatuajqiiunsajd 'anb BDipui jBn^ oj *(3j '6 *s^ij *a)
BpuBJ^ ua pnbd ap A ss4p ap osbd ja sa oujod ^'Z'L *P) ^V^*
-ajBj^&gt; sbuoz ua o s^pBjsiB^ sbuoz ua 'ajuarajBuijou 'uBAjasuo^ as
S
sbui sasB^ sbj anb BAjasqo as 'jBjaua^ sbiu ouBjd un u^

�lingüísticas. Así, en Francia, se encuentran al lado de forgeron, que
es el término más nuevo (derivado de forger &lt; fabricare), el anti

guo faber (fabre, faure, févre) y el intermedio ferrarius (ferrier).
Las tres formas se han sucedido en el gran centro innovador de
París: a una "capa" primitiva févre se ha sobrepuesto la "capa"
ferrier, y a ésta la "capa" forgeron (26). Análogo es el caso de equa,
ca^alla, iumentum (v. fig. 9.). Equa, el término latino clásico que

FlG. 9. — Equa, cavalla e iumentum en el galo - romance (según A. Dauzat).
se conserva en Hispania (esp. yegua) y en Dacia (rum. iapa), per
siste sólo en pocas y reducidas zonas en Francia, bajo la forma
éga; cavalla (cávala, cávale), término de difusión más reciente, se
extiende a expensas de éga hasta Valonia, y, finalmente, se difun
de de la zona de París la innovación jument
iumentum, bestia
de carga), a expensas de cávala, cávale: las áreas de éga son latera
les con respecto a las de cávala, cávale, y éstas son laterales con
respecto a la de jument. Pero el hecho de que jument se encuentre
también en algunos puntos aislados del Sur no significa en este
caso que tales puntos debieron de constituir antaño una zona conti-

(26) Cf. V. Bertoldi, 11 linguaggio umano, pp. 115-116.
— 52

�—— ce ——
'Zf • lf "d&lt;* 'aSpnSutrj aiauwooig ~i •)

(82)

'8-l ^ "*.'/ ••*&lt;&gt;^* 7 'xvzava V (¿Z)
B3UIJ BUJSIUJ BUn U3 UapOUIOD 3tlb SBSOjífosi 3p ZBq UTI X '(8) SBapjB
sbjocI ojps anbjBqB anb Bun anb ajuBjjodiui sbui sa oijduiB oijojijj
-aj un anbjBqB anb bsoj^osi Bun :BpuBjJodun bujstuj bj uauap sbs
-oj^osi sbj SBpoj ou anbjod 'BijBjjiqjB ajuaiujBjoj sa ou uppuaAuoa
Bjsa ^o^jBqraa ui -saiBjaajBip sa^iuiq oujod uajdopB as 'uppuaAuoa
jod 'anb sbsoj^osi sbj ap apuadap opo^ :ojaajBip un ap sbuj uBDjBqB
sbsoj^osi SBjjap anb jpap sa ísaunuioa sajajDBJBD A SBpua^ajja^ux
'ajuauíjBjniBU 'jaqBq apand so^aajBip soj ajjua ^ ^BjqBq jap pBpiin
-jo^pjnuí bj ap Buipua jod UBjnjanj^sa as anb sbsojSosi ap SBUiaisis
'sduotooPÁisqv ouis 'svsoo uos ou íjBjqBq jap so^ajauoD souaiupuaj
soj UBJ^si^aj as anb sbj ua SBajB sbj ap uqpBqojdmoa bj ap sdn4
-sdf ouis s^fuv ua^sixa ou sojaajBip soq "so^DajBip soj ap Bpua^sixa
-ou bj jBiujTjB Baijdují ou sa^iuixj so^sa jB^au oujod isb 'sajBjaaj
-Bip sajTuijj ap Biauajsixa bj Baijdun ou sojaajBip soj ap Bpuajsixa bj
*ojaaja u^ "oijojuja^ un ua soaijsjn^uij soqaaq soijba soj UBjuasajd
anb SBajB sbj ap uppBqojdiuoa bj ap a^uaraajuaipuadapux a sa^uB 'is
jod ap sa^ua^sixa 'svidxouo^ svsoo ouioa sojaajBip soj UBSuayd as anb
bdijiu^is rsojjaqBq Bijaqap anb jBsuad bdijcíiui sand '^Bq soj anb
ua uajsisui anb soj ap jBjuaujBpunj pmpaB bujsiuj bj BjaAaj sajBj
oajBip sajnuij Apq ou anb jB^Bjqns ja 'pBpijBaj ua 'oja¿[ *ojaadsaj
a^sa b soaijBuiBj^oau soj ap Bjan^aa Bjunsajd bj A oiuspBiu^op oj
-unsajd ja opBDpua UBq as oqanuj A '^Bapauoj Xaj&gt;^ ap ojdaauoa jap
oujod sajBjaajBip sajiujTj soj ap ojubj pBpayjBJjiqjB bj asopuBjBuas
^^Bjsjraajjxa^ oppuas un ua saaaA b opBjajdjajuí Bq as ojsg
•('C, 'Sij #a) ^i ua A 9-^ptu ua qo &lt; ^ oiquiBD
ouisiui jap SBajB sbj uapiDuiOD ou 'BiuBua^[ ua 'isb íuppBnjis Biusira
bj ua UBjjBq as anb sbjjo ua aunoo ou A SBjqBjBd SBjjaiD ua aunoo
oiqxuBD un :bdtj9bd X BiJBjjiqjB upiDBDijdB Bun uauaij ^sBDijauoj
saXaj^ sbj anb X sojDajBip soj ajjua sajiuiij uajsixa ou 'ajuaiuajd
-ujis 'anb jBDipui aaajBd sand 'spop^uof. sa/C^j SBpBiuBjj sbj ap ojjo
janbB ap X sa^p^^a^Pfp saftuif] soj ap Biuajqojd jap uchsia BAanu Bun
BDIjdujI ^SBSOJSOSI^ SBIJBA SBJ 3JJU3 BIDUapiDUIOD - OU BJ 'BJOqy
'('Z'f 'P) sVtuoX OAipaP^^ 'j; ap sojpmsa
soj ap X sBduin soj ap Bjjnsaj oiuod 'OD^^ ojjan^ oiuod ouanbad ubj
oijojijjaj un ua BjSBq jaDBq opijx)d ^\\ as uappuioa ou SBjqBjBd
ap axjas Bun ua soDijauo^ soiquiBD sorasiiu soj ap SBajB sbj anb ap
uppBqojdtuoD Bq '('' *p) ouaurouaj ouisiiu ja uBjuasajd anb SBjqBj
-Bd BjSBq SBjuijsip SBajB uauap X B3jb ns auap ouaurouaj BpBD anb
'UapiDUIOD OU SOSOJBUB SODIJ3UOJ X SajBDIJBUJBj^ 'SODIXaj SOU9UIOU
-aj soijba soj ajjua sajiuiij soj 'opnuaiu b sbuj oj 'anb sa X 'jBiauasa
upiDBAjasqo bjjo auoduii as 'oaijajuis BdBiu un ua soqaaq soijba
jiunaj jb o 'SBdBiu soijba jBjBdiuoa jb oja^ "BdBiu un ua '(soaijbj
-ajjOD soq^aq ap aijas Bun b o) oq^aq un b ojDadsaj uod 'ajuaiuBDij
OBjd 'uaDBq as SBpBjBuas inbB BjSBq sauopBqojdiuoD SBq *¿'^
•(¿^)&lt;&lt;sopBzisaDUBj^&gt;&gt; sojafns sojjaiD ap jBjqBq ja ua souaxu oj jod '(^"^
•p) sijb^ ap sbujjo^ sbj ap Bnuijuoasip upisn^ip bj b aqap as :Bnu

�—-como sucede en Hispania al sur del Duero (v. fig. 10)— es más
importante que una sola isoglosa con recorrido aislado. Ahora, el
observar que en ciertas zonas las isoglosas no coinciden significa
sólo que hay interferencias entre los "dialectos", en el sentido defi
nido, lo cual es comprensible. Y, al mismo tiempo, significa que
en otras zonas coinciden "extrañamente". En realidad, hay que ex-

FiG. 10. — Principales isoglosas hispánicas y confluencia de innovaciones en el castellano
(según R. Menéndez Pidal y H. Meier).
plicar tanto la coincidencia como la no - coincidencia de las isoglo
sas y la explicación resulta ser, justamente, geopolítica o his

tórica (29).
Lo mismo vale con respecto a las llamadas "leyes fonéticas".
La comprobación de la distinta extensión de las áreas no implica
un rechazo de la idea de "ley fonética" (pues se reconoce que hay
zonas en las que ella se aplica), sino que sólo señala la existencia
de "excepciones", hecho reconocido también por los neogramáticos.
En realidad, la comprobación no se refiere al cambio fonético en sí,
sino a la manera de difundirse los cambios, y afecta sólo la idea
neogramática del cambio simultáneo en toda una lengua, es decir,
la concepción de la lengua como organismo natural y autónomo y
de la ley fonética como ley física: señala que los cambios se difun
den con las palabras, de individuo a individuo; que no son fenóme-

(29) Id., íbid., pp. 343-345.
— 54 —

�'61 " 6 '*^&lt;^ 'L?6l 'U?I!W 't&gt;94oinaput a ajvxaua^ P3tftt8u?j
oa 'vtÁOfs vns i a vnSutj vj 'imvsij #a 'P 'sojajauoD' so3ijsmSui| soj^e soj ap aseq'ei ajqot
BjnjDiujsa as anb seso]Sos; ap eujojsis orneo ^^enSuaj,^ ap' óidaduoa ¡ap eajaoy (Oí)
ZapiJBA BJ J3DOUODaj UIS 3SJ33Bq apand OU UpjDBJBduiOD BJ :aSJBDIjd
-xa ou o uBjpod 9nb '(sBpuajajjajuí) ^sauopdaDxa^ sbj opBj ap op
-uBÍap 'sbuijou sbj ajuauíBjDijjsa JBDijdB anb XBq mby 'UBJBduioD as
anb SBn^uaj sbj ap Bijojsiq bj 3douod as ou opuBtiD sbuijou ap sbid
-uajapajuí sbj ap uopBqojduiOD bj ap Btuajqojd ja sa ojuijsiq
•SBUjajuí uos aj anb sbsoj^osi sbj jod sajouaui
sapBpxun ua apjAipqns as X f sbj ja uoa unuioa ua auap anb sbsoj^ost
sbj jod sapBpiun sbjjo uod BuopBjaj as ísBidojd uos aj anb sbsoj^osi
sbj jod sapBpiun sbjjo b auodo as :sbuj3jut uos aj anb sbjjo jod X
UBjadns oj anb sbsoj^osi jod uayquiBj ouxs 'pBpijB^o^ ns ua X ajuaui
-BAisnjaxa UBDJBqB oj anb sbsojSosi jod ojps bzij3^bjbd as ou (o^aaj
-Bip un o) Buioipi un X 'opijjnao Bq ou apuop ou X oiquiBO un op
-ijjnao Bq apuop Bqanjduioa as Bapauoj buijou Bq "Bn^uaj bj b ou
X 'b9jb B^sa b aujapuoa X bsojSosi Bun ap B3jb jap oj^uap
as buijou Bun anb X (o) ^sbsoj^osi ap Biuajsis^ un ojps sa
bj uaiqujBj anb apuaiiua as is 'jbuijoub BpBU Baijduii ou '
uis 'ojs^ '-qtu- odnj^ onSpuB ja UBAjasuoa anb 'j,vtqwvo 'soqiuv
uauodo as otuo^ 'otuo^ b apuop 'ouBjjaisBD ja uoa o í(9U3ío4 'oj
-ottj) BpBzuouos ou BDijBDOAjaiui Bpjos bj uod sbjjo uauodo as
'oSp^ ouiod SBjqBjBd b apuop 'oubdsoj ja uod apaDns isy '
Bq ou anb sbj ua sbjjo X-oppjnoo Bq oiquiBD un anb sbj ua q
BjapuajdmoD BnSuaj bj 'ósbd jbi uq *pBppuaojajaq ap uopBnjis Bun
BpBÍi^ Bpanb saauojua anb X 'sBiDuajajjajuí ap buoz Bun ua asjBui
-joj apand BjnjjnD ap BnSuaj Bun anb JBAjasqo anb XBq ojaj
•ojtAoptq uj ojistf. ap
ojjpiujofsup^í p 'afuatup^sní 'outs 'aa^j as saja^ p oíuoj 'o^Mn^sap p
a/Cnqufuoa ou pjtfsmSutf pt^pjSoaS bj X 'ajuaujBDisi^ ou X BDUcusiq
BjapisuoD as is jijn sa ODijBUiBj^oau oidpuiid ja 'souiuuaj sojjo
uq 'sp^utisfp spiujlou sop b uaaauauad (aqjptu X ^t *ía jod) ojaad
-sb ajsa ua SBisando SBjqBjBd soq 'SBjqBjBd SBjjap opBjsinbuoD Bq
ojps sajBjqBq sojjo ua anb SBJjuaiur 'sajBjqBq sojjap ajuauíBjajua
opBjsinbuoD Bq upiDBAOuui bj í( *^ij *a) BiquiBD ou apuop sojjo X
qj ua BiquiBD ^ apuop sojund XBq BiuBua^j ua ''(a joq *sbuijou sbui
o sop ajjua SBpuajajjajuí ouiod asjBjajdjajuí uapand :(jBjauaS jas
Bjjaqap ^BDijauo^ Xaj^ bj ajuauíjBaj anb Bsuaid as is ojos UBjapisuoD
as tsb) ^sajBuuouB^ ouiod SBjjBjapisuoD anb jod XBq ou ojad ísbuoz
ajjua SBiDuajapajuz XBq 'uaiquiBj jnbB 'anb sa ajjnao anb oq *sbjjo ua
pBpiujjo^iun-ou bj X sbuoz SBun ua oiquiBD jap pBpiuuojiun bj :sodij
-pjsiq soqaaq sop JBDijdxa ap ouis 'iCa^ Bun jbuijijb o jB^au ap 'sand
'bjbjj as o^s¿ 'auijo^iun sa sbuoz SBjjap ua anb uaiquiBj ouis 'aui
-jojiun sa ou oiquiBD ja anb ojps UBjaAaj ou :oppjnDO Bq ou apuop
sbj jo X opijjnao Bq oiquiBD un apuop sbuoz UBjuasajd soDijsinS
-uij SBdBui soj 'ojaaja uq 'uouajso4 v upiDBqojduioD Bun 'oDiJojsiq
jajDBJBD ap oqaaq un ojad 'oqaaq un sa oiquiBD un ap pBpiuuo^iun
X pBpijBuuou Bq 'sajBjnjjna X sajBiaos souauípua^ ouis 'sodisi^ sou

�del principio de la regularidad de las correspondencias fonéticas
(aunque sin atribuirle carácter absoluto, de ley física), porque tal
principio constituye su mismo fundamento.

6.1.Las comprobaciones e inducciones señaladas en el capí
tulo anterior las hizo, naturalmente, y ya desde el comienzo, /.
GUHéron, sobre la base del ALF. Pero Gilliéron no tenía un interés
real por la lengua, como entidad histórico - cultural, sino más bien
por el lenguaje en su múltiple variedad: su cariño por los patois
era, justamente, la forma de su interés por la espontaneidad expre
siva, por el hablar como síntoma inmediato de fenómenos de la
conciencia. Por esto trató de ir mucho más allá de las observacio
nes objetivas, intentando descubrir, con la ayuda del atlas y tam
bién de otros datos, el mecanismo interno del lenguaje, la razón
íntima de las innovaciones. A este propósito empezó, ya desde 1905,
a publicar varios ensayos, algunos de ellos en colaboración (31).
En estos ensayos, ahora famosos, entre muchas intuiciones agudas
y muchas expresiones polémicas, aparecen principalmente dos con
ceptos nuevos, con respecto al "cambio lingüístico": la patología
y la terapéutica verbales. Al inevitable esquematismo simplificador
de la historia comparada de las lenguas, que ignora o debe ignorar
los detalles (32), Gilliéron opone de esta manera la infinita com

plejidad de la historia de las palabras.
6.2.Se da un caso de "patología verbal", según Gilliéron,
cuando dos palabras, en virtud de los cambios fonéticos, se vuelven
homófonas, o cuando una palabra pierde su expresividad, por ha
berse reducido excesivamente su cuerpo fónico. Se necesita enton
ces una "terapéutica": el hablante siente la necesidad de modificar
o sustituir la palabra que ya no le sirve.
Así, por ej., comprueba Gilliéron que el lat. serrare, "serrar,
aserrar", ha sido sustituido por varios otros verbos, como secare,
"segar", justo en una zona en la que se encontraba con otro serra
re, "cerrar" (y en español puede explicarse de la misma manera la
forma con "ceceo" que tenemos en cerrar); como moudre &lt; mulgere, "ordeñar", ha sido sustituido por traire &lt; trahere ahí donde
coincidía fónicamente con otro moudre &lt; moleré, "moler". Pero el
ejemplo más famoso es el de gallus, "gallo": en una amplia zona
de Francia meridional (v. fig. 11), esta palabra latina ha sido sus
tituida por otras que significaban propiamente "pollo", "faisán",
o por la imagen vicaire, "cura"; y la comparación de varios mapas
(31)L'aire clavellus, Neuveville, 1912; Généalogie des mots qui désignent l'abeille,
París, 1918; La faillite de l'étymologie phonétique, Neuveville, 1919; Les conséquences d'une
collision lexicale et la latinisation des mots franfais, París, 1921; Pathologie et thérapeutique verbales, París, 1921; Les étymologies des étymologistes et celles du peuple, París, 1922;
J. G. y J. MONGIN, Scier dans la Gaule romane du Sud et de l'Est, París, 1905; J. G. y M.
ROQUES, Études de géographie linguistique d'aprés l'ALF, París, 1912. Sobre Gilliéron: A.
Meillet, /. Gilliéron et l'influence de l'étude des parlers locaux sur le développement du
romanisme, en Linguistique historique et linguistique genérale, I, nueva ed., París, 1948,
pp. 305 - 309; A. B. TERRACINI. Gilliéron, en Perfiles, pp. 85 - 102; F. SCHÜRR, Spracbwissenscbaft und Zeitgeist, 2. ed., Marburgo, 1925, pp. 72 - 77.
(32)Cf. A. Meillet, /. Gilliéron, pp. 308-309.
— 56 —

�-jat^ ys oppnpsj ssjsqBq jod '3iu3iuyBdpuijd 'opiunDo BTjquq upp
-nipsns yBi :(^^^tdqp 'iduu p dqonotu 'd^^dssd ^dUdqonotu 'dqonotu)
SOUTUJJ31 SOJ1O SOIJBA Jod OÍSydlUOD 31U3UIBlUnS 3A UOJ3TJJT)
anb os^^OJd un sp s^abjj b A.— ssssdubjj sojo^jBip soy sp bijoÁbui
bj us Bpmjpsns opis Bq Bn^puB BjqBjBd Bjsq '(^ y '^}} *a) ^BÍsqB^
^^ o sd^P p y^ ss ^BDi^nsdBjsj^ sp o^bd ojjo ysp oydui^ís ufy
*S3JU3piA3 3JU3UIBDI^
soydrasís UO3 ^BDi^nsdBJS^^ ns jBjjsotusp opBj^oy Bq k bais
-psp BiDUB^jodurx Bun Biuo^ouioq By b opinqyjjB Bq uoj^iyyi^
'313 (¿9Soo uoD upysnjíuoD By b opyqsp ápuiooo jod 3^niiisns ss
'ssusiBydoiJ us í^osorajsq 'oiiuoq^ 'snipq uod Biraiuouioq By opinq
-ijiuod JsqBq sp sqsp (PMidnS) pjudtn odiubiuj^S y3 jod umf^q *iBy
ysp upiDniyisns By b í^JBiyB^^ 'bapoupiu uod upisnjuoD By jbiias bjbcI
*3iu3UJ3yqBqojd (9XPt2uptu sdubujoj - oyB^ buijoj By jod pXmíisns ss
)^ (9xponipupiu &gt; dxvouvtu yBUJiou ys 'ouBiyBii us í,,oib^&gt; '3di

uod Biunuouioq By jod osdfio OABys^ ys jod opinixisns BjqBq ds 4&lt;
(8df syqBqojd un 'ouBuinj us 'opora ouistui ysQ -opBpinDSsp
SBisin^uiy soy snb ousuipusj un sd ou yBi ouiod Biuojoujoq
sp (ip2 BjqByBd bjio By uod 'oiubi oy jod 'ssopusipunyuoD 'p&gt;3 JBp
Biqsp sniip2 '/ &lt; // sp bdiisuoj uoiDnyoA3 yBuuou By jod 'spuop
buoz Bun U3 3iu3uiBisn( oppjnDO Bq uopniyisns By snb BJissnuí

�po fónico de apis, apes a un simple monosílabo (ef, é), de ex
presividad insuficiente. La misma razón habrá contribuido en la
sustitución de términos como sol y pectus por soleil &lt; soliculum y
poitrine &lt; pectorina; y, en español, de caput y cor por cabeza &lt;
capitia y corazón &lt; corationem.
Naturalmente, no hay que pensar que, en todos estos casos y
justo en el momento en el que intervino la homofonía o la reduc
ción del cuerpo fónico, un hablante inventó ad hoc una forma

FiG. 12. — Zonas donde se conserva lat. apes, apis y áreas aproximadas de algunas formas
más recientes, en el galo-romance (según el mapa /, abeille, del ALF).
nueva, con fines exclusivamente "terapéuticos": las formas dobles
y las imágenes habrán existido ya antes, y su adecuación a una ne
cesidad expresiva habrá sólo facilitado su difusión (es decir, su
aceptación por un número cada vez mayor de hablantes).
6.3. Por otra parte, Gilliéron trata de descubrir las imágenes
con las que las palabras se asocian en la mente de los hablantes,
valorizando de esta manera la etimología popular. Así, para la ob
jetividad del lingüista, fermer es sólo una forma que procede del
lat. firmare, pero para el hablante real e ingenuo la misma forma
se asocia con fer, "hierro" (y significa, por lo tanto, "cerrar con un
hierro"). Gilliéron entiende que hay que considerar l^s palabras en
— 58 —

�•Olí -601 *&lt;^&lt;* "PW "PI (K)
•6^ -d luo¿atjii^ 'ini3VHH3X 'S V ^D (€€)
-nqD *f^ 'jBSnj jatuud ua 'sbistti^uij sojjo opjanDB ap q
-Bisa BDoda ns ua bX ouipjn oísa ap bdj3db j^ 'BjqBjBd bj ap Buoisiq
ouis 'BDpauoj upiOBnoa ajduiis jas aqap ou Bj^ojouipa bj anb ojqs
sa 'opuoj ja ua 'auapsos uojaijji^) anb oj rsoqaaq ap uoiDBiajdjaiui
a upiDB^psaAui sa anb '&lt;csoiDop soj ap Bi^ojoiupa^ bj X 'oapsinSuij
oqo^q un sa anb '^BjSojouipa^ Bisa anua uppisodo Bun ap oppuas
ja ua (BiDBq orasiiu ja ouiod) BjjBjajdjajuí anb XBq ou ojad 'ajuBj
-joduii 'Bpnp uis 'sa &lt;^jBjndod BiSojouiija^ bj ap uppBJojBA n
'(^) uopB^daaB o umsn^ip ns jBDijdxaap unB sajuB 'o(njx)J3ui bj uainb ap pBpijB^uaiu bj ua asopuip
-ojod 'buisiui umaBAouui bj jBaijdxa ap opBjBjj jaqBq ja A íjBnpiA
-ipui uaSijo un auap upiDBAOuui Bpoj anb íJBjqBq ja ua opBjjaaua
BjjBq as 4&lt;Bnuaj1^ bj ap ojajaas ja anb osoipnjsa ajsa opinjuí
jaq^q ja sa uojaijji^ ap BDiuiajod ^j ap osoijba sbui oj 'ojaadsB
ajsa oíb^ *aja 'sBiauaAiAajqos 'uqpBAOuui bj b Biaua^sisaj ap soaoj
'SBipauuajuí sbuoz 'sbuijou ap sauopisódajqos 'sBAanu sbuijoj
X SBÍaiA sbiujoj ajjua sosxuiojdiuoa XBq anb ouis 'BaiuBDauj
-n^aj bj Buiiuop ou jBjqBq ja ua anb 'jpap sa iBjajauoa
pBpiApaB bj ap 'JBjqBq jap Bjanj ajuaujBjajauoa ajsixa ou ^
bj anb Bjapisuoa as is 'jBjadsa ajqBuozBj Bja anb oj sa Bqanjdraoa
opojaur OAanu ja anb oq ^^Bn^uaj,, bj ap BDiJcnsiq a^uauíBidojd
sbub upxadaauoD Bun ap upiDBjnjanjjsa bj ua BjauBiu Bjsa ap op
-UBJoqBjoa 'uopBjajdjajuí ns jBDi^ipoui b aXnqijjuoa X soujstuj soqa
-aq soj ap uchsia BAanu Bun ajiuuad 'soqaaq sbui Buopjodojd oja^
•oaijpjsiq &lt;toqDaq&gt;4 oujod opBqojdraoa uBiqnq soapBuiBj^oau soj
anb ojjanbB Bapijxiui ou Bapsin^uij BjjBj^oa^ bj 'pBpijBaj u^
•(^BDi^pjoiBd^, uqpBTOis Bun b Bajj as anb oísa jod sa
X 'snuvo uoa u^isnjuoa bj ap jBsad b %p2 aAjanA as snf¡p2) soapau
-oj soiquiBD soj ap '^pBpijBuopdaaxaui^ bj ap Biseq X 'pBpijBiujou
bj ap oidpupd jap upisiuipB bj UBaijduii ^BapnadBja^^ X &lt;tBiojoj
-Bd^ ap souarapuaj sorasiiu soj ^ *(ODiisBja sbui oqanuí ^oipsajduia^
ap oidaauoa un uauodns anbunB) ^soipsajdxua^ ouiod o t&lt;aiuauiBaTÍf
-ojoaisd^ JBDijdxa anb XBq anb ^sauopdaaxa^ ouiod 'BapBuiBjgoau
Bi^ojoapi bj ap ojiuap uaqBa uojaxjji^ ap soppouoa sbui soaiiauoj
sojduiaía soj ap sounSjy *aaja as saaaA b ouiod jBaipBj ubi sa ou
Bisa 'souaiu oj jod 'o upiaisodo jbi XBq ou opuoj ja ua oja^ "BapBui
-Bj^oau BiSojoapi bj b jBiauasa upiaisodo Bun X ^sBapauoj saXaj^&gt; sbj
ap uoiaB^au jbioi Bun Bjqo ns ua X opoiaiu ns ua oisia uBq 'uojayj
"TÍO Jo&lt;^ opnuaui b opBidopB oaiuiajod ouoi ja X BDpsinSuij ^ijbj^
-oa^ bj BjBuas anb soqaaq soj sopBp 'sosoipnisa souai^ y^
'(''f *p) Udqop^ 'pun X91áQ/^ oiuayuíiA
-oui opBpjoaaj bX jb X ipjBqanqa^ b bdj3db as ¡j^y jap JOinB ja 'op
-om aisa aQ -BJJ3TS Bun b aiuBÍaxuas 'saiuaip uod BUBpBn^ Bun Bajd
-uia as '^jB^as^ 'dxpo^s opimiisns Bq as dxpxxds^ apuop buoz bj ua
anb '-[a jod 'BAjasqo ruBuSisap sbj ja anb spso^ sbj uod 'saiuBjqBq
soj ap jBijaiBui BpiA bj uod uaiquiBi X BDinbisd BpiA bj uod upiDBja.x

�La geografía lingüística confirma en efecto, que cada palabra
tiene su historia. Pero, naturalmente, esto no significa, como algu
nos creen, que la historia de las palabras debería sustituir la histo
ria de las lenguas, así como el hecho de que cada individuo tiene
su historia no implica que no pueda hacerse la historia de una
nación. Nos encontramos aquí con una interpretación errónea del
método geográfico y de sus alcances, análoga a aquella otra de que
la geografía lingüística debería tratar a toda costa de desenterrar
las formas antiguas conservadas en los patois(^5), para lo cual
estaría permitido hasta "provocar" una segunda respuesta del su
jeto interrogado, si en la primera éste se dejara influir por la lengua
común (36). Es, ésta, una "arqueología" lingüística que Gilliéron
no habría hecho nunca, porque lo que él buscaba era la esponta
neidad del hablar, y en el hablar no es importante sólo la conser
vación de elementos antiguos sino también la aceptación de inno
vaciones y elementos de la lengua común: su uniformización por
razones sociales y culturales. Del mismo modo, Gilliéron, aun ocu
pándose de palabras, no podía reducir la historia de la lengua
a la historia de las palabras, porque consideraba cada palabra en
un conjunto, en relación con todo un patrimonio léxico y grama
tical.
En realidad, no se trata de eliminar la historia de la lengua,
sino de justificarla; así como no se trata de destruir el concepto de
"lengua", sino de mostrar de qué manera se estructura y cuál es su
realidad. El método geográfico empleado con discernimiento no
afirma ninguna posición dogmática: ni el esquematismo simplificador que ve en el lenguaje la absoluta regularidad y uniformidad,
ni el individualismo atomizante que sólo ve la arbitrariedad, hete
rogeneidad y variedad. Mejor dicho, no afirma ninguna posición,
sino que muestra, por un lado, el constante juego dialéctico entre
innovación y conservación, entre creación individual y tradición,
y, por otro lado, el juego entre acto individual y norma social,
entre heterogeneidad y homogeneidad, no sólo con respecto a la
lengua común, sino también con respecto a las normas limitadas,
de la familia, aldea, región, etc. La idea de la uniformidad en la
variedad constituye la base misma de la geografía lingüística, por
que la investigación con un solo informador en cada punto implica
la suposición de que en esta localidad (y en una región circunstante)
la gente habla "más o menos" como el sujeto interrogado.
Si esto se admite, es evidente que la historia lingüística no pue
de atender sólo a los episodios (historia de las palabras), sino que
debe atender también a las etapas (historia de la lengua); lo que
debe comprobar es de qué manera la historia de la palabra refleja
la historia de la lengua, y se inserta en esta misma historia.

(35)Señala tal tendencia L. Bloomfield, Language, p. 331, al observar que más
fácilmente se comprueba la persistencia de formas viejas que la penetración de las nuevas.
(36)Así lo entiende, por ej., A. Dauzat, La géogr. ling., p. 10, n. 2.
— 60 —

�— 19 ~
•OIJEJJUO3 O|
PX •..sajEjnjeu somsiucSjo,, oujod SBnSua^ sbj umapisuco id sjnssnEg ap -j na uéscq as ou
scqndpsip sns X i]OUBg '9 -d /-í// uSoaS trj 'xvzílVQ 'V ^^*3 3ní&gt; I 3P sad y (i*)
•f6 &lt;* "Píqi (Oí')
•J-Zl 'I -P^I (6€)
'9I^-80^ *M 'III '..PJO^fl^,, os '?^J?g 09ttw 'oxoxaa 'O :80I - 6 '^d
'9^61 'I \.^!3PJ8&lt;I., D3 '9jvtz&lt;fs PítfstnSutj pj a fjoupg oaupyi 'iNVSid 'A '-W^^g ^qos *I 'o
aaiquiBi *a ¡(9^1 - ^9 -dd 'tatu^at tjtattx^ 'ajjcd i^ bj -g -j^ ap sa) 8^6l '^napoj^; 'pattstnS
•utjoau tp otjpttia^g 4-g -j^;' X iNOXaa'g 'O ^5*61 'níjnX '^pnzv^s patfsinSutf tp tSSrs '-^Z61
'BjqauíQ 'fpo/atu 'ttfoas 'tcfputuj •patfstnSutjoau pjp&gt; auotznpoufu¡ (¿)

-JOU BAJ3SUOD BpBJSIB SBUJ B3JB J3&gt;^ '.(SdUOt^VOtUntUOO SPJ V
SOU91U VdJíP pp o^atl^ BpBUJB^J) PpppiP PdAP pp PtUXO^ (B
sbj uos 'sauopBAouui sb¡ ap sbsiibd sbj A.
ap sojjuaa so¡ *sa^uajBAinba sasB^ sbui o sop ajjua BDi^p^oüOJD opp
-Bjaj b¡ jaaajqB^sa japod Bsuaid ijojJBg anb sbj a^üBjpauj 'sajBajB
sbuijoü SBjsg -oApBJBduioD A ODjjpjsiq jajDBJBa ap sauopDnpul b
(sa^uajBAinba soapsinSuij ^.sodp^ soj jod SBpBdnao SBajB sbj ap bdi^
-Bj^oaS uopnqu^sip) sajBiDBdsa soiaipui soj ap aÍBSBd ja ubdijijsiií
anb s^p^XP svuixou sns ua a^uaiüBDpaBjd Bipuadinoa as opojain
jbx "^ojaxjjif) ap SBjqo sbj oa anb ^jy ja u^ sopBqojduioa soqaaq
soj ua uaiq sbuí BSBq as ijojjbq ap opo^aui oinsiui j^ '^'Z.
-(i^) buijj
-aop ns ap sopBJBjaap sojuaraBpun^ soj ap a^uaipuadapui Biauanj^
-uodui Bun sa 'uppBAouui a u^iDBAjasuoD aj^ua BjsiDiuBaaui o^aní
un b A 'oAisaaxa omspBiuanbsa un b an^ajj ijo^JBg uaiquxB^ o^anj
an^&gt; *BjsiApisod onpisaj ajuapiAa un a^sisjad anb ja ua A 'oapauo^
oiquiBa ja jod sopianpojd souBp soj BJBdaj oaixaj oiqiuBD ja jBna ja
jod '('^*9 mp) ^BapnadBja^^ A ^Bj^ojo^Bd^ a^ua orasiuiuuajap janbB
ap soíaj Xnuí souiBpanb ouipjn ojsa uo^) '(0^) oí^i^sajd jo^bui
ap sajBjqBq ap upiaBjiují bj ua asjBasnq uaqap sauoiaBAouui sbj
ap SBsnBD sbj anb 'sBuiapB 'A jBpuasa Biauaja^ip XBq ou oapauoj oiq
-ujBa A jBaijBUJBj^ X oaixaj oiquiBD ajjua anb ap oidpupd ja ajuauíB^
-pjjdxa buijtjb ijojjBg "SBn^uaj sbijba ajjua upiDBJBduioa bj ap ou
-Bjd jb asopuBpBjsBjj 'Bjsa ap sa^iujjj soj uaiquiBj Bjadns X 'BDijp^siq
pBpijua ouiod pn2u9\ bj ua 'jBj^jna o^uamoiu ja ua ouioa 'upis
-ajdxa bj ap jBnpiAipui orasiuBoaui ja ua 'aÍBnSuaj jap OApBaja oj
-uaujoui ja ua o^ub^ bjju3duod as ou ijojJBg ap saja^uí ja 'a^JBd bj^o
Jod '(G^)dífíUdD ^ ^3ox^ ap 'jpap sa 'oubijbji oaijpsojij ouisijBapi
jap X tposy ap uapaaojd anb ouis 'souBiuojaxjji^ uos ou BapsinSuij
-oau bj ap soaiSpjoapi sojuauíBpun^ soj ojag #(8^)ojx)jauj jb aujap
-uod anb oj jod '¿"jy j^ o^aadsaj uod Bpnap ns opnuaiu b bujjijb
osoipmsa a^sg '(¿) ("3'3 'p) tfou^g OdU^W 3P ^psjn^uijoau^, bj
sa 'oax^Bj^oa^ opojaiu jap asBq bj ajqos 'BnSuaj bj ap Bijo^srq bj b
sbj ap Bijojsiq bj ap aÍBSBd a^sa ap bujjoj Bufj '\'¿

�CERDEÑA

ITALIA CENTRAL

kras

domani

domo
mannu

casa
grande

iskire
ebba

sapere
capaila

En todos estos casos, las formas sardas (logudoresas), que pro
ceden de las formas latinas "clásicas" eras, domus, magnus, scire,
equa, son más antiguas que las formas toscanas, que proceden del
latín "vulgar" (de mane, casa, grandis, sapere, capaila). Muchos
casos análogos se comprueban, en el campo románico, también en
otras zonas "menos expuestas a las comunicaciones", como Recia,
Portugal, Veglia. En general, observa Bartoli, las islas son más
conservadoras que los continentes, las montañas más que las llanu
ras, las llanuras abiertas más que las ciudades (42).
b) Norma de las áreas laterales: "la fase de las áreas latera
les es normalmente más antigua que la fase de las áreas interme
dias". Por ejemplo:

IBERIA

GALLIA

ITALIA

DACIA
frumos

hermoso

beau

bello

mesa
herpir

table
bouillir

tapóla

masa

bollire

a fierbe

entonces

alors
jour

allora
giorno

atunci

día
más

plus

piú

mai

zi

En todos estos casos, las formas españolas y rumanas, que pro
ceden de las formas latinas formosus, mensa, ferpere, tune, dies,
magis, son más antiguas que las francesas e italianas, que proceden
de bellus, tabula, bulliré, illa hora, diurnus, plus. Coincidencias
análogas entre las zonas laterales se dan en muchos otros casos: por
ej., entre Iberia y Recia, Dalmacia, el Sur de Italia; cf. también los
casos de apes en Francia y de frater - fratellus en Italia (v. figs. 3,12).
c) Norma del área mayor: "el área mayor conserva normal
mente la fase anterior (a menos que el área menor sea la menos
expuesta o esté constituida por áreas laterales)". Por ejemplo:

(42) LLS, p. 36.
— 62 —

�9
as ou bX '-(a jod 'jbSjiia üijbj jap osbd ja ug -odraap jap Baujj bj ua
uauodsip as ^sajBui^po^ sojuaraaja soj anb ojsand 'uppBjuauíBpunj
BAanu Bun ajainbpB BapsinSuij uppanjjsuoaaj bj 'BjauBra Bjsa aQ
'sn^^dq ap ucnsnjip bj jod opinjpsns ajuarajBpjBd zaA ns b anj 'o^
-anj 'X Ádqojn4 b BpBjqBq Bti^uaj bj ua oXnjpsns snsomxof anb oras
'snsotuxoj. X sti^^^q ^jB^jnA^ ui^bj ua UBjpuodsajJoa Ádqoin4 ^bdis
-bjd^ BjqBjBd bj b anb Xoq souiBijip ou 'isy \{asBq - Bnéuaj^ bj ap
sopo} UBpaaojd opuBna unB *SBni}UB a}uauijBnSi sbujjoj jBnuuuoa
ou X SBDoda SB}ui}sip ap jbdubjjb uapand 'odnj^ ouisiui jap SBn^uaj
o so}aajBip ua 'sa}uajBATnba souarapuaj sblu o sop anb :sBn3uaj sbj
ap BiJO}siq bj BJBd jB}uauiBpun^ oidpuud un japua}ua oqaaq UBq
SBjja sand 'sbiujou SB}sa ap BpuB}jodun bj ajqBpnpux s^ ''¿
•(sajBDpBuiBjS X soaiuo^ souaui
-ouaj b uaiquiB} UBDijdB as sbuijou sbj ojad 'sa}uapiAa sbiu soj so}sa
jas jod 'soaixaj sopoj uos opBp UBq as inbB anb sojduiaía so^) *saa
-ubuioj SBnSuaj sbj ua SBpBAjasuoa 'stn2uvs X snqv sbuijo^ sbj anb
SBn^puB sbui UBijas ÁOttAo X snnp^p sbujjoj sbj 'isy ^poxjajuB asBj
bj ajuauíjBuiJOu sa BpiSjauíns asB^ bj^ 'aAiAajqos bjjo bj X 'Bpunqxj
-ora o Bjjanuí Bjsa 'jpap sa 'Bpi^jauíns opis Bq Bun sasBj sop ap is
:(Bpunqijouj o) wptodxv^vse'p 9SP^ v\ df vtuxou bj ^aijpjsiq ajuara
-Baasuijjuí *Bjuinb Bun apBUB as sajBajB sBrajou ojjBna sbj y
•SBUBIJBJI SBrajO^ SBJ
anb SBnSpuB sbuj uos ouBrao"^ oijadraj jap SBpuiAOjd sbj ua SBp
-BAjasuoD SBrajoj sbj 'sojjo soqanra ua X 'sosbd sojsa sojjoj ug;

op^tui *dsa

#ranj
dpuo *jj
Xdiuoo 'dsa

owtqoono
otz
dxptSuvtu

9onp v -ranj
*dsa

dxxnpuoo

SVlDMlAO^d

VYIVJLI

rojdraaía
jo¿ *(ajuapaj SBra Bjsinbuoa ap) ^joiiajsod B3jb ja ua ajuarajBrajou
BAjasuoa as JoijajuB asBj bj^&gt; :xoixdtso4 poxp pp ptuxo^ (p
•SBUBiunj sbj anb SBn^puB SBra uos (t^ f9xtxd4v 'stsu^iu 'psupo
ap uapaaojd anb 'sbubtjbji a SBsaauBJj 'sBjouBdsa sbujjoj

ti
dptqosdp p
puní
nxoni

viDva

9
9xix4p

¡í

19
xtxano
stotu
9soqa

9S91U
PSO9

xtxqp
S91U
PSO9

vmvD

vnvxi

�piensa en una lengua estática^ simplemente opuesta al latín clásico,
sino en una lengua en evolución, en la que surgen continuamente
innovaciones y las formas más recientes eliminan, en zonas más o
menos extensas, las formas más antiguas. Así, los tres distintos sis
temas vocálicos latinos que se continúan en la lenguas romances
(cf. 5.3.) pueden interpretarse como tres etapas distintas en la evo
lución del mismo vocalismo, representadas, respectivamente, por el
sardo, por el rumano y por las demás lenguas del grupo.
Naturalmente, a pesar de la terminología de Bartoli (que em
plea metáforas como "la fase parte", "la fase se pone en camino",
"la fase no llega", etc.), no hay que interpretar sus normas de mo
do mecanicista. No se trata de formas que "viajan", sino de formas
que ciertos individuos adoptan de otros individuos, y la difusión de
las formas no se detiene por inercia física o sólo por razones de
tiempo, sino también por la resistencia de ciertos ambientes más
cultos, o simplemente conservadores o "individualistas", que no
aceptan innovaciones ajenas.
7.4. Pero en la aplicación de las normas areales hay que pro
ceder más cautamente de lo que a veces hizo Bartoli. Es verdad que
él mismo insiste en que se trata de normas indicativas y no de leyes
y da siempre también ejemplos que las contradicen (sólo observan
do que los casos "normales" son más numerosos), así como insiste
en la necesidad de aplicar más de una norma a la vez y de tener
en cuenta los documentos(43). Sin embargo, en la práctica le ha
ocurrido ir más allá de estos límites, eludiendo las dificultades que
el método ofrece.
La más seria de estas dificultades es la que se debe a la co
existencia de "fases": en efecto, ni la geografía lingüística como
tal ni las normas areales pueden iluminar la relación cronológica
entre dos o más "fases" que se empleen al mismo tiempo y en la
misma comunidad, por ej., como variantes facultativas o estilísticas,
o en distintas capas sociales o culturales (44), como puede ser el
caso de las parejas avis - passer, equus - caballas, en las lenguas
romances, o de ignis-pyr, en las antiguas lenguas indoeuropeas.
Es decir que la cronología relativa debería referirse no sólo a cierto
"espacio", sino también a un determinado "lenguaje" dentro de la
lengua, y a un determinado empleo: el mismo Bartoli observa que
una forma como passer (forma "más nueva" pero conservada en
zonas laterales: esp. pájaro, rum. pasare) puede haber existido tam
bién en la zona intermedia, al lado de avis, aunque con un distinto
valor semántico (45). Hay que pensar también en los contactos
directos entre zonas "laterales" (por ej., entre Italia meridional e
Iberia): una forma como thius &gt; tío puede haber llegado a Espa
ña por el mar (46), sin interferir con el área gálica de avuncu(43)Cf. Breviario, p. 66.
(44)Por lo que concierne al problema de las variantes, cf. L. BOOMFIELD, Ob. cit., p. 324.
(45)Breviario, pp. 78, 103.
(46)Cf. V. Bertoldi, La glott. come storia delta cultura, p. 72.

�— 9—
'0¿I &lt;J
•zt -^ ' . . .
-una -p í^g^ - 59X *dd ^pjcd 'o*6l '^uio^ 'oacfounaput a P3ffsmSui]oaf) 'invsi^ "A

(^*)

anb bj ua BDpsin^uij uppipBjj bj opoui un^jB ap UBDijipom sopoj
'pBpiunmoD bj ap oapsiñ^uij oiuouiijjBd jb o^jb ^UB^ajíbj^ 'oiixa
uis o uod 'sojja sopoj sand '^sajopBAOuui sojjuaD^ uos sajuBjqBq
sonpiAipui soj sojxu sisijbub ouipjn ua ojad 'sapBpiunuiOD aj^ua
sapBpiunuioD uos ijojJBg ap upiDBipBjjx ap soxjuaa soq *onpiAipui
un ap jBjqBq ja ua Ibidiui uppBAouui bj ou X Pn2uaf bj ua oiquiBD
^a 'ouins o\ b 'BDi^dxa :ouisiuj otqtuv^ ja anb uaiq sbuj oaíjsjn^utj
oiquiBD jap upfsnftp bj BDijdxa (^o^psajduia^ ap apadsa Bun sa 'bid
-uasa ua 'anb X) ijojjbq ajaipj as anb bj b oj^ijsaid joXbui ap saj
-BjqBq soj ap uppBjiun bj anb uaiquiB^ JBjBuas anb Xbj^ '^¿
•o^upsip jojba uod anbunB
'Bipauua^uí buoz bj ap .^sBj^ bj uod oppsxxaoD jaqBq apand Bjsa
ua unB X '(sajBja^Bj sbuoz sbj aun anb upp^as bj) Bipauua^uí buoz
bj ap uppaas Bun ua ojps oppsixa jaqBq apand psBj^ jb^ 'ojoap
ug "o^njosqB opi^uas ua pBpan^ijuB joXbui ns ou X 'Bipauwa^uí buoz
bj ua uaiquiB^ oppsixa jaqBq ap aqap jbut^jbuj .pSB^^ bj anb ojps
BDipui Bjja :sauoiDB^iujij uod B^sa unB X 'sajBjajBj sb^jb sbj ap bujjou
bj jojba auap ojps 'Biio^siqajd bj BJBd 'anb sa iubsi^ ap upis
-njDuoD Bq #u9idbaouui Bun ap opBjjnsaj ja jas apand joXbui BajB ja
anb X í (g^) sBn^uaj sbjio uod ojdbjuod ua BjjBq as is BJopBAjasuoD
jas ajans ^Bjsandxa^ BajB un sand 'odnj^ ouisiiu jap sojDajBip soj
o SBn^uaj sbj uod uppBjaj ua ouis 'oinjosqB oppuas ua asjapuaiua
aqap ou ^Bjsandxa souaiu^ o t&lt;BpBjsiB BajB^&gt; ja anb ísBAanu aiuaiu
-jBn^i o SBn^puB aiuauíjBnSí SBquiB jas uapand SBauBijnuiis X sai
-uajBAinba sasB^^ sop anb 'ajuauíBisní 'BAjasqo Bjsxadojnaopui ají
"snIÍ 13 '(¿f) SBadojnaopui SBn^uaj sbj ap Bijoisiqajd bj b uppBDijdB
ns X sBiusitu sbiujou sbj BDpiJD BSoiDnuiui Bun b opilamos Bq uainb
(tiM?st^ '/[ 'jBjnapjBd ua 'uoiDuajB bj opBuiBjj Bq 'upiDBiuaranDop
aisixa ou anb sbj BJBd SBDoda ap bjbji as is opoj ajqos 'sajBajB
-jou sbj ap ojnBDui oajdma un ap so^saij soj ap BDjaay

j

aidmais sa ou —¿(bü^iiub sbui o) BAanu sbuj 3sbj bj sa jBna?—
ijowBg ap ajuBjsuoD BjunSajd bj 'sBjqBjBd sbjjo ug 'ojnjosqB
bjsia ap ojund un apsap ou X (snnb9 b pXnjiJsns anb soj ua soajd
-raa soj ap bjsia ap ojund ja apsap ojps upiDBAouui Bun Bijas sn\
'\vqvo :ujjbj ua sn^vqvo X snnbd ap osbd ja sa 'ajuaraajqBqojd 'omoa
'sBn^puB SBqraB jas uapand o 'npo *jbj jap saiuaSjaAip sauoianjoAa
UBiuasajdaj anb ouis ojio ap oun uapaaojd ou otqooo 'jbji ja X oq\p
•jjod ja 'isb :BpiDajBdBsap asBj Bjaajaj Bun ap japaaojd X sauop
-baouui jas uapand sop SBg *bjjo ap Bun UBpaaojd anb o bjjo bj anb
Bn^ijuB SBra Bas Bun anb ajuaujBUBsaDau BDijdmi ou sajuajBAinba
&lt;4sasBj&gt;4 sop ap Bpuaisixa bj anb jBXBjqns anb XBq 'ajuamjBuig
•sauoia
-baouui sBidojd sns b opuBpunuaj 'sbuSijub SBra sBDijqBjuBD SBm
-JOJ SOSBD SOIJBA U3 OpBjdaDB Bq SO^jng ap BJOpBAOUUI SBm BUOZ BJ
'BUBdsg ua rsauoisaj^aj sbj jinjaxa anb XBq ou 'sBuiapy 'dpuo &lt; sn^

�se insertan. Y en estos "centros" últimos las innovaciones no son
sólo "préstamos" sino que son también —o son al mismo tiempo—
actos de creación inédita, cuyas modalidades, justamente, trató de
intuir Gilliéron (cf. 6.2, 6.4.).

8.1. El método geográfico —con todos sus alcances prácticos,
históricos y teóricos que se han tratado de esbozar en lo que precede
— constituye, indudablemente, una de las grandes conquistas de
la ciencia del lenguaje de nuestro siglo.
Concebida inicialmente como actividad preliminar de colección
y registro de materiales, la geografía lingüística ha logrado, ya en
este plano, adelantos muy considerables, perfeccionando cada vez
más los métodos de investigación directa de la multiforme realidad
del hablar y proporcionando a los lingüistas esos poderosos instru
mentos (y, al mismo tiempo, fuentes) de estudio que son los atlas
lingüísticos. Pero en sus fases sucesivas ha logrado mucho más que
esto. La interpretación de los mapas ha desechado dogmas, ha con
firmado hipótesis y ha puesto en evidencia nuevos hechos, contri
buyendo a aclarar y a modificar profundamente una serie de pro
blemas que hoy, gracias en gran parte a la geografía lingüística, se
conocen mucho mejor que hace cincuenta años, o se plantean de
manera muy distinta. Precisamente, la geografía lingüística ha
contribuido a demostrar con toda evidencia que cada cambio lin
güístico parte, en último análisis, de un individuo hablante y se
difunde por razones sociales y culturales; que no hay cambios si
multáneos en toda una "lengua", debidos a oscuras razones fisio
lógicas o biológicas; que los cambios fonéticos se difunden con las
palabras y que cada fenómeno tiene su área de difusión, según su
antigüedad y según la aceptación que ha encontrado en el ambien
te social; que los fenómenos lingüísticos, no sólo los léxicos sino
también los fónicos y gramaticales, pasan de una "lengua" a otra;
que las palabras son formas de cultura que acompañan en su difu
sión los conceptos y los objetos de civilización. Ha hecho ver clara
mente que cada palabra, cada forma lingüística, tiene su propia
historia; y ha contribuido de esta manera a modificar la concepción
misma de la historia de la lengua, que ya no es historia de un blo
que unitario visto sólo en sus relaciones externas, sino —como se
ha señalado— la historia de un juego constante, e infinitamente
matizado, entre innovación y conservación, entre el hablar concreto
del individuo que realiza una tradición lingüística y la lengua de
una comunidad histórica, que se alimenta continuamente de los actos
lingüísticos individuales.
La individualidad misma de una lengua, dentro de un conjunto
de hablares afines, llega de este modo a definirse según los distintos
momentos de equilibrio en la tensión entre innovación y conserva
ción, y con esto ya se pasa al campo de la gramática comparada. Así,
por ejemplo, la individualidad del castellano se define, fundamental
mente, por sus numerosas conservaciones de edad romana y sus

�— ¿9 —
•91 'III \.EnSan.. na '9tif$stttSufí stuajfj 'iNVSld 'A "P 'ojd^DDOD ajs^ ap B3J3Dy (OS)
•QIl 'd 'ajvtzvd^ 'Sutj tp t22t&gt;s 'noxnvg *K 73 (6^)
ouojijjaj un ua sbuijoj sbj ap uppnqijjsip bj ap oaiupaiu oiuaiui
-pouoa ajduns ¡a ouioa isb 'Baijcusiq uopBjuamnaop bj uaXnjpsns
ou uaaajjo sbcJbiu soj anb sajBpBdsa sopipui soj j^ •sbdijej^ououi
sajBiaajBip sauopB^psaAui sbj uaXnipsns ou 'oiubi oj jod 'X JBjqBq
jap ^BAnsnBqxa^ upiaduasap Bun 'ojund BpBD BJBd 'jBuopiodojd
uapand ou 'sodij sbuj so¡ Bjaxnbis iu 'soapsinSuij sbj^b soi
•sajopBAouui a sauaApí so^aíns ua^qa
as is 'uniuoa BnSuaj ^\ ap upisnjip bj A uppBjdBpB bj 'pBpaAou
bj o íuppBAouui bj b soiJBjDBjjaj A soíaiA sojaíns ua^iya as is 'ojd
-xuaía jod 'pBppiBDJB bj :opuBasnq Bjsa as anb o\ a^uauíB^sní ajjuana
-ua as anb ap oj^ijad ja 'sBuiapB 'a^six^ -jBjqBq ja ajuauíBpBuiix
-ojdB ojps BÍajpj sBdBiu soj ua Bjjsi^aj as anb oj 'ojubj oj jo^
•soAisajdxa sojuaraoiu sojupsip soj A sauoiDBmis SB^upsip
sbj unSas 'onpiAipui ouisiui jap JBjqBq ja ua A 'sajBjn^jna A sajBiaos
^SBdBD^ ajjua '^jBai^aA^ pBpaiJBA Bun uaiquiB^ a^sixa :aÍBitSuaj
jap pBpaiJBA bj Bpo^ sa ou BapsinSuij Bi^Bj^oaS bj a^uauíEapBiu
-anbsa Bqanjduioa anb ^jBjuozpoq^ pBpaiJBA Bq 'jBjqBq jap ojuaiu
-ora opBUiuua^ap un ojps 'osbd BpBO ua '^ oaucusiq o^uauíoui op
-Buiuuajap un ojos BSpsaAux as anbjod uaiquiB^ ouis '(^o^ajdiuoa^
sbiubí jas apand oijBuopsana unSuiu A 'ojund BpBD ua sajUBjqBq
soj sojxw b A oxjojijjaj un ap sojund soj sopoj jB^xjsaAui ajqísoduii
Bijas) sajBijajBiu sauopBjiiuij sajqBjiAaui sbj jod ojps iu 'ouBuiajuB
ap opBÍij oxjBuoijsana un ap oipaui jod JopBSpsaAui a ajüBjqBq
ajjua aaajqBjsa as anb jBia^xjjB o^jb ojdbjuod ja jod ojps ou ojsa
^ -uojaijji^) ouisiui ja BqBjBuas oj bX oujod 'BnSuaj Bun b aiuaipuod
-sajjoa JBjqBq ja opoj UBÍajpj ou SBdBiu soq 'soapsin^uij SBuiajq
-ojd soj sopoj BJBd BaaBUBd Bim ouioa asjBjapisuoa aqap ou X ojxn
Baijdxa oj ou oai^BjSoa^ opojain ja 'jBjnjBu sa oiuoa 'oja^ 'Z'S
•pBpiuniuoa Bun ua Bapsin^uij uppipBjj Bun ap pBpinupuoa X pBpiun
ouioa 'ajuauíBaiJoisiq 'a oiajauoa JBjqBq jap asBq bj ajqos Bjnjanjjsa
as anb &lt;^sbsoj^osi ap Biuaisis^ ouioa 'ajuauíjBapi 'ouis 'sajUBjqBq soj
ap ajuaipuadapui &lt;{BpiA^ uoa oiuoupjnB ouisiub^jo oiuod ou bX 'Xoq
asjaA Bpand Bn^uaj bj anb ap oqaaq ja 'opBjpsns Bq ajsa anb sauop
-Bjajdjaiui a sauoisnasip sbj b X 'oaijBj^oaS opoiaxu jb auBd ^
ua aqap as 'ojaaja uq 'Bapsin^uij BijBj^oaS bj jod —,jBiaBdsa
j
omoa— ajuaiuBjauíijd BpijinbpB '^bsoj^osi^ ap uppou bj b sbidbjS
opBDpipoui Bq as ^/enSuaj^ ap oidaauoa oidojd ja 'ajuauíjBuiq
"(Oí) .ODT^sitiSiJiy oasajuajBd^^ ap ojdaauoa ja soAanu aiuauíjBjoj
sojaadsB opiJinbpB Bq X í^opBapijBjjsa^ ouis JBauíj ou ojjojjBsap jap
*SBjupsip SBn^uaj ap o BnSuaj biusiui bj ap souarapua^ ajjua SBpuanj^
-uoa X sBiauajajjajuí sbj ap '^sajuajBAinba sasB^, ajjua BaiSpjouoja
uppBjaj bj ap soidiauíjd soj asopuBjBjaB X asopuaxaajBjjoj 'sopBjuaiu
-naop ou soaijsin^uij sopBjsa ap upiaanjjsuoaaj bj ap Baiuaaj bj
X uchsia bj *Bi^ojoiaajBip bj ap osjndun ja oÍBq 'opBapij^oui UBq as
*oduiBD omsTiu aisa uq '(6f) aauBiuoj pBpa ap sauoiDBAouui SBpunjojd

�no dispensa del conocimiento de las condiciones de vida, sociales y
culturales, que rodean, y en parte condicionan, el hablar.
8.3. En la historia de la lingüística, el método geográfico ha
contribuido a fortalecer y a justificar la oposición a ciertos princi
pios neogramáticos, explícitos o implícitos, como el de la existen
cia independiente de la lengua fuera del hablar, el de los límites
dialectales y el de la generalidad e "inexcepcionalidad" de la ley
fonética. Pero esta oposición no podría ser absoluta (cf. 6.4.) ni
llegar a eliminar ciertos concep^os que, aunque tales (es decir, abs
tracciones), corresponden a realidades del hablar, como "lengua" y
"dialecto", o a ignorar una comprobación como la de la norma
lidad histórica del cambio fonético. En realidad, la geografía lin
güística no puede eludir la exigencia de una norma objetiva y por
esto, al desechar las normas neogramáticas, y en particular la gene
ralidad y fisicidad de la "ley fonética", debe introducir una nueva
norma, que es la de la continuidad de las áreas: la no - continuidad
es algo que exige explicación en cada caso, del mismo modo que
las "excepciones" en la aplicación de la ley fonética de los neogra
máticos. Y es aquí donde empiezan los riesgos, en primer lugar,
el de caer en el objetivismo de las formas y áreas lingüísticas con
sideradas como "cosas" independientes de los hablantes: hay que
tener siempre en cuenta que las formas no "viajan" de por sí, sino
que se introducen en el acervo de un individuo del hablar de otro
individuo, mediante contactos ,que no implican una continuidad de
áreas, porque los individuos se trasladan de un área a otra con
todos sus hábitos lingüísticos, y también a través de contactos in
directos. Una lengua común, por ejemplo, no se difunde por irra
diación mecánica desde un solo centro (que puede ser la capital),
sino que irradia de todos aquellos centros en donde por lo menos
un individuo la emplee, aun parcialmente, como hablante o como
"oyente" (por ej., escuchando la radio o leyendo libros y diarios).
Otro riesgo es el de atender sólo a la multiplicidad y hetero
geneidad y descuidar, en cambio, la unidad y homogeneidad del
hablar (cf. 6.4.); o bien de ver lo que cambia, descuidando lo que
permanece de algún modo "idéntico": es el riesgo de la excesiva
atomización. A este respecto, hay que observar que las "conserva
ciones" e "innovaciones" son tales con respecto a algo: a un con
junto, a una tradición o "norma". En el lenguaje es importante el
polo de la variedad, que corresponde a la expresión individual,
pero también lo es el de la unidad, que corresponde a la comuni
cación interindividual y es garantía de intercomprensión. El len
guaje expresa al individuo por su carácter de creación, pero expresa
también el ambiente social y nacional, por su carácter de repeti
ción, de aceptación de una norma, que es al mismo tiempo histórica
y sincrónica: existe el hablar porque existen individuos que piensan
y sienten, y existen "lenguas" como entidades históricas y como
sistemas y normas ideales, porque el lenguaje no es sólo expresión,
finalidad en sí mismo, sino también comunicación, finalidad instru
mental, expresión para otro, cultura objetivada históricamente y
— 68 —

�— 69 —

•Bjadns By opora a^sa 9p oyps X *aBd ua 'Bapipora By
X B||9 U3 BW9SUI 3S anb OUIS 'JOIJ9^UB BDIJSIIlguiJ B¡ B 9UOdo 9S Oü
ÍSOTIDTJOJCl X SOSOIJBA 9JU9UiyBn^l *SOpOJ9lD SOJíO UO9 9JSIX9OD X S9JOIJ
-9^UB S9UOI9&lt;J9DUOD X SB9pi U9 S9DJBJ SUS 3O3IX "^DPsíTÍ^ÍI ^I 3P OJ^
-uap otidnu opofdiu un ouis 'J99JD U9D9jb&lt;í soun^jB oujo^ 'BDijsin^uiy
BA9T1U BUll S9 OU B^pSin^uiJ BI^BJ^O9^ B^ *9JU9UIJB^OJ BJOpUBUIUI
-ij9 'BÍaiA BDpsiTiSuij Bun b aXtupsns as anb BAanu Bopsin^uij buti
oujod 'BDpsjn^uij bj ^pot oujod BDpsin^uij Bi^BjSoaS bj
ap jojj9 ja U9 J9BD anb XBq ou anb 'a^uaiojBup
sns X sauopBiTinij sns sa^uas^ad ajduiais jaua^ anb XBq '
opo^aro ya jBaydma yB 'ojsa opoj jo^ *onpiAipui yB apuapsBj^ anb

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3429">
                <text>La geografía lingüistica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3430">
                <text>COSERIU, Eugenio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3431">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 29-69</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3432">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3433">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3434">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3435">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3436">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="436">
        <name>METODO DIALECTOLÓGICO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="308" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="539">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/47cf3efd31db47d67375886e0f1a7d7f.pdf</src>
        <authentication>ed8cd0a3a4913dc495ec6761ec221824</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3427">
                    <text>•

~----

j

,

-

~-- - "=------~

F

La historia de un concepto
y sus consecuencias para la
Teoría del Conocimiento

1

capt•uJ 2 d la obra
Génesis y- desarro llo de un-hecho
cien~íf1co , Basilea, Schwabe, 1935
-- ---~

l

traducci ón de Jorge RASNER
( versi6n preliminar)
Instituo de Fil osofia
Departamento de Histor ia y Fi losofía de l a Ciencia, 1990

•

•

121 FLE h1s
La h1stona de un concepto Y s
•

111111111111111
11111111111111
• FH CE115 l S4 8 •

-----

��LA Historia De Un Concepto y Sus Consecuencia.e Para La Teoría del Conocimiento
•

-Consideracionea generales sobre el significa.do de la historia d 1 saber.
-El concepto científico como resultado del de arrollo hi stór i c o del pensamiento •
•

La. historia de la g'nesia de un concepto científico podr!a
~lgún

·

teórico del conocimi~nto para quien, ~or ej . , loe errores de Robert Mayer no

~.V /.: .. ~.'
i111~c!ar1

..

~ato
•

ri e sd~

niz?.gún aígnific ado

la energía..
A

ser indiferente para

•

~

1 pl~nto de vi sta del principio de conservaci6n de

.'

ea necesario objetar .. en
..J

pri.Jp~r

1U8&amp;r que probablemente no hay nada que sea

c ompletamente verdadero. Se . demostrará antes o después la neceaidad de W'la reformular)·· •

cién de la ley de la conservación de l&amp; energ!a pero ahora esti\remoa obligados a re•

tornar eobre tm'error' abandonado.

Eh segundo lugar, nos guste e no, nosotros no podemos liberarnos del pa.aado, c0n
doe su.a errores, Este sobrevive de hecho en conceptos hoy aceptados, en el modo de
formular los problema.:1, en las

doctrL~e~ d~

!ae

lenguaje y en laa instituciones. No existe u.na

~e~uelas,

· ~~ner

en l

vida cotidici.lla ,

~n

al

ci6n esrontánea'de los concep-

1

toa, eino m'8 bien

~atoa

'antecesores•. Lo

estin por as! dec irlo determinadoe por a
....

(

\.." l

\!. V1 ¿_

que ha acaecido en el pasado ea ma~'to máe pel igroso - o,m&amp;a alhl, se hace peligros~ -

t.:\' t\')C,"l( &lt;-''-

~

..... cuando nuestro v!nculo con el pasado r st

La biología me ha enae?.iado
d~aarrollo.

¿Quil1~

~

L1aav r tido e ignorado ••

examinar s iempre hist6 i camen t

estudia hoy la

anatcm!~

ain e tudi r 1

un sector suje to a

e~briolog!a?

modo cada teoría del conocimento queda , sin i ndagaciones históricas y

E• una ilusi6n creer quo la historia del conocimi nto

~enga

el contenido de la c 1encia como, por nj . , la historia del
de laa conve=sacionea telef6nican; al menos

Del mismo

c ~mpara.ti va~,

t an poeo que ver con

tel~fono

con el contenido

us tree cuartas partes, si no todo el

contenido de la ciencia eet' condiciona.do - y puede ser explica.do - por la hietoria
del pensamiento, por la peicología y por la eociolcg!

del pensamiento.

En el contexto de nuestra investigac ión específica, considero que el concepto de

�a!!ilia reaulta.r!a incomprensible si no ee a travl1 de su historia. Se ha demostrado

ya que, poe a! eola, la 'apiro h eta E l l __~ no puede definir l a enfermedad de la
aí!ili•1 no •• puede por lo tanto definir la eífili• co o "la enfermedad causada por
la •pirocbaeta .P!llida", aino, al contrario, ea la

ap ~ roc~eta

pallida que debe ser

definida como "el •icroorganiemo conexo con la a!tllia". Ro ea posible otra defini-

cidn de eate microbio 7, adem'8, no podr!a servir para definir ain equívoco• la entermedd (a cau.aa del problema de loa portad.orea aanoa).
Ea tambiln !aleo el punto de •i•ta aegdn el cual aer!a poaibl• dar una
teno•enoldsica de la e!tilia,

de!inici~n

de!inici6n no conceptual, aino deacripti va, u!
'
como loa an1male1 1 1&amp;8 planta8 pueden ser definido• indicando eua ca.ra.cter!aticaa.
E8 puea

\Dl

11na

error preaumir que ae pueda llegar - con loa medio• que a• dispone actual-

mente - •imple y seguramente, con la.a obaervacionea y loa experimento•, al concepto
•

de la individualidad clínica 'e!!ilia', aunque au desarrollo hiat6rico haya aid• iortuoso 1 complicado.
Eeta propoeici6n no ea admisible ni t an 1iquiera como experimento mental&amp; la• t4onica1 de la• que dispone la inveatigaci6n actualmente son precisamente el reeulta.do del
~º

~

deaarrollo hi1t6rioo, 1 aon aa! como son y de &lt;otra manera porque han tenido eae deaarrollo biatdrico 1 no otro. Tambiin el concepto actual de individualidad clínica, por
ejemplo, ea el reaultado de un deaarrtllo 1 no

•~

lhlica posibilidad 16gica.

Como la

historia no• enaefta, ea poaible no 1610 introducir 1ubdiTiaionea de la en!ermed1d de

mUJ diverao tipo, 11no que ea posible tambiln, ma(a generalmente, deaechar el concepto de una enfermedad; ae puede aolamente hablar, en eat• caso, de diferente• s!ntom&amp;.9
y condicionee, de enfermo• 1 ca.ao• diversoa. No ea de hecho imposible poner en pnCctica eate punto de viata, pue1to que en el fondo laa diveraae formaa y

101

diverso• ••-

tadoa de la enfermedad, aa! como lo• enfenno• y la.a diveraaa eonstitucionea deben ser
aiempre tratadas de manera diferente. Ea evidente que la formación del concepto de

. 'individualidad

clínica' requiere tanto el

-.

~ --

~rabajo

de an'li1i1 como el de a!nte•i• 1

el concepto actual no ea la dnica soluci6n posible, ni 16gicament• ni

pr4cticam~nte.

�- 3No ea aqu! posible, en línea general, habl ar de lo qu

Deapulfe de la experiencia. de mucho• años

d

es pura y eimplement
1~

t:a: b je&gt; "

,, .artit::ión d

da.do.

nfe:rmedadeo

conven~ido que al m noo a un mod erno

ven,reaa de l hospital de una Bra.n c judad, m h

investigador - €qu.tpado con un compl eto instrumental int6_ec tual y material - l e sería imposible aislar, por la total idad de caqca par ticulare

succsi vo~ de la enfermedad, distinguirlos de

todo• los m\11 t i ples a.! pectos y estad o

laa

compl icac lone~

de los que se ocupa,

y reunirlos. S6lo comunidade! de investigaci6n organizadas, en

acuerdo con el saber

com\L~

y que tengan la a.ntiglledad de varias generac ionee pueden

logra.r1'll. propóe ito, dE\tio que ~1 desarrolio de loa f enómenos patol6gicoa r equiere
decena.B de arios.

En este caso,1sea como fuere , la prepa..-ac1ón , los instrumentos técnicos y el tipo
de colaboración reconduci rían

con t1n11a m~ nte

los i nvestigad ores sobre el viejo een~n

dero del des&amp;rrollo histórico del conocimiento. No ea puE
~

ningún caso posible cor-

loe vínculos con la historia. Si a lguno objetase que a la teoría de l conocimiento

no le interesa hacer indagaciones

so~re

e l modo

~n

el

cu~l

se descubre l a r elación,

pero le interesa la legitimación cien tífica de esta relac16n , sus pruebas concretas
y sus construcc iones

l~gícas,

debería responder que e te tipo de legltimaci6n ea sin

duda muy importante y qua, de11tro de: loe límites acostumbrados y c cn la aco s tumbra.da

prec isión, es apropiado

tamb i~n

en nuestro caeo, d

~J 7 ~")u...,·•.)·~'\t1. l''~r.J· 1
t uir!a una parte de l t. cienc i m. Jlo est'oy t od vía-Jd

la. cu.al la únic
si stemltic~

tares - o la. mi

y as ociativa de lo

mc!t ico, derooatrativo, aplica.'bl , evidente.
parecen en cambio

cont~dictorios,

sífilis no cons ti-

en e

~e

examen de la capacidad

t e s~

- según la opini6n d

El. eab r ha. sido si@mpr

mane r , l

c uerdo con la. convic ci6n según

coneist

impo.,..tan t
co~c

otr

ir'j e

Todot.i

quien h

to a.do

par~.. e

en ffl - s iete-

los o;,:i:os sit.Jt m e de conocimiento

os t raol~a,

inaplicableer fa.ntáa t icos o m!stico1

¿No eer!a hora de adoptar un punto de vista menos egoc,ntrico y hablar de una te oría
del conocimiento comparada? Un cr i terio de evaluac ión que permitiera reparar en máa

casos particulares y en

m~s

asoc i aciones vinculantes merecB - como enseña la hi storia

de la.a c iencias de la natur&amp;leza - tener pri ortdad. Creo que los criterios utilizados
en este estudio ponen

de

r elieve y en condicionee d~ ser examinadaa mucha• relacioneo

�- -

•

hasta ahor

d

e.
in

e

mo un adven im ento de 1

i to 1

la confluencia de

l

!n

· Desde e l mom nto

manera hist6rica ,

l

n

• qu iz

misti c i smo, hac er uso de l

n

ue se

•

•

le

d

•

aconsej bl ' • 1

de l penaamient o, como una c6moda

1 inu 11 y tr dicio

i a.r

ere

nto de la

610 como un ins t

exis tencia

brevi

ello 1

l d

t

d

t ~rm ino

í 11

t

o

~1
o16n .(1) Ser!a t ~v!

l

t~ cni c a

ve error c onten-

un

tarse con la sumari a afirmac 16n que el concepto de s!filie no ea a lcanzabl e sin l a
coneideraci6n de la• conexione• h i et6r ica• ea pec!fica1 . Se debe

ún inve stigar las

leyea de eata• conexione• y desc ubr i r la• t uerz&amp;.8 del pensamiento op rani Qs sobre el
plano aocial.

-Laa ideaa primitivas como línea• directivas del desarrollo de un conocimiento.

Muchos hechos c i entífico
inevitabl e s conexione
meno

ose~

e lla

igloa antes qu

irref~ t

(o

r i de

) p

11

doj, gracias

científicas mlÍa o

ínculo pueda s er l egit i -

od vía e t

qu

'

~st án

bl

l cont nido.

Como h moa most rado
gre

1m

modo

pro to id

ol lo,

de d e

y ent?

ma.do en re fe rene i

demostrados d

exi t!

un

f uer a d dal

mezcla d• creencia•, s

o cu.r
prueb

id &amp; de 1
c i nt!fic

lte
e

E ta i d

d sa.rrolló n el cur o de much-

r ica en cont en ido , siempr e rLáa preci a , de 1

c i6n s ifilítica de la san-

mano de l. qu

~ po c a

urgid

de una caótica

• devino aiempre máa

ven!a investigando entre

l as concepciones m~ diversa• , eu demostracién~ Paulat inwnente , naci6 y a e consol id6
el dogma de la sangre aifil! tica . Num ros os investigadores - ea el caso de Gauth.ier sucumbieron ante la sugest i6n de la opin i 6n pdblica y pretendi.eron habe r encontrado

la• pruebaa, pruebas en real i dad impos i ble s. Pero , ain embargo, no fue haata que s
•

comprob-'_ · que por esa vía no se alcanzaban
trum~nto• ahor

di~ponibles Y la ide

101

objetivos que se utilizaron loe in

de la sang1e s ifilítica se

materializ6 c i enti-

�- 5fica.mente por la reacci&amp;n Waeerma.nn y, mis adelante, en reacciones de tipo mis simple.
Esta idea sobrevive alhi en el pueblo , que habla todavía de la sangre impura de los sifilítico•.
Deade eate punto de vista, la reac ci6n Waesermann es , referida a la a!filie, la expre

ci6n moderna 1 científica de una pre idea de muchos siglo

de anti glledad , que contri-

buyó a la formac16n del concepto de s í f ilis º
La.9 preideae se encuent r in tambi tn en ot r os campos del eaber. La moderna t e or!a atomica tiene •u preidea en la antigua. Grecia, donde fue divulgada sobre todo por Demócrito en •u

~protcm.tomismo" .

Hietoriadorea de la.a ciencia.a naturalea, como Paul

Kirchberger (2) o Fr. A. Lange, estin de acuerdo en e l hecho que "la moderna doctrina
del átomo proviene de la progres i va transformación del atomiemo de Dem6crito"(3).
I

E~

con continuo estupor que se constata cua.ntoa elemento• de la moderna teoría ató-

mica t ienen su prototi po en la.a t eeie de l os a.ntiguoa atomis ta.B: el significado de la
combinación y penetraoi6n de lo s {tomos, s us movimi entos de ca!da chocando unos con
otros 1 loe resultados produc idos por e!tos movimientos, loe efectos de la presión y
la colisión, e t c.
También otra. doctrinas, como la idea de loo elemencoe y de l
el principio de la conservación de la materia , la

d~

compo1ici6n química,

la forma esf,rica de l a Tierra y

el si•tema heliocintrico Ge h•• .desarro llado hist4rica.mente a partir d
~la

protoideas

o menoe oscuras, que existían desde mucho a.ntea que fueran comprobadas por la c1eu-

cia de la natun?,le za y fueron funda.mentada• de maneras diversas en el cu.reo de las di-

fen-itea épocas, antes
Desd e mucho

•

a.n~es

de encontrar

au expresi6n moderna..

que se descubriera la modenla teor!a de l a infección y de l a in-

venci
6n del microsc)pio, algvncs hablaban de modo muy preciso de
•• •

bles y vivi entes agentee patógenos. Una fraa

m in~sculas,

invisi-

que encontramos en Marco Terencio Va.rrón,

"animalia minuta 9 qua• non posaunt ocul i conoequi, e t per aerea intu.s in corpus per oe
ac nares per\"enit.mt e t eff iciunt dif fici l ee .morbos" pa rece extraída de una edici6n
popula.s de la teoría de Flugge de la trasmis ión de lae infeccionee por medio de go-

tit as sus pendida.a en la atm6sfera.
No sostengo que sea posible - sin sof ismas - encontrar una protoidea para cada des-

�- 6cubrimi nto cient fico. Podr!m.Mlv , por

ci r

u

e d

j .. , buscar

i ja

d a

ntr

la

segWi l a cua

er

po ibl

s

f!n con

s~

0

guna.9 idea.a quedaron privada. de demoetraoi6n

e

.t

prolon

parici6n de

descubrimi nblemente no

e im 7 la idea medieval

Yir inidad 1

or na

no

i n hi tórica ¡ pro

ndek-

•

recon e r por
t,

t

l

91c 1

esto ea necesario s.grega.r el hecho

.. l

ue

e n
haya afinida

n vano

l embaraze. A

daa investigaciones, al-

y fueron abandonada.a. Por muchos si-

glos ae busc6 a.! el 'absoluto', mientra.a que hoy la ciencia no encuentra ni 8iquiera
l a.e palabraA para expresar claramente eate concepto.
¿Ac&amp;USo la teoría del conocimiento puede simplemente ignorar que mucha.e concepcione1
cient!ficae se han desarrollado constantemente a partir de idea.a primitivas basada.
comprobaciones que actualmente no son ya considerada.a vilidaa? Ea necesario contin'"r
las inveatigaoionea y encontrar ana respuesta a este problema, pero, naturlamente, si~
hacer uso de la hip6tes1e del 'lusua natura.e' que nos ofrece la prehistoria de l a pad eb~n ser

l eontología. l•• id eas primitiva
histórico d

t or!a

mí

consideradaJI como veetigioa del desarroll~

v su origen debe

odern

s ~r

explicado en base a la

eociolo~

g!a del pensamiento.
La objeci6n seglin l a cual a

m~•

han d do en el curso de la histo ria much!eim.. idea•

o m noe oecura.e y que ha s ido precisamente 1

cienciaS"que~

escogido la.11 "ver-

daderae y rechazado l aa "falaa.9" es i nsostenible . Si de hecho la.a cosa.9 hubieran eido

así, resultar!&amp; inexplicable porqu' son tan numerosa.a la representaciones "verdadera•i
de objetos desconocido•. Sobretodo es err611ea la convicción impl!ci ta en este punto de
vista, convicción aegWi la cual se podría aplicar a idea.8 viejae y oscuras las

categ~

ría• de 'verdad' Y 'falsedad'. ¿Era quizá verdadera la idea de "sangre corrompida por
la s!fi li1", "sanguis corruptua seu melancholicua, vel abunde fervua et oraasua"?.
"Corrompida• no es un t 'rmino clent!ficamente exacto, ni podemo• establecer, dado qu

en un tlmino va«o y 2.mbiguo, ai

~

•

apto o no para def.i nir la. s!filie. Aunque e e te t~x

mino haya demostrado au utilidad c omo punto de partida para el desarrollo de un con-

cepto, no es todav!a hoy un concepto sistemáticoi ni podemos demoatrar la veracidad
0 ~ rt~d~- ent~
de
la.a
máe
1 ~_v_i~_e~
j
d fi i
~~~~~~~~~~
~~-ª~Q-G~~-·~~a.a
ª-e~-e~-º~ciones - como por ej. aqu~lla de la

�- 7'alteratio eanguini '

La ºal t~ratio

-

es

11na ' al ten. tio sar.té,"Uinis' (!OJ.~·e1= ·oond

-·---··---

--

igniftc

-

hoy d!

ría dec ir en otro• tiempoe. El valor d
1 "objetivo", sino unicar.oenta en

caracter!stica demasiado vaga, ya que

de un modo u otro a cada estado o &amp; cada en-

~

fermedad ;ademáe~ '•ifili~'

11na

algo totalmente diferente de lo que que-

eet1 preide

no radica en su contenido lógico

l s ignificado heur!8tico que ella tiene como ante-

cedente de un desarrollo hi stórico. Ni se puede tener alguna duda acerca de que el

hecho (científico) de la a!fili e se desarrolló gradualmente de esta oscura idea primitiva, la cual no e• de por e! ni verdadera ni falsa.
Por lo que concierne a otraa i deas primitiva.a - por ejemplo las preideaa de lo• átomoa 1 de loa elemento desarrolladas por los giegoa - no tenemos la poaibi·lida.d de ea-

tablecer ei ésta., fuera del

conte~to

hiat6rico al cual pertenecen, s on verdaderas o

falsas; ella• corresponden de hecho a otro eoleotiT.o de penoa.miento y otro estilo de
pen~a.miento.

Cada criterio absoluto de verdad ee tan poco apto pa.ra la teor!a de l o•

fóeilee como e• la eval\iación de un proceso de adaptaci6n que absolutic• el tiempo para
la paleontología. Ciertamente el brontosaurio eetaba bien organizado para adaptarse a

•u ambiente, as! como hoy lo eatá la luclérnaga; pero ei eatoa a.nimalea •on cons i de-

radoa .fut.ln de

.'

o. ambiente no se puede por cierto decir que sean ' adaptado• o inadap-

ta os:
El deaa :r."1·c,llo del l&gt;"n amiento proctJda mucho rnd.8

pod emoa ver en l

fica.ción de

paleontologí ; somo

~utacione

l&amp; teor!a de l

-

en

rel ;ivida

pida.ment

que el desarrollo que

por ciorto permanentemente teatigoa de la veri-

1 estilo de

ns

i~nto~

L· tran formaci6n de la f!eica con

en au estilo de pensamiento, o de la bacteriología c on la

teoría de l a variabilidad y la teoría de la ciclog4nesi• conetituyett ejemplo• de e1ta1
mutacionea. De improviao, no alcanzamos a

ten~r

una idea c lara sobre qu' cosa debería

ser la especie 1 qúf el individuo 1 ha.ata que punto debería ser extendido el c oncept o
de ciclo vital. Aquello que haeta hace pocos años era todavía considerado un fen6meno

natural, se nos

apax-ec9 hoy como un complejo de hecho• artificiale• •

Muy pronto no es-

taremos mi. en condición de decir si la teoría de Koch era verdaera o falsa : del estado

,

�-8-

•• cont

idn en •l q

••rú Ja

ho7 no• en on

•

o• nace

ente nueTo• concepto• , q

no

compatible• con loa q • •xp a6 oc

Qui ~ alp

que •irte para aclan.r aLhi

•

p

fi ado de

u

deu primitiva•

•

otra comparaci dn , ext.ra!da del debate 1obre el origen de la.

labra•, 1obre el cual

loa 1&gt;9icdlogo• h•n reO l •Dtemente hecho conjetura•. Segdn eat

aupoaicion•• "l... pala-

bra8 no eraa or1g1n•ri amente

srupo•

Con4tico• arbitxaria.ment• atribuído• a de terminado•

objeto•, collO por e j npl o l a pal abra UPA deaigna una empre•&amp; de produc c16n cinematogri-

tica o L deai gna la autoinducc16n¡ eran en cambio traapoaicione• de experiencia.a Y de
objeto• en un material f ae ilmente modelabl• 7 1ie•pre a m&amp;J2o.
El reaultado en el plano lingü!atico no era puea en origen una clara atribución aeg\bl

lo• dic t imenee de la 16gica , aini una reproducei6n caracterizada por la vitalidad de la
geomet~ fa .

El aentido quedaba así contenido en estructura• fon,tica• que tuYieran eate

or igen ."(4) A la realidad de laa preideaa ae le puede tal vez atribuir una relación
anilop: el resultado en el plano conceptia.1 no ser!
gúJl loe dietúenta de la lógica,

rial facilmente plasmab e y
c ia no aer!a puea análoga a l

ino 11-c• t

en au origen una atribucicSn ee-

pooición de la experienciA en un mate-

mano. La conexi ón entre reproducc16n y exper i e•-

i mpr

relación convencional entra el signo y lo de s ignado ,

aino que conaiatir!a en cambio en

\ll1&amp;

corr" pond nci

psíquica entre amboa. La eviden-

cia eatar!a in.medi a tamente contenida en los productoz del pensamiento originado• de eat•
modo •
•
Adem,a , la. palbraa no son originariamente nombres para laa cosa.a y el conocimiento

no ••

f~ -

al menoa en

8UJI

or!genea - sobre calco• o modelo• de loe fenómeno• o,

como enseiiaba Mach (5) , en la adaptacicSn del pensamiento a los hechos externo•, aeí co-

mo •• le mani f i esta a un hombre comWi.
Iaa pal abra• Y la.ti !de~ son en eu origen loa equivalente• fon,ticos y mentales de la.

experiencia.a cotidian&amp;JI que ee dan simultanea.mente a la.11 primeraa. Todo eato explica el
•igni!icado migico de las palabra.. 1 el eigni!icado dogmitieo, religioso de las aaercionee .
FAta. i~eas or;.ginarias

o~

iempre d ma1iad.o vastas y muy poco específica.a. SegWl

�\

..

-9-

l de arrollo d 1 sigriiflc do de la• palabras, tambi~n un

desarrollo de lae itleae, que pxoc de "no por ~.be tn.cción Je lo pa.rti culru:- a lo general,
oino por diferenciac16n de lo general

lo particul ar º.,

•

-Le persiat ncia de loe

sitema~

de opinión v la armonía de la.a i lusiones-

-I•• concepcione• como estructuras autónoma.a y dotadas de un estilo propiose~ ha

Una vez que

constit ui do

Wl

siytema de o ninión completo en e! mismo y c erra.do,

conaiatent'9 en tma can t i dad de detalle• y de relacionee, opone contin11amente resistencia
frs11te» a todo aquello que lo contradiceº

Un óptimo ejemplo de esta ,.r~ iatencia lo ofrece la historia del concepto d8 infección
ven~rea,

con su prolongada permanencia a despecho de cada nueva concepción. No se tr ta

·tanto de mera pasividad o indiferencia por laa innova.cionee, sino mú bien un modo a.etivo de proceder, diatinto en diferentes e e tadio•i

i) una contradicción al sistema parece impensable.
ii)lo que no concuerda con el sistema., no ea tenido en cuenta , o también

iii)ee lo oculta, aunque sea t nido en cuenta , o firul.lmente
iv) ao intenta explicarlo, con laboriosos esfuerzos, como no contradictorio con el
sistema.

inv nt

e cr iben o a ún
1

roncepción do inMte \l qu

ob ta.nt

En 1

tod

cor1sti tuy n por a18 Í. d e i rlo s u r ealizac i ón, y esto no
zonee d

historia del

c onoeimien~o

h cl1os que se corre1ponden con

1

concepc ione

relaciones d

no

entre l as concepciones y 1u.a comprobac i ones: las

que 1

pru~baa

a

c ont~icen.

tipo 16gico-formal

adaptan a la. eoncepcione1

tanto coao la• c oncepciones estin en conformidad con las prueb

• Ni tampoco las concep-

eionea son eistemaa 16gicoe - aún cuando pretendan serlo - , aino unidades provista.s de

un eetilo, que como tal se desarrollan, ee atrofian o tra.9pa.san. con sua prue bas, al
interior de otra.a concepcionea. Cada lpoca tiene su.a concepeionee dominan te , junto
reeiduoa de otra• pasada.a y rudimentos de futuras, a nivel de toda la estructura aoc i _l.
Una de la• tareas

~~a

importantes de la teor!a del conoc imiento comparada debería 3er

la indaga.ci6n sobre el modo en el cu.m.l concepcione

e idea• oscuras pasan de un estilo

�-10-

de

n preid

penauiento a otro, eobre co?ro e

• espon tneament• y •obre co•o, g1a-

ci&amp;8 a ana auert• de armonía de la ilua 6n, e
permaneate•. Sdlo mediante

inveatigaci

ata actiYidad compa at

io••• poclre•o• arriber a 12n&amp; c o

a ru

n n

r! idae y
de l

con x-

renai6n de nu atr:a fpoca.

Pa1' poner bien en ola.ro e•t• punto, de1earía mostrar aquí alguno• ejemplo• a propósi-

to de loa div•r•o• grado• de pereiatenc i&amp; de la.a concepcione••
1) Cu•ndo

11n•

concepcicSn se dif'und

a tal punto que penetra e

dentro de un colectivo de pensamiento 1 lo permea

la vi da cotidi ana 7 en la• expreaiones lingü!atic.. , cuando

se convierte en un modo de

r

ntido lit erla del tlrmino, una contradicci6a pa-

De

recer!a impensa le e i n i magi nable. Se dec ía con t ra Colóns "¿C6mo pod!a eatar tan fuera

de •Í pera creer n la exiet~ncia de ant!podae, que ea t in con loe pie• en la posición
opueata a la Ce lo• nueatroe; hombrea que ca.minan con la. pienu.a hacia arriba Y1a ca-

beza hacia
al

rev~e,

~bajo?

¿Que existiera un opuesto de la tierra, donde la.a cosa.a eatuvi eraa

donde los árbole• crecen para abajo y donde llueve, graniza 1 nieva para

arriba? La cauea de esta fábula absurda e• la ilusión de Que la tierra ea redonda •• ",etc.
Como hoy aabemoa, era la abaolutizaci6n de los concepto• de arriba y abajo la qu
determinaba eata 1.mpeneabilidad, impensabilidad que s

derrumb

con una formulació•

relativiata del problema. Athl hoy nos debat imos c on s imilareft d i fi c ultades, cuando Be
hace un uso absoluto de loe concepto• de existencia, rea lidad y verdad . Kant t en!
indispensable nec sidad de un s

trat o incognosc ible de l o

la

f enómeno• aene i blea, l

"coaa en a{•: "ya qué de otra manera s
eguir! el absurdo que eer í una apariencia
l
aiD alguna cosa por l cual apar zca"!(6). Y, antl ogamente, Wundt se preguntaba:"¿Para

qu' servirían cualidade

y

~s tado

qu

no

e ~.

pr opieda.de• y e tadoe de algo?" (7)

ii) Cada teor!a c omprensiva paaa por una. época c li1 i ca, en l a cual ae observan eólo

loa hecho• que concuerdan con ell , Y una época de compl i c&amp;C i ones, am la cual comienzan a presentarse la excepciones. Lo sabía muy bien el gran te6rico Paul Ehrlicha

"Tambiln en este caso (8) sucede como en toda.a las cosas de la ciencia: se hacen cada
vez mia complicada.a". Al final, laa •xcepcionea superan frecuentemente el nmnero de

cuo• normales.

�-11 -

Una relaci6n d

f3t

tipo

químic&amp; elisiea y la química coloidal.

ntre 1

cuentrn

En al naturla•~ oe vorifican con mucho ~- fr cuenei

se verifican em la qu!mic

qu

reaccione

coloidales qu$ las

cliaicaJ ein mba..rgo, los eventoo que se verifican han
•

r..guardo.do m~
curtierob

qu

lo

otros en aer da cubi ertos por la ciencia. Muchos procesos de
produceió~ do

y d

, tintorerí

coÁ

goma y material

e~-plos ivo

no se

co-

r '

rreaponden coD la.a leyes de 1

química cl.íaica ; e• por otra parte necesario aeumir le-

particula.rea para. explicar cbmo ~1 terreno cult ivable tiene la capacida4 de retener

ye

la.a salea nutritivas, que seglia. la• leyee cliaicae (química y f!ei ea ), la• a.gua.a no de-

-

1-~ ·1~

·'

~

ber!an tener dificultad. en lleva.rae. A toda.a estao mdltiplea Rexcepcionea" no se le hizo
•

calSo por mucho tiempo.
Un ejemplo instructivo para este prop6sito es por otra parte ofrecido por el destino
de lae observaciones de Bjerrum y Hantzsch (1908), las que debieron esperar casi die z

años antes que otroa las tuvieran en cuenta; estaa observacionee contra.dec!a:a la teor!
élífeica. de l

disocta.ción electrol!tica. Se hubo de espera'?' hasta que salieran

trabajos de I.au y

Bragg~

luz lon

No se percib!ó el hecho mu¡ simple que soluciones s alinas, cuyos

iones son ccl 0readoa , pueden, una vez diluÍQoc, presentar mutaciones de color tales que
l grado de disoci ei6n par e
por ej., la

mezel~

d _ l a reacción
Y ahor

norm~l

d

l

2

~on

soluciono salin

m_zol

a 1

eimismo no fue percibido el hecho que,
tiene como e fecjo un desplaza.miento

an dir cei6n ácdd •

otro .j mplo, extraído de l

dad eqi.val!

ñoa , en s

de Cac1

quedar inmutado;

fal tr.. de pure m y 1

vid

cotidiana: en e l tiempo en que la sexual!-

in enuidad

la purez

9

s

coneideraba a loa niembargo

ingenuidad, c omo asexuaaos.

t odo•

sólo el paico-

hemos aido niñoe y nadie vive totalmente separa.do de ellos.

análisis debía descubrir l a sexualidad de loa niffoe.
Lo mismo sucede en la teor!&amp; c l ásica de las enfermedadee infeccioe
eoneideraba causa.das por

min~sculos

ª•

las que se

"agentes patógenos" vivientes, sin da.rae cuenta

- tampoco pod!a hacerlo - que eetoe "agentee pat6genos" están presentes

tambi~n

aanos. S6lo mucho mcLt tarde fue descubierta la existencia de los portadores d

en lo
bacilo •

�-12•

Sigu16 deapula el segundo golpe

'"~
\~~
~~ a la
\ V\

teor!a cliaica: la vari bilidad de los mi1

croorganiamoa. En tiempo• de Koch,

especificidad tenía un gran

4xito, no era poaible admitir ninguna variabilidad. (9) y sólo posteriormente aumentaron

laa observaciones a propóaito. Un tercer golpe sufría

la teoría olúica de la.a infec-

virus filtrable. Moetra.remoa po steriormente que la teoría cli-

cione• con la teor!a de

aica de la infecci6n, que prevl la illvaai6n de un

~nt

patógeno, es un eaao excepciona

del mecanismo propio del nacimiento de un• infecci&amp;n

De eate ejemplo resulta claramente c~o la peraistenci de loe aietemas de opini6n,
que se presentan como totali dad • ce rradas,
log!a del conocimiento. Sól o de est

pertenec~

de manera indispensable a la fiei

modo - y de ningdn otro - se desarrolla el proceso

cognoscitivo: sólo 11na teor!e. cl&amp;eiea coii s u.a concatenamientoa de ideaa plaueiblea (que
por lo tanto pertenecen a l a lpoca), cerrada.a ( por lo tanto limi tadaa) 1 pasible• de
prop~d&amp;

un estilo) posee la fuerza necesaria para obtener

(por lo tanto conformes

la aprobaci6n pdblica. Si por

ej~plo

el bacilo de r;iii Loffler hubiera sido individual!-

za4o primero en loa sano• qne en lo• enfermos, no habría sido acaso aislado, dado que no
hubiera concordado coa la men!a de la causa típica de la lpoca y no habría en consecuen-

cia despertado la atención necesaria ni estimulad.o la energ!a neceea.ria para la inves-

tigaci6n. El descubrimiento

es~

aa! vinculado inseparablemente al l lama.do "error":

para reconocer un&amp; relac i6n, es nece sa.rio i gnorar , de ~con oc er y negar muchas otra.a.

Loe fen6menos da la f ieiolog!
fisiología del movimiento: pg.r

inmovilizar

tod~
...

'lll

es t o corz e pond&amp; en 1

s

&amp;

lm

poner en movimi nto un mi mbro del cuerpo, ea necesario

... 1 i1~.-.
- .Jo si t.-.~
« 4 Uu.\il
--

Cad~ movimi ento conaist

ment

d 1 conocimiento a . comportan a.nal ogamente a loe de l

en do
fi iolog!

obj tivo 1 un

integran rec iproca.ns nte

#-' j•

s"'""t
w:.... " co
i

T\A
rw

...

t ..n r una ba s
t;,;

eo b re l a e ua1 fij ars• 4

ctivo ~ est o es movimientoa • inhibiciones. A

proeeeo

1

del conocimiento~ una determinaci6n que tiende directa-

ab tracció qufi con el l

..

coopera, y entre amba.e loe momento•

0

iii) Entre l os varios grado&amp; de peraiatencia activa propios de loa mitema. de opini6n

hemo• mencionado el s i lenc io sobre l aa "excepci one•"· Una excepo16n de eete tipo - por
•

poner un ejemplo v~lido para muchos caso

- son loa movimientos da Mercurio con relación
•

�-13•

a la.a leyea nevtonianaa. A pesar de que loa exp@rt os ten!an c onoc i miento de estos mo'

I

M&lt;-\·\~·"
vim~1entoa, esto• !uernn tedrljlj~ ocultados

1 pl!blie or porq,uo contradecí &amp;.n la~ concep-

cionea entonce• dominante• en ese campo . Se loe menc i on6 sól o c uand o o hicierom nece-

aario• para la teor!a de la relatividad.
iY) La obatinaoi6n misma con la que ea "explicado• &amp;quello que contradice un deter-

mina.do modo de ver - la bien conocida obra de los "conoiliadorea" - ea muy instructiva º
Ella muestra en loa hechoa como ea perseguido a cualquier costo el objetiTo de la con-

formidad. 16gica den tro de un sistema, y mueatra también c omo la lógica puede ser illter1

pretada en la prictica.- Toda doc t rina. quiere aer tm s i stema 16gico - ¡y

cuaa

a menudo e• ,

J

en cambio aólo

1

1.m~

peti tio prjncipii!

El párrafo siguiento , extraí do de Para.celao,

~

muy apr opi a.do ya que permite ahorrarse

mucho• ejemplos (10): "PartL e l hombre, que se mueve s ólo en l&amp; l\d vis i bl e de la naturaleza, ea increíble - 1 susc i ta repul a i ón y resen.t imiento en c ualqui er inte : ecto bu,

mano - que el hombre pueda ser poae!do por el demonio y que pueda ac ogerlo dentro de si,
tanto como para obligar al intelecto hu.mano &amp; penea.r t esto no ee un hombre , sino un demonio. ¿No ea un milagro de Dios el hecho de

qUQt

el hombr

que viv• sobre l a tierra pa-

rezca poseer un demonio dentro de si , all! donde, en cambio, el hombre

~•

l a imagen de

Dio• y del demonio, el cual ea tan dj f erente del hombr e como l a piedra d 1 l eao? . Prescindiendo del hecho

que el hombre está hecho a l a i magen de Dioe , ' 1 ha eido salvado
incr~íble

tambiéa del demonio por e l hijo de Dios, 1 ea pues

arrojado en esta horri bl

priei6n s in go zar de ningtm

En este caao, son dos afi rmaciones de fe que a

l a cual el hombre puede ser poseíd o por el
liberado. No ea poaibl

t ener duda

sob

d~

necesario hacer algo para s alvar la 16gica del cano.
blecer el necesari o acuerdo

entr~

del otro

aqu~ll

según

en qu• ha sido

principioe , y por otra parte ea
¿Qu~

se invoc

pue

pa.ra reesta-

l oa doe principios? ¡El milagro di vino! De este modo,
.

la lógica es aa.lvada y el il1 te leeto humano no t lenu

"repulsión y reaentimisnto."

prot cción."

encuentran : de un lado aq uell

d~monio,

•stoe

quep no obstant e ésto , se

y~

ninguna necesidad de experimentar

�-1 4-

A pe sar dl! lo

j

l ógico qtie pueda p

cer, \odo e to

tifiquémonoa con el mundo de Par ce leo, dond

e

i

co-u- co

u co erenci

y e d

de estilo t iden-

advenimient o son símbolo•

7 donde cada e!mbolo y cada metá ora tienen a l mismo tiempo valor objetivo, en un mundo
lleno de •it;nificadoa oc ul toe , d e eep!ri tu y de po t enc i
1

mis t eriosa&amp;, l l eno da obsti-

naci6n 7 veneraci6n como de amor y odio . ¿Cómo se puede vivir en una realidad f aao inante, incierta y peligrosa, si no ea creyendo en l oe milagros? El aiiagro , este principio

de importa 0 cia fundamental, la experienc i a ~'9 inmediata

la real i dad de Parace lso,

de

•e ~islumbra desde todo• lo• ingulo• 7 desde todo• l o• rincone s de su cienc i as antecede a cada con•ider aci6n y brota de cada c ona ideraci6n.

Un sist ema de est e t ipo - cer zado y c onforme a un eatilo - no es inmed iatamen te acceeib lt a ningÚD glnero de i nnovaci6n : todo es d• hecho interpretado segWl el es tilo propio

del sistema .
v) El grado máa acti vo de la pers i s t nc i

1 que podr! ~os llamar la realización m~ica de l a.8

por el aspecto po' t ieo y cr eat ivo,
ideaa , que erpl i c

de l oe e istema s de opini ón e stá e ons t itu!do

en que modo seconc retan loa 8 u ñoe cient í fico s ind i v iduales.

Tambiln en es t e caso, podríarno

aducir oomo ej mplo todas l a

una contiene en si loa des eos do quien 1

propone

ploa concretos y deta.ll&amp;do• , mata para i lustrar

t or!a.s , dado que cada

Ea todavía nuestro

d ee~o

ofrecer ejem-

has ta qu• punt o llegan loe s ueño• que

como simple prueba de • u exia t enc i a .
En el tiempo

en que la s imple admirac ión

de la naturaleza valía ya como sa ber 1

l

\

hombre no había a t1n a prendido a utilizar esta admiración como eetimulo para l a propia
inYeatigaci6n, l a !inal i dad de 101 fen6menoe de la naturale za viv iente como lo• de l
inani mada despertaba una grandía ima admiraoión 1 ae l es a tribuía una importancia exce-

s iva. Y era l&amp; existencia de instint os aoI'J)rendentes lo que s ob?'Q todo fas cinaba al hombre . En eu ensayo publ i cado en 1867, U~ber die Nester der Ti ero ( Lo 1 nídoe de los ail.LuErt}
l eo), Wood cuent~ l a hietori&amp; que s i gue : "Ma.raldi estaba impresionado por la gro.n regul aridad de l ac c6ldill

8

d

Jaa i.abejaa , midi6 lo• ingulo• de l a s uperf icie divi soria

tle f orms. roa boidgl y encontr6 qu

eran de 109•2s • y de 70º;2 • R~amur , convencido que

�-15economí a d

•

teil&gt;iti co KQnig qua calculara. ln form

ua rec~pientt· Lcxr~onal dolimitAdo por tree

d

sun~rfici

..

r ombo• que encerraae el múimo volumen e1'l la m!nimn.
puesta que los

lao celdillas , pidi6 al ma-

• Ria.mur recibicS la res-

da l os romboe debían cer de 109'26' y de 70º34•. Había pues una

~oe

dif erencia de doo minutos . Maelaurin , no satis fecho c on est e resultado, rehizo la medi,,

ción de Maral di, encontrindola exacta y, r ehac i endo el cllculo , se perca:_1de un error
en l a t abla de logaritmos uaada por Konig. No eran por lo tanto las

bf)jaa

lae que ha-

bían c ometi do el error , s ino e l ma t em,tico 1la e abe j a• hab!an m's bien contribu!do

de -

cubrir el err or." Hasta aquí Wood. Y ahora el comen tario de Mach: "Quien sa.bo como se
miden loe cri etales y ha vis t o

Wl&amp;

celdilla de abe j a, con sua super ficie s opacan y más

pueda llegar a tener unn.

bien rdstica.&amp;, dudarñ 1ue en la medición de la celdilla e
eieió~

tic

com ~ un~

de doc minutosa Ea necesario pues c onsiderar la hlstori

••• Ea

nec~aario

ademáa tener en cuenta

el hecho quo el problem

leyenda

hab!

pro~

ma tem~-

sido pla..ntea-

,

do en for.n

incompleta a.r1tes de pod r d en ir en
~

Para qu en no cQnoider
se

0111''icient

pa~

qgi ta

ley~nda t n . rad

derr ')otrar l

pre

'1?l&amp;

tras cripción d

cotl.cret

une"'v rdam de 1

so encuentra en la pag . 23

11ns

en

medid

Wl

Epi tom

lo habían reeuel to"

la.a ab8j u

estilo aboolut

ocia. d . 1 · rea.lizaeión d

t1n má
Eu

qt1

" ... n forma d

de Vesalius

ente c ientífi co (12),

lo

sueños det la ciencia,

i lustracione •

n l

il ua t racicSn del dtero 1 en la pág

e&gt; bra

de N. Fontanus ( 13),

32, la correspondiente

leyenda: "Pet. Per qnaa viae, mulier semen suae gro.vid tionia tempo

ojacul~tor,

tam are te claudatur, ut ne quidem acua eum intret, auctore Hippocra t e, l ib.

--

l i ot liv? Reep. Per ramun quendaa deductum a vaae

e j~eu la t or io

!•

ei uterua

aphor ism.

in utirri cervicem

innert U11. Ut ha.e figura constat"
La idea de la AAalog!a fundamental de !o• 6rganor. genital
~id~

en la antigüeda.d.,tnouentra. aqu! una

i~preeionate

ea ilt1Gtrad.&amp; como oi exiatie!ti &amp;fectivamente.• Lo
t.a ment

fienlo

maeeul inoe y f enen i~o

~

r&lt;?al ización en una imagen, dende

experto• en an.o.tom!

notarán i m:nedi -

que latt p1-oporciones y la correapondien t• posiei6n dll loa 6rganos han o ido modi

ra a aptarloe a la t eorí .(14) Vordad y fábula - o, más exactamente , rela.eionee

��,
:

t

l

f

J.. .,, *""•

.

F1G .

r- . 1---·

,.,,

. .. ..--.. - ·

, -·~-

.._

.,. r-

... ,,...... . .... . .

..

~

.-

,__,,.,.,_

'

. __.......

,, ___

.,,.,~_,

..

.._.,

1. Da Andrcac Vcsalü Bnu , SuonJrn hi.11",ar1i corporis /almea úbron"n tpitome
cum anno14tionibur, N1cola.! Fonta.ni, Amstcrdsam 1642

F1c 2 Do Thomac Bartholini, Anat.on t, Lugduni Batavorum, 1673.

··-

.. -::.. , ,

,,

••

••

·-·

·~

...

•

-.

...
r

1

l.

-

o, Nauwcrck, Sektions~lmtlt , j cnti, 1912

��-16que han quedad.o en

l int ariox de l a cienc i

y otrsis que

m.n e~

bio des apar ec ido

...

aparecen aquí visiblemente

unas j unto

con l&amp; .§_, "quo mul ieres gra.vi dae t\!mpor

pensable para l a teor í a

d~

--

otra • Carscter!stico e
coi tu

s men

el ductua , indicado

j culantur" . Eetf? ductue , ind ia-

a.na t om! a mode rna , mi entras

l a a.nal cg!ap no es r eg istrado por l

l a anatomía actual l o di s eña según es t.a de t erminad.e. t e or ! a - al l a.d o y j unto a o tros

exc elent es element oa obaervac i onalea .
C\iando eecog!

eeta i lustración para el pres t?n'te traba j o , es t uve ten t ado de confron-

t a"t'la, en el t ext o , con
a tla

úM. ilustrac ión"exa.cta"

y "conforme a l a natura l eza". Rev i sando

modernos de anatomí a y manual es de ginecologí a, encontr' muy buenas ilus t rac iones,

pero ni siquiera una que
ment~.fruto

fuer~

de

ve :-d~d

conforma a la natural eza: s on todaa i nnegabl e-

de una reelabora.e ión del da.to natural , toda.ti esquem,ticas , caei aimbóli caa ,

fie l es a, l a teoría, pero no a la na tural eza. En un wanu.a.l de técni ca de disecci6n encon-

tr' una fotografía¡ t ambi in leta r es pondía a\m corte part i cular

era evidente que hab í a

y

sido hecha segihi una teorí a, tal como mostraban laa l !ne e de or ienrac i6n y l as f lechas
indicativas •• Me convencí asi una ve z ma s que no era posible contraponer a la i l us tra.c i 6n
que había escogido otra. ilus traci6n qu

se c ont raponen sólo doc ~rinas. ":'la verd d qu
vestigac ión mucho más el boracaF

mi&amp; pr ecia

tenemos

• I

ing~nua a..~

l og!a

!1 w1

ntr

actuzle

a

ex-p ri nci

lo

conduce de la di weeeión a ln formul ción d

natural ez ":

s. base..n en una t ' cnica de in-

mucho má

órgan oe d

dis posición un número mucho mayor

ta yeat-'
socialmente condicio

1

fuese "conform

los do

''a.et

y en t e oría.a mucho

eexo · h

e elem nto&amp; ; no obstant

1

contac to, tanto

re l acione s paico16gi caa y con la h i s t oria del pensamiento , rel cione

ceu en c ada caao a los autore• de la.a
~

teor í~s ,

~

esto, l a v!a que

muy complj ea.da, muy poco direc-

teorí

d.&amp;. Y e \lan t o mría tomamo

desaparecido

~a num~rosaa

son l a.e

que nos recondu-

con l os e ua.lea debemos siempre contar.

las c i encia.e de l a natural eza, tanto como en. el arte y en la vida, ser fi elea a l a

nat uraleza quiere decir ser f iel es a la cultura.
Cada ejecución concreta do un int ento de legitimac i 6n tiene

610 un valor limi t ado:

esti vinculada en l oa hechos a un c olec tivo de pensam ient o . No e

formular 16gicamente el estil o de la

e or cepc i oneft y 1

t i ene pos ibil i dad de

habil idad t&amp;cnica nece•aria

��-17•
para cada indagación

científico-na.tura! ~

s6l o donde ella no ea nec esa.ria, aeto e

una legitimaci6n

En cónseeuenei

entr

hombr@

e~

posible

cuya constitución espiritual e t4

en conformidad con un mismo est ilo y que, sobre todo, comparten un miemo tipo de formación.

Hay por ejempl o en Berengario (15) un pasaj e en el cua.l 61 habla de la vieja disputa
aobre el origen de la• venaei según Ari stóteles laa venas nacen en el co razón, según
1

Gal eno en el h!gado. "Dioo t amen •• • quod venae non oriuntur nec acorde nec ab he pate ,
nise impropri • et metaphorice, et dico Ea.a ita mataphorice oriri magia ab hepate quae
a cord• et in hoc magia teneo eum medieie, q•1am cum Arist." Eat' claro como a.qui debía

fallar cada ·explicaoi6n 16gica d
venas "metaf6rica.o e

impropia~A,

la cues ti6n.

Nosc tro~

conocemos s6lo

no conocemos origenea de la.e

el" orig~"

de loe vasos sa.ngu!neoa mor-

fológica, filogenótica o embr iol6gica.men te. El organismo no ee para n'11Botros un conjunto
me t af ~rico-simb6l ico

del género arriba de5crito, aunque no

~damos

indicar el fundamen-

•

to 16gico por el c ual hemos modificado al estilo de nuestra.a concepciones. No ea la simple
falta de un "contacto di recto oou la naturaleza. durante la d1seeci6n" l a raz6n por la
cual; junte a laa aserc iones que nos parecen m's absurdas, leamos también la frase:

"quod di asect ionibU8 aaparet". El contacto con la naturaleza era como míximo mucho mia
•

t enue , 1 la diaecoi&amp;n ten!a en 1

investi gación mucho

m~nos

peso del que tenían la• vie-

jaa opini ones , y sin embargo todo esto era igualmente l a causa del viejo eatilo de penea.mi ento a•i como eu efecto:

l~a

vie ja• opini ones, mil veces repeti d_., eran para loa

autores de mayor signifi cación y m~a eeguroa de 1 disección,

Ea en esta lpoca que nos encontramo

frent

a una anatomía

mente ai.mbólica, período al qua siguió otro que tendí
16gica, pero a la que no su hubiera. podido lleg
con, ontogen&amp;ticoa y com~'L~tivos.(1 7) A rec
cual ee hae!a uso de símbolo

fis iológicce y a

1 horridum officiu.m. (16)
im~in

bilis

espec!fic -

a una anatomía puramente morfo-

in el empleo de símbolos f ilogenéti-

deeput1s una a.ntomí
hablaba de organo

end6crino y de sistema ret!culo-endot li l t .e tructurao ,~atas,

fis1ol6gi ca, en l a
químicos, de siatema
lae cuales no eor1e1-

.'
ponden órganos morfoJégieoa precisamente d limitados.
Cualquiera de ésta~poca.a, en el
•

eatilo que le e• propio, hace uso do concepto• per.feotaraente claroe, desde el momento en
qu~

la claridad se ba.8

en l a reduct ib ilidad a otr oa conceptos que conforman con ese

�-18-

eatilo particulax. Pero, no ob t

t

pos ibl• un entendimiento

'

diato entre quienes pertenecen a eAtilo

inm•-

pensaci nto dif r otea. (18)¿Quien podría,

d

por ej., traducir el viejo t~rmino anat6~ico "grembo" en t lrminoa modernoa?¿D6nde ••
podría localizar ese 6rgano

a!ati•• Y

Al ejemplo que hemos ofreci•o de una ilustración científica del siglo XVII le agrega-

moa otro del 1iglo XIX. Ha:ckel, el rom~tico, orgulloRo paladín de la verdad, proponilndoae demostrar aua idea. sobre la descendencia, no heeit6 cuando se le present6 la oca-

ai6n, en usar loa mismo• clichie

para la ilustraci6D de objeto• diíerentea (como, por

ej., loa embriones &amp;ni.malea y los humanos) loa que, según su teoría, debían tener igual

aepecto. Su NatUrliche Schopfungsgeschichte (Historia natural de la creaoi&amp;n) está llena
de

~to
'-chimpanc4

iluatracionee tendenciosas, fhechaa

ejemplo, la ca.ra inteligente del

eyegdn eu teoría. Se
._,,

~

confronta.n,como

y del gorila (tab. XIII) con los rostro• ex:a-

geradamente horrendos del aiustralia.no y del pap11ano ( tab. XIV).
Para concluir, he aquí un ejemplo verdaderamente extremo de la tendencia &amp; salvar u.na
concepción. "El sustento en a pa l·ienci
adquirido&amp; proviene de loa
un terreno de color

ejemplares maculadoP

mejor

cxp~rimen toe

ama1~1110

y d

d~ ~alamandra

otros

d~

la tesis de 1&amp; herencia de loa caracteres

de Kammercr. Ccn los efectos de la humedad, de
fact o~·e

mac ulosa en

gc:nei·r:.,lee, Kannnerer logr6 modificar

striadoe. Amputó luego loa

jempla ree

ovarios de estoa &amp;\llim&amp;lee transformados artifici lmente en estriados y traspla.nt6 en su
l~

ovarios de a.ni.males maculados. Cuando

despu~s

a.eopló estos ani males oon salamandras

normalmente maculada.a, éstas produjeron pequeños con las manchas dispuestas en fila. Se
ve aei

que lae ollulaa som~ticaa de

tm

animal alterado artificial mente habían influído

sobre laa células del otro.'' Estos resultados suscitaron agrias discusiones,hasta que

"fue demostrado, a fine• de 1926, que estoa eXJ&gt;erimentoe de Kammerer eran f~lsificaciones,
y esto provoccS el suicidio del científico'' ( 19)
•

•

Si alguno otjetase que estos ejemplos - y particularmente el

~ltimo

-

no son ejemplos

del modo en el cual el conocimiento func 1. ona normal.ment e, debería por cierto admitir que
este es el modo por el cual puede ser considerada l&amp; re&amp;lización de muchos sueftoa de este
tipo.

Todavía, como médico, se que no

o posible hacer

urui

distinci6n exacta entre nor-

�-19malidad Y anormalidad: lo aiiox

1 e

es notorior .dem a, que l oo efecto
f recuentemente lo

mismo

~

a m nUClo sól o

Wl2.

o iale

norm l id d y de la anormalida.4 son

d

1

intens ificación de lo normal. Y

Aunque si, por ej. , l os mo t i vos de la filosofía de Nietzsche

puedan ser patológicos, éeta tuvo jgualment

los miamos efectos sociales de una visión

de l a vida normalmente condiciona.da. Una aserción, una vez hecha pública, pertenece en
cada caao a l a.a f uerzaa sociales, que forman conceptos y crean modos de pensar 1 ella
es t ablece, junto a todas l as otras aserciones, aquello "de lo que no se
f orma diferente". !l!n

pensar en

pu~do

"
tratándose de una aeerci6n discutida, permanece de cualquier modo

la problem4tica por ella anunciada que , circulando

d~ ntro

de la sociedad, logra. refor-

zase• soc i almente. (20) Ella se convierte en una realidad de por si evidente, que ~cto

segui do cond i ciona &amp; su vez nuevos actos de conocimiento; surge aei un sistema cerrado
y a.rm6nico , dentro del cual no se puede individua lizar e l origen 16gico de los

Permanece a l go de cada aserción: l a so luci6n o el problema, atmque

blema de 1&amp; racionalidad. del problema mismo.
implica ya la mitad te eu 1oluei6no Ca.d

Ca.d

éste normal o anormal - a. meno
leyes peculia.re

qu

de ur,a estruct ur

!.&amp; persistenc i a de los sis t ema s d

no

,

eolo sea como pro-

formulación erplícit&amp; de un

verificac i ón futura retorna siempre

antecedent e• del pensamiento: el f uturo no será ja.mis del
5

tod~

el~mentos.

probl~ma

e~re

los

libre del pasado - sea

verifique en él una :ruptura, como ca.uea. de la.a

parti.c ular de pena2.mi nto.

opini 6n nos .uestra que estos úl timos deben ser con-

siderados, en - · cierto modo, c omo unidade o , como eatructura
un estilo. No son simples agragados de propcs i cion

autónoma.a y provi stas de

parci l es, s i no que mue s tr3.n como

totalidades arm6nica•, caracter!et icaa particulares de estilo, que determinan y condicionan cada función cognoscitiva individual.
El caracter cerrado de loe aistemae, las interacciones entre lo que es ya conocido, l o
que res ta por conocer y l os sujetos dl!t conocimiento garantizan la a.rmon:!a den trc de l

tema y, al miemo tiempo, tambiin la armon!a de las ilusiones que no puede de algún moa
ser ignorada en el ámbito oircW1ecripto de un determinado estilo de pensa.mi nto •
•

i•• -

�-20-

- Observaciones in
"Cada conocjmiento
La teoría compa:r d
laci~n

oductoria• oo r
U

l col cti o d•

nea.miento -

oci

d l conocimiento no puede considerar ,1 conocer como 'mª doble re-

entre sujeto y objeto, entr

1 sujeto cognoscente y el objeto de conocimiento.

El patrimonio de saber existente debe ser, como factor fundamental de cada nuevo conoci,

mie11to, el tercer tintino de la relaciod.
ea posible lograr

lDl

Resulta.ría de otra manera incomprensible oomo

sistema de opiniones cerxado y provi•t• de au estilo particular 1

porqul se encuentran en el pasado rudimentos del con~i.miento presente que en •n tiempo
no estaban legitimado• por ninguna. razón"objetiva" (preidea.a).
Conexionea hist6ricaa 7 de eatilo dentro del saber muestran la existencia de una. interacci6n entre lo que e1 ya conocido y loe nuevos conocimientos: ei saber ya existente in-

fluencia el tipo y el m&amp;todo del

n~evo

'

conocimiento, y 'ate &amp; eu vez prolonga, renueva

y confiere un nuevo sentido a lo que es ya conocido.

Por esto el conocimiento no ea enteramente un proceeo individual de una te6rica concienc i a de lo
noscitivo ya

~en eral,

acumu l~do

sino el resultado de l a actividad social, pues el patrimonio cogva mis all' d

loe límite en los cuales el individuo eati sujeto.

y

La frase:"a.lguien coroce algo (una relaci6n, un hecho, un objeto)" no est' completa

no tiene en s ! mú sl!ntido ,1ue la frase: "este l ibro es mú volum inoso" o "la ciudad A.
de l a ciudad B". A eataa frasea les falta algo. Serían co-

se encuentra a 'l

izquierd

rrectu ei se lea

~egasc '~ t

aque l libro" a 1

segunda. frase 1 " para quien se encuentra

en el camino entre A Y B y va hacia el norte " o "para. quien va por el camino que lleva
de C a B" a la tercera !rase, dado que l os conceptos de relaci6n "más voluminoso" y
"a la izquierda" adquieren un sentido unívoco a6lo en conexi6n con eua apropiados

t~r­

minoa de referencia. A~logamente, también la frase "alguien conoce algo" requiere de

UD

agregado, que puede ser, por ej., "sobre la base de un determinado patrimonio de conocimiento", o, a\Sn mejor, "oomo miembro de un determinado ambiente cultural"

0 ,

del mejor

modo, "en un determinado estilo de pensamiento, en un determinado colect i vo de pensamiento'
~i definimos el t~rmino colectivo de pensamiento c omo "la comWlidad de los hombrea que

tienet\ e11tre sí un contacto int~ ... ectual )' que i ntercamb ian ideas influenciándose rec!pro-

�- 21-

camen te , estaríamos en posesi6np con est

concept o ~

hist6rico d

un determinado patrimonio de conocimiento y

de cultura ~

un ámbito d 1 p nsaraiento, d

por lo tanto, de un d terminado estilo de pensamiento". El colectivo de

pensamiento constituye aai
propo~ici6n

La
•

, ¡

de lo que representa el desarrollo

1

t~rmino

fa l tant e d0 l

i elaci6n que estábamos buscando.

"Schaudinn ha descubierto la !EJ.rochaeta p&amp;ll19a

como el agen te patóge-

1

no de la e!filis" no tiene un sentido unívoco , si ne se le agrega algo, dado que no existe
la s!!llis er1 s!.

Había

sólo un concepto de l a enfermedad, el usado en l a ciencia en

tiempos dde Schaudinn, y sobre cuya base pla.nte6ydeea.rroll6 su trabajo.
t

Fuera de eete contexto a. la sífilis no le queda ningdn sentido determinado y. l a exprea i6n "ha descubierto" no dice como tal nada mú de cuanto en los. ejemplos dados más
•

arriba: dec!a.n las expreaionea "máa voluminoso" y:!,. ''a la i zquierda".
Tambi~n Siegel había creído descubrir - eon!orme a lo que sab!a - el a&amp;ent8 patógeno

de l a a!filis en l o qu

había descubierto. Si sus descubrimientos hubieran tenido 13

debida influencia y si hubieran sido divulgadoe en el interior del colectivo da pensamiento 9 el concepto d
nomenclatur

sífili

hoy d1fer nte: algunos casos de s!filis (según l a

ct1 1) serfru:i c on i d ·a o

citomegállcaa . Otro

c

i~

•

og e rí~ c on i d :rado

senau • Siguiendo en cambio
to•~

serí

l~

idea de i

l

como

1nfecc i6n

en princlpio complet am&lt;!nte diferent

~

varicel
1

o

f l~?dad

ven~rea

otras enfermedades
cons t itucionales stricto

habrían nacido otros concep-

la enferm dad infecciosa y de 1

d

indivi-

dua.ljdad cl.úlic J habría.moa alcanzado finalmento también; siguiendo eeta línea un sistema
armónico de conocimiento , pero totalment

distinto del ac u.al.

como posibilidad l ógica y "objeti v·a." ,
pero nunca como posibilidad h1st6rica. En tiempos de Siegel, el concepto de sífilis se
h~bía ya

hecho demasiado rígido para una transformación tan enérgica; cien años antee,

cuando este concepto era todavía lo sufieientemente eltstico

sibilida.dea

t~cnicae

intelectuales y experiment alee neceearias

Siegel •• Podemos tr nquilameote decla..t-ar

&lt;

certad

n-o el de Siegel; dado que el primero presentab
el colectivo d

~nea.miento, v~ulo ~st

que

no existían aWi
p~ra

l~a

po-

l de scubrim)ento d

el descubrimiento de Schaudinn Y. err6UJl

solo (o casi) vínculo poeible eo

l otro le faltaba. El primero aparece co-

�- 22-

mo punto de conjunción a

..

-

no el eegtmdo. El s ntido y

pues su fundamente

~n

i dea. c olectivas, )ero

d

1

lo

d

: a comunidan d

l de se br m nto de Schaudinn ti~ne

ver
er sona.a

QU

c!proco intercambi o intel ctu.e.l y pr ovi n1 ndo d
pos i ble, y por ello ace ptaron,

,

h l l~:nd ose en una c ondici&amp;n de re-

un pa s ado in te l ectual co•tin, hicieron

u contribuci6n •

•

He aquí entonces la f ormulación c orrec t a de 1

f rase sobre el descubrimiento de Schaudinns

"Schaudinn propone - en conform i dad con las opini ones de su t i empo sobre la e!filia Y
sobre lo• agentes pat6genoa - ver en la spirochae t a pallida el agente pat6geno de la
e!filia". ¿No ea acaso asi que estas cir cuns t anc i as s on descritas en cada trabajo de
bacteriología que se

~apete?.

Conocer significa,puesta.ntea que nada establecer l oe r esultados inevitable• que se verifican a partir de ciertos presupuestoa da.dos. Loe presupuestos correspcnden a asociacionea activas y cons ti tuyen l a parte colec t i va de l pensam i en t o. Loe resultad os i nevitablemente corr es ponden a i -

asoc i ac iones pas ivas y cons t ituyen aque l lo

que es perci-

bido como realidad objetiv • El acto de es t ablecer es tos r sulta.doe es l a c ontribuci6n
d.el i nd i vid uo .
Loa tres f a.ctor ee que participan

y l a reali dñd

o bj~ tiva

( au.

er1

1 conc.cir.i n t&lt;." , asto

lo q u..

tl

neceai t

8S

el individuo, el c olectivo

conoc r ) no repns entan de nill8\Úl

mo!· ) ent idad s met"".fioic s z a:mb!.én !,obre estos f actoreo e s posible de s arrollar las in-

vesti ga.eiones, porqu

ellos ti non e

imo con ol otro ul t eri ores r elac iones.

Estas o t ra s relac iones con8! 3t en en qu

~i

i ndividuos, Y por otro l a

por un l ado e l c olectivo

~ st i

c ompuesto por

.
raal id aa

objeti va (lo que e a nocesario con ocer) ae puede re/ / (Ji rir;;,ai 't; l\ t. ,~~ttHC
solver en re l ~ci o~ ~ ~ cttmla• que l a.s ideas tienen en l a histor i a y en loa co: ectivos de

~ensa.m i ento .
to'

,,-

Por ello. ~ g posibl e, a par tir del punto de vista de jteor!a

comparada del conocimiento, e liminar un f actor ,

Aún si el colectivo c onsis t e en indi viduos ,
tiene nunca - o ca.s i nunca -

l &amp; concienci

~l

no es s u s im ple suma. El individuo no

del e tilo de pensam ien t o colectivo, que

casi 8 j empre e jer ce una conatr i cci6n inc onciic i ona.da sobr e su pensami ento y que e s simple-

mente imi:ensabl e "Ooder contra.dec ir. la presencia de un es tilo d

'Pensami ento hace nece-

�-23saria e inevit ble la construcci6n d l concepto "coleoti o d
no obstante esto,

l imjn~

1

,ol~ctivo

la teoría di conocimiento juicio

muy general teoria comparada d 1

d

pensami nto,

e v

valol'~ o coov iccion

d

con0~im1

obli

do a introducir en

dcgmáticae y llegar asi de una

u.:..a t or!

nt

pensamiento", pero quien,

del conoc imiento especia l,

dogmática..

La historia de la

t or!a d

la sífilis

ramente que cada trabajo c ientífico e

xpue~t

en sl primer e pítulo muestra muy ela-

en gran medid

tra

jo colectivo. En primer lugar,

t odoa los temas del eureo de las idea.a nacen do ideas e olectivaes l a
tigo de la lujuria es la idea colectiva de una comunidad

~nfermedad

como cas-

l &amp; enfermeda4 como

religiosa~

producto de las influencias estelares ea una idea propia de la comunidad de lo

astr6-

logo9 ; la metaloterapia especulativa de charlatanes gener6 la iaea del mercurio; lo a
teóricos de la medic ina ret c)mar c,n

a idea de la. sangre del vie jo dicho

eti~ógico

segdn el

del agente pa.t6g no pued

cual "la sangre es un humor totalemente particular"; lA ide

ser reconducid&amp;, a partir del estadio

popular~

mocerno, a la idea co lectiva de un

d~-

monio de la enfermedad.
l~a

No s6lo

ideas fundamento.J ee p sino tambié

cepto de sífi l is son el resultado d

do t'uncionarios púOiicoa cuyo

por una atribuci6n individual, e
de la reacci6n Wasserma.nn
experiénci

colectiva qu

~

~+adios

de desarrollo de l c on-

un +rab jo colee ivoc no individual. Cuando antes

hablábamos del descubri.rei nto de Schaud nn
~qu ipe

oe

todo

est

:r b jo~

d scrito

como mostra.remo

u rsonifica

•

no pued

\l

n el

pítulo

e

s r facilment• s ubdividido
precedente~ Ta.n1bi ~n

,

posteriormente -

n opo ici6n

trabajaba pr cisament

Wasserman•• Como Schaudinn, tambiln Wa sermann es

m~s

solamen t. el excelent

I

~f'. ril lo\(--

4;.J

d15~a

el origen

a un tipo de

la que era la idea de

el porta eata.ndart

de un descu-

brimiento que su Wiico ejecutor.
Si se considera ante todo el aspecto formal de l

actividad científica, resul t a evi-

•

dento su estructura social. Noa damos cuenta de inmediato
nizadoi con diviai6n del trabajo:
intercambio recíproco d@
cada vez

m~s

ideas~

autores que trabaj

co laboración~

un trabajo co lectivo orgat~c

trabajo prepar torio y asistenci

polémicas, etc. Muchas publicaciones llovan el nombr
n colaboración y

n

lo~

trabajo

de cienci

n tu.ral
1

ica,
de

�-24so

ncuentra caoi siempre, a.demás del nombre de los autores, tambi~n el -del instituto Y

su dire ctor. R:J.y

l~ comunidad científica

e!torao, aocicdede

y con5reeoa, ravistaa peri6dicas, institutos para el intercambio

una

c ultural, otc. Üll colcotivo bien orguiizado e

m ntc

J erarquía, hay grupos• seguii,o re• Y opo-

portador de un ,s aber que supera larga-

canacidae
do un individuo •
..

l~

la orge.nize~ i6n do lns "ciencias del eap!ri tu" eett menos desarrollada, también

" 1 et\

r?.

t ip!&gt; de en.bar a ~ un'J " una tradicicSn y a una sociedad; ya se reWien en

Co. occ~ ca l~ Actividad
c\oi ~1t~ oa la a

e c1.~rtcntr

W!

co-

del hombre sujeta al m~ximo condicionamiento social Y el cono-

t:r.uctura. oocial por excelenoia; en la propia estructura del lenguaje

c oc::-e i t i vc.munto la !iloeof!a de la comunidad, en la• palabru mismas se

Cl"'1,,.en ~~;n c o1Dp loj 1o~ t eoría.a º ¿De quién son e tae filoeof!u, e etas teor!ae?.
L.~
d ~do

p r1 ~r-&gt;i n t or;; circulan de indi"1id uo en i21div iduo, tal v~z un poco transformadoe,
q\ta :f.ndi vid tioa d if r ente

l~

pr oporc i ona.t1 a loo mismos pensamientos asooiacionea dino

el d a":in

lo h
c·c

bJer~

U.."l

querido el

indi viduo

~-

lueBo d

i~mitente.

una. a ri

l os penaamientoa tal como

com pr~ nde

d

Gst

traem i a ;.on e

otro, no queda prac-eicamente na.da del contenido origina.l . ¿De

ol 1 on~ 2 i ento quoi dnopula do haber eido t&amp;ntaa veee• trasmitido,
E

11·:cc:tortmento

U!l

pensamiento colectivo, un pensamiento que no

d.: v5.cluo., At!~ r~c icnd.o lo
o f .{'..J. GOO:- ::'\hsqu

1

c o :.t1t.11~.c4.· rl ,

otr.oo

ci ¡c,to
Jr

0.Ú.1 :,,

C"OJ

circulando?.

a ningún in-

GO desarrollan, se transforman, se refuerzan o debjlitan, influyen sobre

uobre la formac i6n de los conceptoa,

h.nb~r ~ il-ae u ladc

~~to"t"'nn,

f";?

pei~tenece

ea

prend!.doa correctamente o no, ellos circulan dentro de

muchas vecea dentro de la

•

..

oore concepciones y costumbres.

co~un i d ad, eo~

frecuencia un cono-

moaific. o esenc1alm n te t c on respecto ol que primero l o hab!a enunciado-

61 ~.f ~are c,:1 comple t"'.ment

nt,r,cc:''l) e

co~tin:ía

qui~n

eonoeimientoa, desd6 el punto de vi1ta individual, verd d eroe

t1a lle?d Ai do

c onoc il! i ent oo ~

D apuúc de

de pene a.mi en to

d i f e r &amp;nte,. no lo r econoce como propio

:Jberro vin to de ~d e un principio

n su ! orm&amp;

ctual.

0

(como a menudo

La historia de · la

r~~coién w~c~er.'!i~'..tl.R noc ofr coral la op~\unid ad de describir correctamente este tipo de
e! i1~cvj.a.ei ó~1 ~n

ol cnao de 1m c onoc imianto c ompleta.men t

mp!rico.

�-25Est e carácter

oeial de la actividad cientí fica no doja 1e producir consecuencia •

sobre el plano del contenido •• Paln~raa , en pr i nc ipio simples dencminacione• , s e hacen
sloga.na ;

frasee~

afir.:nacion~e,

en principio simples

Eato cambia completamente au valor en el plano

d~

se convierten en gritos de guerra.

la

~ociolog!a

del c onocimi entos ella•

adquieren en loa hechoa un poder migi co , porquo yra. no ej ercen i nfluencia s obre l a mente
con su sentido 16gico, •ino - y a menudo, t ambi, n, contra eet• mi smo sentido simple uso. Si ae considera, como ejemplo,

e l e f ecto de las palabras material i smo o

ateísmo que, si bien en algunos países son objeto de
aprobaci6n 1 el consenso. Este poder

con su

m~ico

desc~dito,

en otro• susc i tan l a

de loa slogan• penetra profunda.mente a t1n

en la inveatigac i6 n especializada, c omo el vitalismo en bi ología , l a espec i fioi da! en
j nmunolog!a, la t r anaformaci6n bacteriana en bacteriología. Si se encuent ran

t ~rm inoa

de

est e tipo en loa textos c ientíficos, ell os no son examinados 16gicamente, s i no que provoA

c an de inmediat o la simpatía o antipat ía del l ec t or.
Aparecen nuevos motivos dominanteg que el pensamiento a i s l ado , indi vj,dual no habría
tenido la

c~p~cidad

de

pro~ucirt

pro paga.t~d

~

imitación , autoridad,

con curi~nc ia,

aoli-

da.ridad , simpatía y antipatía. Todos es tos 1Lotivo1r . dq, i er titn tma importanc i a teor4tico-

cognosciti va , por que la t otal idad del

patri~onio

cogn oscitivo y la interac c 16n intelec-

tual colectiva forman parte de cada acto ind i vidua.l de conoc imiento , que es por principio i mposible sin es tos componentes e Y es poco ser i a una t eoría del conocimiento que no

t enga en cuenta, tant o en sua fundamen tos como en los detallee, este condic ionamient o
s oc ial de cada acto d&amp; conocimi~nt o . Pero quien coneidere e l condicionamient o s ocial
como un mal nece sari o, como una insufic i enc i a humana que pese a todo exi s te y que e@
necesario combat i r

no c omprende que s in el cond i cionamiento soc i a l no ea en general

pos ible ningWl conoc i miento y que el

t ~ rmino

conocer adquiere significado s6lo si

e st~

en conexi 6n con un colecti vo de pensamiento .
Una suerte de t emor s uperstic i oso impide a t r ibuir la part e mis !nt1ma de l a persona-

lidad humana,

~l

pensamiento, a un colectivo (21). Un colectivo de pens amien to es US:

siempre presen te a.11! donde dos o más hombrea intercambian ideas. Es

w1

mal observ ador

quien no se percata del hecho que un coloquio es timulan t e entre do• pe r eonae cr ea i nme-

�-26d

en condici6n de producir ol o o
~·ría ·~ o se ída

l otro pensamiento• que no eat&amp;r!a
di po icidn de inimo parti-

otn;¡,

•

cular, la cual no

res.a

qu i~n no part c i pa.ra en l a conversación, pero

po -

que se reproduce casi siempre e11ando las dos personas se reencuentran. Si este tipo de
ai t' 1•cion•• ae prolongan por

UD

cierto tiempo se crea , a partir tanto de la compren•ión

comd.n como de laa recíproca• incompreneionea, una estructura de pensamiento que no pertenece a ningu.Dode loa doe interlocutore1, pero no por ello privada de sentido. ¿Qui'n
1

•• el portador y el autor de esta estructura de pensamiento? El peque~o colectivo formado por laa doa personas. Si se le• agregaee una tercera, ae hace menor la disposición
de "11.mo a la que ae hac!a referencia 7, con ella, la fue~ creativa e1pec!fic&amp; de ese
colectivo de penaamiento, mientra.a que nace otro.
Se podría eetar de acuerdo con todo lo que hemoa llamado el colectivo de pensamiento

ficticio, personificación del resultado común nacido por la interacción de va.ria• peraon~a;

¿pero qui ea la personalidad. mi ema

eino la personificación de much!ei.Jl!aa 1 y entre

ella.a dietinta.- 1 pereona.lidadea momentiúleae y de su for:na psíquica comWi?. Análogamente,
\C o? .~'\.i.;·~:¿
el colee ~ ivo c\o pensamiento está fomac o po:r dj_ferentes i ndividuos y tiene

su forma ps í qui ca espec!fic

l- et1 t;!epec!fi.cae

le y~ e

de oomportamiento. Ea, en su com-

plejidad, e.ai mismo má n este.ble y má s cons ecuente que e l l l a.mado individuo, que se cona-

,.
truye siepre a

p.'U'tir d8 impul so@ eontr¡l.d ictorioa.

La vida psíquica individual del hombre contiene elementoe incofl8ruenteR, dogsma. y

superetieionea que, proveniendo de loe distintos complejos individuales, opacan la pureza
de cada doctrina y de cada sistema. Kepler y

N~wton,

que tanto contribuyeron a la moderna

concepcióa de la naturaleza. eran hombree con inclinaci6n a lo ritual y religioso; la.a
idea• de Rousseau sobre la educación tuvteron una importancia 1 una eficacia mucho mayor
dentro del colectivo de pensamiento que en au propia vicla.
Un indiTiduo

p! rtenee~

al mismo tiempo a varios eolectivo1 de pensamiento. Como inve• -

tig~dor

pertenece a la comunidad con la oue trabaja y, a menudo inconcientemente, da
h." b&amp;e"
origen a ide~ Y desarrollo~ que , a~ se tacen autónomoe , se vuelven con frecuencia
contra quien lotJ h&amp; orig:truuloº El : ndividuo adem&amp;, como miembro de un partido, de una

�-27un~

clase social, de Wl pa!e, d
guna

raz~n

ingresa en

reglas. S

pued

colectivo

desdo ~

caaoe,

~

raza,

ete~,

cociedadg ce hsc

pertenece a otros colectivos. Si por aln(p1dament9 mi embro de

exami na.J: al .Jldividuo desd
l plmto de vist

&amp;Ufi

31 punto de vista del colectivo, como al

del il1dtvid\:to, fl..1i.l! donde

lo específico tanto de la

11 1 obedece

peraon~l idad

na.turalmente, en amboa

i ndividua.l como de la colectividad sea

acceai ble sólo mediante m'todos adeouadoa.
Por cierto

$8

notan

tambi~n

en la historia de la cienc i a empresas aut6nomas, podríamos

d~cir

indivtduale• . Sin embargo su autonom! &amp; consis te sólo en l a ausencia de col bora-

doree

~

ayudantes , .,a vecea de pi oner os y por lo

influencia colectiva ,
en otro•

.c~po•

~ ist6riea

tanto desligados y con autonomía de la

o contemporánea. En modo an4logo a los emprendimiento

sociales,
t ambi én l os que s e verifican en la ciencia t i enen una 8'.CC16n
•

durable. ~ól,g ;· c~¡¡;\d&lt;! ,1.e j.~r.cen un efecto de sugee ti6n, e11ando se manifiestan

ci6n social adecuada .
que

d~scupri6

lQ

t'

..

~udaz~a:rt!stica

ana.to~!a

en una s i t u.a-·

empresa fue por e jemplo la obra de Vesalio, el

moderna. Si ol mismo Vesalio hubiera vivido en el siglo XII o
,

llII, eu obra qo habr ía. ten.t.do n!r1gu.--ia
~-

en a.quell• 'poca como l o

lae condiciones 1oci2les
personaje de importanci

i

'ª ºn~..n c ia ;

e· de hecho tan dific il imaginarlo

im .gi

pr opi ada R, ningm10

de

lo s dos s

hi stóriei... La i nutil.ldad de

tm

t

habr!

c i ertamento hecho

UJl

bajo desconecta.do con la 'poca

en la cual ea desarrollado
está demoatra.da de modo evidente por U!onardo da Vinci, el
.'
,,

gran herald,0 de ideaa . extraordina.roas, que sin emba.rgo no dejó detri•

tribución positiva para 1

uyo ninguna c on-

ci~ncia.

Con .esto por oierto no so pretende decir que el i ndividuo no deba ser considerado como
factor de conocimiento. Su fiaiolog!a sensorial y su psi cología son sin duda muy importantee, pero solamente la inveat t ga.ci6n

sobre la comunidad de pensamiento

teneoe pfrece a la teor!a del conocimiento un sustento s61ido.
oión extraída de la

vid~

coti dianas el individuo ea comparable a un jugador

el colectivo de pensamisnto al equipo de
oer

Conc~das eme

f~tbol

adiestrado para la

de l os jugad.oree?

¡se

una comparad~

í6tbol,

c o operación~

e.l curso del ,juego. ¿ _s e uu de quizás examinar el juego sólo d"sdt e l

de laa manlobru individu...l

la que per-

punt ~

el conode vista

perdería t odo el senti do del partido!

�-

- 28-

Ya Augusto Comte r econocí a e l signi f icado del ml todo soc i ol6gico para l a indagacidn
1obre la• activi dades espirituales. RecjenteffiEnte, 1

pueeta en eTidencia en Francia por la escuela d

importancia de este m~todo ha sido

Durkheim J en Vi ena
• • entre otros, por

el fi16sofo W. J e nisal em.

Durkheim habla expresament e de l a influenci a y de la f uer za de condicionamiento qae
laa estructuras

eocialee~Q;ea

como hechos objet i vos y espeo!ficoeºs-. c omo comportamien-

to dirigido por reglas , e j e rcen s obre los individuos; habla además del c~ter supra
indivi dual y obje tivo de la• i deaa colect ivas. Durkheim escribe sobre lo• productos de
la ~ct ividad del eap!ritu colec tivo t al "ccmo noso t ros l os encontramos en el lenguaje,
en laa convicciones rel igiosa. y ~icaa sobre l a existencia de potencia• invisibles 1
de innumerables eap!ritu.e y demoni os que gobiernan el curso entero de la naturaleza 1
la vida de la tribu, tal como nosotros

1 01

encontramos ademis en

101

usos Y costumbrea ••• "( 2 ~

1'vy-Bruhl, un diso!pulo de lurkheim, escribes"!a• idea.a colectiva• tienen aua leyes,
que - cuando se trata de loa pueblos primitivo• - no ae pueden descubrir estudiando al
individuo blanco, adulto 7 ciYilizado. Al contrario, ea ein duda el estudio de laa ideaa
oolectivaa J aua conexiones en las sociedades primiti vas lo que arroja un poco de luz
aobre el origen de nuestras categor!a.a y principios lógi c oa.• (23) " Este camino conduciri por cierto a una nueva 1 positiva.

t eor'- del conocimiento basada en el mltodo com-

parativo" (24). L4vy- Bruhl combate la convicci ón acerca de la "identidad del eap!ritu
...---

humano", "que

e~todo

\

tiempo Y lugar debería haer permanec ido i gual , desde un punto de

..../

vista estrictamente 16gico• (25) , Y duda que " ae pueda en gene ral hacer un ueo científico
de

l a i dea de

W'l

esp! ri tu humano que se asuma como intacto por cada experiencia" (26)

po1rque eate concepto • ea tanto o mis quim~rico que aquel otr o del hombre precediendo a
la aociedaAl." (27)
Gumplovicz expresa

de un modo muy rico el si gnificado del colectivoi "el más grande

er1or de la paicolog!a individuali s t a ~• la asunción de que

.!!

hombre piensa. De eate

•

error reaulta)en efecto) la eterna investigación

sobre l a fuente del pensamiento en el

individuo y de la.a cauaaa por l a. cuales piensa de una man•ra y no de otra; aobre esto
--U

te6logoe y fil6aofo• elaboran trata.doa o aún mia im

rt
pa. en consejos sobre como el hombre

�- 29debe penea.r .. Ea una cadena d
hombre no son

d~

rrore º

ningWl modo propio

Da hecho, y en primer lugarr. lo

u co unidad aoci l. Ln f uente de au

dt él, s i o de
~l

pensamien t o no se encuentra por lo tanto e

pensami entos del

mism.?, sJ.no

n el a.mb1 nt

aoc i e.l en el

que vive, en la atm6sfera social que r espira, l él no pued0 p@near de manera d ifer ent
a lo que marca la necesidad que $e deriva d

1

del i'.mbiente oocial q ua lo

infl\iencia

circunda J que se concentran en su cerebro." (28)
Jerusalem se h&amp; ocupado de este problema

lgunoa ensayo• y ,

~n

m~B pr~ci sament

un trabajo de título felis y preciso: Soziale Eedi!Y{t he i t des Denken

, en

und der Denkf orm n
u

4 ..

(Condicionamiento s'cial del pensamiento y de las f orma.a del peneami ento).''LA inquebra.nt able fe de Kant en una estructura. 16gica atemporal e inmuta.bl e de nuestr. razó
fe que aham:a ae ha hecho bien comtSn de todos loe apr&amp;orietas y que ea
cha energía por loe

~ltimos

repre senta.Ilt es de esta líne

de pensamiento

confi:t"mada por lo• resultado de la moderna. etno og!a,
completamen t @ f ls . ~ (29)"El indi viduo a

tii ~nt

ino qu

aolam~nte

increíble persis t enc i ." (30) ''T'i

pai~ e ~ i .

ncu~ntran

hombres de la tribu refue1--cen

,

Jd.1b

·n 1

no sólo no e t

ae ha demostrado como

eo o miembro de su tribu y

•f

s1

n 1

f

i.!1

eonf i :rmado

re. conf rir

su~iciants

ta.mbi ~n

Lo notamoe ,

realjd~d

ntre lo

po~

m~l -

la

1 hecho de que los

Eis

omni pr s nci

eat&amp;• creaciones de la fantasía. Per o no encontramos sólo
re~íproco .

.d

&amp;oci dade f. pr imi i

~ c íproc-.ment

y 101 demonios . Esto de por Bi ya e

ceso de reforzamiento

con mu-

1 modo tradicional con una.

continúa i nterpr tando 1

tiples instit uciones que se

os t enid

- un

de loa espír itus

y

eet~bilida.d

a

primitivos este pro-

hoy, lleno do eficacia en la vid·

cotid i ana. Llamo entonces ~ondeneación s ocial (soziale Verdichtµn g )&amp;eet

proc so y a

cada producto de la fe formado y consolidado de ee t e modo. " (31) "Adn laa obaervaeione

concreta.a 1 objeti

••• tienen nece idad de ser confirma.data por obs ervacione

Sdlo eatoaoee ee convierten en bienes

co~w1 o a

proceso• de condensación social son activos

y

le

tamb i ~n

modo particularmente claro en l ae resistencia s que
nea de pensam1entop"(32) Ahora bi n, todo

human!atica - por muy prov choaaa qu

a an

e to

us

n~

ot ro •

, eu utilización pr1fcticn. Lo

en 1

oi nci

'º

So not

ato d

Wl

ncuentran no:r.m lmente nu vas direccio-

p naad r
ide~

d

d

form

c i ~n

sociolégica y

- cometen un error típico s tienen

�-30un respeto

excesivo ~

un

forma de reverencia relig i osa an t e

l os hecho• de la ciencia de

la na turaJ.e zaº

Escribe Llvy-Bruhle "Cu2,,ndo les elemento• místicos pierden parte de su significado
atraen ipeo facto mi• la atenci6n Y la

•omilt&amp;ate, laa propiedades objeti

La parte de la percepción ecmo tal crece nroporcio:nalment

nmntienen.

a la disminución de la.9 idea1

m!aticaa colectiva ."(~')

Ltfvy-Bruhl cree que en el pensamiento cient!fico hay concepto• que"expresan s61o Y
unicamente característica.e y relaciones objetiva.e d~l ser Y de los fenómenos." (34)
Le ser!a sin embargo difÍcil definir guJ se debe entender por "propiedad objetiva" Y

por ''percepciones como tale•" mientra• que una. atracción de la atención :por parte de
la. propiedade1 objetiva.a que deba sobrevenir iEso facto ea una imposibilidad psicológic •
Se debe antes aprender a percibir
do que

Lévy-E~uhl

propiedades reconocida&amp; científicamente (presuponien-

laa conciba como "objetivas") y este tipo de percepciones no advienen

ipso facjo; la capacidad de percibir científicamente, por el contrario, se aprende y se

adquiere sólo lenta.mente. Su primera

manifes~ación,

el descubrimiento, se verifica de un

modo complejo, socialmente condiciona.a.o f lr ea equivalel'1te al nacimiento de otras idea.a
colectivas.

"Jor cua.nt9 la mentalidad ae la*

qo~iedadea

primitivas permanece abierta alas experien-

cia.a, se hace tambi~n, simul ~aneamente, méÍS sensible &amp; lae contradicciones - prosigue
Uvy-Bruhl - (35). "Apenas la estructura espiritual de una determinada sociedad y sua
instituciones se desarrollan ••• emerge y se estabiliza el sentimiento y el conocimiento

de lo que es físicamente posible o imposible. Sucede lo miemo con loe absurdos f !sicoa
1 lógicos. Las mismas causa.e son las que dejan a la mentalidad prel6gica insensible a

una y a la otra."(36)
Como primera cosa ea necesario objetar que nadie tiene sentimiento

0

conocimiento de

,

lo que e• posible o imposible fiaicamente~ Lo · que nosotros percibimos como imposibilidai
ea s6lo incongruencia con nuestro estilo de pensamiento habitual. Hasta hace no mücho

tiempo, la transmut ación de loe elementoa y muchos otros fen6menos de la f!nica moderna,
por no hablar d~ la teor!a ondulatoria d9 la mat~ria, eran consideradoe totalmente "1.mpo-

�-31sibles". No existe ninguna experiencia en ~!a la e

acceso. Cada ser v· v

las experiencia.a

ligadas a laa precedente

~u

modo.

1

La~

y rnodJfic:\rl la~ condicione

experiencia en e l sentido qua, dura.nt

1 hombx0 pueda o na pueda tener
experien ias de l presente eat.tn
de las fu t urao . Cada ser hace

s u vidp_, ·ra modificando su manera de reacoiona.r.

Específicamente ; la experienci~ c i ~ntífica, depende de condicinnes particulares, da.das
por la sociedad y por la historia del pensamiento. Se ea adieatrado para este tipo de
experiencia según modelos tradicionales, pero no ea fÍeil acceder a ella.
Tambi~n Jearu8alem cree en la poeivilidad "de nenaar de modo puramente teor,t ico" 1 de

"constatar loa hecho• dados de modo puramente obje tivo". "El hombre conaigue esta posibilidad. aólo lentamente y por g1ado• y preci!amen t e a medida que ee libera a sí mismo del
esta.do de completa dependencia de la sociedad y se desarrolla como una personalidad
autónoma Y autosuficiente ••• "(37) "Sólo el individuo, lu~go de haber alcanzado au fuarz
autónoma, adquiere la capacidad de observar l os hechos de modo puramente objetivo y

aprenaepor lo tanto a penear teor4tica.mente, esto ea de forma destacada."(38). J~ruaalem
llama

esto "conexidn d

entre esta aserción y ·l

social"

~ún

·he~ho

e individuo" J ¿pero cómo e

otra, más arrib:i ci tadm, d

1

po sibl~

encontr ar un a.cuerdo

importancia de la "condensaci6n

tratándoao de la ci ncia? .

"Ahora bien

u~

j uicio

~s

ve rdadero

~n

entid~

rado, del modo más exclus i vo posibl_, como funci6n

Este nuevo y purament
coD tma. ·formul aci&amp;n muy

objetivo criterio rl

objetivo e6lo cuando puede ser consided~

ve .. ad que

un procedimiento de validac ión.
a ta ahora

~eté.b

lo sumo

definido,

uperf icial y poco 6t jl , como nconcordanoia" del juicio con los

hechos, debe por tanto ser considera.do como un producto de

1 tendencia al desarrollo

individual." (39)
Sobre este punto ea necesario hacer una objecións tm pensamiento destacado pueda aignifio r a6lo un pensar independiente de disposiciones de espíritu momentáneas Y persona.le
pero que desciende

de una diaposici6n de espíritu colectiva media. El concepto general

de un pensa.miento d at&amp;ca.d.o no tiene sentido alguno. No exis te una d isposición ha.ol a
..lgo d estacado 8n al o una racionalidad pura &amp;n e! - ¿c6mo podrían ser establecid

?

r

�- 2-

Exiate sdlo una concordanci

~

senti.Jt

ito

concordancia unitorme de loa sentimientos d&amp;

o

u.iu.

W1.a

destaque de loa aenti.Jniento• • .isto hao e posible

e sentimiento• Y la

iferenci

ll ~•,

ocie~

et1

eu úibi to,

un pensar comunicable •in una gran

de!onaaci6n, un pensar de tipo formal, esquemático y ~ue es poeibl

expresar en pala-

bra9 1 frasea Y al oual ae le concede emotiYa mente el poder de establecer existenci~e
independiente•. Ea eate tipo de pensar al que por lo tanto se le llama racional••• La
relación causal, por ej., fue por mucho tiempo considerada

puramente racional, en

tanto que era un reeiduc ~e la idea colectiY&amp; eobre el demonio con fuerte c&amp;r1(oter
emotivo. (40)
Si se busca concretamente separar de modo cr!tico el llamado sub j etivo del llama.do
objetivo , se reencontrarán continuamente dentro del saber la.e mismas asociaciones

aotiva.8 y paeivas de las

mul&amp;&gt;.da. sólo

qu~ habla.mo~

partir de aaociacicnes

como se lo llama de modo poco

an t er iormente. NL'lg\llla aserci6n puede ser forctivas, pero el elemento activo - o subjetivo,

propia.do - esti !iempre presente.

~aa

asociación pasiva

ea considerada ac tiva s! la enfocamos desde otro pun to de vista, y viceverza, pero de

esto nos ocuparemos luego.

¿Porc;u~

entoncoa eet

posición privilegiada de las asereio-

nea científica. s igue siendo la deseada por l os filóeofoa que hemos citado?.
Ellos sostienen que nuestra.a concepciones c ientífica.a actuales

e st~

en una posici6n

que contra.ata con cualquier otro modo de pensar , como s i nos hubiernamoa hecho sabios,

hubieramos abierto los ojos 7 nos hubieramoa simplement e des po jado de l&amp; prevenoi6D
infantil de loa puebloe pr!mitivoa y del pensamiento arcQico.

Según ellos, nosotros

estamos en poses i ón del "pensar correcto" y de la "cor1eota observaci6n" y eo ipeo lo
u

que declaramos verdadero ea verda.dero; pero que en cambio l o que l oe otros, los primitivoc o los antiguos, los locos o los niños declaran verdadero, lee parece verdadero
s&amp;lo n ellos. Eote modo de ver tan ingenuo , que obatacu)iza lw construcción de una
t~oría

del conocimien·to cient!fiea, reeltC!.rd:

la doctrina

de un lingUi eta franela del

oigJ.o XVIII t qua aoste.1!~. que J2&amp;in. si t os r Brot , ~i!' eran signos diferentes y arbitra-

rio

que in&lt;L.i..caban la misma coaa, pero que ei1t1·e la. lengua frfmcesa. y l aa otras había

una diferencia pue to que lo que on fr&amp;nc's era llamado

pa~

era propiamente el pan real •
•

�-33Los científico• de la ru+tw....l@U\ qu

hacen filoso.fía. oometen un error opuesto,

pel:'0 ·1

igual.mente típico. Saben que no hay "características y rel cionee pura y exc lusiva.mente
objetiva.", aino a6lo relaciones en ref erenc1a
arbitrario. Pero por su parte

otro sistema. de relaciones

cometen el error de t ener l e

16gica. una suerte de reverencia religiosa

Wl

más o menos

r espeto excesivo a la

·

por las conoluciones lógicas.

Para estos teóricos del conocimiento de formación científica, para los componentes,
por ej., del Círculo de Viena (Schlick, Carnap y otros ), el pensamiento humano (al menos
como ideal e el pensamiento tal como debería ser)

es algo fijo y absoluto, en tanto que
formació~

los hechos empíricos son algo relativo. Por el contrario, los filósofos de

huma.níat i ca que hemos recordado an tes ven loa hechos como algo fij o, en t-.nto ven lo
que es mutable en el pensamiento hu.mano.
ambos re legan aquello que a
•

fijo

~n

lo ca.racter!stico del asunto e s que

1 otro sector.

¿No se podría dejar O.e lado que algo fuer

"fijo"? Para los dos sectore s tomados con~"

\a'1

junta.mente , el pensamiento y los hechos, s on mutables, tanto por el hecho que mutacionea
dentro del pensami nto se manifiestan a tr vée de la modif ic ción de los hechos
viceverza, que hechos

fundament~lment

y

t

nu vo. son ind'vidualizables s6lo desde un nuevo

modo de pensar. Retornaremos aún sobre eate punto.
La fec undidad de la teoría del colectivo de pe11eamiento se muestra. tambi~n en l a. po-

aibilidadque ella of rece de comparar y de examinar uniformemente el p nsamiento primitivo y arcaico, el infantil y el psic ótiwoy, en fin,

tambi~n

el pensamiento de un pueblo,

de una clase o de un grupo, cualquiera sea su ~omposición. Considero el postulado del
mlximo de experi~neia c omo la l ey suprema del pensamiento científico. Por lo tanto, si
apenas se 1.nsinda. la posibilidad de una teoría del conocimiento comparada, esta s
forma en un deber. El vie jo punto de vista. que no pasa de constatacione
sobre el pensamiento "bueno" y ,.malo", esti

Eete modo de v r nód~b
:J

tra.ns-

-

normativa•

uperado.

aer entendido como escept~cismo. ~

por cierto mu.cho lo que

tenemos posibilidad. de sab r.

Y si no podemos a b r todJ?f aegún l&amp; vieja r ceta, es simplemente por el hecho que
con el

t~rmino

tod.o ao pod

--m-

os hacer mucho, desd

1 momento que con cad

nuevo conoci-

�- 34se ha
miento aparece al meno• un nueYo problemaa la indagaci6n aobre aquello que
-conoc ido

como tal. Bl ndmero de loa problemas a resolver se hace por tanto infinito Y el tt(rmino
todo t alto por completo de aentido.
Como no existe un todo, menos exiate un definitivo, ea decir un fundamental, sobre

CUJ&amp; base ae pueda construir logicamente el conoc i miento. E• asi como, el saber no ••
baea en ningdn fundamentos la trasmiai6n de la• idea.9 y de la.a verdadea ae mantiene
•olamente gracia• a un coRtinuo movilliento y una conti nua interacción.

�-35.OTAS=

."
)

'

p7:im -l.~. ·1icte. p9..rc:ca qu\: esta o_.. inión s

refi _r13 s6lo a concepto

.

¡_-.ea,_i&lt;lad ~ ni11gi.ma enferme.dw.d 9 sólo existen hombr

t'o e ·· io te 9 en

como onf'o:t'!'iledul'\-; com~ condición d a homb1 es erfe.rmoa 0
1

o:;:c:tfl. 1:. lo

Q_u 0

0~et&gt;ncto. ~~~a

t~te
,~,.,,

abstractos •

l."eopor.\~o

qu\# no

~o

ri

enfermos . La sífilis

no of!r.f.a pueB un concepto con.,..

1)osi blo di$tinguir con precisicSn l o concre to d e lo

div!eión e3tá baaada on un modo de pensamiento muy primitivo . No obs-

lo Cll11 , examinar emos a continuaci6n iobre eeta. base aquello de l o que ss die

lo máu

~oncreto

de todo, la llamada experiencia inmediata.

2) P. V.ir~hbcrger~ Die Enhiicklung der Ato~theorie, Karlsruhe, MUller,19 ~2, 1Q29.
')F .. Ao LJulge, Gcschicht

des Ma_t eri .,lisrr¿us und Kri tik seiner 13ede:utung_in der

G,,. . .:-e.___...,_,_._
•:u-t (168t), ki pzig,Reclam, 1905,p. 37

-~

•

•

t.. \ \·! ~ Mctzger sobre: la 0br?. de

~tombostels,

I

P... ycholo6ie Mi tteilu..Tlgen .. La.et und Sinn

------~~-~--~-----~...:---

•

1

6) I.

~~tr~

lú:itik der reinen Vernunft, pref c io ac

----

l~

sesu da ed i ci6n.

-~41)~ ~ .-1·1 . Wund t, Logil~, Ei~_!Jp~rsuchu..11g dPr Prinzj pj_en de l Erkenntis und der Methoden

'r:iaeensclio.ftlicher Forschung, Stuttagart, Enke, 1893-18°5,I, P 446

•

8)

s~

r fiero

~

ou

~nálisis

de las toxina •

9) Eota. fue la suerte de Nageli en l a controversia con Kohn Y Koch •
••

~ O) Pa.i-.,.celco (Thecp!1rastuo von Hohenheim), Von den unsichtbaren K1"a.nkhei ten, se:gt1n

l" i~rqducclón a cargo de R. Koch y E. Rosenstock, .Parace] st1e: K.rankh i t und Glaub_!
,Ú~f :BUchor ero~..: · di:c nne ichtbaren Krankhei ten), Stuttgart, Frommann, 1923 º

. •.

....• • )

E~ Mnch~

Die Mechanik, cit., p 434

�- 612) Proviata de nombres, dato• p.r ecisoa y mediciones repetida.a.

1') I&amp; misma ppin16n se encuentra tambi~n en otros autores¡ cfr. T. Bartholin('lbomaeua
Ba.rtholinus), Anatome ex omnium veterum recen ~iorumque observaticnibua, Leyden, 1673
14) Cfr. A. Vesalms, De Hwnani corpcris fabrica l ibrorum. Epitome, a cargo de N.
Fontanua, Amaterdam, e.d., pp 23 y 32.
15) En torno al 1520; c!r. M. Roth, Andreaa Vesaliut ~ruxellenaia,
Berlin, Reimer, 1882 P4
•

16) A\Úl ho7 se enseña una ciencia que caai siempre reduce SUI indagaoionee especulativa.a
a pocoa ejémplos simbólicos y que considera, primero1por sobre todaa la.a eotraa conexiones, laa conexione• 16gica.a del objeto de la inda&amp;aeióna se trata de• la teor!a eapeculativa del conocimiento.

de..:,' C''"\X r.dv·/,.

simplemente Ai••09'PR_. una. !tatatua de
mármol, con si encantadora y unitaria forma artística, en un mont6n de pieza• de m'rmol"
W. Bolsche, Ernet HICKELs Ein Lebenabild, (1900), Berlin, Seeman,1905,p140.
17) "La anatomía que ae limita a la disecci6n

18) Quien quiera convencerse de esta impoeibilidad, lea la polimica entre Bethe y los
anatomista• en "Klinische Wochenschrift", VII(1928)a Kriti1che Betraohtungen uber den
Vorklinische unterricht, pp 1481-1483 • Form und Ceeehehen im Denken des Beutigen

Artzea, pp 2402-2405.
19)

o.

Ni&amp;eli, Allgemein~onstitutionslehre, en Naturwiesenschfatlicher und medizimischer

Eetrachtung, Berlin, Springer, 1927, pp 50 y 51. No obstante la acusaci6n implícitamente

lanzada por N~eli, no creo en
y laborioso investigador.

W'l&amp;

simple mala fidee por parte de Kammerer, un original

20) w. Jerusalem, Die eoziologische Bedingtheit des Denkena und der Denkformen (en
Versuche zu einer Soziologie dee Wissena, a cargo de M. Schler, Leipzig, und Mtlnchen,
D\mcker und Humboldt, 1924, pp 182-207), la llama "condensación".
21) Aún ai ninguno se negara a atribuir al colectivo la creación de producto• espirituales. como el lenguaje, la.a canciones populares, el folclore y otros.

�-3722) Segdn. Jerusalem, de lao con~ider~cione i.a1trod lCto:rias &amp; la edici6n alemana de
Lé~~l, Das Denken der Nat urvolker{ Les fonct~ona mentales dane les soc i~tés in•
•
r6rieuree, 1910) Wien-Leipzig, BraumHller, 1926 .
23) ~vy-Bruhl, Dac Denken ••• p1
., .,

¡

.,

.

?.4)· ·ibidem, p2
1

• ••

•

2'3) ibidem ; p 5
•

26} Íbi dem; p 10
,

.·J.

,

•

27 ) ibidem, p 11
gi·und ias d_er __Soz,i o~ogie tl \l/ian 1905, p 269.

28) G llDplowicz
p1~

Sozio l~isc~ Bed i

29) J rusalem, r 1e s

'l

~,g' h~1 t d

o • ('g

30) i bid"rn, p 1es

e

Den~11s

Citado por Jerusa lem,

und dcr Denkf ormen , cit.

et· ._ ,, • • p 18 3

•

31) ibidem, p 191

32) ibidem, p 192
33 ) LéV"'¡-Bruhl !" ob. ci t. p 336
34) ibídem, p 342

35) ibídem,

p

337

36 ) ibidem, p 339

;7) Jeruaalem,

Di~ eoziologisch~

••• p 188

38) ibidem, p193
39) ibídem, p 193 " Pero EC1 lee segui dam nte1 n i~o cada obseI"'aci6n de un individuo puede

ser en

í misma considerad

yn

c omo experienc ia . Se

gracias a confirmaoiones rscíprocae y a
sp!ritu~,

tinua col&amp;boración do loa

s

behabl r de experiencia s61o cuando,

r~for zamiento

ha formado

recíproco

w1

seguidos por una con-

conjunto de conocimientos ge ne-

rales y garantido º Po ~ Jo tanto } _ ~x-peri enc i general y garantida debe ser considerad corno 31 único cr)t~ia de verdad v'lido~ " (1 99) Destacar estas contradicc iones no
cons ~ituye tu1a

nu~~oa

ndispu.t"

cr!tio

etilos d

n

J~rus l~mi

indica

eolament~

lo~

como en

mom~ntoa

de nac imiento de

pensamiento, la oontradicoión ea consid r da como expresi6n de la

·ntre loe c ampos d

visión"

�-3840) Ni •e puede estar de acuerdo con la concepci6n de Jeruaalem aobre el origen de la
l~gioa. •EJ.

origen de la 16gica eat4 eat~chamente ligado a la formaci6n de la idea de

toda la humanidad como una BZ!!l unidad. La propiedad 16giea general ea la relacidn de
sobreordinación y de aubordinaci6n, v~lido para todas laa inteligencias humanas, relaci6n que, en su Ulterior desarrollo, lleva a una generalizaci6n siempre m'- comprensiva,
por la cual la experiencia general y

~~n ti da

está definida ,

orden~da

econ6mioament•

7 formulada de modo siempre mis preciso."(ibidem,p 206 ) To•o esto ea muy eaquem4tioo.
Tambi'n los puebloo primitivos pertenecen a la "hn1nanidad entera entendida como unidad",
¿o no?. Su 16gica que es de diferente tipo e•, al igu&amp;l que ia.ri-uestra,
válida para toda
,
la humanidad..¿Yqul puesto le espera a los m!sticos, a loe ~6a' t icoa, etc., que viven
en medio de nosotroa? El concepto de un colectivo de pensamiento que comprenda a todo

el glnero homo sapiena ea de poca utilidad, da.do que son demasiado escasas lae inter-

acciones intelectuales entre sociedades humana.a de dietintJ:&gt; tipo.

•

�,--------------- ¡
1

FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS DE LA EDUCACION 1
Este libro se presta hasta la última fecha indicada

1

1

1

1

1
1

....., l

15354S

121

FLE
his

ej . .l

�\

46 p.

(94 ), 278-318/90
Universidad de la RepÚblica
Facultad de Humanidades y Ciencias
Impreso por el Departéln'ento de Publicacion~s
de la Facultad de Huroanidades y Ciencia s
Depósito Legal . 245 . 7G2 /90
Junio de 1990
Montevideo , Uruquay.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3417">
                <text>La historia de un concepto y sus consecuencias para la teoría del conocimiento</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3418">
                <text>Filosofía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3419">
                <text>FLECK, Ludwik</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3420">
                <text>Fleck, Ludwik&#13;
La historia de un concepto y sus consecuencias para la teoría del conocimiento / Ludwik Fleck ; traducción de Jorge Rasner--Montevideo : FHCE, 1990; 37 p</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3421">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3422">
                <text>1990</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3423">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3424">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de La Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3425">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3426">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="55">
        <name>EPISTEMOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="435">
        <name>TEORIA DEL CONOCIMIENTO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="306" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="537">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/02f89833f3f12f82e2e382a486b0352f.PDF</src>
        <authentication>3cf513386b501c0a8131ec3cd918c4b0</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3397">
                    <text>II

— 191 —
ajdraais p ua ainS eou anb BupBijy ap O[iq p ou ojad 'o[p BJBd bijbs
-909U BJ3J3UO3 UO19BUIJOJUI 9p Oíhj [3 SOUIBJJB[[Bq I[[y '3J3 'SBIJBJÍáoiq
-ojnB 'sBijomara 'soiJBip so[ o8an[ A ^Bjpisuoa A uopBjuapo ap sbdiSo^
SdJUdnj SB[ 4BUn{B Bpnp UIS 'SOAtqaJB 8O[ UBIJ98 '*0J9 48B9IUB9pq SBJJ
-anS sb[ 'BUBisrud-oouBij B^Jan^ bj 'Baoda B| ap oaiuiouoaa cqpjJBsap
p 'sapuopBUJaim sanopspj sb^ uBjanj BJBsaja^uí sou anb o\ ig
•JBjuaiui b souiba anb o\ ppos-oainbisd jaia^a^a ap
Batjoisiq nopBiaadjaiui ap ofBqBJti un 'sand 'sg 'paoui pBpqB^uaui b^
ajqos 'jiaap ea 'oApafqns sbui odui^a un ajqos ouis 'epn^B eouJBisajd b
uBjpuaA SOJ9J9UO9 eappos sosaans so^jap eaaaA b anbunB '('aja 'saj
-Bjqim o eoaiijpd sosaans 'sBqaaj) sa^qpsou^oa o soppouoa ajuara
-Bjaapad sojajauoa o soAij^fqo soqaaq aaqos 'sand 'souiEnjas o^[

•(tI6T-0^8T) op
-oxaad opBuiraaajap uaiq un ap ojjuap ppos Bdsa BpBuiraaajap Bun
ap pjtora jijuas p A JBSuad p ajqos o^BSua un sa :o^p opoj Baqdrai
'oájBqraa uis '^ "aja 'soatuiouoaa 'sappos 'soaijipd SBraa^qojd ajqos
of^qBJj sa ou :apap sa íBijojsiq B[ ap sajuaijjoa o SBais^p sauop
-daauoa sb^ ap ojjuap opBzipaj ofBqBJj un sa ou oXssua ojjsan^[
•ofBqBjj ojjsanu ap
ap jajaBJBa p ajqos op ojamijd jpap a^qtpupsajdrai sa ojp bjb^
•opBsn soraaq anb sajuanj sb^ ap boijijo B[ ua opin^as opojaui p ajqo^
o^p jpap b uaiqiuBj oraoa tsb 'sBAijBatjtjsnf A SBAtjBaqdxa SBjqBpd
sBunSp jpap b BÍoqqo sou Baoda sun ap ofa^jaj oraoa BpAou bj ap
osn ajsg 'f\6X b 0¿8T 9P ba 9n^ pojjad [ap BatjsqaAou B[ ap 'ajuara
-BjaBxa ÍXX IaP soidpupd A XIX I^ÍS T9P B^psj[3Aou B[ ap 'ajuanj
ouioa 'ojuairaBqaaAOjdB A BJnjaa[ B[ ua 'ajJBd BqdiuB ua 'opBSBq Bjsa
uoiaanpojjuí Bj~a ap uoiaBnuxjuoa b asjaa[ b ba anb ofBqBJj [g

oooioha
'OJ3uio}j smq fso[ uosafoud ja uod
'smouai^ A. sapDpiumunfj ap pvjjnavj vj ap vum
'l"3 l aP Bf^oisijj ap otjüuttuag ja vuvd opvzjjvax

SBip9UI S9Sep SB[ 9p JBJOttl
VDSIA SO1^VD

�intrincado terreno psico-moral, que en nuestro caso es el de las clases
medias. Para nuestro planteo los valores quedan invertidos. No son
los archivos en donde debemos buscar nuestros datos, ya que allí
poco o nada útil encontraríamos que reflejara luz sobre la mentali
dad de nuestro sujeto. Sólo nos restan, por lo tanto, las memorias y
la novela como espejos en donde echar nuestra mirada escrutadora.
Dejemos —por ahora— a un lado, la primera posibilidad, las memo
rias, que sin duda están fuera de discusión, para detenernos a exami
nar la validez de cierta novelística como documento o fuente de
conocimiento para una posible interpretación de una de las polifacé
ticas caras de la historia, esto es, de una parte de ese complejo pasado
político-social-cultural que denominamos historia.
No somos los primeros —claro está— que intentamos el uso de
las obras de la fantasía para intentar aprehender ciertas formas del
pasado, ni ellas son valederas sólo para nuestro período. Nadie
ignora ni niega el valor que tiene el uso que de la épica y del teatro
griego se ha hecho, para el estudio del espíritu de su época. Basta
citar los nombres de Burckardt, Rodhe y Jaeger; los tres, en sus
respectivas obras sobre la cultura y el espíritu griego, han utilizado al
máximo las fuentes literarias. Refleja Homero, como es sabido, los
ideales de la vida noble y guerrera de la civilización griega primitiva,
para no referirnos más que a un punto (dejando de lado su valor
informativo sobre la economía, costumbres, justicia, etc.), tanto como
Hesíodo refleja las formas de la vida rústica o agraria, etc. Sin ellos,
así como sin el teatro, nuestro conocimiento de su moral, tanto como
las instituciones o la religión, quedaría trunco, por no decir nulo,
pues de hecho no tenemos otras fuentes más exactas que estas.
No interesa extenderse sobre ello. Lo que expresamos sobre la
literatura griega vale también para la medieval. Si queremos estudiar
los orígenes del feudalismo, la guerra de los cien años, el renacimiento
de las ciudades y el comercio, es evidente que los datos de afirmación
sólo hemos de hallarlos en los abundantes archivos o fondos docu
mentales de Europa. Pero si queremos hallar las expresiones del sen
timiento caballeresco, de la cortesía o del amor, o de su espíritu gue
rrero, los "fableaux", la lírica provenzal, las canciones de gesta, son
por sí solos capaces de darnos las respuestas a nuestras interrogantes.
Junto a ellas, las crónicas, pero nunca las listas de los bienes feuda
les o eclesiásticos, las colecciones de fueros, los documentos diversos,
jurídicos o económicos. Podremos, sí, hallar en los archivos docu
mentos útiles para el estudio de los ejemplos puestos, pero serán sin
duda del carácter del tipo literario ya visto. Gustavo Cohén, en su
estudio de la caballería feudal, usó, como elemento esencial para el
estudio de sus caracteres, la obra literaria de Chrétien de Troyes,
llamado por él "un grand romancier d'amour et aventure au XIIe.
siécle" (Bibliographie, págs. 7/8. Richard Masse. Paris, 1949). Efecti
vamente, las obras de Chrétien de Troyes expresan los ideales a que
ya nos hemos referido, tanto como pudieran hacerlo las crónicas
mismas.
— 162 —

�— S91 —
ap sajsapi a so^uaiimiuas ap sbuijoj SBjjap uaiqiuBi Bsajdxa ojuBna
na jBAaipaui X BnáijuB Baida bj anb jo[ba ouisitu ja auap X ajBAinba
opouad ojjsanu ap b[3aou bj 'oiubj oj jo^ "sopjanaaj ap ojqij jamb
-jBna ap ^a ouioa ojapBpjaA X j^aj ubi sa uajqnasap sojja anb opunuí
ja 'uoiobuiSbiui 'soqaaq sns X sajsaj uos ou saÍBuosjad sns uaiq is
'XIX V&gt;\S I3P BjaAou bj opora jBnái 3q •MOSXHaao^ souBuuaq so[ o
iMOiaaotQ uoa sajuB soub QS BJB(i ojjaaBq Búas ouioa 'asua^BjdoiJ
ouisaduiBo jap uotdbuijojui ap ajuanj ouioa ojJBsn ojapajBA ub^ 'oiubj o[
jod 's^ -biubd X Bsa^dxa 'a^uáis ¡a anb o\ paj sa js oaad íoxjax^ ujijbj^
sa o^[ ¿asBp ns Bpoj ap b[ ou o uos '^piA ap sbuijo^ 'sajqmnjsoa
'sopquB sng? ¿as^p X Baoda ns ap píaos pBpipaj Bun ou
o Bsa^dxa? 'oi-iaisap p ^inq b opBqqo 'Bzjanj u\ jod opBpjua 'píaos
BaJBJaf un jod opmSasaad 'oiaijaij: aÍBuosjad 'o^^ai^^ uijjbj^[ 'opiaajaj
soiuaq sou soaauiijd so\ b anb bX 'oiui^^n ajsa b sououiBijua^y 'opBuoia
-uaiu oiupjn p oiuoa 'ppos o pniiaidsa pBpipa^ Bun 'sop^uB so^uu
-sip apsap uBsaadxa so^p sopoj 'oáaBquia uig 'oajai^ ujjjbj^[— aiainb
as is— sa o[ oaodiuBj X oaapBpjaA sa oaoduiBj pu^p^j X 'uppipBp
ap o oiJBja^i| pp ajuauiapuBxá a^aijip oaiaojsiq pi^ p í—oaaiMOjj
B^uid so| oiuoa souaiu p— 'soauauioq saoaaq so^ sapaj uos oaoduiBj
oaad 'sapaj soqaaq Bsajdxa ou BpAou tb\ anb ojaap s^ #ojsa souiBa^y
*OJ^sanu p o moa ofnqBJj un ua B^uana ua aauaj b sojuaiuap usiJas
SBiJomaui sb[ ops X 'Bapojsiq uopBiajdja^ui Bun^uiu B^p ua JBSBq
a^isodini Bijas 'sp so^ ou BpAou b^ ouioa (*aja 'SB^pjBq 'sosaans 'SBjop
•aauB) so)3Jauoa X soaipjjaA soqaaq sojnd ua Bjss^q as oaijo^siq jaa
-ouoa p ig #Bpmas ua soinajaA oiuoa 'o^a b auodo as Bp^u sand 'of^q
-bjj ojjsanu somaJBs^q anb sb[ ua X 'uBsajajui sou anb sb^ '3auoiuido
n sauopBpajds X sapBpipaj sBsa uos ^ 'a^a 'svisai^iaaiv^ un ap o
apuo^) un ap sb[ anb SBiaBxa X sBpnás sbui usas '*aja 'Masaj
'mvhS xod safBuosjad sns ap saABj^ b SBjsandxa sauop^ia
-ajdB sb[ anb ajqisod Xniu sa 'sBiuap O[ joj 'ajuanj ap odp ojjo jainb
-pna ouioa 'opojjad oj^sanu ap BapsipAou b[ o^ub^ J3[ba jaaBq ajqisod
sa 'o^a jo^ uojnB pp Baoda tb\ ap t4sapBpipaj,^ uos sopB^uaAui saf
-Buosjad so^ 'opBiJB^a[OJd pp BpiA B[ o 'puopipBjj BpBJaojsiJB B[ ap
mijjdsa opBzipjsixa pp o —sojjosou JB^dBa souiajBiuaiui anb o^ sa
anb— Bisan^jnq b^ ap BpiA ap sbiujoj X sapapi 'sojuaimijuas so^ ap ppp
-Bjoj B{ ap ofa^aj p BJBp sou X '*aia 'sajqunusoa 'sBi^opaisd 'sBiua^ ua
BaiJ 'Biaajjo 3[ as anb buisiui pBpipaj bj ua saaiBJ sns BJipunq anbxod
'B^sipaj asopuap^q X opuBzipjnjBu bji as BpAou B^ 'boijubuioj jas ap
BiABpoi JBfap uis 'sopBipaiu apsap ' (vumunfj vipatuo^) ns ua Booda ns
ap pBpapos B[ ap BpiA b^ aiuauia^uapsuoa BÍapaj 'Dvzivg un '
-UI^ uis 'pna ja ua opouad) 44oX^ jap uoisajdxa ap bj^aou
-ijub BaijuBiuoj BjaAou bj ap oaSodB ja sa ojiáis jap pBjiui BJauiijd
bj ig "BaiisijaAou bj ap oiusij^aj jb X XIX I^ÍS IB souianiáajj ^
•sajBjuaiuBjaBS sojiib soj ua osoiáijaj
nijjjdsa ja o ísojaajap X sapmjiA sns SBpoj uoa uBfajjaj as 'sBpnp b
jBiánj uis 'apuop ua 'ojjBaj ja opuBpiAjo Baunu ojad 'BJnjBja^ij bj ap
Bjanj ojja ajqos jBijajBiu oqaniu 'is 'jBjjBq soinapod joipdsa
X J^\x sol^ís SOI U9 sajiAOiu somsiui sojsa jbzijbub soiuajanb ig

�vida. Por lo mismo, al admitir el valor histórico de ésta obliga, por
lógica, a aceptar la de aquélla; negar una de las partes equivaldría a
negar ambas. Corresponde, sí, hacer un estricto y previo examen de la
novelística considerada como fuente, tal como lo haríamos con cual
quier otro tipo de documentación; es decir, corresponde comprobar
la veracidad, procedencia de información del autor, los fines que de
terminan su obra, etc. Comprobar por cotejo de varios autores la "reali
dad" de un hábito o costumbre o de una determinada forma de pen
sar. Y esto hemos intentado hacerlo en la forma más amplia posible,
como se verá a continuación. Cotejando no sólo las novelas entre sí,
sino las opiniones de un autor con memorias y autobiografías, hemos
hallado generalmente exactas coincidencias. Coincidencias que nos han
permitido, por lo tanto, apoyar simultáneamente una afirmación en
una o varias novelas y en el recuerdo o la opinión de un personaje
real de la época. Pero creemos que, aun en aquellos casos en que los
cotejos están hechos sobre novelas solas, tampoco puede negarse su
validez, si coinciden diversos autores independientes entre sí y fide
dignos, como no se negaría la validez de comparar memorias, cartas,
recuerdos, etc.
Por ello, cuando, por el examen de la obra y de un autor, hemos
llegado al convencimiento de su valor documental, no hemos vacilado
en usarlo como prueba única de una afirmación nuestra, casos relati
vamente escasos, ya que la abundancia de fuentes nos ha permitido,
las más de las veces, hacer nuestras afirmaciones con do3 o más tes
timonios. Todo ello nos lleva una vez más a afirmar el valor documen
tal de la novela del siglo XIX, siempre que su uso esté realizado de
acuerdo a aquellos principios hermenéuticos que hemos esbozado, y
que son los fundamentos en que se basa la ciencia histórica. Por lo
demás, negar validez a la opinión de un novelista por considerarla
parcial, no es razón valedera, en principio, ya que también pueden
ser —y lo son en la generalidad las memorias, recuerdos, etc.— en
sus opiniones, así como también suelen ser inexactos y hasta inven
tados esos hechos reales que nos cuentan, y cuyas causas pueden ser
múltiples y no nos interesa aquí analizar. Baste, en este sentido, recor
dar las famosas memorias del general napoleónico Marbot (Mémoires),
al cual se le ha probado, no ya inexactitudes o parcialidad de opinión,
sino la inexistencia de muchos de los hechos narrados. (Luis HalPHEN. Introduction á Vhistoire. - III, III, 24, Paris. 1946. P. U.)

I
EL COMPLEJO BURGUÉS
El período que nos disponemos a examinar (1870/1914) es el
momento de máximo apogeo de la burguesía. Período caracterizado
por la paz interna que, en general, gozaron los países europeos y que
tampoco se vio turbado por ninguna guerra que trabara su ya pujante
desarrollo. Gracias a ello pudo la burguesía llevar hasta sus últimas
— 164 —

�— S91 —
-aod ^©[Sis oipaui ap sbui aju^anp oppBqiuoa Bq anb B[ b 'asBp Bsa ap
BIDU9AIAJ9dnS B[ 9p JB^I8999U 9p Bq Sapna 8O[ BJBd X 'BpiA 9p Sapapi
sns o^an[ jBasnq ap Bq Bppanbiaua BisanSanq B[ apuop na 'biusiiu
Bza^ou b[ ua ea anbaod 'BqBOipuiApa anb sappos-oapipd soAijaf
-qo so[ opBa8o[ jaq^q sbjj 'Baopaua^sos o Baosuapp pij sbui ns 'ezrab
'sa B[p oiJBjjuoa p ao&lt;j 'ppos as^p oraoa Bjp ap uopiaBdssap B[
Bjaietnb BisanSanq B[ anb sotuBiuaip ou 'sadoana BpBJaojsuB B[ ap
soiSa[iAiad 8&lt;q b aiuaaj —a^qpnastpui bX oqaaq— 6t4gp p 5¿^^ pp ba
anb opp p ajuBJiip 'ajuBuuuop asBp ouioa asaauodiui jod X soaiijpd
soqaa^ap sns ap 'opoj aaqos 'ojuairapouoaaj p aod oqanj BisanSanq b[
anb ap Bsiuiaad b^ jBuuiíp ^y qBJOui ns ap sojaadsB sojaap ap uois
-uajduioa jopa^sod bj BJBd ssajajui o^p sand 'BpBaaojsiJB b^ X BisanS
-jnq b^ aaiua Bqan^ B[ aaqos SBaqBpd SBunSp somaiaaauoa 'SBipaui
sas^p sb[ ap paoui Banjana^sa B^ ap sisipuB p JBJjua ap sa^uy
"opBaoAoad BtqBq anb sauopBinm sb[ ap Bjaaaip Bpuana
-asuoa ouioa oppuBaaouasua 'BzuBfauías X uaBuix 'BpuaiuaAuoa ns b
Banjanaisa ns ua oppuBziuBSaoaa 'aoiaajuB o[Sis [ap sauíj B^SBq ajuaSiA
píaos Biuajsis on^uuB [a opoj opBqiaaap BaqBq uaiqiuBj anb ouis '^8^,,
[ap sojuaiiuiAoiu so[ B^SBq BsaauBJj uoian[OAaa B[ ap uba anb soia^uoia
-npAaa sojuaiiuiAoiu so[ sopoj opBzi[Baa X opBqan[ Bq sapna so[ aod
soqaaaap so[ ap B^smbuoa B[ opBa^o[ Bq o[os ou 'o^8l ^ Biasq JB^a[[
p anb 'opaaBq BaqBS uaiq ubj X 'tjos [a oÍBq aB^n^ ns ap BArquijap
B^sinbuoa B[ aod ojuauíeaauosaj aBqan[ ap Bq .'Btsan^anq B[ 'sBsiaaad
SBipaj ap a^d un a^p Ba^d (o¿8l/68¿l) [^í8 ^n ap Baaaa a^u^anQ
'JJPYX l^í8 PP sajuBziiBaoojsiaB X SBjnpsqB SBjnbaBuoui sb[ ap 'a^uaSiA
BjABpoj oaad 'oanpBD opuniu p ua uoiaBuipaoqns ap upiaBnjis ns ap
Biauanaasuoa ouioa ttapand Bp^u anb oaad sa o[ opoj^^ anb aqBs anb
4asBp ap Biauaiauoa spiuijap uaiq Bun uoa 'oadoana o^iquiB [a opo^
ua BpBppora ajuaui[Bjoj souiB[pq B[ I[ItVX I^Í8 PP os^ao p u^
•BpiA ap sapapi soidoad sns b SBiaBajuoa aas UBiaaaBd
anb sauoiaBaídsB B[[anbB ua uiib 'asB[o ap X paoui Banjanajsa Baidij ns
oanjnj ns ua X ojeiparaui ap uaunuaajap anb sb[ 'píaos X oaiaojsiq
oidiouiad ns apsap 'u^aas 8B[ja 'BpiA ap SBAanu SBiuaoj SBjsa b asa^S
-aajua [B 'oaa^ *aapuaadiua b SBAanu BpiA ap SBiuaoj s^aiun sb[ u^aas
'sandsap 'Biajsnpui B[ X 'oaaiuiad 'oíaaauíoa p B[[a ap oajuaQ 'Bqa[ X
oaa[a 'Bza¡qou ap Baipjsa uoiaBziuB^ao ns ua op^anjanaisa a^uauíBiaaj
-aad BiaaaBtl anb opuniu un ua 'BpBuipaoqns uopBnjis ns b a^d^asa u^q
-Biuaiui anb so[[anbs Ba^d pBpi[iqisod BDiun B[ Baas O[paaBsap oXna
oaad '^aoip BjsBq saiuaidiaui issa 'oíaaaiuoa p X Biajsnpui B[ :asaBo
-ipap BqBjuajuí B[p anb b BpiA ap SBmaoj sb[ aod a^ua^sixa p^paiaos
B[ ap ua^aBiu p ojubí un —oidpuiad p— BiatAiA so[
B[ ap so[^is souirqn so[ ap aaaaoa p ua BpB[[oaaBsap X
•asB[a oinoa ojuaiiuiaBU o sauaSiao sns apsap 'piaos-oainbisd biuiouosij
aBqnaad ns Buiíuaajap anb 'aiuaAaod ns ap ojuniaj ap B^a^a 'Batuiouoaa
pBpiaBdBa ns ap uij X uoiaunj ua Baiuaaj ns X Biaisnpui B[ ap o[[oaaB
-sap p :apap s^ *uopaB ap SBzaanj SBidoad sns ua bzubijuod X otusiiuij
-do opunjoad un ua BpBXodB 'asB[a ap sapBpi[iqisod sns SBiauanaasuoa

�que ella misma querrá ennoblecerse a medida que sus posibilidades se
lo permitan. De ello nos ocuparemos en su capítulo respectivo.
Desde 1870/1914, la burguesía actuará como clase dominante, en
forma indiscutida, y han de ser necesarias las consecuencias de la
explosión de la guerra de 1914/1918, para que el mundo y los valores
por ella creados entren en crisis.
De esta burguesía triunfante nosotros hemos de estudiar solamente
las llamadas "CLASES MEDIAS", y nótese que décimo clases medias,
y no clase media. "Clases" porque entre el proletariado de donde
nacen o salen los componentes de las clases medias y la gran burgue
sía —esta última sí clase única, caracterizada por una fuerte posición
económica que la uniformiza en todas sus posibilidades, y por lo tanto
en sus formas e ideales de vida— no existe una capa social única, sino
una serie de capas económicas superpuestas que determinan sus posi
bilidades de realización y, por lo tanto, de su posición social y "modus
vivendi", aunque unidas todas por una serie de ideales comunes. Junto
a estas capas (pequeños comerciantes, industriales, empleados, buró
cratas, etc.), también existe una clase social compuesta por pequeños
profesionales, médicos, abogados, ingenieros, etc., e inclusive intelec
tuales, que si por su educación podrían considerarse como grupo
aparte, no lo son por sus posibilidades económicas, pues hemos de
considerar siempre como hecho fundamental esta posición económica
como la regla que determina el paso de una clase a otra, es decir del
proletariado a las diversas clases medias y de éstas a la gran burgue
sía. Ni o por su mentalidad, segundo hecho fundamental; pues, cada
uno de los tres grandes grupos que venimos esbozando se caracteriza
por una unidad mental propia; y este grupo de la clase media que
llamaremos ilustrada, comparte todos o casi todos aquellos ideales
de vida que forman la estructura moral de las clases medias, aun en
aquellos aspectos más materialistas; aun cuando es posible señalar en
ella una mayor fineza y a veces idealidad en la apreciación de sus
comunes ideales de vida. Estos ideales y este "modus vivendi" deter
minan su peculiar estructura moral, es decir, su manera de sentir y
pensar.
Trazaremos —ahora— los rasgos generales y fundamentales que
forman la estructura moral de las clases medias o pequeña burguesía.
Examinemos primero el carácter positivista de toda su estructura
moral. Su moral es de carácter esencialmente normativo y sólo vale
dero en cuanto valga como conducta positiva para la vida, tal como
se expresa en un discurso pronunciado en la Cámara francesa en el
año 1903 por M. Combes: "en este momento consideramos las ideas
morales tal como las ofrecen las iglesias a modo de ideas necesarias.
Yo, por mi parte, me hago difícilmente a la idea de una sociedad
contemporánea compuesta de filósofos parecidos al Sr. Allard, a quien
su educación primaria sería suficiente garantía contra los peligros de
la vida". A este extracto citado por Sorel, éste puntualiza: "Combes
no es hombre de tener ideas personales, él reproducía una opinión
— 166 —

�— ¿91 —
'AI 'l 'SBiaidraoo SBjqo 'Sf-61 'bJTV 'H 'opuninjaiui *pg 'S8 *8Bd
'IIX 'dBD '9i&lt;{vitvi 9p ínbiuviu j^[ '^Banejodinajuo^ buojsju,, '('V) a^wvag (9)
pppjppí
BUBdsg eg *pg -193 '8Bd '901 'SBJBd 'AIXX 'dBD '"toiísnf 07 'Cu) naDüadg (S)
*IO6I 'PÍJPBI\[ "p^nBj^; -pg -89 X z/\f "sSBd 'jj -dBg ít--&gt;BJqB¡Bd bj
ap JBjndod opijuas ja ua opcjuoq ajquioq Buins na 'aiUBJapiui bjsijbjoui,, —a^usppB
8?W— "\&lt;*3]a 'pBpi[Ea b¡ X osad ¡a ua jbub8u3 ^saiuainSis soidiauíjd so[ jod Bq^ujaqoS
as 'sajopBjdmoa sns b ajqa^ jod oib8 jBp ua bjjs^suoj pBp^iqcq apnBjS ns X {iq^q
Xnm Jod cqBindaJ a[ as 'soiaoSan so[ aiuaniB^aajaad bijouoo 'opBjnpo jcui 'opnj ajquiojj
*soubj8 na a^uBiajamoa BJa ajped ij\[,, •soiojjdns soj 9p -uipjüf ^g '('O) nv3HHij\[ (f)
•ajnapiaDO ap BjsiAag -pg "9gp -8Bd 'nxX 'dBD "^68T 'VV un aP biiojsijj '(3a -y) vOH3aDig
"S^ól '83JJV a ^BpBsog ^x SBd 'IIAXX dBD '^^^^a aP vl '(a) spaivo z^aaj ()
•pijsn/ 07 'Cu) H33V3dg -f Svá. '-p; '-pi (^)
'6161 '8;jB
s8Bd 'n\ "dBg -aaua/oiíi d¡ ins suojx^jf'd^ '(*O) laaog (1)
•(9) o^nuiisip ^ [bidos Á^i ap tsbd BiauaSiA uaiquiBj Bp ojp
jod ^ 'B^dumo so^ ou anbune 'soxdxoui^d soisa ap BiauaJ^iA bj opueui
-Bpoad Bxaauís Xnuí Á Xnin oduiaij ouisitu ^ sa 'Boipsap as pepi^aa
bj sbjj anbunB 'osoiana oqaaq '^ í (5) í4sa^uaaBdB sasa^a^ui sns jod
jBiná ^fap as sajqmoq so^ ap oipaui ouiuuaj ¡a anb bxujtjb anb v\
omoa Bxn^as ubj Bun^um átb\\ ou 'BUBUinq Bjanpuoa B^ b saiuaiuaaauoa
—aa3M3d buijijb— sauoiaisodojd sb^ SBpoj aQ,, 'Bianpuoa ap Bajn^
B^ax ns dxduiais sa saxojuí p sand 'uB^uodmi o[ as sasaxa^ui sns op
-uBna B^p ¡b sofo sns BjBxxaa oxad 'pBpiuxajBxj b^ a^uauíBJaauís bjbuibp
-OJ^ * (p) |bxoui pBpijsanoq ns 'ojp Anua, 'ojp jbuijijb ap Bq omsiui
o^ xod A 'sopoáau sojsauoqsap sbui so[ b 'so^dnxasa uis saaaA SBqanuí
'BXBOipap as Bj^p sbjj A pBpijsauoq b^ ap soidpuixd so^ BJBUiBpox^
•UBíouoduit o^ as SBpuaiuaAuoa sns opu^na sb[
-jpapBjjuoa BJipaduii 9\ ou pp ns ap ouisipax p anb oxad 'BaijaBjd
uozbj ap oaoduiBj uBjaaajBD ou anb '*aja 'pBpiJBD 4aj '—souiaxaA o^an^
anb— sapjoui saxopA ap ai jas bjjo BJB[pjJBsap B^p b ojunf ^ í(g) Bp
•uapuoa ap ojuaiuiijuas ouioa ojubj 4Bjanpuoa ap buijou ouioo pBpiu
-áip B[ A pjoui b^ ap opijuas oxajsnB un ua sopBjaxauoa 'sop^axa B|p
joá SBuiáop so^ uanbBjB anb soidpuud o BpiA ap sbuijoj SB|[anbB SBp
-oj opuBZBqaaj 'sopinfaxd A souisipuopuaAuoa ap ojpBnaax opiájj un
ua Bpsjjaaua 'afqixafjuí Bppoui Bjsan^jnq b^ anb pjoiu Bun ^bjj
•(^) BinbjBUB ns ap apjoq p BjJB^[Bq as pBpapos b^ sapna sb^
uis 'sappos sauopB[aj sb^ ap BJop^páaj ubjS b^ oiuoa 'ppos p^pisao
-au Bun ouioa Biuodiui as —jop^ápiAip oatdjj ns aaDN3dg "jj ua ojuaui
-ora ajsa ua auaij anb— Bjanpuoa ap buijou oraoa jBJora bj oxaj
•aSJBAijap uBiaaj^d B^a ap
anb sappos-oaimouoaa sapBpqiqísod sb^ ap uopspajdB paj Anuí Bun
jod opsppdsax Bjsa '^puaAiA BpnáB sbui ap opoixad ns ua Bja anb
X pjuaiuijuas X ojoBJjsqB jo^ba jaaaj^d p '^ppi^^j,, b[ ap ojuairaij
-uas p une íoappaj jopA ap sojdaauoa Baunu X Bjsiparaui pBpqBax
B^ ua sopBzipax xas ap saasdBa 'jiaap sa 'soaijob sojdaauoa B^p BJBd
uos t#aja '^osaxSoj^,, 'tppijsnjf?, \ta9ílaG,, I9P ojuairapuas p isy
-BpiA ap sauopszipaj sns Buirajajap
anb X 'BjjnpiqBS ns ap JBpd jaraijd 'oaijaBjd njijjdsa ns b ajuauíBj
-DBxa apuodsajjoa 'pjaua^ ua Bjsanáxnq bj ap X SBipara sasBp sb^ ap
[BJora B[ ap ttpuopunj?^ opijuas ajs^ • (\) Mopunra ns ua ajuaijjoa

�Y así, nos hallamos frente a la primera contradicción en que incu
rren las clases medias, de las tres contradicciones en que está sumido
todo el complejo burgués; el choque entre ciertos ideales que propug
nan sinceramente y la realidad de su "ser económico-materialista", que
tras ella le impone su negación. Porque en este materialismo econó
mico se hunde en parte su ideal de la felicidad, consistente —sin pasar
por ahora de su afirmación— en la idea de su ascenso de clase, con
todas sus posibilidades de lujo, confort, viajes, etc. (formas de vida
de la gran burguesía y la aristocracia), cuyo ascenso se realizaría me
diante un paulatino fortalecimiento económico.
Anhelos que no podrán cubrir y disimular el desprecio que hacia
estas clases sienten ciertos pequeño burgueses, o nuevos ricos (7),
pero que ellos o su inmediata generación también realizará de ser
posible; pues no se sentirán capaces, a pesar de todo, de ignorarlas,
por la atracción que estas formas de vida ejercían sobre la pequeña
burguesía, unida múltiples veces a un sentimiento muy próximo al
que llamamos sentimiento de inferioridad, en este caso sentimiento
de inferioridad social; formas de vida, la de la gran burguesía y la
aristocracia, que en el fondo la pequeña burguesía siente extraña a
su propia realidad social y tradición. Y de aquí la segunda contra
dicción de las clases medias: se afana por llegar y entrar en aquel
mundo que adivina y envidia, y que sin embargo repudia por su
carácter superficial, muchas veces parasitario y escéptico; indiferente
a las ideas de "Progreso", "Deber", "Justicia", etc., que forman las
piedras angulares de las clases medias; aferrado a una tradición sin
vida (8), despreciadora de la pequeña burguesía por su materialidad
y afanes, sin comprender ambas que ellas son también o responden
a ideales diferentes, formados y sostenidos por una tradición de siglos
o generaciones. Así la pequeña burguesía en ascenso se va a hallar en
la disyuntiva de renunciar a sus sueños o de renegar de su propia
tradición, es decir, de aquellos principios ya enunciados, y de su sen
tido práctico, para realizar las formas de vida de la gran burguesía,
como lo habrá de hacer por lo general, ya que le será en los más de
los casos imposible unir ambos ideales de vida.
Hemos afirmado que la realidad, desde los principios y a través
de los siglos, del existir de la pequeña burguesía, es la que determina
su peculiar "forma mentis", caracterizada por una concepción posi
tivista y materialista de la vida, fundamentada en el desarrollo de los
valores económicos y encerrada en rígidas formas externas (conven
cionalismos, prejuicios y el sentimiento de la dignidad). Obligada por
sus propias aspiraciones a encerrarse dentro de esta rígida coraza,
queda como consecuencia lógica cegada e imposibilitada para las for
mas y realizaciones del espíritu, formas ideales de vida; o a vivirlas

(7)Pérez Caldos (B.), La loca de la casa. Act. 1, esc. VII, págs. 1667/8. Ed. Aguilar.
Obras completas, t. V. Madrid, 1942.
(8)Chejov (A. P.), El jardín de los cerezos. Act. II, pág. 415 y ss. Ed. Sudamericana.
Teatro completo. B. Aires, 1950. Witte (Conde), Memorias. T. I, cap. I, pág. 21. Ed.
Calleja. Madrid, 1921.
— 168 —

�— 691 —
•s^6i '8&gt;-v *a
•Bj^iujn^) Bq "pg -Q '^ed 'j^ 'dc^ ^ip.qj ?&lt;*/ aP JJanui 07 '(-q) AOX91OJ, (n)
"S6 '8Bd 'X *dBD 'II "X &lt;a/' '(aPu0D) 3J-"^. (01)
"6^61 'V "3 "P3 ^I¿ '8Bd 'AX *dBD 'osuvyt 2^ 13 'Oa) s^aiv^ zanag (6)
•y *g •SBj3{dnioD sexqQ •BUB.iíj^my -pg *^/8l 's8?d 'fon^isap oiuoiutijoj^ '(*g #f)) MVHg
'¿^^l 'BJBId BT "oniquio^o^ -pg q/o¿ *'PÍ ''PJ l-^/ZV 's8Bd 'AI &gt;dBD 'ooiuiapnao un ap uauix^a
13 'CV) a^uviig "ip 'P3 #8S X gl '^^d 'jjj ^j^y -vjomv^ vq '(-j *y) AoraH^ (s;q8)
-aui b^ ua o^BJnSasB na Bjrjsisuoa BtsanSjnq Buanbad B[ ap
uoiaisod B| 'opBjunidj Bq ouisiJBjuauíBjaBd [a apuop ua J^y "ouisi^ubj
-apota jap uotaisuBJj B[ BiaBq asaejuaiJO b uaiquiej uba otnsqiqtu \ts
jotua} ^a aod SBpBaoi 'sBipaui sasBp sb[ 'oiBipatuut ap eoraaaaA otaoa
sand 'jtBaaSBxa ou oiJBsaaau sa oja^ '(n) oiJBuoian[OAaj opi^uas
aj Bun aod BpBuiinop B|pq as anb X 'Bdoan^ ap ojsaj ja ua otaoa
'otJBjuauíBjaBd orasqBuotanjijsuoa ja opBjuniJj Bq ou une apuop ua
'Bisn^j ua o^[a jo^ "oaituouoaa a^uauíBiaijjsa jajaBjBa ap 'jBuoianip
-suoa oiJBjuauiB[JBd Btuajsis un 'souiaA otuo^) "(oí) 8PIíHDlIJso^ aP
asBp a^uajod Bun ua [B^idBa ^ap upiaaajip B[ uoa uBqBuos X • • #saná
-jnq odij ^ap [Buoianjtisuoa BtnbjBuotu Bun ua sofo so^ sojsand uBjuaj
'soaid so^ 'sa^BtJisnput a saiuBiaaatuoa scq,, :$wij.owaj^^ ns ua axxi^
apuo;3 ^a aod Bqaaq uoiaBuiai^B B[ unáas '(061) noianjOAa^ BJauíiad
bj a^uBanp Bsnj Bisanáanq bj ap os^a ja jbj^ *ojáoj ns b uBjid
-sb 'Bjstxa ou apuop ua X 'oaiiBjaotuap njijudsa ap sotJBjuauíBjjBd
-sajBuotannisuoa soidiauíjd soj ap SB-iosuajap sajaij sbiu sbj jas
ap uBq ojubj u^ 'Bpjainbzt ap sajuatJJoa sbj ap ofnjjuí ja atjuas
b^bij as uatquiBj SBjja ua opuBna 'sBJopBAjasuoa ua uBJBUiuuaj
X SBpBjapotu ua aiuaiuajqisuasut opuBtujojsuBJj ubji as o^an^
•(5) sajBtaos sapBpijiqtsod sns ubjbjj
-Bq SBjja anb uatuiSaa 9jsa ap oajuap sa sand 'sBaijBjaotuap-sajBjaqij
saiuaijjoa sbj ap oajuap asjauajuBin b uBSxjqo sbj eauoiaBJidsB sBid
-oad sns sand 'Baoda bj ap jBjaqtj njijjdsa jb sajaij uBJisantu as oijbjj
-uoa jb SBipatu sasBja sbj 'sBjsijBiaos sajuaiuoa sbj ap ojjojjBsap a^uaia
-aja jb jotua^ ns ap Btauanaasuoa otuoa 'opouad ojjsanu ap oduiatj
ja ajjoa anb Bpipatu B 'BJopBAjasuoa sbui X sbui asopuatasq X jbjoui
ns ua opuBzxjBisija ba as Bisan^anq ubj^ bj anb ojubi u^

av o^snvaaan aaa
11
sbj SBjja anb opuoj ja ua ua^uats anbjod 'ssjja ap jb
-nj —J3A ap sotuaq otaoa— u^asnq op^j ojjo jod 'opButuijajap sotuaq
anb sbui jo j sbj sptA bj ua uBztjsaj SBJiuattu anbjod 'BipaáBj^ ns zaA
bj b sa anb 'sBtpatu sasBja sbj ap uptaatpBJiuoa jstauasa X Bjaajaj bj
b sotUBSajj isb ^ '(stqg) ^Ejua^ut uaqiqojd aj saja^ut ns o pBptuSip
ns ^upisuajdtuoaut ns anb 'BptA ap sbui jo j SBjjanbB jod JBsad unSjB
ap uaaip sou anb soJídsns JBdBa^a uajans as bjbdsbui ajqBqjnjjadtuí
ns sbji san¿j *ojiBa^ ja X BjaAou bj ap síjabji b soatjuBtuoj souans ua

�dida de sus conveniencias, pues, convencida de lo que le parecía per
fección, o al menos, el mejor de los sistemas político-sociales, quiere
inmutabilizarlo, tanto más cuando sabe que de él depende su propio
porvenir. Por ello su admiración por las instituciones liberales de
Inglaterra, lo mismo que su entusiasmo y ensalzamiento de la revo
lución francesa, que se le aparecía como la hazaña máxima realizada
por la lucha de la libertad y la igualdad del hombre (12). Esta idea
de la libertad y la igualdad, es la esencia misma del sentimiento
liberal-democrático de la pequeña burguesía, y su falta será el motivo
que la impulsa a la lucha por su conquista durante el siglo XIX, o
más exactamente a partir de fines del XVIII (13).
Tomas Mann, en su novela Los Buddenbrook, pone en boca de
uno de sus personajes, perteneciente a la pequeña burguesía, las pa
labras siguientes: "nosotros la burguesía, el tercer estado, como se
nos ha venido llamando basta ahora, queremos que un noble lo sea
solamente por sus méritos, nos negamos reconocer como tal a un hol
gazán y rechazamos la distribución actual de estamentos...!, quere
mos que todos los hombres sean libres e iguales, que nadie esté su
peditado a una persona, sino que todos seamos subditos de una misma
ley...! Deben abolirse los privilegios y los despotismos!... ¡Todos
hemos de ser hijos del Estado con igualdad de derechos; y de la
misma manera que ya no existe mediador alguno entre el profano y
Dios, así el burgués no debe admitir obstáculos entre él y el Estado!. ..
Queremos libertad de prensa, de industria y de comercio!... Quere
mos que todos los hombres puedan competir mutuamente, sin privi
legios, y que sus méritos sean sus coronas!... (14).
Palabras dignas de un Constituyente de 1789, y que afirman cla
ramente los sentimientos de una burguesía todavía sometida, al mismo
tiempo que afirman la idea liberal-democrática de las clases medias,
pero que nos dicen también de la finalidad esencialmente económica
que se buscaba en la conquista de esta libertad igualitaria, y que se
complementa con el trozo de las memorias del Conde WlTTE ya ci
tado. Spencer en su obra La Justicia en sucesivos capítulos nos dice
cuáles son moralmente aquellos derechos que deben ser respetados
en el individuo; a saber: integridad física, libertad de movimiento,
derecho de la propiedad, libertad de trabajo, de creencias y cultos,
etc. (cap. IX y ss.). Legislar y caracterizar estos derechos debe ser
el fin del sistema parlamentario-constitucional, pues la democracia en
la conciencia burguesa es eso, tanto como el predominio de la mayoría,
y por ello la apoyará. Concebida, claro está, la democracia como una
organización dentro de la cual la pequeña burguesía sea la fuerza pre
dominante, y que por lo tanto le permita el logro de sus propias aspi
raciones que tienden a verse frustradas frente al conservadorismo exce-

(12)Pérez Caldos (B.), Lo prohibido. T. I, cap. VI, pág. 63. Ed. Losada. Buenos
Aires, 1947.
(13)Ver cualquier historia político-social del siglo XIX.
(14)Mann (T.), Los Buddenbrook. Cip. VIII, pág. 123. Ed. José Janes. Barcelona,
1948. Strimberc, Fermentation. Cap. VII, pág. 118.
— 170 —

�•a/'o 'ojqand jap o^ituaua u/j '('3) Nasal "I9Z "^?^ '901 '^BJBd 'AIXX '3/ '('H) Ha:&gt;
-N3d "jBjndog BJ3)o¡[qig "pg '51 "^ed 'j 'dB^ 'soaij socianu sog '('3) aadJO^ (91)
•odoun^ ap otjojsijj '(-g) aaoa^ "pi-jpBj^
•ouimg opunj^ -pg *¿/9i&gt;i "sSBd 'AI 'J^V 'ojqand jap oSiutaua u¡j '("3) Nasal (91)
-jnq bj ap ojuauíiAjoAuasap ap opouad p uoa 'pBpipnsBa Bjaui jod ou
X 'ajuauíBiaBxa apiauíoa ojjojJBsap oXna 'Bsuajd bj :ppos jopA ouioa
'BUBpunaas ojuauíoui p bjsbij 'buijb un uoa Bjsan^jnq bj BJoqB Biuana
'jB^unijj ojjaaBq BJBd ouioa Biuaisis ajsa opoj jbiujijb BJBd ojub^
•SBipaui sasBp sbj ap jssuad p urtóas 'opBjs^ pp
sajaqap soj jas uaqap sapna ojnqdBa otuixojd un ua souiaja^
•SBiJBjapjd aAisn[aui a 'SBsanS
-jnq sappos sbsbui sapuBjé sbj jod BJoqB Bpiuajsos Bas X 'pBppjodjoa
B^uai Bapi Bjsa anb Bjsd 'pipunuí Baan^ spun^as bj X Bjauípd bj
ajjua opipuajduioa zsd ap opoijad jb jBjadsa anb Bjq^q ojad 'ojnjosqs
ajuamjBjoj ouaaiqo^ un ap p^pxsaaau bj ubjbuijijb anb 'soajanu soj
-jaia bX jaaajBd^ souiajdA 'js 'opojjad ojjsanu ap sautj BiaBq oja^
•ojsaJ ja ajnSasB aj anb BpuBjiS
-ia ap ojuaiuiqduina ajuataip un ap 'js osa 'oiquiBa b 'sajBnpiAipui
sapBjjaqq sns ap ajjsd ajjs^ajjua ap jouiaj Bjpuaj ou Bisan¿&gt;jnq Buanb
-ad bj 'opBjsg jap aiJBd jod sajaqap soj ap ojuaiunaouoaaj ajsa uo^
•sbijoXbui sb[ b JiAjas jofaui BJBd 'jBaj ouisijnjosqB jap jb ajuajapp
buijoj ua 'ojjas aqap —a33M3dS ajBqiuoa anb Bapi— ajuajodiuiuo isbo
sa opBjs^ ja oipaui sanájnq ja BJBd is sand 'soujBu^^ua aqap ou
BzuBlauías Bjsa o^jBquia uig SBjnjosqB sBinbjBuoiu sbj ua Xaj ja Bq^d
-nao anb ojsand ja jBiaos Bjnjanjjsa bj ap ojjuap opuBdnao 'opsjs^
jap sajaqap X sajapod soj ap ^api bj Bjsa opoj b ojsandjadng
(9l) 44BXI9íi Bl
ajqos ajsixa anb ajqijBjuí a opBjnaBiuui oaiun oj sa jBSjaAiun oiáBJjns
13™ 'BiaBjaouiap bj ap uapi bj ap ouisiui ojoqiujs ja ua asjijjaAuoa
jod BJBuiuuaj anb 'tjBsjaAiun oiáBJjns,, jap pspisaaau bj jaaouoaaj
b Bijqo bj anb X —oáanj souiajaA ouioo— asjBiauajajip BJBd sojuaj
-ui sns sopoj ap j^sad b apunjuoa as saaaA b jsno bj uoa 'BiJBjajojd
bjjoXbui bj ap soqaajap soj ap ojuaiuiiaouoaaj jb BJBijqo bj ajuauíjBjBj
anb ojad '(^l) Bsan^jnq bijoXbiu bj ap —Jiaap sa— bjjoXbui bj ap
soqaajap soj ap ^api bj ap ojjojJBsap ja souiaA ajuajaqui Biauanaasuoa
01U0^ "Bjja un^as BiaBJaouiap bj ap capí bj ap Biusiin uoia^juasajd
-aj bj sa ojunijj ns anb jbiujijb apand as jsy 'ajuaiquiB oidojd ns
ap uajBS sajuBjuasajdaj sojjanbB ap soqanm anb ap BpBtujijB p^pij
-inbuBJj bj Bp saj SBtuapB X 'ssjsijnjosqB soujaiqo^ soj ap uoiaipBJj bj b
a^uaaj sauoiaBJídsB X soqaajap sns ap o^uaiuiiaouoaaj jap p^piJn^as
bj 'Biauatauoa ns ua 'oub^jo oiuoa Biuasajdaj ouisiJBiuauíBjjBd j^
•OAiinaafa oub^jo ouioa opB^s^ jap Bapi bj jbioos Bjnjanjisa-jadns
X oijBjojoa ouioa X 'j^sjaAiun oi$Bjjns jap capí bj JB^aaáB aqsa anb
sbj b 'SBjsandxa sajBiaos sbuijoj sbj b oujoj ua opuBJi^ 'sBaijBjaotuap
UBjas SBipaui sassja sbj oiuauíotu ja jo^ "Bisan^jnq bj ap SBipaiu s^dBa
sbj jBuoisuaasB ojjojJBsap ^jqq ns ua Bjja b uanSajj anb ouisim oj jod
jipaduii a asjBJjaa b bX apuai) X BJídss anb 'Bjsan^jnq ubj^ bj ap oais

�guesía. No es exagerado afirmar que fue el periodismo el que difundió
los principios que acabamos de analizar, y que ellos triunfaron al ha
cerse universales, es decir, capaces de ser captados por todos los rinco
nes de Europa. Llegados a todas las capas sociales, su fuerza se hizo
indetenible (17). El periodismo fue la verdadera escuela o fuente de la
educación cívica de la pequeña burguesía y su influencia en ella indis
cutible; a través de sus artículos, tanto el pequeño burgués de Madrid,
París, Londres, etc., como el de las pequeñas ciudades de provincia,
quedaba informado de la vida política y social de sus respectivos países.
En ella aprendió a comprender los conceptos de "Fraternité, Egalité", etc. Dentro del periodismo se forman los apóstoles de la democra
cia burguesa, y desde ella harán sentir su voz no será "Vox clamantis in deserto", pues estas voces serán como el eco de los ideales de la
burguesía, ya que responderán claramente a sus sentimientos; pues,
convertido el burgués en gran lector de diarios, será él el que, poco a
poco, se imponga al periodismo, haciéndolo así instrumento esclavo
de sus ideales (18).
Ideales que en su conciencia son concepción avanzada en la evolu
ción política, al mismo tiempo que forma de progreso, tanto como el
puente necesario para que él se produzca.
Para que el sistema que ella con su esfuerzo había sabido realizar
le fuera propicio en sus intereses le será necesario ante todo lograr una
amplia base de paz y tranquilidad, que le permita afirmar su sistema,
para así poder volcar ahora todas sus energías en el desarrollo de aque
llas actividades que están llamadas a permitirle realizar sus más caras
aspiraciones. Y este anhelo de paz (19) no habrá de tardar en conver
tirse en verdadera pasión, y, por reacción, en odio a todo lo que signi
fique violencia, cualquiera sea su forma, ya que esto sólo puede signi
ficar peligro al edificio social en el cual tan cómodo y señorial se
siente; así hallaremos el origen primero de su paso al moderantismo
conservador (20). Por ello sus imprecaciones y repudio al "Terror" del
93, que considera como la página negra de la Revolución Francesa, a
la cual tanto admira por lo demás, pues ella significa esa violencia que
tanto comienza a amedrentarla. Violencia que ahora va a significar
claramente amenaza de cambios, como pareció desprenderse de la "Co
muna de París" en 1871, como consecuencia del desarrollo de las co
rrientes socialistas; y que parecían amenazar con sus reivindicaciones
al sistema por ella creado en toda su estructura social. A medida que
se va haciendo moderada, también va perdiendo su capacidad de "aven
tura", es decir, perdiendo aquella energía que impulsaba a un Living-

(17)Será justamente en Inglaterra en donde comienza el gran desarrollo del perio
dismo, es decir, justamente el primer país en donde había triunfado el principio cons
titucional.
(18)Barres (M.), Los Desarraigados, ver capítulos XIV y XV. Ed. Félix Juven.
París, 1910. Ibsen (E.), Un enemigo del pueblo, o./c. Act. III, pac. 100 y pág. 123.
(19)Valdeiclesias (Marqués de), 70 años de periodismo. Cap. XVII, pág. 198. Ed.
Biblioteca Nueva. Madrid, 1949.
(20)France (A.), "Historia Contemporánea", Bergeret en París, Obras completas
cit. T. IV, cap. XI, pág. 657. Gutiérrez Gamero (E.), Mis primeros ochenta años. T. I,
cap. XVII, págs. 284/85.
— 172 —

�'6*61 'sany 'a •BUBoijaniBpns -pg '02/6LZ "83Bd 'AIX 'dBD '•mud aund
'OtStftJ Iig '(*f) AHXHOMSIV^) w\l OJOB J3A '-3/-O 'Ojqand ¡ap OgltUOUa Ufl 'N3SBJ •()* "3?d
'AX &lt;dBD 'ajqwitu ap inbiutnu /g '-jio ^EauBxoduiaiuog bijojsijj^, 'CV) a^Nvag (^3)
"98 "3Bd 'II '1JV 'I 'X "1P 'BllduioD SBjqo '%a\o UOM
'Ca 'O) VHS m "3?d 'III '*3V '0/ 'ojqand jap oSituaua u^ '(-g) mbsoj (3)
•8*61 '*-v *a '3-&gt;v Ta
•95 -2Bd 'ii "d^^ -oaucuodiuatuoo tippnjoaai vj ap opto ^g '(-^ -^) ouswo^ (33)
*S6I '8ouioi sop ua 'sejajduioj sbj([q •jBi¡n8y *pg "2011 "2Bd
'IA "dB^ 'ouojaa ap sauotsauduit auqos ouuataut ap sdjo\¡ 'ims.vjaoxsoq '¿3 "Sed 'j -dB3
'I 'I 'Vo '(8PUO3) 3iJ-'^. "1P "P3 "Z^ #á?d 'IIX 'dBD -"tpauop aun ap svpotuap¿ '(-q)
nv3auip\[ "9/Sl 'saed 'nx 'dB^ •3/-o '(ap sanbjBi^[) svisaioi3aiv^ 'SI6I 'sIJBd 'a[BuoijBjy^
auicxqig ai[aAno^[ -pg 'l\/H -s^Bd '1 -dsg SLjjatiS sop axjug *("g) xaa.iVQ (13)
OUIOD BpiOJ9f^ OpBTJBJ9^Ojd ^p BlDua^OIA B-^J 'BUBUBtn ^p UBdn9O3jd 98
9nb oaad 'Bjp pp soi{99q so[ jod sopBzxjoudiij U9js9 oa anb 89jquioi|
8O[ 9p OJU^IUIBSUOd [9 OpOl '9SJl^lJip 49SJBAIJ9p 9q9p [B119 \9 BI9Bq UIJ
UBJS J9 jqB BJS9 'Bl^J9U9 ns 9p O¿JB BIS91l^jnq B[ B 9{JBp A 898B[9
U9 UOISIAip B[ JBpqOSUO99J 9n^lSUO9 \9 4BI9U9piA B^ jod 'iS 9SJBA[BS
9p9nd OpOJ^ "XJBJ\[ 9p SB9pt SB^ 9[qiSOd SBUI O\ JBZI[B9J BJBd 'SBIJBUOI911[
-OA9J 8B9pi 8B[ B 9JU9raBpBUIlSqO BJB1B 98 OpBIJBJ9^Ojd [9 18 98JB)JB989p
gpgnd opunuí pp am^AJod p bzbu9oib 9nb oa^ipd ^^^ :Bi89n^jnq b^
9p 8BI¿)J9U9 SBpBj^lllIU SB^99 JBAOU9J 9p Oip9UI O9iun p OpBTJBJ9[Ojd p
jod Bppjgfg BpugpiA b^ u9 gjuguiBjsnf bj9a iaao 9nb oisg aod s^
'9JU9IS9jd 9nb 8BZBU9UIB 8B^ BJJUO9
9)U9IS 98 'opBJS^ pp UOp99JO^d B^ B 98OpUBUOpUBqB 'iSB X
ns gp o^inbuBJj X oiJBjugpgs ggoS p ug JBjnajsip gjginb Bjsg Bjoqs
sgn^ qBnptAiput ozagnjsg p uBipuodsgjaog Bjoip Bjs^q 9nb sguop
-bzi[B9j SB[pnbs 9p opBpmg p X cqpjJBsgp pp opBjs^ p aod uopogaip
B[ 9p B9pi b^ b 'Baoqs os^d opuBfgp 'uBqBXodB 98 sequiB 9nb U9 'Bani
-U9AB gp o 'gaqtaoq pp pnpiAipux uppgB gp pBppBdB9 b^ gp ^ptpjgd b^
9p JBJnjBU BpU9n99SUO9 U9tqUIBJ 89 'B9TUIOUO99 9ppUJ 9p 89UOZBI Jod
999JBdB89p 18 9llb 'tt9JIBJ Z9SSIB^? pp njIJldS9 pp UOpiaBdBS9p B^ UO9
BJippuioo sgn^anq niiajd:9 pp uppBZTJBjugpgs b^ 'sBingp oj JO^j
• (f^) SBín BziaoingjB B^ Z9A BpB9 9nb
orasippos p ugjBquiog gnb souagtqoS so^[9nbB opuBXodB sguopisod sns
9saBaiUo9SB Bosnq 'BisgnSanq Bugnbgd b^ ugiquiBj sgggA ssanSp oag^
' (2Z) 4tsouiB sol 3P PBI IB i^is^
gp oqggjgp p uozbj b[ b o^giu ou oagd ojqgnd p uoo bjs9 bui[b ij\[
•opBjgpotn ojpnA 9q 9iu 9nb ops :opBiquiB9 u^q ou 8B9pi stj^[ 'sopoj
gp sofo soi B 'o;iílíl un OUJLO oiagxqB Bjsg u9S5[B^sy gp oopjpd opBSBd
^^ :apgp opgnd 'pnipgB ira b uopoipBajuoo gp X BipaBqoo gp opBsnoB
oagj ¡Bjaoduii an)!^ :ugsqj gp gísuosagd un Bsgadxg o[ oraoo p^
&lt;topBJ9pora-orasiaopBAJ9suooí? jbiub^| soraBjapod gnb O[ b Bgj| jsy
X sguopisod sns BZBugras gnb giugis gnb orasipagqi^ orasira p
jBuopoBga Ba^q 9\ gnb o[ '(j) SBistnbaBUB X Bpaginbzi gp s^jugiaaoo
SB^ b aoragj ns opoj gaqos sg oagj '^X o^Sis pp sgaoqjB so^ b jbS9^{ p
ttBiJBiugpg8^ soraBjaBraB^j gnb O[ ug Bi^opgxsd ns opuBraaojsuBaj ba as
ISB ÍBiáaaua B^iag^gad ns gp BJjsgnra Bra^p ssragp o^ aod '(f'Oól) ^^B
ua upp^ b sijbj ap BqBAan BI an^

'BaFJV IB ^Pbj un o auojs

�una manifestación pura y simple del sentimiento de lucha de clase se
presenta entonces como algo muy bello y heroico; está al servicio de
los intereses primordiales de la civilización; no es seguramente el mé
todo más apropiado para obtener ventajas materiales inmediatas pero
puede salvar al mundo de la barbarie" (25).

III
LA IDEA DEL PROGRESO
Uno de los perfiles más claros en la estructura moral de las clases
medias —más exactamente— de toda la época, es la "Idea del Progre
so", que es sin discusión alguna el fruto más legítimo del desarrollo de
la burguesía; verdadero sueño que expresa en su conciencia la casi
totalidad de sus ideales. "La teoría del progreso ha sido recibida como
un dogma en la época en que la burguesía era la clase dominante, se
deberá, pues, examinarla como una doctrina burguesa" (26).
Sus raíces las hallamos, ya, en la filosofía de la Ilustración en el
siglo XVIII, pero es en el siglo XIX, en donde esta idea halla su vigen
cia total y el ambiente propicio a su fecundo desarrollo, apoyada en la
Revolución Industrial, que desde mediados del XVIII se produce pri
mero en Inglaterra, y luego en el resto de Europa. "Puede decirse que
desde principios del siglo XIX el espíritu humano se ha puesto sin
condiciones al servicio del progreso. Ya todo el mundo cree en él.
Todo el mundo lo espera confiadamente. Todo el mundo se siente obli
gado a promoverlo o llamarlo, a aprovecharlo" (27).
Para el hombre del siglo XIX esta idea representa a la vez el signo
de su triunfo y a su través el logro de sus más caros anhelos de bien
estar y felicidad; nervio motriz que la mueve, o lleva a promoverla,
pues, parecía que allí en donde se promoviera el progreso en todas sus
formas, la felicidad se derivaría, cuando no inmediata, en forma me
diata; esa felicidad que eternamente, y en forma diversa busca el hom
bre desde la aurora de la historia; y que la burguesía querrá realizar
en la tierra. Será en esta meta de la conquista de la felicidad terrestre
en donde coincidirán la burguesía y las élites intelectuales; pero esta
coincidencia termina allí, pues apenas cotejados cuáles son los medios
y valores que significan la felicidad para unos y otros toda coinciden
cia termina. Mientras a la pequeña y a la gran burguesía les parecía
el mejor medio la conquista de los bienes materiales, la intelectualidad
parecía querer lograrla primero por el desarrollo del espíritu, la cul
tura, y por el sentimiento de la fraternidad (28).

(25)Sorel (G.), Reflexions sur la violence, o./c. Cap. VII, pág. 96.
(26)Sorel (G.), Les ilusions du progres, Avant-propos, págs. 5/6. Ed. Riviere, 1921.
(27)García Morente (J.), Ensayo sobre el progreso. Revista de Occidente. T. XXXV,
pág. 166.
(28)Dubois, L'éducation de soi méme. Humilité, pág. 161. Ed. Masson, París, 1910.
Chejov (A. P.), El jardín de los cerezos, o./c. Act. II, pág. 424.
— 174 —

�-9t6I 'oaix^^j g ^ ap opuog pg ^gS '2Bd 'ITAX *dBD '••'&gt;';/ P 7.&lt;&gt;S
•.VUOlSifJ 'NVA13A3HX AVTflVDVJ\[ '^St •2i?d 'HA "dBD 'UOUVJuaiUjaj '3H3HKIHXg (\)
"0S/6t *s^fd 'III -dB;&gt; 'i '3/*o '"aja 'suotsnjj saq 4("f))
aaaog ^091 -8Bd 'jj 'mxx "dBD 'II 'X '3/' 'optqryojd oq '(-g) s^aiv;) zaaag (0)
•^;a 'siioisn^} saq 'OS/óf1 "*8ed *jjj *dB3 'j '*o/'o '("O) aaaog (62)
soabjj b 8OA9I1U souiiubo opjamoa jb ojjaiqB BJaiqnq 'uopaajip im ofcq
sBpBaao sauoioBjo^dxa ^ira ^p 'Bn^B ap soj^s ap 'sBjajuBa ap 'sbuiui
ap ouanQ ••••pBjjaqq B[ opuBJ&lt;qdini 'soAiin^a sauoqiui so^ uBqBuiB^[
ara 'SBUBiuora sb^ ap ouas ^ap Á SBaoj sb[ ap upzBJoa |ap 'sjBd ^ap
sojiquiB so[ sopoj 9Q'*,, ^safBnosjiad sns ap oun ap Baoq aod Nasal
Bsaadxa o^ ouioa ^bj^ 'pBpaxaos b^ X ajquioq ^b BiJBsaaau aaja as Bismb
-uoa BXna 't4sajo^BA o sauaiq,, sosa jiaqnasap o 'Bza^aniBu B^ ap jaBj^xa
opuBasnq sopoi íBJtiiuaAB ap nji^jdsa opBuiB^| souiaq anb osa opoi
4ttajiBj zassiB[9^ pp X otusqBnpiAipui pp íui^aj b sije^ ap afBiA opBjp
bX p ua sopBjaaauoa 'ziajoniojnB X Bajas uppBáaABU B[ ap Bisinbuoa b^
d so^as soajuB^ sojamijd soj ap 'qao^j X anajsB^ ap Baoda bj s^
oiuimop ns sbiu 'opianaaj p ua ojos ubjiata o 'sojopt sofaiA
soj sopoj UBjasa Bjp b a^uaaj X 'BApisod X BisiuoprqoAa Bpuaia bj
BJoqB Buiuiopajd opo^ aaqog -sajopjaaBS sns X sajBip sns uoa 'uox
^ipj BjapspaaA ua BjpjaAuoa as Bpuap bj jod upiaBJiuipB ng
"(08) oaxsijBjaui a^uauíBjnd oj opoj opBj ap
opuBfap 'ajqisuaaduioa Bas aj anb jb^ buijoj ua BpBaqdxa o BpBp Bas
aj anb Basnq jBna oj BJBd 'Bjp uoa asjBpuBjsnsuoa ap bjbjbjj oduiaij
ouisiui jy 'ajjBp Bpand Bjja anb soatjaBjd sauyj soj aiuauísjos opuBa
-snq 'SBAijBjnaadsa a^uauísjnd sauopBxjsaAui sbj opuBZBqaaJ 'oAijisod
jaiDBJBa un uoa BjJBjjojJBsap boijiuSis jBna oj 'osajSojd jap uapjo
ja ua sajBapi soidojd sns ap opiAjas jb Bisand jas Bpand anb Bpuap
Bun 3Q '(6^) apaBjd X BAijisod Bpuap Bun jpap sa 'osajSojd pp
opiAjas jb sojsand jas UBjaipnd Bjjapua BzapjnjBU bj anb S3jojba
o sauatq sojpnbn sopoj anb jaa^q ap z^dBa Bpuaia Bun ap sapBpq
-iqísod sbj jsjjojJBsap oduiaij oiusiui jb oiJBsaaau Bjas aj 'ojp BJBd
ojad 'osaj^ojd pp ojjojjBsap ja Bj^d soijssaaau sojuauíaja soj sopo^
JBjjBq uBiaja BzajBjniBU bj u^[ "BuBuinq pBppijaj bj X osajSojd jap
oíaiAjas jb sojjauod Bjsd JBuopoajjad X JBjsinbuoa 'jjjqnasap ap uBq
(pBpaioos bj ap ojuaumjisui a BiauaSija^ui) Baiuaaj bj X Bpuap bj
anb 'sojuauíaja soj sopoj ap jBSjaAiun aiuaupiíoa ojafns ouioa BzajBJ
-n^BU Bq 'Baiuaa^ bj X Biauaia bj 'BzajBjnjBu bj :sajBjaua^ soiuauíaja
^ajl aaajjo sou osajSojd ap buijoj Bjaiupd B-q -aja 'pBpiJBa bj 'Bppsnf bj
:jbjoui asjBuimouap ap ajqrpBj 'BjaBJjsqB sbui biujoj bjjo X í-aja Bpuap
bj 'BiJjsnpui bj :Baiuiouoaa 'ajuatuBjaBxa sbui Bzinb o 'jBijajBiu soui
-ajBuiBjj anb buijoj Bun íosajojd op sbuijoj sop JBuiuuajap somapod
ojuauíoui jauíxjd ja apsap isy 'pBpiJBa bj o Biaijsnf bj ap bj oiuoa o^ub^
'BiJisnpui bj ap sbuijoj sbj ap ojjojjbS3Q "jbjoiu osaj^ojd ouioa ooiuaai
osaj^ojd ojubi BJBaijiuSis osajSojd jap api vj 'opoijad oj^sanu ap
oipam ajqiuoq jap JBsuad ja un^ as 'pspapos bj ap p^ppijaj joXbui bj
BJBd sapspijiqísod sns ap oiuixbiu jb sop^jjojJBsap X sops^sinbuoa jas
uaqap anb sbuijoj X so^uamaja soj uos sajsna 4BJoqB joa soiuaqaQ

�del mundo por el mar y por tierra"... (32). Nada más gráfico para
expresar todo lo dicho que el recuerdo de las orgullosas Exposiciones
Universales, que ahora comienzan a proliferar, expresando en ellas
el símbolo y la clave de una nueva época, su desarrollo y poderío.
"Sí, la Exposición impresiona —dirá Dostoyevski, refiriéndose a la
celebrada en Londres en 1866—. Sentís una energía terrible, que ha
unido allí a todas esas gentes incontables, llegadas de todo el mun
do... reconocéis una idea gigante; sentís que allí se ha conseguido
un triunfo. Empezáis como a temer algo. Por independiente que fue
rais, algo hay que os parece terrible. ¿No será ese el ideal logrado?
—pensáis—. ¿No será ya el término?... Todo esto es tan solemne,
triunfal y orgulloso, que se os empieza a encoger el espíritu" (33).
El sentimiento del progreso lo sustentará, en una fuerte base eco
nómica, sin la cual ésta sería muchas veces sólo una idea irrealizable,
o simple teoría, y nada más lejos de su espíritu que las teorías, espe
cialmente frente a aquellos problemas de los cuales cree que depende
su propio destino (34).
Para poder realizar esta primera forma del progreso, puente de
la felicidad terrestre, cree necesario realizar previamente la organi
zación social que le permita y le asegure el desarrollo de todas aque
llas posibilidades que ya hemos señalado: libertad, trabajo, seguridad,
etc. (35). Y esta organización, afirma, es también forma de progreso,
de progreso social y moral que es el complemento del progreso cien
tífico y técnico, y sin la cual no sería posible el desarrollo de la
ciencia y la industria.
Esta segunda forma de progreso se simboliza especialmente en
la idea y sentimiento de la "Justicia", que marca con su sello peculiar
las formas del progreso social (36). Idea y sentimiento de la justicia
en torno a la cual giran todas sus opiniones sobre el bien y el mal;
dicho con otras palabras la Justicia es el "bien", lo justo, lo per
mitido, en eterna lucha contra el "mal" siempre presente.
Primera forma de la idea de justicia será el reconocimiento de
esa igualdad y libertad a la que ya nos hemos referido: "La igualdad,
señores, es la ley misma del progreso humano —dirá Ferry en un
discurso en la Cámara francesa— es más que una teoría: es un hecho,
es la esencia misma de la legitimidad de la sociedad a la cual per
tenecemos. .." (37).
Es sobre todo la libertad —junto a la idea de paz y seguridad—
en donde recae la idea del progreso, al mismo tiempo que le reconoce
valor de justicia, pues es ella la que le ha de permitir progresar eco-

(32)Ibsen (E.), Juan Gabriel Borkman. Acto III, pág. 124. EL Mundo Latino.
Zola (E.), Dinero. Cap. VII, pág. 127. Ed. Sopeña. B. Aires, 1947. Chejov (A. P.), El
jardín de los cerezos, o./c. II, págs. 420/1.
(33)Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. V, págs. 420/21.
(34)Zola (E.), Dinero, o./c. Cap. II, pág. 35. Id., IV, pág. 71.
(35)Spencer (H.), o./c. Cap. III, parág. 14, págs. 32/4.
(36)Id., id. Cap. IV, especialmente págs. 44/5
(37)Fehhy, Discursos, T. I, pág. 284. Wirre (Conde), o./c. T. II, cap. VIII, págs. 16/7.
— 176 —

�z\

— LLl —
"ZZZ 'a?d '3/' '"3a 'oiuouiiiiD^^
99 a?d 'LZ a?J8d 'IA dBD Tí 'TI (It)
•*•! TSI -^BJBd 'iiiAXX "dBD Tí 'TI (O^)
•S2 -2?d '1 du^ -o/o 'ouauja '(g) vioz (8)
ousisnad Bjsianf jg,, :viuvwajy ap opia^as \y saaavg 9P jqo
bj ua souiaA oj py ^Jbuim [9 o[p aod usiuasaadaJ anb ^ ua^uyjjuí
b^ anb stqpnbB b jbSiisbo p 'ojubj o\ jod 4sa Biapsnf Á pBpaiaos b[
ap oubs a^uauíjBJoui onpiAipui pp uopB^x^qo v\ Bjas BpBjadsajj
•BpBaaoraap b^ ap buisiui uoisaadxa b^ sa souiaqBS oinoa anb pBppnSí a
pBjaaqq ísbuijoj sns SBpoj ua pB^jaqq b^ Bfiqoa as Áa^ ^\ of^q ojsia
souiaq ouioa 'sand 'pnifr aod sopoj bjb¿ BfaaBd ^as B^p anb —ssuaid—
oiJBsaaau sa 'Biaijsnf b[ ap uoisaadxa bj Bas B^p anb asd oaa^
' (ZV) lsnf ajuauípaoui sa ajiuiaad B[p anb o[ ojos Á 'bioij
-snf bj Biuasaadaa bidubisut Buiíjjn ua Bjja Á íXag bj ap oiaaduii ja
oí^q aijsisqns apand ojos zaA ns b BpBziuBáao pspapos bj 'uoiaBziuB^
-ao Bun B)isaaau —ssuaid— pBpaiaos bj ouioa isy "Xaj bj b o^adsaa
jap ojuaiuiijuas opunjoad ns ua ^piuaiuoa Bjsa BiaT^snf bj ap Baipianf
Bapi bj anbao^ 'sajBiaos sauoiaBjaa sbj ap paoui ojua^sns Á oao ap
Bj¿&gt;aa 'u-ííag,, bj aapuajap b ouioa tsb ío^saa ja aan^ass aj anb BtauBjxSiA
ap ojuaiuiijduina ajuaiaija un ap oiquiBa b 'opBjsg jb sajBnpiAiput
sapB)aaqij sns ap a^asd jB^aaiua Baauíaj ou ojja joj "oaiáoj jbjoui oqaaq
ouioa 'aaaouoaaa b B^sandsip Bjsa BjsanSanq suanbad bj anb Á OAi^Báau
ouibjj aa^Madg anb oiuauíaja ja sa pB^aaqij bj ap uppBjiiuij Bjsg
' (it) Btsan^anq
Buanbad bj á aaDMadg aiuauíjBan^Bu aqiauoa bj oiuoa uaiquiB^ sa isb
anb 'souBpBpniauoa sns ap pBjaaqij jbjiuiis bj uanbipnfaad ou zaA ns
b SBjja anb ap uoiaxpuoa b auax^ oj sapBjaaqij ss^sa SBpoj b oqaaaap
auaij aaquioq ja is oaa^ 'SBipaui sasBja sbj ap ai^uas ja uoa opuaijj
-lauíoa 'aaaouoaaa Biaijsnf ap uos anb sapB^aaqij SBjjanbB uos saj^na
aaip sou 'sopBjia bÍ (*8S á ^i) sojnjidBa ap aiaas Bun ua aaDMadg
•BjsiAijisod-ouisiuoianjoAa jap oaiaoaj Á aosuajap ouioa otpndaa a^aanj
un 'aiuauíjBjnjBu 'ja ua BJ^uanaua aaDMadg aod opBjp o^a^aixa a^sg
•(0^) ttSBpuBjsunaap sbj aod asaBjn^aa osbo BpBa Baed auaiAuoa anb
Á '' *uaiq ap aaquioq un Baa ojanqB ns xs 'oíaiAaas ns b oaaa^uiBa un
ai)impB jb Buijojui as BiBsuas Buosaad Bun^uiu anb jBnSt jb 'Barps
-oji^ uoiaBijij ns A ua^iao ns souiiainbui ou upiaisodoad Bun aBjdopB
ap sa^uy,, :BjsijBiaos aaiasa^a ap Xaj eun asaBa^uBjd jb '0681 ííB
ja ua oJisiuiin aauíiad un aod 'saaog soj ap BJBOiB^ bj 9^ub ssqaaq
sauoiaBuiaijB sbj ap apuaadsap as ouioa 'BAijisod jBaoui Biaijsnj"
(68) tt8a^uainát?uoa
soiaipuaq soj b ouioa isb 'BqBaj Bpoj ap saaqij sapBpiAijOB sbj b aaqmoq
Bpsa ap soqaaaap soj ap oiuaiuiiaouoaaa ja Boijdiui anb OApisod oun
'soiuamaja sop auaxjuoa —Biaijsnf bj ap BuBiunq api ^j souaui oj
b— Biaxisnf bj ap sapi bj anb —aaDMadg "jp— aBa^soiuap b opsSajj
soiuajj^^ 'osaaSoad jap sbui Bjnuiaoj BAanu Bun Buiinaaiap A 'Biaijsnf bj
ap o)uaiuii)uas ja ua apunq as jBnpiAipui pB^aaqij bj ap capí bj 'jsy
•(gg) oiusijBaaqij ap Biuaoj Bun ouioa BjopuBiuaijB 'ajuaiujBiaos A bdiuiou

�de inmediato sospechado de la sirvienta de la casa. La forcé a con
fesar su falta. Ella se puso a mis rodillas, bien pensáis, yo no lo tuve
en cuenta y esta mañana a la primera hora di parte a la policía.
Esta muchacha ha cometido un crimen y queréis que me lo calle...
Es necesario que se haga justicia. Era mi deber. Un crimen es un
crimen y la ley vigila para castigarlo" (43).
Atacar la ley, no defenderla, equivale a atacar a la sociedad
misma en su esencia; son, pues, enemigos del pueblo o de la sociedad
aquellos que así proceden (44).
Castigará, pues, a los que así proceden, considerándolos como ene
migos y creerá en el temor como medio para protegerse (45). Para
vigilar, atemorizar, castigar, preservando así a la sociedad de quienes
la atacan, organiza —ahora— todo un sistema policíaco y un régimen
penitenciario o carcelario, todo de antigua data, pero sólo ahora
con la efectividad social anotada, legalizada y apoyada en una amplia
base jurídica, todo ello instrumento puesto en manos del Estado, agen
te encargado del buen funcionamiento de todos estos órganos.
Convencida la pequeña burguesía de su alto sentido de la justi
cia, ha de pensar que sólo ella es capaz de reconocer lo justo de lo
injusto (46).
Habrá que esperar a muy entrado el siglo XX, para que la socie
dad burguesa entienda y comprenda que si la ley debe castigar, las
cárceles más que centros de castigo deben serlo en lo posible de rege
neración. Por ahora le basta con quitar del medio a aquellos indi
viduos que reputa socialmente peligrosos, afirmándose en la idea "tú
pecas, yo castigo"; por ello no se opondrá —aunque con cierta repug
nancia— a la idea de la pena de muerte. Hacia fines de nuestro
período, tiende a creer en la necesidad moral del mejoramiento de
los sistemas carcelarios, al liberalizar en su conciencia sus sentimien
tos de justicia.
Hasta ahora hemos visto la idea o sentimiento de la justicia en
su función jurídica, trataremos de analizarla ahora enfocada como
idea de la caridad —exactamente la caridad como forma de justicia—
La caridad como idea de justicia responde al sentimiento —que se
formula como un tipo de socialismo, muy "sui generis"—, muy propio
de la mentalidad de las clases medias, y que consiste en el despren
dimiento de una pequeña parte de los bienes que en general goza en

(43)Barres, Al servicio de Alemania. Cap. XII, págs. 212/3. Ed. Paul Fréres. París,
1916. Corot, Pensamientos y escritos del pintor: "Una mañana le trajeron un cuadrito con
su firma. Eso —dijo— no es un Corot. ¡Y bien, lo haré detener! —exclamó el portador
del cuadro— ¿A quién? interrumpió Corot inquieto. Al falsificador que me lo vendió.
¿Detenerle? Pero si tiene hijos, es casado, significaría la miseria para él. ¡No importa!
Es un falsario, y la justicia... ¡Oh!, la justicia..., poco le falta para que sea un ver
dadero Corot. Mire. Y tomando el cuadrito, el maestro hizo un Corot. El feliz pro
pietario podía garantizar doblemente la autenticidad de la tela". (Roger-Milés: Corot),
págs. 133/4. Ed. El Ateneo. B. Aires, 1948. Spencer (H.), o./c. Cap. VI, págs. 29, 68.
Id., cap. XXV, págs. 113, 284.
(44)Ibsen (E.), Un enemigo del pueblo, o./c. Act. IV, pág. 157.
(45)Spencer (H.), o./c. Cap. IV, parág. 19, págs. 45/6.
(46)Dostoyevski, Los hermanos Karamazoff. T. II, cap. XI, I. pág. 1259. Ed.
Aguilar, citada.
— 178 —

�'Z91 "8Fd *3/*o '¡vnStsap oiuouitijv^^ 'MVHg(55)
•9/591 -s^ed 'j -dir) -a/-o 'aaddo^(j&gt;s)
•BJiuiouoja Buojsiij jambjBno aseay^(5)
•9^ -Sisd '0^ -8ejBd 'j^i -dB3 -a/'o 'HaDMadg(25)
•Buadog pg •! -Sed 'n -dB3 jnmuuaQ '(-3)
'H *2ed 'jix 'dB^ *Bpan3as ajj^d '^a/'o 'otuDjaidojj 23 'ahahomsiv)(15)
*6/88S 's2Bd 'IIIAX "dBD '/' 'NVA13A3HX AViavDvpj(os)
"Il/OlZ "s3Fd 'IIX "dBD "Vo 'ojau?a '("3) V1OZ "ISI '8Fd 'I 'dBD "Vo ^"OD(6fO
'IZZ "8?d '3 #dBD "^/*o 'oswoj^ oSiuiv 73 '('8) spaivf) zauaj(8t)
•BUBOuaiurpng *pa *Il/0I "s8Bd 'jjx 'dB^gBpun8as
3UBd 'oijvtaidojj 73 'ahihomsiv^) "6/80Z '88Bd 'UX 'dBD "D/' 'njjaauóp mtn ap
'CO) nvaaaij\[ ^89 '8Bd '^x 'dBD 'S1jvd ua t^-taS-ta^ 'jia 'ttBauBaoduiaiuo^
'(•y) 33Jívaa *I2Z *3Bd 'l "dB3 'a/-o 'osuv^^ o2iuio 73 '(*a) spaivf) zaaaj
-ijbo b^ ap sauotoBApom Á sbuijoj opuBOsnq amSas 9[qisod
•(55) ap[iuinq ^ie joihb oand aod A SBpBsaaajuisap ouiod
B[ ajduiais anb —Bjsa oxb^o— anbunB 4BpuBBdoxd a^dinis sa uaiquiBj
saaaA SBqanra anb oxad '(^S) pBpixBa b^ xaa^q ap pBpisaaau B[ xijuas
b BSqqo sa[ ojuaiuiipxoiuax ^a saaaA b anb sa osa jo^ 'aáixa opBix
-Bja^oxd [a anb sajBiaos SBxofaui sb^ b SBAtiBau sns A sapBpiJBa sns ap
sos^nduu so[ ax^ua Bun^B upxaaipBJ^uoa saaaA sb[ ap sbui sb^ xaA uts
'(55) sopea[duia souisiui sns uoa BÍoBd Baod A ofBqBJ^ ap soiJBJoq soqB
xauaiuBta xod uaqon^ oduiap oinsiin j^b anbunB 'sBxaiaijsnf A
-oxd ajuauíBqxauas uaaxa as 'pBpiiBa B^ isb xaaBq [B SBipaui sasB[a
'(ZS) souBpBpniauoa sns ap ojsax ^ap sanoiaaB sb^ ap BxnqB b^ b jBjsa
ap SBpBdnaoaxd UB^^q as axduiais 'SBipam sasBp sb[ sand 'uoiDB^nraa A
pBpisoiao xod '(XS) s3 I ^nI&gt; aP SBiauaiJBdB sbj jba^bs xod BXBq o^
'Bsoi^qax pBptjaauís xod Bá^q o[ ou opu^na A 'bubijsixd Bisa[ái b[ ap
sojuaiuiBpuBui so^ ap oxjuap Bisa anbxod 'saxajut xod uaiquiBj oxad
'Biauatauoa ap sos^ndrai xod BAijBjrxBa B^ouiaxa^ 'soqduiB sbui uos
SBipam sasBp sb^ ua pBpiiBa b^ BXBd sauozBJ A sospiduit so^
(OS) IB1X ^iauauíjsqy B| ap Biq B[ o
"1BS aP líDJ^f3 I3P Bpsznxa B[ buiiub anb njijjdsa ^ xod BxoqB opBj
-uasaxdax ojuaiuirjuas ípBpixBO B[ ap sospidrai so[ sa^qísod sojaadsB
sns sopo) ua JBid^a souiaxanb is B^uana ua xauaj anb Aui\ uaiqmB)
^Bna \^ 'osoiSqax n^ijjdsa jap Biauan^ui B^ ap Biauaisisxad bj xod
asxBaqdxa a^x^d ua apand pnjpBxS b^ ap oiuaiuipuas ajs^ '(6X7) ' ' 'BJ
-auBtu Bunio[B ap Bpuodsaxxoa anb oqaaxd s^ *o^Bax osouixaq ajsa
'soubui sns xod 'oqxaax |^ ap A pBpiAB\[ ap Bip sa ^oq • • • opxanaB ara
anb BxoqB • • • oxa^ *—B^aod ^a oftp— ajBqB xouas 'paisn auopxa^^
:ojduiafa un íopijBAsap ja BiaBq pBpxxBO ap oj^b un uoo opBSuaduioa
'ou is o 'opijxBduioa xas aqap opiqiaax uaiq opo^ anb api bj b opuaip
-uodsax 'pnjijBxS bj ap biuxoj bsoixiio bj bxbuio^ pBpix^a bj saaaA y
'(2f) sopBztjBax Baunu sauBjd ap Bixoaj o 'uoiaBiua^so ap ojob ajduiis
sa saaaA SBqanm anb ^A 'oxaauís o;uaiuiijuas un sa opuBiía 'Biauaiauoa
ns uoa xijduina ap xbjbxj ap Bq 'Bjja sajBna sbj uoa uatquiBj sbuixoj
uos '(-aja 'sojisb 'sajBjídsoq) Biauaaijauaq ap sauoianjiisui ap uoia^p
-unj Bq '(lf) BpBjoaxnB A BqaajsijBS ^nuí a^uais as BisanSxnq bj anb
bj ap 'pBpiuxajBxj bj A ouisijBiaos jap c^pí Bu^xjxa Bisa ap jBxauaS
pBpixaauís bj xeáau apand as o^^j "a^a 'sbusouiij 'Biauaaxjauaq ap sassaui
-xa^ o sbjix sbj oipaui oiuoa opuBuio^ 'sopiasodsap soj ap oíaijauaq

�dad; sin embargo creemos que lo esencial queda dicho, y se puede
resumir en amor, temor, remordimiento, religiosidad, convencionalis
mo social.
Sin embargo, a pesar de todo ello, también creerá a veces, que
la caridad es un mal, ya que ella puede servir para debilitar el carác
ter tanto del que la hace como del que la recibe como también por
considerarla una posición sentimental, es decir anti-práctica, que no
condice con su personalidad, y por lo tanto alejará este sentimiento

de sí (56).
Así, al negar a la caridad, afirmará por lo tanto el progreso al
obligar al individuo desvalido a luchar por su sitio bajo el sol, con
virtiéndose así, en un valor o bien para la sociedad, pues ello signi
fica haber logrado aquellas formas de vida en que se basa el progreso
y la felicidad. Al negar así la caridad como una necesidad social,
frente al pobre, le da un valor paralelo y equivalente al dado a prin
cipios del siglo XX, por Sorel, a la violencia proletaria actuando
sobre la burguesía sedentarizada, es decir exigiéndole aquellas carac
terísticas de acción e impulso que ella ya casi no tiene.

IV
EL SENTIMIENTO DE LA NACIONALIDAD
La unidad de Italia y Alemania (1870/71) es claro ejemplo del
vigor que ha tomado en este período el espíritu nacionalista, que se
caracteriza por el sentimiento de la patria. Sentimiento que se expresa
en las palabras del autor del "Sombrero de tres picos" y "El capitári
Veneno", Pedro A. de Alarcón: "Vivamos la gran idea nacional; con
fundámonos en un magnífico amor, en una misma voluntad, en un
mismo ser" (57). Patriotismo y nacionalismo que hunden sus raíces en
la idea de la raza, que es, sobre todo, de donde nace la idea de nacio
nalidad. Nacionalidad y raza se funden a su vez en ideales ultranacionalistas, como el desarrollo del sentimiento y la idea del "Panslavismo", tal cual lo sentía el Conde Witte: "Durante cierto tiempo
me sentí inclinado a aceptar los puntos de vista de los eslavófilos
relativos a la Obschina, pues las doctrinas de aquellos grandes idea
listas habían ejercido siempre notable influencia en mi ánimo" (58).
Ideal que quiere expresar la reunión social de toda una raza y en
ella afirmar su expresión peculiar y diferenciadora de las demás; pues
ella, la raza, es sobre todo lo que caracteriza a la nacionalidad, dife
renciándola de las demás por sus notas peculiares: costumbres, idio
ma, religión, etc., y sobre todo porque ella significa una tradición

(56)Galsworthy, El Propietario, o./c, parte segunda. Cap. V, pág. 225. Pérez GalDÓs, La loca de la casa, o./c. Act. I, esc. VII, pág. 1669.
(57)Valdeici.esias (Marqués de), o./c, (citado por...), Cap. I, pág. 16. Gutiérrez
Gamero (E.), o./c. Cap. VI, pág. 119 y ss. T. I.
(58)Witte (Conde), o./c. T. II, Cap. XII, pág. 272.
— 180 —

�— T8t —
•0Z/6I2 '^ed 'nxx 'dB3 '"PI ss A OTZ BnJ8
-Bd 'xx '^BD 'siJOd ua taiaiiag *d/*o 'l4B3UBJoduiajuo[) buoisijj,, '("y) aonivH^ (19)
*/Zfl •88?d 'AI "laV "Vo 'ojqand
jap oSiutaua m/j '(-3) N3SHJ '812 -8?d 'j^ "de^ 'j j, ^/o '(apuo3) axxi^ (09)
'l/OSI '88Bd 'HA '^bO 'a/'o 'Diuvtuajy ap oioiauas \y 'CW) saaavg (^^)
'BIJJBd BJ X pBpiJBUOIDBU BJ 3p
OJU3IUIIJU3S pp X B3pi BJ ap UOpBUIJIJB 9p BJIllUjpj U3 9JJ9IAUOD 3S
ouisijimas-ijuB p rsy -bujbcI ns Bdoan^ ap o^und aambpno ^p J90Bi[
b 'o^JBquia uis 'ojsandsip ípaota X Bjáo^o^isd ns aod ojubj o^ aod
9IU9J9Jip ÍJ99BU B OpBA9[[ UBiqBq O\ SBIOUBISUIIDJID SB[ 9puop BUISIUI
BJJ9I^ B^ 9p OX9UO9UI 9 'BIJJBd UIS 9jqiUOl{ p I S9JU9J9Jip UOl^ipj X
Banjjn^ 'uopipBJj 'bzbj ap aaquioq p Bj99JBd ojpnf p sand 'sdo^ng
U9 [BJ9U9J&gt; U9 U999pnj99J OJU91UOIU 9)S9 U9 9Ilb 4SO9IIIIU9S-I)UB SO)
-U9IUIIIU9S SO[ 9p S9UOZBJ SBJ 9p eutl B9I[dX9 SOU 'ttBZBJ BJ 9p OIU9á^, J9p
UOIS9jdx9 BJ U9 BpB9IJI99ds9 JBJniJlia-JBlOOS J)K[JIUU BJ 9p ^9pi BJS^
'(19) SBÍP
-9UI S9SBJ9 SBJ 9p JBJOUI BJnj9njJS9 BJ U9 OIJJBd O1U9IUIIJU9S J9 Blíljqo
X auodrai anb oj sa —aiuauíBoiJoaj souaui jb— sojjaoaijBua X sauaiq
SOJS9 J9AJOAU9S9p X J9pU9J9Q 'SOpOJ B S9UnUIO9 S9U9iq 9p 'BDIUIOU
-O99 uaiquiBj X 'jBjnjjna-jBpos pspiun ubjS Bun ap sojuaiuipuas íjbu
-oi^bu ojuaiiui^uas jap sojoqiujs soj 'a^uauíBDiJoaj 'sand 'uos sojs^
•(09) BPna
bidbij ojubj oj ^od X sopBssdajuB sns BiaBq UBiSiJip as ajuauíBauBj
-uodsa sauozBJoa sns 'ajjaniu bj ua X BpiA bj ua JBsuad b u^qBzaduia
X sojos UBqBjsa opusna X 'Bisnjj b jBpiAjo uBjjpod sbuibC • • BijjBd
ns BjjanbB Bijas aaduiais ojubj oj jod X 'sopBSBdajuB sns ap SBq
•uinj sbj Biuajuoa Bisn^j ap ojans j^ 'Bisn^j jod usqBJídsns X bi^jbjsou
BJap^pjaA UBijuas io^^ 'BSiad ap JBjqsq b uoJBzaduia iui ap saaaa sbui
UBqBjsa anb so&gt;q *ajjans ns uoa sojuajuoa UBqBjsa is 'saauojua 'a
-a^d sa'q^, :uodBj[ ja uoa zsd ap opBjBJj ja jbuijij Bj^d jjjb
as ja opuBna 'sopiuj^j sopsjs^ ua sopBa^iuia sosn^ 'axxi^
jb UBqBsaadxa oj as ouioa jbj ísopesedajuB sn3 ap Bjjaij bj X Banjjna
bj 'uoiaipBjj bj jod spiun bijiuibj ubjS Bun ap ojuaiiuijuas ja ouioa
pBpijBuoiaBu bj jijuas uBJBq aj anb jijoui X jiaia '.iaaBj^ ' (55) jbu
-oiaBu X jbidbj Bjnjjna jBijnaad X uoiaip^aj Bsa ojjanAuasap Bq as
'ajuauíBjsnf 'apuop ua Buatj Bsa b jouib uaiquiBj u^arjiu^is oiusijoijjBd
X oiusijBuoioBU anbaod ^sajuauoduioa sajuajajip sns ^uaaanuí X uaAiA
'uaaBu apuop ua sajsijojijjaj sajj^d ssjuijsip sbj ap uoisnj bj ua ajuaui
-BjaBxa sbui o 'BJjaij Biusiui Bun aaqos sonpiAipui a sajjsd sns SBpoj
ap uoisnj jbjoj ap sojaqu^ X bzbj ap ojjn^jo ns ajquioq ja BJjuanaua
uoiaipBJj Bjsa u^ 'BjsijBuoiaBu ojubj oj jod X 'jBnpiAipui a JBijnaad
ojjas X pBpijBu^oiao ns Bjnjjna bj b Bp aj anb bj 'jBjuaiuijuas buijoj
ua Baoda Bjjsanu ap oipaui ajquioq ja 9aia anb upiaipsjj Bjsa s^
?SBadojna sapBpijBuoiaBU SBAanu sbj ap upiOBaijdxa bj ijjb asopuBasnq
'jbjoui X jBiaos jas ap buijoj jBijnaad ns odiuaij ouisiui jb asjipunq
X Jijns BiaajBd apuop ap 'jBAaipaiu ja ajuauíjBiaadsa 'opBSBd asa
ap ojuaiuiiaouoa ja Jod sajajuí ouiixbui un ojjadsap as XIX [^T8 I3
ajUBjnp oiuoa opiqes s^ 'opsssd ns ua apunq as anb jBjnjjna-oaiJOjsiq

�El sentimiento de la unidad de las grandes familias raciales (Panslavismo, pan-germanismo) traía aparejado el sentimiento de las rei
vindicaciones territoriales, que encontrarán en las clases medias siem
pre apoyo, muchas veces sentido como una necesidad económica,
aunque nunca confesado (62).
En todos lados prima un profundo sentimiento de orgullo nacio
nal que trae como corolario un interés por la tradición y también por
la finalidad histórica de la nación. "Francia —dirá Ferry— no quiere
solamente ser una nación libre, sino también una nación grande" (63).
Ideal que impulsa a la formación de los grandes imperios, considera
dos necesarios para el prestigio de una pretendida gran potencia, tanto
como una necesidad para el progreso universal, ya que el imperialismo
significaba llevar a aquellos pueblos coloniales esa civilización, que
la burguesía consideraba superior, y tras la cual marcha también su
superior organización económica, que también considera justo dársela
como forma de progreso civilizador (64). Pues no vacila la pequeña
burguesía en especular con sus propios sentimientos cuando así le
convenga; y que en última instancia son la razón verdadera, de sus
impulsos colonizadores (65) ; baste recordar la exportación de opio a
China para convencerse cómo entendía a veces, su idea de la civiliza
ción de los países que considera países atrasados. Porque si bien la
burguesía media tiene un enorme orgullo patriótico por la cultura de
su país, como es materialista, la sentirá mayor cuando la vea expre
sada en una producción técnica industrial, ya que ésta, al mismo
tiempo que satisface su orgullo patrio, también satisface sus intereses
económicos, cosa que jamás pondrá en el olvido (66).
Defender todos estos bienes, que en su conjunto forman la gran
deza nacional es un deber obligado que la burguesía sostendrá como
hecho moral inherente a todos los ciudadanos.
Sus sentimientos nacionalistas culminan en la idea de la dignidad
nacional; dignidad que es necesario valorizar y preservar aun a costa,
si fuere necesario, de una guerra, pretexto tras el cual se justifica su
bélica violencia, solución final a sus históricos problemas de fronte
ras, tras la cual se encierran todas sus aspiraciones de unidad de raza,
y también de conveniencias económicas, contenidas en la idea y sen
timiento de la grandeza y finalidad histórico-nacional. Baste el re
cuerdo del crimen de Sarajevo —como ejemplo— y la dignidad herida
del Imperio Austro-Húngaro, chispa del incendio de la conflagración
del "14", pero tras la cual en última instancia el fervor nacionalista,
buscó la solución definitiva de sus problemas imperiales y económicosociales. Por ello la pequeña burguesía simpatizará y apoyará al ejér-

(62)Barres, Al servicio de Alemania, o./c. Cap. VII, pág. 146.
(63)Croce, o./c, (citado por...) Cap. IX, pág. 308.
(64)Ferry, o./c, T. V, pág. 304. Galsworthy, Litigio, o./c, primera parte. Cap. X,
págs. 108/9. Zoi.a (E.), Dinero, o./c. Cap. II, pág. 34. Gutiérrez Gamero, o./c. T. I,
cap. VI, pág. 121.
(65)Barres (M.), Los Desarraigados, o./c. Cap. IX, pág. 237.
(66)France (A.), "Historia Contemporánea", o./c. Bergeret en París. Cap. XIX,
págs. 709/10.
— 182 —

�— 881 —
•0^ -SBd 'AI 'I dBD 'I "I 'Vo 'PW^OJd 1 'sot-iyo zanaj(69)
*8Bd 'HAX "dBD '/' '0SUDM 8}^d J3 '(#g) s^aiv^) zauaj "s^ól'saJiy
-p^ -¿¿ -3ed 'mA dO -aSpjjqjajsDj ap apjDojD j^ '(-^) aohvh(89)
•S62 Sed '¿ii -aBjBd 'IAXX dB^ Vo 'OH) a^^ads (¿9)
'opjoAip p BJiuoa Bis^jojd ns —oan[ soraaaaA ouioa—
Ojp Jod X SOpBJ^oBS SOZBJ BOIJIuSlS [BJOIU n8 U9
BTJJUIBJ B^
•(59) ZBd X oai^j ^p JBSn^ 'piaos-oaiijpd nitJídsa
jbjiiuib ns uoo Z9A ns b apaoouoo ub^ Á 'ojsn^ ns ap ubi BpBjapoui
Baiisauíop piA b{ B^p ua butuioq "(89) opBJB8 iSBa jB^n^ Á ouipuj
oijoiijjai ouioa opBjapisuoa BJtas apuop ua 'BjaaiBjáuj ua ajjnao pi
ÍJBÍácnj [ap oiuauíiiuas [Bapi un ua asopuBuiquioa Á píaos B[Bosa b[ ap
oaiuap opuaipuaasB baba anb Bpipam b ojaAas sbui á sbui bjbi[ as anb
'jbi[iuibj pBpmáip B[ ap oiuaiiuiíuas aiaanj un SB[p ua X^q 'puotaBu
pBpiu^ip B[ ap oiuaiuipuas p sBipaux sasBp sb^ ua aisixa ouioa isy
'opBis^ p Á BijxuiBj B[ aaiua sbuijoj ap pBppuapi Bisa ouB[d
ap BZBqaaa aa3M3dS 'a as ouio^ '(¿9) (H33M3dS) ttuoiaBiaaadB ^jand
Bun ua anb sbui Bsusasap ou 'sop^uaaqoá Á sajuBuaaqo^ ap B[ á sofiq
b sajpBd so[ ap uopspj B[ aajua jijqnasap apuaiadd as anb Bi^opuB
b^,, 'jo^bui opBis^ un ap oaiuap opBis^ opasnuim un 'sBaqB[Bd sbj;o
ua 'opBis^ pp p oaiiuapi opiqaouoa o opBjapisuoa sa oiuaiuiBuoia
-unj ns Á ouisiub^jo ns anb ouis '¡bioos uoiaBziuB^jo B[ ap omoim oji
-uaa [a bijiuibj b[ sa o^os ou ojo^ 'uoiaBziuBáao ap buijoj Bpasnuiiu A
BIU31UI Bun ap Biiuijux upiOBaqdiqnuí B[ ap pioi op^ipsaj p anb ssoa
bjio sa ou pna o¡ 'p^paiaos bj ap buisiui asBq bj sa bijiuibj bj anb ap
Bapi bj 'Baoda B[ ap Bjsanáanq suanbad bj ua oiuaiuiiauaAuoa s^

vn^v^ vi aa oxMaimxMas aa
A
•sapiaua^ sns
X sajBiqíiu sBiao[á sns uoa o^jBfaisaj X opaaBq ap Baunu a^piAjo ap
Bq ou 'sbisiijb o sajBniaajaiui 'sBaijjiuap sapBp^qapa sns b oiuaiunu
-oui un jbiuba3[ Bppp 4Bsan!ojnq asBja aiuBuiuiop bj is 'oiubi u^
"soisia sauxj X SBiauanaasuoa sb[ uoa
'sapuopBU sasaaaiui a pBpiuStp ns b Bsuajap ap ojuauinajsui oiuoa uaiq
-uiBi BJiAjas o^p opoi anb sa oiaaia íBJjaiBjáuj ua biojj bj ap X biubtu
-ajy ua oipjafa pp 'bioubj^ ua ajJBdBuog un ap oi^psaad p 'aiJBd
ua uBai[dxa X '0¿8l aP sandsap une uaiiuuad anb 'sajtBiqíui sbijojS
SBipaiaad ap sopaanaaj X 'sBaniuaA^ ap sauoiassuas —mijjdsa opBz
-i^Biuapas bX ns b uoiaaipBdiuoa aod— jbuos aa^q aj aiuaiuBiaaaas anb
ojiqnf 'ojtqnf ap Binp ns oj^aA jb ubu3[[ anb sajijsap soj ap oiixa ja
osa jod '[9 B 9iuaaj oíadsaa X ojjnSao ns ojp jo^ 'osoda^ X pBpqinb
-ubji ap uoxaBJidsB bjbo ns ap Bsuajap bj Baijiu^is ja anb opuoq oj
ua aiuais anbaod 'Bzinb 'opoi ajqos X 'BzapuBj^ ns ap aia^d ua oiuaui
-njisui '[buoiobu jas ns ap 'oiubi oj aod 'josuajap ua X Bjp ap ojoqiujs
un ua oinsiin o[ aod aijaiAuoa o\ X BiJiBd bj bjiuoo sbzbu3uib sbj b
aiuaaj pBpqinbuBJi 9p oiuaiuiiiuas ja Bp aj X saijiuSis aj ja sand '

�Al casarse —primer acto de la organización de la familia— el
pequeño burgués —hombre o mujer— lo hará con todas las precau
ciones que su sentido práctico le dicta, averiguándose —aun en los
casamientos por amor— la dote o posición económica del futuro es
poso o esposa (70). Y jamás lo hará, o intentará hacerlo, con alguien
de clase social inferior, pero no tendrá inconveniente en olvidar esta
diferencia social, si esta o aquella persona con quien lo hiciera está
bien situada económicamente (71). Pues sólo así, por interés, podrá
lograr aquellos bienes que en el matrimonio, como en todos los aspec
tos de su pensamiento social, quiere, es decir, confort, lujos, viajes, etc.
Pero si el hombre de las clases medias se casa por interés eco
nómico y social, hay sin embargo en ellos un factor psicológico-sentimental, que al matrimonio también los empujan: el deseo de sucesión
y el temor a la soledad (72) ; y el sentimiento atávico de perpetua
ción de la raza, más o menos consciente (73), y perfectamente cons
ciente en la idea de la perpetuación del apellido y la familia, más y
más sentido a medida que este nombre tiene mayor significación
social (74).
Sinceramente amante de sus hijos, quiere en ellos un continua
dor de su tradición de trabajo; pero también un sostén, un consuelo,
un compañero de vejez (75), y siempre contradictorio, muchas veces
terminará casándolos para quitárselos de encima (76), tanto como
para continuar las tradiciones de trabajo y desarrollo social de la fami
lia. En su sentimiento de perpetuación de la raza y en el anhelo de
hijos, positivista, niega en su lógica positivista y práctica, este dere
cho a aquellos que no pueden o no estén en óptimas condiciones eco
nómicas para ello (77) y por lo mismo veremos el decrecimiento de
la natalidad, pues, por lo mismo tienden las burguesías medias hacia
la formación de familias de hijos poco numerosos (78). Porque la
pequeña burguesía de nuestro período tiene un profundo sentimiento
del deber para con sus hijos, y quiere engrandecerse con el engran
decimiento de ellos, y para ello necesita de todo su poder —o posi
bilidades— económicas. Este sentimiento y deseo de engrandecimiento

(70)Shaw (G. B.), Hombre y Superhombre. Aet. III, pág. 238 y ss. Obras com
pletas, cit. Zola (E.), Dinero o./c. Cap. XI, pág. 193. France (A.), El crimen de un
académico, o./c. Cap. VII, págs. 161/2.
(71)Chejov (A. P.), La gaviota, o./c. Act. I, pág. 128. Zola (E.), Dinero, o./c.
Cap. XI, pág. 193.
(72)Hardy (T.), o./c. Cap. XLII, pág. 429. Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera.
Cap. IV, págs. 311, 329. Pérez Galdós (B.), Fortunata y Jacinta. T. I, cap. VI, I, pág. 116.
Ed. Losada. B. Aires, 1942.
(73)Spencer (H.), o./c. Apéndice C, pág. 368 y* ss. Shaw (G. B.), Hombre y
Superhombre, o./c. Act. II, pág. 188. Ibsen (E.), Un enemigo del pueblo. Act. II,
págs. 112/13.
(74)Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera. Cap. VIL Gutiérrez Gamero (E.),
o./c Cap. IV, pág. 95.
(75)Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren, Act. IV, pág. 311, ed. cit.
Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera. Cap. IV, pág. 311. Pérez Galdós (B.), Lo
Prohibido, o./c. T. II, Cap. I, II, pág. 20. Ficueroa (A. de), o./c. Cap. XII, pág. 92 y ss.
(76)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. I, I, cap. I, pág. 10. Ficueroa
(A. de) o./c, cap. XII, pág. 96 y ss.
(77)Mirbeau (O.), Memorias de una doncella, o./c, cap. XV, pág. 260.
(78)Macaulay Trevelyan, o./c, cap. XVIII, pág. 582.
— 184 —

�— S81 —
'6^61 'ssuiy H 'Bu^doS T3 *S8 "3Bd 'A dB3
•vuJBqvj^ vj '('3) vioz "881 "^ed 'jj "dBg "o/^o 'aaddog *62 '^^d 'o^o^ojd '"o/*o '/on8isap
oiuüwujD^^ '(-g -g) mvh -^g -3ed ¡ jjy *a/-o 'sDaaunm ap sg 'Cg) N3saj (8)
"12 "3?d 'I "dBD 'Vo '(3P s?nbjBIM) svisai^iaolVA 0C/62I -s3Bd 'TI 'TI (*8)
•09 -^ed 'pj '-PI (8)
"2/l* -s3Bd 'oSojojd '#a/-o 'jvnSis^p otuowtjjvj^ '(-g *g) MVHg *I*6I 'sa-ny '3 TBJl8nV
T3 "/Z* "s3Bd 'HA "dBl) T "X 'pvpa^oiu X zauiu ap sopjanaa^ 'ONnwVNfl (^8)
•Buadog -pg -¿ -8Bd 'm
•jay *sDDaun^ Bp vso^ 'Cg) N3saj g^ -3Bd 'j 'd^g -a/-o '(aP sanbjBj^) sviS333i3aiv^
•lia -sBiaiduioa sBjqo 0 "8?d Ti ''•"•V '*as P /afl7 'Cg "O) MVHg (8)
T8S '3Bd T 'X "Vo 'sosun^siQ 'Aaaag (08)
•Q09 '3Bd TlAX 'dBJ l"3/'
B[ souaui ^ jbj 'saja^puoosa u^ uBuadin^ as anb BpiA B[ ap
sosa [bih aaaouoa b uBJBzuauíoa 'bu3jbSoi{ uoiaipBJj v\ jin^as apuaja^d
as soj^a ua anb ap aBsad b á '^bjoui á pniaapjuí uoiobuijoj ns a^nuii
-uoa ap ubij 'zijjniíisui bj ap o puaaiBiu B[ajnj bj ap sopBjaqx^ zaA ns
b 'JHV (S8) a8BP ^idoad ns b aiuajj píaos uoiaBiauajajip ap buijoj
B^amijd Á 'píaos Bpasa B[ na japuaaSB sopaa^q Bjsd ojdb jauíiad
ísbjbjoojsijb Á soaij sasan^jnq ap sofiq so^ uoa pBpiinijuí ua Á puoia
-uaAuoa uoiaBanpa ns uanuuuoa apuop ua soSBd soi^apa sojpnbB b
uBJBiAua so[ 'sajo^Bj^ 'saaaqap sns ua aapBiu B^ b aiuB^dns ojjBd ua anb
zijjnjpsui Bun Bjpuod a^ ajiuuad of as Baiuiouoaa uoiaipuoa ns ig
'(•^8) ^ijouiaiu ap
japuaads BJBq soy as oyya aod Á 'jijiibjui yeaoiu uoiaBanpa Baaiuijd
B[ uBJBSBq uoi^iyaj By ap soidiauíjd soy ajqos sand 'o^oy^aaQ yap
sojuaiuiBpuBiu Qy soy ap ysjoin oiuaiiuiaouoa ya UB^suasua ay oiquiBa
U3 (88) J^;)Bll jaqap un ouioa uBjapisuoa anb bsoo 'yBjoiu Bzu^uasua
BJauíi^d Bisa opiua^uoa ns aod aoBuauíB anb Bjnjaay spoi ap ubi
-jBdB ay Á uaqiqoad ay oiusiiu oy jo^ -sayiiuBjui saiuaiu SBy BjBd soand
-iui Baapisuoa anb soiuaiuiiaouoa soyyanbs uoa o^aBiuoa ya ua^iAa ay
anb 'Bzaand ns ap saaopBAaasaad soidaauoa Á sbuijoj ap aaqiuipan Bun
aopapaays ns b UBaafaj ojsa JBaSoy bjb^ '(^8) ^zayBJn^Bu By Á ^piA By
ap soiaaisiux soy ap sp^u aaqus uaqap ou soyya anb Biauaaaa o Bapi By
ua sopufaoj souBua X soiusiyBuoiauaAuoa ap aiaas Bun ap assq By aaqos
ayqísod oy ua BJBziyBaa X aaainb By 'ouiu yap yBjoiu upiaBiuaoj b^
'(T8) í?íu I9P P-injyna
X yBiaos uoiaBanpa Bjamiad By JByi^iA X a^inS ap uaqap ya a^aau 'opoi
aaqos 'aapBiu By b 'ByaBziyBaa usaaiiiuiaad anb SBaiiuouoaa sapspiyiqísod
SBy usaua Bipuodsaaaoa aaped y^ ig 'BaijBaaojsiaB uoiaipsaj By ap By
BÍayyaa zaA ns b anb 'Bjsan^anq ubu^ By ap sofiq soy uaqiaau anb By b
BÍauBd o BpiaauBd sbiu oy ByuaaBq Basap 'y^iaos oy ua anb upiaBanp^
'(08) oipnjsa ap sapBpiyiqísod sns sayBiaos saXay aod a^iyioBj say as
anb o (6¿) ssyya Baed BuoqB Bjs^q opBauaa oíoa opis u^q 'paojxQ X
aSpiaquiB^ ap SBy oiuoa anb 'sapBpisaaAiun s^y ua Bpsaiua By Bjiiuaad
say as anb ssyya Basd Biaodiui anb oy uaiq uaq^s 'aiuaiuysiaos aapuaase
uaaainb anb s^ipaiu as^ya ssy anb sa X 'BiaBiysaaAiun X Bia^punaas
'aByoasa BzuBuasua By ap oiuaiiuiAyoAuasap yB oXodB X saaaiui ns jq^
ap X 'yBiaos oyyoaassap ap sapBptyiqisod sns BUBd oiuBsaaau sbiu oinoa
aiuais zaA Bp^a anb oqaaq 'Buaua^a X uoiaBanpa ayopu^p 'oyaBziyBaa
i o BUBziysaa oy sofíiy sns ap saABai b opByyoaaBsap UBiytuiBj

�afirmación que de su niñez hace Bernard Shaw, y que confirma tam
bién Unamuno. "En cambio (en el colegio) me enseñaron a mentir
y a someterme a todas las tiranías: me contaron historias sucias, me
acostumbraron a considerar el amor y la maternidad como juegos
obscenos, me enseñaron la desesperación, la hipocresía, la irritación,
la cobardía y todas las tretas picaras con las que un cobarde mete
miedo a otro cobarde" (86).
Sin embargo desde fines del siglo XIX y principios del XX, el
sentimiento de la educación y la enseñanza escolar parecen hacerse
más liberales, sobre todo en Francia e Inglaterra, al liberarse de la
tradición religiosa que predomina hasta ahora en ella (87).
Anhelosa del engrandecimiento de sus hijos, quiere ante todo que
su formación cultural se convierta en instrumento positivo de las po
sibilidades de progreso económico y social (88). Esto es que lleguen
a tener una carrera, en especial aquellas que les abran mayor por
venir; educación y porvenir que son, a su parecer, término de dife
renciación social sobre su propio ambiente y medio social. Por ello
sobre todo su predilección por la carrera de Derecho, preferencia
explicable por las posibilidades que de ella parecían derivar, especial
mente en el campo de la política, a más del carácter que parecía tener
en la época como carrera de ostentación (89). Sin embargo el hecho
esencial es que los hijos dejen de ser lo que fue el padre, ascen
diendo en la escala social (90).
Hemos visto hasta aquí cómo entendía la educación de los hijos
y los anhelos que a ello lo mueve; veamos ahora la situación y el
fin de la educación femenina. Parecía clara y cosa admitida por la
generalidad, la situación de inferioridad social y mismo mental de
la mujer frente a su sexo opuesto; de ello deriva la negación de sus
posibilidades y por lo tanto de sus derechos (91), situación más y
más inflexible a medida que descendía en la escala social (92).
Pero su situación se creaba también desde la peculiar idea de su
feminidad original y su finalidad dentro de la sociedad, especialmente
de la concepción de la organización de la familia; pues es aquí en
donde entiende el individuo de las clases medias que está la función
específica de la mujer, y por lo tanto dentro de la sociedad. Dentro
(86)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, prólogo, pág. 34. Unamuno, Recuerdos
de niñez y mocedad, o./c. Cap. X. pág. 56.
(87)Ferry, Discursos, o./c. T. III, pág. 55; id., T. II, pág. 44; id., pág. 238 y ss.
Galsworthy, Litigio, o./c. (Interludio, Despertar), pág. 389. Macaulay Trevelyan, o./c.
Cap. XVIIIr pág. 587.
(88)Strimberc, Fermentation, o./c. Cap. II, pág. 252. Dubois, L'éducation de soi
meme, o./c. (Moderation) pág. 176. Galsworthy, El Propietario, o./c, parte primera.
Cap. I, pág. 49; id., parte tercera, cap. I, pág. 349.
(89)Valdeiclesias (Marqués de), o./c. Cap. II, pág. 75. Pérez Galdós (B.), Miau.
I, pág. 572. Obras completas. Aguilar. T. V., 1942. Barres (M.), Al servicio de Alemania,
o./c. Cap. VII, pág. 146.
(90)Barres, Los desarraigados, o./c. Cap. II, pág. 58. Galsworthy, Litigio, o./c,
parte tercera. Cap. IV, pág. 311.
(91)Pérez Galdós (B.), Fortunata y Jacinta o./c. T. I, cap. X, pág. 289. Gutiérrez
Gamero (E.), o./c. T. III. Clío en pantuflas. Cap. X, págs. 315/6.
(92)Ferry, Discursos, o./c. T. I, págs. 301/2. Dostoyevski, Los hermanos Karamazoff, o./c. Cap. III, pág. 1033, Id., Notas de invierno, etc., o./c. Cap. V, págs. 1096 y ss.
Shaw (G. B.), La Profesión de la Sra. Warren, o./c. III, págs. 262/3.
— 186 —

�— ¿81 —
*¿8l "3Bd 'XX "dBD "V0 ^ohvh (86)
TZI "3Bd 'IAX -dBD *D/' '(3P 'V) voaan^ij "8/¿8I *3Bd 'XX "dBD '/' 'aohvh ooix^j^
"3 'D aP opuo^ 'P3 '91 '^ed l\i -dB3 -oso^o asvp vj ap vpoa^ 'Naiaa^ (¿6)
'fi "3?d 'II "dB3 'BJ^^jai ajJBd '*d/-o 'opvjaidoud j^ 'AHxaoMsiv^) "981 "8Bd 'xx 'dBD '^/'o
'aohvh -^8 8Bd 'ni 'XX dBD 'II "X optqiqoid oj '(g) s^aavf) zaaag (96)
'ZZI '3?d 'I '9-iqtuoi¡jadng X auqtuoj^ -stjaiduioa SBjqo "o/'o '(*g •^)
MVHg '691 *2Bd '8B)3[dmo3 SBjqQ -a/-o 'jvn^tsap oiuowijjvj^ '(-g *q) MVHg (9^)
"66Z "3?d 'IX "dB:) '3JJBd Bpnn^as '-d/-o 'oi^Djajdo^^ ^^
'AHxaoMSiV^ *^2I *3Bd '1 -SBjs^duioo SBjqQ -o/-o 'ajqtuoquadng X ajqtuofj '(-g *^) MVHg
•g¿ -2Bd 'ni -jay '-pj í^g -3Bd '1 -joy *o/-o 'svoaunw ap vs.vj 'Ca) *J3sai (^6)
*9SI *8Bd '11 -joy 'lio '8Bj^jdraoD
SBjqo 'uopvupsDj -(-g -^) MVHg -ss ií 91^ -3Bd 'xx "dBD 'Vo 'CH) a^Na^S (6)
' (86) uoiaeniis aiuapaao^j ns BaA ^s anb BdBd 'epn^B aod anb sbui
S^39A SBi^nin 'BjuaiAais Bun JBjBjjuoa ap Bi^ '9pand ig '(¿6) JB^on \a
aau^lUBaí BJBd Baanj afBqBjj anb oaops^p un onio^ Bj^pisuoo Á JB^iuiBj
BpiA V\ 9U0dlUI 9[ 9nb 8B^ UB9S OU 8nb S9UOlOBI^qO 8BJJO B 9nbip
-9p 3s 9nb BJJ9nb ou OS9 aod X 'aBqiuiBj pBpij^dsojd B[ 9p o^oquijs
[9 B9S 9nb B[^ 9p 9pu9}9dd 98 u9iquiBj 4sou9aBiíoq S9J9q9p so^os sns
SOJU91UIT9OUO9 8OIS9 UOS O^^ *S9J9q9p SnS 9p BUip BpBJ9pi8UOD BSOds9
Bun U9 9SJI1J9AUO9 U9iuuaod 9| bioubisui Buií^n U9 9nb so| stqp uos
'S9nd '8O9lJS9UIOp SO1U9IUII9OUOD SOpBU9SU9 UOS 9^ OpOl 9dqOS OJ9^
•UOIDOBJISip BJ9UI OUIO9 9nb 4OpipU91U9 H9iq ^9 U9 9nb BJS9 OJBp
'o[^9 b u^nbip^p 98 SBfiq sns 9nb b Bjpuodo 98 ou 9nb S9 'oibj p
JBSBd O^O3 BJBd 8BU9nq 489pi9IJJ9dn8 8BUIJOJ 'OS9jSojd 9p S9^B9J OU
SBUIJOJ SBpBJ9piSUO0 B^p JO¿ UOS '*9J9 'BJnjUld V^ 'BOIStlUI B| 9nb OUI8IUI
o^ jod ojod íSB^p b BJB9ipop 98 —o9n[ soui9J9A ouioo— sofiq sns
9p ounjB 9nb b uoiobS9u ns o^p jod 'njiJjdsg pp sbuijoj s^\ uBiqBO
OU pn9 B| 9p OJIU9p ''919 'BIJISnpul B^ X BpU9p B^ 9p SOUI9qBS OUIO9
opxpu9;u9 osojáoad 'ouBuinq os^a^ojd pp oaijob joiobj p 89 oJ9raijd
p I8BJIU9IUI ípBp9poS B^ U9 J9Í"nUI B^ X 9jquioq pp 89UOlDUnj SBATJ
-09dS9J 8B[ U9 JBSU9d B SOUI9ApA IS 'OOlSo^ OJ9¿ OSOIjnO Oq99JJ
' (9^) UOT9B9
-np9 BU9nq ns 9p bjou ouioo opBj^pisuoD S9 o^p :sbxu íuppBju^jso
O[p 9p BJBq 9S X '-9J9 'ofnqip 'oUBTd 'S99UBJJ BJBU9SU9 9^ 9S í BOI^OBjd
sougui X BqduiB sbui '^pBuipj X pJ9qi^ sbui uppBonp^ Bun sojD9dsB
SOlJ9p U9 J9U9I J9fnui B[ B OptJIUIJ9d BJ9S 9^ '9JU9UIBSOIJnD OJ9^
"(56) JBp-l^nS 9p SBpiIX9 9jdui9IS UOS 9[
JBJ9dlU9JB O JBpiAp S999A B BJjpod 9nb S9JqiuniSO9 8B^ í BpiA ns Bpoj
op o^jb^ o^ b sBpBp^A 9iu9uqBJoni uos 9j 'ouiu p uoqiqoíd 98 9nb
SBJnj99[ 8B^ ípBpiUlUI9J 9p UOpipuOO ns Jod S9JU9UBUIJ9d OIJBJJUO9
p Jod UBJ9S SB^p OJ9¿ 'SBUIJOU 9p X S9pUOpU9AUO9 SB9pi 9p S9II9S
SBUisim sb^ jod Bpi^iJip 89 Z9uiu ns uojba p U9 ouio^ 'u^puodsgjj
-O9 9^ onb uopBonpg 9p sbuiioj sb^S9 uos sopno 4S9nd 'souiB9^y
•uopBonp9 ns oqiouoo 9S 9nb JBoq pp BpiA bjs9 9p uopunj U9
's^nd 'sg *(t6) TBíDOS ^ JBTlíUIBJ O^dui9f9 ouioo bajis 9nb 'uoido^jjoo
X BZUB^dui9J 'pniJIA 9p B9S SBI9U9IJBdB SB^ U9 SOU9UI p 9nb 'pJOUI
BptA 9p BJ^9J BUn 9SJ9UOduiI BJBIU9IBdB X BJIIX9 9^ O\[9 JO^
"(86) soqo9J9p sns Bp 9[ 9nb B[
uoiquiB} so 9nb 'jBSoq pp BpiA B| uBSuodtuí 9^ 9nb so^ uos soioqop
SnS X ppU9S9 OIU9UI9p Un OUIO9 BpBJ9piSUO9 89 JBI[ItUBJ BpiA B{ 9p

�Si los padres aspiran a elevar la categoría social de sus hijos y
lo consideran como un deber que es considerado esencial, determi
nado por ciertas normas de vida y de moral, hasta fines del siglo
XIX afirman la subordinación del hijo —si no a los caprichos pater
nos— al menos a cierta forma de obediencia o subordinación en cuan
to a la elección de su porvenir, es decir, carrera, matrimonio, etc. (99).
Las relaciones entre padres e hijos están determinadas por cierto có
digo de reglas que será en su forma más y más estricto en tanto que
ascendamos en la escala social, pero que en las clases medias, a veces
pomo fruto de diferentes educaciones recibidas, traerán el choque como
consecuencia de las distintas modalidades mentales, como consecuen
cia directa de formas de vida diferentes, a su vez consecuencia directa
de este ascenso social, que impone maneras de vida diferentes a estos
hijos de las clases medias enriquecidas, abandonando todo lo que la
tradición y las costumbres imponen (100). Choque que por ello es
tanto más grave, pues apartarse de la tradición familiar significa sobre
todo el abandono de esos ideales motores de la vida familiar que
hemos de ver, es decir de la idea del trabajo, ahorro; del sentimiento
del progreso, o del deber; para realizar los ideales de vida de la gran
burguesía (100 bis).
Así llegamos de nuevo a lo que hemos visto como la primera
gran contradicción de las clases medias, anhelos de ascenso de clase,
que significan finalmente abandono de todos los ideales que la deter
minan como clase.

VI
EL SENTIMIENTO DE ASCENSO DE CLASE
Oscilando entre el proletariado del cual suele salir y la rica bur
guesía a la que aspira llegar, el temor a la pobreza de los primeros
y las posibilidades que a los segundos les da su riqueza, son las mo
tivaciones primeras del claro y determinado anhelo, de la pequeña
burguesía, de ascenso de clase, es decir, de lograr las posibilidades
que parecía dar el dinero: comodidades, placeres, viajes, etc.; en una
palabra: grandezas. Pues el logro de estos bienes, parecía significar
de hecho una nueva y superior po^ición social, radicada en la posi
bilidad de realizar las formas de vida de la gran burguesía, por cuyas
riquezas (o exactamente: por la riqueza) han de tener un senti-

(99)Unamlno, Mi religión y otros ensayos. ^Tres generaciones, pág. 81 y ss. EtI.
Austral.) Ibsen (E.), Juan Gabriel, o./c. III, pág. 116 y ss.
(100)Unamlno, Mí religión y otros ensayos, o./c. (Tres generaciones, pág. 81 y ss.
Ed. Austral.) Galsworthy, El propietario, parte segunda, cap. VII, págs. 245/6.
(100 bis). Unamlno, Mi religión y otros ensayos (Tres generaciones, pág. 81 y ss.
Galsworthy, El propietario, parte segunda, cap. VII, págs. 24516.
— 188 —

�— 681 —
•BDimouoaa uuoisiq jainbjima ^sea a *i¿ "8Bd l\\ *dB[) 'a/'o 'ouauiQ '(*3) vioz (SOI)
'lia 'sB]3[duioa BBJqQ lfg '
'II '*aV '^o1""1! 'AOf3H^ "^/lSfI "88Bd 'ai -dB^ 'a/-o 'uopognt 7^ 'ihsahaoisoq
'IX -dBD "^/'o 'oj3uj(j '('3) V1O2 "S09 '35d 'IX 'dBD "a/' 'nt&gt;lfi[ '('8) soaivf) zauaj
•lia 'BBia^duioa BBaqQ '¿gg -8ed 'jjj -iay -svuoiuuat{ sa^i 07 '('j -y) AoraH[) (01)
'162 '3?d 'X 'dBa 'alJBd punSas
••a/*o 'oiuvjatdojd 73 'AHxaoMsav^) *go¿I "S^d 'nAX 'III *10V 'a/' '^svo 07 ap vooj vj
'Cfl) S9aivf) zaaa^ '987 '2Bd '-a/'o 'pnStsap oiuoiuiuiv^^ '(-g 'O) mvhs (^Ol)
•0¿I '8Bd 'IIAX 'III *V 'D/' 'DSD:) D7 aP D3O2 D7 '(a) S9&lt;nvf) zaHaj
"S^ól 'aBnn8y *p3 '^g^l '8Bd 'a "dB^ 'jj -^ '8Bia[duioa SBJqo 'jopvSnf 73 'imsa3A0asoq
"¿0 "3?d 'AI *'•¥ 'Vo &lt;uaJJ0/ll •"•'S BZ aP ^oysa^rt wj '(-g -^) mvh (101)

9p sd^Bdpi sns ap epua^oxa bj jboijiuSis aaajtBd |Bna O[ uoa 'uoidbj
-uajso aoBij anb pp ^ BJB^nraisip ou anb o^^^ao 'a^uauípioos Á ajuaui
-BOiraouoDa osoaapod sbui z^a BpBO asjpuas ap o^n^ao 'sBun^Joj sbsoC
jbiuba3[ ap pBpiaBdBa Bjsa ua opianpBJ^ Á opBuiuuajap o^nSao
jo ns ap Baauíijd uoisaadxa b[ ^oaiuipuoaa jas?i ajsa sa ^
"(SOI) ^BZ
b uaiquiBj BJídsB B{^a anb 'í4xpuaAiA snpoui^ p Bzipaj as apnop
sa i[p anbaod uaiquiBj oaa^ qBiijsnpui ua BpauáB ap oaiuipuoaa
afa pp opBpBJ) p sa XIX l^í8 PP ppuasa oqaaq p sand 'bijej^b
Biuiouoaa b^ ua ou Á sapBpijiqísod sns Baoip UBJBjsa apuop ua iqB sa
'ojpjJBsap a^janj ubj opBp sq BjsanSanq b[ anb b^ b píxisnpui-oaiuaai
uotanpAax B^ ap Bpuanaasuoa ouioa sand 'sapiJjsnpui o sapiaxauíoa
sapspnp sapuexá sb^ b odui^a pp SBpaaBq apBis^q ap Bq sand 'sofaj
ub^ XB^a^[ b UBJB^qqo a[ ou sauopBx^iuiui SBjsa pxauaá o^ jo^
o[ anb oxo pnbB ap ouaj[ soub so^ ap oqBa p xaApA
b opusa^iuia Bzipax o\ saaaA SBqanm anb oxxoqB Á of
rao^ ^ 8uuo^ o p^qasjo^ ap ucuBq oidoxd [a xips b auaiA
sauopsjaua^ sps o oauía ap BjpnA b á 'o^ns p a^sa Á ofiq ns b ajiui
-suBJi o^ as A a^qBxapisuoa p^dBa un ap xopaasod vA sa ttjaiBA,, un
ap ojaiu p 'soub Biuasas o Biuanauía ap oq^a p opoui a^sa aQ • • soip
-nf ouioa oxauíp UBidoaB sopoj X 'soABpsa ouioa uBfBqBjj sopo^,, *aja
'osnx pp 'rxsAaAOASOQ op xssad b 'X 'sa^^ui pp 'opa pp njixídsa ofax
-Bd pp o^duiafa anb sbui sa ou anb X 'ouBuuaS pp oxioqB ap nipjdsa
pp JBjqBq p '(iuopv8nf^ p ua rasA3iOXSOQ ^p afBuosxad un Buuip o[
oiuoa pj 'oasap opspquB ns jBJ^o^ x^inuad ap Bq a^ anb O^ uij p sa
sauopBxaua^ xod opBzqBax anb 'oxxoqB pp opijuas ajxanj un 'ofBq
-bji ap pBppBdBa ns b ojunf Bjpuaj o^p bxb^ •oaiiuouooa xapod pp
Bpanbsnq B[ ap b^ —oidpuixd ua— Bas ou anb epiA ap pBpqiqísod
bjjo Bpoi opuBqaasap 'ofBqBxi opnx p ua asxBotjiJoes ua jb^ioba ap
Bq ou o^p bxbj -sapBpqtqísod sns ap —uou Bnb auis— oaiuiouoaa
o^pjjBsap a^isod ns ap assq B[ axqos Bzq^aj o[ X Bjuana Bisan^^
-xnq Bf osuaasB ap papi aisa xBzipax bjb^ '(gOl) Jofaiu BpiA Bun ap
opquB p ua X sapBpqxqísod ap ^jpj ns ua BSBq as anb oiuairaijuag
*(60l) ^pos osaxáoxd ap sapapi
sns ua SBipaui sassp sbj xod sop^aipiuapi a soaiiuapi nos souiuuaj
soquiB anb oai3o[ X oxsp sa sand 'pBpaidoxd v\ opraaS ns xod uauax;
bj a^uauípnSí ouioa jsb *(XOI) osoi^ipx is^a uppBuixip ap ojuaira

�virtud, trabajo, voluntad e inteligencia, y sobre todo progreso; pues
el solo hecho de tener dinero es progreso en su pensamiento (106).
Orgullo y realización del dinero, por lo que significa como me
dio, pero también, al final, valorización del dinero por sí mismo, amor
casi místico.
Hasta aquí hemos esbozado los medios de ascenso económico; vea
mos ahora las motivaciones que a ello las mueven, a su vez; es decir:
el fin del poder económico.
Hemos visto en el capítulo segundo, que el fin del progreso es
lograr la felicidad humana, hemos visto aquí cómo este progreso está
basado en el desarrollo económico, el que a su vez desenvuelve apro
vechando el progreso técnico industrial, que la burguesía misma im
pulsa, desarrollando con ellos nuevas formas, objetos y comodidades
para el goce de la vida; pues bien: la conquista de estos "bienes o
valores", es el último y esencial "ratio" del proceso hacia la conquista
de la felicidad. Felicidad materialista, desespiritualizada, pero en úl
tima instancia la única que le permite su propia formación y tradición
histórica, la única, en una palabra, que desea en la realidad de su
vida y la única, al fin, que le da la conquista del dinero y que le
ha de significar el haber llegado a la meta soñada de su mutación
social: convertirse en gran burguesía aristocratizante o aristocratizada.
Pero si la pequeña burguesía sueña en entrar y fusionarse en el mundo
de la gran burguesía, ésta, a su vez, cerrada cada vez más en su
mundo, trata por todos los medios, por su parte, de cerrarle el cami
no, ya que la menosprecia. Menosprecio que a pesar de cierta —más
aparente que real— reciprocidad por parte de la pequeña burguesía,
no puede impedir que ésta, admire y respete a la gran burguesía, con
un sentimiento que no puede cubrir (107). Admiración y respeto que
la lleva hacia ella y nos explica la razón del por qué terminará por
abandonar sus propios ideales, para realizar más tarde o más tem
prano los ideales de vida de la gran burguesía; es decir: imposibilidad
de resistir el deslumbramiento de aquellas formas de vida, y así la
hallamos en la misma posición conocida entre la mariposa y la llama
que la atrae para quemarla. Y esto se nos explica por el sentimiento
de inferioridad social que en el fondo de su conciencia siente, a pesar
del sentimiento del valor de sus propios ideales, pero que carecen de
aquel brillo y tradición que aun decadentes parecían tener y conte
ner los ideales de la gran burguesía y la aristocracia. Pues tras aque
llos lujos, fiestas, placeres, modales, costumbres, etc., parecía ocul
tarse un misterioso tono de vida, que ella también pretende alcanzar,
aunque sea este tono de vida justamente lo que aparentemente des
precia. Pues es este tono y manera de realizar la vida, tanto como el
aprovechamiento de los bienes que el progreso daba, y no la propie
dad de ellos por sí misma por muy placentera que ella fuere, lo que
las clases medias pretenden lograr.
(106)Pérez Gaedós (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XXI, II, págs. 94/5. Ibsen
(E.), Casa de muñecas, o./c. Act. I, pág. 8.
(107)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, o./c, pág. 168; id. 191/2.
— 190 —

�— 161 —
't-II "3?d 'X dBD "Vo
-^(ap sanbjBj^) svisai^iaaiv^ '6 '3Bd 'I "*^V '/' '*a1O UOM 'OH "O) ^vhs (III)
-afBuosjad onisim i ajqos '-ss X gij -2i?d '^ 'dB3 'j -j^ *a/'o
'C3) OHawvf) zaaaanri^) -^n *2Bd 'x 'ds^ *d/-o '(ap sanbjBj^) svisaaoiaaiv^ (011)
•jp 'SBiajdiuoa SBjqQ '^IS -3?d 'III '11I aP ouant j^ 'IMSA3AOXSOQ
•99I *2Bd '-a/*o 'panStsap onioiutjjvp\¡ '(-g -q) MVHg 'S/KI 's2Bd 'x "dB3 '^sopioouoa saaq
-luou uoa sopBJisn^ 'souoiuajad X soAUBJjsouiap so[dmafo ua opepunj opo) ^ 'sjJBg ua ou
oxad odmBj p ua jauíoa b asjijimpB apand sauainb b soganbB X xauíoa b ou X jezjoui[B
b jbiiaui apand as uainb b soganbB '--'Jauíoa apand as ou bseo BÁna ua soganbB ap
O[qsq as uaiqius^ ---uo[BS ¡b B[)Bjjua B^ —SBpBUiuuaiap uaiq SBiJUBjsunjjp ua isb una
X— a^uijad as O[os sauainb b soganbB X esaui bj b Jiqiaaa apand as'sauainb b soganby
•JBjiBq is X aauíoa apand as ou bsej BXna ua soganbs uBijsix^ 'o^uijuí [B uoaaipiAipqns as
anb 'SBiipBUBqax ua sozBpad so¡ X sozBpad ua ojuoad uaiq uoaaiuiAuoa as satJBd sapuBJ2
sop SBjsa j^ •••jiqraaa apand as ou anb sajuaá sb[ igB X 'Jiqioaa apand as anb saiua2 ^b\
inbs isa 01 ou anb 01 ojio jb X JB^náaj sa anb 01 opB^ un b :sajjed sop ua osxaAiun
[a uojaiptAiQ -osojqBs X osua^uí bjo oaiuioa ageiap ais^ 'SBuiap so[ b opuafojJB B[ja b
jbajoa Japod zaA IB) uBqeui2Buii 'Bpipxad pBpuB¡náaj Bj X uoiaaajJoa bj 'uoiágaj Bun ouioa
'uEqBJopB anb B[ ap 'Biauaisixa Bsa ap 'isb opioap Jod 'sopBZBqaax 'jBiaos ^api pp Bjanj
opoiu ojjaio ua opuaiAi^ 'SBpiaapaqo jas uaqap anb sboiuti 'snuBpumu saXai sbi ap ojadsaj
IB 'UOISIUinS B[ B UOIJJBJJUI BfaiA BUn OJOS UB) OUIS 'SBqaUBUI O SB)[BJ SnS OU 'BJB.l U3
jBqaa Bipod as anb sbi b BBuosjad sbi U03 BoiqBaBiduii uojbjisoui as 'píaos pBpiJBjnáajj;
Bidoad B[ opuopiAjo 'sopsqaipsap soganbB sopoj 'sB^qBip X sojqEip sajqod soganbB sopoj^
•EUBpunuí BpiA B[ ua upiaaajjoa b^ jas aqap anb 01 ajqos ouiiqn jod oji2 X oaod b oaod
oztjBJaua^ as uoiaBsjaAuoa bj 'sapEpipniaB saginuí ajqos SBpBiquiBa SBsouad X sapiAij)
sasBjj SBun2iB ap sandsaQ,, 'a/-o 'vjpouop vun ap sDuouio^j *(-o) íivaaaii\[ (601)
•8 '8Bd '^1 '1 -j^ -a/-o 'Ca) OHawvf) zaaHaixaf) '891 "^ed 'jonSisap oiuowiJjD^^ l(*g
•^) MVHg -ss X 91 -2Bd 'x "dB^ -vipauop vun ap svpowaj^ '('O) nvaaHij^[ (801)
o saijooo sosofn^ ua '(-aja 'o^Baaiuoj\[ 'uBijsBqag ub '
o jBauBjaA BjBd 'Bpoui ap ua^sa anb soiiis so^ b bji opo^
ajqos oaa^ 'sa^Bp uaaainb anb uoiaBanpa Bsa JB^duioa BJBd UBJBq o\
sofiq sns ^^íaos Eiiieipaiu B^ op^Cap Bq anb isb opuBJjsoiu 'opunuí
[ap oiuatiuiaouoa ap B[oajnB Bp a[ o^a anbaod oiuoa oiubj 'o[jaaBq
ap jaaB[d [a jod bje^bi^y * (TU) [[3 3p oajuap JBjuasaadaj ajainb
anb [adsd [a uaiq aaaBq BJBd ubajis anb '*aja 'sa[Bpoiu 'opijsaA :uBaij
-i[B3 a[ anb souja^xa sojaadsB so^anbB sopoj ofBq B[[a ua JB^uasajd ap
Bjq^q as 'BaiiBjaojsiJB pBpaiaos B[ ua Á saqnp so[ ua opijiuipy
•sanbjBj^ ap O[njij [a Bjs^q asjBjuoiuaj odns Bipaiu
asB[a B[ apsap uaiquiBi anb uain^p b apuodsajjoa 'opuaiaip souiiuaA
ojuBna Bn^iisajB anb ozoj^ ajs^ '(Olí) U9ísnlí ^p^Jop sbiu ns Jinji^
-suoa b opBáa[[ BiqBq pna o[ '—ptjpBj^[ ap qn[3 xop^ [ap— opuB[qBq
oSuaA anb [ap oaiiBjaojsiJB odnj [a ua 'ofBqBjj ubjS uis ou 'jBjjauad
oinSisuoa ¿Biauapdjoa ubj ap Á osopuaaBj ajquioq un Bja ttoB[B3Bq
[ap sanbjBiu,^ [ap aianboiuaj [a jod opiaouoa 'ojaAig asof uoq^^ *sopinS
-uijsip sbiu saqnp so[ ap oíaos asopuaia^q 'opunuí ueaá [a uoa ojaBj
-uoa [a oan[ BjBasnq A 'bsb3 ubj Bun asopuaXnj^suoa BJBzadtu^
(601) ^pJ^dtuoa uajainb
ou osa jod anb A píaos pBpipnpiAipui ns ap jsipaad o^as [a ouioa
sqBjapisuoa Bisan^jnq ubjo b[ anb BpiA ap ouoj asa ap aiuaineioBxa
'BpiA ap ouoj ojjo uoa asjijqno BjBasnq sanSjnq ouanbad [a '[Biaos
B[Basa b[ ap ojjuap osuaass ns ua o[opuBjSo[ bXba anb Bpipatu y
*(80l) sap^pqiqísod sns
ap ojjuap '"aja 'sajquinjsoa 'sa[Bpoiu sns ua B[jbjiiui ap a[qisod o[ ua
bjbjj 'sapBpi[iqisod SBjsa ap oj^o[ [a jod Bjadsa A Bqan[ SBJjuaiux oja^
•uoiaBjuajso ns jod oíáan[ 'oidojd opBaijiuáis ns jod ojaiuijd 'ttsauaiq^
sojsa ap Bjsinbuoa B[ ua uoiobaijoui ajqop Bun souiBuiuuajap isy

�móviles (112). Abrirá salones en donde reunir en cenas y fiestas a
lo más selecto de la sociedad, sin olvidar a esos intelectuales, a los
que considera "bohemios"; para ello llenará su casa de cuadros y
obras de arte.
Leemos en las Memorias del Conde Witte, que también supo
ascender hasta el título de conde desde la medianía: "aquellos años
fueron la edad de oro de la construcción de ferrocarriles en Rusia.
Presenciaron la formación de inmensas fortunas en manos de unos
cuantos reyes de los ferrocarriles. Yo he conocido unos cuantos, por
ejemplo, Gubonin, simple campesino; el viejo Palyokof, un patriarca
judío, jefe de una dinastía de financieros y directores de ferrocarri
les; Van Meck, un tieso alemán, y Derviz. La fabulosa riqueza de
este último, le trastornó el juicio. En el palacio que se hizo construir
en Italia mantenía una compañía de ópera completa que represen
taba para él las obras como único espectador" (113).
Actos todos que digan al mundo de su nueva posición. Por lo
mismo aparta de sí aquellas amistades que estén por debajo de su
nueva posición seleccionando sus nuevas amistades y círculos de fre
cuentación, para lo cual su dinero será el mejor medio de hacerlas
cada vez más selectas, a medida que vaya ascendiendo económica y
socialmente (114) ; ya que estas amistades, a más del símbolo de su
nueva dignidad, triunfo y aceptación social en el gran mundo, son
también instrumento de nuevas posibilidades de progreso. Exagerando
su ya caro sentido de la dignidad y el decoro tratará por último de
cubrirse de dignidades y, si es posible, hasta de títulos, lo cual le
será dado justamente a veces por su importancia industrial, lo cual
significa el triunfo de su época sobre el pasado y una contradicción
más en su personalidad (115).
Pero sobre todo ha de hacer olvidar su pasado sin tradición, ya
que si bien el dinero ha de procurarle las primeras ventajas sociales
indispensables, no es suficiente para cubrir este pasado sin tradición
o cuya tradición, por el contrario, es como una sombra que debe pro
curar hacer desaparecer, pues en tanto esto no suceda, toda su osten
tación y relumbrón no podrá ser suficiente para impedir que sea
considerado como un advenedizo e intruso, en un mundo donde la tra-

(112)Chejov, (A. P.), El jardín de los cerezos, o./c. Act. I, pág. 399. Shaw (G.
B.), Non Olet, o./c. I, pág. 45. Strimberg, Fermentation, o./c. Cap. VII, págs. 68/9.
Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. VIII, pág. 1113. Galsworthy, El pro
pietario, o./c, segunda parte, cap. IX, pág. 272. Pérez Galdós (B.), La de Briagas,
o./c. Cap. XXXVI, pág. 174 y ss.
(113)Witte (Conde), o./c. T. I, cap. I, pág. 31.
(114)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. I, cap. IV, pág. 20. Gutiérrez
Gamero (E.), o./c. T. II, cap. XXV, págs. 214/5. (La España que fue.) Mirbeau (O.),
Memorias, etc., o./c. Cap. X, págs. 168/9. Tolstoy, La muerte de Iván Ilich, o./c. Cap. II,
pág. 30; id. cap. III, págs. 48/49. France (A.), "Historia Contemporánea", o./c. El Olmo
del paseo. Cap. VIII, pág. 207.
(115)Dubois, o./c, Modération, pág. 176. France (A.), "Historia Contemporánea"
o./c, El maniquí de mimbre. Cap. V, págs. 334/5. Galsworthy, Eí propietario, o./c,
parte segunda, cap. VII, pág. 245/6. Gutiérrez Gamero (E.), o./c. T. I, cap. XVII,
pág. 294; id. T. III, cap. XXVII, pág. 182 (El ocaso de un siglo).
— 192 —

�í\

— 61 —
"I9Z '^ed '(auisi^ap/) *^somusix3 sojiosou anb sa ojjata oqaaq o^os ¡a ísouiba apuopB
tu souiiuaA apuop ap tu 'ajuauqBuopBj 'souiaqes ou soj)oso^[,, *a/*o 'sioanQ (811)
•¿6/S6 •*^?^
'II "^DV "a/' '19JJ&lt;¡DO / '("3) írasaj '^ZS 'Sed 'I '^v0 'I "a/' 'ffozmuojv^j souvtuu^t{ soq
'I^SA3AOASOQ •^ Sed 'jj^ -de^y "o/-o 'osvvj^ oSiiuo ¡^ '('a) spaivf) Z3H3&lt;J (¿ti)
'(601 JaA 'opajp) S/^¿I 's^ad '^ -de^ -aja 'sntuvwa^^ '('O) nv3anij^[ (911)
-wS oS^b otaoo Bisiinisad opxjuas uoo bj^a b^ oijbjjuo^ \^ Jod í
b^ tsb —sa|BU9Jjai-BJ^x^ soniBiJiuij^p ^nb— souans sns na anbutiB
444bsoj,, o 4t^^aq,, '44BonuBtnoi,, ^aj otpaq otnoa sa ou oidiautad ua
BpiA B[ sand '^iaaiBui aiuauíeioajaad oS^ oraoa Bijsanuí sa^ as BpiA
B[ anb sa píuij ajuBjpisaj BXno Á 'opuBqojdraoa opiuaA somaq anb
Bjn^onjjsa Bsa sa o{p ap boio^ Biauanaasuo^ "(8H) ^Buajjaj ouiisap
ns ap sbuijoj s^\ BJBnaapB oaninj pp s^pnp sns Á pep^n^as B^sa ajqos
Á jijsxxa ns ap pepiJii^as B[ ua bjbuijijb as oiub^ o[ jo^ 'saaoXBui Jas
ap uBq SBpnp sns 'epiA B[ ap sandsap [buij oupsap ns ap 'BJjaij b^ ua
píaos uij ns ap uaiquiB^ jaqes aajo Á Biauaijadxa Bps b^ aod aisixa
anb aqBS is oaa^ "souiaA oraoa 'oat^opiuo uapao ap uoiobuijijb 'Biauai
-sxxa ns ap píaos pBpisaaau tb\ ap paoiu uoioaiAuoa b^ ua BJBuuip o\
ouiaajxa oiniqn ua ísBpnp b JBn| uis BJBq o^ Á 'opBiujip BjBd Bjop
-bzoS Á BJopBaja Biauaijadxa Bidoad ns ap uoiaBqojdiuoa b^ uoa apiBj
-SBq ap Bq o^a BjBd 'ajsixa anb aaqBS BJBd JBSuad B^isaaau ou oubis
-ajjBa oiuaiiuBsuad pp oijbjjuoo \y ¿B|p ua uopunj ns ap A BpiA ^\
ap auaij anb api b^ Bipaiu asBp B[ ap ajqtnoq p BJBd sa

(aaaaa iaa vaai)

asvi^ vi aa
MOiavziaoavA va a vaiA vi aa oi^ai^iiMas aa
HA
•pnjiJídsa zauanbad Bidoad ns A opBSBd ns tsb jBJJoq A
jijqna Bjsd 'oisn^sip b saaaA SBipniu 'sBuaaixa sbuijoj sb{
'jBqiuiBj OJoaap A opqpdB '[Bpos Bjnjisaj ns ap BpBdnaoaid A
-jo 'bdijbjoojsijb Bicanájnq oiuoa ouis —jaaauajjad ap opBfap Bq anb
v\ b— Bipaiu asBp oiuoo vA ou 'uopipBjj B^pnbB ua asjauajuBtu Bjoq^
BJBjsaj a[ opg 'opijdBa aisa ua opBzi[BUB soiuaq anb papi p buiui
qna uopipBjj b^ uoa upisnj o BzuBip B^?a BpBj^o'q *(¿Xl) aiuapuaasB
BqoJBtu ns ap ouitubo oipaiu b a^pq as opuBno Baiiuouoaa uppisod
ns jBuuip saaaA SBqaniu Bjpiinjad a[ anb oipaiu un sa oiuouiijjbiu p
asB[o ap osuaasB ap opquB ajsa ua ajdtuais anbjod 'uoppjj Bun ouioa
BJapisuoa anb bsoo 'oqaaq ^bui oun b aiuajj uppBjiJJi a uopBJadsasap
ns A oiuouiiJjBiu uanq un ap opquB ns opa jo&lt;j 'BiJBsaaau ubj sa ay
anb uoiaipBJj Bsa ap JBdiayiJBd ap oiquiBa b jbSjbou3 ap Biy as sayBna
SBy ap 'sBpnap ap Buayy 'uaiqiuB^ 'ysjauaS oy jod ojad 'uoiaipBJi ap
Buayy BiyiuiBj BunSyB uoa sayBiuouiiJiBiu s^zuBiyB SBy JBasnq ap Bq oyya
bjb^ "(9X1) yBiaos uapjo ns ap ouisiui uaisos ya A Bynpam By sa uoiaip

�sáceo, triste y hasta trágica (119). Al mismo tiempo, con la convic
ción de su pequenez frente a la vida y la naturaleza de sus sentimien
tos y sus deseos (120). Razones todas para soñarla romántica, bella y
rosa. Pero no serán los sueños, sino la realidad la que determinará
su posición frente al mundo, y por ello buscará en los bienes mate
riales el medio de vencer esa realidad grisácea y triste que la circuns
cribe. Sin saber a ciencia cierta cuáles son las posibilidades de ese
otro mundo celestial prometido milenariamente y porque sabe que
este mundo terrenal no es un cielo, es que aspira a convertirlo en
algo parecido a través del progreso y la conquista de la felicidad; en
el logro de todos aquellos goces materiales que le permitan substraerse
a su pesimismo y trágica concepción de la vida. A medida que estas
posibilidades vayan siendo realizadas, su visión y sentimiento de la
vida se irá transformando en visión y sentimiento optimista. Para ello
desarrollarlas es la función esencial y trascendental del hombre en
la tierra (121), esto está dentro de los atributos de capacidad reali
zadora del hombre. Es por ello que el hombre tiene en la tierra como
función esencial la de dedicarse a la conquista de esas posibilidades
de felicidad. Pero estas posibilidades lo son sobre todo en manos de
las clases medias, y forman su deber fundamental —exactamente de
beríamos decir que ella sola se cree llamada a realizarla, convirtién
dose así en el órgano esencial de la sociedad, y por ello al mismo
tiempo se siente orgullosa como clase social (122), y se considera la
más sana de todas las capas sociales, sin la cual el progreso humano
quedaría detenido. Así su convencimiento de ser el núcleo esencial de
la sociedad, tanto como elemento de progreso, tanto como sostén de
la organización social, determinan en ella, un fuerte sentido del deber
que analizaremos de inmediato. Digamos, sin embargo, antes, que todos
ios conceptos en su torno vertidos tienen un valor general atinente a
lodo lo expuesto en los anteriores capítulos, pues el concepto del De
ber es un sentimiento resultante del conjunto de todas las formas ya
estudiadas. Sentimiento parejo a la idea del progreso, es un derivado
directo de ella. Sentimiento dominante durante el período activo de la
época que analizamos, el sentido del deber a medida que vaya deca
yendo el espíritu de aventura, irá entrando en crisis. Esta idea del
deber es lo que valoriza su concepción de la vida que debe ser acción
como lo expresa un personaje de Chejov: "María Valievna (dirigién
dose a su hijo) : Se diría que estás acusando de algo a tus antiguas
convicciones. .. Pero ellas no son las culpables sino tú mismo. Te
olvidas que las convicciones por sí solas no son nada, letra muerta.

(119)Chejov (A. P.), Tío Vana. Aet. I, pág. 206. Teatro compl., citado. Pérez Galdós
(B.), Fortunata y Jacinta, o./c. T. II. cap. X, esc. VIII, pág. 288.
(120)Chejov (A. P.). El jardín, etc., o./c, Act. II, págs. 420/1. Witte (Conde),
o./c. T. I, cap. VII, págs. 288/9.
(121)Chejov (A. P.), Las tres hermanas. Act. II, pág. 330. Teatro compl., cit. Zola
(E.), Dinero, o./c. Cap. I, pág. 25. Galsworthy, El propietario, o./c, parte segunda, cap. X,
pág. 291. Ibsen (E.), Juan Gabriel, o-/c, pág. 143.
(122)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, pág. 182. Ibsen (E.), Un enemigo del
pueblo. Act. IV.
— 194 —

�— S61 —
•l '2?d 'II -dBD osuvjjj oSiuid j^ '(-g) scwnvf) zanaj (621)
'6/¿l 's3?d 'I 1JV •J/ 'P^^PO uvní 'C3) &gt;asaI (8ZI)
'8S '3?d '"^/"o 'soDoun^^ ap vsvj
'(•g) Kasaj -6S "2Bd 'jjj -jay \&gt;/-o 'sviivuiaa^ san snq '(-j -y) AoraH^ (¿21)
'9jq '*S8 X \^\ 'áed 'ji^ "de^ #a/#o 'Diuuiuajy áp otaiauas jy 'CJV[) sanHvg (921)
-J9X "^ed 'aitjtiunfj lt*sojjo so[ ap oiaiajos p¡
B[Jauod 'opunSas íauaij B[[a anb jojea [a opoi pepi[Buosjad b[ b jBp 'oaaumd :opunui ajsa
ua Jijduina anb saaaqap sop Xsq anb -pg apaanaag :a.)ip aui X ep¡Bdsa B[ a)uatna[qe^tuie
ead[o^ ara ^a ejpadsap ara oX opuBna oaad 'sa[BJom sauoioaa[ opBp Bjqnq ara on ^g -sajaní
aoisBd ofaiA nn ap bse^ ua sauoiaEJBA ap SBUEiuas seun3(B opBSBd BiqBq o^ *sa]uapaa
-ajd SBzuBuasua sb[ sBpo^ anb Biauan^ui sem BpiA ira ajqos X ajqraoq ap BJajJBj ira
opipiaap Bq anb ojuairai.iajuojB un Biauaisixa ira ua oáuai o^ :Bjp un Bjaap ara •••01ra
o^^íiuE oaipara ug,, ••)/•&lt;&gt; 'sioanQ "861 "25d 'III "dB3 'o/'o 'aaaao^ "692 "2?d 'AI ''3V '3/'
'duv^ 011 'Cd "V) AOf3H0 "801 "2?d 'ni -jay ^-a/'o 'tajo A^ 'Ca "D) 'VHS (21)
•ss X q¿ -sSBd a 'aaip
•uady -a/o 'Cu) aaoniaag -^1 -8Bd 'm -jay -a/-o 'ppqn^ unn[ '(-g) '^asai (^1)
^i^ -ásd '1 -jay -a/-o 'Du^ o¡i 'AOfaHg (21)
^p j^q^p uBj^pisuoo seipaui s9sb[d sb^ 's^nd 'sooiijpjd sopiiJBd so[
ap o^ojJBs^p [a bjoijb ajiiu-iad anfa p jaqap pp niyjjdsa p s^
* (6^T) 8ofíH sol aP ^p^^Jod p aod sopAsap A sopquB
sns oinoo jsb 'sajuaaaqui sopijiJ9BS so[ sopoi uoa JBpopaBd osajtSoad
ns jod 89uoi9BJ9U9^ jod Bipn^ b^ bi[iuib| ap niijjdsa ap oaiuaQ
*(8^l) ^pBJJoq Jod JBiprq p .laqap ouioa 9ixa anb Bjuoqsap
Bun on opuBna Bipj Bun sa sauaiq sojsa ap oun ap Bpipjad B'q
' (LZl) 8ofíH 8ns 9P U9í
-Bonpa B[ b asopuBDipap X aoopuBSBa 4JBoq pp ^piA b^ X otuouiijibih
p ua sajafnuí sb[ ua jaqap í[bjoui Bjnjanajsa ns Bpoj ap
Buranpo B[ ubuijoj 'uopipBjj 'jbijiuibj X pnpTAipui aouoq p '
B[ ouioo anb sojdaouoa so[pnbB sopoj ap uopBA^asuoa B[ ojuaiiupuas
aisa ap ojiuap a^a uatquiB^ '(pEpiJE^) ouisuBjiuBuinq p X Biapsnf
B[ ap osaaSodd p Jod Bqan^ B[ 'píaos uopBziuBSao B[ ap oj^uaQ
•pnpiAip
-ut ajqiuoq pp X pBpaiao^ b^ ap uniuoa jaqap p sa 'pBptuniuoa b^
ap opiAjas p Baiuaaj b[ X Biauaia b^ ap o[pjJBsap [a jod Bqan[ B-q
•opiqiaaj
UBq anb '*aja 'soatuaaj 'sa[Biaos 'soatuiouoaa sauaiq so[pnbB jBJofaiu
X JBjpjJBsap 'jBAJasuoa ap jaqap p zaA ns b uauaii anb 'uoiaBanpa
ns X sofiq so^ ap saABJi b bi^iuibj b[ ap ojuaiuiiaapjjoj X BpuaAtA
-jadns b¡ ap oiuaiuipuas p ua JBjajauoa Bpand as Bzinb anb ajuap^uoa
souaiu o sbiu buijoj 'bzbj b^ ap uopBAJasuoa u\ sa jaqap jaiuij^
•sopijdBO saiuapaaajd ua op^dnao souiaq sou bX ajJBd
ubj ua sapna sb^ ap 'jaqap pp sbuijoj SBSjaAip sb[ BjoqB souiBa^^
•Baoda b^ ap oipaui onpiAipui pp JBSuad p un^as ajqiuoq pp Baijojsiq
pBpipuij B{ 'sand 'sa jaqap pp ajuaB jag 'uppaB B[ jod a^duina os anb
osaj^ojd pp ajualiB oiuaiunjjsui ¡a 'ajqtuoq p X osajSojd ap pjaua^
Bapi b^ ap —uou Bnb auis— ojuauía^diuoa p jaqap p 'sand 's^
*(9^l) ^opBjauaS b uopBjauaS ap opBSBd jas aqap
SBiuap o^ jod anb '(1) oaijijuap o oaiuiouoaa 'píaos papi un ap op
-lAjas p Bjsand jas bjb¿ 3ajis is ops oppuas auaij B[p X 'Bqan^ ^ofBq
-bjj 'upiaaB 'sand 'sa jaqap ^^ ' (fz\) t4^ojunf soiuafBqBjj X BpiA bj ap
ouiuiBa p Jod souibXb^ 'ofBqBJj sa 'jjojj^ 'BpiA vjn ^Masa^ op
pp afBuosjad ojio ua Bjuaiua|diuoa as anb j^ '(g^l) 4taBJCIo osiaajd

�conciencia afiliarse a ellos para apoyar a aquellas agrupaciones o par
tidos que a su entender y sentir signifiquen el triunfo, desarrollo y
conservación de todos aquellos ideales político-sociales que ya hemos
examinado, lo mismo que todas aquellas organizaciones patrióticas,
caritativas, etc., que cumplen todas aquellas formas de sociabilidad
por ellas apoyadas (130).
Así como en el correr del período que venimos estudiando las cla
ses medias se transforman de liberales en moderadas-conservadoras y
a medida que van ascendiendo en la escala social decididamente en
conservadoras y reaccionarias, también el espíritu de aventura y em
puje que la caracteriza al principio del período va cediendo lugar a
un espíritu cada vez más marcado de sedentarismo, que le va haciendo
perder su primer espíritu a medida que avance el tiempo o que vaya
ascendiendo en la escala social, y con ello su espíritu de deber, aun
que subsistirá en teoría hasta fines del período. A medida que este
espíritu va empalideciendo, va siendo sustituido por la teoría de los
deberes del Estado; teoría que no es más —desde este punto de vista—
que la sustitución por el Estado de aquellos esfuerzos que hasta ahora
realizaba el esfuerzo individual o colectivo pero independiente del
Estado. Así aquellos deberes que ha considerado de su obligación y
como un derecho propio, los pondrá o quiere ponerlos en manos del
Estado; por ello vemos en lo económico pasar del "laissez faire" —de
jando de lado las razones del proteccionismo económico— a una eco
nomía dirigida por el Estado. Es, pues, ahora al Estado a quien
ha de corresponder todos estos deberes del desarrollo del progreso,
teorías que culminarán en los años de la postguerra del 1914-1918.

VIII
EL SENTIMIENTO DE LA MUERTE
Al estudiar el sentimiento de la muerte debemos tener en cuenta
que él responde a lo más íntimo de la psicología individual de cada
persona o raza, así como depende de determinada posición filosófica;
de que sea ateo o creyente. Por lo tanto es imposible dar una idea
completa o un esbozo general único de este sentimiento dentro de la
época. Hemos, pues, de atenernos a verlo como un sentimiento varia
ble de raza en raza. Así en Rusia y España hallamos una profunda
preocupación por la muerte, determinada por una mayor sinceridad
religiosa, pero también por su propio carácter naturalmente "dionisíaco" o si se quiere místico; en cambio parece tener un sentido más
positivo en Francia, Inglaterra y Alemania, en donde habían hecho
carne las ideas evolucionistas de Compte, Spencer y Haeckel. Pero
dentro de estas diferencias podemos hallar y determinar ciertas formas
y acentos comunes.
(130) Hardy (T.), o./c. Cap. VI, pág. 61. Barres (Para el sentimiento del deber
patriótico, véase especialmente la novela ya citada Al servicio de Alemania).
— 196 —

�— ¿61 —
*6I -9Bd 'AI -dir) -d/-o '[
"32 "3?d i -dB^ -0/-0 'osuvj^ oSiuw j^ '(-g) soaiv^) Z3H3J
'iylll u?aI 9P 9tuanvi
"0l "^?^1 'AI 'IIXX 'd^o 'II X "Vo 'opjqiyojd oq '(g) s^aiv^ zauag)
"^22 "3fd 'a #d8D 'epun^as aued '-d/-o 'oijotaidojd j^ 'AHJ-HOMSiv^) (I)
"12 "^^d 'i "dB^ 'd/'o 'j^^ijj
ap auanui 07 'aoisiox 'ss jC g -2Bd 'ai '^bd 'm *x •vjtipDf ^ vtvunuoj 'Cg)
zauaj *S6I "8fd 'xi "dBO 'Bjauíiad ajJüd '-d/-o 'oiivjaidojd j'j 'ahaho.wsivq
'811 Bi!a J8A "opeip '[92 -aed 'atusrivapj '-a/-o 'sioaa^ (II)
-ui) saiuaSe so[ ^p uoioBuiini[a b^ ap uoiadaauoa b^ sa afa oXna 'aiaanuí
b^ ap Btaa[qojd p uoa Buiquioa as opijduma aaqap [ap Bapi Bjs^
•[Biaos
BSBa oraoa ajjanuí A oaSod^ 'o[[OJJBsap 'ojuattaiaBU '^oojqtnappng
so[ ap [a jas ap sq uaiquiB^ anb omjsaQ "(9g[) t4ouijsap [a asjqduina
Bjaipnd anb ap utj b 4&gt;[aBui[aa^) uoa asaiun anb aiuaui[BjBjf A BiJBsaaau
Biuaj duiB&gt;[uiajBg ^pijjaiQ anb oaja * • *4tassBd,^ Biq^q bi[iuibj BfaiA
BT "u^jsí111 ns opBUiuiaaj siqBq bsbo B^ • • • anbid b ajuauia[qBjtAaui
Bqi as anb Bijuasaad sand 'pBpqiqBsuodsaj Bpuauíajj ns ap a;jed eun
uain^p ua JB^JBasap ap pepisaaau B[ anuas oiqap oíainf iui y ¡uoiaBi
-ndaj Bpiinosip ^nuí Bun A oijosijji [BjidBa un Biuaj anb '^pBuqaa^ uoa
asJBiaosB b duiB^uiajBg b oSqqo anb o[ sa on)!w :mmvj^[ sv^ox
ap ajquiou otusiui [ap B[3aou b[ ap '^poaquiappng so[ ap oun jod
BpBsajdxa ajuauípnái ^apj "(S[) 44JaaaJBdBsap aqap Xa[ ns opqduina
Bq anb o[ opoj sand,, 'uoisiui ns b^ opi[duina uBX^q anb SBanpBa sbui
-joj sb[ UBazajBdBsap anb zaA ns b oiJBsaaau sa uanSa^ sbuijoj SBjsa
anb BJBd ojad 'osajáojd ap sbuijoj SBAanu zaA ns b jBuiuuaiap aqap
anb jaqap 'ajqiuoq [ap Baijpjsiq pBpi[Buij B[ sa BpiA b[ ua jaqap un ap
ajua^e jas anb ojsia souiajj *osajojd [ap A jaqap [ap SBapt sb[ b upra
-B[3J ua A SBpBuoiauaui tbA sBjsiuoian[OAa ssapi sb[ b B^aajip uoiaunj ua
B^sa anb Baijo^siq pBpt[Buxj 'Ji[duina anb Baijojsiq pBpi[BUij buii auaii
a;janm B[ anb jaaouoaaj b SBjsandsip uejsa ssipaiu sas^p sb[ oS
uig "ajuaui[BjBj uij auod B[[a anb so[ b 'sauaiq ap A saao^ ap
a[qisod Bun ap uij [a Bsajdxa Bjsa anb ap ojuaiiuijuas [a ua A Bapi b[
ua Bqaaq uoiobuijijb íaijanuí B[ b aiuajj BpiA b[ ap uoiaBiujijy
' (fX) BpiA B[ ap o pspauuajua Bun ap sapBpijoiJa^xa
sb[ ap Bsnsa b p^piuSip uoa jijoui ap pBpqiqísoduii b[ ap Biauanaas
-uoa otuoa 'aiuBuSndaj A oíans on opuBna '([) osojoaapui oS[B Baij
-iu^is anbjod a^januí B[ b BzsqaaJ as uaiquiBj oja^ 'osaj^ojd ajqísod
ap 44uoiq,, un ap Bpypjad B[ BaijiuSts [a anbjod ouioa 'uoiSqaj biusiiu
b[ auodmi o[ isb anbjod ojubi 'oipiains [ap oiusim o[ Jod oipndaj
• (6l) Bí^uaiauoa ns b osozBJBquia A a^sijj Biua^ jas jod 'ouisiAijisod [a
auiuiop apuop ua sasiBd so[ ua opoi ajqos Bjianpojd as anb ajjaniu
B[ ap ozBqaaj A BpiA B[ ap uoiaBuuijy "BpiA B[ ap jo[ba [a opuBiujijB
BzsqaaJ B[ 'ajjanuí b[ ap ajquinpi)jaaui B[ b ajuajj 'jsy *([[) [bij
-sa[aa opuniu un ap Biauaisixa B[ ap sapBpi[iqxsod sb[ b ajuajj oui
-siuixido joXbiu Jauaj aaajsd ou 'SBSOii[aj sauoiaaiAuoa sns ap JBsad b
anb sbui o^ubi 'auaniu B[ ap Bapi B[ BZBqaaj omsim o[ jod A 'ajqinoq
[ap ouijsap [ap Bapi B[ b ajuajj '—[Bjaua^ ua Bisan^jnq b[ oqaip jofaui
Bisan^jnq Buanbad b[ biujijb '44opuniu ajsa ap sa oupj ij\[,,

�dividuos, instituciones, etc.) una vez cumplida su finalidad histórica,
idea concordante con el desarrollo de las corrientes positivo-evolucio
nistas de Compte, Spencer y Haeckel, cuya influencia en la sociedad
del último medio siglo del XIX y principios del XX es notoria. Esta es
pues, para las clases medias el sentido positivo de la muerte a que nos
referíamos al principio de nuestro capítulo, y que concuerda exacta
mente con su sentido práctico, ya que así la fatalidad de la muerte se
convierte o se explica en su conciencia, como una necesidad de sentido
práctico.
Pero si la burguesía está dispuesta a reconocer la necesidad lógica
de la muerte, aceptándola como un hecho fatal e inevitable, le importa
que no sea antes de tiempo, y hasta que haya cumplido su misión en
la tierra y gozado de sus justos bienes (137). De no ser así, la muerte
es injusta, injusta a pesar de todo.
Por otra parte la muerte parecía significar el enemigo del deseo
de inmortalidad a la que aspira el hombre desde que existe. Por ello
es que por su impotencia frente a la muerte reafirma el sentimiento
de la tradición familiar, es decir, la supervivencia en los hijos. Recha
zará la muerte, también, pues porque ella significa la desintegración
de la familia, o dicho de otro modo ella significa por su causa la des
integración, aniquilamiento y fin de la misma (138).
Por ello para vencer a la muerte, habrá en última instancia, de
persistir en la creencia del alma que finalmente le asegura la inmor
talidad eterna.
Frente al hecho consumado de la muerte la burguesía sentirá la
necesidad de rodearla de toda una red de convencionalismos, que ex
presen su dolor, comportándose frente a ella con toda la gravedad y
dignidad que el misterio de la muerte impone (139).
Le harán al fallecido un decoroso y si es posible lujoso entierro
de acuerdo con su dignidad social (140), rodeándolo de una verda
dera exhibición de ritos; invitaciones al entierro serán enviadas a deu
dos y amigos, rodeado de cintas y cirios le han de dar una convencio
nal, muchas veces, misa de circunstancias (141).
Si es un niño les parece justo y lógico hacerlo acompañar hasta su
morada por niños rodeando su ataúd. Leemos en Unamuno: "Es un
momento solemne cuando la muerte se nos revela por vez primera,
cuando sentimos que nos hemos de morir. Recuerdo la impresión que
me produjo la muerte de Jesús Castañeda, un muchacho compañero
del colegio... Un día sobrecogidos de temor misterioso, supimos había
muerto. Se nos citó para el entierro, y fuimos endomingados. Yo lleva-

(137)Tolstoy, La muerte de Iván Ilicht, o./c. Cap. IX, pág. 93; cap. X, pág. 100.
Pérez Galdós, Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XXII, IV, pág. 128/9. Galsworthy, El
propietario, o./c. Interludio, parte primera, pág. 456.
(138)Galsworthy, El Propietario, o./c, parte tercera, cap. VI, pág. 405. Mann o./c.
(139)Véase en general la bibliografía citada, especialmente La muerte de Iván Ilicht;
Lo prohibido, T. I, cap. XII; La gente de Hemso, cap. VIII, etc.
(140)Id., id., id.
(141)Strimberc, La gente de Hemso. Cap. VIII, págs. 164/5. Tolstoy, La muerte
de Iván Ilicht, o./c. Cap. I, pág. 23. Galsworthy, El propietario, o./c, parte primera,
cap. IX, págs. 158/9.
— 198 —

�— 661 —
•^X "3Bd 'i -dua 'i 'i 'ajJBd BUBtia l\i *x 'a/'o
'mutoDf X njDttnuoj '(-g) soaivo zaaaj ^92 -^ed '^1 Jay 'a/o 'dub^ oij; '(J -y)
AoraH[) *¿S8 '3?d 'III *dB;&gt; 'jj '-a/*o 'ffozDwojo^ souDuuaif soq 'imsa3aoxsoq (9^)
•osuta¡j ap ajuag vq :^H3ai\aHXg ap b[8aou b[ Bjnsuiuad B[ BjBd aseaq (tl)
*^S *3?d '1 -dBD "Vo 'OSUVI\I 0811UD ¡S '('8) scxnv^) zaHaj (t^x)
"I6I 'PÍJPBW "BJiauapBAig -^^i &lt;3?d 'II *dB3 'AI 3JJBd 'ouaua^ upiidoa J3 '^pa
-Hviy *sy6t 'saJiy "g •BUBOiJaniy-ouiiB'j -pg *X8I '3?d 'IIXX *dBD 't&gt;¡auDiuo^¡ '('g) spaiv^)
Z3H3J ^és 1 '^Ed 'xi 'dBo 'Bxauíud a^Bd '-a/'o 'oiuvjatdojd j^ 'AHXBOMSivf) (^l)
•Buadog -pg */ ^TI 's3Bd '(ouanuí ojiuiu
níl) "^p2BJO^ 'siaiKiy 3Q "9/S -s8Bd 'x "dB^ -a/-o '-aja 'sopjanoa^ '
BPÍA BI ^P sajo^op A s^uad sb^ b a^uaaj opns
-uoa oiuoa o 'pBpioi[aj b^ ap Bpanbsnq b[ ap ojuatuipuas oaijsjiu un ua
opipunjuoa saaaA b ojuanuijuas asa Bp as 'BUBds^ ua oiusiui A Bisn^j ua
ouioa apuop ua A íBA^iuiiad A bijbj^b piA Bsua^uí ap BjABpoi sasisd
'(S^'l) BA^uipuBasa B[nsuxuad b^ BjBd xtasaj a Mvwaaaas 'oaaaiviais
íBisnjj BjBd i^SAaxoxsoQ A xoxsaox 9P SBjqo sb^ uBsaadxa sou anb
'osoi^qaj oiuaiuiijuas opunjoad A o^aauís un somaaaA 'ope^aj^ usq ou
Biauaia b| A BuinbBui b^ apuopB 'oaáB ^a 'jiaap sa 'Buiuiop BzajBanjBu
bj apuop ua 'sajduiis sbui uos BptA bj ap sbuijoj sbj apuop ua jjjy
'Baoda B^sa ap SBipaui sasep sbj ua osoi^qaa
n^íjjdsa jap pBptaaauís bj jbuijijb ajqtiaBj sa sajBaauaá souiuuaj u^
'JB^OUI BOTlBlU5oBjd BUn OUIOD OpOl djqOS OJopUBZlJBUB
'Bipoiu asBja bj ap osoi^ija^ nioídsa ja inbB JBuiuiBxa b

osoionaa oxMa^ixMas aa
XI
¡j ua! " ' pBpijBiaouiui bj JBjjBq apuajaad
jBna bj sbjj *(^tl) ^j^^nuí bj ap BiaojBsuaduioa X Buiíijn uoiaBJídsB
'uiauoiu-jsod SBzu^qBjB sbj uoa jBnji^ ja BjBjuauíajduioa a^uauíjBut^
• (j^j) opiaouoa X opBuiBjj anj ouipa X anj uamb apaanaaj anb BaaouwBui
uoiadiaasui o ^dsqa eun uoa 'uoiaBzijBnpiAtpui ap X uoiaBjuaiso ap
uois^d ns Baxjsisaad aiaanuí bj ua BjsBq sand SBaiuiouoaa sapBpijiqisod
sns uoa ap^oaB ajsa jBjuauípuas X oaoaJBq ofnj ajqísod oXna uoajuBd
o oqaiu urtójB ua 'apuodsajjoa ouioa 'jeajajua ap uBq oj o^an^
•jbjoui jojop X uoiaBanpa ap
upisajdxa ouioa aauaiuBui oiJBsaaau BiaaJBd anb uoiaipBxi Bun ap 'Bjja
ua jbuijoj Biauajsisaad bj ap uaaip sou anb oaad 'opiuaiuoa ap SBaanq
saaaA sbj ap sbui sbj s^quiB sbuijo^ "sbsoo SBquiB ou opu^na 'BisijBn^iJ
o Baijsiui aaAjoA ap Bq as BpiA bj ap jaaa^uoaB ouiajdns X ouiijjn jb
a)uaJj 'BjsiAiiisod X BjsijBija^BUi aiuauíjBiauasa Bjsanájnq B^sa isy
'(^í7!) 4tsopBJop soaajj uoa SBauBjq SBjuia
SBun 'opBAajj souiBjqBij sbj anb soj b uoaaip sbj sou X pnsiB jap SB^uia
sbj uojbjjo^ •••ozjBasap ji ou BJBd SBjoq sns bjsbjj 'ouiixjn o^bia ja
BJBd ojiaafBJj jofaui ns uoa X sfBa ns ua opipuaj 'sBiunf soubui sbj X
sopBJjaa sofo soj uoa 'opBdnqaaj 'opij^d snsaf ajqod ja Biutdsap aui as
M " * '^^!-1 opBjáBs un opuaijduina 'sosoijna soj ap SBpiBjjsxp SBpBJim
sbj ap oauBjq opuais 'opBAiad ua ba as ouioa BjaaB bj aod ou X ajjsa bj
ap oipaui ua aod souiinj ^ "BauBjq b^uio Bun ^pnBiB jap Bjuia eun Bq

�sobre la materia que no se conseguirá sin lucha y que significa el
abandono de aquellos goces por los cuales la burguesía lucha.
Allí en donde el positivismo-materialista de la máquina y la cien
cia dominan, es decir, Inglaterra, Francia, Alemania, las ciudades y
los grandes centros fabriles, el espíritu religioso es más atenuado y a
veces desembocará insensiblemente en el ateísmo (147), muchas veces
no confesado u oculto por las conveniencias que las clases medias tie
nen en mantener los principios de la religión, y la realidad de esta
afirmación explica, como veremos luego, el porqué de la persistencia
del sentimiento religioso en la mayoría de los componentes de las
clases medias. Pero si es sincera en sus creencias no lo será sin em
bargo supersticiosamente, es decir no siendo capaz de imaginar ni de
creer en el milagro, esencia misma de la fe. Creerá, pero creerá care
ciendo de todo misticismo. Podríamos definir esta fe como una fe
teñida de escepticismo, fruto del choque que en ella ha producido
el desenvolvimiento de la ciencia, que es la única en la que la bur
guesía cree y de la que espera ahora milagros, y causa de ese ateísmo
al que ya nos hemos referido, consecuencia del espíritu o predominio
de las corrientes positivistas.
Aquí, pues, veremos obrar la religión sobre todo como código
moral, y como freno social, y ello es por lo demás lo que le pide
ahora a la iglesia la pequeña burguesía, aun cuando busque y halle
en ella otros valores (148).
Necesitada de un código de leyes morales que rigieran las rela
ciones sociales, ¿qué forma más cómoda ni más concorde con su pen
samiento y espíritu que aquellas reglas de conducta moral que la
Iglesia misma prescribe? En ella halla todos los elementos necesarios,
valorizados por otra parte por una larga tradición. De ella sólo quiere
protección y resguardo contra el desenfreno moral; la misma en cierto
aspecto que él pide al Estado; así como aquél debe encargarse de la
protección de sus intereses, la iglesia, o exactamente, su expresión
moral, debe encargarse de la protección de la moral, lo que en el fondo
es lo mismo, en el pensamiento de los creyentes de las clases medias,
pues esta protección moral es la que le dice que la propiedad es
sagrada, o que no se debe atentar contra la paz pública, etc.
No es dirigir y salvar almas la función rectora que se le pide, ni
la de la preservación del espíritu religioso o de evangelización, sino
una función específicamente terrenal de la que se le quiere encargar,
bajando las llaves de San Pedro a la tierra, y no para abrir, sino para
cerrar bajo siete cerrojos las formas del mal, tal como las clases medias
lo conciben.
Por ello aunque no crea, sus propios intereses las mantendrán
dentro de la iglesia, ya que ella representa, y ofrece con la fuerza

(147)Zola (E.), Dinero, o./c. Cap. II, pág. 33. France (A.), "Historia Contempo
ránea", o./c. El anillo de amatista, cap. VIII, pág. 520/1.
(148)Zola (E.), El vientre de París, o./c. Cap. II, pág. 90. Ibsen (E.), Casa de
muñecas, o./c. Act. III, pág. 73. France (A.), "Historia Contemporánea". El olmo del paseo.
Cap. VIII, pág. 206. Pérez Galdós (B.), La de Briagas, o./c. Cap. XIII, pág. 60.
— 200 —

�— 102 —
•89 '8d 'H *J3V "3/*o 'svaauniu ap dsik) 'Cg) Nasai "01^ -3?d'IIX *dBD
•o/*o '^oja 'soiuowa^ 'Co) nvaaHij\[ *¿9 "Sed 'n -dvj -af-o '(-^ -f) oa3wog(^SI)
'I B'^ A(ISI)
"8ZI '3?d '•[9jd 'pnStsap ptumutjjnp^ '(-g -^) mvh(OSI)
*O^S '3?d 'ni^. 'deD 'Djsiimuv ap ojjiuv j^ '^eauejoduiajiio^ bijojsih^,
'("Y) aDNVH^ "^28 *3Bd 'nix 'dBD '3/' 'sopv^wjuvsap soj '(-J^[) saaavg(6^1)
*(2Sl) tl8OUISIJBUOpuaAUOa SOpBÍfrBJJB SBUl SOJ
JBIJB83p 3)IUIJ3d 98 9nb ZBpilB Ull JO9(1 89 9nb OJ O 69JU9n9UI[9p Ull
ISB9 SOlO SllS B '89 O9JB U^?, "OUISigiB JB 9JU9JJ UOI33B9J ns OJ^9 JO^
•BSOl^ipj ^BJOUI 9p 9JU9^BAinb9
buijoj bjio J9mb^Bn9 o 'osoiioi[9J oiuouiijibui p *^'A 'BpiA 9p S9[t'9pi sns
9p pBpi^C[BJ9JJBUl B|^ 9^qiSod O[ U9 UBáU9IUBUI X U9UIJIJB 9nb p^piS
-Ol^ipj 9p 8BUIJOJ SBJpnbB SBpOi BipU9)UBUI O[J9 JO^ ^BI9O8 pBpi9I[9J
BJ 9p BJSinbU09 B[ X OS9JjOjd |9 BJBd BIJBS993U |B1U9X
B{ BIJB^BJ BJUOdnS 9S [B119 B[ UI8 'pjOUI B[ 9p BaopBAJ9S9jd
OU 89 Bjp ÍJBI99ds9 U9 SBip9lU S9SB|9 8B[ X pBp9I9OS B[ U9 BIS9[^j B[
9p BI9U9iqjUl B[ 9p BI3U9)SlSJ9d B|^ 9p UOZBJ B[ B9I^X9 OJ[9
'(TSl) ^SOláipJt pjOUI B[ 9p pBpiS939U B[ 9JqOS SdqiUO^ 9p
J9UIIdd J9 U9 OpBJIO BX OSjn98ip [9 SOUI9pdO99J AVVHS B OpuBUIJIJUO3
*(0Sl) MnOJ9BUIJlJUOD B| B JB9^ p 9STA9J O^ 9Ilb BJBd '[BUOISlAOjd B98
O[OS anbuilB '(uOl!oI[9J B[ 9p BI9U9S9 B| 89 pn9 Oj) JOUOq 9p OÍoipOO
Un X BT9U9I9UO9 BUn J9U9J ^q9p OUIU ^g -0pt99nb0JU9 OUISI[BUO19BJ
[9 89 'UOl^lpJ ni J93)O9S9 BJB¿ 9IU9I9IJU8 pBp9 B[ 8BáU3l 9nb BISBq
opinf ni osuodsns u9 jBf^p s^q^Q^ :^íu lB ^^ip 9nb ouisipuopBJ 9p
OJ9U9^ ^g^^ :9lUB[9pB 8BUI J^ "t4SBppdS9 9p 3AJ9nA 98 OJIS9BUI J9 OlUBno
U9 Jipnp 9p9nd 98 ou :9[qBiiA9ui a ouiAip 'ouJ9ia o^[B 9p oiuauínji
-SUI p OUIO9 BlU9S9jd 98 OUJ9IJUI p S9nd 'OUJ9IJUI p BJJ 999p9qoS9p
oun is ^nb Bsoi^ipj Bpnosa Bun ua JBuasua ^nb ao^d sa oisg *opB9[
-BdB BJ9S OUn 'OIJBJIUO9 O[ 9p 9nb 89 4U9iq JBjqO B J9pU9jdB BJBd X
pui JBjqo ou BJBd 9181X9 anb uozbj B9iun bj anb :oisa b aonpuoa B9pj
uoi9B9npa Bg 'pBpijiqísoduii Bun sa B9ibj uopBanpa Bg 'uoiStj^j ap
^padsa BunájB sajasjtmasua aqap souiu soj b ^u^iq Bjoqy,^ :BJ9nj ou jsb
anb 9p pBptjiqtsoduii bj Booda bj ap ojiu^p BJBUUip 'osoi^xj^j ouisijbi
-938 ap ajqBsnaB jas apand ou anb 'mvhs aavMHag otuoo anb uain^jB X
í 9lU9UI9jqiSU9S Opi39J93p Bq OlOadSB 9189 U9 BT9U9njJUT n8 ^X I^ÍS I9P
soidputjd b anbunB 'pniuaAnf bj X BpuBjut bj ap jbjoui uppBuuoj bj
9p 9SJB^JB9U9 BJBd BpBlJ9BdB9 8BUI BJ UOI7&gt;IJ9J BJ BI99JBd OJJ9 JO^
'(6^1) sa jbjoui sapniJiA sns ap X
osaj^ojd jap 'soiuauíBpunj soj 'opBjqanb 99J9 anb opBSBd janbB ua X
'B9pi BJ BJJ9 9p BJ9nj JB9Snq B UBSljqO BJ BI9U9I9 BJ U9 9J ns X O9IJ
-JIU9I9-OUISIJBIJ91BUI oidojd ns isy 'sajBioos SBj^aj SBisa aiuauíBisnf sa
ajjBp apand ou epuaia bj anb ooiun oj sa anb bX 'sbuijou sBsa ajjBp
apand anb saiun bj X 'Bionpuoa ap s^jáaj sBiJBsaaau sbiu X sajofaiu sbj
Bsajdxa Bsoiijaj-jBJOiu bj anb ap uopaiAuoa BJaauís bj uaiqiuBi ouis
'Bisaj^j bj ap ojiuap auajiUBtu sbj anb oj jouiai ja ojos sa ou oja^
•sopBZBuauíB BjquinjsiA
bX anb 'soaiiuouoaa sasajaiui soidojd sns ap oduiaji ouisiui jb X jsiaos
Bjnianjisa ns ap oiuaisns sa jbjoui Bsa anbjod 'Biaajjo jbjoui oiuaim
-jaouoasap ja anb sojSijad soj bjiuoo uoiaaaiojd Bun 'sBiuSop sns ap

�Sin embargo hacia fines de nuestro período el espíritu religioso
está mitigado especialmente en los círculos de las clases medias inte
lectuales y científicas, profesores, médicos, ingenieros, etc., en quienes
por lo mismo podemos hallar los creyentes más sinceros cuando lo
son (153). Al mismo tiempo se irá liberalizando también la posición
frente a aquellos no creyentes, ya no será una audacia serlo, así como
se verá igualmente respetar más los diferentes dogmas, o religiones.

(153 bis).

LA IDEA Y EL SENTIMIENTO DEL AMOR
Al tratar de la idea y del sentimiento del amor en las clases me
dias hemos de ver en ellas un doble aspecto, que a veces sí —y a
veces no— se confunden, pero que son esencialmente dos variaciones
de un mismo tema. Uno positivo o real, otro sentimental o ideal. Lla
mamos positivo, naturalmente, al amor cuando se produce de acuerdo
con la realidad que lo domina y que se realiza sobre todo en la idea
del matrimonio de interés, en oposición a lo que no es más que simple
sentimiento ideal romántico-literario; y que cuando se realiza lo es
sobre todo en la acción del amor ilícito extra-matrimonial, o en el
clásico primer amor.
Ambos aspectos en conflicto nos muestran el eterno y grave pro
blema de conciencia que se da en las clases medias y que hemos inten
tado hacer ver a través de todos los anteriores capítulos; el choque
entre la realidad que le impone una condición y su idealidad que
busca escaparse a ésta; o la inversa: sueños ideales que terminan en
realidades que los niegan; en otras palabras; juego de contradicciones
entre realización de conveniencias y un ideal que no se puede o no se
quiere realizar o intentar, pero que en algunos casos más felices a
veces se realiza.
Veamos, pues, primero la idea de la realización del amor real,
realizado en la idea del matrimonio, y en la idea de la familia y la
perpetuación de la raza. De este último aspecto ya nos hemos ocupado,
por lo cual no hemos de insistir en ello; pero no ^olamente la idea de
la perpetuación de la raza, es lo que al hombre y a la mujer impulsan
al matrimonio, otras razones más claras y precisas también lo impul
san. La primera es clásica y conocida: el dinero; en función de él se
realizarán, sobre todo, los matrimonios. No necesitamos extendernos
tampoco aquí sobre esto, pues ya conocemos sus causas por los capítu
los anteriores.
Junto al dinero está el sentimiento de un matrimonio que dé
buena apariencia social, lo que impone casarse con alguien de su
(153) Maucalay (T.), o./c. Cap. XVIII, pág. 585/6. Zola (E.), Dinero, o./c.
Cap. II, pág. 53.
(153 bis) Zola (E.), El vientre de París. T. II, pág. 89. Ed. Bibliot. Charpentier.
París, 1903.
— 202 —

�— eo^ —
*SS *8Bd 'i -jay 'a/'o 'ajqtuoquadng X
'(a -3) mvhs -SZ *2?d 'H Jay 'a/-o '^^ otj 73 '(-j y) AoraHg (6SI)
IIIl &lt;2Bd 'IIIA dB3 &gt;a'a
'oujataut ap scjo^ 'i^sa3aoxso(j *6) *3Bd 'jx "c^^g "d/*o 'ouautQ 'Cg) vioz -ss ^ ¿^^ -8Bd
'AI ''aV 'Tí 'Tí ^Zei "2Bd 'II laV •a/o'auqtuoqjadn^ X auquio^j '(a "O) AiVHg (8SI)
'9SI Bía a8A '(d V) AoraH^ 6 '2?d 'IIX dBD 'Vo '(8P "V) voHanaig (¿si)
•6i #3Bd Tx *dB3 'Vo 'ojíuia '(a) vioz 'i¿ '3?d
'AI '*DV 'Tí ;¿S '2?d 'III '^aV 'a/' '&gt;UDtt^^ *^l *7 'Cd *V) AoraH^ (9SI)
d
/
'•a/-o 'ojtj; ap oyans j^ 'i^sa3AOXsoq -^^ -Sed 'jj ^x -a/-o 'sixo^^ ap auuam 73 '('¿92 *3Bd 'j *ay 'o/'o 'uajuvj^ -vug vj ap uptsafoid 07 '(-^ '-O) ^&gt;*vhs (St)
'Z¿I -25d 'II 'dB3 "a/*o 'upiamtpsDj '(
AAVHg 'un "2?d 'IIIA "'3V 'a/'0 ''aJ3 'oujaiciw ap svjof^ 'imsa3aoxsoq
tlS 9p OJ^9J \9
sbui ns X 'jbijiuibj B[9jnj v\ 9p a^fnin B{ U9 9cIb9
-S9 9p BJA B[ odra9T^ OUISIUI [B BJ9S OmOUIUlBUI [9 8BUI9p O[ JOJ

•(6SI)
''9J9 '^JO^UO9 'JBJS9U9iq IlS U9Jn^9SB 9[ 9nb O89JOjd 9p 8Oni9JBUIB[^
9nb 8Oip9l{ JBZI^B9J BJBd pBpi9BdB9 ns ''9}9 4O199[9IUI O IK)I9BSJ9AIIOO
'BZ9[pq 'btdub9[9 ns B9znpoxd 9[ 9nb uopBuiosBj 9^qisod b^ 9jqos jod
BJ9S 9jqaioq pp ^B9pi ns o^p jo^ qBpos pBpis999u Bun X joqap un
OUIO9 ISB9 OpBJ9piSUO9 89 .T9llUU B[ U9 OTUOIUIX^BIU ^9 9)JBd BX)O JO^
UOUIB ^9 U9 BISIAIllSod p UO9 p9pt OJ99dSB pp U9punfuO9 B[ OpBZ
Bq 9nb 98jp9p 9p^nd '9SBq 9[qop bis9 9aqos 'oiuouitajBui p isb
JUIOUO99 Bun Báu9J 9nb OJBpipUB9 un B9IJ
-xuáis '8999A sb[ 9p SBUi sb[ 'opiqBS U9iq S9 ouio9 9nb '^opijasd U9nq,,
Un 9p B9pi B^ B[p U9 BJBp 91U9UIBI99^J9d 89 U9iquiB^ OJ9íí ÍMVHS '9
BUIJTJB U9iqUIB^ 9nb X I^SA3AOXSOQ 9p UOI9BUIJIJB B^ 9p JBS9d B B^[9 U9
|BJnjBU X B9láo[ UOpBJldSB B^ 89 JOUIB Jod O[J99Bq X 449SJB9Op^,,
'(¿SI) 4tl^^uí
'BpBzip^jji BPÍA Bun 9p 'uij U9 9jquinpijj99ur b^ íosbobjj uexá p
'pBpiJOIJ9JUI BUn 9UOdnS t49SJB9Op9 O^[M 't4ncI?P OX9S pp UOIOBJldSB
B9iun X Biu9adns B^ 89 'BpBsnsgp ubi Xoq 489duoju9 9p ubi BaqBpd BS9
'9SdB9O[O^^ *(9Sl) (BJ9ipS 9SJBp9nb B J9Ínui B^ U9 JOUI9J p O^p Jod)
[BpOS JO[BA OpO^ 9p O^pj JOIJ9JUI ^9S Utl OUIO9 BpBJ9piSUO9 S9 44BUOJ
-9I[OS^ B| 4B9Od9 B^ 9p JI}U98 p UO9 OpJ9n9B 9p OUISIUI O^ JO^ ' (SS^)
pióos uoiounj B9iji99ds9 ns B)S9 9nb Biopisuoo 98 9nb soui9qB8 9puop
U9 'OIUOUIIIIBIU pp BI9nj '4(.OS9JÍ^ojd?9 9p pBpqiqiSod BaiO BpOJ BII9I9
9j ppos uopBnjp Bidoad ns 9nb bX 'jouib pp BjsipiJ9jBiu uopd99
-UO9 BJ89 B 89UOIS99UO9 '8OJU9IIUIJU9S SOldoíd 8n8 BI^UO9 S909A SBqoniU
4J99Bq b BpBJíqqo BJ9A 98 ouisiiu o\ iod X 'joXbui ppos uopisoduii
BUn 89 OIUOUIIJJBUI pp pBpiS999U B{ B^p U9 89nd 'OIIBIJUOO Opi^U98
ns U9 JOIUB p U9K[IUB) OUIO9 ISB 'piUOUIlUBUI JOIUB pp pBpipiIOJBUl
B[ 9p B9pi B[ 9B99J 9pUOp U9 OpOJ 9jqO8 J9fniU B^ U9 89 OI99
'(^Sl) 44S9l^999pUI BJSBq BJ9piSUO9 S9[ 9S X 4S9[qiSOdlUI SBIU Z9A BpBO
OpU9I8 UBA JOIUB 9p SOIUOUIIJIBIU 8O|^, 'Bdojn^ U9 JBUIJIJB SOUIBJjpod
X 'B^UBJ^ U9 9nb 9p I^SA3AOXSOQ 9p UppBUIJIJB BJ 9p 9nbjod pp
Bsn^o b^ Boqdxo sou uozbj o^qop B^s^ 'BpiJinbpB bX aoijodns uppisod
BUn JBlUJip 9p 8999A SBipniU X '98B[9 9p O8U99SB 9p Oip9Ul UIl U9K(
-UIB] 89 9)89 SOlU9qeS OUIO9 89nd 4BpBA9p SBUI UOpiSOd U9 9)U9UippO8
B)S9 9nb U9inp UO9 O|J99Bl[ 9p[I8od 89 OU 18 4pi9O8 UOpiSOd BtUSIUI

�Así concebido el amor matrimonial, no será extraña a la mujer,
la afirmación, quizá exagerada, de Dostoyevski, para Francia, cuando
afirma: "La larga tutela ha hecho que "ma bichi", no piense ni sueñe,
como sucede en algunos países bárbaros y ridículos en ir a estudiar a
las universidades, ni en formar parte de clubes o ser diputada. Pre
fiere quedarse en su actual estado aéreo, canariesco, para así decirlo.
La visten, la calzan los guantes, la llevan bombones, la tratan en lo
exterior como a una reina, y su marido en apariencia se le pone de
rodillas" (160).
Pero si no puede realizar el amor a través o por el matrimonio,
no por ello renuncia a él; lo hará y lo justifica hacerlo a sus espal
das, siempre y cuando sea hecho con todas las precauciones que la
dignidad y el decoro social exigen. Un ejemplo: "De una amiga recién
divorciada, que viene a participarle su próximo enlace, dice la du
quesa de la Tremuille: "encuentro natural que decida tener un amante;
pero encuentro un poco fuerte que me lo notifique" (161).
Fuerte encontraba la duquesa de la Tremuille la notificación de
un enlace que le parecía simple amancebamiento, pero no por serlo
sino por declararlo, pues si su época está dispuesta a aceptar el adul
terio y hasta justificarlo, exige en cambio que sean tomadas todas las
precauciones necesarias. El disimulo es esta condición primordial, con
lo cual se vuelve a afirmarla como mía ley social necesaria. Por otra
parte, dentro de las clases medias, la infidelidad es considerada casi
como un mal irremediable, frente al cual sólo cabe disimularlo a ojos
cerrados y no considerarlo en definitiva cosa de mucha monta (162),
porque hay razones que son en su conciencia su justificación.
En el impulso a la necesidad que los lleva al matrimonio de con
veniencias al falsear su posición frente al amor, hallamos la causa
primera del amor ilícito, buscando así la realización del amor que
su propio interés le prohibe tener. A ello se une el sentimiento de la
materialidad de su propia vida; huir de ella es la segunda justifica
ción (163) ; pero huyendo así de las propias realidades que por sí
misma crea.
El hogar sin amor impone materialidad y mediocridad en su vida
doméstica. Para huir de ellas buscará en una fuga en el amor extraconyugal, que también lo será para el ocio impuesto a la mujer lle
gada a cierta categoría social, realizándose y caracterizándose como
un sentimiento de aventura (164).
(160)Dostoyevski, Notas de invierno, etc. Cap. VIII, pág. 1112.
(161)Ficuehoa (A. de), o./c. Cap. XX, pág. 162. Gutiérrez Gamero (E.), T. I,
cap. XIX, pág. 317 y ss.
(162)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, Cap. XXII, pág. 113. Chejov
A. P.), Tío Vana, o./c. Act. I, pág. 211. Dostoyevski, Notas de invierno, etc. o./c.
Cap. VIII, pág. 1111. Zola (E.), Dinero, o./c. Cap. III, pág. 49. France (A.), "Historia
Contemporánea", o./c, El maniquí de mimbre. Cap. VI, pág. 345. Tolstoy, La muerte de
Iván Ilicht, o./c. Cap. II, págs. 27/8.
(163)Chejov (A. P.), La gaviota, o./c. Act. III, pág. 165. France (A.), "Historia
Contemporánea", o./c. Bergeret en París. Cap. XII, pág. 668. Tolstoy, La muerte de
Iván Ilicht, o./c. Cap. II, págs. 27/8.
(164)France (A.), "Historia Contemporánea", o./c, El maniquí de mimbre. Cap.
VI, pág. 344. Pérez Galdós (B.), Lo prohibido. T. II, cap. XX, II, pág. 76.
— 204 —

�— sos —
•ss A g^x "^ed 'jj -j^y 'a/-o 'vjoiavg nj '("j *y) AOfaHQ "0^/61 *s8ed 'j "dB^ *o/-o '(ap sanb
svisai^iaaiV^^ '2/ll "s^cd '"d/*o '9^qvio^iadng ^ auquioff '(*g *^) MVHg (¿91)
'02/612 'sS?d 'owBjajg 'uajioji 'nug 2 p upisa/ojd d^ '(-g -^) mvhs (991)
"¿l "3?d 'XIX 'dB:) 'I "X 'D/' ("3) 'oHawv^ zaaaaixao "8/¿82
4JA "X "'P 'SBiaiduiOD SBaqQ -DjsiMOian^oaag pp ivnuv^^ '(-g "^)) AVVHg (S9I)
íp 'SBSOO SBqiUB O 'JBIIJJUI 'O^qO^ "SBUBUinq S9pn^JIA SB| SBpOJ J9U91
JIOOp S9 '"0J9 '8O8OJ9^BA 'SOpB9IJia9BS 'SOpB89d9JUIS9p J9S U9C{9p SB^SIU
-o^BJOdd SnS 4B199JJ9d UOTSBd A BZ9Jnd BUll U9 JOUIB p t)piU9JUO9 JB1S9
gqgp 'ofnqip ns U9 BZ9[qou gp BU9|[ gpi Bun s^ ¡jouib gnb ^!
'SBipgin S9SB[9 STS\ 9p SOI.IBJ91TJ SOJStl^ SO^ OtttOD
OJUBJ 'papt JOUIB 9p SOppoiU 8O[ OJU9IUOUI 9189 U9 UBS9ddx9 9nb 8O[
gluguqBipgdsg uos 9nb 4#9i9 'axMoag SBUBUijgq sb[ 'xaaainaj[ 'xaHMO
a^aof ^p BjniBJ9ii[ B[ s^ *(¿9l) osj9A^oa 999JBd jopBuos Á ooiiubuioj
SBIU '99^ SBIU OlUBn9 A OUISpilUBIUOJ Jod 99^ JI99p 89 ÍJO199^ pp OUISI9
-IIUBUIOJ p 9U9I1UBUI O B9I^ISU91UI Z9A US B pilO p 4OJ9U9 pp pBpiJB[
-ndod b^ 9U9IIUBUI A Bspduii ^oodg b^ gp odiiubuioj niíjjdsg p 'ubio
-U9n^ui-J9iui 93 SBJni99^ sns A ouisioiiubuioj ns oqogq oq 'opoui ojio
gp opgoBq gpgnd ou opuBno 'opunuí ns 9p pBpipgj b^ b JBdsosg biu9í
-ui Bjni99^ TeAno jod 'BisgnSjnq Bugnbgd B[ U9
BJniBJ91I| B^ 9p BI9U9n^UI B^ OpUllSgS 4p9J BpiA
B[ 9p Bpil9d9J ^A UppBUIII^B B^ OJ9UIIJ^ '8OIA9Jd 8Oq09q SOp
U9 U9iq J9U91 OIJBS999U S9 O1U9IUII1U9S 91S9 U9iq J9pU9JdlUO9
"pBpipgj U9 O189 9nb SBUI 89 .
ou sond 'odiiubuioj jouib op ouons ouioo uoiquiBi opiuijop souiBjjpod
gnb A 'popí jouib opBuiuiouop soxuoq onb o\ b BJoqB
"(991) BJS9njnq b^ b
gp B[ A ooqqnd pp 89uoio9B9j sb[ oooAOJd ugiquiBi 9nb A
91S9 91U9UIBSI99jd B^BJ1 OpiqBS 89 OUIO9 9nb '(íUdUJVJ^ 'VJg
nf ap vmsafoud vj^t BpBpiii avvhS 'g aP ^I ouioo SBjqo sb^ bjiuo9
Bis9}ojd BpBjp ns ojp jog 'pióos pin otuoo uoisojdns ns ou A 'p
gp 9ibji 9s ou onb A oiugiuiBip^o ns 9iu9uiBgiou9S S9 pjoui ns 9ix9
gnb o[ 'somgqBS oiuoo 'gnb Bjgnj ou is 'uopoipBJiuoo 9iu9JBdy
•sgpioos sgjqumisoo SBUonq sb[ bobib onb ttojnduii
jouib pp,, pióos oqooq 9iso bjiuoo 'uBOOAOjd o^ onb oduioii ouisiui
p uBJBuiBp A '(S9X) uoi9BiU9iso ns xbjoui ouisiuBiijnd ns oiiuijod ou
'oiuouiBioiidojqns oisg uojiuuod A uojomb SBipoui so:Bp sb^ ts ojog
•pBpoioos bj gp ojiugp Z9A ns b jgpugosB BjBd bjiaj9S 9j A 'opunuí ns
gp Bijgsiui B[ gp Jinq ^Bno b^ uoa uoisgjojd Bun ogg 9p J99Bq gp uBq
SBf^q SBdBg sb^ 'sooxpjg sopque sns jggBjsii^s gpuop ug sgpBpgiqts
-od sb^ 'xBiuomiJiBui-BJixg o oipip joiub ^gp BpiA b^ ug opuBosnq uba
SBipgui sgsBp sb^ ouioo isb sgnd 'pióos osuoosb ns uo on^og Bjp b
opuBno sbi^b sbiu sb^ uo A 'oidpuijd uo 'SBÍBq sbui sBdBo sb^ gp sgpsp
-IS909U sb^ ug opoi gjqos 'sgpBpgiqísod SBgduiB BjsgnSjnq b^ BjBfpq
JOUIB gp SBUIJOJ SB1S9 SBpOl JBZI[B9J BJB^ '^gSBXO 9p OSU90SB 9p JOUIB,,
opBuiuiougp souiBijpod pno o\ jod 'joijgdns Boiuiouogg pBpioBdBg
Bun gixg ogg 'sgnd 'boiiuouoo9 uoioBniís BA9nu Bun gp uopiqiqxg
'oCn^ gp oigfqo A BiouB^gp 'pBpgBUBpuniu gp bsoo jgg
p sg 'giuBiuB Bun jgugí sgnd 'upiOBiugiso Jod oipjji jouiy

�rica y noble, ella; o, por el contrario, amor entre un representante de
la nobleza, hombre o mujer, enamorado o enamorada, de una costurerita, o de un artista pobre y de talento, cosa esta última que expresa
idealmente el sentimento de su más profunda apetencia romántica;
todo ello combinado en una larga serie de luchas y sacrificios, hasta el
final triunfo del amor (168).
Todos los elementos para despertar y hacer vibrar las fibras más
sensibles de la psicología burguesa, femenina sobre todo (169).
Por otro lado se considera el amor así concebido, lo mismo que el
matrimonio de amor, como un ideal de juventud; algo que se puede
soñar o desear como realidad mientras se es joven, pero que la reali
dad misma niega (170).
Sólo nos resta ver las formas de relación amorosa y las respec
tivas posiciones de ambos sexos, en lo que B. Shaw llamó ^Lucha de
sexos", título de una de sus comedias. Formas que por lo general valen
tanto para la forma real, como para la ideal, aunque en esta última,
claro está, son formuladas en forma más depurada e idealizada.
En ella la mujer es el centro de la idealización del amor; para
ello se le pide dones especiales que la caracterizan como ideal: femi
nidad, dulzura, tacto, belleza es, sobre todo al parecer, lo que se le
pide. Cuando entre ellos comiencen las relaciones sentimentales (para
el cual existe basta una forma muda de conversación: el del abanico)
se hará de acuerdo a un código de leyes que ambos deben respe
tar (171), pues así lo impone la tradición y los convencionalismos.
Relaciones que a veces no serán más que ese juego que hemos deno
minado amor de aventura, idea de fuga. En torno a estas relaciones
los campos están perfectamente delimitados; dentro del suyo la mujer
debe hacer un pasivo papel, es decir: nunca debe ser ella, la que en
este aspecto lleve la iniciativa; y si la declaración llega debe ser como
fruto de espontáneo acto de voluntad, aunque a la mujer le esté per
mitido usar siempre con discreción y dignidad de todas sus seduccio
nes, pues de lo contrario será considerado poco menos que como una
deshonra y una vergüenza para ella (172).
Al hombre le corresponde, pues, llevar la "ofensiva amoroso-sentimental", él debe ser el "seductor", aunque la realidad diga que es
el seducido. Para ello dispondrá también de un código de normas

(168)Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. VIII, págs. 1114 y ss. Pérez
Caldos (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XVII, II, pág. 20.
(169)Dostoyevski, Notas de invierno, etc., o./c. Cap. VIII, págs. 1114/6. Shaw
(G. B.), La profesión de la Sra. Warren. Act. I, pág. 225.
(170)Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. II, cap. XVIII, IV, pág. 45. Chejov
(A. P.), Las tres hermanas, o./c. Act. IV, pág. 373. Galsworthy, El propietario, parte
segunda, cap. IV, pág. 205. Shaw (G. B.), Hombre y Superhombre, o./c. Act. II, pág. 122.
(171)Galsworthy, Litigio, o./c, parte tercera, cap. IX, pág. 342. Pérez Galdós (B.),
Lo prohibido, o./c. T. I, cap. VI, pág. 25. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren,
o./c. Act. I, pág. 225.
(172)Chejov (A. P.), El jardín de los cerezos, o./c. Act. III, pág. 432. Hardy (T.),
o./c. Cap. XX, pág. 190. Alarcón, Capitán Veneno, o./c. Cap. IV, parte segunda, pág. 173.
Shaw (G. B.), Hombre y Superhombre, o./c. Cap. II, pág. 122.
— 206 —

�— LOZ —
•6 -8Bd 'i -jay *d/-o 'ajquioyjadns X auquiojj '(-g -g) MVHg(9¿t)
•ss X 62^ -8Bd '^^ -jay -d/-o 'ojqand jap oSiuiaua ufj 'Cg) Kasa^(5¿I)
•ss X 6CI '3?d 'AI "'•'V '3/' 'ojqand jap oHiutaua w/j '("g) N3saj; -98"^^d '-d/'o
'aiqutoquadns X ajqutojj '(-g -g) MVHg -9^ *3Bd 'AI1X 'dBD "3/' '('X) aohvjj(j,¿x)
•¿fr *8Bd 'j^^ "dag ^üpunjoj^ apsvpoq swj
'221 *SBd 'jj 'drg -a/-o 'auqtuoquadng X auqtuojj '(-g -g) mvhs(¿I)
B 'e^aotjadns sedeo sej e ueoijpuopt se^ onb odiuop ouisiui \g '
sera BpiA op Á sojoijojui seajo se^^nbe e ojuojj |bioos .edeo ouioo ueio
-uojojtp se^ 'ueziJoioejBO se^ onb oooaed so[ seipota sosep stb\ b onb
o[ o^so so sond 'ojooop |0 A pepm8ip B[ op oiuoitaiiuos opezi[ejstJO
seui zoa epeo uo 'opoj ojqos 'eisoi^iuein os anb ouisipuoiouoAuo^
*(9¿l) UÍJ ns J3
onb eioóied |bj o 'ouojj op ^o so opijuos oÁno ouis^euoiouoAuo^
*(S¿T) ¡sosoa^
seued ohioo pepoioos e^ op sopej^ede 'ojjo uo uoisisiod is iÁ sopezij
-Buiojeue 'sopeoijijo ubjo3 so^{O O]uome)joio onb^od 'uouopueqe B| o
uopiAjo B[ onb so[¡onbe op Xe! í^bjoui b^ op ejouiod e^nraaoj e¡ —aop
-uoiuo ns e— so 'souisqeuopuoAuoo op seuutoj se^onbe jejodso}j
•o^o 'ojjb ^e upioeoxpop e¡ 'oioaoAip
^p Bopí v\ :jpequioo oiaesooou so ojuej o^ aod onb X 'jbioos ejn^onjjso
e^ eaed sosoj^ipd X soaiibSou sojo^ba ouioo ejopisuoo eisonS^nq euonb
-od e[ onb ^piA op seuijoj o seopt sejpnbe ojuouiejsnf uos soioinfo^d
so^ oijbjiuoo p ao^ 'oio 'soaquinjsoo 'pepiueqan X bisojjoo op sepuiaoj
se^ 'pepiuSip v\ :jbzijojba X jbsjoauoo oijbsooou so ojubj o[ xod onb
X 'jbjoui eionpuoo op seijesooou sbuijoj ouioo o 'sopioos souoiob[oj sb^
op uopjo \9 eaed soijbsooou ouioo ueuiJijB os onb sojuoirapu9S o seopí
se^onbe 'pjoj^ oppuos oidojd ns jod opoi ojqos 'uos souisqeuoio
-U0AU0^ 'sejqepd sejso op eun epeo e opiuoiuoo X jo[ba op jepop
-jed opijuos un O[opuep soiomfoad X souisqeuoiouoAuoo souitooq
•ojuoiuiesuod op o ^piA op sbxujoj sbjjoio uezeqooj os o uejdooe
os onb jod souaeoiqdxo ejed bjiajos 'jioop so íoiotnfojd X ouisqeuoio
-uoAuoo ojueno uo ojsia o^od 'ojuouiojuopooojd opetpnjso O[ opoj op
puij uoumsoj un ouioo oj^ed uo so o^ijideo ^raii^ ojso 'sond 'rsy
' (fLl) so^TJJD9&lt;^S9 8i^ooe sns op oun so o^o onb
jeuuije o^iuijod sou onb opej^ je 'seipoui sosep se^ op pjom eanj
-on^iso e[ uo ueSonf onb epuejjoduii ej op ooip sou uopiaede enuij
-uoo ns ísopinfoad X sorasqeuopuoAuoo buijoj bjjo n eun uo aoooaede
oisia souioq oXesuo ojso 9p sojnjjdeo sojuoaojip so[ op soabjj y

A S0I\[SnVM0I3MaAM03
IX
•pepopos e{ op seip sera sedeo se[ uo
-sop os onb epipoui e sepiSjj sera ojuej 'se^so 'seuuo^ ' (L\) soppos
souisqeuopuoAuoo $o\ uopid onb pepiuSip X oaooop 'pepiueqjn B[ op
opeopoj o^p opoj ojod 'epeuie ej e aouie p jooeq eaed sop s jo ai un
X seujoio seiujoj 'sop^oj X soinbosqo 'sbisoijoo 'seuojuepá :soppodso

�medida que pueda irlas imitando. Por ello su preocupación por el
vestir y la elegancia en general, pues ella representa externamente esa
diferenciación e identidad que busca, y que se quiere representar dig
namente, pues "un traje barato hace un hombre barato" (177). Por
lo mismo su preocupación por la imitación de los modales superiores,
pues los modales hacen al hombre (178).
Pero la dignidad parecía representar algo más, ella es la expresión
total de la valorización moral individual y por lo tanto, de perderse
se sentía amenazada la base de la individualidad del hombre y, por
lo mismo, uno de los pilares de la sociedad. Por lo demás la digni
dad como moral significa buenas costumbres, cuya posible pérdida
significaría dar libre curso al libertinaje, destruyendo así los princi
pios mismos de la moralidad social (179).
Entendido está que dignidad y decoro no deben significar reali
dad concreta, bastará en los más de los casos con las apariencias ex
ternas (180). Por ello una razón más justificativa del disimulo y la
mentira en la vida social como una necesidad indudable, sobre todo si
ella cubre un posible escándalo (181) ; el hecho más terrible que
pueda afectar a su dignidad. Ello significa la picota, la ignominia y
con ello el descrédito. No importa que en el fondo se sepa, lo que
importa es que no se trasluzca al público (182) ; porque el escándalo
toca a todas las clases medias, pues es el escándalo de uno en su
consecuencia de posibilidades de crítica generará la de toda su clase.
Como una excepción se justificará, en parte, un atentado contra la
dignidad y el decoro en la juventud, "como locura de juventud", algo
circunstancial y pasajero (183), no más peligroso que un amor ideal
de juventud. Por eso exigirá en las relaciones amorosas se guarden
las formas, aparentando lo contrario de lo que se siente (184); y por
lo mismo, rechaza, proclamándola indigna, toda relación sexual ilegí
tima, afirmando así la santidad del matrimonio, rechazando violenta
mente la idea del divorcio. "Durante muchos años —dice el Conde de
Witte en sus Memorias— en los círculos aristocráticos no se resigna
ron a admitir mi casamiento (con una mujer divorciada) y hasta
1905 mi esposa no fue admitida en la corte y en general en la alta

(177)Veblen, o./c Cap. VI, pág. 139. Pérez Galdós (B.), Miau, o./c. Cap. XII,
pág. 607. Shaw (G. B.), Non Olet, o./c. Act. I, pág. 39. Zola (E.), La Taberna. Cap. II,
págs. 38/39.
(178)Veblen, o./c. Cap. III, pág. 49.
(179)Hardy (T.), o/c. Cap. XXV, pág. 251. France (A.), "Historia Contemporánea",
El maniquí de mimbre. Cap. XII, pág. 385. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren,
o./c. Act. IV, pág. 308.
(180)Dubois, o./c, Sincerité, pág. 226. Galsworthy, Litigio, o./c, parte primera,
cap. IX, págs. 97/105. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren, o./c. Act. IV, pág. 308.
(181)Galsworthy, El propietario, o./c, parte tercera, cap. II, pág. 354. France (A.),
"Historia Contemporánea", o./c, El maniquí de mimbre. Cap. V, pág. 337. Pérez Galdós
(B.), Fortunata y Jacinta. T. IV, parte cuarta, cap III. VI, pág. 134. Dostoyevski, El
jugador, o./c. Cap. VIII, pág. 1464.
(182)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, o./c, págs. 222/3. Suderman, o./c. Cap. VI,
pág. 47. Pérez Galdós (B.), Lo prohibido, o./c. T. I, cap. V, II, pág. 67. Tolstoy, La
muerte de Iván llicht, o./c. Cap. II, pág. 28. Hardy (T.), o./c Cap. XXXI, pág. 307 y ss.
(183)Galsworthy. Sobre el temor al escándalo ver las obras citadas de...
(184)Shaw (G. B.), Matrimonio desigual, o./c, pág. 219 y ss.
— 208 —

�— 60^ —
'6tS '8?d 'IX "dBa '"Vo '?8?^?7 'ahxhomsiv^ (061)
'Et^ '8?^ 'HA *(Ibd 'BpunSas ajjBd '-d/'o '
•ardo id \q 'ahxhomsiv^ "181 '8?^ 4&gt;o/*o 'jonSjsap cnuoiuijjvj^ '(*g •)) MVHg (681)
•^g^ -Sed 'i -iay *o/-o 'motanS vq '(-j -y) AoraH^ "¿oí "8Bd 'IA "dBD 'V0 'ou
'03) v^oz •f&gt;g -8ed 'u^\ -dso 'BpanSas ajxed "o/-o ^otintaidoxd jq 'ahxhomstv^ -pia
?nBjjpg -pg 29 -Sed 'm\ -de^ •pmuaant X Diouvfui t¡\¡ '(a upwvg) ivrv^ (881)
'I¿I "8?d 'X '^BD *^/*o 'vjpouop Dun ap swiuoiuaj^ 'nvaaHij^ (¿81)
•191 B'P 8B?A (981)
"6¿ "^^d 'AI '^^•&gt;
uüjaidojd jq 'ahxhomsiv^ *¿s •8?d 'I 'dB;) 'i 'X 'Vo '(8Pu0D) aj~11^ (S8I)

'(061) JP
-jad as isb anb orastuí |a 44U^iq,, un 'osaa^oad fap aiuaáB mjo^Baw
un 'jas aqap o sa [a sand '-l^t^p,, pp ^ osaj^ojd [ap ^apí b^ b upia
-ibjj Bun aaajBd 9\ BpiA ap odx^ ajsa b BJBOipap as as^p ns ap
an^) -Buisiui is ua pBpijBuij Bun ouioa B^japuajdraoa BJBd
-bdui ns jod oiuioaua ap Bu^ip Bsoa a^aaajBd Bipod ou SBJia^ sb[ b o
ajJB ^ BjnjosqB uoiaBoipap B[ oja^ '(68T) íDO 9P sojbj so^ BJBd [pn
oS^ ojqp un ua 'sbui o^ b ouJopB ap ojafqo un o^s ojpBna un ua j^a
b BAa^ b¡ anb Á —aiuauíB^DBxa BJoqoJJoa ozojj a^sa anb— Bisan^jnq
B[ ap BjsiApisod jaiaBJBa p ua OAanu ap soniBsuad is uapsap a^sa ap
uoiaBaqdxa B[ Bjn^aa[ ns ap JBAijap sa pae^ '(881) tJBP8 uoiaBjap
-isuoo?ap b[ X Bijasim bj anb oj^o jas Bipod ou 'sapuopdaaxa sosbo
OAps 'ouiuuaj oXna X 'aiuBtunqsBJi X bijbj[oa ajuaá ap X sa^npuB^
ap SBidoad sajBpi^ajji 'sbsojbzb sauopBdnao ^uis 'jjAp ap sapjuuoj sop
-oui uBinipsuoa ou 'BjnjBJaip b[ B^sBq 'Baisnra B[ 'BJnjjnasa b^ 'BJnjurd
B[ 'jpuas ns u^,, iBpBjapisuoa ajuampiaos pjnuí uotsajojd Bun onioa
opBJapisuoa jod 'Bjn^uid B[ b asjBOipap ap ouiu ap api ns BqBsn^a
ajpBd ns ua anb uapsap opunjojd p TYfyj i N91^V^ Bjuan^ ^osojop
-sap X opas oaod opunuí :B.xqBpd Bun ua ÍBqBu^isB 9\ anb ptjajBUi
jiuaAJod uis X osojoaapui 'oiniaqoq jaiaBJBa pp sbui b 'sssoa sb[ ap
ooiáoj uapjo ^p Bjnjdnj eun ojubj O[ jod X '^Xns B[ b bijbjiuoo BpiA ap
odp un Bapiuáis o[p sand 'pnjaapjui o BapspiB BpiA bj b anbtpap as
asB[a ns ap uam^p anb [a BpiA ap sa[Bapi sns b uoioibij BjBiapis
-uoa X BjBu^oipui as 'bpbziubSjo pBpapos eun ap oijuap a^qBasap BpiA
ap odu oiaBxa sbui [a opB[nuuoj jaqBq ap oraoa isb '[Biaos X [bjoui
Bjanpuoo ap sa[qB)nmui a SBuia^a SB[éai sbj jaasod ap BpiauaAuo[)
'(¿8l) Ibjoui bubs b[ ap ojpauísap ua buisiiu pBpipjouiui bj
jBoijiisnf b BjjppAinba so[iBjdaaB íajuasaid BpiA ns ua o opsssd ns
jod souéipui aiuaui[Bioui usas jaaaiBd ns b cauatnb uoa ajuauqBiaos
asjBUopBpj o ouas ns ua jijiuipB b bib^ou as anb sa orasini o[ jo^
•pBpapos B[ ap buisiiu as^q B[ jbdbjb o[[a uoa X bijuubj b[ ap uoian[
-osip b[ iBjuauíoj; Bja o[iijiuiiad sand 'opioAip [ap Xa[ B[ bijuoo uoia
-asaj ns 'sand '[Bjn^BU sg *Bisa[i b[ Bjapisuoa o[ uaiquiBj ouioa [bj 'a[q
-Bjai[Bui oS[B o moa opsjapisuoa bi[iiubj b[ ap Bapi b[ b anbBiB un Bja
[a anb ap oiuairapuas p X sapi B[ uaiquiBj oiad 'oíaiOAip p
BJBd Biauaiauoa ns na uauodo as 'oidiauíjd ua 'sBsoiáqai sauozB^j

•(981)
-jOAip b^iuib Bun ap ojuaiuiBSBO [ap speaijijou jas [B ^[[inuiai^ B[
ap Bsanbnp B[ jod Bqaaq uppBiujip B[ asapjanaa^ *(S8l) t4PBP9í3OS

�No menos ven en ellos enemigos que pueden hacer peligrar toda
la estructura social que tan trabajosamente ha levantado, y que es
necesario defender a todo trance, como consecuencia de la influencia
de su vida y obras propias pueden producir.
Y a pesar de todo no vacila en llevar a sus salones a aquellos
mismos intelectuales o artistas a los que desdeña y teme, y que sin
embargo muchas veces los fascinan, haciendo o creyendo con ello ha
cer exhibición de cultura. Como concurrirá al teatro pues es de buen
tono, tanto como expresión de su interés por las formas de la cul
tura. Pero si va al teatro, rechaza de plano las obras —así como la
novela— con problemas escabrosos, aspecto al que ya nos hemos refe
rido en el capítulo X, ya que considera inmoral por sí mismo tratar
esos problemas, pero cuyo planteo sobre todo es una amenaza más
contra la sociedad pues hacen peligrar las lógicas barreras mora
les (191) ; y olvidando también que son la exhibición de los ma
les que plagan la sociedad que ella ha levantado, no queriendo verlos
por el temor que le producen.
El halo de convencionalismos y prejuicios que rodean toda su
vida moral y social, desde luego también recaerá en la vida del hogar,
la mujer y el niño. Sobre la mujer relegándola a las tareas del hogar
—su finalidad social—; por lo demás, se le considera naturalmente
incapaz de seguir alguna de aquellas profesiones que parecen priva
tivas del hombre (192) ; pero sobre todo porque ello significaría
renunciar a su natural finalidad social, renunciar a su feminidad, lo
que significa tanto como indecoro-moral. Obligada por todo ello a
hacer una rígida vida social, prejuiciará que pueda romper u olvidar
alguna de aquellas formas que le son impuestas; por ello su indig
nación moral frente a la mujer que fuma, o que busca y anhela ca
rreras, o simple autodeterminación (193) ; y por ello resulta cierto
la afirmación de Dostoyevski sobre la tutela femenina y su carácter
"aéreo y canariesco", pues no tenía otra posibilidad ni mucho más
se le exigía.
Sin embargo hacia fines de nuestro período halla la mujer ma
yores posibilidades de independencia, y una de ellas habrá ganado el
premio Nobel, nos referimos a María Curie.
No menos prejuiciada es la consideración que sobre sus posibi
lidades y derechos políticos tiene la sociedad en la época que anali
zamos. El mismo Spencer le negará aquellos derechos políticos que
justamente ahora empieza a exigir la mujer; pero lo hará sosteniendo
que no puede tenerlos en tanto que no cumpla las mismas obligacio
nes que el hombre, especialmente en lo que se refiere al servicio del

(191)Valdeiclesias ^Marqués de), o./c. Cap. III, págs. 39/40. Pérez Galdós (B.),
Lo prohibido. T. I, cap. XIII, II, págs. 177/8. Shaw (G. B.), La profesión de la Sra.
Warren, o./c, léase el prefacio.
(192)Ferry, Discursos, o./c. T. I, pág. 301. Gutiérrez Gamero (E.), o./c, Clío en
pantuflas. T. II, c^p. XIII, pág. 337 y ss.
(193)Shaw (G. B.), La profesión de la Sra. Warren. Act. IV, pág. 292. Ferry,
Discursos, o./c. T. I, pág. 301. Gutiérrez Gamero (E.), o./c. Clío en pantuflas, T. II,
cap. XIII, pág. 337 y ss.
— 210 —

�'¿/9¿ "s2Bd 'AI "de3 '/' 'N33H3A(¿61)
'IZl '85d 'IAX "dBDf '3/' '(^p "V) ^oaaa^i^(961)
"¿ZZ 'aBd '16 &gt;8?JBd 'xx "dB3 "Vo '("H) H3DN3JS(S6I)
'8/¿ZZ *s89d '16 •^^-'Bd 'XX "dBD 'Vo 'OH) HaDKadg(^i)
BjABpoj X Bjua[ bj 'uopnjoA9 bj 'ouBOBqBqo oj uo BJ9U99p gpjBj sbui
onb 'jbkijbu X oouB^uodso oj b '44J9Jj^ jassiBj^, jb Bpuapuai eun ^piui
98 'BjqBpd Bun ug •soinbojuno.ip X sajisuop 'sb-uiubje^ Bied odraaij
BJ9iqnq on bX is ouioo 'sBnáijuB 8Bjnuuoj bj X ogpfjBj p 's
SB[ '8BI891JO9 8BJ OpU9linpdn8 UBA 9g) "^OJJO 9A 98 OU bX U9pjO
-98 9p SOJ)B9) 8O^ U9 '9JB9 p U9 W89[p9 8B[ U9 X 'ofBq OJ9^qiUOS p OpiU
-9A Bq eou as oraoo agq^s uis '89n^ 'oSuoq p Jod Bdoo 9p ojaaqmos
pp UOIDniIJSnS B^ 'OJIX9 UIS OIU9JUI 9S SOUB SOUnSjB 99BJJ UOpBJ9áBX9
uod souiBDiiDBjd oj opoj —JOJIJ9S9 un Buido— BUBds^ ug,^ T^^isup
BJ X BJIA9J BJ 98JB9OJO9 '^199p 89 't4SoSjBJ SOJIJ 9p,, 9SJT1S9A BJS9JOIU
S9j gnb^od 'sbjista souotu u99Bq sgjquioq sog •9iu9uibj9}uj BpB^gd
-89J 899UO)U9 B^8Bq UOI9ipBJ) Bim 9p OI9IJip9 J9 9SJBUOIOUIS9J) B BZ9ld
-iug 'Bpnbip bj 9B99Q,, "gsjBzijBj^qij b gpuoij sorasijBuopu9Auoo X
89pBpiJBin.IOJ 9p p9J BJ9A9S BJ OjálS 9p S9UIJ B bX OJBqiU9 Ulg
•BI9U9I9UO9
ns uod 9jduniD 9nb oduigij oinsitn jb 'ojj9 9p uoidbju9JSo jsb opu^p
-Bq 'oído ns jbu9jj BjBd X upiSij^j bj 'sgjquinjsoD SBU9nq sbj U9uod
-luí oj 98 onbaod 'pBppBo bj u9iquiBi BjBq ojj9 aoj *(¿6I) t4lBíDUBl
-SqnS O 9)UB)IodlUI pBpiJBUIJ BUn b^u9^ 9llb BpBU 9p TU 'OAIJBJDIIJ
BpBU 9p 98JBdnDO 9llfa 9U9IJ IU BdtlDO DS OU BJJDnbB 9nb JBJJSOUI 9p
9)JBdB pBpiJBUIJ BUnUIU O B90d J9U9) UBJjn89J 'sopBZIJBUB 91U9UIBpiq
-9p 9nb 89JBIDO8 8O;U91UIIU9I9I1U9 O 'SODII89UIOp S9J9q9p O OÍBqBJ^ 9p
OpBZBJJ^ip 9)U9UI9jqBIJ[BAUI ISBD B)U989jd 9g 'BIDU9JOpUI O BIOUB^BA 9p
UOpB189JIUBUI 9jdlUI8 Bun 4O9nj 9pS9p 89 OU 'SOSBD 89JB^ U9 BSod89
bj odui9ij ns BDipop ^nb b oído jg,^ 'SBOiis^uiop s^aoqBj sbj op 9dn9o
98 OJOS X 9fBqBJJ OU J9fnUI BJ 9nb 9^lX9 JBIJIUIBJ OJOD9p J9 9nb BX
'(961) 44O-IOpS9p Un 89 JBfBqBJJ J9 9nb 9p SBpi9U9AUO9 OJ9J99S U9 BJ9njB
BJBd t4uBfBqBJi^, 'xinD9pu9j\[ 9p SBg^? 'a^Cnuí bj U9 pBpisopo bj 9p B9px
BJ ÍBpoiU 9p 0pU9IU0d BJOqB UBJS9 98 9nb 8OIJB9UJBq 8OJ B BIDU9JI
BJ 'OJJ9 9p OjdtU9f9 'pBpiuSip BJ 9p Opi)U9S n8 9p SOpBAIJ9p
8OJ9pBpj9A UBJJ9pU9 9JU9UIJBnI BpiA 9p SBUIIOJ
(S6l) aaDKtadS 9jiiupB oj u9iquiBj jsb X 4e
9j BJoqB 9nb eoojijjod soqo9J9p soj J99ouo99J b BJBZU9UIOD 9j 98 oood
B OOod U9iqiUBl U9pBUIUIJ919pOinB nS B X 8BJ9JJBD 8BJ B OqD9J9p J9
9J9SJ9DOUOD9JL B BZU9IUIO9 JtgfnUI BJ B ^X I9P eOídl9UIjd X XIX I^ÍS I9P
89UIJ BiDBq ouiod isy "(^61) 4489jqxuoq soj 9p bj uod ojBníái os aofniu
BJ 9p BDIJJJod UOIDISod BJ 9nb (9jqB9S9p OU O B9S) OjqíSOd BJ9S OJOS
SDDUOJUg '9)U9UBUIJ9d ZB(I 9p OpBJ89 un OpBZUBDJB BXBq pBpiUBUinq BJ
opuBno ouis 'osaijBq^p Bjpod ou sojofniu sbj 9p soopijod soqoga^p soj
9p pBpjBn^t opnosd bj gp uo^sono bj 'ouijnosBtu gjuo^uiiuoo jb oSoj
-bub BuiJBin bj X oiiDJtofg jb 9iu9ui^uod un uouoiDJodojd sojofniu
sbj onb 'sond —aaaMaas onSxs— souom y?, *44pBpjBnSt op ou X pBpi.x
-oxaodns op bjjos uoioisod ns5í aaaxiadS ^oip oijbjjuod oj op '

�no perceptible evolución del mundo que nace y del mundo que muere,
ha empezado ya" (198).
Pero habrá que esperar la sacudida de la guerra de 1914/18, para
que todas estas formas cobren el desarrollo que nos digan de una con
cepción nueva de la vida, tanto como la desaparición de aquellos con
vencionalismos con los cuales quiere defender su mundo, pues ellos
son su expresión, mundo en quiebra cuando no fenecido, última víc
tima de la guerra; víctima —en parte— del triunfo de aquellos pre
juicios que tanto temía y combatía.

(198) Ficueroa (A. de), o./c. Cap. XXII, págs. 185/6,
— 212 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3398">
                <text>La estructura moral de las clases medias (1870-1914)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3399">
                <text>Trabajo realizado para el seminario de Historia de la Cultura de la Facultad de Humanidad y Ciencias, dirigido por el profesor José Luis Romero (1951/52) </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3400">
                <text>VISCA, Carlos </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3401">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1954, Nº 13 : p. 161-212</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3402">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3403">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3404">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3405">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="433">
        <name>CLASE MEDIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="434">
        <name>MORAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="305" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="536">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fa1d08022f876b74ae0803ab12a8fe06.PDF</src>
        <authentication>717240f1fa312159a83a6803202099b7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3388">
                    <text>—m—
•9 -^ed '8t6I '1JOA M^M '"Jduiisj •^1807 atjoqtu^^ fo
-N3HDi3}j skvjj '*f3 Jod 'jaA ¡afen8u3^ pp BAiiBJijiuáis 3juauie.i3pBp.i3A X eiiemiid peptun
B[ 83 UOI3BJO B[ B0l[OqUIIS B3IÜÍO[ BA3nU B[ BJBd USiqUIBJ 3nb JBJBU3S 3JUBS3.I3JUI 83
"62 *8Bd 'aopBD^qnd euisim b[ a^ 'auuapow
vssni viSojonojS vj 'issvH^)-^i3anzg -j\[ í6^'S^ '^ed ^ 'oseg 'jj 70A '0S6I 'n?IIW 'Bsauüjij^
oizijüpog \ap pty U3 'outsixivw 3 ni^ojotjojf) 4nia3SO3 *g cssubs^ (^)
"I"0I "s^Bd '^561 'ss^iy soasng 'aÍDnSuaj jap vi^ojooisj us
aa H3a3^ -g sp 'p^aj 'oattvisa vai^sm^utj vj ap svauvi svj 'saAaaiía^ •[ (x)
Op O^Und OUIOD UOIDBJO B[ B OpB|^BU9S
aa oiMuaxiia^) afBnSua^ |ap ooijoaj ^eiuaS ^B
•(^) SBopBinoipi SBuoSajBo SBra^p sb[ ^p soidaouoo so^ UBjBAijap as
^na B^ ap ^epuasa asBq oraoa upraBJo ap ojdaauoa pp a^^ed '(jbs
-uad pp cqpjJBsap p asaijajaj jod) BaijsjnSuq b^ ap sa^^ed SBinap
sb^ a^qos sixbjuis bj ap Biasraiad bj ua 'ajnain^isnoa ap iÁ 'ojuairuBS
-uad A Bnua^ ajjua Baijaapip p^piun Bun ap Bpuaisixa bj ua asopu^p
-unj 'ojduiafa jod 4AOMiMVDsaj\[ "BaiiaiAos BjsqBiaajBui bj A 'aaisso^ A
aaoa^ ua BpBJtídsui 'BjsijBn^iJidsa bj ouioa SBjsando ub^ SBjanosa ap
bj uaiquiB) ouis 'jojnB opB^ia ja aaauai^ad j^na bj b 'Bsaausjj Bjana
-8a bj ap uoiaisod bj ojps ou uauíjap SBjjgj 'BauBJoduiajuoa Bapsin^
-uij bj ua jaaajBAa^d aaaj^d anb uoiuido bj pnijiaBxa uoa uauínsai
saiaaxia^ 9P SBjqBjBd SBjs^ *(j;)^Bipnisa as anb BnSuaj bj ap SBjJoSaiBa
sbj jBatjiSBja A aiuijap ajiuiaad i • • • BjqBjBd bj ap uoiaiuxjap bj b aanp
-uoa anb oduiau ouisiui jb 'stsijbub ajs^ 'uoiaBJO bj ap sisijbub ja
jod JBzuamoa aqap [afBnSuaj jap] oapBjsa oipmsa

upiovuo jjj ap muo^l min
^p ozoqs^^ "g •sauoi^iwfap svsuaaip svj aujua sviauapiouioo A sowsmoS
•^%uy *¿ 'saumcnsod snsjamp svj ap stsajiii^ "9 'muoSatvo v^sa unSaiu
anb sauoiadaouo'j *cj 'ojxjtu uaiovuna ap sauoi&amp;iuifaQ 'f •oo^tuvtuas
opmajuoa \a ua uvsnq as anb sauotoiuifaQ • 'vunjonujsa n^ ua uvsnq as
anb sauman/tfaQ *^ 'ponían opojsa ns A upioouo vj ap vwajqoud 23 "I

ap
'3
•MUOI3Il|O8
aiuaxede o bsjb^ boti b ja Jod opBAajj asxax
o osjej Bmajqoxd un ja ap oipam Jod oijansaa
aaaxa anb xaqes un b aeiaunuax sbui

aa oida^MOD aa
sini

�partida de la investigación lingüística. Con ello se hizo girar toda la
concepción tradicional que, inspirada en el Cratilo de Platón, había
puesto su centro de interés en la palabra. Humboldt sostiene que
"el hablar no representa la unión de palabras pre-existentes. Al con
trario, las palabras resultan de la totalidad del hablar"(3). Esto obli
gaba, por tanto, a una nueva estructuración de los estudios del len
guaje, y puede decirse que, sin excepciones, los teóricos posteriores
han orientado su trabajo en tal dirección.
1.2. Ante la circunstancia antedicha, nada puede extrañar, pues,
el ahincado empeño de la lingüística teórica por definir la oración.
Y es elocuente al respecto el hecho de que John Ríes, en su historia
y examen del concepto de oración, haya llegado a recoger, en trabajos
de diversos autores, 139 definiciones sobre dicha noción (4). Hecho
que, por otra parte, nos dice también de la complejidad del asunto y
nos hace pensar, como observa Sundén, 'si, después de tantos in
tentos infructuosos, no podrá parecer temerario atacar de nuevo un
problema cuya solución ha desafiado desde hace mucho tiempo la
sagacidad de los teóricos'(5). Creo, sin embargo, que la importancia
del problema obliga a arriesgarse una vez más en tan ardua empresa.
Por otro lado, en este intento nos mueve, más que el ánimo de hallar
una solución definitiva, el deseo de clarificar el panorama y quitar
del camino muchas brozas que lentamente lo han ido velando.
Quizá una de las causas principales de esta diversidad de opi
niones reside en que los autores se colocan en distintos planos para
considerar el objeto. Unos intentan definirlo sobre la base de su forma
o estructura; otros atienden al contenido semántico, y no faltan, en
fin, quienes se apoyan en ambos aspectos. Además, por otro lado,
varía el plano de la ubicación del objeto mismo: ya se lo sitúa en el
campo de la lengua (en el sentido saussureano), ya en el del habla
(bien entendida ésta como actividad lingüística, bien como simple
impulso hacia la expresión, etc.). Deslindar, por tanto, el alcance de
las principales definiciones, parece paso previo metodológicamente
indispensable.
2.1. Examinemos, en primer lugar, las definiciones que se apo
yan en la estructura gramatical. Entre ellas merecen señalarse particu
larmente dos, que gozan de mucho favor en las gramáticas normativas:
a) la oración es una expresión que consta de sujeto y predicado; b) la
oración es una expresión que tiene verbo conjugado. Ambas responden
(3)Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues, ed. H. Nette, Darmstadt,
1949, pág. 75.
(4)John Ríes, Was ist ein Satz?, Praga, 1931. Cabe señalar que Eucen Seidel, Geschichte und Kritik der tvichtigsten Satzdefinitionen, Jena, 1935, amplía aún la larga lista
de J. Ríes con 83 definiciones más.
Una muy valiosa y clara reseña de las modernas posiciones ante el problema de la
oración da W. E. Collinson, Some Recent Developments of Syntactical Theory, en Trans^
actions of ihe Philological Society, 1941 (publ., Hertford, 1943), págs. 43-133 (en particular
49-60). Acerca de contribuciones más recientes, véase del mismo autor Some Recent Trends
in Linguistic Theory with Special Reference to Syntactics, "Lingua", I, 3, págs. 306-332.
(5)Cf. K. F. Sundén, Linguistic Theory and ihe Essence of ihe Sentence, Goteborg,
1941, pág. 7.
— 132 —

�— SSI —
q^ \ ja 41q
•nado;} ap anbiisinSnig apjag np ^ibabjx,, na 'atustqduoiuosij ap uoijou vj) ftjtajos nP
unojno auxnoi auuai vj ánimos saniajd snoijjsodoíd xns (a¡eai)BmniBj2 noiianoj b¡ b aujaanoa
inb aa na 'inBAjnba aga4nb iibj nB noiiisodojd ap aiaiDBJBO uos inamaisnt ijop aga siBpj
•)B3ip8Jd ^a lafns na aiuiojoqaip b| SBd aijodmoa au aga4nb uaiq '(pnnoiiauoj anb naiq issnB
^atnjoj anA ap juiod nB) noijisodojd aun ainop bhbs isatina[d g4jin/d uuiy,, :zDiMOlAan^j •
jod Bpponoaaa uaiquiBi sa sosbo sa^i na opBaipajd-oiafns Bjtnojoaip b¡ ap BiauasnB Bg
*¿0'"66Z *s2Bd '^t&gt;6i 'si-iBJ ''JJ "pB^l 'anbiixdvia ^na ap tuxod np
j 'oNVXNaHg "j -ja ía2JS asop^atqns oinDsndo ns na 'HDiso^^ipi "^ Jod b^ opji
anj oi;3i¡dmi ojafns unSuiu nauodnsajd ou odij ajsa ap sauopejo sb[ an(y (5)
'•piqi) mivuosuadtuj tap aSvuj un^ •aaAajj *3 *f ^ (9"T "B3?d 'HIT \tJJÍ-IIl:)SlíaZ 8.niln^[&gt;)
uaqia^ ua^aijuosjadun 'Sos uap t^oafqns svq 'iaoHHO[) skvjj b sisai ns uoa [Bjana2 na
saiuappmoD omoa Bip aoinB ^^ -ss 1 oí '^^d '96l 'saJJV ^onang 'alvn^uaj ja na otusiuowaid
-tu/ ^ na 'osmo^v oaviv 3P "PBJ1 'votjvvw^f) X otusmoxsajdtuj 'Anvg saiavH^ (8)
*Z9Z *3?^ 'l6I 'P!JPBW 'vjouvdsa nnSuaj vj ap voijpwn^f) 'Bioueds^ Bimapeay ^Bag (¿)
•(9 *8Bd '1261 '^^OA '^ 'aSvnSuvj) tti3afqns siqi 01 pjB2oJ u; inamaiBis
B qiiM asjnoosip jo íaafqns b saniqmoa lj -noijisodojd b jo uoissajdxa 3ijs¡n2u;i aqi si ij
•gnaijjip ion si nopinijap sij 'aauaisixa pa^DBjjsqB jo jBai2oi Xjajam b sb gaM sb [B3i2oj
-oqoXsd b 'pjOM oqi eqij 'ssq 'aanamas aqi 'qaaads jo ímn ¡Buoiiaunj Jof^ra aqi iBqi naas
aABq a^,, :pBpi[Buopuaini Bqaip amasajd Bisa 'o2jBqma uis 'aiavg 'ag ug (9)
-tsap ^\ 9p ^Buosj9d jo¡ba ^ 'o^duigf^ jod t&amp;uioo u^ 'oj99dsB Á opom
'Odui9p ^B U9pn^B O|OS A [BUOSjgd JO[BA 9p 9^U9UIB0T1UBUI98 U999JB9
8BT9U9UlS9p SBg '(5) O^9Í"n8 O^gfqO Un B BI9U9JÍ9J9I UIS '9^dlUlS A Oind
^9 UBf9^j9J 'bi8iu9uiou9j uoi9d99J9dB Bun U99npsjj * * 'mi&amp;njj
SBIUJOJ SB^ 9nb 9JU9piA9 999JBd '(BUJ91BIU BnU9^ B[ 9p OliqtUB
J999UBUIJ9d 9U9IAUO9 '89)UB^qBq SO[ 9p OlUIJUl O)U9IUII}U98
9aqOS BJBJJ 98 9puop 'B9IUOJ9UIS B9I^BUIBJ^ 9p 89UOI^S9n9 U9
uo9 oa^pxsuoo) |ouBds9 \^ 9J9T^9J 98 9nb o[
BJ 9p ^IB^ BpO, =) 99npOjd O\ 9nb OpBUIUIJ9J9pUI 9^U9B [9 B98 vA
(t9in^d B[ 9p B A \l B^, — ) OU9UIOU9J ^9p O^U9ISB ^9 B9S bX UBUoIS9p 9Ilb
OUI8 '89JBIUJOJ 9)U91UBJ9UI '8OI9BA SOUolS UOS OU 'dOan^/ 'd(lOld 9p OJ9D
BI9U9UIS9p B^ O %- '\ñ\ (S9 'UI9^B '^1 'OSBO OJIO X OUn Ug^? : OpBUIUIJ9]9pUI
o^ofns un b uoisn^ Bun '#dj9 'jinjd ujib[ 'i&amp;uSa^ sa uBtuo^ 'acio-id
ouBqBji 'aaanjj ^ouBdsg '^na^d \i S9oubjj \a ug 9a mvg saaavH^
4z9A ns y • (¿)íí2apjnjü^[ b[ o ojat^ \a 'soi(j 'ouB^^jSBO u^ X 'sna^
U9 'uajidnf sa ujjb^ ug •opBuiuugj^p Xnuí jos aod ojgfns [9
UBA9^,, :U9I9B0qdx9 B^S9 Bp 'O[dui9f9 Jod 'B^OUBdsg BJUI9pB9y
bj i •' • vuan^t 'aoanjj ouioa sguoisgjdxg b 9ju9Jj 'isy UB^qBq
^9 U9 usp 98 anb sauoisaadxa ap sodij so^ui^sip so^ uo^sana ua sauop
-IUipp 8B¡ U9 JB^|ISB9U9 BJBd 89JOjnB SO^ U9Jjn99J 9nb B 8OI9IJI)J[B 8O^
UBAjasqo as opuBna SBSopnp Xnm ubujoj as s^jsa j^ 'BiouaiuaAuoo X
pBpqijn ns ap B9J99B a^nosip Bjpod as O[os ub^ íupioafqo ap 9[qiSBd sa
sauoxaiuijap sop sb[ ap Bun^uiu 'sauoiauaAuoa s^jnd oiuog *^'^
•(9) apsjjnqxjjB apns 'aaassnjj
apsap 'anb BAtjBoiuntuoo pBpqBuoiouaiui b^ Bp^u BJBd JBoqdiui
uis '^upionoo^ o BjqB^d^, ap oppuas a^duiis \a uoa bijoXbui bj jod
opssn jnbB Bjsa umsa^dxa o^qBooA [a 'o^aadjajuí unSas 'sand 'upiaBnjis
B[ ap X a^uB¡qBq pp BpB^auíAsap '4tBnSua^,, b^ ap ouB^d \a na UBniis B]
'ouisiuiisb 'sBqiuy 'ooiSpjofuotu aiuauqBjuauíBpunj bjsia ap o^und un
apsap '(q 'bjjo bj ua ioaijovjujs bjsia ap ojund \a apsap aaBq as uoia
B| '(b 'Bun ua rupiaBJo ^\ ajuauqBuoianjijsuoa sa omoa b

�nencia (3.a persona) está determinado fundamentalmente por la opo
sición con las formas como, comes...; igualmente en supe (1.a per
sona) dicho valor surge por la diferencia con supiste, supo...; en
llueve, en cambio, la desinencia no entra en un sistema de valores
como los precedentes: desde el punto de vista de las oposiciones dis
tintivas sólo por analogía se puede hablar de 3.a persona; por ello
consideramos que, lingüísticamente, no cabe atribuirle significación
personal.
2.3.Algunos lógicos, como A. Pfander, y algunos teóricos del
lenguaje, como K. Bühler, interpretan que el sujeto de los imperso
nales es el lugar donde el fenómeno ocurre (10). Según Bühler, los
vocablos meteorológicos de las lenguas indoeuropeas son palabras de
acontecimiento que establecen a su alrededor un campo simbólico
diferente al de los demás verbos: "Pues en llueve, no la pregunta
¿quién?, sino las preguntas ¿dónde? y ¿cuándo? tienden a la inte
gración que lo desliga del uso empráctico y lo eleva a una frase in
dependiente que lleva consigo todo lo que pertenece a su plenitud de'
sentido". Así, para utilizar el mismo ejemplo suyo, si digo "Llueve en
el lago de Constanza", la situación en que sucede el acontecimiento,
"en el lago de Constanza", sería el sujeto, pues es el elemento que
desliga a la frase de la situación, que la sustrae del ámbito del aquíahora del hablante. Si entiendo rectamente, la interpretación del ilus
tre maestro alemán lleva implícita la idea, muy particular, de que es
sujeto el elemento fundamental para liberar lo dicho de las circuns
tancias de la situación verbal, esto es, del uso simpráctico (11). Es
evidente que el predominio del campo simbólico sobre la situación
se manifiesta particularmente en las oraciones que responden al tipo
sujeto-predicado, pero también es cierto que a menudo éstas están
tan adscritas a la situación como las que carecen de dichos elementos.
Compárense, por ejemplo, llueve - cae la lluvia, truena - retumba el
trueno. A nuestro juicio es muy difícil decidir cuál de las expresiones
de cada grupo está más necesitada de la determinación de lugar. Pero,
aun admitiendo que el lugar pudiera considerarse lógica y psicológi
camente como objeto-sujeto, tal interpretación no resulta admisible
desde el punto de vista gramatical, porque tales determinaciones de
lugar son, por su forma, idénticas a las que acompañan a los demás
verbos; y la gramática, como lo ha señalado el propio Bühler, no
puede nunca dejar de lado el aspecto formal.
2.4.El problema de los verbos impersonales, sin embargo, no es
el único que han debido enfrentar quienes pretenden encasillar en la
fórmula sujeto-predicado todas las expresiones del habla real. La
existencia de otros tipos de expresiones unimembres es hoy reconocida

(10)A. Pfandér, Lógica, trad. de J. Pérez Bences, Buenos Aires, 1940, págs. 74-82, y
Karl Bühler, Teoría del lenguaje (Sprachtheorie), trad. de J. Marías, Madrid, 1950, págs.
417-426. Con anterioridad, la misma idea, aunque en términos algo diferentes, fue expre
sada por H. Schuchardt, cf. Hugo Schuchardt-Brevier, 2.a ed., Halle, 1928, pág. 263.
(11)Cf. Albert Sechehaye, Essai sur la structure logique de la phrase, Paris, 1926,
págs. 28 y ss.
— 134 —

�— ssi —
"002 ^• 091 "s9?d "d8a '2S6I 'ootx^j^í
' Á sv^aniA "D p 'p^aj 'pvpipaai ^ attmSuaq 'mvhhji iivhshvj\[ anaii^ (^x)
"AI "39d '8^61 'si^B^ '0AHan^ -g ap snjon
noo 'Dunjjajsna DnSuaj nj ap vopptuvjf) 'onag saaaüy uaiquim asea^ "S61 &gt;3?d 'f6I 'saJiy
soaang 'valí *g ^ osKOiy -y ep "pBJi 'atnnüuai jap vifoso¡tj 'aaasso^ Trav^j (X)
•88 X 802
•Sed -dsa 'XS6I 'PaoJxO '"Pa u'2 '8intiuoq pun %ioaad$ /o Xuoayx aHI 'aaNiaavf) üvay
í-88 j 6 *s3Bd '-ip -qo 'aAVHaHaag *y í'ss j Q^ "sSBd '06I 'oiuag 'asiv5unu( anbijsjn^utj
%a ajouauaS anbpstnSut'j 'Aiavg "H^ í'ss X 90 *88Bd '8t&gt;6l 'nopnoi 'muiwdjq fo Xt¡doso¡
•íyj at¡x 'K3SH3dS3f oxio Í8"X "sSBd 'jj *j '86t 'SPBJ 'ap&gt;^auaS anbitsm^utj ja anbiJO}sit¡
anbijsinSui'j ua 'asojt¡d vj ap atj.oat¡j dj -ins sanbuDtua^ 'xaanaj^ *y ¡asuca^ (SI)
'3OijajiJD sojsa gp aseq B[ gjqos 'anb gjuanqeutj
¿sopojiuijap oinoo UBp as anb
sa^Bjnionjjsg soSsbj sosa ua Bjsa ou ^buoiobjo jo^ba p anb —sisdqa Bun
auodns as ou anb sa is— jaoouoaaj o^sa sa o^^? ¿[buoidbjo jojba jb
uapnjB anb sauoiaBuxuiouap SBsa anb jod? ' (opBánfuoa oqjaA 'opBaipajd
-ojafns) uaSixa as anb sajBuoianjijsuoa soSsbj soj uauai) ou sauoisaad
-xa s^qaip ig 'oauboijiuSis ajuauíJBjnoijjBd Bijnsaj 'svpviciauqo sauoio
-vuo 'sajvuo-iovuo sauoiovsuapuoo 'tipiavj.o ap avuapociinba omoa uoijsano
ua sauoisajdxa sbj JBjapisuoa ap 'ajuaipadxa ojjo jb ojuBna ug[
•jBuoioipBJj boij^uibjS B[ oqaaq
Bq 'Bqaajjsa jbuijoj boiSoj Bun ap Biauanjjuí bj of^q 'anb sauoiaanj^
-suoaaj SBpjnsqB sbj JBZBqaaj ap ajuauíajduits bjbjj. ag '(t^l) osunosip
ap osxacmm un biubjj Mvaaj^ tivhshvj\[ anb oj 'sa ojsa 'sauoioxsodns
-ajd SBpBuiuuaiap JijjBduioa a^ixa BoijBuioipi uoisuaaduioa bj sand
'Bjouap aiuauíjBJaiq anb oj ap sbui oSjb ojtojjduii BAajj uoisajdxa Bun
ajdmais anb ap opijuas ja ua 'afBnSuaj opoj ap oaijdija aaxaBjBa ja
jBüáau ap 'oáanj apsap 'b^bjj as o^¿ • (gj)ttSBaijBiuBjá SBJ^sanu ap 'uij
jb 'BjaiaajsdBsap sisdija ap ojdaouoa ja anb ap ejoij ajjag *sa omoa
jbj BjJBOijdxa ap JBSnj ua 'Bjutisip bsoo bjjo ua BjJBuuojap Á bjjb}
-uajoiA sa aasq as anb oj 'Bjajdraoa bj as 'Biauanaasuoa ua '^ upia
-anjjsuoa Bun sisdija ouioa apuajduioa as sixbjuis bj ua anb ajduiaig,,
:ajuButmjai 'o^aadsaj jb 'sa aajsso^ Á 'soub uata ap sbui aa^q oi^ag
oijJtApB so^ 'sopiaouoa uaiq uos 'jboixbuibjS sisijbub ja ua sisdija bj
ap ajuaipadxa jap uoioBOijdB bj opianpuoa Bq anb b sopjnsqs so^
•aja
'sopviciauqv sauoiovuo 'sapnioiowj.0 saumovsuapuoa 'upianuo ap sa^uajva
-tnba ap BjqBq as isb á 'ajJBds odnjS un sauoisajdxa SBpBuoiauam sbj
uoa buijoj as o '(• • *4t¡ojsa aanpojd ara pBpaiJBjjuoa an^)!,, o 44¡ojuais
pBpaiJBjjuoa an^)!,, :44¡pBpaiJBjjuoa an^)!^ í44oSanj opianpojd Bq as
JnbV,, :¡o83M^ ^OP11^!!8 Palen PJBnO,, :¡Pa9IíS! :'í9 Jod)
upisajdxa bj 'ajuainSisuoa ap 'Bjajduioa as Á soaijdija UBjsa ubjjbj anb
sojuamaja soj anb aaip as o rsajuaipadxa sop b Jijjnaaj ajans as p^jjna
-ijip jbj JBiAqo bjb¿j 'upiaou bj ap Bjanj 'Bjatjjsa uoiaBjajdjajuí Bun
ua 'uBpanb sajuapaaajd sosbo soj 'opBnfuoa oqjaA jauajuoa jod ouioa
opBoipajd-ojafns Bjnjanjjsa bj jod uoiobjo bj b aaijajaBJBa as ojubj
'anb ajq^pnpui sgj • • -svtp souang '¡popatuvujuoo an)! '¡o^an^! '¡oía
-uaji^! :sbui jod o BjqBjBd Bun jod Bpinjijsuoa JBjsa apan^ 'afBnSuaj
ja opijJBd Bq Bjja ap Bpnp uis Á 'jbuijou bsoo sa 'xaTH3j\[ 9aip unas
'ojquiaiui ojos un ap asBJj B^ ' (z\) sbjsitiSuij ap aijas b3ojbj Bun jod

�se suelen asimilar a las oraciones las expresiones hipotácticas que
contienen verbo conjugado o sujeto-predicado. De manera que, de
acuerdo a ello, en un ejemplo como: Volveré cuando me avises, exis
tirían dos oraciones: a) Volveré, b) cuando me avises. En ambas
expresiones hay un verbo conjugado y en ambas se reconoce un sujeto
y un predicado.
Debe advertirse, sin embargo, que, en la formulación que ciertos
autores dan a una de las definiciones en cuestión, se contempla la
unidad sintáctica de ejemplos como el precedente. Así, Gilí y Gaya,
para caracterizar la oración gramatical, adopta la siguiente fórmula
definitoria: "Llamamos oración al conjunto formado por un verbo en
forma personal, con todos los elementos que directa o indirectamente
se relacionan con él" (15). También Galichet en su Essai de Grammaire Psychologique, dice que el verbo es el pivot de la frase, al
punto que se puede definir ésta como "un verbo con todo lo que
agrupa a su alrededor" (16). De manera que, según ello, en el ejemplo
anterior, la expresión hipotáctica cuando me avises, si bien posee
carácter oracional, no es más que un elemento del todo constituido
por la oración que integra.
Pero es evidente que con esto en nada se corrigen las insuficien
cias esenciales señaladas más atrás. El propio Gili y Gaya no puede
dejar de reconocerlo y admite que su definición "es un convenciona
lismo que adoptamos para entendernos en la interpretación de los
hechos lingüísticos" (17).
3.1. Mucho más numerosas que las definiciones que se apoyan
en la constitución o estructura, son las que se basan en el contenido
semántico.
A este tipo pertenece la muy antigua, aunque todavía bastante
frecuente en textos de enseñanza, que dice que la oración es una
reunión de palabras con sentido completo. Algunos de los ejemplos
ya vistos, además de otros como ven, habla, etc., obligan de inme
diato a rechazar esa primera exigencia de "reunión de palabras",
que, según señala el lingüista brasileño Mattoso Cámara, se funda
en la significación etimológica de "reunión" o "conjunto" para carac
terizar la "sintaxis" (18). Claro está que aquí no radica la principal
objeción, pues ello sería fácilmente subsanable: bastaría decir "pala
bra o reunión de palabras". La dificultad esencial se halla en la expre
sión "sentido completo", inspirada, según Gardiner en el vocablo
griego avroTBkfj, empleado por Dionisio de Tracia(19). ¿Qué se

(15)Samuel Gilí y Gaya, Curso superior de sintaxis española, 2.a ed., Barcelona,
1948, pág. 236.
(16)Georce Galichet, Essai de Grammaire Pyschologique, París, 1947, pág. 152. Cf.
Lucien Tesniére, Esquisse d'une Syntaxe Structurale, París, 1953, pág. 4.
(17)Ob. cit., pág. 21.
(18)Joaquim Mattoso Cámara jr., Principios de Lingüística Geral, Río de Janeiro,
1942, pág. 129.
(19)Según Delbrück, la probable versión original de la definición del gramático
griego es la siguiente: Xóyo? iaxi Xéljewv aúv^eai; Siávotav auxoxeXfj 87]Xoüaa —"La oración
es nna re^nión de palabras que denota un sentido (¿o propósito?) autosuficiente". Para
— 136 —

�— ¿si —
'\&gt;l '8?d *"P
•qo 'aaissoA "H *JD "181 *8?d '9Z6I 'PIJPBW 'BIouBdsa *pa ^*^ 'poiau^S vojtstn^uij A oís
•audxa dj ap viauaia ouioo vatiajs^ 'aDoa^ oxxaaaiiiag asea^ 'ajuaujoa A jBuoiaipBJi uoijbi
-ajdjajuí bj ap ojjuap souiBaojoa son is Bannu ojad ÍBdnao son anb uopiuijap B[ Jijiuips
ajqisod Bjjas 'ítEiuaod oisba un A ajdmis uoiaBUiBjaxa eun jBd bj b apnajdmoa anb,,
OAisajdxa ouisiub^jo un sa uojobjo bj anb ap BUBaaoja uoiadaanoa bj souiBjdaaB is ojog
•(9 -8Bd '8^61 '[s!JBd] 'anbijaapip atusijoijajDj^ ja anbttsmgupj) í49aapi4p
no sjiuaAnos ap ajins aun b no aauuop noiisniís aun b asuodaj na 'jajduioa suas un
jubjjjo san3uo| suiom o sn{d sasBjqd ap uoissaaans aun auituoa ajuasajd as 38e3ub[ a[ JBd
uopBaiunuuuoa ainoj,,, :*13HO3 isdhvj^ oj^saBui p zapijiu uoa ajaaiApB o\ ojsg (^^)
'001 ^ Z6 'sa?d "d8S '"1P "^0 '^vhhq ^ivhshvj^ -^ -\ (\z)
"II-0T 's2Bd '61 'saJiyg
'vovoov^ ^13 'y aP "PBJl 'o^tid oidaouoo ^p vtou^io ouioo voiSpj 'a^oa^ *g ^3 (o^)
'(66 '8?d '"'í0 -(1O) tuoijBai|iu8¡8, 't8uiUBara, jo ísqj sb gaM sb (asodjnd, 'tuo;juajui,
jo uoijou aqi jaAoa pjnoqs xnoAKi^ pjOM aqj íBqj puB '4asodand, ^o"(3i qijAi papunod
•moa aAijaafpB ub pasn aABq pjnoqs snisXuoiQ }Eqi ajqB^JBuiaj si ji ing,, :sajosaans sns
ap ajjBd joábui bj anb BJajjaa sbiu uoisia Bun Bzinb oAni viavaj^ aa oisinoiq 'H3niohv3
-raoo oppa^s uoo s^aqB^d ap npiunaj^ rojdaouoa pp
uotoBjiraipp Bun ajiuiaad ou uopiuipp B^sa 'oiub^ jo^ '
UOO UOlOBpj UO UBJJUO Onb SOUOIOBaO SBUIop 8B^ UOiqUIBJ OUIS 'UOID
-bjo B^ uouoduioo onb soiuauíap so^ a^uouiBps ou opiji^s pp uoisaad
-XO B[ UO UBJodoOO Onb OJUOpiAO 8^ ¿BAIJBOtJtUoIS UOIX0UO0 BUn BJ
-ojuí onb uoiobjo Buiíqn b^ jbuiuijo^ ap sojub Bja[duioo as jbisojiubui
ojomb onb opiiuos p osBoy? ¿osanosip pp uinnunuoo p ua C4oja{d
-uioo^ oppuas pp sojiuiji so^ aBSpo^d ouioo? 'ajasd bj^o jco^
•upioBnixs B[ ap Biouapuadopui uoo ajua^o aainbpna aod
sopipuajduioa jas uapand soaijpso^j Á soaijijuap sopsiaunua sounSp
o[og 'ajuB^qBq pp sapuosjad SBpuaAiA sb[ b uopB[aj ua ^oja^duioaui,^
Bjas ajduiais ojad 'ap^aiuninoa Basap ajuB^Bq p anb o\ b ojaadsaj uoo
4taiuapijns^^ op^n^s 'uoioBnjxs Á uoisajdxa B[ ap oppnpap 'jauaj Bjpod
'ajua^o /a lund íuoptniui B[ ua oppouoo outs 'buisiui B^p ap oppnpap
ou oaad '44oja^duioo^ opnuas aaduiais auaij uoisajdxa Bun 'ajuvjqwq
p vuod :uopBpBj ajiuips op^uas pp pBpijSajui B[ 'sBuiapy
•sBuisiui is ua 44oia^duioa^ oppuas jauaj
ap sofa^ ^nuí uBisa ojad 'sauopBnjxs SBpButuua^ap ua SBpipua^ua jas
ap ajuauíppua^od saaBdsa uos sa^uapaaajd so¡dinafa so[ ua^njtisuoo
anb sauopBJO SB-q ' (\z) oppuas auaij uoisajdxa b[ anb ua osjnosxp pp
osjaAiun p ua^njtisuoo anb sauotoisodnsaud sbj BiJBduioo a^ua^o p
anb 'uBqjQ ^pqsjB]/^[ Bpuas ouioa 'aSixa Bor^raoipi uotsuajduioo Bq
' (O^) opijuas ns 'opBj jouaui o jo^bui ua 'Buiuua^ap anb ojxajuoa o
uop^njis Bun ua ^ypq as uopBJO Bpoj anb sa j^ 'SBspajd SBpuBisuno
-jp ap Bjanj 'sBpipuajduuoo Jas 'sa o^sa 'a^ua^o pp pBpxsotjno b^ jao
-bjsijbs apand sb^o ap BunSuiu sand ' • • • 44ojsand p OAn^qo sajpuy,,
'44Bpjaxnbzt B^ B Bjsa B^jand Bq^ ouioo sauopBjo 'jbzb p SBqaip 'opi^
-uas uauaij BJambxs tu Á íuopBJO ap Ja^oBjBO p Batu arpBU 'oJBq
-uia uis 'pno bj b '44ta oj ^^^y,, otuoo uoisajdxa Bun ajuauíBouuBuias
buisiiu is b asjBjsBq ap 'ojduiafa Jod 'Bjsa sofaj ^nj\[ ¿baiibotjtuSts
BjuiouojnB Buajd ap ubzoS sauopBJO ouioa a^uauíauíiuBun SBpBjapis
-uoa sbj ap —BunSjB ^^q anb sa xs— SBju^na ojaq? -opi^uas jap Bjsp
ap ojund ja apsap BuioupjnB 'sa o^sa 'BoiiuBuiasoinB sa anb jbuijijb b
ajBAinba 'jBuoioipBJj 'a^uaiJJOD sbiu uopB^ajdjajuí bj uq ¿44ojajduioo
opt^uas^^ auaij uoisajdxa Bun anb oip ^ opu^no jboijiu^is ajainb

�pleto" puede corresponder tanto a una sola oración como a un con
junto de ellas con unidad de sentido.
3.2.Semejante en lo esencial a la anterior es la definición de
Otto Jespersen: La oración es una expresión humana relativamente
completa e independiente, y en la que la plenitud e independencia
se manifiestan por el hecho de estar sola o por la capacidad de estar
sola, esto es, de ser expresada por sí misma (23). Los vocablos com
pleta e independiente apuntan en forma exclusiva al aspecto semán
tico, y no gramatical: "la oración como aquí se define es puramente
una categoría nocional; ninguna forma gramatical particular se re
quiere para que una palabra o un grupo de palabras sea llamado
oración" (24). Caben, por tanto, a esta definición las mismas reservas
formuladas a propósito de la que habla de "sentido completo". Indu
dablemente, el autor no ignora que son muy pocas las oraciones
potencialmente capaces de mantener aisladas, fuera de su contexto y
situación, la plenitud significativa, pero en la definición faltan las
precisiones correspondientes; además, al colocar ese relativamente
(relatively) introduce una nota de vaguedad (25). Podría aún seña
larse que "la capacidad de estar sola", mejor que una definición de
la oración, es una definición de la palabra; entre las definiciones de
ésta una de las que goza de más prestigio es, precisamente, la que
la caracteriza por ser el mínimo conjunto fónico que por sí solo puede
constituir oración (26).
3.3.Karl Bühler propuso, en 1919, una fórmula que se halla en
cierto modo emparentada con las dos últimas definiciones examina
das: Frases son las unidades de sentido (mínimas independientes)
del habla (27). La independencia y unidad de sentido se explican
por el hecho de no estar la expresión "directamente necesitada de
complementos" (aunque en su "Teoría del lenguaje" Bühler no aclara
qué entiende por complementos, parece evidente que este término
debe tomarse en un sentido amplio, y no estrictamente gramatical).
En cuanto considera a la oración como unidad del habla, y, por tanto,
implícitamente vinculada a una situación o contexto (entorno, según
la terminología utilizada por el autor), no corresponde a esta defi
nición la crítica que formulamos a la que interpreta "sentido com
pleto" como plena autonomía semántica. Pero subsiste la otra dificul
tad: ¿cómo precisar los límites del sentido dentro del continuum

(23)"A sentenee is a (relatively) complete and independent human utterance —the
completeness and independence being shown by its standing alone or its capability oí
Etanding alone, i.e. of being uttered by itself". Ob. cit., pág. 307.
(24)Ob. cit., pág. 308.
(25)Las dudas del autor se manifiestan expresamente en una nota (pág. 307). "On
a previous occasion I defined a sentenee as what can stand alone without being an answer
or a retort, thus excluding "Yesterday" as a reply to the question "When did it happen?"
and "If" in the retort mentioned, p. 95. I am now somewhat doubtful about this restriction".
(26)Cf. L. Bloomfield, Language, New York, 1933, pág. 178.
(27)Karl Bühler, Teoría del lenguaje, ed. cit., pág. 404. No conocemos su trabajo
Kritische Musterung der neueren Theorien des Satzes, "Indog. Jahrb.", VI, donde aparece
por primera vez la definición y donde, según parece, se examina más ampliamente su sentido.
Adoptan en esencia esta misma definición Amado Alonso y Pedro Henríquez Ureña,
Gramática Castellana, dos volúmenes, Buenos Aires.
— 138 —

�— 6SI —
l\J (J J
ísopmf naXnmsuoa sbatibjtjiuSis sanopexo sb[ sepoi ou anb opyuaApB ekjeij saiax^xsmy
bX 'sjjBd bjio joj -^is -qo 'aaaiag Naaag ap aoiuido bj; sa BSo^Buy -g^g -Sed 'g 0-j^ 'jj -j^
'gC6I 'P^íA0 '44mnA!HDaV U9 'stxnjwis dj ap X niíojofjoiu vi ap sotuiwop so'j 'iaavH^^
Z3IQ *a "0 'S?d '926I 'PIJPBp\[ 'sauvd sns X upxovio vj 'zuaq oaioaou ^^ (jg)
•opBatpaxd-oiafns Bxntanxisa bj jod uoioejo bj bz;j3j3ejb3 anb e¡ uoa apunj
-uo3 as uopiuipp Bisa 'pui^ ajiBd ns aod 'opotu ouap na '991 "Sed '-jp -qQ (gg)
9X
'S^6I 'BuojaajBg '-pa ^-9 'opBj3 -jag 'tmvnajsvj vapvtuvjQ 'nnoxuoj\[ aa aanüvjy^ (6^)
'9t6I 'PIJPBW 'OKvnv3-zaaMVNHaa *J\[ ^ zaniMva zaauymaaa "S aP "PBJ^ '(^^^vjd^ bubu
•pa B[ ap ojnijj) miijvi X váa^^ vatisin^mj vj v uppanpoxju/ 'HawHDSxaa^^ -¿ (gg)
SDiusini sdj ap upjowuiqiuoo vwsiiu vj ajwaXo \ap viujn ja
ua dDjiosns ap otpaiu ja sa Á, 'sauoiav^uasaudau ap sodruS o sauoiovj
•uasaudad smuva ap uptotnnqtuoo vj opvuado i/ as atuvjqmj jap rnujv
ja ua anb vaipui anb 'ojoqtuis ja 'vojis-inSuij upisa^dxa nj sa ojamijd
¡a b^b^ "xaMn^ ixl^^hii^ ^ ^nv^ MMvi^aaj^ upta^jo b^ uamjap 'S04
-sando b^sta ap sojund apsap o^ad 'oatSo^oaisd ouujd \a ng *9*g
* (T) íDínf un U^jjaioua on 'SBisa oxnoa 'anb sb^ SBpoj A SBAij^jaduit sb^
'sBAiiBSoaaajuí sb[ o^daauoa ^ap ^aanj uBpan^ 'o3\u 9P ^IB buiji^b
as SB^|a na ajuauíBaiun sand 'svapnuaaasn o svapvj^jaap sauoiaBJo
sb^ b apuaddmoa o[os i^iaaBd sa 'óSjBqma uis 'upiatuijap
pp piaadsa pmijaB Bun ap noisajdxa ouioa 4B[qBq pp
ouB[d p ua Boopa as pna B[ b 'uppBJO b^ ap Bpuasa b^ b inbB aap
-nodsax apuajaad ag • (Qg) jjo ap vsoo tmn sotuvwuifn jvno jap punja
ua o^uajuiipuajua jap ojan jap jvuo upjav^sdf^uviu vj vas o 'ooj^oj ojo
-jnf jap upjsaudxa vj sa jvojiviuvjS uojovjq :BjouBdsg BtraapBay pa^j
bj ap Bai^BuiBj^) bj 'sBqantn SBJ40 aj^ua 'Bp anb botSoj a^uaiUBaidi)
ajoput ap bj A uoioxuijap Bsa ajina Btauajajip BunSuiu 'sand 'XBq ou
jBsuad ap ojob oxnoa oiuajiuvsuad ouimiaj ja opB^ajdaajuj *&lt;;*g
• (5^)4tojajdtnoa oiuajiuvsuad un
UBinjoj 'bjjo bj ap uoiobiujije sa Bun sajBna sbj ap 'sBpBZBjua axaadsa
B^sa ap SBapi soq • * • oqaaq Bq Bjsa anb oj ap ouxs 'vso^ Bjaap ap
Bapt bj Bp axu ojos ou anbjod 'Bapx o uaSexux Bun anb sbxu oSjb ^Bq
'ojovfoqsap vxj as ujpxot jui ap vsoj. vj 'SBjqBj^d ap odnj a^sa ug^ :isb
Boxjdxa oj 'ojdxuafa jod 'nnoxNOj^f aa aanMVj\[ 'Biauanoajj xoXbxu uoa
ouiiujaj ja Btuoi as anb sa opnuas oxuxqn aisa ug '(8^) ^^stotSoj odp
ap upxaxuipp bj uoa apunjuoa as uoxaiuijap ^qajp saauojua A 'oiaxnf
ap opiSuia^sax opijuas ja ua aaajsdB o 'zaA ns b opxuxpp xas a^ixa
anb oijdxuB ajuaiuBAisaaxa ojdaauoa un Bjjnsax o 'sand 'ouajwvsuad
ojqBaoA ja sa 'aaiMHDSxaa^q BjBuas oxuoa 'jxqap o^und jg 'ojuajiuvsuad
un ap upjsaidxa vj sa uojovjo vj ta^uainSis uoiaiuxjap bj sa '
-OBpip pBpxjBuij ap SBxqo ua opoi axqos '^oq ajuanaaxj Aví]/^ 'f'
•SBxuajqoxd sns JBuoianjos Bxsd
Bjnxuxoj Bun oSojojij jb aiuaraajdtuis JBUoxaxodoxd ap bj anb bxjo
opts xaqBq aaaxBd ou UBinajB oxjsaBiu auáisux jap uoxauajuí bj anb
'oSxBqtua uts 'asxB^ou ^qaQ 'OAp odxana un ap pspxun xouara bj sa
anb soxuxaap opu^no Bjnjaa bj ap Biauasa bj anb pBpxxBja xojCbxu uoa
xqB BjaAaj sou as ou uopBxo bj ap Biauasa bj 'opuoj ja ug 'upioiuxpp
BxapBpxaA Bun axxa oxuoa Boijxaadsa BTOuaxajxp bj A oxuxxojd oxaua^
ja xod inbB auxpp as ou uoiobjo bj 'aixsd bj^o xog ¿osxnasxp jap

�dones (32). Para Wundt, según la versión española de Rodolfo
Lenz, la oradón es la expresión lingüística de la descomposición in
tencional de una representación total, en sus elementos lógicamente
relacionados (33). Ambas definiciones atienden a la génesis de la ora
ción y ambas la sitúan en el campo del habla^ pero no del habla
como actividad individual concreta, sino del habla tal como la entien
den, entre otros, Giacomo Devoto, Viggo Brcendal, Albert Sechehaye,
es decir, como proceso anímico anterior a la palabra, como impulso
hacia la expresión (34). Pero, si existe entre las dos definiciones
analogía en el plano de la consideración, no la hay, en cambio, en
cuanto a la solución: Paul supone una pluralidad originaria de repre
sentaciones en la mente del sujeto hablante; Wundt, en cambio,
admite una síntesis inicial. Para el primero, la oración surge por la
combinación de esas representaciones originarias; para el segundo,
por el análisis o descomposición de una representación total. Así,
ante el famoso ejemplo el león ruge, mientras Paul piensa que en el
hablante se dan necesariamente en etapas sucesivas la imagen del león
y la del predicado ruge, Wundt interpreta que hay una representa
ción inicial unitaria que el análisis descompone en la expresión lin
güística.
Las dos definiciones han sido objeto de diversas críticas. Gardiner
observa que ambas caben indistintamente a la locución una puesta
de sol hermosa y a la oración la puesta de sol es hermosa (35).
Kretschmer, por su parte, afirma que ninguna de ellas distingue la
oración de la palabra, ya que también es posible considerar como
articulación de representaciones a palabras como Tpttrov^ (trípode) y,
en general, a todas las compuestas (36).
Creo, no obstante, que tales objeciones no son valederas. Gardiner
y Kretschmer someten a prueba estas definiciones en el campo de la
lengua, y no en el del habla en que se sitúan sus autores. Así, de
acuerdo a una correcta aplicación de la definición de Wundt, la frase
una puesta de sol hermosa sólo podría considerarse como expresión
de la "descomposición intencional de una representación total"
cuando, en el acto del habla, tuviese por sí sola validez (por ejem(32)"Der Satz ist der sprechliche Ausdruck, das Symbol dafür, dass sich die Verbindung mehrerer Vorstellungen oder Vorstellungsgruppen in der Secle des Sprechenden
vollzogen hat, und das Mittel dazu, die námliche Verbindung der namlichen Vorstellungen
in der Secle des Horenden zu erzeugen". (H. Paul, Principien der Sprachgeschichte, 4.a ed.,
Halle, 1909, pág. 121).
(33)R. Lenz, ob. cit., pág. 39. La versión original es la siguiente: "[Ein Satz ist]
der sprachliche Ausdruck für die willkiirliche Gliederung einer Gesamtvorstellung in ihre
in logische Beziehungen zu einander gesetzten Bestandteile". (W. Wundt, Die Sprache,
3. Aufl., II, 1914, pág. 245).
(34)Giacomo Devoto, "Archivio Glottologico Italiano", XXXVI, I, págs. 82-84; Vicco
Brcendal, Langage et Logique, en Essais de Linguistique Genérale, págs. 49-71, Copenhague,
1943; Albert Sechehaye, Les trois linguistiques saussuriennes, en "Vox Románica", V, 1940.
Acerca de los distintos alcances de los conceptos de lengua y habla, véase el esencial y
clarificador trabajo del Prof. Eugenio Coseriu, Sistema, norma y habla, Montevideo, 1952,
que es también un primer y fundamental intento de conciliación entre idealismo y estructuralismo.
(35)Alan Gardiner, ob cit., pág. 242. Véase, asimismo, K. F. Sundén, ob. cit.,
pág. 5 y ss.
(36)P. Kretschmer, ob. cit., pág. 123 y ss.
— 140 —

�— ItT —
•8¿ "S^d '-jiD -q0 (0f&gt;)
"(5261 'enopojBg 'aívnSuai j^ 'nnoxNOj\[ aa i^.imvj^ ap '-pa ^\ b[ ap
B[oucdsa aopanpBJi ^ejj) -^s "^?d '0S6I 'B?JBd '-Pa b' '^8dSud¡ aq 's^auums^ 'f (6)
•88 S. i '^ed 'S6I 'PFPBW '(souvojuaiunouDdsifj süiua^j sojiisin^^uij soip
•njs^ ua 'atnnguaj jap uouaiut vtuuof o¡ ua soiustuDaijawy 'osuo'iy oavKy as^a^ (8)
•88 Á. ^ -SBd '-JI3 -qo 'zü3i -g assa^ (¿g)
b SBiuojd SBatiauoj s^pBpi^iqisod ap oiunfuoo un anb
u ouisiui \ts 'afBnua[ ^ ua uoisaadxa b^ b sbjsia uoa ojuaiuiBS
-uad \9 jod BpBJoqB^ uoiDBjuasaadaj Bun sa^ anb Bsaadxa Á ttBaqB[Bd
B[ b aoixaiuB Bambisd pBpiun B|^ ouioa p¡qj.3a u^^viui b^ auijap \9
a^uauíBiAajd sand 'upian^os Bun p^pqBaj ua Bjjsiuiuins ou saXapua^
ap B^nuijoj B[ oaa^ 'SBaijauoj eapBpiaBdBa sb¡ aod BpBiiuix^ BjjBjsa
Bjambis iu sand '[BqjaA ua^Buii B[ ap uoisuauíip B[ ajuaiuBjaBxa Bjjp
-ua^ uoiaBJO B'q "(68) sopiuos soj ap cnpaui uod aqiouad as X vsaudxa as
pyqiaci uaSmui vj anb noa viuuof vj ^sa^jpua^ "f saauBJj o^sa^ui ^ap
uoiaxuijap b^ oaio[oatsd ouB^d \a ua a^uauqBn^i B[[Bq ag *¿*g
'(88) ^zaand Bupsjjd ns ua ajuBjqBq pp uoiainiut B[
ua^iuisuBJ^ aiuauíBJBJ Xnuí SBpBziJoajBD sbiujoj sns anb aaaouoaaj sa
Bzaanj 'oiuaiuiiaouoa onsanu ap X pBpipaj Ba^sanu ap JtopBaiouiBasa
un sa afBnSua^ p anb 'MosoHag Bistuopin^uí p ouioa 'jBsuad opBja^
-Bxa Bas opuBno une X íttauoissajdsa-auoizinjut^ BUBaao^a pBpuu^pi b¡
asj^iuipB apand 'ajuB^qBq [ap opB[ p apsap X 'opnuas o^jaia ua o[og
•ajuB[qBq p ua uoJBjaua^ B[ anb sauops^uasaadaj sb[ b 'souiia bX unáas
'sBaiju^pi nos Baunu uoisajdxa Bun aiuaXo [a ua Bjtasns anb sauoiaBj
-uasajdaj sb[ anb [nB^ ap uoiatuipp B[ b asjB^afqo une Bijpo^
•soaio[oaisd
sajojaBj soj)o ouis 'sauoxoBsuas sb[ uButuiop ou SB^sa ua anb ajuappa
sa sand 'pBiun[OA o ojuatuiijuas uajsaijiuBui anb sauoiasdo sb[ SBpoj
B[p ap Bjanj UBpan) "oiainf [ap [BqjaA upxsajdxa B[ ouioa uoiobjo B[ b
BJ^apisuoa anb B[ anb pBpqBaj ua Bi[dtnB sbui sa ou 'BatSopaisd ouioa
B^uasaad as anb —[ns^ ap B[ ap asjiaap apand ouisim O[ X— ipun^
ap uoiaiuijap B^ ¿soApaapiui so[ b o[os japuajB X 'uoioiuijap Bun
BJBd soAi^aajB sojuauíap sojsa ap jipuiasaad 'saauojua '0U19^? 'soiuaxui
-ijuas so[ uaaa[BAajd sapna so[ ua 'sauoiaoiua Buiuiouap joinB p anb
'sojio X^q oXns op^[ [y 'sauoioBsuas sb[ uBuiinop p ua roatjiaadsa ouis
'oAisnpxa tu oatun iu sa ou oainbisd ojonpoad aisa oaa^ "pBptun Bun
oraoa soptaaJBd bojío ap BJBdas as anb oatSo[oaxsd ouatuouaj un ubui
-joj anb soiuauíap ap oiunfuoo un 'jxoap sa i (¿g) oainbjsd oionpoid
un sa upiav^uasauddj. B[ 'ipun^ ^-re^ "upiavjuasaudaj. o[qB3OA [B Bp
as iqB anb opBoijiuSis [b somapuaiB is uoiaBiiuiT[ bjio ajns 'sBtuapy
•BjauaS B[ anb oainbisd osaaoad [ap sauoiadiaasap ouis 'sqaip aiuaiu
-Btdojd uotobjo B[ ap sauoiaimjap uaXniíisuoa ou anb sa uoiisana ua
8B[nuiJ9j sp[ uaaajam anb [BiuauíBpunj BAJasaj B[ 'japuaiua ira y
•jauipjB^) oidojd [a bijb3u a[ oaodiuBi jqB anb 'aia^d
bjio jod 'jo[ba 'U9T9BJO asjBjapisuoa apand X upiaiuijap B[ b BisnfB as
oseo jaraijd [a ua aiuauíBaiun 'oiubi jo^ *[bioi uptaBiuasajdaj Bun ap
aiJBd ouxs Bijas ou bX vsouiuaif ps ap v%sand vun U9tanao[ b[ 444bsoui
-jaq [os ap Bisand Bun sojiosou aiuB piuasajd ag?, rouioa 'Bsuaixa
sbui upixauoa Bun ua ojad í (tt¿SBJiui 9n)?,, b Bisandsaj ouioa o[d

�3.8. Alan Gardiner, según ya apuntamos en una nota (3.1), in
terpreta que en la definición de Dionisio de Tracia el vocablo airoreX-q
alude, por su componente réAos, no a "sentido" o "significado", sino
a "intención" o "propósito". Inspirándose quizá en esto, el insigne
maestro inglés da la siguiente definición: la oración es la palabra o
conjunto de palabras que revela un propósito inteligible (41). Esta
definición, que el autor presenta con carácter provisional, ubica la
oración en el campo del habla. Para Gardiner la oración es la unidad
del habla (42). Su definición atiende al aspecto funcional, y en modo
especial a la intención significadora y enunciadora del hablante,
aunque sin olvidar al oyente según se desprende del término "inteli
gible". Él distingue cuidadosamente este aspecto funcional, donde pone
el acento, del aspecto formal. En su carácter de acto lingüístico, la
oración exige la presencia simultánea de cuatro factores: hablante,
oyente, cosa mentada y signo verbal. El signo entra en un triple juego
de relaciones con los otros tres factores, y, por su intermedio, se esta
blecen asimismo las conexiones entre hablante, oyente y cosa men
tada (43). Por tanto, para configurar la oración no basta la relación
de un signo verbal con una cosa: palabras aisladas como libro^ el
hombre..., se asocian en nuestra mente con aspectos más o menos
determinados de la realidad, pero no constituyen un acto si falta el
propósito significador del hablante. Tampoco este propósito puede
por sí solo engendrar la oración si está ausente la relación del signo
con la cosa mentada: expresiones como Aunque yo..., Si te digo
que..., pueden, en situaciones especiales, revelar una intención, pero
serían insuficientes porque no la vinculan a la cosa mentada (44).
Es forzoso, en definitiva, que el oyente vincule el signo al propósito
significador del hablante y a la cosa mentada. Este mínimo de requi
sitos necesarios para que haya oración constituye lo que Gardiner
llama cualidad general de la oración (general sentence-quality).
Además, cada oración tiene una cualidad especial (special sentencequality) que depende de la intención específica del hablante (45).
Claro está que la gramática sólo puede ocuparse de aquellas intencio
nes-tipo que se denotan por variedades formales. El estudio de la
intención particularísima que, como acto inédito, contiene toda ora
ción queda fuera de su alcance: corresponde a la estilística. Según el
factor dominante en el acto del habla, Gardiner establece, siguiendo
a Bühler y Kretschmer, los distintos tipos de cualidades especiales o
clases de oraciones. Si predomina el hablante y la exteriorización de

(41)"A sentence is a word or set of words revealing an intelligible purpose". Ob.
cit., pág. 98.
(42)Con esto no se niega que, en cierto modo, la oración pertenezca también a la
lengua, pues en todo acto de habla intervienen "hechos de lengua": vocablos y estructuras
gramaticales; cf. A. Gardiner, The distinction of "Speech" and "Language", en Atti del
lll Congreso Internazionale dei Linguisti, Florencia, 1935, pág. 348.
(43)Ob. cit., pág. 96 y ss.
(44)Señala el autor que no debe confundirse esto con la aposiopesis, que es un fenó
meno diferente. Así, la amenaza de Neptuno en la expresión de Virgilio Quos ego...\
resulta de gran efectividad expresiva (págs. 206-207).
(45)Ob. cit., pág. 197; véanse también pág. 186 y ss.
— 142 —

�'802 *2?^ '"íP -tI0 "l8^-1 B JFsln]H 2u;ai8 djopq a^Bin oj p^puaju; SBq Jta^
aqi sb uoijB3iuniuiuo3 b 8u&lt;q sb isnf sa^cui qjiqM ^ouejajjn ub si aauainas y,, (IV)
•68I'-3?d '-jio -qo (9*0
oraoa (sauopanjjsuoa o SBjqBpd SBpBuiuuajap ap oa^draa pp uapuad
-ap anb) sajüuoionooj sopBuiB^ so\ oiubj 'sa^BUUoj soSsbj s^raap so^
•(•aja 'BAijBjaadxa Bun JBa^a ap oasap 'ajuBjq^q pp uoiaBpaBA) sau
-ozbj sbjjo b uaaapaqo anb SBsn^d uajsixa anb aaouoaaa anbnnB 'BsnBd
B[ b BJopBjiraqap uoiaunj b^ a^nqidjB JauxpaB^) '^buijoj oj u^
•ajinqqBq pp ojisodojd p aod BpBu
-jaqo Bjsa nopBJO b^ 'ajuauíBAij^jij^Bna ouioa BAijBjipna ojubj 'sand
'jojnB ajsa bjb^ "BaijEnioipi p^pipa^ b^ aaajjo anb sosBa sojutjsip soj b
JBaqdB BJBd BaijBuiajsis Bjnuuoj Bun JBq^q ap pBpqiqísod B[ Buijsixa
ou Á 'uopuajB ap opiuajsos opBisBraap ozaanjsa un ^BiíAa ap p^pis
-aaau bj^ b Bjjaaapaqo (sauopBJo) SBdBja ua Bppq pp uppBjuauíáBjj
B^ • (lf) osuvosap un asuviuo^ ap sajun ajunjqmf \a ojsandoud ny oj
as ouioa nsuajxa uvj umanatunuioo vun vzipoaj anb uoisaudxa nun sa
uptanio vun rajuB^qBq pp uopuajut bj aaaapAa^d aa^q tnbs uatquiBj
jauípjB^) ¿sauopBJo sbui o Bun X^q oatjstn^uq ojaB op^uitujajap ua ts
axn^uijsip 'saauojua 'ouip^? 'BJopBaijtSBp ajuauia|duiis sa anb 'ppadsa
pBpipna B^ utiB Bjiuitpp b^ sonara 'uopBJO b^ pBpipaj ua Bjxraipp ou
'pp pBpipna zaA B^ b aas jtod '[BiauaS p^pipna bj is '

ojunsy

vaijvuadiuj
uopoBuopBuuojuí

aaambaj as anb pp

UOpBJQ
(9^) Braanbsa
ajuainSis [a ua ojsa asjiumsaj apand jojns p uo^ *ojaB un ap uopBzq
-Bao: ^\ o uopBjsajuoa Bun 'ajuauíBAijaadsaj 'Bas Bjpqos as anb o^ anb
unSas 'vajivjadtui o vciijv8ojua}ui Bjas uopBJO B[ ' (vaijvjadn upiounf)
ajua^o [a aaqos uopBnjaB b^ Buiraopaad ts Á ¡vcipvuvjaap sa uopBJO
B^ '(napmuasaudaj upiounf) BpBjuara Bsoa o ojunss ¡a Buiraopadd
is ivciijnuwjoxa sa uopBJO B| '(vaisaudxa upiounf) sojuairaijuas sns

�los llamados elocucionales (que dependen, sobre todo, de elementos
prosódicos, y en especial de la entonación), se limitarían a precisar
la intención del hablante, pero ninguno de ellos sería imprescindible
para la existencia de la oración ni para su delimitación cuantitativa.
Si bien resulta admirable, por su penetración y claridad, la des
cripción que del mecanismo del habla realiza el maestro inglés, hay
que convenir por fuerza que no ofrece una solución propiamente lin
güística al problema de la oración. Su solución es psicologista, ya que
lo hace depender todo de la intención del hablante. El único elemento
formal que toma en consideración, la pausa, resulta insuficiente como
delimitador. En primer lugar, porque, según ya dijimos, existen pausas
que tienen otro sentido que el de señalar el fin de la oración. En
segundo lugar, porque es posible distinguir las oraciones sin tener en
cuenta las pausas; y una prueba de ello es que ha sido frecuente
en la enseñanza dar como ejercicio un texto, sin signo alguno, para
puntuar, es decir, para indicar de este modo las pausas. Además: ¿no
es posible, acaso, reconocer las oraciones en ciertas páginas de Joyce
o de Neruda que carecen de todo signo de puntuación? El hecho de
que se trate en tales casos de lenguaje escrito no quita validez a la
prueba, que, por otra parte, puede realizarse oralmente. Y creo que
ello prueba con evidencia que la delimitación de la oración no de
pende de la pausa más que de otros factores.
3.9. Algunos puntos de contacto con la examinada precedente
mente tiene la definición de Paul Kretschmer: la ora^ión es una ex
presión hablada, mediante la cual se resuelve un afecto o un acto de
voluntad (48). Según este autor, todo acto lingüístico está condicio
nado por un afecto, entendiendo por tal, de acuerdo a la terminología
de Wundt, no solamente el desarrollo de un sentimiento, sino también
los procesos volitivos: "Una oración declarativa se propone suscitar
en la persona a que nos dirigimos una determinada representación o
una masa de representaciones, cuyas particularidades, articulación, etc.,
son en general del todo indiferentes para la esencia de la oración. La
oración voluntativa se apoya en la tendencia que nos lleva a inducir
a otro a una determinada acción. Estos afectos y procesos de voluntad
que nos mueven al acto de la palabra son los que constituyen la esencia
de la oración" (49). La definición de Kretschmer, pues, subraya el
aspecto activo de la oración y la coloca a ésta en el campo del habla,
pero del habla entendida como proceso anímico anterior a la palabra
(Cf. 3.6). Igual que la de Gardiner, es ésta una definición de natura
leza fundamentalmente psicológica, que tampoco deslinda con mucha
claridad la oración en el conjunto del habla, pues los afectos y pro
cesos volitivos, que, para Kretschmer, constituyen la esencia de la
oración, son también, evidentemente, rasgos esenciales de toda el ha
bla (50). Además, ¿cómo separar entre sí los distintos afectos y actos
(48)Ob. cit., pág. 126.
(49)Ob. cit., pág. 125.
(50)La misma observación es válida para aquellas definiciones que, como la de
SundÉn, se basan en lo modal: A sentence is a portion of speech that is putting jorward
— 144 —

�01

bj Biuasajdai ojund ja ^Biauapeannas bj A
BiauapBaiiUBimas bj a^uamBAijaadsaj ueiuasajdaj 'f '[ SEauíj sbj iapaaa^d aj anb papiun bj
ap Jbuij p na BionapnopUB bj Biuasaidaa '|| 'bbujj jqop Bg 'g¿g A g¿g "s^Bd 'jy6j '^JA.
M8j^ 'Bjonntfsa uppouoiua ap pnuvj^ 'ohhvav\[ sywox P sopBtaoj sojdmafg (gg)
'¿¿I 's?d '8t6I '8íJBd 'asmduDjf
uouvpuouojd wj 'xüowwvH^) 33ihiivj\[ go ísejspauoj sounSjB ap otxaiíJD p sa o8ojBuy
*OS'¿Z 'Sed '9g6X 'ubjij^ 'tnaqiuojj^ opajfjy ip auouo m tnuog na 'sazwsaSvuj pun suotaS
•oj^ sap 8unudsj.fi J3Q 'joma omsiui pp as^aA ¡^^i -8Bd '-^p -qo 'aawHDSiau^j -¿ (gg)
'8Z '^^^ '"^P -q 'H3NWHVf) "V (IS)
'8f"S 'S8?d '0S6I '^naag '*pa B'g {bsw5udjj Bnbi}sin8utrj ja apj
•uff) 9nbitsm8uir[ 'A^iyg "h^ asBa^ •^uoidbjo b[ ap Buip p,, 'SBjqBpd eeidoad sns nnSas
'sand 'Bijas pBpippom B[ ^Bppnaijanb o BppnBiaaadB 'BppuBqoJduioa uoraeiuasajdaj Bun b
asjiaajaj sa ((JBsnad,, ATivg bjbj •ju^tumovx^ puodsajjoo m¡ mb atpo^ui aun jauosuas
fitDjpjjoo unod n uoitovaj ajjaa 'umjvjuasajdaj aun n aajtoatqns uopovaj auntp ajip-p-jsata
'aasuad auntp uotssajdxa^ sa uopBJo b{ :Arnvg ~h^ ap B[ b aiJBd ua bzub3[b omsiuiisy
•q^ *8Bd '"jp -qo
cN3atiag '^ "^ ia\ *(tlBjapBpjaA opnais omoa 'sa ojsa 'zapipA opnaiuai omoa —epejuatu ssoa
Bun— SBSoa ap opBjsa un aiua^o p ajue Baopa anb BpjBq pp uopjod son sa nopBJo Bg,,)
anjj 8uiaq s *a -i '^jipi^o^ 8uwvt¡ sd —%uaaui-8u\qi b— süuiqj fo aj^js o jauajsi¡ aq% oj
o\ Bojera^p 'sand '[Buoq BjnSij b^ '(buioo jod SBpBJBdas) sa^^ anSnp
-sip opun^as \&amp; ua Á (Buioa A. ojund ^a aod Banjijasa bj ua SBpBJBdas
sbj) sauoiaBJo oauxa ojduiafa aauíiad ja ua anSuijsip jBuoiaipB^j Batí
-buibj^ b^j *(gs) (saaiLvaifi^) '|j) *44sajjBA soj ap as^q bj ua uBaanijB 39
' I^sbuioj sbj ap SBuita sbj ua uBapuopa^ as ' (^SBJapBj sbj jod uaBa 11 sopBad
sorI : (lBaíJ aFas U9 BiauapBaiuias) Bjqo Bjsa o i (ixavj\[) '44ojjo uasBijd
-uib anb ' [jBna í ^ojBp un uasaijidaj aj anb pipid ' (jBiia i ^Bsa^daos uoa
'[sounjB í ^pBqunjoA Buanq uoa '[sopoq i ^ajqísiA zapiAB uoa UBqeqanasa
' fsoqanj^,, : (sBiauapBaiuias Á SBiauapBat^uBiuias ap sajsBjjuoa) aijas
aquainSis bj uoiaBJO bjos Bun ouioa 'ojduiafa Jod 'jB^apxsuoa anb Biaq
-Bq 'Batpojaui B^nStj bj b souiapuajB ig *jbj jod apuatjua as ajuauíjBu
anb oj b opjanaB ap souaui oj jod 'uoiaBdo bj jBpuijsap BJBd
aaipuj B^jnsa^ aaduiais ou ouoq ja anb ajqBpnpui sa 'sbai^eS
-ojjaqut sauotaBJo sbj ap Buiajqo^d ja opsj ap opuBfap unB 'oja^
•Bqunajd bj anb sbui a^sixa ou a^ua^o ja Basd ÍBjq^q
anb jap bjsja ap ojund ja apsap ajuauíBaiun A uoisa^dxa bj b aoiaajuB
ouioa asjtjxuipB Biapod ojos BAijun^sip bj 'sBuiapy 'BjstaiSoj ajjoa oaid
-jj ap uotaBaijdxa Bun 'sand 'aA as 01003 ' (Z^) &lt;4í??Pa-/ uou W mp^-*
uajvj BAijBJBjaap BAijunXstp upiaBJO bj ap aja^d B^auíijd bj oidiauíjd
jb anj ¿jnpau ua^nj BjunSajd bj : ojduiafa jo^ 'JBiAajiqB BJBd ajiuio
as ajdBd BpunSas B^na BAijun^sip BAijBJBjaap uoiobjo Bun ap ajj^d
BJtauíijd bj sa ajdtuis BAijBSojjajut bj^, : Bpiduinjjajuí uoiobjo Bun sa
BAijBSojjajut uoidbjo bj anb a^njauoa 'bjsioiSoj opuoj ap oijaji^a un
BJoqB opuBjdopB 'jaxuqasjaj^ *(JS) Bjsandsa^ bj Bp ajuaio ja anb Bjs^q
ajuaxujBjoj aAjansa^ as ou oaijijoa o OAijaajB osaaoad ja anb aijiuipB
anb BjjqBq 'aauipJB^) BjBuas oiuoa 'sosBa sajBj ua 'ojubj jo^ *ajuap
-uaasB sa 'jbjoj o BjnjosqB Bjun^aad BpBuiBjj bj ua 'Bjsa ap Jbuij ouoj
ja 'opiqBS sa ouioa 'sand 'BAijBojaajut uotobjo bj ap bj :pBjjnaijxp
Bun ajns ojBipaiuui ap o^a^ *jbuoj osuaasap ja aod BjjBziJoiJajxa as
otutjjn ajsa ap uij ja íuoisuajsxp ap ojjo A upisuaj ap oun 'sojuamoui
sop ap BjjBdxaijJBd uoidbjo ^poj^ *jbuoj osuaasap ja roaiuoj ojuauíaja
un b inbs ajjnaaj jamqasjaj^^ ¿uoiobjo bj opeuiSiJO Bq anb oaijijoa
osjndiui ja aaBjsijBS as o ojaajB ja aAjansaj as opu^na? '¿p^junjoA ap

�que corrientemente se llama período, pero no la oración propia
mente dicha, salvo que ésta constituya por sí sola un período (54).
3.10.Lo dicho en último término cabe asimismo como reserva
a Julio Stenzel, para quien la oración es, en primer lugar, definible
como aquella figura tonal, comprensible como un todo, que tiene un
^sentido", que como sentido es significada y comprendida (55). Tal
como aparece formulada, esta definición es, además, pasible de otra
crítica: el sentido no está en la figura tonal sino en las palabras que
ésta abarca. Puede admitirse que la figura es uno de los elementos
que contribuyen a expresar el sentido, pero no que en ella esté el
sentido. En último término, tampoco Stenzel nos dice qué es la ora
ción, sino sólo cómo se presenta.
3.11.Igualmente es una simple caracterización la que presenta
A. W. de Groot. Sostiene que la oración es un hecho de lenguaje, y
no una abstracción lingüística, y, aunque propone una definición ge
neral (la oración es la unidad fónica del empleo de palabras), dice
que la definición descriptiva debe darse separadamente para cada
lengua (56). Cada oración, según él, es "bidimensional" (tweeledig):
consta de una o más palabras y de determinada entonación oracional.
"Su unidad se manifiesta por el hecho de que un continuo de sonido
es limitado por pausas antes y después, y de que este continuo ligado
es enunciado con una entonación o serie de modulaciones, específi
cas para un idioma dado".
Creo que las observaciones ya formuladas a propósito de otras
definiciones que persiguen una caracterización fónica, nos eximen de
nuevos comentarios.
4.1. De tipo mixto, en cuanto se apoya en la estructura y con
tenido, es la definición de John Ries: La oración es una unidad mí
nima del habla, formada gramaticalmente, que expresa su contenido
en vista de su relación con la realidad (57). Hay aquí tres notas de
distinta naturaleza: a) unidad mínima del habla; b) formada gra
maticalmente; c) que expresa su contenido en vista de su relación
con la realidad. En las notas a) y c) se atiende al fenómeno verbal
como aspecto del habla; en b), se lo considera como aspecto de la
lengua. O, más precisamente, de acuerdo al esquema de Bühler: en
a) se atiende a la acción verbal, esto es, al hablar como fenómeno
individual concreto; en b), a la forma lingüística, esto es, al producto
de la acción verbal considerado abstractamente, como fenómeno in
terindividual formal; en c) al acto verbal, esto es, a la atribución

(54)Véase adelante 8.5.
(55)Julio Stenzel, Filosofía del lenguaje, trad. esp., Madrid, 1935, pág. 76. Al lado
de éste, el autor admite otro criterio para definir la oración, atendiendo a la intención
íntima: "es lo afirmado de los distintos significados en sí vacilantes y ambiguos" (también
pág. 76).
(56)A. W. de Groot, Structurele Syntaxis, den Haag, 1949, pág. 13; puede verse
también W. E. Collinson, An account of de Groot's 'Structurele Syntaxis' in its application
to English, en "Lingna", vol. III, 2, Haarlem-Holland, 1952.
(57)"Ein Satz ist eine grammatisch geformte kleinste Redeeinheit, die ihren Inhalt
im Hinblick auf sein Verhaltnis zur Wirklichkeit zum Ausdruck bringt". Ob. cit., pág. 99.
— 146 —

�— ¿n —
'f2 "s?^ ipJP 'q 'oTi3g "V (19)
•90^ "^Ed -jio -qo 'H3iHng "X (09)
•ooijsin3ni[ O[ sp saiiunf so¡ aj^dns jojiib
aisa ap uopiuijap B[ anb aai?q upepi{Baj,, ej b epuaiajaj bj '(0-¿I *s8Bd 'HXXX '8JJBd
ap *3uia '^og ipig,,) saia 8P Bjqo b^ ajqos Baasaa ns na X3TH3p¡[ *y Bjunde unSag
'101 '^^^ *"ip *qO "s^s^J1} 8P noiDBiajoj Bpoi
Bsuq ae ja ua anbjod 'oAiiBiuasaadax opiuajuoo jap pBpiAijaaja bj ap uopsana bj BpBq
opBjuapo oarabisd osaoojd un BzijBaj as jBna bj ua 'ssbjj bj ap Bidcud jBiaadsa BAisaadxa
uopBJnSijuoa bj BzijaiJBJBs pnpijvBj vj uoo uopojaj ns ^p vtsta ua Bsaxdxa as bsdi¡ bj
ap opiuaiuoa ja anb ap uoioeuiuiJajap b^,, :o8sbj opunSas ja saia Baijdxa isy (6S)
•ss A Q^ ^ 'ss ^• Z9 "2?d ''JP 'Io 'H
\^ 'jsy 'B^uBJodtaaiuoo BDijstnui[ b[ u^
sboiu9bjub s^uoioisod uBdnoo anb sajojnB ua Bp as oga anb osoij
-no sa j^ •ajuau^BuoioipBjj opipuajua bi^ as oinoo ^bi souam o^ aod
ap ojdaouoo \&amp; UBaxu souamb 'uij ua 'ubj^bj o^[ 'i'Q
•opBaxpaad Á o^afns aSixa anb b^ ap A ttoia^duioo oppuas^^
ap B^qsq anb B[ ap o^tspdojd b SBpB^nuuoj sauoioBAjasqo sb^ uoiotu
-tjap B^sa BJtBd SBpgBA 'ajuainSisuoo aod 'uog • (Bi^ofouttuaai ns unas
'oinqijjn) op^oipaad A ojafns ^p uoxun bj apuaxjua tipi^isodoud ao^
*(T9) otdjdwoo opiju^s viuuof 9tib sduoioisodoud ap o^unfuoo o noto
•ísodoud npo^ upiovdo viuvjj ag cuoioxuTjap ap o^xiui odii un B^dopB
'ouBOtaauíBpns oajsaBui au^isui ja 'ojjag saapuy
vi ap anfn^sinSuij bj ap ojnjjdBO un :aaqBS b 'ajuauíBAisnjoxa X Boxun
souaui JB o 'aas Baaiqap ou anb ojb asBJj bj ap Bjaoa^ bj ap aaoBq ap
oaSijad ja aaaoo as o uij jb BSajj as BaauBui Bjsa ap ts BjunSaad as afvnS
-uaj \ap viuoa^ vj^i 'saig BzxjBaa anb sauoxsaadxa ap sodij soiuxisip
soj aaqos soiaB^uauíoo sajxjns soj ap sandsap 'aajqng ouisiui ja bjbu
-as oraoo 'sBuiapy 'uoioBao bj ap Biouasa Baap^paaA bj ap uBdioijJBd
UBaxjdB as 6ajBno sbj b sauoisaadxa sbj anb o^Bipamuí ap aBqoadsos
uaoBq jbuotobjo jojba jb uapnjB anb sauoioBujuiouap SBjsa anb i ('f'Z)
jboijbuibjS uoion^psuoo bj ua UBSBq as anb sauotoiuijap sbj jButuiBxa
jb 'oqoíp sotuaq bX sbj^[ #oia '(4tsojn}jj o sosiab ua sopBjsiB soaijbu
-ixuou soj,^ otnoo) sasvuf svuqvjvd ap ' (• • • Mosiuuad ns uo^,, *Majuara
-BjuaiB Xnj^[,, ouioo) 'svpmoauqv sasv^f ap t(m''ou 'is :uoioBau X
uoiobuiiijb ap SBjnojjjBd sbj) asvuf ap saivmuasajidaJL ap ^jq^q 'ojd
-uiafa aod 'jsy •44sB^oajiaduiT o SBoijua^nBiuias uauodns as anb asBJj
bj ap sauoioBisajiuBui sbj bCojb sajBno sbj ua 'sooajaui ap SBqonsBo ap
BapjB Bun Bpoi 's^oajaad a^uauíBuins X Boi^uajnB aiuauíBiapBpaaA as^aj
bj ap oxoBjBd jb ouao^ ua,, 'aajqng aaxp boijbjS Xnuí Bjausui ap ouioo
'aXnajsuoo oaad 'op^oipaad X ojafns 'soaquiaiui sop ap Biouasaad bj
aSixa ou saxg 'BSiooaduii a bSba ajuBissq 'oSa^quia uis 'sa 44aiuaxu
-jBoj^BuiBaS BpBuuoj,, uoisajdxa B^ *(6S) jBaauaS ua Bjq^q ja Bpoi b
ouioo uoiobjo bj b o^ubj ajqBoijdB Bjjnsaj anb X jBpom uoioBanSijuoo
bj b Biunds anb uoioButuiaajap Bun sa (44pBpijBaa bj uoo uoioBjaa
ns ap bjsta ua opiuaiuoo ns Bsaadxa onb,,) Baaoaaj bj anb bX 'ojdao
-uoo ja JBzijaioBJBo BJBd jBtouasa bj 'sand 'BtaaoaaBd b^ou Bpun^as
B^ •(•') saaotaajuB SBUiBd ua opxaajaa souiaq sou bX (44BjqBq jap
Btuiuiui pBptun,,) b^ou saauíiad bj ap otaojtnrjap aojBA jy *(8S) I^tu
-aoj jBnpiAiput ouauíouaj 'Bojisin^uij Buiaoj Bun b opiuaiuoo un ap

�Croce, de acuerdo a su concepción de que la expresión es un todo
indivisible, si bien admite como única realidad lingüística la "ora
ción", entiende ésta, según dijimos, "no al modo acostumbrado de
las gramáticas, sino como organismo expresivo de sentido completo,
que comprende a la par una exclamación simple y un vasto poe
ma" (62). Si puede, o mejor, si debe ser interpretada como una ora
ción, por ejemplo, La Divina Comedia, nada queda de común, pues,
entre lo que se ha venido llamando oración y lo que llama oración
el filósofo italiano.
5.2. Por otro lado, el estructuralista Louis Hjelmslev, en sus
Principes de grammaire genérale, se inclina a negar carácter lingüís
tico a la oración y a los elementos que denomina términos (categorías
que sólo se justifican y revelan en la oración, como sujeto, predicado,
objeto. ..) (63). Lo induce a tal posición el hecho de que no se haya
dado hasta el momento una caracterización formal satisfactoria de
dichas nociones: "Pour donner a la notion de la phrase et aux notions
des termes qu'elle comporte, une valeur linguistique, il faudrait
tácher d'examiner ees notions du cóté morphologique. En ne considérant que l'aspect sémantique de ees notions, on reste á jamáis
dans le domaine de la psychologie et de la logique" (64). Además,
ha obrado aquí una actitud pragmática, ya que Hjelmslev considera
tales nociones como innecesarias.
Posteriormente, en otra etapa de la elaboración de la teoría es
tructuralista, se llega a reconocer una categoría lingüística que coin
cide en algún punto con la noción tradicional de oración: el nexo (65).
Se entiende por tal una reunión de sintagmas caracterizados como
un todo por morfemas extensos. El morfema extenso es aquel que
no puede ser regido en rección homosintagmática, y coincide más o
menos con los llamados corrientemente morfemas verbales (modo,
tiempo, persona...). Dichos morfemas no caracterizarían a un deter
minado plerema llamado Verbo', sino a todo un nexo. "Prueba de
que la característica extensa de un nexo no presupone la existencia
de una base verbal, tenemos en las llamadas frases nominales lati
nas: Virgilius poeta, donde hay dos pleremas, Virgili— y poeta, carac
terizados por los morfemas intensos de caso (nominativo), de número
(singular), de género (masculino), y de comparación (grado posi
tivo), y además varios morfemas extensos que caracterizan todo el
nexo y no llevan expresión alguna: "tercera persona", "presente",
"infecto" e "indicativo". Cuando la expresión de estos morfemas ex
tensos no es cero, reaparece una base verbal pero no añade ningún
^62)Benedetto Croce, Estética, pág. 181. Véase también Aesthetica in nuce, ed.
española, Buenos Aires, 1943, págs. 126 y ss. Cf. Karl Vossler, Positivismo e idealismo
en la lingüística y El lenguaje como creación y evolución, ed. español^, Madrid, 1929,
págs. 17 y ss.; y Filosofía del lenguaje, ed. cit., págs. 245 y ss.
(63)Louis Hjelmslev, Principes de grammaire genérale, Copenhague, 1928, págs.
33 y ss.
(64)Ob. cit., pág. 37.
(65)Véase L. Hjelmslev, Le verbe et la phrase nomínale, en Mélanges Marouzeau,
Paris, 1948, págs. 253-281 (part. pág. 279). Cf. también Emilio Alarcos Llorach, Gra
mática estructural, Madrid, 1951, pág. 60.
— 148 —

�-Siid '-jp *qo 'hdvhotj soDuviy *a (99)
'aisixa aBjnapaBd ja aaqos anb oíaoiaadaa ouiistnSaBj ja 'aq^s as ouioa
'ubjoSb oa uaiq is 'SBpBuiuiBxa inb^ Bis^q sauopiuipp s^-q *¿
S9 OU
anb aapuaiua aod 'oaiisjnSuij J9}9Bjb9 uaaouoaaa aj oa Aajsuijalqj oraoa
SBisijBanianaisa sounSjB 'uaiquiBi 'jsy 'ajqístAipui opoj un uoisaadxa
BJ B BJ9piSUO9 9nb '99OJ^) 'iSy qBUOI9ipB.ll OpilU9S ^9 U9 8OU9UI O[
jod 'uoiaBJo ap uopou B[ UBZBqaaj sauainb 'ouiii^n aod '^bjj
•ipa v aP
B^ Á S9iq[ 'f 9p B^ 'SBJ1O 9J1U9 4Bjni9nj[lS9 O BUIJOJ BJ B Á OpiU9lUO9
[B 91U9UIB9UBÍ[11UIIS U9pU9IlB OlUBna U9 'OIXIUI J919BJB9 9p UOg
•(•••uapung '^[^g 'B^ouBds^
BiuiapBay) ^poui oiaadsB ^b 'aiuauíBiaaauoa sbui 'o (jauíqasiaj^ 'aamp
-jb^)) aiuB^qBq pp oiisodojd \e 4uij ua 'sb^io '(••'ipun^ '[^^g) Bjq
-Bpd b^ ap aopBaauaS oambjsd osaaojd p sbjio *(• • -aa^qng #^j 'uasjad
-S9f 011Q 'BiaBJ^ ^p oiexuoig 's9íubtjba uoa) opiiuas pp Biauapuad
-apui a pBpia^aiui bj b uBjiui SBun 'odnaS opun^as pp sb^ 9Jiu^
•opBoipajd Á oiafns ua asjBjnapjB jod BzxaaiaBJBa tb\
anb B[ A opBnfuoa oqaaA aauai aod upiaBao B| b BziaaiaBJBa anb bj
'uopBidaaB joXbui ns aod 'uBOBisap as odnaS aauíxad jap sbj aaiugj

(b

o Biuaoj bj b uapuaps anb sbj

(q

íoapuBinas opiuaiuoa jb uapuapB anb sbj

(a

•oixiui aaioBaBa ap sbj

:sodna^ saai ua
asainqiaisip uapand sauoiaiuipp SBsaaAip sbj :opuaiiunsag -9
bj A BaiiaBiBa^d uoisaadxa bj aiuauísiuiisipui a^njauy
oxau ap Biao^aiBa Bisa uaiqiuBi anb 'ouiiijn aod 'asjBuas aqBj^
•Baaiuiad bj ua aiuaiuBiajdiuoa
-ipui Bisa ojos 'ojduiafa ja uaXnipsuoa anb sauoisaadxa saai sbj ua
-uapi 'Bsuaixa BaiisiaaioBaBa bj íoaaa BOiiBiua^aoiu BoiisiaaiaBaBO Bun ap
aBjqBq 'Biuoa A oiund aod SBpBa^das sauoisaadxa SBiuiijn sop sbj ua
'aq^a ou Bn^uaj bj ap Biuaisis ja ua anb BiaaaaaBg *oun o soxau saai
ain^uiisip apuodsaaaoa '(ppog *^ '[) t(,BSnaaB Bun iu 'szauBjj ns ua
ísiaS 'aojoa ns íoiiUBaS ap BdiUBd Bsuaiuui Bun ^a^^ :otuoa sojduiafa
U^ is pBpiaBjo Bqaniu uoa 'sBiuapB 'aA as o^ *apaaaad anb ojdiuafa
ja ua aiuauíaiuapiAa aaanao ou anb oj 'jBiuaoj BaiisiaaiaBa^a Bun b
uoiaisodo aod Bn^uaj bj ua oppuas aaainbps sajBiuaoj soSsBa sopBuitu
-aaiap ap bíjbj bj opu^no oaaa SBaiiBiuajaotu SBaiisiaaioBaBa ap aiuauíBi
-aiaisa a^jq^q aqsa ojps ivjaod sn^j^Suiyi jbuiuiou uoiaBao bj ua oaaa
osuaixa Biuajaoiu ap asjqBq oidoad Xncu 'oSaBquia uis 'aaaa^d o^^
•(99) 6v)aod
Itnf snijiSuiy^ 'maod jvua smj-iSui^ ruaiqtUBi sop^saadxa uos sos
-uaixa SBuiajaotu soj 'ttoiaajaad,, aod t4oiaajui^ ap ja o '^oiaajaadiui^
ap ja aod 4taiuasaad,, Biuajaoiu ap opiuaiuoa ja souBiqíuBa ig -vjaod
isa snijiSuiy^ '4tsisBjuaM ja ouis 'oxau jap BaiisjaaiaBaBa bj b aojBA oaio

�contemplan las principales direcciones seguidas hasta hoy por los
autores y suministran elementos suficientes para extraer conclusiones
acerca de cómo encarar una teoría de la oración.
En primer lugar, llama la atención el hecho de que no existe
entre la mayor parte de las definiciones un antagonismo irreductible,
como a menudo quiere verse. Son enfoques desde distintos ángulos
que, con frecuencia, se completan recíprocamente. Aunque no coin
ciden en la delimitación extensiva del concepto, no son antitéticas,
por ejemplo, las siguientes definiciones: a) "La oración es una ex
presión que consta de sujeto y predicado (2.) ; b) "es una figura
tonal comprensible como un todo, que tiene un sentido, que como
sentido es significada y comprendida" (J. Stenzel, 3.10.) ; c) "es la
expresión lingüística de la descomposición intencional de una repre
sentación total en sus elementos lógicamente relacionados" (W. Wundt,
3.6.) ; d) "es la palabra o conjunto de palabras que revela un pro
pósito inteligible" (A. Gardiner, 3.8.). Las tres primeras son defi
niciones por el accidente: la primera trata de responder a cómo es
constitucionalmente, la segunda a cómo se presenta, y la tercera a
cómo se genera. La cuarta, en cambio, apunta a la esencia, en el sen
tido de la quidditas (qué es). También varía el plano de la conside
ración (¿dónde?) : en a) se ubica la oración en el campo de la
"lengua" (en el sentido saussureano) ; en c) y d), en el del "habla",
pero con la diferencia que, según una, c), correspondería al habla
entendida, no en el sentido más corriente, sino considerada como im
pulso hacia la expresión; en b), en fin, se la ubica en el campo de
la lengua y del habla simultáneamente. No existe, pues una disyun
tiva esencial entre las cuatro definiciones, a pesar de que, en cierto
modo, representan cuatro posiciones bien diferenciadas en torno a
este problema (67).
Por ejemplo, una expresión como La Tierra gira alrededor del
Sol puede ser considerada oración de acuerdo a las cuatro definicio
nes que se acaban de citar. Mas tal unanimidad no se da ante expre
siones como: 1) Dos por dos son cuatro; 2) Dime con quién andas y
te diré quién eres; 3) Avísame cuando vuelvas; 4) Llueve; 5) ¡Si
lencio!. .. La 1) escapa a la definición de Wundt, en cuanto no cabe
hablar ahí de representación en el sentido que a dicho término da
el autor (producto psíquico en que dominan las sensaciones). La 2)
comprendería dos oraciones según el criterio que se apoya en la es
tructura sujeto-predicado, pero sería una sola de acuerdo a los otros.
La 4) y la 5) no serían estrictamente oraciones según el criterio for
mal citado, salvo que se recurra al expediente de la elipsis; tampoco

(67) Estas aparentes oposiciones en frases definicionales obedecen, en buena parte,
como lo ha señalado certeramente el prof. E. Coseriu, a motivos puramente semánticos y
en particular, "a las mútiples funciones de la cópula (es: 'es igual a', 'es idéntico a'
'es análogo a', 'se comporta como', 'es también', 'es entre otras cosas', 'tiene como atributo'
'cae bajo el concepto de', 'es un ejemplo de una clase que llamamos', 'se comprueba como'
'es constitucionalmente', 'es esencialmente', 'es en el plano...', 'se presenta como', 'se pre
senta al análisis como', 'se manifiesta fenoménicamente como', etc." (La creación metafórica
en el lenguaje, Montevideo, 1952).
— 150 —

�ap

— isi —
(H • opBa8BsaoD oInojDBBj) 66t '^ 'i VíHdosolRd
atiAaa,, ua 'anbtism8uU ja 9i2olou^won?n¿ 'soj -f H aSB?A (69)
3d "'P ^0 '31Híía '^ (89)

-ojd sns ap saquín so^ uajpsa ^ UBZJanj sajojn^ so[ 'eiouanoaaj uo
'^nb Boiidx^ ^s' ise ^ ' (69) niSuo b^ anb ouis Buoaj b^ b apaoaad
o^os oa'anb JaqBS 'Bj^oiouaraouaj B^ op aopBpunj p aAoxp-i 9p o^sand
Bq anb ijoijd b aaq^s asa ap Biauajsixa B^ b íupijsana ua Bjao^aiBO
bt aaqos OAUínjuí ojuarniiaouoa un ap Biauajsixa bi b ajuaraajuapiAg
¿otp ^aap3q^ 9nb y? '(89) so^a^auoa sosbo sOl ua B^aBxa upiOBja^d
-jaiui bi 'pBpxan^as ajuB^sBq uoa 'aBjaaaB opijiuuad Bq A uoxsnjuoa
jo^bui Bun opxpaduii Bq 'jipiauxoo b B^aiaB as on uoiaiuijap B^na
ua o[B asa aaaóuoaaJ BJBd ojnas oiobj un ap Biauajsixa b^ anb ajjatA
-pB Jaiqng ^auodns ajinuad sisqBUB aoijaju^ p anb o^ ap sajoXBiu
oqantu úos SBiauapiauíóa sb^ 'o^aBqiua uxs 'BanaBjd b^ ug ^-g
•ajuauíBaoAiun op^uas jas Bpand aopA ns anb Bqnoijip 'souaui
oí jod 'o apiduit '^isa o'jBta 'pna o^ 'jajoBJBa ops un b opuatpuajB
asBp ua^nqjsuoDoií anb sojafqo BdnjB -.ooninbms otdaouoo un buib^
saia^ KOA oaiScq p anb o\ Biuasajda^ 'oamn bjsia ap oiund un apsap
BpBuiuuajap óu 'sa ojsa 'ajdiqnuí BzuBfaraas Bun uauaij anb sojafqq b
d Bq as uoi^oio ap ajquiou xa anb 'sand 'ajuapiAO aaaJB^

:isb asjBjuasojdaJ apand o^sa
oij^p^) ap A ^azuajg ^p sauoiaiuijap SBt un^as sauota
^bjo sBp^Japisuoa Jas uapand 'oSjBqiua uxs 'sop sBt ^pun^ aSixa anb
|Bjoi uoiaBiúasajdaJ Bun ap uotaisodtuoasap B^ SB^a Jauodns uaoaJBd

�pias definiciones para que encajen en ellas ciertas expresiones que el
conocimiento lingüístico originario reconoce como oraciones, pero
que una aplicación estricta de las definiciones en cuestión dejaría
fuera. Recuérdese, por ejemplo, el viejo y manoseado expediente de
la elipsis.
La dificultad surge porque la intuición aprehende la realidad en
toda la multiplicidad de sus aspectos y relaciones, mientras que el
observador científico pretende encerrarla desde un plano único. Hay,
pues, una constante tensión entre esa imagen directa y vivida que como
hablantes tenemos de la oración y la imagen que, sobre bases pura
mente objetivas, construye la ciencia. No se trata, desde luego, de
renunciar a la imagen científica en beneficio de la imagen vivida, sino
de aprovechar ambas en beneficio de un conocimiento lo más com
pleto posible. Y todo lo que es la oración como unidad en el proceso
expresivo podrá ser vitalmente conocido, y en parte también descrito,
pero nunca estrictamente definido como "objeto real". La definición
sólo cabe aquí como expediente metodológico, como escalón para
aproximarse a algo cuya total esencia nunca dejará de estar más allá
de nuestras posibilidades limitadoras. Y esto también porque la in
vestigación, como lo ha señalado Dewey, 'constituye un proceso con
tinuo y la conclusión a que se llega en una investigación determinada
tiene una estabilidad relativa, que está a merced de ulteriores inves
tigaciones que ella misma suscita'(70).
8.2. Según se ha visto más atrás, en la configuración de la cate
goría oracional intervienen fundamentalmente tres clases de elemen
tos: contenido significativo, forma o estructura y aspecto fónico. De
estos tres elementos ha sido el primero el que ha servido de apoyo
a la mayor parte de los autores para definir el concepto. Parece
evidente, sin embargo, que el contenido semántico (ya se refiere a la
independencia e integridad del sentido, o al proceso psíquico gene
rador de la palabra, o al propósito del hablante, etc.) podrá sumi
nistrarnos unidades psíquicas, pero nunca lingüísticas mientras no
coincida con determinados rasgos formales, únicos capaces de carac
terizar una categoría gramatical. Y aquí hay que coincidir entera
mente con Hjelmslev en cuanto afirma que lo que constituye la par
ticularidad de la gramática, por oposición a la psicología pura, es que
el objeto de sus investigaciones no es nunca la conciencia en sí misma,
sino los medios de comunicar el contenido de esa conciencia: no
existe categoría gramatical sin una forma determinada (71). Para
que una categoría semántica pueda tener valor gramatical es impres
cindible que todos los elementos que ella incluye posean, sin excep
ción y exclusivamente, determinadas propiedades formales.

(70)John Dewey, Lógica. Teoría de la investigación, trad. de Eugenio Imaz, México,
1950, esp. pág. 17 y ss.
(71)V. L. Hjelmslev, Principes de grammaire genérale, ed. cit., pág. 28. Ya A. MeiLLET había señalado la necesidad de abandonar las definiciones lógicas y psicológicas: las
primeras, porque la oración es una cosa distinta a la proposición; las segundas, porque
la oración es un medio de expresión, y no un pensamiento (véase la cit. reseña sobre
J. Ríes).
— 152 —

�— ssi —
B3tkd 'ojuairaioajuoDB pp soiuamap so¡ A Bjnianjiso bj,^ oiuouie^exo Bjjpnpojd^j uoi.iejo wj
*(íaoi3Bui^Bini B[ ap opunuí p uaiqiuBj 'oppoui ns ajqos 'a OAiiafqo opunuí p souiBjuasajdaa
son Á somiqpiad pna B[ o(eq Bai^opason^ pBpiun bj,, 'oqdiuB oppuas un ua 'tlO3isjj o^uaim
-pajnoaB,, aod opuaipuaiua 'ootsif oiuaiiupatuoaD jap vapsinSup uoisaudxa vj sa uoijejo
b[ 'p unSag •boiieuiiíeiuis Bjn^anj^sa ap aiuauíEiJBsaaau sa Bisa anb apuaiiua anb bá 'uois
•bjo b[ ap ppuasa oásBj uu otuoa pBpaiJBUiq cj BJapisuoa s i&gt;uj\[ "^^ '^nd '^g6j 'BUBf[qnfrj
'pJPH "V -tnassafojd np anbpvtuSvjuAg n^ ap sodojd y 'sa^ip\[ sn^si^íiVH^ fOAiajj (g¿)
•uoisajdxa Bunáuiu ainB Bzmb as^Bjdoj
apand ou sauoinido ap pspiuiíuBun v,\ anbjod aiuauíBiapisa opsaqdB jas apand ou 'pp^^au
aiuaui|BSJ3Aiuu sa sa¡ uoijbjo ap ajquiou p sajBna sej b SB[pnbB Jod oppsod ou A 'sauopBJO
ouioa uaaouoaaj sopo] anb sauoisaadxa SB[pnbB aod uihuoj ua oppsod jopbjbj \a juq
-nasap, ap 'aaiíiaav^) niviy Jd uaiquiBi A 'saijj ^HOf aod opBl'asuoaB opopui |^ (g¿)
*(¿) ^l^^^^BDoadioaj sopcuopipuoD uejsa Á soiJBpi^os
uos souiuu^} sns ^ouBuiq sa 'sn^^\[ '^ }J Bj^uas ouioa 'buiob^uis ^^
• • •vipnisa Á vfvqvd^ ioÁ Á, n% íoj.paf ZBi^axqB Buap^o ua ubuiiis as ant&gt;
sa[Buoiauiijouioq so^uauíap aod BpBuiaoj B^sa B^sa tatúas b^ b auodo
as Bui^Bjuií. ^a 'Batj^^juis uoiaanajsuoa 0U10^ 'ojuauia[duioa-oa[anu
Á opBaxpaad-ojafns odna^ ja 'isb ípBpaiaBjuauía^duxoa ap uoiaB^aa
Bun aod sopBqBaj uB^sa sojuauíap so^na boijobjuis uoiaanajsuoa Bpoj
mu^muts aod souiapuaju^ 'op^aipaad-ojafiis aod opirujjsuoa BuioBjuis [a
Bisa ouiaajxa oaio ja u^ •-•sptpy '¿oj^? '¡oupa^! :ooijsmouq ojob
un amjijsuoa ap zBd^a oaiuoj ojunfuoa aouaui [a 'aiaap sa 'BaqB[Bd
bj Bjsa souiaajxa soqaip ap oun u^ 'soisando souiaa^xa sop aajua uaA
-anuí as boijob^uis BtuiouoinB ap pBpqtqísod uoa sauoisaadxa
•[BouBuisa^ aiuauíBjaiaisa bjsia ap ojund un apsap uoiaBao ap
B[ Bjsm^uq ^a a^punj aqap oSsBa ^bj ua anb a^uapiAa 'sand 'aaaa^^
¿osanasip [ap onuijuoa [a ua Bpiaouoaaa aas ap zbcIbo [Biuaoj pBpiun
Baauíiad B[ 'osbob 'a^njijsuoa ou? BaijaBjuxs BiuiouojnB uoa uoisaadxa
B[ 'sBiuapy 'vapavjuts ^inioiioítm B[ :saaaA sb[ ap sbui sb[ a^uasaad js
'(^¿) (s^puosaad sanbojua sojuiisip so[ sopBp 'a[qisoduii Biaas anb
o[) ajuBjsuoa ou is '[Bmaoj oSsBa un aiaqnasap ajiuiaad 'upia^ao ap
pBpi[Ba B[ uaaaijuoa 'bjsia ap sojund sojuijsip sns apsap 'saaojnB so[
ap Biao^BUi B[ sa[Bna sb[ b sauoisaadxa sB¡[anbB ap ojuajB uaiuBxa
un anb oaa^) ¿[BaijBiuBa^ Biao^ajBa ouioa uoiDBao B[ aBZBqaaa Á 4a3[
-sui[afjj uoa aipiauioa ap souiaq uaiquiBj inbB q? ¿sa[Biuaoj so^sBa ua
BaauBui Bun^[B ap BiodB as 't4uoiaBao,, ap aaquiou [a uoa Bipnjsa [boij
-BUiBaS uoiaipBaj B[ anb Á 4B[qBq [a ua aaouooaa sajuB[qBq ap ojuaiui
-ijuas oajsanu anb BpBjaaBjrqntu pBpiun Bsa? :uaiq Baoqy "g*g
•ain^as apuodsaaaoa anb ouiuiBa [a 'oíainf oajsanu b 'sa 'BaopBzipjoj
p^piun B[ ap [a 'oAijiiniad ouB[d [b sajaodB soAanu uoa aapuaasap
o^an[ BaBd 'ooisij ojaadsB Á opiuajuoa [B (ojdaauoa [ap a[dij[tiui sistnb
-uts B[ ap oajuap BjsxnSui[ [ap uoioBaapisuoa b[ ua oiasuiiad ojaadsB)
Biuaoj B[ ap 'ojubj aod 'asaBjuoma}j •saaopBijsaAui so[ b zaA Bun ap
SBín opBuiuiBasap sq anb 'aí*BnSua[ [ap sojaadsB sojuijsip so[ ap uoia
-BzijBuianbsa A uoiaBjiuii[ap BAisaoxa B[ sajuoa asaiuaAaad anb ^C^jj
•Bjouap o[ anb boisij BiauBjsns B[ á opijuas [a asBpiA[o anb B[[anbB [bio
-a^d uoisia Bun ap BiaBSBd o^ #Bjsinui[ [ap upiauajB B[ aa^ajB Bqap
anb oaiun ojaadsB [a Bas Biuaoj B[ anb BaauBiu BunSuiu ap 'auodns
ou anbuBaaB ap ojund Bas anb :souiaaB[3B oaa^ 'SBiuaoj sb[ ap [a anb
oajo aas apand ou anbuBaaB ap ojund [a 'sand 'BjsmSuq [a

�El sintagma constituido por sujeto-predicado representa las má
ximas posibilidades de agrupamientos solidarios, pues en él caben
todos los demás sintagmas. Pero no hay que olvidar que cualquier
otro tipo de sintagma es capaz, en determinadas situaciones, de gozar
de autonomía sintáctica y constituir, por tanto, una oración: ¡Buena
suerte!, Llueve mucho, Hasta muy pronto...
Como se ve, el criterio que sustentamos explica de manera más
satisfactoria la realidad lingüística, sin necesidad de falsearla y re
currir a engañosos expedientes. Desde luego que esa realidad, com
plejísima y siempre cambiante, no se dejará nunca apresar íntegra
mente y la consideración del habla concreta nos sorprenderá más de
una vez con sus problemas. Por lo pronto, es bien sabido que los
límites entre la parataxis y la hipotaxis son a menudo borrosos, lo
cual supone, claro está, una dificultad para delimitar a veces la ora
ción. Si se cotejan los ejemplos que siguen se verá que existe una
gradación casi insensible entre la coordinación y la subordinación:
Mefui
Mefui
Mefui
Mefui
Mefui

temprano. Estaba aburrido^
temprano: estaba aburrido.
temprano, pues estaba aburrido.
temprano porque estaba aburrido.
temprano ya que estaba aburrido.

La existencia de estas zonas fronterizas, de fluctuación, entre
las diversas categorías es frecuente y obedece, en lo fundamental, a
la inestabilidad del equilibrio en que se encuentra todo estado sin
crónico de lengua.
8.4. El criterio expuesto precedentemente coincide bastante, en
lo esencial, con el sustentado por el insigne maestro americano L.
Bloomfield, para quien la oración es toda forma lingüística en posi
ción absoluta, es decir, no incluida en una forma lingüística más
amplia: "In any utterance, a linguistic form appears either as a
constituent of some larger form, as does John in the utterance John
ron avoay, or else as an independent form, not included in any larger
(complex) linguistic form, as, for instance, John in the exclamation
John! When a linguistic form occurs as part of a larger form, it is
said to be in included position; otherwise it is said to be in absolute
position and to constitute a sentence" (74).
ella reúne en síntesis siempre dos signos, de los cuales uno funciona como signo-espacio
(el sujeto) y el otro como signo-tiempo (el predicado)" (pág. 34). Dejando de lado la
discutible base metafisica en que todo esto se apoya, llama la atención que pocas líneas
más abajo se diga que "la expresión primitiva del acontecimiento fue una frase sintética,
que estamos autorizados a llamar frase [oración] solamente por su valor semiológico (o
función expresiva), idéntico a la frase contemporánea, el de expresar el acontecimiento".
Pero, si se define la oración como la "expresión lingüística del acontecimiento físico",
¿por qué suponer que es necesaria una concesión para darle tal nombre a una locución
que tiene exactamente esa función? Además: si en alguna etapa de la historia del len
guaje fue posible la frase sintética (nobinaria), ¿por qué hoy ha de ser imposible?
(74) L. Bloomfield, ob. cit., pág. 170. Puede verse, asimismo, el ya citado trabajo
de W. E. Collinson, Some Recent Trends in Linguistic Theory with Special Reference to
Syntactics, donde se resumen los postulados del maestro americano expuestos en "Language",
II (1926), págs. 153-165.
— 154 —

�— SST —
'^f 'Sed ''lio 'pa 'vjqDq X vunou 'muaisig 'niHaso3 "3 (08)
*89 -Sed 'S6l 'axoniijxeg 'aiau
*f '3 ap BS9[8nt *pBJi 'aSünSuDq ¡o Xuoayj^ v 0% ouauto^ajouj 'Aa^swiarjj lrj (6¿)
'Zf "^?^ 'TH! íaaznB8 raí xapo
naujazuia raí apag ajj^psij^aS pan aaassoppsaSqB qaijiiíasaA^ a;p,, uoi^bjo Jod apuajiua
oxio orasira 13 ^3X -8ed 'f&gt;s6X 'u^aag 'ifDqosuassiaiqoDud^ uawauiaSjjy xap aqvSfny pun
punís; '01x0 '3 33 ísosotpnjs sojjo uaiquiei opBjundB UBq 'sbj3ubui sesxaAip ap B[opuaip
-uajua anbunB 'oajisixajaBjBD o8sbj omoa (jiaquasso^qosa^qyJ (1Biraoao)nB,, B[ biobj] (8¿)
*9¿ '8Bd 'gf6X 'anS^quado^ 'ajniauaf) anbiism^uj'j ap idss^ na 'suoijis
•odoid ap atuoaqj t&gt;\ jíis suoixajfa^[ •axvtodXqj ap aiuajqojd 33 'avaKaiag ooai^ (¿i)
'602-tOS "s3?^ 'K6I 'HA 'a^snSuBq,, (9¿)
•^gg *8Bd '6^6T 's!JBd 'aoisaxdrai BAann '-pa B*g
'sauitaadoun^-opu] sanguDq sap aauodtuo^ apni^j n -uoijonpouiuj 'xaniaj^ 'y (s¿)
^p oasap p aiuainean^as sa j^ '(08) uoia^njis v\ Á sojsa ap oiunfuoa
p aj^ua uaiquiB^ Á souáis so[ aajua aoa^qBjsa as anb uoiaepj b^ ua
ouis 'scqp ua apisaj ou 'sBuiajaoui aiusipaui asjBsaadxa apand uaiq is
'anb 'uoiaepa ap uoiaunj eun :piaadsa uoiaunj ^un 'niaaso^ 'J^cL Ia
Bpuas oraoa 'Bjsa s^ -BopaBiuxs uoiaunj bj ap ptjajBiuui BzapjniBu
jB^naijJBd bj dopBjsídsap o^uauíap ouioa opBnjaB Bq ^zin^) '^g
• (sBiauapuadap 'sauopBjaa) sauoiaunj sbijba ap oajuanaua p aod
opBuiiudajap oiund un 'aiaap sa 'Biuajsis ja ua ^viJnj ja ojos sa a^uBj
-suoa oj 'BiauBjsns aainbpna ua asjBp apand uoioBjsajiuBiu bj ouioa
'sanj 'boiiobjuis BiuiouojnB bj ap jbuijoj laiaBJBa ja JBáau apand as
ou anb aiuapiAa aaaj^d '(6¿)t4uoiDBjsajiuBin Bun ua ajuBjsuoa oj^
ouioa Biujoj bj ouijap as ts 'oiaaja u^ -jbiujoj ojuauíaja ouioa boijobj
-uis Biinouoine bj ainjaui ap zsdBa anj ajdtuais 'Bjjoaj ns ap ojjojib
-sap jb ajuauíBjajBJBd op^uoianjoAa bij uaiq is 'anb ojdaauoa 'biujoj
ap ojdaauoa oidojd ns Bjuana ua opuaiuaj BtABpo^ sbj^[ 'jEaiiBiuBj^
BiJoSa^Ba Bun ap aopiuijap oiuaraaja ouioa boijobjuts BiuiouojnB bj
ua opBJBdaa B^Bq ou Aajsiujafjj ouioa osoipn^sa un anb ap oqaaq ja
uoiauajB bj jbiubjj ap Bfap ou 'oadoana Á ouBaijauíB BisijBjnjanjxsa
oduiBa jap oajuap sajuapaaajuB sajs^ ajuB 'BjauBiu aainbjBna 3Q
*(g¿) BiuiouojnB ajdiuis bj ua anb sbui
oSjb ua BJBsuad as ^ojajdiuoo oaijaB^uis o^unfuoa,, un aiaap jb anb
'sand 'Bjjaaa^B^ • (ttBJainbjBna assjj ap ojquiaiui un ap a^a^d ubuijoj
anb^,) swiuviauaz sauoiotsodoud ap Á (t4BiJBuixjd upiaisodo^d Bun ap
soaquiaitu ouioa usuoiaunj anb,,) swiuvpunaas sauoiojsodojd ap BjqBq
jo^nB ja opuBna oSanj aaajtBdBsap 'juaiuaaiivjaji ja Jod a^uapaaajd
uoiaiuijap bj ua b^ BpBixjiqap oaod un 'uoiaisododd bj ap
-objbo ojuaiuaja oiuoa BaijaBjuis Bjiuouo;nB bj ap api bj anb
-ina uis 'jbjoub aqs^ •(¿¿)4tanbixB^uXs anA ap juiod ws auiouo^nB
juatuaAijBjai aaip-B-isa4o 'jajduioa anbixB^u^s ajqiuasua un,, :upiois
-odoud biubjj ja anb oj aiuijap BjBd 'jBpuaojg o^ái^ anBquado3 ap
B^sijBjnjanjjsa aajsnjt ja BqBjuaiJO as b^ojbub uoioaaatp Bun u^
•(9¿)4tarajoj aajn^ aunonB4p ai^JBd
^ibj au tnb aiuaoj aun,, :isb Bjdianpaj auodojd A uoiaBqoadB uoa
B^ia bj 'saig *f ajqos Biíasai ns ua 'pjaijuioojg oido^d j^ *(S¿)t4sam
-aui-sajja b ^uastjjns as 'ajqmasua aa^nB unanB4p ^uaiujBoijBiutuBjS
juBpuadap au 'inb ja xnBaijBUUUBJ s^joddBJ sap jsd sajja ajjua saaij
suoiiBjnaiiJB4p ajquiasua un,, najjiaj\[ 'V saouBjj ojjsaBtu jap uoiaiu
-ijap bj ua opBJídsui Bjsa pjaijiuoojg ap uoiobjo ap ojdaauoa jg

�un asidero material lo que ha impulsado a algunos autores a funda
mentar el concepto de oración en la unidad melódica. En ella se
apoya, según se ha visto más atrás, Julio Stenzel. Asimismo Bloch
y Trager, si bien, por un lado, siguiendo los pasos de Bloomfield,
definen la oración como "una expresión que no está en construcción
con ninguna otra parte del enunciado" (81), por otro, la caracterizan
de la siguiente manera: "todos los enunciados completos que termi
nan (en inglés) en una de las cuatro entonaciones finales: 1) decla
ración (statements), 2) preguntas sí/no (yes/no questions), 3) pre
guntas específicas (specific questions), 4) exclamación ( excla
ma^on)" (82).
Sin embargo, según ya se ha mostrado a propósito del examen de
la definición de Kretschmer (3.9.), la figura tonal marca lo que
corrientemente se llama período, que una veces coincide, pero otras
no, con lo que la tradición gramatical ha entendido en general por
oración y con los límites de la autonomía sintáctica (83).
A esa unidad fónica de orden superior puede dársele también,
como muchos lo hacen, el nombre de oración (84), pero sin olvidar
que no siempre coincide con la oración propiamente gramatical. Sa
bido es que las oraciones coordinadas y yuxtapuestas, que la misma
gramática tradicional ha considerado siempre como independientes,
están a menudo incluidas en una figura tonal. En español, por ejem
plo, esto es lo corriente en la coordinación copulativa y disyuntiva,
cuyos elementos integran una misma figura tonal vinculados por el
nexo esencial de la anticadencia (85). Y aun en lo que Tomás
Navarro llama coordinación de segundo grado, por existir una rela
ción menos estrecha entre los elementos coordinados, "el descenso de
semicadencia de la primera proposición indica que sin la proposición
siguiente no se considera acabado el período". Basta observar sim
plemente los ejemplos que, a título de ejercicios da el maestro espa-

(81)"In any given utterance, an expression which is not in a construction with any
other part of the utteranee is a sentence". Bernard Bloch y Georce L. Tracer, Outline
of Linguistio Analysis, Baltimore, 1942, pág. 75. Todo el cap. 5, al cual pertenece la defi
nición que antecede, fue redactado primitivamente, salvo el primer párrafo, por el propio
Bloomfield.
(82)Ibid., pág. 71.
(83)No hay uniformidad en cuanto al sentido y alcance del término período. La
Real Academia Española, por ejemplo, lo define en su Diccionario como "conjunto de
oraciones que, enlazadas unas con otras gramaticalmente, forman sentido cabal"; pero en
su Gramática dice: "Las oraciones se unen en el período de dos modos: o siguen unas a
continuación de otras, sin tener influencia recíproca entre sí, como Juan desea, Antonio
viene, papá descansa..." (pág. 289, ed. cit.), con lo cual da al término período otro al
cance completamente distinto del que le corresponde según la definición del diccionario, pues
en el ejemplo dado no existe enlace gramatical ni de especie alguna. Cf. R. Lenz, ob. cit.,
págs. 531-532; V. Briendal, ob. cit., pág. 76.
(84)Así, Salvador Fernández, Gramática Española, Madrid, 1950, pág. 24, dice:
"La unidad fónica cuantitativa de orden superior a la que están subordinadas todas las
demás es la oración. La oración comprende uno o más grupos fónicos. Se halla, por lo
tanto, delimitada por dos pausas en la emisión sonora y dentro de ella se producen tantas
interrupciones como intervalos existen entre los grupos fónicos de que consta. Lo que
comunica a la oración su carácter unitario y la convierte en categoría superior al grupo
fónico es la estructura conjugada entre sí de los diferentes grupos melódicos que la
componen. En este sentido la oración es una arquitectura cerrada".
(85)Véase Tomás Navarro, ob. cit., pág. 117 y ss.
— 156 —

�— ¿si —
'801 "3?d '0f6I 'saJiy sonang 'optua^ ojqDj ap o^nsa X nisaoj 'osNOiy oavwy (88)
•aojanj B[ o 'apuaijxa ej o 'osuad ospiduii JaniiJd oj^sanu anb uoisajd
-xa B[ BiAajqc 'aiuaÁo pp BpBJiui Bun 'ojsaS un 'opnuaui y -soipaui sojio aod aaporjaixa
as o uoiaBuoiua v\ ua eaznpBj) as cqp anb uis ajungpq pp pepiJouajuí bj ua bjoj jas
apand ospidmi ajsa ap pBpiun v\ anb jEpiAjo anb X^q ou anbuny '(c^g *3Bd 'g^^i; 'H0{IbNI
'ajuaam ou^as jj ua 'asvjf d^ a Djouod vj 'oavnovg *y Jod "Jia) aiuauíBauBJoduiaiuoa sepsp
onioa SBpBjapisuoa Jas uaqap saiJed ssXna X oduiai] p opgoqB Bisa pna B[ ua BAisajdxa
pBpmn Bjauíud B[ sa uoiaejo b[ anb aua^sos uamb 'oizaoj "^ unuiap oJisaF.ui ajisiqi p
jod Ep^p B[ sa SBpBuaaB sbui sauoioBzijaiaBJBa sb[ ap Bun 'oaiéojoaisd opn[ p apsa^
•ss X s^ "SBd '-jia -qo 'vavq X ni^ -g 'j^ •¡BaijBuiBJá p X oa;8o[O[ij
Eui^g p anb oun :uoijbjo ap soidaauoa sop jaaouoaaj aaajed aaiH.lg oidojd [^ (¿g)
•f9Z "3?d 'T^Í "PI (98)
n9-^ nts ojuatuiTAoni un uoo,, '[a ap
opi^es ueq ouioa sojjosou ua ua^iua sos^aA sns anb JaoBi| bjb&lt;í Bjaod ^
Baxa a| as anb ojai^juoa [a Bfa^^ad vuj^ij^ n\ ud viouapisa}j ap uoiobiij
-und b^ Bpoj ouioa B^Buas 'variHa\[ oiav^ a.xqos orpnjsa ns ua 'oSMoay
oayiMy #a[qB^ou ajuauíaB^napjBd aa^q as upiainjuí b^ ap p^ptnu
-ijuoo Bsa aaua^uBui aod aiuB^qBq \9 ua aanpoad as anb ojaqjuoa [a
'saoaA y 'aoaajo snua[ B^ anb sap^om soxdoad so^ aod Á 'soptuaisos
oaisij ozaanjsa un ap Á uoiouaiB Bun ap pBpqiqísodiut b^ aod 'opoi
aaqos 'pBpinupuoa ns ua Bioa 3A as afBnáua^ [ap [Baoduiaj pBpia^auq
B[ ua asaajaaA aapuajaad [B '[Buoxsuauíipii^nuí Á [Bqo[S 'Baii&gt;9[oaisd
uaBuii B-q ^SBaiistnSu^ Á SBaiSo[oisij 'sBaio[oaisd sapBpxsaaau aod
sopBuoiaipuoa Á uotain^ut B[ aod sop^iuaiao uB^sa sojsg 'soAtsaadxa
sos[nduit ap uoisaans Bun aSixa 'oSaBquia uis 'anb 'Buiaod osuajxa un
opoj aapuodsaa apand 'aaoa^ opB[Buas Bq ouioa 'BTaBqun uoiainiut
Bun y •soAisaadxa sospidtni sooba asaBjsajiuBui Ba^d aiaanbaa apand
Bturqn Bjsa sand 'C4BTaBnun uoiotniui o upiaBjuasaadaa,, uoo asaip
-unjuoo aqap ou anb 44otaBjiun OAisaadxa os[nduij?, * (¿8) (" * *J9IlIí^9
'aauípas^) 'aauíqasiaa^^) sb^sia ^á sauoiaiuxjap sb[ ap SBqaniu UB^undB
apuop Bia^q 'Biauasa ua 'sa anb Á 'voiSpjooisd upiov^o ubiub[[ saa
-ojnB souná[B anb o[ 'axaap sa ía^uB[qBq [ap oiaBjtun OAisaadxa os[nd
-uii [a sa 3A[anAua [buoj BanSij B[ anb O[ 'unuioa O[ ao^ *9"8
•uotaBao B[ aBaaaa
ap B[ uoiaunj Baxun ouioa aasod ou 'oaiuoj odnaS [a Bitraqap anb O[
ajuaui[BjuauiBpunj so onb 'Bsn^d B[ anb souiia tbá 'aauípaB^ ap upiaiu
-tjap B[ aBuiuiBxa [y 'uoiaBao ap soaquiatm o sa^aBd uoa aiaanao apns
ouistuí o[ anbaod ao[BA osBosa Xnuí auaij [Bna o[ 'ootuoj odna^ un
ap [^utj Á ozuaiuioa [a uoa 'a^uauíBAT^aadsaa 'puij ns ua A ozuaiuioa
ns ua aptauíoo aadmais upiaBao B[ anb sa opi^uas a^sa ua axaap Bpand
as anb oaiun O[ Bzín^) 'botuoj uoiaBziaajOBaBa Bun ap a[qisod sa ou
[BaijBuiBaS uoiaBao opBuxuiouap souioq anb O[ 'aiuatnSisuoa a(j
•BanStj Buisiui B[ ua SBjdtaasui sauoxaBao sop X^q 'BpunSas
B[ ua 'anb SBaiuaxtu '[BaijBuiBa uoiasao B[os Bun apuaadiuoo [buoj
Banij b[ 'Baauíiad B[ ua 'oSa^quia uig '(98)(saA3[j *y) *44Bpaarnbzi
B[ ap auatA zoa ns A || Bqaaaap B[ b bjubo afBuosaad [^,^ i (zaNa^f
MOi\[V}j Mvnf) *44SBfuBaBU SBpxSoasa sop pxaaajo am || 'Bja^ap Bsoao[[ ns
UOD (i :s^otsaadxa sa^uainSts sb[ (BiauapBa || BiauapBoiiuB :sBtuBa
sop) oaiuo^ Bmanbsa oiusnn un b uapuodsaa 'jsy #([buoi Bantj)
bdtuoj uoiaBao B[ A (BtuoupjnB ajuauíBa^aB^uis uoisaadxa) [Bai^BuiBaS
uoiaBao B[ aa^ua Biauapuodsaaaoo ap ^i[bj ^[ aBqoaduioo Basd [on

�Ahora bien, el impulso expresivo unitario no cabe con frecuen
cia en los moldes de la oración gramatical y recurre entonces a enca
denar éstas en serie, constituyendo lo que suele llamarse período.
Quizá en una primera etapa hipotética coincidieron impulso expre
sivo, figura tonal y oración gramatical, pero luego, como ha sido fre
cuente en otros aspectos del lenguaje, se separaron forma lingüística
y contenido psíquico. Y es precisamente este desajuste el que torna
inadecuadas, desde el punto de vista gramatical, todas aquellas defi
niciones que se basan en el contenido.
8.7.Hasta no hace mucho tiempo ha sido motivo de discusión
entre los lingüistas la determinación del lugar que corresponde a la
oración en el campo del lenguaje. El origen de la controversia se
halla en la afirmación de de Saussure de que "la oración pertenece
al habla no a la lengua"(89). Se orientan en una dirección análoga,
entre otros, Viggo Broendal y Alan Gardiner, aunque este último,
según ya dijimos, admite, en cierto modo, que la oración pertenece
también a la lengua, pues en todo acto del habla intervienen "hechos
de lengua" (palabras y esquemas gramaticales) (90). Parece evidente,
sin embargo, como señala Bohumil Trnka, que la oración posee un
valor lingüístico independiente del hecho individual del hablar (91).
El propio de Saussure, cuando quiere aclarar el concepto de lengua,
dice que puede dar una idea tolerable de ella una gramática y un
diccionario; pero es precisamente en la gramática, en la parte lla
mada sintaxis, donde hasta hoy se ha estudiado la oración. Nada hay
que impida considerar como unidades de lengua, almacenadas con
valor especial en la mente de los individuos, las estructuras oracio
nales. Ellas tienen en esencia, aunque funcionen en otro plano, la
misma naturaleza que las demás unidades lingüísticas (92). Además,
no hay que olvidar que lengua y habla no son sino dos aspectos de
una misma y única realidad: el lenguaje humano. La oración, "como
todo hecho lingüístico, pertenece a la lengua como estructura, como
forma ideal, y pertenece, en cambio, al habla, como realización, como
utilización concreta, individual, de una estructura ideal.. ."(93).
8.8.En síntesis, y sin pretender proporcionar una solución de
finitiva, que estimamos imposible en razón de la relatividad de los
resultados de toda investigación (8.1.), creemos que puede establecerse
lo siguiente:
1) Nuestro sentimiento de hablantes reconoce en el habla una
unidad expresiva, que los autores han caracterizado de diversas ma
neras, y que se conoce con el nombre de oración. Es una unidad
(89)Ferdinand de Saussure, Curso de Lingüística General, trad. de A. Alonso,
Buenos Aires, 1945, pág. 209.
(90)A. Gardiner, com. cit.; V. Briendal, Morfologi og Syntax, Copenhague, 1932.
(91)B. Trnka, en Actes du sixieme Congres International des Linguistes, Rapports
sur les questions théoriques et pratiques mises a l'ordre du jour, París, 1948, Question III,
págs. 19-30.
(92)Véase Luis Juan Piccardo, El concepto de "partes de la oración", Montevideo,
1952, pág. 15 y ss.
(93)Eugenio Coseriu, Sistema, norma y habla, ed. cit., pág. 49.
— 158 —

�— 6SI —
'(asnos uviinssnvs aifl ui) ((a8vn8uvj&gt;9 aifl /o auvjd aifl no sauipauios paavjd si aaua
•lúas aqj^ •uaqiouv o% uopiuifap ano uioif saiiva paivnns si fjasii ivatqo aifl ipiqon.
no auojd aifl 'auii% autos aifl iy 'sjoadsv aifl ifloq uodn siaqio jjps puv sjuatuoo
opumuas aifl uodn siaiflo 'ainianjjs jo nuof aifl uodn suoiiiuifap íiaifl asvq $ioifl.no
auiog •XjDjuaiuajdiuoo Ájjnnjmu aio puv sajüuv juauaffip luoif saqovoiddv Ajuo
aiv suoiiimfap snoiivci aqj^ ^pauiivia uajfo si sv ajqianpaui tou si uiaifl fo ^sow
jsSuoiuv Cíiusiuo8viuvn aifl imfl 'uaciacnoq 'scnoqs (dais ajqvsuadsipui puv snomaid
o 'AjjvaiSoiopoqidiu 'si ipiqcn) suoifiui]ap podiouiid aifl ¡o uopvuituvxa uy
'ajqv3{jviuai si
'toadsai stqi ui tno paiuva uaaq aavq ipiqcn sidiuanv fo Ajijuvnb snowioua aifl
puv uopsanb ui AioSaivo aifl auifap o% aiisap aifl pasnvo 'Ajjvinivu 'iovf aqj^
•aSvnSuvj fo Apms aiuoiqauAs aifl lof luiod Supivis o aouaiuas aifl 8ui
-japisuoa i paaiüv aavq sisiioaifl aSvnSuvj isoiu 'ipjoqtunjj uoa 'j aouis
3DM3ÍIM3S,, 30 IdSDMOD 3HI

AHV^M1S

•p^ptun Bi^oajjsa ua Bp as opoj apuop na ojajauoa
as^q B^ ajqos ua^nJisuoa as anb 'sauoiaBzqBinjoj ap sodij soiuijsip
ajuaraa^dinis ua^n^Tisuoa BaiSo^oatsd uoiaBJo bj á Baiupj uoiaBJO b^
'paijBuiBJ uoiaBJo B^ anb 'oSjBqtna ms 'asjBpiA^o aqap o^[ (¿
' i'Z'S) ^oijobjuis Biinou
-oin^ b^ ap sajxini^ so^ ap 4opo^ ajqos '^ SBnSua^ SBS^aAip sb\ ap
-aBjuts oduiBa ^p jo^Btu o^uaitaiaouoa un aauaiqo ap jbjbjj '
-sipui oíAajd osBd omoa '^ 'SB^a aajua sauoiaBpj sb[ aaaa^qsjsa Baas
^juauíBpunj BajBi ng 'BJopBzqBioi pBpiun B| ap OAijiuiiad ouB^d p
JBa^ BJBd Bjsxn9ui^ \o ainSas aqap anb ouituBa p sa BaiSopaisd B[ b
X Baiupj uoiaBao B[ b paxjBuiBjS uoxaBao B^ ap asjBjuoraa^ (9
•ofooisd upionuo uBmuiouap sounSp anb 'ajUB^Bq pp oiJBjxun oais
-aadxa ospduii p aqiaasui Baraoj uppBJO b^ 'unuioa o^ ao^ (^
*('S'8) pauBtuBaS uop^ao tb\ uoa
aaduiais appuioa ou anb oaad 'vcnupf upiovio asaBuiB[[ apand anb b^ b
'puoj BanSij v\ 'aoiaadns uapao ap Baiuoj pspiun Bun aisxx^ (f
'(**8) IdoiimwojS umonio ap aaqmou p asaBAaasaa aqap B[p
Ba^^ 'BapaBjuis BiuiouojnB uoa uoisaadxa b^ sa osanasip pp onurjuoa
p ua Bppouoaaa aas ap z^dsa puiaoj p^pxun Baauíiad w^ (g
BjaoSajBa Bun ap ojuairapa^qBjsa p BaBd Bppasd ap oiund p
'aiuauíBiaBsaaau 'opunSas p aas aqap so^p aQ 'oaiuoj ojoadsB X Buiaoj
'oAijBaijiuSis opiuajuoa ^so^uauíap ap sasBp saai ajuauípjuauíBpunj
uauaiAaaiui puop^ao BjaoSajsa u\ ap uopBanStjuoa B[ u^ (^

*(T8) tJ
-qo&gt;? ouioo Bptuijap a^uauíBjaiaisa Baunu oaad 'B^aasap uaiquiBj
ua X 'Bppouoo a^uauíp^TA aas apand anb 'BpBjaaBjupra X f

�and other times on the plañe of "speech" (understood as linguistic activity, or as
simple impulse to expression, etc.).
Nevertheless, in practice, considering real facts, the coincidences amongst the
authors are much greater than might be expected. This shows the existence of an
"a priori": an intuitive knowledge about the category in question. And so it is
explained that, frequently, the authors bend and stretch the limits of their own
definitions so that they may include certain expressions which a strict application
of their criterio would leave out. Let us recall, for instance, the over worked device
of ellipsis.
The difficulty arises because intuition apprehends reality iñ all the multiplicity of its aspects and relations, while the scientific observer attempts to endose it
from only one plañe. It seems that all that the sentence is, as a unity in the expressive
process, can be vitally known, and partly described, but never strictly defined.
The definition is here a methodological tool, a step towards something whose
whole essence will be beyond our possibilities of establishing the limits, due also
to the fact that 'every piece of research has only a relative stability'.
In the configuration of the sentence-category, three kinds of elements are
fundamentally considered: form, significant contents and phonic aspect. From them,
the first must necessarily be the starting point for the establishment of a grammatical category. Of course, this does not mean in any case that the form must
be the only aspect that should draw the attention of the linguist. The view wich
overlooks the meaning and physical substance that expresses it would be a partial
one. To rise, then, from the form to the contents and the phonic aspect, and to
descend again with new knowledge to the former plañe, that of the totalizing unity,
is, we believe, the way which should be taken.
Now, the first formal unity capable of being recognized in the flow of speech
is the expression with syntactic autonomy. The expressions with the possibility
of syntactic autonomy move between two opposite extremes. In one of them we
find the word, i. e. the smallest phonic unit capable of forming a linguistic act;
in the other, the syntagme made up by subject and predícate. The latter construction represents the máximum possibilities of solidary grouping, but any other type
of syntagme is also capable, in given situations, of enjoying syntactic autonomy.
Of course, the extremely complex and ever changing reality of language will
never allow us to grasp it wholly, and the consideration of concrete speech will
often surprise us with its problems. For instance, it is well known that the limits
between the parataxis and the hypotaxis are often uncertain, and this presupposes,
of course, a difficulty to limit the sentence. The existence of these borderline áreas
is frequent and is due, fundamentally, to the instability of every synchronic state
of a language.
From the phonic point of view, we may also recognize a higher unity, the
tonal pattern, and this we may cali a phonic sentence, but that does not always
coincide with the grammatical sentence. Generally, the phonic sentence frames the
unitary expressive impulse: that which some scholars cali a pyschological sentence.
We must not forget, however, that the grammatical sentence, the phonic sent
ence and the psychological senten^e constitute simply different types of formalizatton, which are constructed upon the basis of concrete speech-activity, in which all
these aspects are in cióse unity.

— 160 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3389">
                <text>El concepto de Oraciónpdf</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3390">
                <text>PICCARDO, Luis Juan </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3391">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 131-160</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3392">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3393">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3394">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3395">
                <text>Publicación Períódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3396">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="304" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="535">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/67d8c7589e52d6d7e9621b65afe8b76b.PDF</src>
        <authentication>07fca4d1d11334c0b2fa19b0609cc44b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3379">
                    <text>'^561 oiunf
9P fZ PP U9!s^g ns na (oapiAajuoj^) Bi8o[oig ap *aog B[ b opB^uasajj 'SBiauai^) X sapsp
-lUBiunjj ap pcjjn.^B^ bj ap {BjuauíiJadx^ X [Bjaua^ Bi^^cqoíg ap josajoj^ pp uopBiuaiio
X uoij^aaip B[ ofEq *f-^6t oiunf-ojaug opojjad [a bjbií (6T) sapuiáiJQ sauoiJBátj
•saAnj tuqnj p jod BpBjBJiuoo EJopBJoqBp.) 'oubi[^iiuoj^ Bsjg "Bug B[ jod opemaap anj
o(BqBj) ajsa anb JBisuoa ao^q as SBUBiuauiB[3ai sauoioisodsip sb[ b opjanaB aQ (^)
sonisim sosa e sojsandx^ a^ue^seq A sojj^iqnas^p 'sosouaae oood
-ap sodiuBO na sopeaiqn uBjsa p^^^j ueg ap sapanj so^ oiqoíBa ug
•jns pp so;uaiA so^ ap 'opora oiaap ua 'uaSaioad so^ anb 'sanbsoq
ap sopeapoi ojad 'ojjarqnasap Á osonaje Ánva ouaajaj un ua sopeñ^s
uejsa oasBJJB^ ua sopBAjasqo sapan^ so^ sand 'oAiiBJBdiuoa oipnjsa un
jBOtjaBjd ap uij b souiiSap ssg •snjnnbuoi sAiuoua^^ :apadsa buisiui
Bun b uaaaud)jad sbuoz SBquiB ap sapuiiuB sog • (oapiAajuoj^ ap
•sui^ q^\ b 'a^sg pp Bjun^ ap Baaaa 'opBuoppj^ ap *ojdQ) pBjB^
uBg ap buoz b[ ap scq ua Bas '(oapiAajuop\[ ap 'oicIq) oosBjjB^ ap
sapan^ scq ua Bas 'sBpBn^aap sauopBA^asqo sb[ ap sapdpupd sop^i
-psa^ scq bjo^[ Bisa ua souiBaxunuio^ 'ojund ajuBjJoduii opijajaj p
'ajuauqBJniBU 'souiinpui 'soub sop aa^q apsap soiuin^asojd anb 'ttnani
-nani,^ pp BiSopiq b^ ajqos sauopBáijsaAui SBJtjsanu ap osjna p ug
*ttBsouad A bSjb^ uppBABaxa ap Bsaaduia Bun opnuaui b sa BauBjjaiqns
Bun ap uopBJo^dxa b^ 'oiaaja ua íaaaBjsijBS ap ^pBj a^uaní
sa ou oasap ajsg #uopanajsuoa ap soatdjj souB^d A sosoj
-auinu so^uauínaop 'sBAana o SBaanáiipBui sb^ ap BJnjaaimbjB B[ ajqos
jaasod a^qBasap ^nuí Bijas^^ :jsb BqBsa^dxa as 'XS6T ua '(i) ^pip^og
ap pBpxjojnB B[ ap BjsqBpadsa un 'soaajiuiBiu ap BaSodiq o Ba^opua
BunBj B[ ap o^isodojd b 'oSjBqma uig asasuapiunopB)sa A soadojna
saaojnB jod ajuauíjBpadsa 'soipnjsa sa[diqniu ap 'uopanjjsuoa ns b
ajaijaj as anb cq ua 'oiafqo opis Bq anb piaadsa Xnuí odij un a^uauíB)
-jap a^n^psuoa 'oijoiisubjj o ajuauBuuad 'oauvjud^qns ivnqpn ^g

SfllVnÓ^Ol SAW0N3ID 3d
O SVH3Í1ÓQX SV3 3d VPVtn^OH^I^ A

SOJ 9p BTO[Otq
OÑVIIOIWOW VS13 ^
A OdlOdO^

�vientos. La distancia, que media entre los tucales de amba zonas y
la costa del mar es aproximadamente la misma.
Describiremos sucesivamente las comprobaciones efectuadas sobre:
1. Arquitectura general de las tuqueras; 2. Orientación de los
orificios; 3. Temperatura del interior de las tuqueras; 4. Humedad
del interior de las tuqueras.

1.

Arquitectura general de las tuqueras.

Después de un estudio prolijo de los tucales de la zona de Ca
rrasco (Dpto. de Montevideo) en cuanto a situación, distribución,
disposición de sus orificios externos, etc., elegimos dos cuevas, de as
pecto habitado, en terreno apropiado (suelo semi-arenoso), y proce
dimos a su exploración cuidadosa total, poniendo las galerías en des
cubierto mediante los instrumentos adecuados. Ello exigió un trabajo
bastante largo y un tanto penoso, pero logramos plenamente nuestro
objetivo sin mayores causas de error. Naturalmente que en ningún
momento pudimos avistar un animal, el cual, como se sabe, es suma
mente hábil y rápido en escabullirse perforando la arena por cual
quier punto mientras se procede a dicha exploración. Las figuras 1

ARQUITECTURA d^ ^ TUCAL

COIt VfRTICAt

MNSVKí OH Dt LAS PSOfli DlDAMS Di LA CUEVA TOMADAS tN tL EJE D( LA MISMA
•v

Fie. 1.
— 42 —

�ounxBtu) auuojiun a^UB^SBq oxiauíBip A JBfna.ua aiuauiJB[n^aj ajqipa
ap 'Bsonuis souatu o sbui 'pdpuijd BjjapS eun a^sixa —uppBuipui
A JB[nS^j eun uoo A— soidijijo soquie opuairáhg (q
(ODSBJJB3 ap 83[B31a% so| ap
Bipaui B[ B jouajuí)
96 •SU/3 9 :uipaui
'uauínsaa u^

9
9

9
9
9

M
u
te
tt
oqaut;

OS
*'

9
S
¿

S
9
¿
9
S
9
9
S
¿
9
9
L
9
¿

Z
T
0
6Z
8Z
¿Z
9Z

9

9

6
tt
o
te
te
S
te
tt
¿
te
w
ap 'sois 9

9

9
S

6f
8^
¿I'
9^
S^
t't
f
Zf
If
Ot
6
8
¿
9
S
f

svaana snj ap ¿^^

•su/3 ua sotatftio
soj ap ojjauípiQ

1
8
6
9

9
1
1
1
1
9
9

9
9
¿
9
9
9

S

1
(% Z )
(^ z ) saoq 1
(% Zl)
9
t.
(% 8Z)
n
P (^ 9S) SBDOq 8Z

SZ
^z
Z
zz
TZ
03
61
81
¿I
91
SI
n
1
31
IT
01
6
8
L
9
S

9
9

L
1
•su/3 ua sopiftuo
so; ap oujauiviQ

3
I
svaana svj ap ¿"¡^

sb^ uo^an^ soioijijo
ub ap buoz bj u^

sosa ap SBpipara sb^ (ajs^ pp Bjunj)

ap buoz) ojiaininp
ap 'suid i~i 'oipara ouiuuai 4uos (sBpipam ^^ ajqos) sauoisuauíip
sng 'sosbo so[ un^ as Bpips A BpBJjua ap soquiB u^as SBzinb ÍBpips
o BpBj^ua ap 'ajuauíBjnSas 'jbuib^ souiapod ou anb 'bu3jb ap sop^d
-bj opuBna 'sajqrnj^sqosap ajuauíjiaBj 'souaajxa soioijtjo sop

(b

• •
•:apuajduioa Bjanbnj
o BAana BpBa' aA as 0U10^ 'f A s^anSij sbj ap sojoj sb^ a^usipaui eja^d
-moa as anb o\ 4SBai^sjja]aBJBa sapdiauíad sns uoa 'sBjaaiqnasap zaA
Bun SBjanbn^ sop sb| ap opBAapj joiaa^xa o^aadsB p uBJ)santn 1 A

�•..&lt;•&gt;•

IA
iUSRAVAOO
A^CHO Si LA CAU8ÍA

TEMPERATURA
OÍA 2t.* MABZO ,-$4 HU^A ^ * ^S
CUEVA ; 22"S
TERRENO A LA 5OMBRA-2S"

ESCALA
ümí^. 10 c

•*•• ^&gt;

t v*TAH5 '
LA 'AAOa^
- 35EXOS..

Fie. 2.

Fie. 3. — Foto tomada en perspectiva, mostrando el aspecto del tucal del gráfico N. 1
desde el orificio A al B, señalado por un palito que se ve a la derecha de la foto.
AA
TX

�•BAan.l K] 3p BIJ13UIIUE{(Í BJ JEZIJE3J
BJBd SOpBZBJJ SOJIIJ SOJ UEJU3S9jd3J SBOUr.jq SE9UI[ SB^ *g OTDIJIJO |3 BJSBq Y OpiJTJO
[3 aps^p '^ Q-^¡ ooijBjá ja ua opBfnqip ¡Bonj [ap ojaadSB ¡a opuBj^soui ojo^ — -^ -ai^

sb| ap sopijuo f^ so[ u^ 'SO'ot^ 9P sa ^ÍP3UI uotdbui[oui b^ jojiib asa
bjb^ 'soiaijijo so^ ap jijjBd b Bjaa^^ b^ ap sojaa^BJi so^ ap uptaBuipui
B^ b aaatjaj as anb p sa '(BuxjuaSjy) soubCoij usoanj-nan}9^ soj ua
opBipnjsa opis bi[ anb 'sBjja^S sb[ ap
ap sajBanj so^ ua 'souiifip ouioa 'ajduiais) z, O'M
t ua z 'og '8 '08 '08 'O^ ^T o"M ^-umbnj ^{ u9 .SUID 0T ^
0¿ '09 'S '8 '^^ 'í7! ^^Bja SBjja^S SBsa ap sapn^x^uo^ sb^ 'SBJanbnj
sb| ap sapsuauíoa soaapadsoq so| b ajuaaajaj aoijaisod uoiDBaiunuioa
Bun ap oiafqo Bjas o^uiisb ais^ -so^pj^ ap ojap^ija 'oppnpaj anbunB
'ojapBpaaA un Bjnjpsuoa SBaia SBiaapS SBipip ap Bun 'uoisbdo Bun
ug '(9^5 -sSij jaA) sopTjuauí^B sopoAjasaj ap 'sand 'opuspijo Á
(uppBiuauuaj ap opB^sa ua ou ojad) soasajj souaui o sbui soiSBd ap
'a^uauqBjauaS 'soua^[ 'pdpupd BuapS bj uoa 'oipajjsa sbiu oaod un
opxjpo un jod aiuauídBjnaipuad^ad souaui o sbiu 'opuBDiunuioa 'sopunj
-ojd souaui o sbiu 'ssSap sBjjap^ o oos ap sopuof o z 9Q (9

-xa SBdanbm sop sb^ ua 'ajuauíBAtiaadsaJ "sjuí Q^'f ^ "s^uí f^^' ap Bja
pnjtouop ng 'sopBOUBjaB a^uauía^uapaj sauoipaui ua sapiaáaA o
'saJB!on| jod 'saaaA b 'Bjuaiuoa 'ajqí^ ajuauqBjaua^ 'sbsi^ uaiq
sapaJBd ap 'Bjiapá B}sg 'opns pp ataijjíadns bj b ojoadsaj uoa *suia Qf
ap Btpaui pBpipunjoad Bun b X pjuozpoq souaiu o sbui uopaaaip Bun
anSis 'souiaa^xa sns ua OAps 'o;aaXB.jj oXna (#siua 9 ounuiiu ''suia q\

�2 cuevas exploradas por nosotros fue de 24 y 40, 52 y 60 respec
tivamente con respecto a la superficie del suelo, bastante variable
por lo tanto.
Las gramíneas y los vegetales encontrados dentro y exteriormente,
alrededor de las tuqueras, fueron clasificados —de acuerdo con las
muestras recogidas —por el Prof. B. Rosengurtt, a quien agradecemos
aquí su amable cooperación.

2.

Orientación de los orificios.

La figura 7 da cuenta de lo comprobado en el estudio de 50 ori
ficios y su relación con los puntos cardinales indicados por la brújula.
En ésta, se resumen esas comprobaciones calculando las cifras por
ciento. Como se ve, no existe ninguna orientación desdeñada, aunque
existen algunas más frecuentes que otras; por ej. 22 % de orificios
al S.E. y sólo 6^ al E.; 6% al N.O., 8% al S.O., 16% al N., 14% al S.,
14 % al O. y 14 % al N.E. Se censaron orificios casi siempre desta
pados, de cualquier dimensión.
Esas observaciones fueron hechas —durante el verano-otoño de
1954— en los tucales situados cerca de la Av. Daymán (zona de
Carrasco), en terrenos •—como dijimos— semi-arenosos descubiertos,
pero bastante protegidos de los vientos por los bosques cercanos.
En los tucales de San Rafael (Dpto. de Maldonado), sobre terre
nos muy poco arenosos, expuestos a los vientos del Sur, en una en
cuesta hecha sobre 50 orificios tapados o abiertos, comprobamos (ver
fig. 8).
11 orificios
9
"
7
"
6
6
"
5
"
3

(22%) orientados al N.
^
n N.E.
(18%)
n
n 0.
(14%)
n
n S.O.
(12%)
"
" N.O.
(12 %)
n
&gt;* E.
(10%)
n
n S.
( 6%)
n
n S.E.
( 6%)

Si se compara la orientación en ambas zonas se encuentran dife
rencias evidentes. En efecto, en Punta del Este la mayoría de las
cuevas están dirigidas hacia el sector Norte (22 % al N. más 18 % al
N.E. = 40 %), mientras la minoría lo están al sector Sur (6 % al S.
más 6 % al S. E. = 12 %). En cambio, en Carrasco, encontramos
respectivamente, para los mismos sectores: 30 % y 36 %.
Recordamos aquí que, acerca de la orientación del mentado nido
de hornero, es común oír, en nuestro país, la afirmación que sus
aberturas .siempre miran al Norte "revelando así el instinto del ani
mal preocupado por eludir los vientos inclementes del sector Sur y
especialmente el pampero". Es una falsa observación campesina como
tantas otras, que resulta curioso que se conserve como tal por el
— 46 —

�— Lf —
•BAana bj ap oxiuap
sojama sopsiJodsuBJj A jeuiiub ja Jod sopBjjoo opis ubij jouadns aiJBd B[ ap so[ ísopBJj
-U0JU9 SOJSBd SO[ 9J1U3 81U9JSIX3 pnilgUOJ 9p BI.)U3J3Jip BJ JBIJ9jdB 3pand 88 '9 ^OI^ BJ U[]
•sofnqip 8OAi)88ds8j boj U8 sopBjBuas sojund soj ua uojBJiuooua as soiSBd sojsg — '9^5 'S3i^

^fVr^

\
-••..'

�s

3
.2.1

.2

o

tí
en

&lt;
tí
tí
&lt;

tí

^S
.3 3
^-3
Cj
O•
be C

31
*© 8

ce "^

'

!

a&gt;
c
o
E

.2

1

o

S

•r?

a.

"3

I

3s
3i~
n3

o

o.

o

3ai

o
tí

O
tí
tí
H
tí
tí

Q

tí
tí
&gt;

tí
Q
tí
tí

8

s3

•I

•

8Í

&gt;

8.

Ii

^

3!^. fe,

53tí

53

tí

tí

l

Q

53tí

en

tí

tí
tí

Q
Cfl

tí
tí
&lt;

^ 8

tí

!#

H

3};

tí
s
3

tí

H

CD

es
tí

O
tí
tí
en

O
Q
t—t
O
O

53
Q

tí
tí

tí

tí

en

Q

tí

en

tí

5

H
tí
tí
tí

&gt;

tí

^?
í

í
H

— 48 —

w
ce
CLA

i

pern,

O)
•2
'So

"3
3
3
Q.
t

�9
13 ais^anc
S3CVIN3)O&lt;1
coi3a Nn 3&lt;i ^mv %r\
'Cvj.N3)8Od 30 3iN3i)3)3&lt;i
N3O8O N3 SVA3O^ StT 30 N0DV1N3UIO

SO^3M
an^ OS ^P Oi
SVA3H^ SV1

30 NOI)VlN3iaO

-s^ b^ u^ OJU91A ¡^p upiDDaaip b^ ^p Biou^noaaj 9p B9ijbj By uog g
^ ¿ SBJtlíoIJ SBJ U9 SOpBSU9pUO9 SOpB^ynS9J SO1S9 OpBJUOJJUO9 SOUI9JJ

os

%8

%z\

'O'N
a

%9

%z\

o
•s

%9
/oZZ

%9

%9I

/oZZ
jap vjunj

oasDuuv^
:SBUOZ SBqUIB U9 8BAI1BJ
^s 9ju9ints oapBn^ p ug

-Bdino9 S9uoi9B}U9tao

JOJ99S y^ SBpB^U9iao SBjnjj^qB sns
UBJU9} jbui yB souiixojd sbui g soy 9nb ojjgio 89 í^ng yB ¿ Á 9^jo^[ yB
sopiu 8 :souiBqoaduio9 'BU9yyBg Bjun^ 9p B9J99 '9jsg y9p Biun^ b BA9yy
9llb yBUO19BU BJ9^9JJB9 By U9 '9JJO^[-Jng UOI999JTp 9p 'SUI5y ^ 9p^
-bjj un U9 'opoui ouisim y9Q ¡^ng y^p S9jo}99S soy BioBq QOl -^ '
y^p S9JO)99S soy Bi9Bq SBpB^u9tJO u^qBjsa SBpBJ^u^ SBXno oí! isoui^yyBq
'npires^B^* Á pBpiuyj^ uoo 9sof uBg op pBpnio By aun 9nb ouiuibo
y^p s^pjoq soquiB b 'sooiupy^yoj S9^sod 9jqos sopjnjjsuo9 oaoujoq
9p SOpiU Soy OpUBJUOO 'O199J9 Ug *OJBy9 U9 J9U0d yi9BJ 91U9UIBUinS S9
uis '^nb Á jByndod uoioipBJj By 9p t4oJ9j b sia^ omsiuBoaui

�tación del Antepuerto de Montevideo (fig. 9). Sólo podemos de
ducir que la orientación máxima de las cuevas en Carrasco, hacia
el S.E. (22%), corresponde el sector de máxima frecuencia de los
vientos en el Puerto de Montevideo.

3.

Temperaturas del interior de las tuqueras.

Temperatura de distintas cuevas, tomadas en Carrasco (calle Daymán)
y Playa Verde (Dpto. de Montevideo) durante el verano 1953-1954

n,^ TemperaturaTemperatura
temperatura
, , suelo
,,
, suelo
,
, ,del
del
de la cueva, ,,,
al sola la sombra
19
19
20
20
19
21
20
20
20
20
20
19
20
20
20
21
20
20
19
19
21
21
20
19
19

27
27
25
24
24
24

27
27
27
27
27
27
27
28
28
28
28
28
28
28
28
28

24
24
23
22
21
22
22
21
21
23
24
24
24
24
24
24
24
24
28
24
24
23
24
24
24

Fecha

18/4/54
18/4/54

18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54

19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54

19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54

Hora

Entre
n
n
"
v,

las 16 y 18 horas
n
w
"
M
&gt;
"
V&gt;
ii
n
"
rt n
n
18 horas.

Entre las 10h.30' y 12 hs.
11
n
&gt;
11
n
11
n
w
i• " n
n
11
"
'
n
n
n
)* " ni
11
n
n
i• n n
n
n
i n n
11
n
)* " n
11
11
11
11
v&gt;
r&gt;
"
"
n n ii
n
n
n
i n n
n
ti ' n n
11
11
n
n ii ii
n ii n
n

Como se puede apreciar, la temperatura del interior de las tu
queras en verano —la cual oscila entre 19 y 21— es siempre inferior
a la temperatura externa del suelo, sea al sol, sea incluso a la sombra.
La diferencia entre la temperatura de la tuquera y la temperatura
del suelo al sol alcanzó hasta 9o, durante el verano, y nunca fue
inferior a 3o. La temperatura de las cuevas fueron tomadas introdu
ciendo el termómetro en las galerías, por uno de los orificios de las
cuevas, hasta unos 25 cms. de profundidad.
— 50 —

�— TS —

"^VÍHIV
S3CViN3^IO&lt;f
N"owixyin 3cviN33^od

S3CViN3)8W
{til) N:00¥A113 SW
^tp^ft&gt; OS *p !P^
s^ivNiaav^ soi^nd sol oam^s
9VA3 ^^ SV1 30 MOOVJLN380

coiaa no 3a svcn^v svi
OON3(fl!&gt;l$ 3CVi33Od 30 „ 3XN3l3333a
N3MI0 H3 SV^3n&gt; SV1 30 MOI)ViN3iaO

SoOtollSBip^ra
oOIolí01
olíoSI6
06O3I8
06o^IL
olío2I9
olío^tS
o^Iolíf
olío3l
olíoOIZ
oOI06I
oians
iapsvaano sdj ap
1
l,r^svaana
svj ap ¿u
:9iu9inis op^^nsaj p uoo '()•[ ap anj (oXbj^[ ap saín)
ouojo [a aiuBanp ojojjuod as Ban^Ejaduiaj BXna SBAana ap ^;oi [^
•jB^uaiquiB o[ans pp B[ b
Bcaixojd sbui jpap sa 'sBuiaaA sejanbnj sb| ap BjpnbB b jooadns aad
-uiais pjjnsaa pepipunjoad ap -suia 5^ b opns pp BJniBjadraa} b^
SZ
M ^
1
SEAanD g

oIZ UO3
oOZ uo;&gt;
06I UOD

:pqo^3 opBqnsaj ajsa uoa 'g^ ap anj
p aiuBjnp SBpepj}uoa SBjanbni o SBAana sb[ ap p^o; ^^

�Por consiguiente —durante el otoño— la temperatura media de
las tuqueras de Carrasco resultó bastante vecina a la ambiental del
suelo y generalmente algo superior a ella, sobre todo en las horas
finales de la tarde (en que la temperatura de la tu quera se mantiene
bastante constante, mientras la exterior baja).
En la zona de San Rafael (Punta del Este) también en otoño
(16 de Mayo) comprobamos lo siguiente:

número de
las cuevas

Hoto,

9 y 40'
10 y 10'
11 y 5'
11 y 10'
11 y 25'
11 y 45
11 y 45'
12 y 10'
15 y 25'
15 y 40'
15 y 55'
16 y 10'
16 y 30'
16 y 40'
16 y 40'
Cifras inedias

1
2

3
•'

4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

temperaturas
de las cuevas

temperaturas del suelo
al sol

a la sombra

12
11
12
12
12
12
12
12
12
12
13
13
12
12
11

16
16
19
19
18
18
18
18
15
14
15
16
10
10
10

14
14
15
15
15
15
15
15
13
13
13
10
10
10
10

12

154

131

Por consiguiente: según el resultado de las cifras medias, durante
el otoño la temperatura de las cuevas resultaría inferior a la ambiental,
pero si se sigue la curva en el curso del día, se observa —como en
Carrasco— que al final de la tarde (ventosa y fría) la temperatura
de las cuevas (que se mantiene bastante constante) es superior en
por lo menos Io a la temperatura ambiental descendente.

4.

Humedad del interior de las tuqueras.

La humedad de las cuevas de Ctenomys torquatus ("tucu-tucu")
y del terrepo circundante fue también medida en las 2 zonas indicadas.
I. Observaciones en Carrasco hechas en Mayo de 1954 (después
de un día de lluvia).
52 —

��CONSIDERACIONES
1.

Arquitectura de las tuqueras

Nuestras observaciones concuerdan, en general, con las de Peverelli (6), las de Thomas (3) y las de Bruch (4 y 5), efectuadas sobre
Ctenomys talarum talarum, sobre C- tucumanus y otras especies de
la provincia argentina de Tucumán, salvo en lo que respecta a la
existencia de una cueva mayor o madriguera propiamente dicha, la
cual no existía realmente en las tuqueras que exploramos. Pero debe
tenerse en cuenta que nuestras observaciones fueron realizadas fuera
del período estacional probable de actividad sexual y maternal. Bien
dice, además, Bourliére que la "cueva es sin cesar modificada por
su morador y cuanto más antigua es más compleja". Nos proponemos,
por lo tanto, repetir dicba exploración durante la próxima primavera.
En lo que respecta a los orificios, como dijimos, parecen existir dos
por tuquera, pero nos resulta difícil hablar de uno de entrada y otro
de salida. Los orificios de las tuqueras de San Rafael tienen como
diámetro medio 6cms.96; los de Carrasco son un poco mayores (entre
7 y 9 cms.). Esta diferencia, ¿depende del tamaño de los moradores
o de la naturaleza del suelo o de las condiciones ambientales domi
nantes?

2.

Orientación de los orificios

Llanos (2), en sus estudios sobre Ctenómidos riojanos en la
Argentina, encuentra una orientación dominante hacia los sectores del
Norte; "una sola cueva miraba al Sur y ninguna al Este". De nuestras
propias anotaciones en la zona de Carrasco, no podemos retirar nin
guna conclusión similar al respecto porque los orificios —al menos
en los lugares visitados y durante el verano-otoño— parecen orien
tados hacia todos los puntos del horizonte; la orientación predomi
nante fue, paradojalmente, al S.E. (11 orificios sobre 50 censados).
Decimos paradojalmente porque es un sector de vientos frecuentes y
fuertes en nuestro país (ver fig. 9) y hemos podido observar bien
que el "tucu-tucu", sumamente sensible a las vibraciones táctiles, no
gusta salir de sus cuevas cuando sopla viento aun débil. Puede pen
sarse, en cambio, que dicha orientación, cuando el orificio está des
tapado, procura, sin duda excelente ventilación a la morada subte
rránea. Se impone ensanchar el número de estas observaciones en
distintos lugares y épocas del año.
En cambio en la zona de San Rafael, en una región más expuesta,
hallamos —como para los Ctenómidos riojanos— una orientación
predominante hacia los sectores del Norte y una orientación mínima
hacia los del Sur.
— 54 —

�J3A anb auaij oood Ánva anb ^Bunpojaiui oidoad ns aXnxieuoa ofnj
-nfnj p,s anb buijijb uamb 'aiíq^ na (¿) (S^6l) ^mvj\[ ap b[ ap Bjanj
'ojaadsa.! ys Baijjaadsa BijBjSoqqiq b^jo Bun8uiu soui^oouoa o^
•8OJ9jiinein
soj^o ap 9oauBjj9iqns 8}B)iqBq ua sopB[BU98 uaiquiBj opis uBq soSo^bub
soq99{] 'p^Sjiuf sÁuiouaij Jod BBpB^tqBq (Bfot^; B[ ap BianiAOJj)
ap BuuuaSjB buoz b¡ ap SBjanbnj sej ua (^) souBj-q oqaaq Bq

'"' Of
? 4'

^? . 'i

^
13AIN 11 3^90S ^-15 ^ V131JA)
91. *f QaVH^ia, O|dO)SOW3NV

O3QIA31MOW *P OÍa3nd3iNV&gt;r NOpVlSJ
VI M3
01N3IA

1
r.
é

n.^x &gt; mi ^ NWJ
MMM 01
tu
MN Si
?1
m5 ti
MSM II
mÜ 11
3N3 01
US
(
vts
3H 8
(11
3 i.
S?l
3 si i
tu
3NM
¿ti
til
f*.mt -•
t
¿S
til - li 1
s
rm^mi x ma^o

sauoiaBqojdmoa SBDijuapi 'Bfeq sa opns ^ap Banjejaduiaj b{ opu^na
joiaadns op^x^ un b ouoio ua BpBAa¡^ ojad 'aiai^adne b^ ua opns
pp Bf b bjaadsaj uoa oubj3a ua jooajui opeaS ns jiaap sa 'eBAana sb[
ap joijaiui [a ua BjniBjadraaj b| ap bidubisuod b[ b ojaadsaa U03
'(pBpamnq A BjniBJadma^) svuanbnj svj ap viuijoouoi^^^

'f A g

�con la temperatura del ambiente exterior, siendo semejante en la
fría Puna como en la calurosa Pamp? del Tumarugal".
Es evidente que el "tucu-tucu", al igual que todos los mamíferos
endogeos, permanentes o casi permanentes, se preocupa —cualquiera
sea el lugar que habita— de mantener constantes los valores físicos
del microclima de sus madrigueras. Para ello se vale, sobre todo,
de un procedimiento regulador muy sencillo y a su alcance: obturación
y desobturación de los orificios de las cuevas. Además, la profundidad
variable a que el animal construye su casa-habitación —o mejor su
galería-habitación— no es el resultado del azar o simplemente de la
naturaleza del suelo, sino que depende de sus variaciones de tempe
ratura con respecto al exterior, que el "tucu-tucu" sabe muy bien
apreciar. Es conocido que las variaciones térmicas de las madrigueras
decrecen con la profundidad. En el Sahara basta que un animal se
entierre 10 cms. de la superficie del suelo para escapar a las tem
peraturas extraordinarias del desierto (Heim de Balzac, cit. por Bourliére) (1). Además, los animales subterráneos profundizan sus mora
das cuando las temperaturas exteriores son desfavorables (Hallock,
1935, cit. por Pearse). (8)
En cuanto a la humedad, los resultados obtenidos eran los pre
vistos: dentro de las tuqueras el grado de humedad relativa es, como
vimos, superior al existente en el exterior de las mismas. Dicho grado
debe ser seguramente mayor en las tuqueras con orificios tapados.
Sólo observaciones más prolongadas pueden dar cuenta de las va
riaciones según la época del año.
Sería sumamente interesante realizar con buenas medidas, el
estudio completo del microclima de las tuqueras, analizando otros
factores. Es fácil de suponer la importancia del mismo para lograr
un adecuado y prolongado cautiverio del animal en las condiciones
del laboratorio.

RESUMEN
Estudios sobre la arquitectura, orientación de los orificios y el
microclima (temperatura y humedad) de las tuqueras de un roedor
autóctono Ctenomys torquatus, efectuadas por una parte en la zona
de Carrasco (Dpto. de Montevideo), y por la otra en la zona de
San Rafael (Punta del Este, a 150 kms. de Montevideo) durante el
verano-otoño 1953-1954.

— 56 —

�— ¿s

*66I
'tí u3 ^ooa IIÍH-MBJO '3K :¿2o¡o3^ pnuiuy — -('S -y) asav3¿ (8)
'II '&lt;8IIHD 8P *S)
•3ij oí ''&lt;* 81 '^S6I 'S óu '(83JÍV 'a) 'UDO ^ '•^
'¡qnj '^nanj-nom, pp v^iaov sB3i3o[oi3 sb^o^ — *(aa -3 "j\[ *^y.) maaaAaj (9)
*¿6T '¿8-18 'd '9 óu ''1OOZ 'II *^ícf 07 a
wtuDjnj sXtuouajj) Mnonj-nonj^ pp B^jao^ seopopi sbjo^ — '('0) H3íiag (5)
•Z9 *&lt;*
'A 's*SJíHd •ttnom-noniw p jqos 8B3i3opiq sbjo^ — -(-3) H^nag (^)
•¿8"I8 *d '¿61 '9 ón 'II 'DDW vl aP oasnw pp svto^^ — •(•()) svwohx ()
-t^S-OS #d 'HA 'I^6T '(opuo^) -jsijj
•iD^^ *^D^^ 'uuy -(BuijuaSay) UBnf UBg jo oom-oom oqx — '('O) sywohx ()
•d ss '¿Z óu '¿t6I 'saJjy "g 'upiov^j o^ op 'j%y "uij^ "/q^ *OJP8UHD 8P SBua2
-ipuj saaopoog 8oj op B^op^g bj oaqos oniaojuj — (-3 oisa^ny) sowvi^ (z)
"IS6I 's!JBd **p? IO^bj 'saiafítuiuv^^i sap sjnaoui %a ax¿^ — '('d) aHaiiaaog (\)

vuvaoonaia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3380">
                <text>Investigaciones sobre la biología del los roedores del género Ctenomys</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3381">
                <text>TALICE, Rodolfo ; MOMIGLIANO, Elsa </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3382">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 41-58</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3383">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3384">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3385">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3386">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3387">
                <text>Publicación  Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="432">
        <name>ROEDORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="303" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="534">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/63962389e8602b04dcdaefe89c6464d0.PDF</src>
        <authentication>329bfb4c80ea748c2e80e9816974529e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3370">
                    <text>— 6S —
B[ ua jopa ap uoioBDijipotn enn b aanpaj as A 'a^dtuis sbcu b^ sa b^iu
-aáuoa Biiuojaoja^aq ap buijoj b| anb SBiuapB BisaijiuBj^ -ojiuaSuoa
uaáuo ns sosBa sounSp ua opiaouoaaj A pBpanSxjuB bj apsap Bpnp
uis BpBAaasqo opis Bq Biiuojaojaiaq bj anb Bsajdxa (g) NíaiHHax
•soujoisbjj sapi jBAJasuoa A Jianpo^d
'oiuaraSid ap a^uaiaijnsui uoxaanpo^d b^ ap opB[ p 'apand anb jbuoui
-joq JojaBj un JBSaa^B anb BjjqBq anb \e 'ojpajBsap p ua oujojsb^j
un oiuoa BUBaduiai Bimojaoaaiaq v\ BJapisuo^ 'BUBjduia^ biuiojooj
-ajaq ajqos son^^uB sofBqBJ^ ap uoxsiAaj Bun aasq (¿) aaiaaxs
•paiAjaa oaiiBduiis pp sauoisaj uoa si^
-ipia ap odp un opiuaAaaqos BjqBq oduiai^ ap a^qBjaptsuoa opAjajuí
un ap sandsaQ "ouiuiaSiai pp upiaaasaa b^ opBnjaaja asBjq^q anb ua
opB[ ouisiui p ajqos siji pp Biraoxaoaajaq Bun buijo^ut (5) vavs
•BaiiBiuos upiaB^nuí Bun b spiqap sa jafntu Bisa ua sipot Biiuo-ia
-oaajaq B[ ap uaáiao p anb auuojui a^sa ua BxnSasB ag -BqBiaod o[
anb Biuosouioja p asaapjad p 'opipaad Baaiqnq as ajuBuiuiop uaS [a
anb Biaas pBpqiqísod bjjq *ofo pp ouBissa jopa p BqB[oajuoo anb
ua ^a otquiBa boijbuios Bppa eun ua uoiasinuí Bun anb sa siji pp
Biuiojaojo^aq b^ ap uoiaBai[dxa apisod Bun anb a^uBtujojut B^ auodng
qnzB opjambzt p A oubisbo oipaaap ofo p eqe^uasajd anb jafnra
Bun ua BpBjBjsuoa Biuiojaojajaq Bun ap b^bj^ auuopí a^s^ #ajquioq
p ua siptji Biuiojooja^aq ap aiuaáojd Bun oipnjsa (f^) MiManr[
•siji pp
o^pjJBsap p ua upiauaiap Bun b aaapaqo Bjauítjd B[ anb A BpiJinbpB o
Bjtua^uoa jas apand Biiuojaojajaq b^ anb BisaxjiuBiu (•[) 1XS03
•ouauíouaj aisa opBipn^sa usq anb sajo^nB ap s^iia sbsoj
-ainnu souiBJjuoaua (^) sajB^) ap Bjqo BpBjuaiunaop B[ u^ -jajaBJBa
ajsa ap ua^xjo p ajqos sauoiaBiajdja^ui a s^i^opaua^ ouioa isb sopBpp
sosBa uBJ^uanaua as ^sipiJi Biuiojaojajaqi? ajqos BJn^Bjaiq B[ u^
s^juapaoajuy

H3X3V^V3 13
V1M3S3H3 3Í1Ó VI001V3M30 VMÜ 3d OIQÜIS^

siaiai
vmunaz

��— 19 ~
-3UIOS anj 'Biiuojaojajaq By b auBjB anb oy u^ qBuuou odisij opB^sa
ajuaJBdB 'op^qnsaj ouioa oip oaipatu uauíBxa y^ -ajpsd yap BiyiuiBj
By ap Buosaad Bun^uxu ua ojad ajpBiu ns ap ouBiujaq un ua BAJas
-qo as jaiaBjBO a^s^ "y^ 'Jj) o' A Q-^ sopap soy ua said soqiuB ua X

•ttsni;sodojj,, pp bjjbj3ojo¿[

'^^t^fíúéÍL'^* ^.

^ . ^i v^^^^¿í&gt;^t^

Bpjainbzt ouBtn b^ ap JB[nuB Á jo^bui sopap so^ ua piaaBd
SBuiapB Bjuasaaj • (bjjbjSoioj) oubjsbo opaambzi p Á o^Bp jnz^ oqa
-aaap ofo ^soub qi pepa í Bituojaoaaiaq B^uasa^d anb (^ *ij ^^f o*j^ '^j
uopBjauaS) onptAtpui pp oipn^sa p uoa pptuí ^s ofBqBJj aisg[
opvipnjsa mSop)3uaS nj ap uppduasaQ

•ouiqp ofo p ua sojuatuSid jpnpo-id ojo[ 'soppBu uapaj soÁ.
-BjBtuiq a sosna sofauoo ap o^uaitniaaaa p aiusanp SBjnjBjaduiaj SBJ*Bq
opuBsj^ 'gui pp Bai^duiis Bituoaaoaajaq Bun b á souiq[B sofo so[ ua
uopBiuatu^id ap BijBJiíqjB uopanpojd b^ b aaatjaa as (9) zx^nHDS
•sajopBaijipotu sauaS jod opBpuanpjut 'a^qBsuodsa.t
otuoa BniaB ttofoj ofo,, ap ua¿ p anb ap uoptsodns b[ b sBpinqiajB ^as
uBjapod uotsaadxa Á uopBjjauad B^ ua SBpuajajxp sb^ •oAtsaaax ua^
oaiun un b opiqap sa ttofoj ofo,, anb a^uauíBiJOSiAOjd auodns ag "B^jaiq
-nasap jas ap s^jub Biuopa v\ ua ttofoj ofo,, ap ua^ pp Bpuasajd B[
b SBpxqap otuoa SB^sandns a^uauia^qBuozBJ jas uapand o^sa b sauopdaa
-xa sb^ Á soj^au sofo ap sbtjo ajuauíajuatjjoa uauaxjqo as soj^au sofo
ap sauoiBJ soy uoa t4ofoj ofo,, ap sauojBJ soy opuBznj^ 'sojáau sofo ap
sajpBd ap UBiuaAOjd 'sopBAjasqo ttofoj ofo,, ap sauojBJ sojatuijd soy
anb auodns ag •Bituojaojajaq By ap ayqssuodsaj jajOBJBa yB ttofoj ofo,,
opBtuByy Bq ag "ojnaso oqaajap ya X ofoj opjatnbzi ofo ya uBiuaj 9X1 Á
íopjainbzt ya ojnaso X ofoj oqaajap ofo ya UBiuaj gyx say^na soy ajjua
'sauojBJ ¿'¿g ap BzuBija By ajqos buijojui (g) AaHOno^^i^-sixsanu
•yBaiAjaa oayiBduiis
yap sisqBJBd o oqoyS yap sauoisay ap SBpBaiydtuoa sbuijoj SBy b uoia
-xsodo jod aydtuis JBunqy ayans ag *stjt ap jo^aas un ajqos o

�tido en las Policlínicas del Hospital Maciel y Hospital Fermín Ferreira a un minucioso examen. Se trata de una heterocromia simple
no presentando ninguna afección ocular. Visión normal. Este niño asis
te a la Escuela Normal de ler. Grado N. 119. Sometido a una prueba
de suficiencia, demostró tener los conocimientos que corresponden al
años escolar que cursa. Posteriormente realizamos una investigación

'3
entre los familiares del "propositus" lo que nos permitió construir la
genealogía de la figura 1. Describiremos a continuación aquellos fami
liares que presentan características de interés a los efectos de nuestro
estudio.
Generación I, Nos. 1 y 2 ambos de ojos castaños. Este matrimonio
tuvo 11 hijos; nueve mujeres y dos varones. Generación II, N. 2, casa
da, tuvo nueve hijos; 6 varones y 3 mujeres. Uno de sus hijos (gene
ración III, N. 6) se casó. De este matrimonio nacieron 9 hijos; 6
varones y 3 mujeres: una de las mujeres (generación IV, N. 7, fig. 3)
afectada: ojo derecho azul y el izquierdo castaño. N. 4: edad 86 años.
Su informe a pesar de su edad, resultó valioso, porque recordaba
con claridad los ascendientes por parte de los familiares del matri
monio (generación I, Nos. 1 y 2) y ratificó el hecho de la aparición
del carácter heterocromia, por primera vez en la persona (generación
II, N. 10). Se casó y del matrimonio nacieron 16 hijos, 7 varones
y 9 mujeres. Una de las mujeres (generación III, N. 12) posee el
carácter ,en estudio; el ojo derecho azul y el ojo izquierdo castaño
(fig. 3). Esta persona tiene una zona sin pigmentación en la piel,
que le toma parte de la frente, teniendo en consecuencia un mechón
de pelo blanco más o menos en el centro de la región frontal. Este
62 —

�— 9—
•ptuiou uoiaBjuauíSid uoa sopoj 'sauoJBA ^ ^ saaafnuí g 'sofiq
oiuoiniJjBra ajea 3q •(•[]; o*^[ 'jjj uoiaB^aua^) ouBiuaaq ouiiad un uoa

e^

ofo

97
V7

R
'•• AI

I

9

51

L

AI

IV

AI

^V

I

I

n

ov

I

Zl

osBa ag 'ttsoüiajBq?, so^ uaiquiB) ^ 4tsopBqauBui,, so[ ap opodB p uoa
Bqeuieq sa[ as 'ubjaia anb JB^n| p ua 'seuosjad sbjs^ y *sapna ua
jBuiuuaiap opipod asaaqsq uis -sajBqiuiBj soun^p ua ajidaj as

�Dos de los hijos varones (generación II, N. 4) también heterocrómicos (generación III, Nos. 33 y 35). El primero, padre del "propositus", ojo derecho castaño con una franja rectangular azul claro
que va desde la pupila a la periferia del iris, ojo izquierdo castaño
(fig. 3). Se casó con la persona correspondiente al N. 34, de ojos
color castaño. De su matrimonio hay 6 hijos: 3 varones y 3 mujeres
(generación IV, N. 43) afectada: ojo derecho azul claro y el izquier
do castaño oscuro con una zona en forma de media luna azul claro
en la parte superior del iris como lo indica el esquema de la figura 3;
sordomuda. N. 44, afectado: ojo izquierdo azul claro; ojo derecho,
la mitad del iris castaño oscuro, y la otra mitad azul claro (fig. 3) ;
débil mental, sordomudo. N. 45, afectada, presenta el ojo izquierdo
azul claro y el derecho castaño oscuro (fig. 3) ; sordomuda. Los nú
meros 43 y 45 se educaron en el Instituto de Sordomudos, donde pu
dimos recabar los informes siguientes: N. 43 rendimiento normal,
escolaridad buena. Visión normal. Condiciones físicas normales. En la
actualidad empleada. N. 45 rendimiento normal, destacándose sobre
el nivel intelectual de sus condiscípulos. Actualmente casada. En su
carnet de salud consta buena salud. Vista normal. N. 35, ojo derecho,
la mitad superior del iris azul, la otra castaña, ojo izquierdo castaño
(fig. 3). Se casó con una prima hermana (N. 36), también heterocrómica (hija del matrimonio, generación II, Nos. 6 y 7). Presenta
el ojo derecho castaño con una zona azul en la parte superior; ojo
izquierdo castaño (fig. 3). De este matrimonio hay 3 hijas, todas de
pigmentación normal.
Generación II, N. 10, afectada: ojo derecho azul, ojo izquierdo
castaño (fig. 3). Es unánime la opinión de que en la familia, ésta
es la persona que manifiesta el carácter por primera vez. Se casó y
tuvo un hijo normal.

DISCUSIÓN
Entendemos que heterocromia simple esencial es una alteración
por defecto en la pigmentación del iris, no acompañada de ninguna
otra perturbación de las estructuras del ojo y cuyo mecanismo y causa
son desconocidos, aunque se sospecha su trasmisión hereditaria.
Son numerosos los estudios de formas de heterocromia de origen
patológico, sobre las que no nos corresponde hacer consideraciones.
Su mención tiene por objeto el dejar claramente establecido que es
necesario hacer un distingo clínico si se pretende llevar alguna luz
al estudio de la forma supuestamente hereditaria.
En los trabajos de genética en el hombre la dificultad mayor
radica en lo limitado de la información que se logra cuando se trata
de caracteres poco frecuentes. En el caso de la heterocromia simple
esencial, se presentan estas circunstancias limitantes. Todavía, como lo
expresa Waardenburg (2), otros caracteres de distinto orden podrían
estar actuando indirectamente en la expresión de la pigmentación del
— 64 —

�— S9 —
pp eiJBjipajaq uoistrasBj^ B{ ua ojBxpaxuux ap JBsuad aa^q anb 'sop
-BjaajB ap opBAap ajuatUBAxjBpj oaaiunu p uoxauajB b[ BxuBpj *BpBxj
-ba sa uoxsaadxa ns Á ofo ojjo ti onn ua ajuatUBjuxjsxpux bjsoxjxubxu
as jajatusa p anb so^ ua 'Bxxuoaaojajaq ap sopBjaajB sonpxAxpui zaxp
soxuBxjuoaua (^ BjnSij) sojjosou jod Bp^xpnjsa BiSopaua^ b^ u^
'opipaad Bjaxqnq as ua pj ap JopBj
-jod Buiosotaoja p anb opuaxuodns 'piu^ou ojjoxnopp pp uoxaxJBdB
-sap B^ jod ouaxuouaj p JBaqdxa ap pBpx|xqisod b^ ajsxxa anb 'SBxnapB
'BJto^nB ts\ Bsa^dx^ •uopBjqod b^ ua Bpuappux BSBasa ap sauaS ap
uppunfuoa B[ b asjxnqx^jB uaxq ^nxn apand 'Bsuajxa Bxopaua Bun ua
opBiaajB onpxAxpux ops un ap upxaoBdB b^ anb oi^axo souaxu sa ou
'xsb jas apand uaxq xg #Bai}Bxnos uops^ncn Bun b opxqap sa
p 'opBxpn^sa B|p jod os^a un U9 anb BjsaxjxuBín (f)
•soAxsaaaj oxuoa 'Bxxuojaojajaq ts\ ap sa^BSuodsaj
-3bj o ao^aBj [B JBjapxsuoa p oaxjBxnajqoad sa aiuBppB sbxu soxua^aA
oxuoa sand 'BUBtunq Bxxnojaoja^aq B[ BJBd BAxjtutpp uoxasaqdxa Bun
oxuoa BpiB^daaB atxxujad sou ou 'soxuajBtuaxuoa axxb SBjo[Baua^ SBunSp
ua jaioB^BO pp upxsaadxa B^ á saptuaxuxaadxa sauoxaBqojdxuoa SBSBosa
sb^ -BUBxppuaj^[ uox3Bajas ap Bxauatsxxa B^ ap sap^uaxux^adxa sasBq
a^qos uoxaBjajdaajux Bun Bxtuoaaojajaq b^ ap oxpnjsa p Bj^odB ofBqB^j
'OJBp Á ojnaso jopa pp ooxt^ua^ ojuaxxuBtJodxuoa p JBaqdxa ap
'aaqxuoq p ua ofo pp pxujou uoxaBiuaxu^xd v\ b asjx^apj
[B sajo^nB sounSp uauaxjsos anb ^\ Bpaanaaj uoxuxdo Bjs^ #ua8 pp
uoxsajdxa Á uoxaBJjauad ap Bxaua^ajxp b[ sajopBaxjxpoxu sajojaBj b a^nq
-ijib Á Bixuojaojajaq tb\ ap ajqBSuodsaa ^ojaBj pp OAxsaaat otuaxxuBjaod
-xnoa un a^axSns oxpnjsa ajs^ "BsjaAaaxA Á osjxxoso op^axnbzx p Á ofo^
oqaaaap ofo p UBjuasa^d anb sauojBJ ap bzubxjo bj ajqos ubxujíojux
(g) ^iqx^Sno^ix^-sxjsanjj 'sajuBsaaajux SBpuaxaadxa SBunSp oqBa b opBA
-a^[ uBq as sa[BtuxuB ua oja^ 'SBjSopauaS ap soxpnjsa b á sosbo sounSp
ap SBpspp sauoxaBA^asqo sb^ b opBjxxux^ ^^pq as Biiuo^oo^ajaq B^
ap oxpnjsa p 'ajqxuoq p ua JBjuaxuuadxa ap pBpxjxqxsodxux B^ u^
*sxjx pp ojpjJB
-sap pp pBpqxqBsuodsaj b^ uaxunsB anb so^ ap sajuaxpuadapux uos
sajojaBj o sajuBuxxujajap soXna ^ajaBJBa un oxuoa 'ofo pp uoxaBjuaxu
-xd b{ ajuasajd jauaj uxs 'sxjx pp o^pjJBsap p ua BjpxuouB Bun ap
Bpuanoasuoa B^ 'opBxpnjsa ^ajaBJBa pp uopxj^dB B^ ua opuaxA 'jBpao
uopBjuaxuSxd B[ ap uopBjsajxuBxn b^ Buxxujajap anb pxaojaBj oxusxu
-Baaxu [a Bjuana ua opxuaj JaqBq aaa^Bd ou JojnB ajsa 'oqaaxj ajsa ap
Bxauanaasuoa oxuoa jajaBJBa pp uopx^BdB b[ ap pBpqxqxsod B[ Jijnasxp
b jBjjua uxg *sxjx pp o^pjjBsap p ua uopuajap b^ ap Bxauanaasuoa
Bun Bjjas BjxuaSuoa Bxxuo^aojajaq B| (\) 1JS03 ap uoxuido u^
•sBUBjsad ap uoxaBjuaxuSxdap B| aaa^
-BdB apuop BqxxuBj buxx ap '(^) imvhxmv^ ap oxpnjsa pp asjapua^dsap
apand anb o\ ^Bfa^dxuoa sbxu uoxaaB Bun ^auaj uBjxpod Bxxuojaojajaq
B[ ap sa^qBsuodsaj sajojaBj so^ o p anb 'ajJBd bjjo jod 'Bx^aaajB^
•soaxdxjouaj soxqxuBa
ap a^qBsuodsaj BaxuaS BjopBaxjxpoxu uoxaaB b\ asjaaouoa aod 'oaxj
-aua bjsxa ap ojund p apsap a^qxsxxupB ajuaxuBjaapad sa ojs^ *sxjcx

�carácter. El comportamiento de los factores responsables, es oscuro.
Encontramos en la tercera generación un matrimonio consanguíneo,
individuos 35 y 36 de afectados, en cuya descendencia no aparece
el carácter, lo que haría desechar la hipótesis de un simple par de
genes recesivos. En la misma generación, un afectado que contrajo
matrimonio con una persona normal, trasmite el carácter a cuatro
de sus seis hijos. Puede entonces pensarse en un gen dominante con
un grado de penetración bajo, pero tal suposición es también difícil
de aceptar en definitiva, ya que la aparición del carácter ocurre en
la mayoría de los casos, en hijos de matrimonios que no lo presentan.
Podría aceptarse para esta genealogía, la existencia de dos pares de
alelomorfos, los que sólo provocarían la aparición del carácter cuando
por lo menos un dominante de cada par estuviera presente, en cuyo
caso, la descendencia normal del matrimonio 35-36 de la tercera ge
neración se explicaría por la conjunción al azar de gametas cuya
posibilidad de encuentro es alta. Claro que esta hipótesis, que se
ajusta a nuestro caso, no agota las posibilidades de interpretación,
pudiendo pensarse como Ludwin (4), en una forma de mutación
somática, pero sujeta a la existencia de genes determinantes de esa
mutación, dada la existencia de tantos afectados. La aparición de zonas
de cabellos blancos y depigmentación en la piel, que dio lugar a que
se llamara a las personas componentes de esta familia, los "manchados"
o los "barcinos", refuerza la hipótesis de la existencia de mutaciones
somáticas o de fenómenos secundarios de ginandromorfismo, condi
cionados a la influencia de genes determinantes de tal fenómeno.

RESUMEN
Se presenta una genealogía en la que aparecen 10 individuos con
heterocromia iridis en tres generaciones. De la revisión bibliográfica
sobre el tema se discuten las distintas teorías respecto a la trasmisión
de este carácter. Se sugiere como posible explicación de la trasmisión
de heterocromia en la genealogía estudiada, la presencia de dos pares
alelomorfos dominantes que aun en simple dosis determinarían la
aparición del carácter. Se admite como posible la hipótesis de Ludwin
de una mutación somática, la que a nuestro juicio debería estar su
jeta a la existencia de genes determinantes de la alta frecuencia de
la mutación.

SUMMARY
A pedigree of heterocromia iridis with ten individuáis afected in
three generations is presented. Some of the theories found in the literature on the matter are discussed in connection with our pedigree.
It is suggested the existence of two pair of alíeles which in simple
dominantdose's would account for the presence of heterocromia in
the commented family. It is not discarded the hypothesis of Ludwin
of a somatic mutation provided the presence of a gene or genes determinant of the high incidence of the mutation.
— 66 —

�— ¿9 —

•WOXtlQ OClJl^ VJJWJ3Z
UEqnsuoa ap pcpiumjodo saiii anb
Eiraojaojajaq ajqos BjjBjSoijqtq bj o^aj uamb uucuiziiBMqag sodjbj\[ uq ^y
*sa)uapBd sns ap oun ua oAtasqo Bqa
anb Eiraojaoja^aq ap oseo nn ajqos uopnaiB bj amopuBniBg 'ofBqBJj ajsa JBzipax
ap p^piuniJodo b^ onoiajodoad ara anb zapuBuaa^ ap sojJBg BS{g -bjq B[ y
•MsnijsodojdM pp oai8
•cqotnp^o naniBxa p oziq ainani|iina3 anb soixiBg zan^upog p^g ug ^y
•oipnjsa ajsa na o^uaijo aui namb 'ojBZB-q -^ 'sBiauai^ Á. sapBpiuBmng ap
^ ap BaiianaQ ap aosajojg p oiuainipapBjSB im JBsa^dxa oasag

*Z6I "S^S^
saAiqajy 'auu^ui 9tuioui{ooj.ft9iij 9p ^nlnmio unajDa o&lt;j — "^j 'NaiHHax —
*Z6I *I¿:88 •qu^^ny -^ qqsjBuop\[ 'ui^^^ 'aiwojifoojajajj-nnu^ uatyaa
jap sipupjsja^ wri2 apunfag xanau pun uauatjv uoismag — -f ^jaiaaxg —
"06T "99^:T *HltI^O "f *mV *S?^? aHt f ^iwoji{oojaiai{ opayjDdtuXs puo
safo aitouiqjü /o uoiiviuatuStd fo uononpo^d Ájnjjiqun aq^ — '^ 'znaH^g —
'6Z6T '^98:¿S 1a ÍP 'UUV
'ouituaSjJi \ap auoizasai ap osüo un 1 napismbjv mtuouaouaj^ — '^ 'vavS —
*TS6t 'UVZf 'P^*m
•umu 1 sipijj muioiqooiaiag fo asDo pa%sa% XuaSoud y — 'j '
•0S6I 'L^Z-lt ' 'snosXiuo^aj ut vxuioiqooxaiag — •ahhoíiotii^ 'g onv #g -g 'sixsaajj —
W 9VÍ1 "601 :l 'oiiaua^) uoutng — -g -g 's

'8
'¿
"9
'S

'

*Z9:69T "8n^!lsIIn;)O4Q sapuuy •aioüxvtDo %a aituouqaouajajj — "3 '1XS03 — *

vuva^onaia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3371">
                <text>Heterocromia Iridis estudio de una genealogía que presenta el caracter</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3372">
                <text>SILVA DURAN, Zelmira - </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3373">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 59-130</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3374">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3375">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3376">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3377">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3378">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="431">
        <name>CARACTER</name>
      </tag>
      <tag tagId="430">
        <name>GENELALOGIA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="302" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="533">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f80be577db7da485506b39cf46e16dc6.pdf</src>
        <authentication>f8f1d55ae99fda99f6796c3b205dd67a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3369">
                    <text>//

•

808

Alo
epr

•

ej,5

•

�•

�•

-~
UNIVERSIDAD DE LA REPOBLICA
Facultad de Hum3nidades y Ci enci ts

Instit~t o

•

De ra r~ amento

de Filol ogí 3

de Lingü í sticd

Amado Alons o

EPI STOLA A ALFONSO REYES SOBRE LA ESTI LI STICA

rJion t evideo

1952

---

--

E .
808 ALO epi
--pistola a Alfonso R
eyes sobre

llthmut1111!~l~JI~111~~~~t111111m11m
-

-

�--

-

..

--

-

-

�DE LA RE

LIC
Fac ult3d de Human idades y Ci encias
UNIVER~ ID A D

•

DE FI LOLOGI A
Deoa r t a ment o de Lingili s t ic a
I~3 TIT UT O

Textos pci r a el s emina ri o de

yen e r~~

Li ngilí s t ic1

I

l~

Amado Al onso. - Epi s tola a Alfonso Reyes so bre

'

f

.~lf onsci ,

Ti (:.. ne ust E:; d r azón , q'uc. ri do
ci en es

a nt~ ri o r e s

pa r ~

Estil í stic3 ~

en no

c~ ra c t 8 r i za ci ón

una

~3t i sfac~rse

t a mpoco l o

v~

a

enco n tr~ r

indic~

suficiente de la es tilí s tica .

Yc co mo un dusl i nda mi ento s i s t emático con las ot r as
l i ~L r3 r i os

con mi s

usted en la lit

.-·

so br e l a ma t e ria , voy a i n t enta r

dG &amp;studi os

clas~s

ahQ

r~tura hast~

ra

p ublic ~ d a

r

us t e d . Bi en en t endido que en mi c3 r act crizac í 6n irá mezclado con lo

h~ccrl o

po r mi

pa -

cu ~nta

que es l o que de be se r ; pe r o ¿no suc\..,de lo mismo c n tod3s l as ci enc i as
d ~l

espíritu y , s i me

u ~te d

con l3s

d pu r~ , h~sta

de la

? Si

natur~lcza

de ti en e su a t enci ón en lo que debe ser , podrí a usted llegur a la

e n g~ ñ osa

c onclus i ón de que l a es til í s tic 3 no es hoy po r hoy m1s que un

d ~s ide rátum;p e ro

s i se pa r a a r ccordu r los estudi os importantes que ya

e xi s t en , .lunque no fo r men t od.lv Í

11ul t i tud , y si int\.., r nrGta usted el

be se r ' c omo el n cccsd ri o i de3l de
tí fic~

cienci~s

,

que c1dl disciplina

pe r~scción

se i mpone a s í mi smt , cntonces con v endremos en que

es un 3 h

rmos~

l~

de
ci ~ g

est il í stica

r \..,aillid3d .

Lo prime r o , por o r den de

exposici ~ n , 8s ou~

el nomb r e de

es til í stic~

denuncia que se qui er e llegar al conocimi ento íntimo de una obra lite r a ri l o de un crea dor de lite r Jtura po r el estudio de su est ilo . El
princi pi o en qu e se basa es que

~

toda p3rticula r idad

estil o c0 r r esponde una pa r tic ul 1r idad ps í qui ca

idi omát i c~

en el

. Ya l e adelanto que una

me r a li s t a de pa rticul a r i dades estil í s ti cas no nos hace conoc\.., r y go za r lu í ndol e de un a utor ni de una
que compon e r un3
..l

fi son omí ~ .

1r~

ob r ~ : los

us~ r

l :s

p~labr 1s

su v e z , se apoya con10 yo en lJ.s doct r inas de

pucJ , en el cs crit0r una c erno
V8rba l y el t odo de l n

r3sgos difLrlnt es ti en en

·r

.4rl '/r ssler: •H

a rmon í ~ p r ~ust~blecid~

o br~ , un~ mi ste r ios~

de L\..,o S¿it zcr , quc ,

cnt r ~

t ~l

t~ r ea

n ec esita de

de }}_abc r

la cxpr Es ión

corr esponden cia cnt r t amb1s .

Nues t r o s ist ema de inv es ti ga ción se basa po r entL r o en ese
f1 ui en s e ponga a

l

a nt cm~ n o

~ xioma"

se r espec i a li s t a en

•

l os va l or e s expr e s ivos d el i diom·
pecial dent r o de l a

l in g üí stic~

c o rr c s po ndi e nt ~ .

A es t a di sc iplina

s e l e l l a ma t a mbién es tilí s tica .Dé

~~

��- 2•

h ~y

m3n er a que
do

l~

dos

es t i l í s ti cus , l ~ un ~

Util í s ima di stinción dG de

yo tradu zco

l engua y

p~bl ~

l~ o t r ~ ,

pr evi a de

3~ussurc

ent r e lJn guc 8t parole que

l e n gu~

•

(I) , di s tingui mos ent r e una es til í sti
-

ca de l a l engu 3 y un a estil í s ti ca del h abla . De 13
la

'1.p r o v ~c h:.in

h e pr ocura do pr eci sa r el conc epto

en

la

es tilístic ~

de

Adve rt t nCi ~

pue~

ta a l f r ente del t omo II de l a Col ec c i ón de Estudi os Es tilístico s :
St

i ~n gu~j c

bdsa en el estudi o de los elementos a f e ct i vos en el

ven ci ondl de l a c omun i dad (Cha rl es Bal l y) , o bi én

consid~

con

-

r J , no la

s ignific a. cióh l ógicd , s i no l os 'va l or es"en el l engua j e c omún (Emi l

-

1

Ti n kl c: r ) . Ambas fó rmulas nos r E:..s ul t dn es t r ec has . Voy a 3.clararle a

us t e d s u sent i do . en l a palabr a hablada po r hombre puede uste d con side r a r dos aspe ctos prin cipcil es : l 1 s i gnif i cdción y l a expr es i ón .
Q i gnif i c~ci ón

es l a r eferen c i d i nt enciondl al ob j et o (un a cto ló gi

co ) . La s i gn i f i cd cióri de la pald bF l sol es su

rcf~ rir se

al

o bj ~ t o

sol , al sol ; l a signi f icdción de la f r ase y a sal b el sol es la r éfc r encia intenci onul a l hecho de sali r el sol . La paldbra o la frase
s Jn s ignos de esas r eal i dades . Pe r o ademá s du
dad , esa

f r ~se

en boca humand da a entender o

una r eal!

s ign i fic~r

sugi5 r~

otr 3s cosas , y ,

ant e t odo , l a vivct y compl e j a r edli ddd ps í qui ca dt donde sale . De
esa viva r eal i dad

ps i quic~

la f r as e es i ndi cio no signo ; la expresa ,

no l a s i gnif ic d . Po r ejemplo , ya sale

sol .. puede

~l

indic ~ r

o

sug~

rir o expr esa r l a sati sfacción de un3. i mpaci encia , o lia explosión de
un momen to de go zo , etc . Dos fr2ses pueden t en er la mism:t

s i gnific~

ción con di fe r en tes va.lo r es e xpr esivos : ·, mira lo que me ha dich o
ese bobo " y nn1ira l o que me ha did.@(5) el bobo ése'' . :Jól o c on ca m•

bia r el or den de nalabras se c ri stal i za de modo dif cr nt e el momen
t 0 a f ec t i vo ;c on el bo bo ése hay más irritación , má s agr es ión , más
s i ón . La f r ase es el anunc i o de una experiencia .2!'ºBi a
me ; po dria i gua lment e s e r

un moment o nu est r o de

ción , r ego cij o , en fin , una exp los i ón
o el hac er

y no por el

r1ira. l o oue
el bobo ése ha he cho a su he -r
.

manon ; s i empr e el ve r d1dG r o re8o r te v i t1l
t r o inte r l oc ut or

2

te~

scr í ~

r ep r oduc ir ante

nu e~

aso mb r~ , admir 1ció n , in d i gn~

afe ct iv~

pr ovoca da por el dec ir

de ot r o . De mos ahor a un paso más en l d cons i de r ac i ón del

val or s uge s tivo o expres ivo (y no

aho r~

s i gnif ica t ivo) de una f r a se

��- 3-

ese anuncio de una

e xp ~ ri enci a

ps í quic a pr opia,que tiene po r b3s e

l a conducta ajena , se puede hac er de much os modos , con sérdos V3l orc s
dife r ent es ;por e j empl o : ¿,sabes l o que ha dich o (hecho)el bobo ése? .
La dif er encia entre una y otr a f r ase es tá ah or 1 más que en nada en
nu €s tra

man e r~

de obrar sob r e el oyentc,no t ant o en lo que expr esa

el que habla (acción,n
una e xpecta tiv a; con

1

tdnto expres i ón): c on Hsabes . . . 'se provoca

;~ mira

•. . se solicita

d ir e ct~mente

una antici -

p1ción del asombr o que causará l a noticia de lo dicho o hecho . Un
último e j emplo: ·1Ve r una pele1 , discus ión , disensión , sin inte rv enir
crl

ella ,, 'ti en e la misma s i gnific ilélión que iibalcon earla l ; pe r o i magi

nativament e son pensamientos dife r ent es . La

fant~sí~ oper~

con 'bal-

conearla ' de un modo especial , y ese modo particular del p8nsami ent o ima ginat i vo s irv e de forma a una act itud pai quicd
cristdliza con

c u~

también se

dete r mina ci ones especiales (d iv erti mien t o , sentimien
-

to de v e r se libre

d~

una incoModidae o peligr o que l e pod í a habe r

t ocado y que se tiene a nt e l os ojos , etc . ) . En s uma , además de la s ig
nificación (ref e r encia int en ci onal a la r eal i dad s i gn i fic3da ) , las
pal a bras y f r ases - como fo rmas comuna l es de h.:iblar,no rne r efiero tQ
d~v í ~

a inventos es tilí s tic os -, t i en en un contenido

1

rys í quic o indi -

cado y no s i gn ific3do , en el que podemos di stinguir lo afec tiv o , l o
ac tivo , lo

fant~ sti c o

y lo

v alo r~tiv o .

La estil í stica de la l engua

se ocupa del es tudi o de es t os c ont en idos
comunJlcs si empr e que

s~a n

psíquicos de las forma s

o sugeridos , no cuando son el

indic ~do

objeto intencional de l a signific3ción (por ejcmplo : la es tilísticd
d er cubr ~

la irritución en l a

f ~3se

· mira lo que me ha hLcho el bQ

bo és e n , y más explosiva en nel ment ec a.to ése '' , etc . , pe r o no se
r i a de el l J. s i la fras e fue r a:

~'Es t oy

oc u p~

irrita do por lo que Fulano me

ha hecho . Este cont en ido es til ístic o , diferente del signific at jvo ,
es tá no sólo en el voc3bulari o (bobo , badulaoue , idiota),sino en to -·
das las categorías gramatic les;compare usted
la honradez

mism~ ; cn

~s

muy honrddo y es

l os gén e ros·muj e rón; en el múmero : a travesar

l o~

es pacios (pensamicnto imaginativo , plur al elcttivo) ; en los ti empo s
verbales : cada uno de nue st r os pre téritos es un modo pa rticul a r de
pensa r el pasado ; en el orden de pulabras , etcº .

. ._,,,,,

��- 4•

Me h e tenido que extend&amp;t un poc o so bre esta di s ci plin3 , queri do

A lf o ns o , p~ ra

ah o r~

poder

s~r

br eve : l a es tilí st i cJ , como c i en-

cis de l os es til os litLr 3ri os , ti en e como base a esj ot r a es tilí s tic d que es tudi a el l ado
de 11s f or mas de

af 8 ctivo , activo , imag in at iv o~~

va l orativo

en el i di oma . Lo prime r o que se

h~bl a r f i j ad ~s

r equi er e , pues , es una competencia t écnica en el a ná l i s i s af ectivo ,
activo , i magin a tivo y valorativ o del l enguaje . ;rué hci C€ y qué se
pr opone la es tilístic d con esd

pr e par ~ ción

? Ati ende p r e f e r e nt eme ~

t e a l os val or es poét ic os , de gestac i ón y f ormal es (o cons tructivos ,
o es tructural es , o cons titutivos ; l a ''f o r ma

co mo un hJce r del es -

píritu cr eado r ) , en v e z de los valores ·1 h i s t óri.c os , f il osófic os , i deQ.
lógicos o social es at endidos po r l a

crític ~

tra di c i on3l . Ha y en el

Quijote pensami ent os , ideas,una pr ofunda compr ensi ón de l a v i da º
pensami en t os bi en podían

h a Q-J t~

~sos

e xpues t o en fo r ma de t r 3t ado fi -

losófico , pe r o entonc es no constituirían una c r eaci ón
también en el Quijot e una pin tura s ocia l

q u~

poé tic~.

Hay

se podrí3 ha be r ex-

pues t o infor mativamente;pe r o entonc es l o s oc i al no

int ~g ra rí a

una

de las más gr an des c r eaci ones poéticas . La estilís tic a

~ ti en de

n r~

fGr entemente a lo que de creación poética ti ene la obL

e stu d i ~dd ,

o a lo que de pode r creado r ti en e un poe t a . 1' ' orno el pla c er es t é tico es el a compañamionto e specífico de l a creación 1rtí s tic a , la
estil í stic¿ pr ocur d ll ega r a su obj et o por los caminos de l a del!
..

cia estética . Ld obrd de 3rte puede y de be tene r conten i dos va lio
sos por muchos motivos;pe r o , s i es obra de
esencial: que nos cdusc plac e r es t éti co .
- todds sus clases -

estud i ~

art ~ , un a
L~

cosa le se rá

c rí t i ca tra dic iondl

metódic a ment e esos con ten i dos y s u va -

l or ; per o ¿no es también obligación de la ci encid de l a lFte r a t u r a intenta r el conoc i miento metódico de l o poétiCQ. en l a obra l i t

. ?. .
e r a ria

Eso es l o que i ntenta la estil! f" t ica . Ant e una es t cttua de rnármol, el natur al i sta ve el mármol como un val or en s í; cl crí tic o de
arte v e qué es l o que con el márrnol ha hecho el es cul tori; La críticd tradici onal ha estudi ado el mármol de las creaciones lite r d rias un poco a l o nJtur a lista ; a la di sciplina más con sP cuente , que
qui er e

es tudi ~ rlo

como fo r ma o creación

3 r t í stic ~ , l e

llamamos es -

��- 5tilí s ti ca . Por e8 · enc a r a el estudio de cada obr a ,cor.o tlna crea ,
" .
ci. on
poeti
ca , en sus dos a s pec t os esencial es : c ómo está ~ o n stituí da ,for ma da , h e cha , lo mi s mo en su con junto que en sus el ementos , y
gué del i cia es tética

pro v oc ~ ; o

de s dobl ando de otro modo : como prQ

due t o c r eado y como a ctivi dcid c r eador a . Ya sea un
novela o una t r aged i a , el e s tudf oscrl OOl es til o

poem~ta , ya

una

t. ra t a de sent i r

la

ope r a t oria de l a s f ue rzas ps íquic3 s que f or man

l~

co mposic i ón de la

obr a , y ah onda en el pldce r es tétic o que munJ de l a comtemplación y
P xp eri me nt ~ ci ó n

cada

ut 110

p oé ti c~ .

de l a es t r uctura

de los el ementos es estudiado

Des pués , sólo después,

y mirado en su papel es -

t r uctur a l en l a crea c i ón poética : ¿o ué sugi ere dquí este diminut i
vo ? ; ¿c ómo es t .i cons ti t uí do el ri t mo , qué r ev clJ del moment o de ld
crea ción a rtí s tic 3 y qué efect0$l estéti cos pr oduce? ; ¿qu8 papel
ce

e~ta

met áfo r a ,c uál es s u he chur a y oué 3r moní a

h~

el sis-

gua r dar o ~n

t e ma ent e r o de expr esión en es t a obr a , o bi en en l a pr onucción en t e r a del aut or ? .
La es t il íst i c · e studid , p11es , el sis t ema
de un a utor , o de un gr upo pa r i ent e de

,pxp r e~ i'{Q

de una o br~ o

du t o r es , ~nt onrl i enn~ .n0 ~ ris

t ema expres i vo des de l d est r uctur3 de la ob r a (c on t3n do con el juQ
go de

CJlid ~ d e s

de los m3t c r ial es

e mpl eados) , h~s ta

el pode r

sufe~

tiv o de las pal a bras . El si ste md expr es i vo de un auto r sól o se oue
de ent ende r como f unci ondmi ento vi· o , c omo mdnifestación efi ctz Y
en cur so de esa pri vi l egi a d&lt;l d ctivid3d espi ri tual que
ici ón poétic.J. . . .

r

:

.. ,

•. +

!

l

,.

'"\

..

l.,..

•

Po r supues t o que los contenidos mi smos
son ta mbi én el ementos expres i vos .

•
t

r•

•

~

ll~mamos c r~
.. r

,.. • "'

•

1

'

su ju0go de c3li d1des

Po r eso la es tilí s t ica neces i -

t a t ambién e s tudia r l os pensamient os e ideas , per o cons i de r1ndolos
como exp:t . ·s ión de un "pensdmi ento " má s h ondo , de

nd tur:il eza poé -

tic a : u na vi s i ón i ntui c i on dl del mund o que se cri stali za prec i sa mente en est a obra estudiada (o l a que re sult~ campear en t oda la
pr oducción del au to r) .
Me di r á us t.ed que de l a vi s ión del mund )

ya se oc upaba l a cri

tic a tra di c ional, cuando el autor lo me r ec i a ~ 11uy jus t o ; per o po r
buen
la
e s o mismo Gs t e es un/ punt o para desl i nda r ca r ac te r í st i cas :

��- 6•

crí t ic a t r a diciona l se inter esa po r la .visión del rnun do de un

¡. I

"

•

......

a11 -

•

•

t o r po r s u c on t enido fi losófio o ,reli gioso , social,mor3l,etc. ; l o
I

e sencia l y pe cul i a r de l a estil í sti ca es que la v e t3mbi én co mo
una creación poé tic a , un ac t o de c onst r ucción de base estétic a .
'

eons trucc i ón poética , ob r a creada por el autor es J.a vi sión del
mundo no sól o cua ndo f in ge una que l e e s aj en3 , sino cuando no

ti~

ne l a menor voluntad de fingir y dej3 que se vaya pla sMando la vi
s i ón del mun do qu e él mi smo vi ve en la vida práctica , pucs es crea r
poé t ica ment e el a bor a rla a la pe rfecc i ón del eje mpl o .
Con secuent emen t e , atenta siempr e
cons t r uc c i ón f unci onan te ,13

a la obra li t e r a r ia como una

es ti l ~;~ i c d

fija en su espec ífica ca -

l i dad t a mbi én los senti mi entos y las emociones , lo s

amo r ~s

y l as

av er s i ones o co mo u s t ed di r·í:¡ , con su co r tés so r dina me xicana , ''las
J

'

s impa tías y dife r encias "que en la obr a estudiada funci onan; y las
es tudia una po r una y f or mando sistema , y má s aún , c omo ór denes in t egr .lnt es de l a cons trucción total . iV1ás mat e ria estudi a

i:

l as

e~

pe r iencias bi ogr á fic as y su t r asmut3ci ón poéticJ , y , en fin , los cig
co filtros de l os sentidos po r donde en t r a la md t e ri a del mundo
que l a a l qu i mi a poé ti ca t r ansfigu r a saturándolo t odo de un nu ev '
e indes t r uctibl e

S~ltido

.- Po r úl ti mo , c omo

c~da

.
hombr e es - en parte solamente - hijo de su.

ti empo , como l a épocd f n ;a a cn da a rti sta l as condici ones ext eri or
ment e de t er minadas en que

p o d r~

eje r c er su li be rtad

cr e3 dOTá ~ e n­

t r an ne c esa ria ment e en l a compos i c jóh de una obrq litera ria , i deas ,
t emas , mov i mi entos y maest rías del ofici o , corri ent es cul tural es y
f ue rzas hi s t ór ic as cuya
ga~ i vament e , en

p r ~se n c i ~

todos los dr tis t as

compr obamos , ya pos itiv1 , ya ne - y aún en l a vida so -

coe t~n eos

cial de s u ti empo , y que po r eso r econocemos como de existencia

e~

t r a in dividua l o s upr aindivitl·1 J.l , comuna l , social , histnric?. Los más
h e rmosos t r abajos de la

crí tica

aspe ctos , y s i us t ed , que ri do

t r ad i cion ~ l

~l f o n so , quier e

v er san sobr e es t os

a cord1rse de algunos

- so br e Cervdnt es ,s·obre Dante , s obr e Rabel a i s -, ve r á cómo va a umcn- ·-- - t anda el val or conc edi do a .· un atttJor a medi d.:l que se l e comp ru eb~
c omo un expon ente di mámic o y como una suma ene r gética de su ti empo . La es t il í s tic a se apr ov echa ávi dament e de es t os es t udi os y , gl

��tra tarl os ellJ. mi s1na ,l es da su sesgo p'J. rti c11l 1r . l a es·:,ilíst:.ca
v e al

p oe t ~

l~

c omo una en e r gía hac edo r 3 . Y puesto qu e

otr3 crí -

-

~Q

tic ..1 pone en pri me r plano cuál es son _ las fuerzas histór·i ca s y
•

ciales que s e junta n y a r monizan en el dutor es tudiado ,l o que l a
es til í s tic d

~ nt epo n e~.

•

as la a r monización de es re fu cr·z3s , c.11é es l '"

que el a utor hace con ellas , cómo funci onan en 1 1 obr3 cons t ruct _es tC::·~i cos

vament e , como valiosos mat eriales en l os acto s
a ci ón • Y si l a c rític a

)' de c:: e -

t r adicionc. l des enredd y acl3.1 . .l qué

que s u soc i edad y s u ti empo han dado a l e s cri tor ,l.1

e~ ~ · j

compl ernenta r iament e , estudi3. con qué nueva pot cncid se

~s

lo

lí s tico.)
devu el le

~!to

y qué le J.ñade • Pu es.s i, en part e , l a hi s t or ia h ~ c e a n ues~~o a u-

t or, en

p~ rt e

t ambifn nues tro a ut or hac e a l a his t oria. Con l os

_ i esgos de t odo esq ue ma podríamos

l~

ega r a esta fórmul :l : tuda cr·e

a ción a rtí s tica r esul t a de la conjunción de l o indivi duJl y li hr G
con lo sócial y dado ; a dmiti endo ambos

pol o~ ,l a

t ~a~ ic iona l

c rític a

~~d i v idual .

s e ha especial izado en l o social;la es ti l í sti ca en lo
De t odo es t o , que ri do Alfonso , ya ve ust ed cld r o
la es tilística no pret ende pe tul ant ement e de cl:irar

cos3 : que

un ~

C3du.cJ

tica t r adicional ;rec onoce s u alto val or y aor ende de

a J.a : r í
'

e lla ; s~be

que en el a nál i s i s de la obr d de a r t e no t odo se J.caba c on l a de licia es t ética y que hay va l or es

cultur 1les , soc i ales,iCeológico~ ,

mo r a l es , en fin , val or es históri co s , que no pue de ni qui ere
de r . Y con l a misma cl qridad se ve lo que pret ende y

~ l

d e~ . t t

e:Q_c.·,

justicia :

compl ementar lo s es tudi os de 13. críticaa t r .idicion..11 h1.. .;;iendo ai12
ra entr a r un aspecto que es t a ba desat en dido.

Y

no un

aspee~~º

11á,..&gt; ,

s in o el básico y es pe cífic o de 13 obr a de a rte , 81 oue d&amp; 7a lcr a
todos los demás . Po r eso la es tiaís tic a , además de
nuevos , sigue es tudi ando con igual amo r t odos los vi.e.jos 1 ~62.o que
l o h ace desde su punto de vistJ . Po r ej emplo,siempre se han e0 tu diado l .J.s fuent es de un autor o de una obr.1 , o - lo qLe es ec:ui,'"a1.og
t e - el ori gen de l as i deas

r e in~nt es

en un perí odo

r o s e ha h ech o po r intereses hi s tóricos , pJ r a fijar

l~t 8 rario .

Pe -

proceden~ i as~

Es t e es el punto de ll ega da de la crítica tradiciona l . Pa r a 1 2 c2
tilístic ct es el punto de

p t rti d~ , y

se pr egunta : ¿qué bA hecno con

��- 8estas fu en tes mi a utor o rni época? .
ción: estudi 3ndo la mi el

, ~1 3

Po r~

usa r la viej ct

campar~-

crítica trad ici onal est ablece en

qué fl or es y de qué pr 3dos ha libado l o abeji ; la es tilística se
p r egunt~:

¿c ómo ha

r esult~do es t~

or oducto hete r ogéneo con todas

s us pr occdenc i 3s , cuá l es ld a lquimia , oué

o ri ~ inal es

t es i nt enc iones l e ha n dado vitl3 de cri 1tur J

nu ~ v a? .

y triunfan-

O volvi endo

a l a compa r ación de l a es t atua : la críticJ trdd ic ion3l es tudi a
l ·s cant er 3s de que pr oc ede el mármo i ;la

es tilístic~, qul

lo

e$

que el a r tis t a ha hecho con él .
Rs t e e jemplo d6 la s fu ent es lite r a r i as nos di ce que la esti ·l í stica toma s u nombre de uno de l os proc edi mi entos de estudio
m1s eficJces , pe r o no el únic o. el de l as pecul i dri dddes idiomá ticas de un a uto r . La
y su

e f i c~cia

es tilí stic~

es tudia un

s ist em~

expresivo

estética; - po r dec irl o as í , l a ope r utorid de l a

cr~

a ción liter a rid - , e int enci ón expres iva y pode r estético hay tam
bién en la es t r uctura

e ntcr~

y en la cdl idad

de sus

(me agr d da v e r que así se justifica la i gualdad

ma t ~ ri ales

croceana:e xpr ~ ­

s i ón ; c r cd ción) . Po r eso no t odos l os es tudies e stilísticos t r a tan de peculiarid 3. des idiomá tic ..ls ; has t a hay a utores , coMo l os ig
gleses I . A¡:Richards y J . I"liddl '" ton I'urry , cuy::l crí tica ti ene es tos carac t e r es

que atr ibuímos a l a es tilí s tic a , y que , si bi en

de ve z en cuan do se valen del análisi s de l os modos idiomá tic os ,,
no lo hJcen de mane r a

metódic~ .

Desde lu ego ,ta mbi én los es tudi os

que ust ed mismo ha empr endido bajo el título genural de El env(s
del tapi z , según la pr e cio sa muestra que me
l í sticos y

t ~e

h~

mandado , son

cst.~

qué pr ivil egi ado va l or , con sus r evelac i ones s o-

br e el modo de oper¿ r y funci ona r el sist ema expres ivo pr op i o ! .
También yo , en mis es tudios esti l ístic os , me es toy ocupando muchas veces de aspectos de la obra que no son prec is ament e la

fo~

ma idiomáticd (yd ve r á u sted dentro de unos días mi libro sobt
Pa blo Ne r uda) , y lo mismo ocurre en l os es tudios de Dámaso nlon s o , de Ka r 1 Vos s 1 e r , de Os ka r

1~Jal

z e 1 , de Le o Spi t z e r , Pe r o de t o dos

rnodos ,la fo r ma idiomáticJ es de impres cindibl e estudio y , cuan do le ll ega su turno , se l a ha de es tudia r me tódic 3ment e y con co~
petc·nc i a técni ca . Yo le. diré . =t. ust ed un punto de vi s t a person 1

��- 9que me gustJ

no creo que s e

r b calc~r :

a rt e s in a t ende r a la

impo rt 3nci~

pu ~ d~

c onctbir l a obr3. de

pri mordial que ti tne el

pl3 -

c e r de ir hac i éndol a . El artista nos trasmite con s u cridtura
un3 pálid1 somb r a del

es tétic o que él

pl~c 8 r

v~

t eni endo a l ha -

c e rla . Este placer de crea ción -nada contradictori o con l o qu e se
suel e ll ama r ·'dol or de la c r e.Jc ión a rtí s tic a" - se:. va. o bj E.. ti v dndo
81 mismo con 1 ,..

WE

t

rucc ión ente r.J. , pe r o tambi én , y muy efic a zmen -

•

t e con el anddr de la p1l3bra:con el estil o . Pa r a no pon e r má s
qu e un ejempl o concre to, E.l ritmo se justificd po8ticc.in1ente como
expr esión , objetivación y proc e dimi ento conta gi oso del
njmic o de l a creación . Por

~so , c l

más eficaz pa r a actualizar el
,

tí s tica en su ma r cha viva , pa r a

di -

pl~ce r

estudi o del estil o es el medi o

pl~c e r

es tétic o d8 l a crc3ción d r -

r~vivirl o

bién es v e r dad que hay multitud de t es i s

Ta~

o r ee xperimenta rl o º
~ ~ ct o rdles

que se ocu -

p3n es pecialistament e nada más que del lado i diomático de una
obr a o de un autor ,y que,por s í mismas , no pr ovocan un3

~ ~ 1n

mación por la nu . . . va dis c iplina . Pe r o es quE: esas t es i s ,a
no son más que
tiJ ! :, tico . La

tr ~bajos

auxili 3 r ~s

estilístic~

es t i

1k&gt; más

p3 r a un ve r dade r o es tudi o cs -

estudia el si s t e ma expresivo vnt e r o en

su funcionamiento , y s i una es tilístic a que:. no se ocupa del l ado
i diomático es in cornpl e t a , un a que qui e r a llc;na r sus fin es ocupán dose soldment e del lado idi omá tic o es i nadmi sibl8 , po r que l a f or ma idiomátic a de una ob r a o de un Jutor no ti ene significac i ón
si no es po r su r elación con la construcción ent8r a

y c on el

j u~

go cualitativo de sus contenidos .
Ama do Alons o

-

( La Nació ~, Bue~os Aires , 9/II/941 )

(l~F c rdina~d

de Sauss ur e , Cour s de linguistique gén e ral e . Int rodu~
cion y capitulas III y IV ;hago un r ~ sumc n ( n el t omo Ir14c nu es t r a ©0lecciín de fils tudios Estilistic os , página s 95 - 96 nota: l engua
es el conjunto del mate rial y su sistema de funcionami ento; es CQ
mo el juego del ajGd r c z,distinto del de l as damas ;habla es el l~
do individual y ejecutivo del lengu~je , c on su margen de libre ori_
ginalidad;es como una pa rtida determinada de a j e drez .

-

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3359">
                <text>Epístola a Alfonso Reyes sobre la estilística </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3360">
                <text>Filologia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3361">
                <text>ALONSO, Amado.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3362">
                <text>Alonso, Amado&#13;
Epístola a Alfonso Reyes sobre la estilística / Amado Alonso--Montevideo : FCHE. Instituto de Filología, 1952; 9 h</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3363">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3364">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3365">
                <text>Bach. Gonzalo Marín.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3366">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3367">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3368">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="429">
        <name>ESTILISTICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
