<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=58" accessDate="2026-05-15T23:40:37+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>58</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="343" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="576">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a5c14242124564a17ba3bf6ec3e58679.PDF</src>
        <authentication>713f9e448619a8c731f2b09821694257</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3771">
                    <text>- U "9S6T
JOS9JOJJ ^9 JOd Opi^lJip 'BDIJ9U3^ 9p OUOJBJOqBq ¡3 U9 0pBIU99J9

aan u
aaa ^ qqu
:iSB BJJ98 OUdUIOUdJ 9JS9 ap OaijauaS OUISIUB09UI [g
•zpui ap Buojnap ap jopa bjbcJ
aopiqíi^ui ajuBuiuiop p uoa apaans ouioa 'soanoso sofo bjbc! Jopiq
-iqui 9iuBuiuiop un ap Biauasaid B[ opuB^daaB ouauípuaj a^sa Baqdxa
aojiiB ^g 'gojnaso sofo B aiuajj 'ajuBuiuiop [a sa oaB[a jopo p anb ua
g 'jajsXg pBpiJB|n^ajJi Bun ouioa aaajBd^ anb BpBj[nsuoa BijBi^oqq
-iq B[ ua osea uní)[B uoa souiBJjuoaua sou 4BUBippuaui Biauaaaq ap
odii p ajdiuais opuainéis 'oAisaaaa p oaBp Á a^UBUiiuop p sa so^naso
so/o anb a^^ns soipnjsa so^ ap pBpipjoj B[ ap uaxq ig -ouauíouaj
pj opuBJ^uoaua ou '*^ 'j^ *g A soauin^uBs sodru^ 'sofo ap jopa aj)ua
aB^uq a^sixa is uojBipnisa s uasjBg A aSnBjj B3jbuibui(j ug
•BpBaipui BqujB
uoisiuisbj^ ap buijoj b^ opuam^is ua^iuisBj) as a^uauíBJBp sbui anb
S9J9J9BJB3 so[ ap oun sa sofo ap jopa ap Biauajaq B[ &lt;p uipo^) bjb^
•opd A sofo 'pid b^ ap sojuauíSid soj
ajiua uppBpj BunSp jBJ^uoaua ap opuBjBJj BqBJjsny ap sauaSuoqB
001 ^p sui pp jopa p sajajaBJBa sojjo aj}ua Bipnjs^ ^ ^^qqV
•soiJBjipajaq
S9JO^9BJ sosa ap sisipus p uBaqduioa oxas p A sap^pa sa^uajajip sbi
un^as sofo so[ ap jopa pp oiqui^a p ^saua^ soijba ap uoiaa^ B[ jod
opBuiuija^ap sa siji pp jopa p anb uauaiisos sojjo A ^ suajag
'ojnaso a^uBuiui
-op p a^uaaj OAisaaaj ouioa BniaB ojBp jopa p pna p ua 'ojjouio]
-ap jsd ajduus un ouioa UBjJodxuoa as jojobj asa ap sapssuodsaj
sauaS so^ sajoinB sounSp unSag *BpBipnjsa aiuauíapBjapisuoa opis
Bq ajquioq p ua sofo ap jopa pp Biauajaq b^ ap BzapjnjBU Bg

NOIJDfiaO^IMI

ua sofo ap jopo ap oo¡4aua6 ouusiuooa|/\j

* VU3SON 3Q 3I133V1 VMVSÍ1S

�En ambos padres la presencia del inhibidor I impediría la ma
nifestación de B, ojos oscuros. Si bien en la descendencia podrían
aparecer individuos semejantes a los padres, por azar en uno de cada
cuatro, estaría el recesivo i en doble dosis, permitiendo la mani
festación de B.
El mismo autor cita finalmente que han llegado a su conoci
miento dos nuevos casos semejantes, que según él reforzarían la
hipótesis. Nosotros también tenemos referencia de algunas familias
similares, las cuales no han podido ser aún bien estudiadas. Se trata
de familias en las cuales siendo ambos padres de ojos claros tienen
hijos de ojos oscuros.
En base a estos hechos surgió nuestro interés de confirmar si el
mecanismo genético para color del iris en nuestra población era el
mismo que para otras poblaciones ampliamente estudiadas.
Para nuestro trabajo siguiendo a Riddel 6 y 7 consideramos
ojos claros aquellos que presentan una coloración azul, gris o verde,
y ojos oscuros todos los otros con tintes en el tostado y marrón.

MATERIAL, MÉTODOS Y EXPERIMENTACIÓN
Analizamos la frecuencia del gen para color de ojos en la po
blación de Montevideo. Con este fin elegimos al azar 11 escuelas
de la capital con una población total de 4.270 alumnos.
En cada uno de ellos observamos el color de los ojos clasificán
dolos según Riddell.
Corresponde señalar que las escuelas fueron de diferentes barrios
y todas del Estado de los 4.270 niños observados, encontramos que
presentaban ojos oscuros 3.665 y ojos claros 605, lo que da un por
centaje para nuestra población de:
Ojos oscuros

85,83%

Ojos claros

14,17%

Aplicando la fórmula de Hardy y Weinberg a la población
vemos que los valores génicos son:
q = 0.38
p = 0.62
Los matrimonios posibles con descendencia de ojos claros pue
den ser:
A)Claros

X claros

= aa

X aa. En este caso todos los

hijos debieran tener ojos claros.
B)Claros

X oscuros

2pq

= aa

X Aa luego:

X1q

p2 + 2pq21 + q
- 78 -

�•

:opennsaj:
-18 ja opuaraaiqo 4sx aP ^jsnfB ap Bqamd bj ajueipara sop^na
-jbo so[ uoa sopBAjasqo sajojBA soj souiBfajoa uoiaenu^uoa y
*I8'69 soanaso sofo ap Á 69ic; ap ¿as Buaqap soj
-bjo sofo uoa sofiq ap oaaumu p By X BV
'f^^^Z sojnaso sofo ap Á 9'6 3P ^^S Bjjaqap soj^p sofo uoa
sofiq ap ojauínu p bb X BV ^oiuouiijibui u^ "uoiaB^qod ap sojBp
so[ b as^q ua asjBjadsa b soatjoaj sajopA so[ oatq

% 88'86

% 99*9

% 8S"0¿ % W6Z
—
ojudsq

OJB^3

sauopj odoj^

L

—

01

n

S

0¿

oanasQ

oino

^8

6
8

o.inoso

ojnaso

OJBp

X
X
X

OJnasQ

OJB[^

OJB^

SBI[TOIB^:
aP éN*

sopBA.lasqO

p ub;uss
-ajd sofiq so[ ap pjo^ p 'soi^p sofo ap ssuosjad aj^ua soiuouii.tjbui
ap sosbo so[ u^ *safB^uaaJod ua sajopA sosa opuBsajdxa ssi^opau
-aS ff ap oipnjsa p ua sopiuajqo saaojBA so[ oSatq souiBzipuy
'% 8S*¿ :3P sa 8O^BP sofo ap sofrq ap afBiuaa^od
p sojnaso sofo uBjuasaad saap^d soquiB anb ua sotuouiijibui u^
'% fS'LZ :9P sa sojBp sofo uoa sofiq ap afBiuaajod p
sofo auaij sa^niíuoa so^ ap ojos oun anb ua soiuouiu^bui ua uoxa
-Bjqod BJjsanu BJBd sopBjjuooua soaiua^ saaojBA soj opuBaxjdy

1/1

:sa bb ap
Biauanaajj bj anb ua By X BV — OJn:jso X oanasQ

�X2. En los casos de matrimonos Oscuro X claro = Aa X

0

C

0- C

(0 - C)2

(O - C)2

c
10

9.36

0.64

0.4096

24

24.64

0.64

0.4096

* 0,04376

0.016623
0.060383

P = 0.90 a 0.80
X2. En los casos de matrimonios Oscuro X oscuro = A a X Aa.

O

C

O-C

(O-C)2

(O-C)2

c
5

5.69

0.69

0.4761

0.083673

70

69.31

0.69

0.4761

0.6869
0.7706

P = 0.50 a 0.30
Estos datos muestran pues un gran ajuste entre la hipótesis y los
resultados del estudio de nuestras genealogías.
Si bien el número de familias estudiadas no es muy elevado,
estimamos que puede concluirse que el mecanismo de la trasmisión
del carácter en estudio es igual al conocido a través de numerosos
trabajos efectuados en el hemisferio norte.
En principio descartamos toda otra forma de trasmisión here
ditaria por lo que las anomalías constatadas encontradas en la lite
ratura y aquellas no estudiadas aún en genealogías de que tenemos
referencia, deberán tener una explicación de otro orden, como po
dría ser la propuesta por Eyster.

- 80 -

�- 18 -uuy 8 f j^ 'iPPptH(¿
'Z^-U61 'L^zStZ :II saiua^ng iiuy 8 í j^ 'IPPPÍH(9
"^8I-¿I :()8l s^iuaSng uuy -uasaBq-g^Miajj -jj puB 'j^ 'aSnBj^(^
I uP3IIa 'd 'U!PO(^
:9Z *PS "PB:)V "^O '0OJd "O 'H 'j
S6I ^^-ó^S :()II -doj^juy -s^qj -f -ujy -Xapy ^ -^ pus "^ y ^iqqy (1

vuvvoonaia

PJOM ^^^H^8íUI9ll4l 9P SJtl91BIJSaAUT S9p JBtl
n99 99AB ^U9pi9UIO9 SnU9^qO SJB^JtlS9J 89^
•S9TÍoO[B9U9^ 899 8UBp
9ATIOJ1 UO^nb S9|^99 B lU9lSn(*Bt8 UOIJB|ndod B^ Jnod S99[n9JB9
S9^ 18 9^U9UI9[BUIJ 9niUM9)9p UQ *9[dnO9 9nb^q9 jnod SJIB[9
89p 99AB 8[IJ 9p 899UBS8IBU 9p 9JtpqBqOJ[d B^ ^UBipnj9 U9 S9|[IUIBJ ff
8Il[d U9 9sk[BUB UQ '9J919BJB9 99 9p 9nblU9^ 99U9nb9JJ
UO 19 'paESBq nB 89STjd 'O9piA9}UOJ\[ 9p 69JO99 XI aP
S9p UOT1BJO^O9 9p UOiqjodojd B^ 9ipiH9 UO flBAB-H 99 8UBQ

•9J9jstui9jj qjJto^[ gq^ jo suoiiB^ndod gqx ui q
oj jBjiuiis si uoijBjndod jno m sanooo ^Bqj uisiuBqogui ^aBjxp^agq jo
gdAj 9q^ iBqj pguinssB oq oj si %i os 99U9J9jjip )UB9ijiu^is Xub Moqs
^OU S9Op S9inSlJ p9^Bjn9JB9 pUB p9AJ98qO 9q^ JO UOSUBduiO
*MBJ
pUB XpjBJJ 9qj JO 8UB9UI Xq pOipniS OJB S99JipGd JUOJ •89U9 JO JIBd 9[SuiS B JO 199JJ9 9qi SlTIUIUnSB J9^9BJBq9 JBqj JOJ
(p9uiuu9^9p X9uonb9Jj u^S 9qi puB p^ipms si ^o^piAgjuoj^ jo sjooqgs
U9A9[9 uojj U9jp[iqo QLZf jo soXo 9q^ jo jnojog

•9^JOU OU9JSUU9q ^9p 89JOpB^lJ89AUl jod J9J9BJB9 9J89
8OpBJ)UO9U9 8Of UO9 89JU9pi9UTO9 UOS 8OpiU9^qO 8OpBl[nS9J SOq
•SBjSojB9U9^ SB^S9 U9 8OpBAJ9SqO 8OJ B UBJSnÍB 98
UOl9B|qod BJ BJBd SOpB[n9[B9 S9JOJBA BOJ 18 9^U9UI[BUIJ OpUBUTUIJ9J9p
'SOIUOUITJ^BUI 9p Odl^ BpB9 U9 SOJB[9 8ofo 9p SOÍiq 9p 8O^U91UIT9BU
9p pBpqiqBqOjd B| OpUBipUJSO SBqiUIBJ fr^r SBUI9pB UBZT^BUB 9
•J9^9BJB9 989 BJBd B9TU9^ B19U9U99JJ BJ BUTUIJ919p
98 X JBZB JB SBpBlUOJ O9pTA9^UOJ^[ 9p 8BJ9n989 JT ^P so^ía OLZ'f ^P
SOfo 9p JOJO9 9p UOl9JOdojd BJ BipUJS9 OS OÍBqBJ^ 9}U9S9jd J9 Ug

�El poema LXVI de Cahjlo
(LA TRENZA DE BERENICE)
Traducción y comentarios
por
OLAF BL1XEN

Los críticos acostumbran a distinguir dos partes en la producción
poética de Catulo: una, constituida por las piezas de menor extensión,
los epigramas, de metros diversos, que él mismo, con modestia literaria,
llamara nugce; la otra, integrada por los poemas doctos, mucho más
extensos, en los cuales la influencia de la poesía alejandrina se mani
fiesta de modo preponderante. Tales producciones ocupan una posición
central en la ya clásica ordenación del Liber, y están señaladas con los
números LXI a LXVIII. Debe exceptuarse de este grupo, no obstan
te, la elegía a Ortalo, que por su espíritu pertenece al conjunto de
poemas menores, y, hasta cierto punto, la extraña composición en
dísticos elegiacos que lleva el número LXV11. Esta, por su estructura
dialogada, se aleja de las nugce, pero también difiere de los poemas
eruditos por la espontaneidad de su inspiración.
Entre ambos grupos de poemas, el que ha merecido el más cálido
elogio de la posteridad, y el que le ha otorgado el lugar prominente
que ocupa en la poesía de la antigüedad, es el constituido por los
poemas breves. Aquí el poeta descubre al máximo la rica gama de
su sentimiento lírico, y, con frecuencia, la crudeza de sus pasiones y
la violencia de sus arrebatos. En estas composiciones menores la po
tencia sentimental de Catulo aflora en toda su variedad, libre del
peso de la erudición, del prurito de la preocupación estructural y
del respeto un tanto tiránico que impone la tradición helenística, con
la mirada vuelta hacia un pasado extinto e irresucitable. En las nugce
desborda la pasión amorosa, fluctuante siempre en esta alma tornadiza
entre la alegría y el desasosiego —es la época en que todavía resplan
decen los candidos soles (VIII) y en que aún pueden señalarse con
piedrecillas blancas los días felices (CV1I). Otras veces afluye el en
trañable afecto que la sensibilidad un tanto enfermiza del poeta depo
sitaba en sus amigos, y que se evidencia en ingenuas demostraciones
(IX, XIII, XXXV, L), en bromas espirituales (XIV), o en reconven
ciones sentidas (XXX, XXXVIII, LXXVII). Pero también esa alma
se agita con el odio, con el desprecio y las ansias de venganza. Enton
ces vuelve sus dardos contra el amigo traidor que pretende arrebatarle
el amor de Lesbia (XXI, XL) o hacia los más afortunados riva-

- 82 -

�tp ojuatuuioa a auonnpoxjuí '

ODi!3oyoyij OU9JTJD ya uod opjanoe ap ayqisod pBpiyapry jo Avia sy uod
'.TBpBjseaj b opBjiuuy Kjqq ^s oynjB^ anb cujsoraap 'sosuajxa aiuBjssq
'oSau^ Binaod yap soiuauiBjj ap uoiDBjadnoaj By opaBna 'oySis a^uas
-ajd [ap JijJBd b ouis pBpjaA ayqyijaAoxiuoDui ouiod piaaiBdB ou ojsgy
•ojbuij[b;^ ap JojonpBjj un aiuauíByypuas sa oyniBj^ saomauag viuo^
B[ ua 'sajuanj sBjurjsip Boipjsa uoiaBaja B[os Bun ua opuaipunpj saa
-aA b 'souijpuBÍa[B so[apoui ua ojídsui as B^aod ojjsanu anb asaiaap ap
-and sauoiaisodmoa sbj^o ap SBj^uaixu anb ojsand 'jB[nuis BiABpoj sa
o[n}B^ ap Bjaop Bisaod B[ ua BiSap Bjsa Bdnao anb upiaisod sq[
•aomauaq ap vzuauj^ B[ apuodsajjoa 'boij
-sjuapq uoiDB^ídsut ap 'sojxpnja SBuiaod ap ojunfuoa ajsa y 'Buja^a
jBJnjafuoa ajuauiBiTDi[ souiapod ou pBpqiqsjsa BXna 'oduiaij ojjsanu
ap soapa)sa sapapi so[ ap Bfrq '[BnjaB Biauajajajd Bjjsanu ua X^q
oAijB[aj ap anb o[ jaaouoasap Biaas o[p anbjod 'ojuaui oj[B ns JBau
souiBj^qBS ou anb 4oJBqraa uis 'oijata s^ 'soaxitjta so[ ap uoiaBunqsa B[
ua X oqna oaiyqnd [ap ojsnS [a ua oueyd opunSas un b BpBapj op
-Bpanb Bq 'jB[ndod biu[b [a ua ubiaia ou bX anb sauoiatpBJj ap SBiauaa
-sTuiuia.i ua X 9BUBpuo8a[ sauaSBuii ua B8aiydsap as oaiSoyo^iui-oaiaoisay
o^uaiuiiaouoa p X 4uoiaBJoqB[a ap opBj ouuxbiu p bzubd[b uoiaisod
-inoa B[ ap B^njanjisa B[ pna B[ ua 'Bjipnja Bisaod ns 4oiqtuBa u^
•MBisaod Bns Byyap oaija^Bd oijbjj a Bjado Bns syyap xiund nid ui
bjoíj^b aqa ojutjst a auoiSuj bj) o;iyyjuoa yi :oiui;si,yyap B)aod [i a BjnsiA
bjta Bns Byyap iiujbo p^y • • • botji[ otDiad a BAijisuas aiuauíBAisnyasa
iscnb pjip 'ajuatupizuassa BJtnjBu íbib[bui BjiyiqB^ají Bijdoad Bypp
ojBuayaAAB a azza^auaj tp oic^assB 4o^uauiijjBqqBt[[B a auoizBj[Bsa4[[B
ayiaBj toAissaaaa 'ojBuaajs 'oauBjiqns a —(^) oyp^ny addasni^ aaip—
aeénu ayyau oyn^B^,, 'ajuBundai saaaA b BjsBq X opnja ouisiyBaj ua o
ouisyjiy a^udJBdsuBJ) ua Bjanj 4a^jB ua ajuauíayqBtJBAui UBqBjnrasuB.ij
as 'Bayia^sa uoioeaja B[ b uBipuaasBJj o^uBno ua 'sBiauaAtA SBpBJiuoa
•ua s^Xna oaad 'scpcf^a^ua ua jByyejsa b o bji ap asjaaamaaisa b ojucid
'oaiuiijopia '[BuoisBd X opBjysxa ajuaiuBjaduiaj ouisiui un ap osjaAaj X
osiaAUB ouis ubj3 ou 'soaiiaiyiuB BiauaiJBdB ua oyos 'sojaadsB soquiy
'BjaqupB ajuBiuü ns o soyjB^sajap so^iinaua sns bjjuod buijb ayqimai
sbui ns uaXniyjsuoa anb Bsouozuod BA^aaAui B[ X zaos Bijnfui B[ uod
ayqijiidiuoDui sa ou 'saaeSoq sns b opB^Bdas Jtod UBUiojaj anb sbiujb ap
so^auBdiuoa sns ap apídsap as o o^ey ya ua aoafaAua anb oaiujiiq ^a(
-Bq p B[draajuoD opuuna BipouByaui ap Biup ns apBAur o ttSB[si sb[ ap
Bpad,, B[ u^apoj anb sbiU&gt;b sepidraq sb[ ajuB aAanuiuoD O[ anb B[ 4bi
-aod pp pBpqiqisuas BpBDiyap B[ oaa^ "SBianfui S3doj)B ap oiafqo 'jBsa^
oidojd [B UBUopiad ou oipo X oíaaadsap 'ojuaiuiiiuasaj ap sauoisajdxa
S91BX (AX3 'AI3X 4JH3X 'IIA1 'ill) sosoaapod soy ojub BzuBAijd ns
ap sopiyBADjd 'uoioacxa B[ X oqaaqoa p aju^ipaui seunjaoj sajuaSai
ubsbiub anb sooiyqnd sajquioq soaipnduit soy bj^uod o (IAXXX 'IIXX
\AIX) s^yq^ioajdsap Bznf anb sajo^uasa soy o (XTXT 'XIXXX
'HAXXX 'IAX) sBiauaaapjd sns ua opB^uBydns u^q oy anb say

�de la época, y hasta dístico por dístico, el original del bardo de Ciíene. Con absoluta razón entonces han hecho notar algunos críticos
eme es improcedente reprochar a Catulo los defectos básicos de un tex
to que no le pertenecía —los pecados originales del poema— como
lo son la frialdad del sentimiento, no disimulada por las invocaciones
convencionales que jalonan la composición, la artificiosidad de la tra
ma, el rebuscamiento de las narraciones míticas que la adornan. Y
tampoco le son atribuíbles los intrínsecos méritos de la elegía: la gra
cia amable que rodea la leyenda, la belleza de las descripciones, la
factura sabia que ordena la narración malgrado la desunión aparente
que disfraza de espontánea fluidez lo que responde a rígido plan de
creación estética. En verdad, en este poema corresponde juzgar a Ca
tulo únicamente como traductor, aunque la época en que vivía, y la
circunstancia de ser él mismo un creador eminente, permiten consi
derar con indulgencia ciertos apartamientos intencionales del texto
griego, que motivos artísticos o el imperio de la forma lo llevaron a
adoptar.
Veamos, pues, a qué concepción estética responde la Trenza de
Derenice y cuál es la sustancia histórica y legendaria que anima la obra.
Frente a la literatura de la época clásica, que se enraizaba directa
mente en el pueblo, auténtico portador de cultura, la literatura del
período helenístico se aleja progresivamente de las masas. Con la con
quista macedónica se extingue la independencia de las ciudades y se
esfuma el ideal de la polis. "En adelante —escribe Croiset (2)—, no
siendo ya la ciudad sino la sombra de sí misma, la literatura se torna
a un tiempo más individual y más cosmopolita, y también más sabia.
Ya no sale de las mismas entrañas de la ciudad: es una literatura de
escuela, de cenáculo, de biblioteca, de gabinete". El resultado es la
muerte de los grandes géneros de raigambre popular, en especial de
la epopeya heroica y del drama. Y como las letras brillan con par
ticular esplendor en ciudades extranjeras al mundo helénico, pero do
minadas política y socialmente por una élite minoritaria griega, que
detenta el poder por derecho de conquista, los escritores se dirigen
ante todo a esa corte, todavía apegada a la gran tradición de los si
glos anteriores, de la cual se presenta como directa continuadora. Por
otra parte, es esta corte la dispensadora de favores y regalías. Al lado
de las creaciones de una semejante literatura —mundana, brillante,
espiritual— se desarrolla con vigor y con afortunadas consecuencias
una literatura, erudita también, pero destinada al comentario y exégesis de los monumentos literarios de la época clásica y antigua, y del
mismo modo progresa la investigación científica. Es cierto que se es
criben todavía epopeyas artificiales y dramas de gabinete, sobre asun
tos en que el interés público ya está ausente, y que no pueden parecer
sino lánguidos remedos de modelos más perfectos, brotados en un cli
ma que había favorecido su espontáneo surgimiento. Pero por cierto

(2) Alfred Croiset et Maurice Croiset: Histoire de la Littérature Grecque. T. V,
pág. 3. París, 1928.
- 84 -

�- S8 p uqptpa 'IIAXX BuiBiSid^ (5)
U9pipa 'IIIAXX ^tUBjSid^ (^.)
^61 M "P? 3 '..s^jpoi saqag sa^M 'u9qE3 ai;iu3
op u^panpBJ? ej un8as 0413 •sEiqo sns uEqEaijua anb sojeaii soj e ajoui aso
uoa BjaiqEZ ooeuiiie3 anb iq^ 3Q -sosoipiAua op eiuej UEqszoS anb 'sBpon
ap Bjsi b¡ ap sajuBtiqEq soAiquiud so[ UE^a (^3M^Y3Jj)
sauínblajL so^ (g)

3p oasnp^ pp oiuouojjsc p Baiuanaua bj euiíhua pp uoianps Bq *oiav?[
-ud p Biainbui as :a)uaaiBsoua)siin aaajBd^sap 'oSjBquia ms 'Bpuajjo
B^ •Bp^jjtp^r aouisjy ap ojdtua^ pp jBjp p ua BpB^tsodap sa BpBi
-joa Bzuaj^ b^ X Bsauíoad ns Biipj B[ saauotua a[dum;3 #o}ixa a^uBuosai
opiuai Bjjquq ppijo Baiuoja v^ unáas anb eaipq BUBduiBO Bun ap sand
•sap 'oáuuaua ns ap aopaauaA asaj^ai bojbuoui p anb uis oduiaij o^
-^b^ BSBd o^^ 'JBqiuiBj oiabj^b un JB^uaA BJBd 'eiJig ap oanapg BJiuoa
opipuaaduia uq anb jcjqiui uoiaipadxa B^ ap OAps opjn;ijsaj sa vq
Xa.i [a is Bja^aqsa ns ap ^zuajj sun sap^pruiAip sB^ b ojoA-xa omoa
a^auíojd 'saja^aaA^ jjj oauio[oi(j uoa BpBsodsap ajuauíajuapa^ *ojdiS'q
ap aama^ag Bupj B^ "oiiiu X Bijoisiq ap buib^^buib Bun sa pjjuaa bui
-ai oXna 'sBpBjapoui sauotsuauíip ap Buiaod un sa aaiwa^a^ ap nzuau^
vi 'Baoda B[ ap SBiauajajaad sb[ uoa X SBapi SBjsa uoa opaanaB aQ
*(S) t4¡^BaV ^P 8&lt;&gt;z-I9^jSa SO[ X 8BI[IIA S?q
ap ojnjj 'sajijns sauoiau^a 'aAjBg?, rBuiBJt^tda un Bjjaia anb v\ uoa uop
-BuiBpxa b^ ua BisaijfUBui as Bai^aod buuoj b[ aod uoiaBdnaoaid ns \
'(f) tt^uSndaj aut oaqqnd sa anb o[ opoj íunuioa ajuanj v\ ua oqaq ou
ísopoj b aaajjo as anb aiuBuiB v\ Bzijojjoq aui tajqmnpaqanuí B^ ap
sosnd so[ iibj)sbjjb as apuop aod ounuea p oaainb ou íoaipia Buiaod
p oipQ,, :[Bnjaapjui pnjijaB Bjsa aaqos Bjaod p a^sisui ButiBp^ bi3o[
-oiuy v\ aod sopBAaasuoa SBuiBaSida sounSp ug "^sousb so^ ap ojidaaj
-sa p ou *BaaBÍfra b[ ap opnB ojuua p aaB[d sauainb b so^anbB BaBd
oiubo sand 'oazapaqQ *Bas anb Bqaaaisa aod Bina ni an^is :o^l *oqo
-ub ouuuBa p aaqos m 'soaio so^ ap s^anq v\ aaqos oXni p s^aznpuoa
ou anb X soaaBa so[ UBiuanaaaj ou anb bta b^ sbSis anb uaiquiBi ouap
-ao ai ^ 'BUBiAq 'Bsnj^[ b^ oaad 'osuap Xnra opuiaaaaajo anb X^q 'oira
o^iiub 'Biaod qo 'osuaiaui |g :opig opdy auiofjp *Baaa ap B^qqBi b^
sB[^poa son aaqos asnd zaA Baauíiad aod opu^n^ • • #jui B ou 'ouanai pa
aaauaiaad sna^ b raiucqumiaa Buiaod un^uiu sojm soj aaiua sianbsnq
ou X 'Bsaad BiuadaB B[ ap ou 'aiaB pp cpipaui B[ uoa eaipod Btauaia
uu pBznf •••SBuaaap sb^ba aod UBiuana as soub siui oaad 'ouiu ap
ouioa 'sBaqBpd seunSp auaii ojpa un tsosaaA ap saacqiui soqonuí ua
saoaaq so^ b o • • *saXaa so[ b aBiuBa BaBd onuiiuoa X oSaB^ Buiaod un
b uij opBp aq o^[,, ruoiOBaaa v\ aas aqap anb apuaiiua omoa X 'soaii
-aod soiuaiuiipaaoad X sauoiauaiui sns opis UBq sapna Bsuapp bsouiej
Bisa ua Ba^pap oaBmtp^ 'saaoiaaisod saaoinB ap sbiio aod sopBiuama[d
-moa aiuarapiaaBd X 'laXdB^ snqauXqaXxQ so^ aod sopBAaasuoa *(g) sau
-ínbjaj^ so^ v vjsondsa^ v\ ap souiaasod anb soiuauíSBaj soj ua opBa^
opis Bq sou aoiuaudfj ap nzuaj^ v\ ap aoinB pp oaiiaod oiaBapi [g
•oipog oiuopdy uoa oaiiisos 'uoiaip^ai sa un^as 'anb Baimapd
B[ ap X 'sauotaBisajTUBra s^p^aaipa sns ap B^nsaa omoa 'orastuoaaBui?
aiuBfamas ua uaaanaui sauamb aaiua oaBunp^ b aeiuoa somaqap ou

�Alejandría, Conón, quien descubre en el cielo una nueva constelación,
y afirma que ella no es otra que la trenza real, que la diosa ha trans
formado en cuerpo celeste. La explicación, malgrado peregrina, resulta
satisfactoria, y el palacio recobra su tranquilidad.
Para un poeta erudito y delicado como Calimaco, la sustancia era
propicia para ser trabajada artísticamente. A un argumento que le
permitía exhibir su versación mitológica —especialmente en cosas y
hechos divinos poco difundidos o de dispersión regional— se agregaba
una situación poética apta para las descripciones tiernas —las lágrimas
de la esposa abandonada, el dolor del lecho desierto, la melancolía de
la trenza y sus hermanas que separadas lloran su destino— y que no
excluía ciertas caídas al erotismo. El asunto, además, encerraba en sí
una de esas antítesis tan caras a los alejandrinos, oponiendo la gran
deza del universo a la pequenez de un despojo humano. Sobre todas
las consideraciones, era una ocasión ideal para una hiperbólica ala
banza a la reina, que en definitiva será preferida por la trenza a los
mismos dioses. Y Calimaco, hábil cortesano, pone estos sentimientos
de devoción y apego a la persona real en las palabras de la trenza, en
lugar de descender directamente a la adulonería pedestre. La com
posición, pues, es, como parecen haber sido las elegías de Calimaco,
Una pieza de circunstancias, escrita en ocasión de un suceso palaciego,
y directamente dedicada a sus soberanos.
A pesar de ser creación poética propia de una época decadente,
no deja de ser una verdadera obra de arte, y es por cierto de lamentar
que el texto de Calimaco no haya llegado íntegro hasta nosotros. Es
verdad que están ausentes del poema los sentimientos profundos, los
ideales elevados, las inquietudes y angustias trascendentes. Absurdo
sería hablar de un pathos calimaqueo. Razón tiene Croiset (6) al afir
mar que "aucun sentiment profond ne domine Callimaque; il fait une
oeuvre d'habileté savante, une mosaique patiente et ingénieuse". Pero
en cambio hay allí verdadera originalidad situacional —la trenza cuen
ta en primera persona sus vicisitudes— y un singular movimiento de
acción que transforma el poema en una especie de monólogo teatral.
En cuanto a la forma, imposible sería negar su sabia arquitectura, que
la crítica ha puesto de relieve, si bien con diferencias de detalle en
cuanto a las particularidades de estructuración. Para Bunse (7) la
composición presenta dos grandes movimientos yuxtapuestos: el pri
mero, la referencia a las lágrimas de Berenice; el segundo, la des
cripción del lugar que ocupa la trenza en el cielo. La primera parte,
que comprendería los versos 1-38 contiene el descubrimiento de la
trenza por Conón (1-14) seguido de un paréntesis (vs. 15-18) al que
sucede el núcleo central del movimiento primero: las lágrimas de la
reina (vs. 19-24). Y aquél se cierra, tras un nuevo paréntesis, (vs. 2528), con el voto a la diosa (vs. 29-38). Un análogo esquema modela
la segunda parte del poema. Tras las meditaciones sobre el poder del

(6)Op. cit., t. V., pág. 218.
(7)Heinrich A. W. Bunse: O carmen LXVI de Catulo, 1950, sin indicación de
lugar, pág. 27-29.
- 86 -

�aod
X BpBsiAaa 'saaj^^g 89H9g sag ap upiatpa bj souiBzijijn ooeia
"JlB3 3P lx9l I9 BJBd *(06I 'BuopoaBg 'sBjsaog 'ojn^B^) jxj^g UBnf
ap BjouBdsa bj A (''jio #do) aXspg *^ ap bj '('*}ia #do) asung oiusiui
jap uoisjaA bj '(s^&gt;6T 'OUBIÍ^Í 'IlnlB3 ÍP BíS9d Bi) ^iuBJtj^ *^ ap B[
'OUBÍÍIA[ '^iuiaB^ sisuauoaa^ igniB^) opouiisBti) aaojBA[Bg ap
uoiaanpBjj Bgaq b^ oubiu b souiiaüj uaiquiBj^ 'O[njB3 ap stía
-pija sauoiaipa sbjjo aod sopBzq^n ou oaBuiqB^ ap sojuauíáejj Bjuaua
ua opBtuoi Bq anb 4BpB^ia bX 'asung 'j^ *jj ap bijbjSououi a^uapaxa
b^ sa saja^ui piaadsa ag "iq^rg Bisrjdtrg sauuBoj b aqap as uoiodt.ia
-subji BXna '0S6I *'uog 'sisuaiuouog ^mtjsuj uinjE^uaiag Biinapsay
B[ ap sisuaiuouog xapo^ pp uoiaipa B[ b^sia b^ b opiuaj souiaq uaiq
-uib^ '(^S6I touíJX 'Hn^B3 TP OJÍIH II) sp^u-i^qn^) ap u^uBqaua^
•^ ap BpB)uaiuoa ts\ A (S^6I 'umuBiABJBg ninjouijE^ ranjojdijag snd
-J03) b^iubzzb^ -g ap '(6f'6I 4'P^ *a ls9JU9l S9II9a 89l) aXsjBg •) ap
scDpua sauoiaipa sb^ uoiaanpBJ) B^sa Bacd sa^uasaad opiua) souiajj
•saoiuauag niuo^y B^ anb soj)O uos ou pBpqiqeq
-o.id Bpoi uoa 'anb ciíi\ BJBd sopianpBjj 'BpBijBg pp sosj^a sojjaia,, ap
ojauBduioa ns b oziq ajsa anb oiAua pp ouis opjB^ ua ofap anb
ofnjjui pp ops ou B^nsaj SBJiaj ap sajqiuoq ap oiunfuoa ajsa
ap sopiaajaad sBjaod boj ap oun Bja oaBiuj[B^ 3^) 'a^qBjapisuoa Baa
oa^iJa ouioa pBpoojnB BXna 'uaui^ vuijvj B[ 'uojB^ oi^ap^ ap oujo) ua
uui[Bdnaí&gt;B as 'opiju^ Biaauajaad opioBuaa oXna b 't4soAanu SBjaod^, sojsg
•5od3¿^3^ o íaou wiaod aBiu^g ua oip as anb so[ b 'uoiaipBjj b^ ap saj
-uBziuapq sajopBAouaj 'souiibj sajopsaja sauaAof ap odnj ja ua a^uaiu
-.iBjnai^JBd Ji)uas oqaaq Biq^q as ouijpuBfajB Bjaod ojjna X
jap Biauanjjui Bg 'oaBiuijB^ ap jopsaiiups ajuaiAjaj un Bja
' (f6'6L *SA) BSIP BJ B X 89J9IJ SBSodsa sbj b
opiSpip zaA Bjsa 'ojoa oAanu un Biuaod ja BJjaia X (2Lm69 *8A) opBSBd
ja aod sauoiaBjuaiuBj SBaijoaunjáui uapaans anb bj b ' (89-^9 *sa) ojaia
ja ua uoiaBjaisuoa BAanu bj Bdnao anb aBnj jap uoiadiaasap bj aXnj^
-suoa oj a^aBd BpunSas Bjsa ap oajanu jg • (^9-JS *sa) —soj^sb soj aaj
•ua Bzuaaj bj ap uoiaBaojoa bj— oiusijaisB^Ba ja anSis (0S"6 #8A) oaaaiq

�CARMEN LXVI
(Coma Berenices)
Omnia qui magni dispexit lumina mundi,
qui stellarum ortus comperit atque obitus,
flammeus ut rapidi solis nitor obscuretur,
ut cedant certis sidera temporibus,
ut Triviam furtim sub Latmia saxa relegans5
dulcís amor guro devocet aerio,
idem me ille Conon caelesti in limine vidit
e Bereniceo vértice caesariem
fulgentem clare, quam multis illa dearum
levia protendens brachia pollicita est,10
qua rex tempestate novo auctus hymenaeo
vastatum finis iverat Assyrios,
dulcía nocturnae portans vestigia rixae,
quam de virgineis gesserat exuviis.

5. Trivia es la deidad de las encrucijadas, pero se halla identificada con Diana,
la diosa lunar, y tal identificación ya la encontramos en otro pasaje de Catulo,
el Himno a Diana, (34, 15). Según la leyenda recogida por Teócrito (Idilio XX)
Selene, a la que entre los romanos corresponde Diana, enamorada del boyero
Endimión, periódicamente llegaba hasta su morada en el monte Latmos, en
Caria. Tal cosa ocurría en la fase de la luna nueva, cuando el astro desaparecía.
7. Conon, astrónomo de la corte del rey de Egipto, Ptolomeo III Evergetes.
9. Sobre la lección de este pasaje acota Lenchantin de Gubernatis: "Haupt ha
corretto multis dearum V con cunctis... deorum per evitare la contraddizione
con v. 33 cunctis... divis e con Callimaco (fr. 34) ^^áfflV -^eot^.
Ma forse qui si tratta degli dei a cui si rivolge facendo una invocazione speciale,
mentre del v. 33 si ha l'invocazione genérica... Checché sia di ció, si pensi
anche che né cunctus né multus rendono con precisione xá^, sicché non
riesce singolare il loro scambio per tradurre xáaiv. H confronto con Callimaco
accerta deorum per dearum". A pesar de esta última observación, preferimos
la lección dearum por su congruencia con el resto del poema.
11. novo auctus hymenaeo: Este pasaje ha sido interpretado variadamente: para
algunos auctus indica "aumentado, acrecentado (en poder)" y se refiere al
hecho de haber extendido el rey Ptolomeo los límites de su reino hasta el
de Cirene, por el matrimonio con Berenice. Conforme con esta interpretación
traduce Errante (op. cit., vol. I): "al lempo in cui, con le nozze recenti esteso

�- 68 'OUI9I 3JS3
ap bibjj as anb bX '..sotjjs saquiij,, ouiod npnp uis 3sje]3jdj3]ui aqap sotx^ssy
•••simf upisaadxa bj b oju^na ug -EpBjiqjosap ajoqaadjq Eun ouioa
ppoui ojio ap anb *9g osjaA pp tuvtsy uiv^vo upisaadxa bj Baijdxa
B[ ap jBpijo upisjaA Bjsa osed opoj ug •&lt;&lt;BUBijpEg B^sEq oijoimaj aju^^sai p
opoj X BUEisns X BiuoijqBg 'BiuiEjodosapv bj 'sajExjn^ 011 p psaABJjB* 'sauoi9a.i
sBjsa ap SBajBuom soj sopoj b Epuaipaqo b^ e opianpai opuaiqBq X 'bi^bjx
ap X 'ojuodsapH pp 'Biuof ap 'biiijiubj ap 'Bpqi^ ap 'sajBjjn^ p apuanbB
ap upi^aj B[ Bpoj ap opBaiouasua (Xai ja) asopuaiqBq,, :aajp (uijuBqauaqj
jod opEjp) sqnpv ap uppdiíDsut ej ap opBjaSBxa Xnuí a^uauíBjnSas 'ojxaj
1^ -sajBjjn^ jap jjjjb s^iu sBdoai sns 9Aajj X oupaA outaj ja 93ejb uajnb 'sapS
-jaA^ jap BAijBDjpuiA upiaipadxa bj ap aiuaisdE oaijoui ja ^nj ajs^ -Xaj ojunj
-ip jap Bsodsa Bjauíud 'a^ippE^ BuaÍB ^nj ou anb bj b BSaxaBjEd Ejnfuoa Bun
ap opBjjnsaj ouioa 'ofiq ns uoa EpBuisasB apjBj s^ui X oanajas o^sBÍiq ns jod
ajs^ ap a^anuí bj b ouo.ij j^p BpBsjndxa ^nj 'eijjs ap oDopuy Xaa jap Bsodsa
'aaiuaaag EpEuiBjj u.7iquiBi 'jjj oauíojou ap BUBUiaaq Bun 'sbjsiuojd soj un3a
• ((,aiio[3 bj jtBsstiBqaj nBaAiiou jnoj uauíXq un juop,, pXbje^ -q ^3)
•^pEj^íuSij} o aSnB joXeui b opEAaja,, ap upiadaDB bzijsed ns ua 'sand 'asjapuajua
aqap upiaanpBU Busanu ua EpEajduia opv)]vx^ zoa bt "upiuido EJauíijd bj
b UEAajj soaijpjsjq sa^uapaaaiUB so-j •oiuouiu^bui OAanu jap j^nsuas u9paBjsp
-bs bj b opijajai ouiod .tipn uBja.idiajui soj^o '.pzzou aAonu aj jad a^uajod
'BUIUIJB3 -J3A ¡jjniB3) opouijsEn^^ ajo^BAjE^ X ..ouSai ji

b^ ^p sofodsap soj b oujoj ua
oujnjoou ajBquioa jap SBuas saajnp opuBAajj
'ouisy oi.iojij.iai ja JBjsnAap b asoqajBui
'oauatuiq ajuaiaaa aod opBjjBxa 'Xai ja opusna
'SOpBDIjap SOZBJq SnS OpUBZJB 'SBSOip SBJ B
BJBpuaxjo Buanp ira anb Bzuajj ajuaianj 'bjbjd
'aaiua^ag ap bzu^jj BpBjJoa 'puqnasap ara
'ajsajaa jBjqran ja ua 'uouo¡3 'orasira janbs
'sajaja BjdJJBa ns ap BjJBdB bj jooib aajnp sand
'baijjiij '^Sajj biaij^ 'BiraiB-q Bjnj bj b oraoa
íuapuoasa as ssjjajjsa sbj SBjaBxa s^aoda ua A
SBuiBjj sBJBja sbj jos jap uaaajnaso as oraoa A
'sojisb soj uBjjnao as A uaaBu apuop aqss A
'saanj sbj s^poj ojuoa o^iuijui ojaia jap uain)
ap vzvau^ vj)

iaxi viaod

�Estne novis nuptis odio venus? Anne parentum15
frustrantur falsis gaudia lacrimulis,
ubertim thalami quas intra limina fundunt?
Non, ita me divi, vera gemunt, iuerint.
Id mea me multis docuit regina querellis
invisente novo proelia torva viro.20
At tu non orbum luxti deserta cubile,
sed fratris cari flebile discidium?
Quam penitus maestas exedit cura medullas!
ut tibi tune toto pectore sollicitae
sensibus ereptis mens excidit! At te ego certe25
cognoram a parva virgine magnanimam.
Anne bonum oblita es facinus, quo regium adepta es
coniugium, quod non fortior ausit alis?
Sed tum maesta virum mittens quae verba locuta es!
Iuppiter, ut tristi lumina saepe manu!30
Quis te mutavit tantus deus? An quod amantes
non longe a caro corpore abesse volunt?
Atque ibi me cunctis pro dulci coniuge divis
non sine taurino sanguine pollicita es,
sei reditum tetulisset. Is haut in tempore longo35
captam Asiam Aegypti finibus addiderat.
Quis ego pro factis caelesti reddita ccetu
prístina vota novo muñere dissolvo.
Invita, o regina, tuo de vértice cessi,
invita: adiuro teque tuumque caput40
digna ferat quod si quis inaniter adiurarit:
sed qui se ferro postulet esse parem?
Ule quoque eversus mons est, quem máximum in oris
progenies Thiae clara supervehitur,

22. fratris cari: la alusión al "hermano querido" puede haber ayudado a la erró
nea opinión de que Berenice era en realidad —además de esposa— hermana
de Ptolomeo Evergetes, lo que, por otra parte, no contradiría las costumbres
faraónicas. Pero se trataba verdaderamente de su prima hermana, hija del rey
Maga de Cirene, a su vez hermano de Ptolomeo II Filadelfo, padre del
Evergetes.
27. Se refiere aquí el poeta a un hecho de la adolescencia de la reina, quien a los
quince años, luego de morir su padre Maga, hizo dar muerte al príncipe De
metrio de Macedonia —amante de su madre, la reina viuda Apama— que
pretendía casarse con la -princesa. Eliminado este pretendiente pudo entonces
contraer matrimonio con su primo el Evergetes, conforme a las disposiciones
que había adoptado el difunto rey, su padre. Desde luego que la calificación
de este crimen áulico como "hazaña" resulta poco comprensible para la moral
moderna.
- 90 -

�- 16 -

dgi
¿f -dd '*jp -do 'asung *a) oqag B ou ojad 'Eiqx 3P ojaiu ^ sog ap ofiq 'SBaí
-og tb opBaqdB jas apand o^ajjda jei i 'ojaiu = ^otíjoatí un a^au as j^
uoa ojuBna aod 'S9iu^ox(f ouiuipi ojbj jap oaijoui p BDijdxa oanbEunjBa ojxaj
p :ojaap ug •ajuBuimopaad upiuido oaod aaEq EjsEq Bia ouioa 'jos p 'soip^
E ou k. 'ajiou ojuaiA p 'SEajpg |e 'sand 'aapuajua souiaqap ^viy *S9tu9^oj,4
vxvp jog -avii{ Jod Eiopua^nq^sns 'saaippa soy ap t% (ií) n/^ upiaaaj Einaso b^
oiuauíEAiquijap opEJBpE Bq oaEui;iE3 ap sojuauíSBJj soy ap oSzBUBq p jnby 'ff
'SEdo^ sns ap aÍESEd
ja JE3IJI3EJ BJEd soqjy ^juoui jap saABij b jbub3 un ap uqiaaiujsuoa bj 'Baip
^ui Buan3 BpunSas bj ap jbjijiui uppipadxa bj ajuBinp 'safaaf b aXnqiijB anb
U9JSJ3A bj u9jaBjoa b 3bj) B^aod ja ojjaiq jap japod ja aqBsaj joíaui anb bjb^ *g^

'CJHX 9P ^lu^ipnaos^p o^epaad p osjno ns na
so^ueno aajua 'ojp sera ajuoui p bjsbi| i
¿ojaaii| p uoo jBjndsip bijbso uamb oaa^?
•ouba ua aanf anb pnbB Buad Bjsnf Bjjns A
'BzaqBa nj aod X i\ jod ojnf o\ 'jBsad ira b
'ajuaaj n\ auopuBqB 4Bnpj qo 'jBsad iva y
Bsauíojd u\ ap Bxaqq Bpuajp iva A
a^sapa B[ aqiaaj aui osa jo^
•BiadiSa Bjjai^ b[ b piun BpBSznfos Bisy p
'odraai^ aAajq na 'pnbB j^ 'BqBUJoi osodsa nj is
sasoip soj b Bpnaxp otuoa saauojua aisijamojd ara
'sojo^ so[ ap ajSucs e^ bjjjoo anb odmaij p j^
Buosaad bj ap BianasnB bj uBjaodos ou
soj osbob q? ¿oiubj oiquiBa oj soip an^)?
¡BptSijjB *sofo soj BqBaas 'jajidnf qo
'oubui bj saaaA SB^uBn^! ¡soiqBj sni ap uojaijBS
sajsi.ii ubj SBjqnjüd anb! *osodsa nj JijJBd jb sbj^[
¿soso.iapod sbui anbune 'uo-iejuajuí ou sojjo anb X
snpoq snj sajsaj oziq anb osouojS ojan janbB
op^piAjo sBq osBay? *Buanbad SBja anb apsap
oqaad nj ap jojba ja oazouoa uaiq oX oaa^
•BqnrABJjxa as uozbj bj 'opijuas ja opipjad X
oSaisos BqBjjuoaua ou opBqjnj uozbjoo j^
¡SBUBJjua snj ubioj sopuoq ubj sajojop an^)!
¿opiaanb ouBuuaq nj ap BiauasnB janja bj ouis
ojjaisap oqaaj nj jod SBqsjojj ou zaA jbj q?
•Bsoipo BJjanS bj BJBd opiJBui ns JijJBd jb
Buiai itu ap ojubjj ja opBuasua Bq oj ara tsy
SBpiáuij pnpaaA na uos 'sssoip qo cSBfanb SBs^
¿ouibjbj jap jBjquin ja ua sbuiijSbj sbsjbj opuaijjaA
BuaajBd Bjj^ajB bj osbob ubj^ojbui o?
¿SBpBSBa uaraaj sbj b osoipo jouib ja 8^?

�cum Medi peperere novum mare, cumque iuventus45
per médium classi barbara navit Atbon.
Quid facient crines, cum ferro talia cedant?
Iuppiter, ut Chalybon omne genus pereat,
et qui principio sub térra quaerere venas
institit ac ferri stringere duritiem!50
Abiunctae paulo ante comae mea fata sórores
lugebant, cum se Memnonis Aethiopis
unigena impellens nutantibus aera pennis
obtulit Arsinoes Locridos ales equos,
isque per aetherias me tollens advolat uinbras55
et Veneris casto collocat in gremio.
Ipsa suum Zephyritis eo famulum legarat,
graia Canopitis íncola litoribus.
Hic dii vario ne solum in lumine caeli
ex Ariadneis áurea temporibus60
fixa corona foret, sed nos quoque fulgeremus
devotae flavi verticis exuviae,
uvidulam a fletu cedentem ad templa deum me
sidus in antiquis diva novum posuit:

48. Los Calibes constituían una pequeña nación famosa por poseer minas de
hierro o por trabajar ese metal. Su sede no está perfectamente determinada,
pero era próxima al Mar Negro. Herodoto los incluye en el reino de Creso
(I, 28). Catulo se aparta del texto de Calimaco, puesto que en la versión
griega tanto la condición de descubridores de minas como de laboradores dei
metal, es atribuida a los mismos Calibes, mientras que Catulo introduce un
pronombre indefinido qui, con lo que traspasa estas acciones a un agente in
determinado.
52-53. Memnonis Aethiopis unigena: Durante mucho tiempo fue motivo de con
troversia la identificación exacta de este personaje mítico. Tal discusión puede
considerarse resuelta por el hallazgo del fragmento de Calimaco correspondien
te a este pasaje. Se interpretaba algunas veces como "hijo único del Etíope
Memnón" y se suponía que se refería al avestruz, que, según una tradición
recogida por Ovidio en las Metamorfosis, había nacido de las cenizas de Mem
nón, rey legendario de Etiopía. Del mismo modo, como referente al avestruz
se interpretaba la expresión "caballo alado" (ales equos). Pero resulta ahova
claro que unigena es la traducción de "^^TÓ^, (pariente por la sangre, her
mano consanguíneo) y que las palabras •Síj^ui; Ófí)Vr¡&lt;^ (viento fresco) sólo
pueden aludir al Céfiro, hermano uterino de Memnón. De ahí el epíteto
unigena, puesto que ambos tuvieron por madre a Eos, siendo Titón padre de
Memnón y Astreo de los vientos. La alusión al caballo alado también es aquí
explicable sin dificultad, puesto que los vientos eran muy a menudo repre
sentados como pegasos (v. H. W. Bunse, op. cit., pp. 53-54).
54. Para la explicación del oscuro epíteto Locridos aplicado a Arsinoe (hay otras
lecciones que atribuyen el epíteto a equos y a t7C7CO&lt;; en el texto griego)
conviene reproducir la opinión de Lenchantin de Gubernatis: "Si riferisce a
- 92 -

�- 86 • • 'ojo] anbjunjstsuoj — sjuSi ut xnjunjxaa sopxjxu avwuxaS 'jv\oa anbxxinp
— sv.nw xa^ v]]t jvpa sanuaj^ 'opva jxsxxxxtut — uwuoxoj ajuoxf ap uiv^^wns
'jaxo^ vxvp axapts — tuuaxa^^ anbjn 'jtjnj xaqt-j uia^^o ja snxaj^^tuD — xjuaxanb
vijniu ja avjxasaQ'" :9¿¡"8 -'oiposida aisa ajuauiEpaq Bsaidxa sisojiouiE^aj^ sb¡
ua oipiAO sauopEpisuoj sb¡ a:uua 9ao¡oa anb ojo ap buojo3 ns 9pnb a¡ btq
ap bjsj E[ ua oasax Jod BpBuopuBqB BupEuy B pi^uoaua sosiuoiq opuBU^ •(^)
^.ajuajBd
-subji opp pp(&gt; o ^.oiuauiBuiJij ojnd pp sojisb so[ a^ua anb BiBd,, rsuas
u9pjnpEij B| cuvn. ipinbx] j%\] q^yjpauj ap upiaaai b^ oxquiBD ua opuainSjs "uij
-UBiiDua^ k aXBjE^ ap upiaDaj b^ oSis \i\avj aututnj ut umjos au otxoa up jtjj ^^
BSapB BqBjapisuoa a^ sepiSe^ so[ ap BipuiEj e^ b aiuapaua^ad
ovarn anb.iod aoufsiy ^ opB3i|dB sa djjdxS = vwxS OAtiafpB 13 *(1BpdiSa Baaq
-u,, jod Biunuoput Bun sa (siaidouB^ UEp sauoijaai sbjjo) :snqtxojt] stjicfouoj "ge
"IÍM PP ^ozBjq soi 3P oun B ojunf Eq^jsa pBpnia
BJS3 •odoiiB3 ap Baiaa k Bjjpusfaiv ^p aisa pe 'uoiJija^ ajuom p ua jouoq ns ua
opiáua o¡duiai un jod BpniJipz ap op^da p aqi^ai inbB k (snua^ b oihei iod
.)iua(BAinba' aouis.xv'-B'!POJJV 3P ajquiou p uoa EpBaijiap auanuí ns b ?nj
'sapS.i3A3 ¡ap aapEd 'oippB¡ij j\ oauío^oij kax pp Bsodsa k EUBuiiaq 'aouis^y L9
•sopujoj ouioa Bppnasip
ubj sa (gi *[g) aJBSEd opipnjB pp avipt] uppaa^ b¡ anb oSiBquia uts ojxap
S3 "..o^bi ons ¡ap apuo a¡ ..aip?!,, BUiEiqa o¡¡n^E3 ajuauiEo¡Buv 'O^buiiüe^
u¡ a¡Buuou ^ auoizipiua Bpsinbs tp oi3Sojs a¡Bj, 'uix\o^vjua^ xjvpp ttjozo
ixjljo-j :Cj"92"6 '"uay 'PB AJI3S &gt;JP :pao3 iEp oduiaj un BiBjiqE auoiSai Bia
aip '¡¡odBjua^ B¡¡ap aouisiy ^P BIPP oiduiaj un ui asaoj B^jauaA aouisjy

sonSijnB so[ b oa^iiu ojjsb un opucrans
'OUIAip O[dlU9J \9 Ua BSOip TS\ O9O[OD 3UI
ua BpBueq unB j^ "BzaqBa Biqnj Bun ap
sofodsap sopBJBsuoo 'sojiosou uaiquiBj ouis
'ap sauais sb^ ap BpBjBqaaaB Bip un
010 ap Buojoa B[ O[os ub^ BJB^tiq ou
opia ^p sojisb soj aj)ua anb BJBd
:BidouB[^ bisod Bj ap BJopBjom BSaiiS bj
Bidojd B[ oAjais ns b oiAua osa bjb^
*B3O[oa ara snua^ ap ozB^aj ojsbd |a ua
Baja^a B[ aod ofanA ns ua amopuBz^ Á
'Bpijao-q ap aouisjy ap oj^qBa op^jB \9
4uouuiaj\[ adoij^[ ^ap ouBuuaq \9 xm Bis^q o2a[^
'saiuBjqiA sb[b sns uoa ajiB \9 opuai)Bq opu^na
4oui^sap im UBqBJOf^ 'sa^uB oaod uaiq BjsBq
SBUBuuaq siiu 'snzuajj sb^ 'sBpBJBdas iiu ap j^
¡ojjaiq ojnp [a oapjoui Á 'BJjaij B[ ap ouas [a
jBJO[dxa ua tmijsqo as BJaraud zaA jod uamb A
'saqqB^ so^ ap adjpsa B[ Bas
¿uBj[iuinq as SBSoa sa^j ojiaiq ^a aiuB is 'an
so[ usjpod an^)? *soqiy \9 opuBsaABJjB
sapmuaAnf sb[ saABU sns ua uojba3|[
'jbiu oAanu un opusaaa 'sopaj^ so\ opuBna 'o

�Virginis et saevi contingens namque Leonis65
lumina, Callisto iuncta Lycaoniae,
vertor in occasum, tardum dux ante Booten,
qui vix sero alto mergitur Océano.
Sed quamquam nie nocte premunt vestigia diviim,
lux autem canaj Tethyi restituit,70
(pace tua fari hic liceat, Rhamnusia virgo,•
namque ego non ullo vera timore tegam,
nec si me infestis discerpent sidera dictis,
condita quin verei pectoris evoluam):
nos his tam laetor rebus, quam me afore semper,75
afore me a dominae vértice discrucior,
quicum ego, dum virgo quondam fuit, ómnibus expers
unguentis, una milia multa bibi.
Nunc vos, optato quom iunxit lumine taeda,
non prius unanimis corpora coniugibus80
tradite nudantes reiecta veste papillas,
quam iocunda mihi muñera libet onyx,
vester onyx, casto colitis quae iura cubili.
Sed quae se impuro dedit adulterio,
illius a mala dona le vis bibat irrita pulvis:85
namque ego ab indignis praemia nulla peto.
Sed magis, o nuptae, semper concordia vostras
semper amor sedes incolat assiduus.
Tu vero, regina, tuens cum sidera divam
placabis festis luminibus Venerem,90
unguinis expertem non siris esse, tuain me,
sed potius largis affice muneribus.
Sidera cursum iterent: Utinam Coma regia fiam!
Proximus Hydrochoi fulgeret Oarion!94

65. Comienza el poeta a describir la ubicación celeste de la nueva constelación
la cual se halla rodeada por otras cuatro: el Boyero (Bootes), la Osa Mayor
(Calisto, hija de Licaón, transformada en osa por Juno para castigar sus amo
res adúlteros con Jove), la Virgen y el León. A su vez está separada de la
Corona por el Boyero.
61). Me nocte premunt vestigia divum: esta metáfora de indudable poética corpo
reidad indica que los dioses, habitantes del empíreo, capa celeste superior, al
desplazarse durante la noche, huellan con sus plantas a los astros de la capa
inferior del cielo.
70.Tethys es aquí el mar, como otras veces lo es Anfitrite (nec bracchia longo
margine terrarum porrexerat Amphilrite, Ovid., Met., I, 14). Y el adjetivo
cana vale sin duda por "espumosa" = canosa.
71.La "virgen Ramnusia" es Némesis, la diosa de la venganza, así llamada por te- 94 -

�- 96 •„ • • • SBip^sa sbi opp pp uauio{dsap as ^iEfo,, ^Ejias uppanpEJi B{ 'osed ^bj
uq ' (uuEiuqaBq) 'tuvi^ vi^sx viuoj ¡luvuijn juixstixxoj vxspis :sa g6 osaaA pp
uppaal ejjo -U9PO ^ ouEnay ap se[ ouiod SBUEfaj sauopEpisuoa asjBunxoidE
UEjatpnd anb BJEd BjapajuoaB anb ospaid Búas ouioa 'jEiapis orasxpBjED un
Bpaans anb Bjioduu a[ oaod opEzqEai opaA jod anb 'opquE ajsa sa oaia uex
•Bsaaajuisap as oaaaja os^na o^na ap 'sa^sapa sodjana s^uiap s(q ap opEq pp
ouijsap ns JBJEdas ajainb pai opESEd ns eioue anb Ezuajj bt opEjsS onSi^uB
ns E JdA[OA jod u9pEp]suoa E[ ap oasap ajuaipjE p uEja^pi sosaaA souiiqn soq
•Bupi
B¡ ap BjaqaqEa v\ ua OAanu ap asjtBUJEaua e 'Ejjap B^ b jbujopj ap oasap ns
auodns sapsppp sbj Bpsq anb opaadsap p lod sbji sns bj^uod as.iaAEaa.id EJEd
Bsojp b¡ b uppiad apid Ezua^ Bq "Baiiv PP ouiap 'souuiB"^ ua o^duiaj un jau

¡uoijq Boz9puB[dsaj anb 'oij^noy [B oraixojd j^!
*BJ9^|3qB9 BI9J U9 9UIJBUIJOJSUBJ) Z9A BJ)O
O939p O^ 'SOJ^SB SO[ BJ9JJB9 118
•BÁtlJ 9jdui9IS X08 9üb UÁ 'S9JU9S9ld
OIJBJJUO9 [B 9UIBpU9JJO :89intlJJ9d 89ll^9IU 9UI OU
4s9uui9[os 6Bjp so[ U9 snug^ b 89nbB[dB opuBn^
'SOfo SllJ 8OJJSB 8O^ B ^9A[OA [B 4BUI9J 'tlj J^
¡B8B9 BJ^S9tlA 9p SBUIBÍ 91JBdB 98 OU JOUIB ^9 A
48BSod89 '9UOpUBqB SO OU BtpJODUOO B[ B^bCq!
B OUIBp9J 9)U989Jtd UlláuTU 9Ilbjod
qBp^ads^p ns oubiai[ OA[od p Bq9q
'oia9j]:npB oanduii un b Bp99 'oiquiBO U9 '9nb b^ 9q
•9[qBqoojd9JJ[i oq99^ un ubaj9SUO9 9nb sbj 9p p
O[OS OJ9d ÍXIUO
9lUBJJ9p Iin JOd 9llb UI8 '9}S9A
OU98 p 8I9pnU39p IU 'OpiJBUI 9JUBUIB p
Odj9n9 OJJ89tlA SI9llá9J[lU9 OU 49pJB [BpdnU B9J B^
Bip OpB9S9p p U9 S9U9inb JOd '89lld 'SBJJOSO^
¡9UIJBpB8 BJSBq jq9q SO^UBnO '9piBJ 8BUI OJ9d
'S9UinjJ9d 9p J99JB9 'U9^jlA 9nj SBJJU9IUI 49pUOp
'BpBUIB BZ9qB9 B[ 9p 8OÍ9^ 9jdui9I8 JOd JBJ89 9p
oijns 9nb oiu^uuo} p onb 'nuS^p im jouom 89
4(oj9pBpj9A jod opjBn^ oqoad iui U9 9nb o^ 9Jip
'sojjsb so]^ 9p Bijnfui B[ ^p^ns Bq^p 9nbunB A
'JIJU9UI B BJBZJOJ 9UI JOUI91 Ull^UIU 91lbjod
siui 4BisnuniB}j u9^jia qo 'uBpu^jo 9j oj^)
BSOUinds9 B[ B BApnA9p 9UI Zn^ B[ A
U9 U9[pnq 9ui souiAip 89id soj 9nbunB ^
•opunjoid jbui p U9 9punq 98 ouBSs^p b A 9pjB^ 9nb
89JOOg O^U9| p OpUBinS '9JU9IUOJ [B OUIUIBDU9 9UI
pBDi^ 9p 'OJ8I[B¡^ 9p B9J99 A
[B A u^Sai^ B[ b Buiíxojd ji^

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3772">
                <text>Mecanismo genético de color de ojos en nuestra población</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3773">
                <text>Trabajo efectuado en el Laboratorio de Genética, dirigido por el profesor Ing. Constancio Lázaro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3774">
                <text>LAFFITTE DE MOSERA, Susana </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3775">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 77-95</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3776">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3777">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3778">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3779">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3780">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="149">
        <name>GENETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="477">
        <name>OJOS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="342" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="575">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a1fb36ad115067fd82d81a9e171c234c.PDF</src>
        <authentication>a2a01d6ffd84ad482e468619d98bcfc2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3762">
                    <text>- ¿6 -jnos ua^ 'jsnoaj auraroa suoijsanb sao apnp uo pucnb sibj^[ #iuassai
-aiuitui sayejoui suotjsanb 83[ anb ajspjB ua ^sat^^ :isb Bja ojsa anb ap
eiauaiauoa BJBp Bjuaj apif) oiusiui p aja^d bjjo jo^ •uopBumjB ejsa
ap 'ojadsa un^as 'sBqatud sajuepunqB BiBuopaodojd ofBqBJi ajuas
-aad pp o[[OJJBsap ^g -oapaisa o[ aiuauqBipjomiad aj)nu ^pi^) ua anb
cq [bjoui O[ sa anb a[qepnpui uaiquiBi sa 'oaxia^sa [a sa Bjqo ns jbzit
-bub BJBd asjBnjis apuodsaaaoa [Bno p apsap (qn^uB oaiun p anb zaA
Bun^p opcsiaaad BÁBq ouisiui [a anbunB anb Á '^pif) ^p pBpipuosjad
B[ ap o[pjjBsap [a uBmxiuajap anb so{[anbB sapaoiu SBiuajqoad so[
ajuauqBjuauíBpunj uos anb apsjBqnao apand aip^u y qBJoui p 'opoi
ajqos 'Bjas eo[qBaoA sojsa ap [Bjjuaa opBDijxuSis p aauajqo aaBjnaojd
anb p ua odiuBa p anb JB[Buas oqap jBSn^ aaiuud ug -BpBspajd aas
aqap pn^i|duiB biusiui Bsa 4jsb unB anb ojad 'sB.iqB[Bd SBsa b uop^a
•tjiu^ts BqduiB sbui B^ jbSjoio a^uaiuaAuoa Bjaaa anb bX ^ftQ
•uppBS^saAut BJjsanu ap sodijbjS
-odo^ sa^iuiq souiajBUiB^ anb so[ JBSiaaad b ajuama|duiis Bjiuiq as ^van
-vjjvu 'ojjo p anb bX 'aoqB^ BJ^sanu ap ouisiui opijuas p uajauíoaduioa
anb vjnjuoav X uapuo ap sojsa uos Buiaj oaisanu jBjapisuoa b jbj)U3 ap
sajuB aBspajd OTJBsaaau sbui aoBq as aauBO[B oXno soutuua^ sog
vumuoav X uapjQ

(b

'vanvuuvu X vunjuaav 'uapuo
sBjqB[Bd sb[ ap o^ispdojd b sauopBzipnjund sBunSp SBiJBsaaau ao^q
oll3 'O!Pn^8a ajea ap oSjb[ o[ b sapapuodsaajoa apand anb aauBop p
'sajBUiuiipjd sBui^^d SBjsa ua 'jBpuas oun^jodo oaaa *soujojuoa sns
a^uauíBtAaad X BjauBiu Bun[B ap jbCij oanooad ou ts u^isnjuoo o p^p
-an^BA jBOOAOjd apand pniqduiB buisiiu Bsa ouioa 'o^jBqxua utg
•pniqduiB
joXbui b^ uoa ofBqBj} aiuasaad p ua sopBaapisuoo uBjas Buiaj ojjsanu
uBuiuuajap anb somuua^ soy anb JBnj jauípid ua jBjBuas oqaQ

VIAÍ3X 330 OaiXMSS A M0ISM3XX3

ep da|4Djjdu D| ua

D| d os|nduu¡ |a X uapjo |ap opanbsnq
zvia oaa^d 3soc

�fre...", dijo una vez a L. Pierre-Quint. (L.P.-Q.: André Gíde, Stock,
1952, p. 490-1).
Debo advertir también que las nociones a que aluden estos tér
minos de orden y aventura serán consideradas como variables, ya
que, según se verá, en la obra de Gide puede estudiarse un desarrollo
que compromete una evolución paralela de los sentidos que a los
mismos corresponde otorgarles..
El orden podrá significar, originariamente, un sistema estable,
un marco espiritual en el que el individuo se cobija para cumplirse
de acuerdo con una norma. Una religión revelada podría ser, así, una
expresión del orden. Frente a ésta cabe una noción opuesta de aven
tura que acentúa el valor del individuo a la intemperie, no cobijado
por ninguna referencia trascendente, y que busca su cumplimiento
en un desarrollo no previsto, no predeterminado de su propio ser.
Ese desarrollo sólo puede cumplirse en el azar y en el peligro (en la
aventura) porque nada puede servirle de reposo y ningún camino
previsto ha de convenirle como no sea la misma tensión de su inquie
tud buscadora y creadora.
Esta primera manera de desarrollar el tema apoya sobre todo
en la dimensión metafísica del hombre.
Pero "más acá" de ésta, en la práctica de la conducta, en otra
zona de lo moral, el orden — no corresponde aquí decidir todavía
si válido o no —, puede concebirse como marco social o institucional
(familia, convenciones sociales, etc.) en los que se apoya una perso
nalidad dada o, mejor, de acuerdo con los cuales busca conformarse
una personalidad dada ("Moi je suis dans l'ordre", dice el hermano
mayor de Uenjant prodigue). Y también aquí la aventura viene
a postularse como su contrario, como el rechazo de lo normativo
exterior y la obediencia a las más inmediatas exigencias de auten
ticidad del individuo que, en Gide, suelen chocar violentamente con
lo convencional. Así la aventura se hace necesaria porque es necesaria
la autenticidad. "L'avenir appartient aux bátards", se lee en el "Jour
nal d'Edouard" de Les Faux Monnayeurs, y en seguida: "—Quelle
signification dans ce mot. 'un enfant naturel!' Seúl le bátard a droit
au naturel". (LFM, p. 147).
Concebidas de esta manera las nociones de aventura y de orden
se presentan como opuestas, como dos concepciones metafísicas y
morales inconciliables. Durante parte de la vida de Gide la pugna
de estas dos concepciones dentro de su alma constituirá el centro de
sus preocupaciones religiosas y morales.
Pero a medida que progresemos cronológicamente en el estudio
de su obra advertiremos que estas nociones van cambiando.
El orden podrá dejar de ser, al cabo, algo estático, para transfor
marse en la estructura que orienta el devenir de la aventura. Es decir
que la aventura no será solamente un impulso liberador, sino, ade
más, un movimiento dialéctico cuyo progreso se realiza mediante una
sistemática superación de los diferentes estadios alcanzados. Cada
fijación, por el hecho de serlo, parece a Gide limitadora y hace

- 98 -

�- 66 -uoo os onb ^pif^ op Baqo bj ojqos ofEqBaj opoi onL 'oja^d sajo jod
'sBtuopB ooj^ -BjsqBuouioiu op Bjqo ns op opBÍfrjqo ojuoiuojdiuoo jo
'SBUIOpB 'SO X 'SO OJ OJUOUIO^UOnOOJJ 'BAIJBJJBU BjqO OUIOO OSJtBJOpiS
-uoo Bpond jvuunof ^o oadiuoxs ou onbunB 'ojoojo u^ 'sjtvf juos xnaf
sa'j no jt-jtos tsmy 'oaqxj oxuxjjn ns X sunaXvuuoj^-xnvj s^p jouunoj
jo jbSojíjb opuodsojjoo onb soj b jvuunof ns op souioj sosaoAip soj
jod Á (pvtp^ np unoja^ 07 'oSuoj no aSoXoyj) saSvXoy^ sns aod X
svjuXtuy op sojxoj soun^jB jod 'uoiqxuBj 'oms 'unaiu au uivjq a\ íc
jod BpBjuosoadoj b^so ojos ou Bjsgj 'vjsjjoijoiuaiu op Bjqo ns b ojoijoj
oj^[ 'BiouBiJoduq Bjouiud op sojjosou BJBd ubjos onb SBjqo op u^io
-Baopisuoo bj 'ofBqBjj ojisonu uo 'BjABpoi jtnjouT souioqop ojo^
•jajjo^ ajtpuyjp sua^^vj sa^ 'une 'X (anStpojd juofua^ ap unoi
-au 07 ojuoxujBioodso) saimuj soun^jB 'au/}(p aÉvXoa 07 'oipiuso oji
-sonu op soutj soj b 'sbatjbjjbu SBjqo ouioo soiuosojd jouo^ ouiiijSoj so
uoiquiB^ onb ooao onb op ojund jo BjSBq 'bjoaou op jb opuodsoxioo oj
onb uoiodooB bj oqontu no uoiqmB^ BSBqoj oanouuou ouiuuoi jo onb
ojuopiAO so oaod 'uapuowou api^y aupuy ojqos oipnjso ns uo ^jji^7
•¿ BDJBqB onb oduiBO jo bX BSBqoj JBOipui op oqBOB onb jbijojbui
jo onb noiq og '(uoopOyf np saao^ sa'j X amoyoua jviu aayjauiou^
07 'sapnjOfj rsopog í— sBjniBJBO sns uo ^ubuioj,, ruotOBOipui bj uod
ojuouijbioiui uojoioojBdB soiuijjn sop sojso onbunB — atiouja
7 X aisijojoiuiuj^^ 'ooso^jr 'aaaiaauaf) 'juaqo^j 'saturnaj sap
'ajojojsod oiwoi/dzuXg 07 'ajjaqosj rsjtoo^j) 'sapos X sjtoau ^muiouop jo
onb SBjjonbB 'sbatibjjbu SBaqo ouroo 'sbjoaou ouioo ou xs 'xnbu uoxq
-lUBl SOlUOJEBJOpiSUOO '(pjB^) np UllJ^J\[ '^ B BIJOlBOipop BJ UO) BJOAOU
Bjouixjd ns oxuoo BjopuBuSxsop Bjqo biso b opnjB sunaXvuiioj\[ xnv^
sa'j jBoxjqnd jb 'joitjoso oiusiiu jo onbunB ^ *aPTO 9P s^tjoxuoiu sbj
X BOijsqoAOU Bjqo bj 'outiujoi joiuxjd uo 'Bpnp uts Buáisop 'uotobSii
-soaui Bjjsonu op soiiiuij soj BoxjBj^odoi soxuBiuBjj onb bjoubxu Bun
op Bixjis 'souxifip bX oiuoo 'onb '44baxibjjbu?? op ouxuuoj o^s^
napouun^^

(q

•o^o '*o^o 'souxjnosBxu soÍBuosjod uo Btouoaojoad op bujbouo
os Bjn^uoAB bj onb sbj)uoiiu 'uopao jo jbxubouo uojons Baqo ns op
SBUIUOIUOJ SBJXl^lJ SBJ OXUOO UOiqiUBl SOIU0J0A ÍBjn^UOAB BJ UOO BOIJXJ
-UOpí OS BOIJjy Op O1JOU JOp O^JOISOp X SXSBO Op UOISOOnS BOTJOOJBip
BJ Onb SBJIUOIIU 'UOpjO JO JB)U0S0jd0J OJOnS BipUBUUO^f Op OÍBSTBd JO
ouioo soiuojoa oiuouiBunjJodQ 'sojjooojbjoso X sojJBJ)snji b jiuoa onb
UBjpuo^ soiJBJOjij soqooq soj 'soimpnjB onb b souoijsono sbj op sxstjbub
jo ofo oiuoo opuoiuoj^ *sopBUTpaoqns BAijiurjop uo ub^so oj SBiuop
soj onb X ooxsBq jo so onb opuo^uo onbaod op^oipin ojixSub jo opsop
Buioi jo JBJBJ^ ojoxjoad ojoj 'soijejo^ij ojuoxuBjnd soqooq oxuoo Binj
-uoab X uopao op souxuijo} soj aBzxjBUB BjaqBO onb oiuoxujBanjB^j
•sojjoajBsop soaninj op
ojuoxpos oadxuoxs axuoAop un op 'ooxxuBuxp ouxs ooijbiso bX ou uopao jo
'soxuoaipnjB onb b uopao op uoxoou Biuiqn bj oXnixisuoo osoooad o^sg
•(oosoijj^ b JBpoQ Bioop onb 'ttoajno . ossB^,,) bxouoStxo bsuojui SBiu
Bun o^uBipoiu Biusxxu bj op ouopuBqB ojuoxpuodsoaaoo un otaBSoaou

�dene a no tener en cuenta el Journal pierde el que debe ser uno de
sus más sólidos apoyos.
Señalemos todavía que en algunas otras obras de Gide apare
cen páginas narrativas cuya mención puede llegar a hacerse opor
tuna. (Journal sans dates y La Marche Tur que en Incidences; toda
la sección In Memoriam de Pretextes, la titulada Journal sans dates
de Nouveaux Pretextes y un importante conjunto de ^rtículos y
hojas sueltas en Feuillets d'Automne).
Pero aunque el campo que hasta aquí señalamos es ya enorme,
acaso sea necesario ampliarlo todavía, aunque prudentemente y só
lo en algunas ocasiones, con la mención de algunas obras no na
rrativas.
En efecto: el estudio del tema que se nos propone obliga a
considerar algunas líneas particulares de la obra de Gide que cons
tituyen un problema central de esta personalidad literaria, de modo
que es natural que aparezcan referencias sobre el mismo — y algu
nas muy importantes — fuera de su obra puramente narrativa. Cuan
do esas referencias constituyan un aporte valioso para el esclare
cimiento de nuestro tema nos será difícil desdeñarlas. Por eso en
nuestro trabajo aludiremos a algunas expresiones del drama CEdipe
y de Les Nourritures Terrestres, y por eso también nos veremos po
co menos que forzados a recoger algunas afirmaciones de Corydon y
de Dostoiewski.
Se tolerará pues que apelemos ocasionalmente al testimonio de
obras de otro género en el entendido de que nuestra labor se cen
trará de todas maneras en el análisis del tema dentro de la obra
narrativa.
Ello debe ocurrir así, además, por otras razones.
c)

La persona de Gide en su obra

Es notorio que la obra de Gide, y aún su obra narrativa más
desprendida, la única que él se atrevió a calificar de novela, está
siempre vinculada muy estrechamente a la persona de su creador.
Y no sólo por la obvia relación que siempre liga la obra a su autor,
sino porque la persona misma del autor se hace presente en su
obra, se expresa directamente o expresa en ella los conflictos de su
vida. Es cierto que eso suele ocurrir con la mayor parte de las obras
literarias. ¿No confesaba acaso el mismo Flaubert, cuya preocupa
ción técnica mayor era asumir una total impersonalidad creadora
que lo independizara de su novela, Mme Bovary c'est moi? ¡Qué
decir entonces de Gide!
Las correspondencias son tan claras entre su vida íntima y su
obra narrativa que hay pasajes de sus memorias y de sus diarios
que se pueden superponer casi sin desajustes sobre pasajes concretos
de Ulnmoraliste, de La Porte étroite, etc., etc.
El mismo Gide primero, y luego la crítica, señalaron ya abun
dantemente esa correspondencia para que nos detengamos a insistir
aquí sobre ella. Recordemos tan sólo con cuanta frecuencia sus
- 100 -

�- 101BjABpoj sbui ojb X^q ojag #(gg *d) u'"' ^JJ^p ^í^sut nad anbjanb
sios aui au af no 'sapnjv^ ap ajaSuy ajuaasauBAOj B4nbnf SBd jsa4u
jj 'U9tJ[}(p dSvÁOyf np sijjg 'jajjn^^ aipuyjp suatyv^ sap ajanuBiu
-uig rsiBu^iad B[ af 'a^BiJBin ajjou jubab uaiq 'sajAij sjaiuiajd saui
suBp 'ajjaj Bfap jg,, :aj ut jaumu aunu jg na aaip sou opit^) ouisiui ^a
*auia[apBj^[ Bsodsa ns ap 'Bjqo ns na 'Biauasajd bj ap ojisodojd y
souiaqap 'jmunof ja ua ojps ou j^ *44BjnjBjajij sa 4ajjB ap Bjqo bX sa
oidojd is ap ojuaiuiBpuoqB ^M 'i|[B souiBioap 'aptf) op jvuunof ^a ug
•[Biiosaad o{ X ouBjajq aiuauíBjnd of aa^ua sajiuii[ so^ JBjjoq b apuai^
'ajuasajd p ouioa 'anb oapua oaiuB^d ap osbo unSp BUBduioaB anb
pBj[naijip b^ o^duiafa ns uoa ajqisiA aaa^q Bj^d opi^ b a^uauíBisnf
uajaj aui souBja^q soipnjsa so[ aaqos oaijoaj ofBqBJi un ug
•Buiaj ojisanu ap uoiaBjapisuoo b^ ua 'o^ubj o\
jod 'asjuajaj a[qBsnaxaui sa B^a b X bai^bjjbu Bjqo ns ua aiuasaad
ajuauíBiuis^uajui aoBq as apt^) op Buosjad b^ anb 'sand Jiaap sg
•saturnaj sap
"lO03íI aP ozuaiuioa [ap b^i^bs b[ BjsBq aj ui %auuxu aunu ^g ap
upisajuoa BpBi^snSuB B[ apsap 'souB[d sa^uajajip Xniu ua 4Bjqo ns ua
'uajjaiA as anb X aoinB [a aod sopiAiA aiuauíBsua^ui Xnuí sauoiDBnjis o
soqaaq b aaaijaa as anb bX OAijBaijiuSis Xnuí jas ap BÍap osa aod ou
oaad 'asjBatpui UBupod anb sojuaia so[ ajjua ojduiafa un anb sbui
sa ou uoiobjjbu bj ap ajjB^ap un ajqos jBzt[Baj apand as anb 'aj
-anuBiuuig — BSÍHV — auH9A3 Bp^anaas Bjsg '(^-g[[ *dd)
ua4s aj[atnb ioui anod jnouiB a^d anb íiBjají ao ¡ton) ¿auiaxu
^uiod auop jiBiatu Bjaa jno^ 'ajisouna auaa 'jnaAjaj a\\aa ^
nad un jnauínq ajiaa 'ajja b jiBqoBjiBttM inb aa jnoj jionb qg^ :a% ut
lauvui aunu jg ap SBauíj SBjsa b BpBjnauíA a^uauíBipaa^sa Bjsa anb X
'Bsstjy ajqos ajtouja ajuo^ wj ua souiaaj anb ssun^jB uoa apunjuoa as
anb upiaBuiJTjB 4ttjnojjiaui aj ioui ap aiua^qo sxnd af anb 4ioj jBd t\o\
sjaABjj b jsata anb sibs af,, :aquasa aui[aAg 'saturnaj sap
ap a^aed Bjauíijd B[ ug -sauoiaBJJBU sns ap safBuosaad soj
b uauaiA soaijBjSoiqoinB X sajBuosiad so^uauíaja soj une
'(98^ *^) tt'*"9l^íB ^" 8íBtuíB4í 'J^oabs aj subs 'juBjnauíap
ny MdJOAap jassiB^ as subs ja aj8iB subs 3jaia jnd uo tnb jiBuuoja4s
inb aaqjauíojg b jiaa^d siBja4f,, : ¿[Buosjad jbjoui Biauauadxa Bun ap
uoisaadxa* B[ ouioa Baijdxa o[ sou anb aauyotpaua paui aaytatuoj^ ag
ajqos Bjsa ouioa sBiauajajaj 4o[duiafa jod 'ijjb souiaaj o^[? 'jbuos
•jad uoiaBaijdxa Bun isb UBUBjjBq SBaijBj^oiqojnB souaui SBjqo sb[
ap [Buosjad opijuas ja bjsbj^ qBipjouiijd JBSnj un BiJBdnao ^unatu
au utnjQ aj t [Bna ja ua 'opi^) op soatjdputs sojxaj soj ap oipnjsa
oraisinbij un BJBd BiJBp sopBaipui soiusijajBJBd soj ap sisijbub jg
¿jin^as anb bjb^? "(gg^ 'd 'uiapi) 4t(j^jJB^ ajpuy4p) suattfv^) sao
suBp sajjanb sajjaj sajuasuBjj aja juo jsujnof aa ap saüd sajuiBiu
ja,, :bjbjob X ouiijui ouBip un b ajaijaj as j^Snj ojjo ug *(o¿ "d)
imaui au uwj^ aj t ua anbojj Bg ap oiuiuiop ns ap ooip '((aistjvjoiu
-wi/4g suBp 'uosibui ajjou jsa4a ja ajuiad iB4f anb aajjBA ajjaa jsa4g,,
•souiipnjB anb b Biauapuodsajjoa Bsa b uaiaijaj as sBjjouiaiu SBidojd

�que esa presencia. La obra de Gide está todavía más sutilmente
penetrada de su vida personal. Leemos, en efecto, en otro lugar del
libro citado: "Toute mon oeuvre est inclinée vers elle" (p. 110),
y aún: "Jusqu'aux Faux Monnayeurs (le premier livre que j'aie écrit
en táchant de ne point teñir compte d'elle), j'ai tout écrit pour la
convaincre, pour l'entrainer. Tout cela n'est qu'un long plaidoyer;
aucune oeuvre n'a étée plus intimement motivée que la mienne — et
l'on n'y voit pas loin si l'on n'y distingue pas cela", (p. 111).
Se desprende de esto que su obra narrativa es más que una
obra inspirada en una situación autobiográfica dada, es una manera
de entender y aún de explicar esa situación y, acaso, un esbozo de
diálogo con Madeleine a propósito de su relación común.
Se hace así evidente hasta qué punto su obra está vinculada a
su persona y cómo "l'on n'y voit pas loin si l'on n'y distingue
pas cela".
Esto quiere decir que nuestro tema quedará planteado, sustancialmente en su narrativa, pero también quiere decir que, al tra
vés de ella el campo de trabajo se nos ahondará casi vertiginosa
mente al incidir de tal manera sobre la persona misma del autor.
Gide mismo es el tema fundamental de su propia obra. Souvenirs d'egotisme titulaba Stendhal un librito de memorias. La obra
entera de Gide podría titularse, a su vez, Essais d'egotisme. Desde los
Cahiers d'André Walter hasta Ainsi soit-il; desde Le Voyage d'Urien
hasta Thésée, ¿qué es su obra sino una atenta exposición de sí mis
mo, una incesante tentativa de asirse, de encontrarse? Y uso esta
expresión en su sentido más alto, no para aludir a la búsqueda
de su arte, de su estilo, sino para referirme a algo que en él es
previo y más importante, y obedece a una necesidad imperiosa de
conocerse, de explicarse, y, también, superarse. Conocerse y expli
carse, sobre todo mediante el hallazgo de su situación en relación
con algunos puntos fundamentales de referencia: los valores morales,
los religiosos, etc.
Lo que acabamos de escribir hace más presente todavía, lo
que antes afirmamos a propósito de la necesidad de otorgar también
a los otros dos términos del tema — orden y aventura — su sentido
más amplio o, mejor, sus sentidos más amplios. No parece posible
referirse siempre a ellos como a tendencias que ocurren en un solo
plano, sino, más bien, como a vectores que animan la vida espiritual
de Gide. a diferentes alturas, y motivan una inquietud que se ex
presa tanto en la zona de sus conflictos sentimentales, como en la
órbita de lo religioso, como en el terreno de lo social.
A veces los vectores que digo se oponen en el mismo plano y
provocan esa situación de écartelé (tironeado por atracciones con
tradictorias) a que frecuentemente se refiere el propio Gide.

- 102 -

�- €01 •BisaijiuBiu as jBnjutdsa pp
ns anb na soduiBO soj sopoj tsbo Buiuiop anb X sajuBjsuoa SBpunjojd
seui sns ap buti aXnjijsuoo Bjja anb ajuapiAa sopoui sopoj ap sa ojad
'apnjB ja anb b Bznio Bsa ap Biauanoasuoa opi^) ua ou o sa sounpnjB
sajuB anb B jBnjaijjuoa uoiaipuoa bj is jipiaap soureijqBS o^[
•sajuajajip sajBuoiSaj sojuauíaja ap anboqa ^a BSuojoad X
Buurjuoa osoiSijaj ojaijjuoa ja 'BaijpiBO ajpBiu ap X ajuBjsajojd
ap ofijj 'Bsoi^^aj Biouajaq ^iqop B[ 'oisa b 4BiABpoi asBpBuy
•(9-19 *dd 'oop
a] %a dxpumuio^^ vj opB[njij o^noi^JB \^ 'ojqq ouistui [a na 4uaiq
-uiBi asBa^ '^p 'd isatxatau(¡) •í4¿amoBauatiu af anb 'sajjBg anais
-uoj^[ 4snoA-za[noA no 4apuBuuo^[ aaaui aun4p ^a uai^azjq ajad untp
'stjb^ b a^[M :— saxiBg ap — (samovjaQ^ sap sodojd y o^noijJB ns
ap ozuaxuioa ^a asapjanaag 'Biunjd ns oí^q zaA boti ap sbui aAjanA
anb Bapi Bun Bjsa sg '(^"1^ '^d) t4saasoddo saana^ixa sap 'iubsijbjj
-ñau as na 4iuassipuBj8 ja juajsixaoo (• • •) juaiuasioja ap sjxnpoad
saj,, ua anb ap^us oSanj ^ #(j^ *d '"'uivjS aj ^•) 4tsaauanjjui sajioj
•oipBjjuoo sanaj 10va ua juan^nfuoa xnb *aouBjg ap saauíAOjd xnap
saa anb juajajjxp snjd ap uaij ísagiuiBj xnap sao anb juajajjip snjd
ap uaig,, :uaSuo ns ua ubztuo as anb sazg ap X uanog ap sbijiuibj
sop sbj BJBdas anb jBDipBJ Biouajajip bj ua soidiouijd sojsando ajjua
jouajuí Bqonj Bsa ap zibj bj jaA aaaa ja ojuauíoui unSjB ug
saz[2 X wanojj í tfaopanbuwj-svfj a^ ja atpuvtujo^^ wj

•UBqanj anb sotjbjjuoo XBq anb bj ua 'botuoSb 'jBnjaijj
-uoa BazjBjnjBU Bjsa uaSxjo aaiuud ouioa uaaouoaaj 'Bjqo ns ua saj
-uapiAa uaaBq as anb pBpijtAoui bj 'oSaisosBsap ja 'pnjainbui Bg
•sbotuoSbjub sapBpxsaaau aod *SBjsando SBiauajad^
jod ajuauuoijajui opipiAip 'sbtjbjjuoo SBZjanj aod opBauojtj ajq
-uioq ap 444ajajjBoa,, ap uoioipuoo Bsa ua ajsisuoo anb 'Bjja b p^pTJBja
ajuaioijns uoa uapnjB ojnjtdBO ajsa ap sajidBOB ouioa souiBtdoo anb
sasBjj SBg qBjuauíBpunj aoaa^d ara anb BUBipi^ BonsuajoBiBO Bun
ap aouBojB ja ajuauíBjauíijd JBUTuuajap soiuBjnooad is ojbjo sbui
as Biuaj jb jbSjojo Bpuodsajjoa anb opijuas ja anb

•44jipaiiuoo as ja
jBquioa ioiu ua jnoj ¡an^ojBip ap ajja un sins af,,
(01 #^ 'III 'j
•44naaA iB4f anb
(sisioi/a xnv90JO^\[)
•Mjuaipnoj aui sauíaajxa saq,,

�El espíritu y la carne como enemigos
En su inteligente libro sobre Gide, Léon Pierre-Quint observa
esta misma dualidad conflictual y le otorga una filiación cristiana:
"L'homme n'est-il pas matiere et esprit? En vrai chrétien, Gide le
voit gouverné par un perpétuel dualisme. Entre Dieu et le diable,
la lutte ne cesse jamáis" (Op. cit. p. 77). Por otra parte el mismo
Gide hace suya, además, en una página de su estudio' sobre Dostoiewski, aquella frase de Baudelaire que puede serle aplicada: "II
y a dans tout homme deux postulations simultanees: l'une vers Dieu,
l'autre vers Satán".
Y ciertamente algunos aspectos de esa su dual y contradictoria
visión de lo humano pueden vincularse a una profunda experiencia
religiosa juvenil. Tan profunda que lleva a dividir a Gide, que llega
a hacer imposible en él todo reposo por una violenta intransigencia
puritana para con la carne.
El comentarista católico Charles Moeller observa a ese propó
sito que esa intransigencia a que aludimos le hace exaltar en un
plano angélico y desencarnado su amor por Madeleine Rondeaux:
"lo espiritual en el amor de la mujer se inscribe en un registro
angélico — escribe Ch. Moeller —; toda la ternura del corazón y
todo el fervor intelectual de Gide se dirigen a un ser idealizado por
su pensamiento, despojado por su ternura de toda vestidura sen
sible; por el contrario todo su impulso carnal, su sensualidad, su
sexualidad, volverán la espalda a la ternura del espíritu y del co
razón". (Literatura del siglo XX y Cristianismo, T. I.: El silencio
de Dios, ed. Gredos, p. 135).
Esta me parece ser una de las más intensas formas de división
que en Gide se dan. El mismo comentarista citado concluye así:
"Estamos, pues, ante un divorcio radical entre un amor y un sen
timiento religioso totalmente desencarnados, y un apetito de goces
carnales totalmente desvinculados del mundo de la ternura y de la
inteligencia" (idem).
Una frase de su Et nunc manet in te muestra los orígenes de
esa actitud desencadenada del espíritu que constituye uno de los modos
de su dicotomía espiritual: "Mon amour enfantin se confondait avec
mes premieres ferveurs religieuses; ou du moins il entrait dans
celles-ci, a cause d'elle, une sorte d'émulation. II me semblait également, en m'approchant de Dieu, m'approcher d'elle et j'aimais,
dans cette lente ascensión, sentir le sol, autour d'elle et de moi, se
rétrécir". (p. 16).
Un momento decisivo de esa división interior
La figura "condenada" de la madre de Madeleine, condenada
por la misma Madeleine, la Emmanuéle de Si le Grain ne meurt y
la Alissa de La Porte étroite, aparece en su obra narrativa como la
presencia que decidió de esa división de Gide. Recuérdense, en efec
to, las escenas de La Porte élroite en las que se describe a la criolla

- 104 -

�- 901 -idsa ns ap odjana ns JEJBdas ua BqBuaduia as 'Biuodo sa[ as X sopij
-uas so[ b BqBjuajjua as 'Bua[d uoiaaBjstjBS Bun BJBd BqBjiaBdBaui
as 'Bsoixfrpj bsoo ua opijjaAuoa 'jouib ng *BpBJjBsap ouioo 'saauoj
-ua apsap 'buisiui Bqa BqBjuasajd as ankiod ajuauíEsiaajd 4aasjaA
-bjj ja ajipBJjuoa,, anj ouijsap ns ap Bauq B[ 'ajuauíBjsnf ojag
'8^1 *d 'unaui au uivjS aj íg #44sajiouiaui sao ssd
siBiijaa4u af 'aasjaABJj ja ajipajjuoa suioui aja apa jng 'aauíjsap bui
ap jajaas a[ jnaoa uoui ap puojoíd nB siBqaBa af -aaiiua %uoi sn^d
luiBdnaaotui au sji4nb :iaao anb aSu^qa ap ^na Xtu [i i iuaaadnoaotiu
inb sjuauíauaAa snuaui sap jiaaj a^ ^uBAap aiuuioa apuajdaj: siba
af *a^uBqo ap uaij jna ^tu \i aauaa^ddB u^^^ :ouiisap ns ap ua^ijo
ojajaas fa inb^ Bzqsap as anb aoouooaj ^pi^) ouisiui j^ qBnxas O^
ap Buapuoa tb\ 'a^uauíBauyqnuiis Biaoduioa anb jouib jap u^iaBuuijB
Bun ua '^nxas ja^aBJBO ap oqaaq un opuBjuaj^ua ouioo isb uaftj
as 'ouijsap ns 'jouib ns anb 'oaja un^as 'oaiiboi^iu^is Xnuí sg
'(%-LZl *d ^^naui
au utnuS a^ íg) 'ttQiA bui ap ^uaijo anbijsXtu aj uiBpnos siBJAnooap af
íajniuaABj b jnof aa Btnbsnf ajja siBABtf • • • ¿snjd ap af-siBJip an^
•jijanS uaj jnod 'aiA bui ajno^ 'jnouiB uoui inoj ap doji s^d sibj
-nBtu anb faj uiJÍ^^qo un 'assajjap a^qBja^iui aun 'apuEJ aun
-Bq 'siBssijaqa af ^fap anb aj^a jijad ao suBp 'anb siBjuas af • • •
• • • i ajinpuoo bs jaAnojdaj b ja ajaui bs jaíánf b jioab4p
anb 'assajpuaj anb ja jnouiBtnb 'ajajnd anb jiBjatu mb juBjua aun
jnod 'fania sn[d ajja jiBAnod au uaij anb inqtpjnofnB asuad af^,
'Í9Z 'd ^d^ouja ajjod ^)
• • • atA bj bjjuod '[bui a[ ajjuoa 'jnad b[ ajjuoa juBjua ajjaa jajtjqBtp
anb aiA bui b jnq ajjnB6p sn[d juBAaouoa au 'sibjjjo4ui ja saajoj
saui sajnoj ap naiQ b siB[addB ua4f 'njjaA ap 'uoijB3áauqB4p 'auiSBis
-noqjua4p a^uB[aui jauíjsipui un4p '^ijtd ap 'jnouiB4p 3jaj • • • „
*44 • • • atA bui ap Bptoap jubjsui ja^,,
•ouijsap ns Bfij *9p[^) 9;&gt;ÍP 'oqaaq asg
•opuBzaj u^iDBjiqBq ns ua BJjuanaua B[ X aqng *i[[B Bjsa
cu Buipd ns oiad '(sofiq soidoíd sns ap Biauasajd ua Bfajsaj b[
anb JBjqiui uaAof un ap BpBucduioaB aA b[ ajiouja ajuod vj ua) 4tasTja
aun suBp,, bij ns b aA osid jauíijd [a jod jBscd [y -bsbo b[ bs3tabjjb
X ossa aaBq ou [g "44aonop suioui B[ xioa bs ap,, opauajap Bjuajuí
BjuaiAJis B[ 'Bjuasajd as opu^ng *buib anb B[ b (Bssqy a[anuBiuuig)
auiB[apB^\[ Biuud ns ap bsbo b ajuauíBpBjadsaui 3A[anA auiojaf-api^)
•bij ns ap pBpi[tqBd[na B[ b[3A8j a[ anb B[ sg '(l~^Z 'd
ajuod vj ua B[[ojJBsap X aSoaaj anb X (8"S^T #d) tjn^Ui ^&gt;u uwuS
?g ua BJiBU api^) anb Buaosa Bun ajjnao B[[a b Biauajajaj uog
•sopijuas so[ b Bajjua a[qiuajuoaui Bun '
ua íoptSjj uapjo un ua opBjp^noua 'ojaAas X oaijob [bjoui opB[nj
-sod un BqEUiuiop jojijasa [B uojBanpa X uojBapoj anb SBjnSij SBjsa
ug '(''-uívjS aj ig ap uojapjDEqg Buuy) uojjnqqsy ssif^[ uoa X
'(9Pí0) ^^^o^^f 9P 9-ip^ui B[ ap zaqiouas BUBjund B[ uoa ajuauíBj
-ua[oiA bjsbjjuoo Bpm^uiq X ajuB[[ijq Bjnsouuaq ng -uqoang apang
ap ajquiou [a uoa EjnSij i[[B anb BJopBqjnj X BSoqaijdBa '[Bnsuas

�ritu y lo condenaba al doble ostracismo de un amor espiritual que
a la vez que amaba rechazaba la presencia sensual de la persona
amada, y de un cuerpo lleno de apetencias que debía satisfacerlas
encerrado en su propia y condenada órbita sin permitir que su goce
se penetrara de una participación espiritual.
La ascésis de "Les Cahiers d'André Walter"
4
No deja de ser significativo que el primer libro de Gide esté
todo él dedicado a expresar este concepto del amor desencarnado,
del amor de las almas, y liberado, por lo tanto, de toda referencia
sensual.
"Aimer par l'áme seule une ame qui vous aime de méme, et
que les deux, devenues si pareilles par une lente éducation, se soient
connues jusqu'á se confondre. Elles n'auront besoin d'abord pour
se parler que d'un langage tacite; le corps les genera plutót, car
il aura d'autres désirs". (Les Cahiers d'André Walter, p. 128).
Así se expresa el héroe de esa obra que es también, como ya
indicamos más arriba, un doble de Gide, de cuyo diario íntimo
varias páginas pasaron a ese libro. Allí, en el texto citado, esa
experiencia se refiere, también, a Emmanuéle.
Pero en la misma obra se sospecha ya, detrás del éxtasis es
piritual, un confuso rumor sensual. La carne se embosca, se disfraza.
Aquellos sentimientos que aparecen como expresiones de una pura
exaltación del alma ¿no son acaso, en^ definitiva, metamorfosis de
una carne sedienta? Hasta del éxtasis poético se defiende André
Walter, quien reconoce en él la sublimación de una fuerza de origen
sensual, y por lo tanto culpable.
En una página de los Cahiers d'André Walter se lee esta poé
tica evocación de la noche: "II est minuit; j'ai sommeil, mais je
ne pourrai pas dormir: je me consume d'amour. Tout dort autour
de moi; — je suis seul et je pleure. L'air est tiéde; dehors il pleut,
une pluie de printemps qui féconde toute la nature. Et ce chant
de violoncelle, dont je me souvient dans la nuit, alanguit mon delire,
berce, apaise et consolé; la pensée s'endort reposée: douleur, folie,
amour, extase!...
"... Résigne-toi, mon ame; pleure et prie tres longtemps par
cette douce nuit qui t'enivre".
Pero en la anotación inmediata se lee:
"... Ou de la chair qui se déguise. On la trouve partout, l'impure! elle se revét spécieusement.
"Certes, quand on songe á ce qui fait la poésie... quelle poussée
de désirs! (...) ... ah! quelle prose! quelle sale prose au fond de
tout cela."
"Oh l'inconscience du poete! — aveuglement! croire á la
muse inspiratrice quand c'est la puberté qui l'inquiéte;..." (pp. 36-7).
Una vez advertida esa presencia subrepticia de la carne, de la
"pubertad" en el fondo de la poesía, y como motivándola, la dis-

- 106 -

�- ¿01 '(6 801 "dd) BAjanA SBjauíBJ sbj ap OAisasqo
opjanaaj ja anb uis on '(601 #d) ttapuoqBEA ajjaqnd auntp apmamb
-uij,, 'jopjB ja jBuiuiop Bosnq Bjaod ^a jBna bj a^uBjnp sisaasB Bun
ap oiJBip ja 'udjjvj^ aupuy ua 'ajuauíjBiaadsa sa utou jai^va ag
'(96 'd) U98
•ad edjoa aj — aajuoui b puaj 9uibj 'auiaui auiuiojj^ jsato íauís
ja sdaog,, &gt; (f6 *d) '4tJIBHD BI ^a ^iu^tI — sajiBsaaApB 'ajag BJ la a^
-uyg ísjnajoB xnaQ,, rjouajin ouisijBnp ajqBjiAaui ja jaauaA ap o8anj
asaBaáoj apand ojos ojjg 'jBnjuidsa ajuaui^and ojad Buajd p^piu
-nuioa Bun jas b isb BJidsB jouib jg •(() 'd 4ttajqtuasua jauuoissBd
asM '6^ "d ^^ajquiasua aajqiA ¿ajquiasua Jijjjnos,^) ttsojunf jijj
-ns,, ap oaiSpjouiija ja sa Bajduia as jjjb anL uoa opijuas ja anbjod
ojja Á 'BijBduiig :B^atj2 buijoj ns ua Biuasa uajjv^ aupuy ap ojxaj
ja ua ajuauíaiuajsisui ajidaj as anb Bjq^j^d Bun ua bíij as Biaua2ixa
Bsa uoa apuodsajjoa as anb osojouib jeapi jap upia^uiuijna Bg
'(^ *d) tt¡-iaj
•nop bj snos uaiq bjibi as tnb la sdioo aj lUBjjiBnoj auijdia
-sip bj 'sjojb — 'sjisap ap in^sjns un su^p auaS ajjaa b jiBjaqiux^aj
aajadsBxa jiBqa bj pu^nb jg,, '{Z^ *d) t49nbijsBuoxu aiA bj ap saqa
-nojBj saidnjoA saj jajno2 'sajioBj saqan^qap saj ja sajaj saj 'saisiBjd
saj juaanoa saajns saj anb sipuBj 'siBjpnoA af #jnBsu2 ja auaaao^
jnaqBj un JBd jajduiop bj 'auisqaap as uoissBd bj no 92b4j b *sub un
ja jSuia b siBjpnoA af,, :aujBa bj ajqos njtjjdsa jap ojunijj ja a^nS
-as^ anb Bsuaj pBjunjoA Bun ap ja sa a^ins jjjb ap anb jB^pj jg
•(q^ *d #jta #dQ) *MsajojBd sjnaj npuajuatp
anb uaij 'ajnjjinos auntp uoissajduii^ — „ :Bjuauioa uajjnj^ aupuy ap
ojxaj ja \ '(¡uo5jvS ^jof uow 'v5 awwoa uñad uwav svd ^nnf ^w /?
swp\[) Jjnq ap ajuauíBpsjnsaadB Á adjoj 'pjBJj ^pi^) opuBno BpBqono
-sa asBj^ bj 'sajuBiJBA saAaj uoa *Bpaanaaj as sojBjaj sop soj ug
'961 'd '1-inatu au uwuq aj í^ ua jaaj apand as
uaiquiBj anb bX 'oaxjBjSoiqojnB sa anb — BjauíBJ Bun uoa ojjuana
-ua jop^qjnj janbB i(0^ *d) jjjb Bjuana as Bpnp uis osa jog
•BUBduioaB bj ou njiajdsa ja apuop
jjjb ajuapiAa sbui 'BpBqauBui aujsa bj ap uoisia bj opuBnjuaaB bj2oj
as ojsa opoui ojaaia ug 'jouib jap upiaBzijBnjjjídsa ap osaa^oad un
BjaAaj X ojja BJjuoa Bqanj ojqij ja opoj^ #oajo jap uoiaBjiaxa bj ap
dAjjap oun jap upiaBjjBxa bj anb aasq anb X auisa bj b njjjjdsa ja
bjb anb ozbj opipuoasa asa aaduioj Bjnaojd ojajua ojqij ja oaag
*(lll 'd 'P 4mapj) •••BjaA
•BUIJjd BUIStlU BJ X uBSIUin8UI 3UJB3 BJ ap JOpjB J8,, 'BJJ3 JOd JOUIB
ja 'sBsoiSjjaj sauoiaouia sbj ajjua *— ^aauBpuadap anbojdiaaj aun,,
— auax^uBui as upjaBjnauíA Bqaaj^sa Bun 'opoj ajqos *_^_ -ajanuBuiuig
ap buisiui uaBiui bj aAjanAua anb jBnsuas oasap un jajjoa ajuais as
Bjqo bj ap afBSBd unSjB ug 'ozianjsa uis bjSoj as ou ojja ojag
'(88 'd 'niapt 4t'assiAjassBj as ajjatnb insj ji-ípjoqBwp
auruiop bj au auiBj ts 'ios b auiB4j jibj jiBqa Bg,,) *bjio bj ap
Bun bj b JBzipuadaput ua 'jBJBdas ua bjiisisuoo Bjaod jap Buijdia

�Pero, en definitiva, ese proceso de desmaterialización se cumple.
Un pasaje final del libro narra un sueño que revela el sentido
y la culminación de ese largo camino ascético:
"Cauchemar:
"Elle m'est apparue, tres belle, vétue d'une robe d'orfroi qui
jusqu'á ses pieds tombait sans plis comme une étole; elle se tenait
toute droite, la tete seulement inclinée, avec un miévre sourire. Un
singe, en sautillant, s'est approché; il soulevait le manteau en balangant les franges. Et j'avais peur de voir; je voulais détourner les
yeux, mais, malgré moi, je regardais.
"Sous la robe, il l'y avait rien; c'était noir, noir comme un trou;
je sanglotais de désespoir. Alors, de ses deux mains, elle a saisi le
bas de sa robe et puis l'a rejetée jusque par-dessus sa figure. Elle
s'est retournée comme un sac. Et je n'ai plus rien vu; la nuit s'est
refermée sur elle..." (p. 179).
La pesadilla que se acaba de leer es el símbolo de la destruc
ción de la corporeidad de la amada luego de ese tiránico empeño
de espiritualización. El personaje enloquece, desintegrado él mismo
por este inhumano esfuerzo.
Pero el personaje real, el André que nos narrará luego la misma
ascesis en Si le grain ne meurt, queda dividido también: "Sans doute
éprouvais-je déjá cette inhabileté fonciére á méler l'esprit et les
sens, qui je crois m'est assez particuliére, et qui devait bientót de
venir une des répugnances cardinales de ma vie" (Si le grain ne
meurt, p. 172).
Si recordé con alguna demora y acaso demasiado detenidamen
te el proceso que se manifiesta en ese temprano libro de Gide es
porque lo creo muy significativo.
No quiero que se entienda que es mi propósito fundamentar
aquí en un comentario sicológico de algunos hechos juveniles, las
importantes constantes espirituales de la obra de Gide. Aunque
tampoco creo que un estudio de ese tipo sea, en este caso, desde
ñable. Pero es un trabajo que, de todos modos, no corresponde hacer
aquí. Lo que, eso sí importa señalar en este momento es que, como
punto de partida de la evolución espiritual de nuestro autor apa
rece esta profunda y enérgica división de la experiencia del amor.
Esa división se marca, además, verticalmente, es decir, atrave
sando diversas zonas de la estructura personal y determinando un
conflicto para cada una de ellas: amor, religión, conducta, etc. Voces
de opuesta intención entablan así un tenso diálogo en lo interior
de esa alma que busca recobrar la armonía perdida.

-108 -

�- 601 -Biaap un^as 48BpBjBJj uos ou SBpBjuajjua inbs s^zjanj sb[ SBiuapy
•SBzjanj sop sssa ap BAisaans ou A BauBjjnuiis uoisajdxa b^ BJjuanaua
as 'd)sjjvjoiuiuj(j ouisiui p ua uaiquiBj opoui ojjaia ua A sunaÁnuuoj^
-xnvj sa'j ua 'aaamaua^) A U^qoy 'sawwaj sap ^joa^^ ap oaij
-duj ^a ua ouioa 'sBjqo sbjjo ua anb jBpuas souiaqap ouiijjn jod ]^
•pnjijídsa o[ ap oiuiuiop p isb ajuapajaB
A oauBjuodsa o[ ap 4BpiA b¡ ap ucusuBdxa b[ ajiuii[ anb aimvujuoa un
íod opBuiuiop ajsa oupsap ns anb uaaainb Á 'uaiauíos as Buqdiasip
B^no b upiSqaj Bun ua uapjo \a usasnq SBjnSij sBjsg •ounuouioq ojqq
pp J8J[B^ aapuy p o a%\o^^a auoj vj ap Bssqy b[ ouioa saÍBuosaad
ua BpBUJBaua '•uapxo \ap vpanbsnq b[ 'ajuauíajuBuiiuop uaiquiB^ 'ubs
-aadxa soajo íttBpiA b¡ ap BiaSa[B aÍBAps^, b[ 'oaapdjoa aaoS pp 'pnps
bj ap uoiDBjpxa B[ :Buip ns ap sa^jBd sb^ ap Bun ap oaa uaa^q as Á
'•runiuaav vj osjndwi souiajBuiB[[ anb p a^uauíajuBuiuiop UBsaadxa
'ajs^vjotuuiuj^^ Á saunjijuno^j sa'j otuoa 'sojqq sns ap soun[y
•jofaui auuBaqdxa ajBanaoj^
•BjnjuaAB tr\ b
bjjsbjjb o^ 'uapao pp oppuaipuaadsap 4anb Á ajuB^suoa jas aaajBd anb
os[nduii un 'upp^aaqq ap ojuaiuiiAoui un ^Bq SBjqo SBsa sspoj ug
•osad oiusiw ja 'apjQ ap viujv ja ua 'uvSuaj o^ojvip asa ap saooa sop
svj anb unuas soiuaamj aqap ou 'ojjo jod (6061) ^%\ox^a auo^ wj A
opB[ un jod (^O6T) ^)sijvjotuiuu¡(rj A (¿68T) sajjsauua^ saunjijunof^
sa^ ouioa sajoÁcui SBjqo sBunSp ua '(l68l) Jd11vAt ^JPuViP ^jaiqv^j
sa'j ap o^anj 'Bpuas as anb Bujajp uoisaans Bjsa 'o^JBquia uig
'(OSS '^ '"" 'U}VJO 91 fS) ttsinbaB ^ibab4ui ^uapaaaad
a{ anb s^najoa^ xnB aaiB[d ap a^qBdBa sutoui a^ juauíaspajd aaijaatp ja
(tssnB ajqqmbatp uxosaq jbcI) auiauí-ioui ap ajiuiajjxa ajjn^j b jipuoq
ap 4ajAq ^ntp ajA^pp jojissnB 'aoaoj aui tnb jnauinqtp ajisjaAip
ajjaa,, b apn^B opuBna 'sojqq sns ap ojjo b oun ap JBSBd p ajjaiAp^ as
anb ouiajjxa ojjo b oun ap afBs^d asa b ajaipj as api^) ouisiui ^g
•aitouia auOfj vj ap Bf b ajsíjvuouituuj^ ap Bjnjaa[
B[ ap jBSBd |B Bjuauíijadxa as anb o[ sg '(l^^ *d i''-umj^ aj í^)
uasnjuoa ajiauBjpuixs ap sjsja sap sjissaaans auiuioa jajuasajd JiOAap
ap jsap juBuaS sn^d a\^ :aquasa opu^no jojnB ouisiui p aaouoaaj
anb o\ sg 'Bujajp jas apns uoisajdxa ns Biup ns ua ajuauíBauBj
qnuiis UBuSnd anbunB anb jb3jSb souiaqap ojag 'Bjqo ns ua souibj
-UB[apB anb Bpipaiu b uopBJBdas ns UBnjuaaB i— 4pl^g ¡ ja 2
ap Buip p ua JB^pjBq ojsia souiaq anb SBZjanj sop SBg
(¿82 ^ u'
'U9IA BUI
ap uosibj ojqisuas bj jiu^jqoj b jaqajaqa ap ja
inq uoui aaja jiBAap aiuoiujcq ajjaa anb jnaBddB4ui ji
jojissiib jnoj^ -aiuouiJBq aun ua ajpnosaj as uaiq ajia-jnad
jiBjjnod juBpaoasip auisijBnp aa anb uijua siAaajuatf,,
w- • -anSojBip ap aaja un sins af,,

oooivia iaa s^^oa svi
II

�mos, como equivalentes. En el primer libro el impulso que domina
es el de una ascensión espiritual: "Ces adversaires, ce ne sont pas
méme deux passions rivales — mais deux entités (?) seulement:
L'Ame et la Chair; — et leur conflit résultant d'une passion unique,
d'un seul désir: faire Fange; découlant comme une déduction nécessaire, comme une conclusión des prémisses une fois posees" (André
Walter, p. 95). Y el empeño de André Walter, que busca el.triunfo total
del espíritu sobre la carne, de 'Tange" sobre "la béte", y que ve mancha,
souillure, en toda cosa corpórea o sensual, parece ser no sólo sobre
humano, sino inhumano. Es lo que acaso quiere indicársenos mediante
la locura final del protagonista. Se trata pues de un empeño que es
aniquilador para quien se lo propone.
Señalemos también que en las obras siguientes este empeño de
orden suele presentarse, del mismo modo que en André Walter, como
un callejón sin salida. La Alissa de La Porte étroite se limita y se
despoja, voluntariamente, hasta del mismo amor de Jeróme, llevando
así más adelante que André Walter un propósito que éste había
expresado. Recuérdese que había escrito: "Oui, c'est cela! mésestimé
par elle! la est la vertu. C'est ce qu'il faut faire..." (André Walter,
81). Y por su parte, en el diario de Alissa se lee: "il s'attarde á
moi, me préfére, et je deviens l'idole qui le retient de s'avancer plus
loin dans la vertu. II faut que l'un des nous deux y parvienne; et
désespérant de surmonter dans mon lache coeur mon amour, permettez-moi, mon Dieu, accordez moi la forcé de lui apprendre a ne
m'aimer plus..." (La Porte étroite, p. 193).
André Walter termina en la locura su inútil sacrificio; Alissa
escribe en la última línea de su "Journal", antes de morir: "Je voudrais mourir a présent, vite, avant d'avoir compris de nouveau que
je suis seule" (p. 208). Y el sentido de esa soledad es, en el contexto,
terriblemente denso, ya que puede allí entenderse que es una soledad
sin Dios. Alissa ha recorrido un arduo, estrecho camino al fin del
cual presentía la verdadera alegría; al cabo, un ciego silencio la cubre.
Del orden a la aventura
Hay sin duda dos polos en la vida espiritual de Gide. Durante su
juventud lo vemos buscar refugio en un orden espiritual a la vez que
lo sentimos tentado y arrastrado por la exaltación de la vida, por
su jugosa plenitud. El no parece preferir todavía esta última, pero
va en cambio comprobando que aquel le es inasequible, y empieza
a sospechar, además, que es falso.
Este proceso se presenta paralelamente al desarrollo de su per
sonalidad, cuya educación soportó la fuerte contrainte de una forma
ción huguenote, severa, adusta y de una espiritualidad intransigente.
Pero si su desarrollo consistirá en buena parte en una liberación
de sí mismo frente a esa dura exigencia que todo su ser rechaza, no
se debe dejar de percibir que hay algo de esa misma educación
huguenote que seguirá actuando — aunque con diferente signo —

- 110 -

�- Itl ouisiui ja ua 'Bssijy ua anb ozaanjsa asg MBSajj oX Biaanb o^sa b j^
•oai^uainB oj ap Bpanb
•snq BpBuoisBdB Bun :ouBJ^uoa ns 'ajuauíBiao^ou 4Biuasaadaa aAaiA
-aua^) •pBpioiiuajnBui B[ ap jsiaoui op^aad ja jbuibjj ap sopBjuai souibjj
-Bisa — aPÍO 9P ^jqo bj ap OJjuap — anb oj b Bjuaajua sou jaaqog
ap BanSij Bq •ojuaiunajns ja X pcpisoaaua^ bj ajqjsod aaBq aj anb
buisiui oáisuoo BJBd pcpu9A9s ap 'aoiaa^ui pspijapij ap oidiauud un
Bjja ua bajbs as ciad 'aj bj apa ai d auijaAg *BqiaaB sbui sounmuistn
anb umovaiuap Bsa Bjja ua asjBjBuas apand anb aaaaed aui anbaod
'aaaiaauaQ X jaa^ojj 'sawwaj sap djoo^^^ ap bjSojui bj jnb^ op
-aanaaa osa joj • (aaamaua^y) ajuauíBsuajux Xnuí BiABpoj BJBjjoajBsap
as BÍiq ns ua anb 'pvppijuajrm bj ap opBjojsodB un uoo asaipunjuoa
b bX Bzaiduia 'jiatjip sbui zaA Bp^a uaiq un ap uoianaasaad Banp
Bsa 'BiauaSixaoinB Bsa jnby *BpiA Bidoad ns ap oioijijobs osoaauaá
ja ua utj jb BJBUiuijna anb X a^uauíaoiaaiui aXna^suoaaa bj anb osuaj
ojuaiuijSoaaa un ua 'aj ns bX Bpipaad 'aaaaa auxjaAg anb souii^uas
apuop 'sawwaj sap d^oa^^ ua une aiuauíBaBjo ajaai\pB as ojjg
•BiauaSixaojnB ap pBiunjoA Bsuaj eun ap ojtuj ja sa BAip^p Bsa oaa^
•uoiaBJO bj aod anb sbui js ap BAip^p bj aod ubajbs as anb s^an^ij uog
•onaÍB uaiq jap uoiaBzijBaa bj b — anb aod sotuaaaA bX X — 9PÍ0 aP
souiuauíaj saÍBuosaad soj ua 'BajjdB as BiauaSixao^nB Bsa ajuauíajuana
-aaq *aj ns ap anb sbui BaijaSuBAa biu^xbui Bsa ap oíaiaaafa jap a^acd
ua BAiaap 'ajsijvjowwj^^ ap auijaoaBj\[ bj ouioa 'ajanuBuiuig X Bssrjy
ap sBan^ij sB^sa uauaii ^pj^) ^p Baqo bj ua anb jeaoui aojBA jg
•Bsstjy
spaanaaa sou *ttBapaad bj aiA bs aaAnss inax in^),, rjeaoui BiauB^sns
Baja Bun ap Bjopuata^nu api^) ap Baqo bj aod Bjnoaia anb Boxja^uBAa
BzuBuasua eun asaaaouoaaa apand BiauaSixa Bsa ap opuoj ja ug
'( *^) t4?J91í0?l JOlíssnB auiuiou aj
af iassajqwf uvd uopuvqv %no% ap auivq nj autvtíund aouvfua uoul ap
'síoa^ ai 'apuvS aff^ :a^Snj oajo ua ^^ '(gg *d) 4tixadsaj b assisj ajja sijd
sjanb tu 'asiujmw snou }unfua(p ajvuoiu auatuiaid anaa ua^qwoa aaoaua
s^d siBUuo5dnos au af *aunaf sipaad bj ai anb zaABS snoA tanaoa
uoui ap aoBjja juauia^uaj 4a^Buit ajjaq bs oaAB 'jiBiats aaaui bui ap
louanSnq ^uauíau^xasua aABaS agM :ajsí^aow/íu/g'j ua jaqaij^ ap Booq bj
aod aoip oj sou upiaBanpa ns ajuBanp opBiuaoj BX^q as pB^unjoA bj ap
uoisuaj Biuaapca eun ouioa opiqaauoa aas jap upiadaauoa Bsa an^)
'(681 *Pí) 4tsaa8oad subs iB^a un aa^iBqnos si^aanod au a^ '^íos jxtnb
xnaanaquaiq ig^ :une j^ *(8"¿8I '^d) ct¡a^puiaiiB aiíA doai siBaanod
af anb anaquoq untp xoui zapaB^) ¡anauSiag Q *anaquoq aj saaA
^uauiauiuiaqaB4j íojnjd no ajiBqnos af anb anaquoq aj uaxq jsa4a is
— oiaBtp ns ua Bssijy aqiaasa — luasaad b apuBiuap aiu af,, -auiajap
-bj^[ Bsodsa ns uatquiBj X '(9f "d *• • -uwuS a\ íg qg) ojduiafa ns 'opij
asa ua 'Bpnp uis anj aapcui ng *BpiA ns Bpoj aiu^anp ojopuaxs pinSis
anb X jBaoui oidiauíad un oueaduiaa apsap ja ua oziq as anb oiusiui
o^isuoa Ba^d Biaua^ixa Buiaaixa ap oíaa^iaa un b inbB oaaijaa aj^[
•oaiuiBuip 'oAanu uapao un 'BanjuaAB bj ap
oajnap 'sandsap ainajsuoa Bjxjiuiaad anb bj Bjja Bas osbob X 'upiA ns ua

�André Walter es un callejón sin salida, tiene como alimento una
voluntad exigente, tensa, que quiere lo auténtico, que busca el extremo
de sus posibilidades por la renuncia de todo lo contingente. Ese
mismo esfuerzo, esa misma tensión, animarán también el camino
que se realice en la otra dirección, en la dirección de la aventura, y
constituirán en ésta, como decíamos, su orden dinámico, el vivo pulso
constructor que la organiza. Y debe ser así porque el objetivo final
de esa aventura es permanente pero no estático: es el Hombre.
"Ce faisant je iríécartais de Mediarme..."
En varios campos ocurre esta misma transformación de Gide, este
desprenderse de sus lazos juveniles que se realiza sin embargo mante
niendo, como una constante central, ese criterio de exigencia y de
autenticidad a que antes aludimos.
En el campo de lo literario Mallarmé ejerció sobre él una fuer
te atracción magistral. En un texto de 1946 Gide procura definir
una de las formas de su grandeza, lo que él llama "une sorte de
sainteté" (Feuilles d'Automne, p. 187). "Dans un domaine, qui
n'était pas de ce monde, il exer^ait une sorte de sacerdoce", dice, y
luego explica cuales son "les éléments, les composants, de cette
vertu" ( : ) "une certaine croyance et assurance en des vérités absolues, intangibles et immodifiables par les circonstances, par les
événements, par tout ce qu'autour de Mallarmé nous appelions les
'contingences'. Un attachement á une vérité supra-sensible, devant
laquelle tout cédait, s'effagait, devenait de peu d'importance". (Feui
lles d'Automne, p. 188).
He aquí el equivalente literario de aquel orden espiritual y reli
gioso que animaba a Alissa, a Emmanuéle.
Pero así como le parecía ver en aquel orden de amor un empeño
desasido y como orientado hacia un fin fantasmal (Je laissé la proie
pour Vombre, pudo haber escrito, como Nerval, de su empeño de
entonces), así se separó también del simbolismo luego de procurar
dotarlo, con una de sus obras, de la novela que le faltaba.
Esa fue en efecto la intención que le hizo escribir Le Voyage
d'Urien, (tal como nos lo explica en sus Souvenirs littéraires: "En
réaction contre l'école naturaliste et soucieux de donner au symbolisme le román qui me paraissait lui manquer (car jusqu'alors il
n'avait produit que des poémes), je venáis d'ecrire certain Voyage
d'Urien..." (Feuilles d'Automne, p. 188). Eso nos explica el clima
de irrealidad y de sueño que domina ese librito publicado por Gide
en 1896. Adviértase que su título también puede leerse como Le
Voyage du Rien...
Pero esa vaga idealidad se revela pronto insuficiente al autor:
"II m'apparut, peu de temps ensuite, qu'il importait de rétablir un
contact direct et sensuel entre la littérature et le monde extérieur. ..
... Ce que faisant, je m'écartais de Mallarmé, certes; mais je gardais de son enseignement une sainte horreur de la facilité, de la
complaisance, de tout ce qui flatte et séduit, aussi bien dans la

- 112 -

�- en -

aj i^)
*ttsajsij-iB sa[ ja saajiqjB sa[ juajiuoaj as anb 'siojo af 'xna rauad jsap
'saasoddo saaua^ixa sap 'juBsipjjnau as na 'juassipuBJ ja uajsix
-aoa inb ua juauíasroaa ap sjinpojd sa[ 'ajiBjjuoa ny #ajipajaq jna^
ap napj suas [ñas un ua assnod anb 'sajuBssmd suoijbujjijjb^p sa^q
• Bdea sp-juos s[nas Bpxnaa ajnop suBg #ioui ua janSopip a suioui nB
jnoj no 'aijBquioa as b sajsaj juassnj uouis tnb 'saaAip doJi sjuauíaja
sao ap paoaaBj a^[a JBd anb jasi^aj siBAnod au af anb aaa^d 'jJBcp
ajAnaoj b juiBJjuoa ^\^ sibab^ anb apBnsjad sms aui af juaAiiog^ :aqija
-sa 'souiipn^B tbá anb b uoiaotpBa^uoa buii^uj B[[anbB b 'BzajBjnjBU
B^ambui ns b — soj^o sojubj ua ouioa — ajaijaj as anb ua ojuatu
-oui un u^ 'oiaunuB opi^) ouisiui \9 anb pBpqiqísod Bun ua
as anb ojuBna BuirijSa[ sbui ojub^ aaaaBd sou BjunSajd
B[ sa anb ouBJiuoa ns asa ua bjstsuoo ou anb X Bp^uapsap Bf anb
uapao ap BjauBui bjjo aqsa ou? tsoujBjunSaad souiapod tsb une oja^
'OiJBajuoa o^ JBqoad japod souiBjadsa une X 'uap^osap a^uauíBUBS
-aaau anbqduii Bjn^uaAB B^ anb soiuaaja ou anb souiajuBjapy
¿Bjn^uaAB BjiaiDui B| Bpanb opíg? ¿^pí^) asjqduina Bjjp
•od ojio anb ua? 'opBpajaq uapjo asa opBZBqaaa ruaxq BJoqy

N3CIH0 OIMOD 3X^V 33
III oimjdn3
•aaquioq ja sa anb sapBpqiqxsod ap oua^^ ouaisuu
ojBipaiuui 'ouBOjaa ajsa Bia^q oiqui^a ua B^uaiao as BaoqB ^a^uapuaa
-sbjj uij un b oidiauod ^B BiSfrjtp as pEpuSa^uí ap p^pisaaau Bsg
qa ap BiABpoj asjBjadsa apand opoi X
t 'osuaiuui aiuauíjuoo un sa oxusixu ajqutoq [a anbjod sa
X ajuBsaaux Bpanbsnq opuais anSis is anb BjniuaAB ssa ap
Biiunqoa B^ ouioa Bjini^suoa ajquioq [a uoa BJBd X ouisiiu
o^isuoa BJBd pBpiaijuajnB ap BiauaSixa Bsuaj Bsa anbjod 'uapjo
un BjnjuaAB buistui b^ ap aa^q anb ojad BjnjuaAB b^ b uapjo ^ap
anb ouis^aasB ap uoxaou B[ ap a^uB^dsBJi un oraoa tsb Xbjj
•Binjjsuoa oj 'onpiAiput p apsap 'anb
p ou ojad pnptAipuiBjdns uapjo un opuBuopuBqs :ampAg
Buisiui js b cnujojsuBJi as anb opoui ouisiui pp íBUBiund uppBUuoj
Btdojd ns ap 'opo^ ajqos 'X 'apnuBuuug ap 'Bssqy ap ar^das as
isb uaiquiB^ •^•••sibui ísa^jaa 'auuB|[Bj^ ap siBiJBaatui af' *„

•(681
•d 'autuojn^p sdjjmaj) (oXBjqns oX) ((mfiuovs uiosaq nv ^a duuop
•uoqjis ttos \n\ djsau dj %not anb atijatu (atsaj a\ tnot uns uauodwaj
tiop ^at-iodwa^ 'atiuStp vs ta jnauuoy nos 'awiuoq^ ap mapoa vj
tívf tnb aa '•auuaxapn pjib tonb ^anb uoítamuoo ajqvfuvuqamj ^
-íxaj^ ap íawwoi[(j ap ja aviaiu-tos ap sia-n-sia 'atíuSattiítp 'atí
ap mosaq ja anouiB jUBaSisuBJjui un iani tq suvp anb auntvuattíj

�Adviértase, por la afirmación final — "les arbitres et les artistes" —, que el arte es concebido expresamente como un equili
brio, como un orden. El se ofrece así como otorgando la posibilidad
de una resolución de la problemática interior, inestable, inquieta y
promovedora de aventura, de Gide; otorgándole el camino de un
orden superior. (Señalemos sin embargo, desde ya, que se trata aquí
de un orden que se cumple en otro plano que aquel en el que se
suscita el diálogo, y de donde arranca la necesidad de la aventura).
El conflicto se ordenaría pues, se aquietaría en su expresión
estética y, sobre todo, en el equilibrio magistral de su prosa. ("Sirve
a Francia — escribe F. Mauriac — escribiendo el francés mejor que
nadie en el mundo" (Op. cit. p. 166).
Es atendiendo a esto que L. Pierre-Quint observa que "dans la
création, comme dans toute action intense, nos deux moi finissent
par coíncider jusqu'á n'en former qu'un. C'est précisément dans ees
moments, dans l'acte poétique, que l'homme retrouve enfin sa li
berté" (Andró Gide, p. 79).
Este equilibrio aquietador no es, entiéndase bien, una resolu
ción del conflicto — o mejor: los conflictos — que, según vimos,
dividen a Gide. Es, sí, el hallazgo de un orden, de una durable
estabilidad que se desprende del artista pero que no se da en él
mismo más que fugazmente, en el momento de la expresión. Es
un orden que resulta, en definitiva, de un inquieto movimiento
dialéctico en el cual se cumplen crisis sucesivas, pasos a la aventura.
Ciertamente nada se aproxima tanto a la expresión del supremo
anhelo de perfección serena y eterna que Gide puso en boca de
La Perouse, uno de sus personajes más interesantes y vivos, el viejo
maestro de música de Edouard en Les Faux-Monnayeurs, como el
logro del puro estilo de su prosa. El viejo La Perouse decía que
"tout notre univers est en proie á la discordance", y concebía, su
perándola, "un accord parfait, continu; oui — decía —, c'est cela;
un accord parfait, continu...".
Este acorde perfecto, continuo, este vislumbre de un orden eter
no es algo que acaso todo arte tiende a expresar. También el de
Gide, también ese su supremo equilibrio de estilo. ¿No es eso en
definitiva, para él lo durable por excelencia? ("Le probléme, pour
moi, n'est pas 'comment réussir?' — mais bien: comment DURER?".
"Journal des Faux-Mon-nayeurs", p. 46).
Pero si en cierto modo — y sólo en cierto modo — todo arte
tiende a ese valor absoluto, sin duda muy especialmente aquel que
se formó en el ideal recibido por Gide como viva enseñanza de
Mallarmé. "Au fond... le monde est fait pour aboutir a un beau
livre", decía el maestro de la rué de Rome (CEuvres ed. La Pléiade, p. 872).
Esa esplendorosa intemporalidad del arte, que le otorga un valor
de síntesis y revelación a la vez, del universo, le permite ir a dar
en una visión coherente, equilibrada, ordenada y eterna. No pre-

- 114 -

�- 911 OUIBIUI IS ap OZB[pq p 89 VJdD 9S9 ^ *(ui9pi) t4UB[9 UOUI
axu 9tib 4JOtp uosioj ajjaa 8J9A '(BXBiqns uainb apn^) sa) njao
uaiq STBUi 'a^aAnou 9JJ9J aun SJ9A jubj jmod 9U 99 'aua^^yj jnod
pnbjBquia4ui af ' aa qojao ua puBn),, :isb an^is opBjp ojxaj jg
•buisiui Bjn^uaAB B[ ap oajuop aorpaj as 'BjnjuaAB B[ aAijoju biuouijb
b[ ap Bpanbsnq Bsa anb 'a^ajBd aui 'ajuBjiodun sa y 'opijuas asa ua
SBpnp b jbSüj efap ou ojxajuoo [g •— BOijajsa ojos 'jofaui 'o — BDija^
• sa aiuauíB^iap sa ou biuouub Bsa ojag YóOI ^ 'vudns }[j) ttatA bui
ap uosib^ a^qisuas b^ aiuajqoj b aaqojaqo ap ^a 4uiBjaAnos jnq uotu
aj^ íiBAap aiuouuBq a^aa anb ituBddBtui ^i jojissnB jnoj^^, :s99uoj
-ua Bioap X íbjuouub eun ua a^uBpjoosip oiusqBnp ns J9A[OS9J ap
pBpqiqtsod b^ b aaaipj as opi^) onb p ua o^xaj un 'jj #dBa p a^xdBOB
ouioo 'BqujB sbui souiBjiD B^ 'OUBUinq o| ap ouijsap p X opi^uos
p ajqos Bjiu^oaut Bun a^^Xqns anb so^ ua sojaqjuoo sosa ap Biuiqn
uopnps B[ ouioo aiJB p Bj^pisuo^ ou anb o^iap souaui sa ou 'a^JB p
opBUtisap Bjsa too^Bip ap jas, ap uopipuoa ns jod anb 'souiia bX
oiuoa 'Baao ouisiiu p anbunB ^ "ajqiuoq pp Bapi ns ajuasaad aoBq
as pna b^ jod bjoubui b| sa ajas ns anb 'oaao 'jBjapxsuoD soiuaqap
oaag *(ST *^ 'sdtnaj aujou jo opjf) oupuy) 4t^JB uoui ^sa4a 'snjd o\ suap
af a^pnbB^ b asoqo Bg,, :ofip p anb oiíap sg -opuBipmsa souiBtuaA
anb pnjoqjuoa uopBnjis B[ ap uopnps ouiod aauaj apand oopojso
vopuo p anb BpuBjaoduii B[ bijojou bj3ubui ap aXnuiuisip ojsg
•Baijajsa ou X pjoui api^) ua sa BAijBpiui b^ anbaog
•(^jquiaoap \ 'X681 \4lBUjnoi\,) 449^PTJ ^p^^^-id 9u ^oui a[ spuiBf anb,,
:l68t U9 Bi^ ^iquosa api^) íC(.sjoui xiib aAijBijiuij ^p^^,, auuB^pj\[
#ttjnaij9jxa apuoui a[ ia
ajnjBiajjq b^ ajjua pnsuas ^a joaaip ^obiuoo un jqqBjai ap jiuBjJodmi
ptnb 'a^msua sdiuaj ap nad 'iniBddB^ui jj,, :uaijfj(p o%vÁ,Oy^ a^ ap
o^isodoad b opepjoaaa ojxa^ ojjo pnbB a^uasaad souiBáuaj^ ¡opunuí
p p BJBd Bjpua^ Bpua^an anb! o^uojg '(\^Z '^ 'uiapi) ^aouan^juí
ajaiuiaad ajj^o ^p o^^Sap ajiA zassB aajatui auiaiu sioaa af,, tBsaijuoo
ouisiui ^g -jas oidoad ns ap pnpqjuoa uopipuoo Bsuajuí B[ 'bia
-Bpoj 'ajuasaad a^uampjoj aaBq as ou anb p ua '[luaAnf api^) p ua
OAn^ o[og *oDod ojnp jan^quadoqag ap ofnjuí p oaag
ap OpA Un B OUIO9 pBpipaj B^ B BqtJJB SBUI 'BX SOUIBip
-np osa jog '(i^^ 'd '"'•mvuS oj íg) t4spp b^ aX anb 4pas \n\ b ja
'janBquadoqog b jsap *anbiqdosopqd uoijBijpi uoI\r "uotoojuosdddod
ouioo X pvjunjoa ouioo opunuí j^^ ap Bjnjoa[ B[ ap s^abjj p bijos
-op^ b^ ojjoiqnosap BjqBq api-^ uaAof |g uanBquadoqog ap p uaiq
-lUBj ouis 'aiuJB[[Bj^ ap o^duiafa p X BzuBuasua B^ ops ou ^
'(^98 Tí) tt?^íJ^A Bl luauíajpuajBui aíaui-a[p
'anbiun add^jj aun jBd 'juapjaAnojj as,, anb sBjqB[Bd sBsa ua 'sBjp ua
bzubijuoo auaij anb bX 4(99g "jp *pa) ttsjoui xiib aAijBijiurj
Bjaod p 4isy *BAiiiuipp ua appuapsap 'bibj\[ ap opA 'Bp
BJ9ui 'opunuí ajsa ap SBJjap ojjap ajuauíBJapBpjaA ap ui^ p Buq
-Bq anb o\ Bja osj9a asa anbjog *opunui pp BpuauBdB ajuBpjo^sip
B[ ojipnBui osj9a un ua jaApsai anb bsoo bjjo ^uuB^p^ Bipuaj

�y por lo tanto de su noción de lo humano. Ese ímpetu aventurero
es para él un gesto que, aunque aparentemente exterior, también
significa lo que aquella exclamación de Unamuno: "¡Adentro!".
Algunas páginas de los Feuillets de 1911 retoman el tema en
el mismo sentido: "L'oeuvre d'art, épurée (épuisée de laideurs), ne
m'intéressait que par ce que l'on sent de durable dans la fixation
d'une plus parfaite harmonie. La vie m'intéressait davantage...".
Y aún: "La trace de l'homme était ce que je chercháis dans toute
oeuvre". (Los subrayados son de Gide. Journal, I, p. 415).
Eso hace también que la obra de arte, el libro, puedan valer
como sustitución de aquellas formas de ser que no podemos lograr
como vida, que no nos está dado cumplir realmente. "Nos livres
n'auront pas été les récits tres véridiques de nous-mémes, — mais
plutót nos plaintifs désirs, le souhait d'autres vies á jamáis défendues,
de tous les gestes impossibles" (Palabras liminares a La Tentativo
amoureuse, p. 31). Pero esto mismo no hace sino reivindicar la
experiencia de la vida como centro del desarrollo de una personalidad.
Recuérdese que en Paludes, escrito en 1893, se plantea, en varios
personajes, el problema de la autenticidad, y esa es la materia mo
ral del libro (C'est méme ce qui m'a donné l'idée d'écrire Paludes,
p. 45). Pero en cuanto al Narrador, le vemos repetir frecuentemente:
"Moi, cela m'est égal, parce que j'écris Paludes" (ídem). Por esa
sistemática reflexión se incluye a sí mismo en el tema, y critica — sa
tirizándolo — el desinterés esteticista por la vida de que Gide acaba
de desprenderse. Esta actitud, que tan tempranamente podemos ad
vertir en él, y que más que ninguna otra lo aleja ya de Mallarmé,
se mantendrá como constante. En 1931, conversando con Léon Pierre-Quint, Gide le dijo expresamente: "Le: 'Moi cela m'est égal,
parce que j'écris Paludes' est le type de la phrase que je ne peux
pas supporter". (Referido por L. P. - Q., op. cit., p. 497).
Creo que entramos ahora en la zona más importante del mensaje
de Gide.
Hemos visto ya cómo su ser se debatía en un diálogo interior
que en cierto modo oponía las nociones de orden y de aventura,
y hemos visto también cómo dentro de ese mismo diálogo se mani
fiesta un movimiento de liberación que lo desprende de su orden
heredado.
Veamos ahora cómo se realiza esa liberación.

- 116 -

�- ¿n Binidru buii ap sandsap jaaaJEdB apand tq^s ouBiuijd o[ b
as anb BzuBijuoa BpBjiuiiji Bsa ojaj •sajBuoiauaAuoa sap[oui sopiaaí
•aAiía so[ apsap j3A[OA aq^a anb [B ouir^n oidiamjd ouioa X [Biuaui
-a^a szjanj ouioa BpiA B[ ap oiuaiuiijqnasap [ap inbB bjbjj ag
jioui vj ap a/íD^7,,
'(SOI #d) '^98^-13 B^^, lUBtjnos na
^
anb aa ap asoqa anb[anb ioeiui ia a^BAn^s sn[d iBja un saaA
UB[a anbi^jBjj ao su^p siBAnoajaj af #saqanBqap ap a^nos 'ajBS inoj
'sub jinq-xip b junoui jnod 'aapuqap ^a asnanjdn^A 'aiua^oiA aiA
aun 'a^B uos ap sijoabj sapna ap oaAB 'saauuB sanb[anb 'jajno^ 'aaop
-oissb[) xnaiA ia a¡oBS doaj np 9[[90 b S9aqoduii sqjo^) sap a^aiaos bi
juBJ9j9jd 'i3 'lUBua^ siBuaBq un itbj aaiiua [BAaqa un auiuioa aani
-[na B[ J919Í9J 'auiiB[ uoiiBanpa uos aaiuoa jaquii^aj 'aqiuosB[Buiy
ajaiu bs ajiuoa J9i[OA9j as 'sqio^) sa[ j^d aiiaxa luauíap^nos 'sub
azinb ap íuBjua iaa siBuiBuii4f -sn[d a[ iibjihb Xtui inb aa itBia aijB[
•Bqiy ioj aunaf np aanSij v\n :Buuiaop ouioa BpiA B[ ap uoiaBi[Bxa
buisiui Bsa UB[Buas 4([9q3ÍJ\[) Bisiuo^Bioad [ap Bj3oO[oanbjB X
ap soÍBqBJi so[ b uaaBq as Bjqo buistui b[ ua anb sauoisn[B
•i^sAvaxoisoQ 9jqos oipnisa ns
ua apaBí sbui BaBuoiauaui ^pi^) ouistui [a anb op^a vj ap viuSajv afva
-jvs o/ ap upisopa B[ sa anbaod 'oaBiuouiap ap 'opspBídsap ap o^[B
a^sijvuouttuj^ ua auaii oiuaiuiiAOui asa anb oi^aia sg #aA[anAua o[ anb
Bzaiaoa B[ opuaiduioj 'ajqiuaiuoaui '[bita biabs ap opBBuquia 'oso8nf
aioaq un ouioa a^jns BaniuaAB B[ buijou b[ ap oaiuap apsaQ
sa[ 'saauaaap sa[ 'sa^ni[na sa[
-Anoa anb 'saiaBiui sassaqau ap luauíiiuas snjuoa a[ ioui ua iiBssioaa
anof anb^qa ig •••¿ajipaa Btnb [i i-aisaj tn[ a^j ¿m[ ap aaou^t uau
IT"^"BtN ¿9JÍP ^í^Anod [i,,íib aa inoi aa-isa 'iaitnbsnf i^p b auiuioqj
anb ag 'jioabs ap iiBiaoduiitiu [i,.nb aa B[ioy ¿a^oaua inad auiuioqj
anb aa-isa t n) : uoiisanb a[[3Anou bui b iibjsiibs a[[a ina asuodaj
anbiiuB aun luauíuioa ig,, roiaaja ua aa\ as ajstjvjouiwj^ ug
ap [buij aÍBsuaui [a ua BiBuxui[na X aiuB[apB ua BJoqB ap BJT[duina
as o[[ojaBsap oXna 'oursiuBuinq [ap Buiai [a 'suiai OAanu un 'opB[
-Búas SBuadB anbunB 'bX auaiiuoa 'BiauauíaqaA Bp^pBídsap ap oixai
un ua aiaaiA as anb 'Biauaiaadxa Bsg •souiBipn[B bX anb b opBpaiaq
uapao [a uoa 'buijou b[ uoa oiuaxuiiduioj asa BiauapiAa ua auod X
o[[OjjBsap ap sisíja BAisiaap Bun ap upisaidxa B[ sa ajstjvjotuiuj/j

auiuioqj anb aa-isatn^)M

Moov^aan vi
AI

d

�categórica con esos mismos moldes. ¿De dónde surge la fuerza ne
cesaria para romper con ellos? Porque, y por lo menos en un primer
momento, esa vida cuya violencia desatada se exalta, no ofrece nin
gún seguro punto de apoyo, sino una permanente inestabilidad y
un peligro cierto. Athalaric se libera "pour mourir á dix-huit ans,
tout gáté, soülé de débauches". Concebida de esa manera la vida
aparece rica, exuberante, pero también peligrosa como, una selva
que manifiesta su energía en el pulular de los infinitos seres de
todas las especies que la habitan, pero en la cual cada uno de los
individuos siente el peligro mortal de tal plenitud. ¿Cómo hallar
entonces la fuerza suficiente para lanzarse a tal aventura rompiendo
con la estabilidad que nos rodea?
En el comienzo de experiencias como ésta de una ruptura con
la norma, se encuentra a veces, como previa, una experiencia de
total desprendimiento de la vida.
En el caso de Gide, una de las explicaciones que pueden ofre
cerse de esa furia de vivir que expresan los textos citados de Ulmmoraliste puede hallarse en la experiencia de la inmediata cercanía
de la muerte: "Pour celui que l'aile de la mort a touché, ce qui
paraissait important ne l'est plus; d'autres choses le sont, qui ne
paraissaient pas importantes, ou qu'on ne savait méme pas exister"
(p. 82). Y en otro lugarr "L'important, c'était que la mort m'eüt
touché, comme l'on dit, de son aile. L'important, c'est qu'il devint
pour moi tres étonnant que je vécusse, c'est que le jour devint pour
moi d'une lumiére inesperée." (p. 39).
Al través de una crisis extrema, cuando todo parece abando
narnos, una nueva y más profunda luz se enciende, que de inmediato
reconocemos como más verdadera y nuestra, esencial. Y todo deja
de valer como no sea lo esencial.
En su estudio sobre Dostoiewski, Gide afirma que "el hombre
no está nunca más cerca de Dios que cuando alcanza la extremidad
de su miseria" (Dostoiewski, p. 156). Creo que es ésta realmente una
experiencia central en la obra del gran novelista ruso. También
León Chestov explica la 'doble visión' que atribuye a Dostoiwski por
la visita del Ángel de la muerte cuyas alas están pobladas de ojos
en los frescos de las capillas romáticas (L. Chestov: Las revela
ciones de la muerte, cap. I). Desde una extrema desolación, desde la
'détresse', se sube a una nueva y resplandeciente visión de la vida.
Se trata, por otra parte de una rica noción moral cuyos principios
quedan claramente expresados en los mismos orígenes de nuestra
cultura occidental; Esquilo cantaba en un coro de Agamemnón
que Zeus "encamina a los mortales a la sabiduría y dispuso que
en el dolor se hiciesen señores de la ciencia".
Esa experiencia que Gide señala en Dostoiewski y que consti
tuye el punto de arranque del desprendimiento de Michel, "l'immoraliste", fue además, para él, una experiencia personal. Es con
veniente traer a colación, para probarlo, algunos textos autobiográ
ficos que ofrecen evidente paralelismo con los ya vistos.

- 118 -

�— 611 —
bj 'ajnoja.i ajndiuas aj mo 'asud jiBja uoiinjosaj B[ xuq uaso4p
JIBu^lBJ3 aj^^nl) 93 9p J9 9UI9UI-IOS 9p '9JOOU9 JlBjaddB ajja^b JUBUIB
193 ap jnad ej 'aajis^p juauíaSBAnBS is iibab ajja4nb anuuoaui ajjaqij
91193 ap jnad bj 'ajsiBS Iibaej ajqiaipui assioSuB aun 'sibuibí jnod
jauínb jiBjnoA ajja4nb ajquiBqa ajjaa su^p aaAnojjaj jibi^s ajja4nbsjoj
'n^aiBqa nB jnojaj ap jojis stbj^,, "opBuiB ns ap ajjanui bj ojja
jod jbaijoui A 'asjaAaJiB ou 'aBpnp 'aiuBius ns uoa JBdBasa ap Bq
anb ua soiuauíouí ua 'uaAof buü b aA as anb ^a ua 'oiBjai jap aABja bj
aiuauíBisnf sa anb 4oAisi3ap aiusisui un X^q (U6l) ^jjaqvsj ug
•aanpoíd as ou uoiaBjaqij bj b ouBsaaau oiuaiui
-ipuajdsap ja anb ja ua opi^) op oiBjaj ojio ua uppuaiB BJisanu
aiuBisur un jauaiap souiapod opBAouaj jas un BptA bj b aSjns jBno
bj apsap Biauaijadxa Bsa ap opiiuas ja japuajduioa BJBd Á íbuistui
uoi3Bjaqij bj ua uoiauaiB BJisanu JbCij souiaqap uoiaBjaqij bj uaijuí
-jad anb sBiauBisunajia sBsa ap BiauBiJoduii bj jaA ap oSang

•aijanuí bj ap Bjusajaa bj 'jopBjaqij ozjanjsa ojnp ja
OAisiaap osjnduii ouioa A 'opoi ajqos 'oja^ -joijaixa bjío bj A Bun bj
jouaiui 'uoiaBAouaj ap sbuijoj sop nos anb afBiA jap A p^pauuaj
-ua bj ap s9abji jb sand Bjado as 'ouisiui js ap 9sjb3ubjjb oiuajoiA
un sa anb A Bzijsaj as ^pi^) ua anb uoiaBjaqij ap oiuaiuiiAoui jg
'(6^ 'd "X M) ttsaajaAnouaj luauíai
•ajduioa sasoqa ap naqiui nB ia jnau jaia un snos 'jnau ajia un aaAB
sinbBuaj aj" -axsaua^uijBd aun inj asnajjiaAjaui aauaasajBAUoa bui ja
'anbjBuaj^ iBJiuoauaaj af 'ib9^bXoa af íapBjBiu iBquioj aj"^
saun)ijjno\[ sa^ ap oa¡ib3ijiu8is ubj ojxaj aisa 'ouijijn jod
'ifll 'd 'i ^iwuj.no[) 44jauiiii^9j ap jib4s ji4nb
'ajjaAnou apniainbui aun auiuioqj b asodojd aipBjBui Bg^ ruaiquiBj
oaj 'p^pauuajua bj ap BJopBaja BiauBjjoduii bj BijBxa as anb bj ua
*BuiíáBd buisiui bj ua j^ '^^siibjsiibs^ sap ajpuajiB b uaijj 'apniainbui4p
aajnos aij)BjBui Bg^ :44aipBjBui bj ap ajijiing oq,, op sauoiaBiouB
SBisa souiBjjBq (j¡ uonD}ipa^\[) 968J ap sjajjmaj soj ajiug
"(S0 &gt;d) n190UO1j^P 8S jp^uos uouc ia
ajpuoj aiíjaisnB uoui 'axpBjBui bj ap ja jbuiij3 np jnaABj ajqnop bj
b 'siBjuas afw :Bsuapuo3 junaui au uwjS a\ t ap uc3bjjbu Bg
*(29I *d)
44aiof anb ja jian33B4nb siBja4u af *^jjatp asnBO b uouis 'aipBjBui bj
aj^jBj^f "ajiBjJBd snjd ajiAijdaaaj aun4p 'ajpuaj snjd 'juajBdsuBJj snjd
'xnajod snjd 'suoijBsuas sap jiana^j jnod 'jios ^jiqop auisiuB^jo
un4nb ajquias jj #aiA bj ap ajajBJ bj ap jnoS aj ajpuajddB4ui ap
jnj jBjjnsaj jibj3 snjd aj juop ja 'sdxuaj un jnod anb jijqiBjjB4ui au
— ajiBJjuoa nB — SBd Bnj aui au inb aipBjBui auntp stbui 'ibja jsa ji
juauíaAau^ sajj 'apBjBui jaquioj ap aau^qa bj sna4f 's^q-Bj 'juauíasiaajd
'sind jg,, :sT&gt;iuAiuy ua aaip ja ua ofnpojd pBpaiujajua bj anb ojaaja
jap ojispdoad b oaag *(ST"062 &gt;dd) ojjojJBsap op^pina un auaij
ajsijvuoiuiui^ pjídsui anb oub^ijjb afBTA ja apuop 'tunaiu au uwjS aj
i^ ua pBpauuajua ns b a^aijaj as anb ajuauíBjauíijd souiajBuag

�honte bue, mais á présent que rien ne la retenait plus, devant la
porte ouverte pour sa fuite, le coeur brusquement lui manquait".
(pp. 180-1).
La vida de Isabelle queda así destruida por no haber sabido
osar en el instante decisivo. Su aventura significó, en suma, "suivre
sa pente, mais 'en descendant'" y no en montant, como Gide pro
ponía, y por ello un ser que iba a cumplirse, se anuló. La vida des
hecha de Isabelle se hace tanto más dramática cuanto el relato nos
hace sospechar, en su primera parte, una cierta grandeza, y la po
sibilidad de una poética decisión de lanzarse a la aventura. 1
desarrollo nos muestra, en esa aventura frustrada, la falta de un
rigor interior que la construya y que ha de ser como su estructura
central; este rigor empieza en el savoir oser.
Hay un momento del texto que copié que indica con suma justeza, según creo, cómo la liberación es sobre todo un proceso interior
que no ocurre sin dolor, sin una tensión extrema de todo el ser. Se
siente, en el fondo de uno mismo, un doloroso desgarramiento, y
luego... se está liberado; pero ese desgarramiento es difícil. Cuando
Isabelle está al borde de él, Gide se refiere a "l'angoisse indicible",
a "la peur". Es miedo de ella misma, miedo de su posible novedad,
de su propia riqueza interior: "cercano está mas es difícil de asir
el dios", cantaba Hólderlin. Para asirlo es necesario un violento gesto
que nos adueñe de nuestra libertad. Por eso saber osar es también
saber ser duro consigo mismo. Y esta dureza que ya empieza a verse
como necesaria compañera de la aventura — si se quiere que la aven
tura sea salvadora — es en Gide una nueva forma de aquella disci
plina de autoexigencia que él recibió de sus padres con su educación
infantil.
"Oser étre soi"
El hombre verdadero aparece "más allá" de las estructuras que
normalmente lo encierran.
El párrafo que más arriba copiamos de Ulmmoraliste propone a
ese respecto todo un programa que la obra posterior de Gide desarro
lla, programa en el que consta la censura, la crítica de las institu
ciones y de todo aquello que en la cultura pueda pesar como tradición
dominadora y capaz de impedir el libre desenvolvimiento del hom
bre. El hombre no se encuentra en las formas que el pasado le es
tructura, sino en el porvenir, delante; el hombre deviene incesan
temente: "Qu'est-ce que l'homme peut encoré?" Responder a esa
pregunta es lanzarse hacia adelante y hacia adentro. "¡Adentro!"
en el sentido de Unamuno, que escribía: "¡Nada de plan previo, que
no eres edificio! No hace el plan a la vida, sino que ésta lo traza
viviendo", y en otro lugar del mismo artículo: "tienes que hacerte
Universo, buscándolo dentro de tí. ¡Adentro!" {¡Adentro!^ en En
sayos, ed. Aguilar, T. I, p. 239 y 245).
Esa preocupación que se expresa en los personajes de Gide es
también, naturalmente, preocupación central del propio Gide. En

- 120 -

�- ISl f •'I^munof pp ouioj uaiquiBj anb asBjj bjio Bisa sa jejia ap oob3b
anb bui^bíí B[ ap Bautuodiuaiuoa isb^ "Buqdpsip ap BjauBiu buii
'uoisuBdxa a^qq B[ X eu3ap B[ ua B^s^q 'sand a^uasaad Bisa aadraaig
*(9 #&lt;^ 'I \L) tt-iaisisaj X anod sipsf anb 'araara-iora b jajp aassiE[ aui
jnod puBj^ issnB Jjojja un juauajuiBra }nBj aui ^j^ ¡une
*ttxnaanaq
aaiBj as ap anb JtOAap un jsa4^ -ai\a ua a^qissod aiA B[ a^noj auuop
asoqa anb^qa an) *atA B[ ap apnjiua^d B[ ap 'aaqqinbaj ap a^iatjjip
aiof an^ ^ajnupB íj-i^d aajnB uoijBqBxa uos jaAnojjL
saaAq ap ajq sn[d a^,^ :ubiujijuoo o[ Bjqo buisiui B[ ap
sbjiq "4kios ajia J30 ^jvujnof ns ua souiBqiqBuas ojuauíoui un
anb o[ s^ •— sjnaÁvuuo^^^-xnvj ss'^ ua pjBnop^ ^oip ouioa — 44
•uoui ua sibxu '''aiuad bs aaAins^ ua UBaijsisuoa anb SBtauauadxa
SBAanu sb[ b bjobiui BJBSBd BiauaSixa buisiiu Bjsa 'uoxsua^ buistuj
Bjs^ *js ua [Bjoui pBpq^a Bun outoa BpqBA sa anb oaad 'sopBJtaa
souiuiBa jod UBiiajaía B[ anbjod apiaid as soqa ua anb pBpiauuainB
ap BiauaSixa Bun 'pBjun[OA ns ap uojsuoj Bun UBJ^sanuí saÍBUosjad
souisiui sosa 'opB[ ojjo jo^ *Bjqo ns ap {b^oj a^Bsuaui [a ua ajuBiaod
-raí Bjas O[[a Á sandsap B[[a b bj8A[oa ^pi^) 'sopipnjB sa^BUosjad so[
ap uoiaBjuasajd B[ ua Bpiaouoaaj sa Baqa^uBAa buiixbui Bsa X 'jijbj^[
ojiaasa BjqBq 't4Bp as anb p oiaplraoa Bjsa o[og?^ -pBpxsojauaS b^ 'is ap
BAipBp B[ :¡BuipjBa [bjoui pniJiA Bun soraaA 'uapao [bj asaBUJBaua
b apuai^ anb so[ ua safBuosaad so[ sopoj ua 'opB[ un jo^ ^^pina
-sap soraaqap ou anb soA^isod sajopA oraoa UBiuasaad as anb sojaad
-sb BJ^sanra oijo^objsijbs aauara[Bjoi ou uapao asa 'oSa^quia uig
•oXns jaaBq Bpand ^pi^)
anb ouiuibo un sa oj^[ *jaqB^ ajpuy 3p Binao^ B[ 'Bssqy ap p^pa^s
b^ :ojoba osora^dsa un oí^jBqraa ras asjuqnasap aaja ouuubo ns ap
uij [y 'uapao asa 'sopora sosaaAip jod 'uB^uasajdaj 'auqaA^ 'apnu
-Brauig 'Bssqy "O^[OJJBsap [Bq^a ns BJBd a^uaiaijiisui B^aAaj as uapjo
asa ojad 'wap^o un. a)uauiB]jaia Bjaaajo ais^ •oujoiuoa ns ap uoiaBJ
-adns Bun ua 'sauaSjio sns ap ojuaiunpuoudsap un ua a^sisuoa anb
orasira o^isuoa ^pif) 3p oiaqjuoa pp oiaadsB aaraiad un XBq anb
asjuipuoa apand opuaiuodxa soiuxuaA anb o{ ap 'anb soraaaa¡^
•aapi^ 3p333^^ ^u ^ora a[ sibiubÍ anb rjuaiu
•ajtosiAOjd 'paa aAnojj af 'aiibiisijaB a^Tjaauís B[ jsajib aa Jiuijap %a
aapt aiiaa janraaa Bjpn^j [j 'ajaouis ^.na4p isa4a 'ajijaa4p aauararaoa
B uo puBiib 'apaijjip sn^d B[ asoqa Bq,, ;3pí0 3P jvuunof p ua soraaa[
T68t OIJÜ 19P BíP oulUlP I9 U3 'ttsjora xne aAijBiiiui4^ apaa,, anb ara
"JBllBl/\[ 9P 3SBJ^ Bl J^pjoaai ap pBpiunjaodo bX soraiAnj BqiJJB sb¡^[
•orasqoqiuig pp o[JBJBdas ap Bq anb o\ 'orasiuBiunq OAanu aisa ap
jBiundsap p ua 'bX BJjsanra api^) ap BjnjBjaiq B[ 'ojund ajsa u^
'Í9Z '^ 'i 'ityuunof) (íau)ivjvd a\ ua aiu.nffvfs aj^aj -dJ1^d dP
uanSunsip as snd tmp au aujwuvd ^'J,, :unB X 44anaijajxa apuora aj
siaAua aa^japua4s ^sa4a 'aaja4p anb ^ubab aijiBJBd^^ :jaaauvd X uas ajjua
uoiauíisip B[ ua pBppijuainB b^ ap oa^uB[d p uaiqraBj aaaaBdB oub
orasira p ua ]^ '(uinf oí " T68t) 9^?i BIU SUBP issns aau^qnos ^nBj
|j -tos auja J3SQf^ roiuaxraBsuad ns ap Eais^q Baui[ B^sa ap SBJopB[
sauopBjouB uaaaaBd^ 'Bipaj BUE.idraai apsap bX X jvuunof ns

�vis facilement. II ne faut plus cela; il faut que tout dans la vie soit
résolu, et la volonté perpétuellement tendue comme un muscle" (T.
I, p. 41).

Capítulo V

LAS REVELACIONES DE LA AVENTURA
1. El Éxtasis

4

(Les Faux-Monnayeurs)
Ya aludimos más arriba a un anhelo de armónica perfección
que quedaba expresado en la recordada frase del viejo La Perouse:
"Un accord parfait, continu...". Pero en la misma escena se había
dicho que "tout notre univers est en propie a la discordance", de
manera que ese acorde milagroso sólo se oye un instante; no puede
durar; pronto la vida lo envuelve con un ruido atronador, lo ani
quila, y nuestro empeño es entonces encontrarlo de nuevo, porque
lo que al través de él se nos ofreció fue una visión colmada, sere
nísima, fue un fulgor que hizo presente, en el instante, la eternidad
misma. Y desde allí, desde esa fugaz e intensísima luz, todo se
ordena para los ojos que la gozan. Ese fulgor es tan iluminador,
tan profundamente revelador, que el ser al que le es otorgado cree
comprender, gracias a él, y como en un éxtasis, el sentido de
la vida.
Creo que la consideración de este hecho nos hará progresar
algunos pasos más hacia el centro de nuestro tema.
Ese fugaz hallazgo de un orden iluminador — o de una luz que
ilumina un orden — puede ser considerado, en un plano dado — lue
go veremos que hay otros — como uno de los dos términos entre
los que oscila, en el inquieto movimiento dialéctico a que nos
referimos, el alma de Gide.
Dos personajes muestran, en Les Faux-Monnayeurs, esta expe
riencia: Bernard y Olivier. Es una experiencia que comporta, si
multáneamente, una cesación de la discordia interior y una tan
profunda paz que el suicidio mismo es evocado como medio de
hacer durar tan perfecto estado o, por lo menos, de impedir su
descomposición.
"Je pense que ce monologue, ce 'dialogue intérieur', comme
disait notre professeur, comportait une sorte de dédoublement dont
j'ai cessé d'étre capable — dice Bernard —, du jour oü j'ai commencé d'aimer quelqu'un d'autre que moi" (LFM, p. 346).
A este propósito recuérdese lo que antes dijimos de algunos
personajes que valen por la dádiva de sí que realizan. Es necesario
reconocer aquí como causa, como motivo del éxtasis, la frase evan
gélica que recordábamos en la formulación de Martí: "Sólo está
completo el que se da". Pero aquí nos interesa más que esa afir
mación su consecuencia, que constituye una repentina visión de un
orden satisfactorio que Bernard encuentra luego de haberse des
prendido de un falso orden heredado. Y este orden que el amor le
- 122 -

�aq oj so oX X opipuajduioa siajqBq oj soj^osoa ouioa?^ :ojqij ns
ap BuiS^d buisiui bj ua BjaXaj ou is 'osru B^sijaAou ja na bzijbub
ja anb ssapi SB)sa api^) b a^uauíBsajdxa ub^ BjjinqiJjB iu SBjqBj
-Bd SBisa BUBidoo ou oX x) '(9SJ *d) '^Bijasiui ns ap pBpiuiajjxa
bj bzubo[b opuBna anl) soiq ap Bojaa sbui Baunu Bisa jou aaquioq
ja anb japua^ua b sp sou 'ajjcd bjio jod 'ojad ^ouisiui is b onpiA
•ipur jap oiuaiuiBiaunuaj ja ua anb sbui uoiobajes bj bui^buii ou o
aA ou i^sMaio^soQ^ : T^sMaiojsoQ ap SBUiapB ofip ouistui api^)
#wopBjosuoa scjijuas ai Á BpraSas ua
BjaoajBdBsap Bzajsui n\ 'ssjja ap ajuasaad ja sB^Bq aj opu^no 4sbuiu^
-bj sni uoa Bjaaij ^j opBdBduia 8BÍBq opuBn^^^ rajsa sojio aj)ua
j^ *osnj BjsijaAou ucaá ja aaqos oipnjsa ajuajaaxa ns ua opB^uaui
-oa ^iqBq ouisiui ja anb i^jsMaioisoQ ap so^xaj sounSjB ap opjanaaa
ja a^uasajtd Bpnp uis auai^ aÍBSBd aisa aqiauoa opt^) SBJtjuaij^[
•souisiui is b uaaqnosap as 'z^d ns UBjjBq 'asjBp jb 'sojio b
jbuib jy *pjBnopg b jaiAijQ 'BjnB^ b bxub pjBuaag 'B¿ajjua Bun sa
anb 'o^zB[jBq ouiaadns ja Bia^q BAajj saj jouib ja 'sojuaiuiiOBuaj sop
ouioa nos anb 'soiuaiuiipuajdsap sop sosa ap o^an^ '^sdinvuo^^y^
soj ap anbuBq jap Bijsn^uB bj jbs3abjjb X jubabssb^ ap pBjsiuiB
aiuBpBJap bj ap saABJj jb JBSBd aqap jaiAtjQ íBqBJjaaua oj anb jbijiui
-bj jBuoiauaAUoa Bjnianijsa bsjbj bj aaduioj aqap pj^ujag uos sau
-axnb jas b JBÍ^ajj BJB^ 'ios ajja JdSO "Jas ojap^pjaA ns 'ozojb^ ^jqBU
-Bjjua ns ojsaijiuBiu ap jauod japod BJBd 'Bjjaiaua oj anb buuoj
Bun Bjaiduioj oun BpBa anb oiJBsaaau Bjanj is ouioa ajjnao opoj^
•BaiiuajnB sa 'is Bsa 'anb asjBXods anb bj ua auuij zibj Bun 'Bjja
ap opuoj ja ua 'Bj^uanoua as sisija Bsa ap utj jb 'isy 'opBÍod
•sap 'opBjmbiuB 'opsjjBSsap Bjuais as jaiAtjQ anb aoBq sdjnvuoÉuy
soj ap anbuBq j^ -u^puos^p jap vjjv svui oiuoo X 'uoisua^ Biuns
Bun ap 'ozjanjsa ojuajoiA un ap uij jb 'jBjauaS ua 'SBUiapB aoajjo as
opuajjjjaj souixuaA sou anb b BJopBjaAaj Biauatjadxa ap odij j^
oj BJBUiuinji anb pBpiujaja ap ozbuooj un ouioa sa anb 'buitsiu
•ajas 'Buajd Biauauadxa Bun ap upiDBuruijna bj ouioa aaajjo as
X 'souiBidoa anb aÍBSBd ja ua cuounuB ouisiui ja anb Buiaj^xa
-ajB ap opi^uas asa auai^ 'jopa^oaB o;saá un ja ua Bjjsq X
jod jouib ns ouisiui is b uij jb bj^a^j as anb ja ua 's
soj ap a^anbuBq jap oanj j^iaijq ap oipiains ap BAi^B^ua^ B-q
'(2V d 'IM^1) *• aí snId
sibuib^ 'lua^uoo sins af 'iijjns ja^ :jasuad assind uotnb ajja^ aiof
aun íasstjBd ua aAins bj xnb aiA bj a^noi anb a^joj is aiof aun aino8
jioab sajdB íiBjas aa sibui íanj as uotnb spuajduioa af 'juaiuaAiiuiBja
ji-l-^jnuijnuí 'issnB io^\[—„ rpjBUjag b apuodsaj jatAijQ X
*4tinauiaiBjoa jBd — • • • aiA ap saoxa
ajduiis JBd 'auisBisnoqjua JBd janj as assind uotnb puajduioa jits
ajajj uos B apuBiuap Ji4nb sjoj 'jozbuibjb^j ijiiuiiq ^uauíajqBJiiupB
spuajduioa af sibui ís^d iBjan^ aui au af anb uaiq sibs af ¡qQ • • "isa43
¿xnatuí aj siBJauitjdxatui af anb sxojjBd ajquias aui ji janbaj JBd
nj siBg,, : BSajS^ pjsujag ouisiui ja anb jbj sa juqnasap

�confesado desde el principio, Dostoiewski no me es a menudo sino
un pretexto para expresar mis propios pensamientos. Insistiría en
excusarme de ello si creyera que, al hacer tal cosa, falseo el pensa
miento de Dostoiewski. Pero creo que no...", pp. 156-7).
Gide quiso poner a esos héroes de su novela — Bernard, y sobre
todo Olivier—, más allá de la miseria, ese es sin duda el sentido
que tienen la révolte del uno y el pasajero extravío del,otro. Con
fesémonos sin embargo que aunque esos episodios constituyen crisis
importantes en esos adolescentes, estamos muy lejos de la miseria
por la que atraviesan los personajes dostoiewskianos. .. Pero, evi
dentemente, no nos corresponde medir la estatura novelesca de Gide
por la escala del gigante ruso.
Retengamos todavía, de la cita hecha más arriba, un término
que ya fue mencionado antes y sobre el cual tendremos que volver
aún: la salvación se logra por el renunciamiento del individuo a sí
mismo. Es el camino que recorren, en buena parte, Alissa, Marceline,
Gertrude y Eveleine (La porte étroite, Uímmoraliste, La Symphonie
pastorale y L'Ecole des Femmes respectivamente). Pero ya volve
remos sobre ello.
Recordemos aquí, más oportunamente, otra cita de Dostoiewski:
"—¿Cree Vd. ahora en la vida eterna de ultratumba?
—No, pero sí en la vida eterna aquí. Hay momentos, llega uno
a momentos en que el tiempo se detiene de pronto para dejarle sitio
a la eternidad" (Los Demonios).
YGide comenta: "Me sorprendo cada vez que leo el Evangelio
de la insistencia con que se repiten sin cesar las palabras 'Et nunc',
'Desde el presente'. Ciertamente Dostoiewski ha sido sorprendido
también por esto: que la beatitud, que el estado de beatitud pro
metido por Cristo, puede ser alcanzado inmediatamente, si el alma
humana se niega y renuncia a sí misma. 'Et nunc...'.
"La vida eterna no es, o por lo menos no es solamente, una
cosa futura, y si nosotros no la alcanzamos aquí, no hay casi espe
ranza de que podamos alcanzarla nunca" (Dostoiewski, p. 139).
Es de esta naturaleza el éxtasis que alumbra a algunos perso
najes de Gide (Bernard frente a Laura en Suiza, Olivier enfermo
en casa de Edouard), pero es sobre todo algo que constituyó una
experiencia personal de Gide, y esas expresiones noveladas no hacen
sino reflejarla en espejos diversos.
Yseñalemos aún que este éxtasis, que este estado de beatitud
se nutre, a pesar de la paz infinita que significa, de un elemento
dinámico. Aunque en cierto modo dentro de un orden estático, ya
Alissa lo concebía así: "Je me figure la joie celeste non comme une
confusión en Dieu, mais comme un rapprochement infini, continu...
et si je ne craignais de jouer sur un mot, je dirais que je ferais fi
d'une joie qui ne serait pas progressive." (LPE, p. 189).
Aquel "accord parf ait, continu..." de La Perouse, es un acor
de vivo, que late, se extiende, progresa. Dentro de esa beatitud un
ser se cumple, cuya ley más profunda es la de su propio devenir.

- 124 -

�- 931 a[qisuas aiuauíBjBipauíui uaaBq sBauq SB^sa anb aaajsd aj\[ *(8¿6I 'I
•diuoD *qQ 4jB[in^y -pg) ^-''ubuib sa[ X ubjiui sa[ anb soto so[
U9JIUI '9D9JD OUIO9 Bqjaiq B[ U9JTUI 'SOIQ 9p BJOJ11B B[ U9JIUI 'SOUIU
so[ sapajsn uaji[\[ ¡SBsouuaq JBJ^uoaua ap souaui apand ou opBu
-jojsbjj 8Eui ajquioq [a Bjs^q anb 4SB[[aq ubi osBd BpBO b uaA as sbs
-oa SBiuBna oiad í • • * auiJBsajdxa as ou oX anb o^os 'qQ! ¡ o[jbuib [B
osoqaip jas ou X ajquioq un uoo jB^qBj^! ¡o^aA \tb osoqaip jas ou
X p&gt;qjB un ap ajuB[ap jod jBSBd apand as ouioo opuajduioa ou oX
anb sapa^sn jaq^s ap ubjj! ¡zqaj jas BJBd SBZjanj oX BjaiAnj ou is
'sbiui 8B| SBjnSjBuiB anb '^qaipsap anb 'qo,, -90i^ aÍBuosjad ^ anb
B{ ua moip¡ j^^ ap Buaasa a^qBJo^BAur B^^anbB inbB j^pjoaaj ouni
-jodo aaajBd aui 'i5[SMaiojsoQ ap Bjqo tb\ OAn^ upiaBuuoj ns ua anb
BiauBjJoduii B[ jod 'ajuauíBsajdxa Buoiauaui B[ ou api^) anbuny
•pnjiua^d ap opoui un ouioa aaajBds a^ as — jbui ap X
uaxq ap sauoioou sb[ sbjb[o usas bX anb ms — ^piA B[ ap oxaiajafa [a
'ojjuaa ns ncq ajquioq ^ anb zaA Bujq #pBpipqiuodsip Bjaajjad ap
opBjsa un uaiqiuB^ O[jbuib[[ souiBjjpO^j -oonuBiwa sa ou ^a ua anb o\
opo^ ap 'sbs[bj SBjni[OAua sns ap asjapuajdsap b opipuajdB Bq ajsa
anb oSan[ onpiAipui [ap opuoj [a ua BJjuanaua as anb oai[aSuBAa
opBjsa un pBpi[Baj ua jiniíjsuoa aoajBd BuSa[B ap opB^sa aisg
'(983 '^) ttsuoipuauB snou anb
in[aa anb aj^nB aSssiA un oaAB snou b juatA [t4nb jsata 'jnaquoq a[
juaAnos sn[d s^d suossiBuuoaaj au snou xs anb ^a 'uoq isa jnaq[Bui
asoqa anb[anb B4nb 'ajid a[ su^p ^^jojd anb[anb b X [itnb 'ajinjjsur
snou xnaiui a[ xssnB ^nad ^ajap^snoa uaiq 'inb xn[aa ajsaj aauajBdd^
ajaiuiajd ua xnBajnaq[Bui sn[d a[ ^uauíauaAaj anb aouBjnssBj
roui ua a^joj ^sa iubi íoiof bui a^uBaSixa ^sa iubi***,, (^,^Z "^)
tk • • • í xnajnaq4p anb uau jTuaApBtui ^iBAnod au [itnb japBnsjad
aui ap iBSuauíuioa af aauuB auiaijuiA bui ap sdiuaj aa u^,,
: BaxjBjSoiqojnB Bjqo ns ua aqtjasap o[ otuoa ojaxuijd soui^ay
•t^sMaioisoQ ajqos oxpnjsa ns ua sBJopaaaj
-B[asa sBmBd souiBJiuoaua uaiqiuBi opvjsa asa ap o^isodojd y
'(983 'd) siuuad
jauTBiui stbsoJ 'inouns autad Btnb 'a^qissod sibuiSbuiiJ amad
b nb aiof ap ^^ja,, un ouioa jundiu ^u uwj^ o] í ua ajuatuBiaajtp aqijo
•sap ^ptf) anb opvjsa un sa sisB^xa [a BJBd otoidojd ouajjai [g
(I3J8M3IOISOQ atof ap 7m?(rJ 'Z

:vaaiM3Av vi aa saMOiavaa^aa sva
ia
•Bjn^uaAB as anb jas [ap
[a anb ojio sa ou opijuas ouuqn oXna X jauajap apand as ou anb
O[[OJJBsap un ap SBAisaans sajqiuna ouioa 'BjnjuaAB oiuoo oiusiui [a
aoajBd^ BjniuaAB B[ ap oiuiajd ouioa aaajjo as anb sisB^xa asg #baii
-ob buijoj Bun uaxquiBj B^uaj pnjiua^d ns anb saauojua [BjniBU sg

�este estado al que me refiero, y de mejor manera que cualquier
explicación.
Pero no sólo Dostoiewski, sino también Nietzsche, parece vinculable a esta actitud. "Je veux l'homme le plus orqueilleux, le plus
vivant, le plus affirmatif; je veux le monde, et le veux TEL QUEL,
et le veux encoré, le veux éternellement, et je crie insatiablement:
Bis! et non pour moi seul, mais pour toute la piéce, et pour tout
le spectacle; et non pour tout le spectacle seul, mais au fond pour
moi, etc., etc." escribe Nietzscbe en una página que Gide transcribe
y exalta en una de sus Lettres á Angele (Pretextes, p. 140-1). Y
no es casual sino fatalmente que en esa misma Lettre á Angele, pre
cisamente en esa en la que le da a conocer a Nietzsche, Gide
comenta aquel pasaje final de los Demonios de Dostoiewski en
que consta la decisión de Kiriloff de suicidarse y su tremenda afir
mación — cuyo eco resuena largamente por toda la obra de Gide —:
"Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas sentir du méme coup qu'on
est soi-méme devenu Dieu, c'est une absurdité..." (Pretextes, p. 149).
Es el mismo Kiriloff quien pondrá además en evidencia, en otro
pasaje comentado por Gide en su Dostoiewski, ese "état de joie" a
que venimos aludiendo y al que se refiere especialmente el mismo
Gide cuando alude a "ese optimismo, ese salvaje amor por la vi
da — que encontramos en toda la obra de Dostoiewski —, por la
vida y por el mundo entero 'ese inmenso mundo de delicias' de que
habla Blake..." (p. 159). Y es entonces cuando, para probarlo,
cita aquellas palabras de Kiriloff comparables a las que ya recor
damos de El Idiota: "El hombre es desgraciado porque no conoce
la felicidad, sólo por eso. El que sepa que es dichoso lo tendrá todo
en seguida, en el momento mismo... todo está bien. Lo he descu
bierto bruscamente.
"—¿Y si se muere uno de hambre? ¿Y si violan a una niñita?
¿Estará bien, también?
"—Sí; todo estará bien para quien sepa que todo es así".
La importancia de este pasaje creo hallarla en que nos explica
— hasta donde puede explicarse... — ese "état de joie" de que
hablamos y que es, si no él mismo un éxtasis, el estado natural
en el que el éxtasis se produce como su culminación espontánea y
ocasional, como su punto más alto y extremo.
Es ese "état de joie" el que domina en las Nourriture Terrestres
y que expresa muy bien la palabra que allí se repite: ferveur. Ferveur
que nutre las experiencias más diversas: "Oü tu ne peux pas diré:
tant mieux, dis: tant pis. II y a la de grandes promesses de bonheur"
(p. 43) y sobre todo en estas líneas con las que termina el libro
séptimo:
"La vie était pour nous
sauvage et de saveur subite
et j'aime que le bonheur soit ici,
comme une efflorescence sur de la mort".(LNT., p. 168).
- 126 -

�- ¿si •suoissBd sap uojiBSjnd bj aioisijy iiBjaddB4nb aa bj ajja-^nad isa4g
•dnoa auiaui np ijBjap ua4s uq -snjd aj auaS snoA inb uoa^jnoq aj
(jisioqa assind uo4nb teja isa ji4s) aauajajajd ap jisioqa :jiasuog
•ajqBJiuipB npiAipui un b i^iuaiq 3atjjb uo — jnas inoi — ^od ua
ajliaui aj 'suoa^moq sao ap un ajpuajd :ajduns uaiq isa^ anaaaj bui
'sojaq un jaaja Jnog ('•') ¡sajAij sou suBp anb sibuibC iuojojaa4u
inb 'jajjaqag 'snou ua suo^jod snou suoaSanoq ap an^) 'ajjnB^
ap ^uauíujap nBtnb aunj b aapaa inad au uoj anb aajBd ajqqinba
ua luauuaiiuiBiu as tnb '^asE^ ^uauíapqBq apiBd ^uop saasoddo
suoissBd sao ap auiuioa idi ^sa ua \i sibui íajxp subs ba [i 'ioui ua ^ios
^aqaij^[ ap uoaSinoq untn^),, :ojsa b aaaijaj as ao^n^ \9 ^jajjaqag b
bjjbd Bun u^ 'BjauBduroa ns ap uoxaoAap B| á pBpipqap v\ piqiaa
•sap anb osopBid ^a uaiquiBj sa 'J9qoij\[ b paja anb '^pif) ^p ojuaip
-as upzBJoa j^ '19HDTI\[ 9C^UIOJ 9nI&gt; sajiuiij soj 'auqaajBj\[ ua 'Bsaad
-xa BjsqaAOU ja j^ *auijaajBj^[ b pij^ríu o^ns jap uaiquiBj 4l9q9íI/\[ ^
oiutub jas ns ap ig 'pBpijBuosjad ns ap so^aadsB soj ap oun anb sbui
Bfajjaj ou ojubi oj jod X — oSojBip ns ubiuiub anb sajojaaA soj ap
oun ap — 9Píf) 9P sapBpijiqTsod sbj ap Bun ap opsuiajixa ojjojJBsap
un sa jaqatj\[ 9ní&gt; ajuapiAa sa 'sBiJouiaui sBidojd sns b jauodjadns
aqBa anb SBiauaijadxa X sauoiaBnjis 'saÍESi^d uaaouoaaj as ajsjjvuoiu
~mL7 ua a^^uny *apt^) ^oa jaqaij\[ ^ JBaijijuapi oíainb o^
'(L'9ZZ *^d) ÍOUI a^j^ui joiissnB af-sipuodaj 'jn^j Jttnb aa IS9JJ—M
•sajqiBj saj auiuddns ajja stbj^[ :iuauia)sij) 'SBq snjd BjnofB apa sind —
'aj}a ^nad 'apaq isa ajj^ *iuasajd b auuiaop aun isa4a jBa — auijiaop
dJlOA uaiq spuajduioa af — 'jnof un ajja-iip aux 'uaiq sioa af,,
•p^paid bj b auodo as — BiJBiunjoA sa 'sbui
-apB anb — Bzjanj Bsa anbjod aisixa oiaqjuoa jg -baijbuijijb szjanj
Bjnd Bun Bas ou anb oj opoi oiuaiaiuaa aa^q X Bjquinjsap 'pBpaui
-jajua Bj ap bjjb sbui opBJiuoaua jas asa ap 'jas jap jopuajdsa jg
'(9tZ '^) \49ÍI"-ibj\[ iip 'uiBiunqui^ zauíiB sno^—„
•amuuatui ajjai aJins ainoi iubu31uibj\[ 'ajqBjasTuí ia
piBj ijBJBd X axuiuoqg ap iJojja4g unapuajds ajqBjajojui4p ia ajiojS
ajjaijoui ap sX^d aa — ijasap aj luasajd b ajajajd af sisboj y,,
•ouBiunqui ap oSjb
auati pnixuajd Bisa anbjog -osodaj ap pBpqiqísoduii bj ap 'jouaiui
oSojBip jap 'oiaijjuoa jap buijoj bjio aaajBdB apuop inbB sa ^
•tjBui jap X uaxq jap bjjb sbui,^ Bisa
anb pmiuajd ap buijoj Bun sa anbjod 'jg 't4afBAjBS BjjSajy,,
9 9iqn 9P 9n^^ ^aij suas au
af^, touisxui is ap aaip J9q9JJ\[ 'auijaajBj^ b bibui X bio^b anb Biuaxp
-as BjajJBa Bsa ap oipaui ua y #ttjasodaj ara siBAnod au tu stBjnoA
au af toui ia 'sodaj aj siBjaddBtf anb aa isata 'jnaquoq aj ijBjaddB
ajja4nb ag,, #BuijaajBj^[ ap aijanuí bj Buiuuaiap Bpanbsnq BXna
ua j^q^ij\[ ^p uoiaBijBxa afBAjBs bj b ajuauíBiaiJisa Xnuí
Bjjpod as anb oSjb sa 44ijoui bj ap jns asuaasajojjja,, Bsg

�Purgeons-nous, Scheffer! purgeon-nous! II en restera toujours assez".
(Citado por P. Lafille, op. cit. p. 10).
Y en una carta a Francis Jammes: "Sans mon 'Immoraliste', je
risquais de le devenir. Je me purge." (ídem).
Pero si justamente Michel no es Gide es porque representa
sólo una de las direcciones de su espíritu que en él combate
con otras.*
Salvaje alegría de la vida, 'état de joie\ impulso a la aventura
y, sembrando aquí y allá ese desarrollo, vislumbres, éxtasis. Parece
que así podemos situar una de las direcciones en las que se mueve
el alma de Gide. Pero otra cosa acecha sin embargo en él mismo:
el mundo piadoso de Marceline. Un orden, un reposo del que se
desprende casi con furia.
Conviene señalar ya aquí que, paralelamente al tema que ve
nimos estudiando, aparece en L'Immoraliste otro que, aunque ocupa
un lugar en cierto modo secundario, no podemos dejar de indicar:
es el que se refiere a la relación fatalmente conflictual del hombre
con la mujer. Ya veremos más adelante que, para Gide, ésta tiende
naturalmente a la estabilidad, al orden, y en él logra su plenitud,
mientras que el hombre, por el contrario, se integra en la aventura.
Pero para el hombre la mujer es, precisamente, el otro fundamental,
y es sobre ella que se orienta ese movimiento centrífugo del alma
que le permite cumplirse en el darse, en el amor. De ahí que en
él se mantenga siempre esa situación contradictoria, o mejor con
flictual, del amor que liga y de la necesidad de libertad que aleja
(Marceline, Alissa, y sobre todo, en Thésée, Ariane).
Pero aquí este tema queda relativamente escondido bajo la
violencia del otro, de la descripción de ese 'état de joie' que Gide
conquista desde su situación de puritano. Y justamente porque se
trata de la liberación, de la disponibilidad que sigue a la demasiado
estrecha contrainte de su educación religiosa, L'Immoraliste se ex
presa con una violencia tan incontenible, con ese ímpetu casi sal
vaje. Es el momento en que los diques se rompen y la corriente
recién liberada se corona de espuma y de violencia.

Capítulo VII

LA DIALÉCTICA DE LA AVENTURA
(Un orden dinámico)
"Supprimer en soi le dialogue, c'est proprement arréter
le déveleppement de la vie".
("Journal").
Ahora bien: este état de joie, esta disponibilidad fervorosa que
venimos viendo es, según creo, el más profundo motor de todo lo
que en la obra de Gide puede ser considerado como impulso a la
aventura. Es un estado de disponibilidad, pero también de búsqueda,
de sed — sed que en Les Nourritures es exaltada más que la be-

- 128 -

�-anq bj js o^iq,, :opBuiBjaxa Jaq^q opi^) Bjjpod ojsnB^ ouio^ "aaauBAsap
as anb sotq un ap Bjadsa bj b oqaaqsap jas un jaAaj^ua u^fap Bssijy
ap oiJBip jap SBauj[ sBunqn sbj íBjnaoj bj na asopuaXiuisap aÍBuosjad
[B UBJjsanuí son ja^jB^ ajpuy ap ousip jap SBuií^^d SBunqn s^q
• (ouBiunq oj b opBjuajjua ouioa 'opi^) ap Bjqo. B[ ua 'aoaj
pjnjBuajqos oj :sbui souiajip unB y) •ajqiuoq p ua jb^oi aj
Bun Baunu aXnuiuisip ou X 'uoiavjuaj eun oiuoa aaajBd^ jEjniBuajqos
I ^Pí0 ua OJ9d "uotaBA[BS B[ ua isb a^jaiAuoa as uoiaBjinbiuBo^nB
Bq -opBuipjoqns ajjas aqap onpiAipui p Á 'pvpjda ^\ sa 'BJidsB as
anb b pjnjBuajqos uapjo [a 'oun 4uB}uajjua as anb so^uauíap sop
so[ ap is asjajjoaaj apand ojos anb X 'pBpijuBS bj ap ouiuibo ja sa
asa anb asBjjaiApB oja^ "(xil *d 'Bjdns jn 'Ja^) "pniíjaB ssa uBjaAaj
anb sojxaj souibjjsoui b^ ^cnpiAipui jap ozjanjsa ajuBjsuoa un ouioa
Bssijy aod opiqaauoa sa uaiquiBi osoi^ijaj uapjo jap oaáoj j^
'(8^1 ^aiqiuB^ jay •¿^'T '^) it'' '9pinbuitui mb auiaiu
Bjaa jsap ¡SBjajjj Bjap nB uap aiiBqnos ^u af anb 'ni-siBsip aui 'jaj
inaiuaiuaiuoa un, ítoj ap sajd siBAnoadaJ anb ajja uoui ^noj ap }uaui
-ajuajuoD a^uBija iaa ap ajinsua a^iA siB^ainbuitui af 'ajBiuasnanSuo^
b jnofas uo^ ap saanaq sajaiuiajd xn^ 'siBuuojacui af,, :jouib jap
o^ispdojd b uoijsana biusiui Bsa u^ajuBjd anb Bssijy ap b^jbo eun ap
SBauíj SBun asaaaj uapand ajiouja auoj vj ap ojuauíoui un ug
¿Bq^p aj as anb uapjo un ap oj^uap pBpijiqBjsa ns uij jb
BqBjSoj aaquioq ja is asaaua^ap Biqap ou? osjnduii ajsa oaa^ *Bia
-uaSixaojnB ap osjndiui oiusiui asa Bja — aPÍO ^n^as — osoijba sbui
ap sojja ua Biq^q anb oq *uoiaBjinbiuBojnB ap buuoj eun b sojjba
-ajj apand ojos — uapjo jap oj^uap — anb oSjb BiOBq uBuiuiBaua
as ojaaoBq BJBd 'aofaui 'o ojjao^q jb X soiusiiu is ap uoisuaj Biuaad
-ns Bjjanbs jaua^uBiu uapuaja^d sojja anbjod ajjnao BAijiuijap ua
sp as sojja ua anb osbobjj ja X 'oojBip ja BqBjjBOB as is ajqísod Bja
ojps Bssijy oiuoa aajjB^ ajpuy oiubi uBqBJídsB anb b uapjo ja oja^
(88 *III) aia 1 dP Juauidddojaadp a\ JdjdJJV judtudjdoud jsap
^an^^opoip a\ ios ua Jdiuuddn99 :opuBuurjB o^uaA anb oj Bqanad anb
uotDBJBjaap jBuuoj Bun XBq jmunof ja ug 'upTaBDipqB BJBaijdun
anb Biujou bj ap uoiOBidaaB eun ojuaxuiijduino asjB^ndaj Bjjpod
Bounu X ^joua^xa biujou eun uoa BUBJjua bsotjba sbui ns BuSnd ua
jauod b Bqt anbjod 'BUjajxa Bjanj aj anb pjuiBJjuoa, Bpoi ap oseo
-bjj jb BpBui^sap BqB^sa ouisiiu is ap jBjajui an^aijdsap un ja ap
aáixa anb ajqiuoq jap uoiadaauoa eun oidiauijd ja apsaQ *ojapBp
•jaA oiuoo opBjdaaB BiqBq as anb (osoiSijaj 'jbjoui) oojbui ja uoa
jEiu BqBUOiaipuoaB as anb OAisaJÍoOjd ojjojJBsap ap pspisaaau eun b
opuaiaapaqo 'ajqBjajojui bjjb sbui un Bq^asnq as 'ja ap ojiuap 'op
-UBna Biduioj as uapjo jg -ajqiuoq jap BiauBjsns Bjainbui a jBnjaijj
-uoa bj jaAjosaj UBipod ou pjuajuí as ojuaiiuijduina oXna uapjo ap
sauoiaou SBjjanbB anb ua SBjjaA soiuaqap (^sijy 'jajjB^ *y) uapjo
un ap oj^uap BpiA ap SBAijBjuaj sbj ap osbobjj jap SBsnBa s^q
•pBpaisiiB bj BqBiujBa as is anb sbiu jaoB^sijBS Bipod ou
anb uapjo un JBUopuBqB ap oqnq opif) ouioa BJoqB apuajduioa
as X 'pas Bsa ap jBjnjBU ojuasodB ja 'souiBjjip 'sa BjniuaAB Bq •—

�na nueva^ pero me falta la fe", pero para aclarar en seguida que esa
fe que no pone en Dios la pone sí en el hombre. Esta antinomia Hom
bre-Dios la planteó él mismo en un pasaje que ya recordamos, aquel
que evoca la frase de Kiriloff: "Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas
sentir du méme coup qu'on est soi méme devenu Dieu, c'est une
absurdité". (Ver ut supra, p. 126).
Es muy natural pues, que frente al fracaso de Alissa, de A.
Walter, se proponga la aventura de Michel, el fervor de Menalcas,
el acto gratuito de Lafcadio y, sobre todo, el antropocentrismo metafísico de Thésée. Pero cada una de estas tentativas ha tomado
para sí, ha hecho propia aquella tensión exigente que nutría la
experiencia de Alissa y de André Walter. Porque si bien, como ya
antes dijimos, es en la confianza, en el état de joie, que el hombre
halla repentinos vislumbres de la eternidad misma en un éxtasis
al que ya aludimos, ese mismo éxtasis, esa fugaz plenitud que es un
equilibrio y un orden, está rodeado por la inquietud. Se llega a
él desde la détresse, desde la enfermedad, ¿y luego de él? O una
engañosa fijación o una nueva búsqueda.
Pero sólo la búsqueda es auténtica y siempre la fijación es
engañosa.
Por eso decíamos que Gide se desarrolla sobre un inquieto
movimiento dialéctico. Querer asir, pretender hacer durar sin cam
bios aquel instante precioso y casi sobrenatural significa fatalmente
empequeñecerlo, desnaturalizarlo y, sobre todo, convencionalizarlo.
El mundo entero está apoyado, piensa Gide, en esas falsas crista
lizaciones, que son falsas precisamente porque son cristalizaciones,
porque dejan de ser viva y espontánea necesidad y se convierten
en un refugio formal de algo que no cabe en una forma. La familia,
las religiones, la moral convencional fuera del individuo y, dentro
de él, la devoción mecánica, las "malas razones" y en definitiva la
inautenticidad, responden a un empeño de fijar lo que sólo puede
hallarse en la autenticidad, en el riesgo, fuera de las convenciones,
en la aventura.
Porque — y damos aquí con una noción esencial del mundo
gidiano — el hombre no es, sino que deviene. "Je ne suis jamáis,
je deviens", escribe Gide en su Journal (III, p. 74). O dicho de
otra manera: lo que es más hondo en él es su posibilidad de devenir.
"Done, ne t'attarde pas au labyrinthe, — aconseja Dédale a
Thésée —, ni dans les bras d'Ariane, aprés l'affreux combat dont
tu sortiras vainqueur. Passe outre. Considere comme trahison la
paresse. Sache ne chercher repos que, ton destín parjait, dans la mort".
(Yo subrayo; Thésée, p. 75).
La necesidad de esfuerzo, de tensión a que aquí se alude es
algo que ya comentamos como integrando el mundo del orden. Es
la autoexigencia que ya estaba presente en el niño de Si le Grain
ne meurt y que formó parte sustancial de la vida moral de Alissa
y de André Walter. Ahora la encontramos aquí como formando el
tenso hilo de Ariadna que hace fructífera la aventura.

- 130 -

�- 181

•uapjo ap uoioou boij X epun^oad seui
b¡ aiuauíBisnf 'jaBJixa souiajpod apuop ap sa ouisiuBiunq aisa ap
uoioBjapisuoo bj 3q -oiusiUBiunq ap buijoj Bun ua Biuaiss as opi^) na
anb X uoioob b¡ aiouiojduioo anb ojjo ouis 'lum^ auaig *g B¡qeq
anb ¡ap ¡^uij X ouajtas uapao aisa sand B.ia ou ^ajaJ om oX anb
b uapjo ¡g -(zafaA ap aiuauia¡duiis o ojsvSsop ap jB¡qEq Bjaipuod
-sajjoo osBaB) uapjo 8¡.ibuie¡¡ apuodsaajoa anb b¡ b ¡buij pBpiuaaas
Bsa b sa ou ajuaui[BjnjBu oaag -a^qBpnpur sa ^pi^) ua ap as p^piu
•aaas ap BaauBui Bsa an) '\euij pBpiuaaas Bun BiDBq osaa^oíd [bibj
isb3 ns ap 'onpiAipui ^ap ¡bjia — a^ss^sap X — zaanpBiu a^uaiaaaa b¡
ap Bpuadap ou anb X ajuaaaqut Bas sa¡ anb uapjo ap uoioou Bun
uauaiiuoo sb^so is Boqdxa sou as ou oaad '^aia sb¡ anb Bpipaui b aas un
b UBjiqBq anb sauoioisodiiuB sb¡ ap ais^Ssap ¡a ajjnoo oiupo jnbB
Boqdxa ag 'buitub o¡ anb oioqjuoo ¡ap Bza¡BinjBU b¡ b anb onpiA
-iput ¡ap ¡BjnjBu ¡biia BAjna b¡ b sbui apn¡B íuin^-axiai^ •9J 98 9nb B pBpiU9J8S B^S9 'OIjqi¡inb9 91S9 'U9pJO 9JS9
•(tst &gt;d ^p
dO) M?1!U?J?8 Bl ^ '^JO0U9 uio¡ sn¡d '9jqi¡tnb9¡ b n^d b n9d pu9j
la in¡ ua iuann¡ inb sajiBJjuoo saojoj sa¡ ^inpaj auiuioqj 'nuiiuoo
ja jua¡ 'xna^no¡nop sa^^ojd a^ jb^ #aajBiu anbBqo ap aouanjjuxj
snos ^u9SsionopBts ^a ^uassipuojaBts sa¡8uB sa¡ ^uop sibui 'juanboqo
-aijuats tnb 8J9¡b8 sap b sa¡¡iaaBd 'a^B^uBABp jnof anbBqo
saapi sa¡ jaqooaddBJ ^nad a¡nas a¡A Bg^ :aqiaosa
-ajjai^ uoag apn¡B Bza¡Ban^Bu B^sa ap uopuo un y "sauoioisodi^uB
SBAisaons ap ajSB^sap ¡a aod o¡98 bjbj8o¡ as anb uoiobi¡iouo9 Bun
ouioo asJiqaouoa uaiqiuBi Bjjpod ouiij¡n uapjo un anb ojaaio sg
'(íSZ "l} 'dO) a!A BUI 9P UOSÍBJ 9¡q¡suas b¡ jiua^qoj b jaqojaqo ap
la 'uiBjaAnos inq uoiu a^a iiBAap aiuoiujBq anaa anb injBddBtui ¡i
loiissnB inoj^ 'aiuouuBq aun ua ajpnosoj as uaiq aaia-inad iiBJjnod
lUBpaoosip auisqBnp ao anb uijua siAaaiuat f,, ijunoui au uivuq dj ig
ua aaaijaj as 9pif) 9nb b aiuBpjoosxp ouisi¡Bnp ¡anbs ap boiuouijb
uoion¡osaj b¡ ouioo o¡aapuaiua soiuapod ooiuiBuip uapjo asg
•¡BiojBd o8zB¡¡Bq BpBD ap saiiuiq S3¡bibj so¡ JBjad
•ns ¡Bno b¡ apsap BJni¡B joXbiu Bun ajduiais opuaiuinsB '(*'*9¡Bp9Q
Bioap 'ttaaino ossbj,,) os¡nduii OAanu un aiuBipaiu upio^niís b¡&gt;bd
Bjadns anb b¡ sa íoAisajSojd 'oaiiob uapao un ap b¡ anbqdiui anb
BjniuaAB ap uoioou Bun 'aiuauíBiJaio 'asaiq^ouoo apang 'vunjudav
v\ op vwsiw vjnjonujsd o/ aaA b jb9¡¡ souiapod anb ¡a ua 'ooitu
-puip udpuo un 'Bisa ojb¡o 'sa bibji as jnbB anb ap uapjo ¡g #9p¡^) op
baiibjjbu b¡ ua Bsajdxa as anb u^puo ¡a X vumuaav b¡ zaA b¡ b jmiii
-suoo apand 'BÍopBJBd uis 'anb ucuoou Bun 'oioaja ua 'bX BÍnqip as
anb oajo opuaioBq souiiuaA anb sauoiOBAjasqo sb¡ ap S3ab.ii ¡y

�Capítulo VIII

EL HUMANISMO DE GIDE
"... il n'y a qu'une seule et méme réponse á de si
diverses questions; et (...) cette réponse unique, c'est:
1'homme".
("&lt;Edipe").
"J'ai compris, moi seul ai compris, que le seul mot de passe,
pour n'étre pas devoré par le sphinx, c'est: l'Homme", dice CEdipe
en un pasaje central de la pieza. Y aún precisa: "Car, comprenez
bien, mes petits, que chacun de nous, adolescent, rencontre, au debut
de sa course, un monstrue qui dresse devant lui telle énigme qui
nous puisse empécher d'avancer. Et, bien qu'á chacun de nous, mes
enfants, ce sphinx particulier pose une question différente, persuadez-vous qu'á chacune de ses questions la réponse reste pareille;
oui, qu'il n'y a qu'une seule et méme réponse á de si diverses
questions; et que cette réponse unique, c'est: l'Homme; et que cet
homme unique, pour un chacun de nous, c'est: Soi" (Théatre,
p. 2834).
Esta afirmación central, que viene a coronar la obra de Gide
acentuándose sobre todo en sus últimas obras (CEdipe, 1930; Thésée,
1946), estaba ya presente desde el comienzo de su carrera, pero se
manifiesta con esta intensidad que tiene en el CEdipe y el Thésée^
en su madurez, luego que se le reveló a él mismo como respuesta
fundamental de todas las preguntas, y, sobre todo, luego que se le
evidenció que esa era la única respuesta activa, es decir, la única
que no significaba límite, sino desarrollo.
Luego del discurso de CEdipe que parcialmente copiamos, Tjresías,
que oyó, y que representa en cierto modo el orden divino, pregunta:
'"PIRESIAS. — CEdipe, est-ce la dernier mot de ta sagesse?
Est-ce la que ta science aboutit?
CEDIPE. — C'est de la qu'elle part, au contraire. C'en est le
premier mot.
TIRESIAS. — Les mots suivants?
CEDIPE. — Mes fils auront a les chercher".
Única respuesta que salva la inagotable frescura creadora del
hombre, de un hombre que sólo puede concebirse a sí mismo como
fuerza activa, creadora ("Je ne suis jamáis, je deviens").
Única respuesta, además, que salva la diversidad misma de nues
tra riqueza y que hace de nuestro diálogo interior una fuerza. (Ya
habíamos recordado en otro lugar aquella anotación del Journal:
"Supprimer en soi le dialogue, c'est proprement arréter le développement de la vie").
Llegados a este momento comprendemos que este diálogo es
uno de los valores más altos del individuo. El hombre no es ya el
"homme écartelé" del principio porque los opuestos dialogan en él,
y de cada negación otra afirmación más alta puede surgir. En el

- 132 -

�- 881ajidsB4u 'sed apua^ap as au auiBj anb uopipuoa B4nb aunaf ajsaj au
uo í saiusiuoBjuB ua aqau 9Jil^tp uonipuoa t?4nb ^inpojd au uq^ :aqa
-szjai\[ ap SBauíj ssjsa jiquasuB.ii ua aaEjduioa as anb bj ua sa^xaiaj^
sns ap BuiSBd Bun ua ajuaiuBUBjduiaj BqBijBxa ^pt^ ouisiui ja anb
bj 'Busaqasziaiu upraBnjis Bun tnb^ bX Biaunuap soiujsuoui sns uoo
ajquioq jap joiaajuí oSojEip asa EjjoiJEsap as anb uoa BiauajoiA Bg
•(sajajojsijy)
vmbisdojvSatu ap 'bubuiiuj Bzapu^jS ap buuoj Bun 'oaiojaq ouisiu
•Buinq ns ap ouia^ixa un aiuauíBisnf sa B^siuo^Bjojd jap Ejan^aa bj
'oiquiBa ua 'adip^) BiuB.ip ja ua íaasaq^ ap bisiubiuiuj Biauauadxa bj b
B)uaajua as anb 'BUBUtnqaaqos BSOiSijaj Biauauadxa Bun aXnjijsuoo
adip^l^ ap Bjan8aa bj a^s^í/JÜ I9 U9 :JaJa U3 'BAjiBaaBu Bjqo bj ua
sandsap uBjaaaaBdB ou anb saaxjBiu sounSjB BuiBjp ja ua u^p as anbaod
'sBuiapB 'X '^^sai/jr ja ua BjaaajBdB ojjojjBsap ouajd sbui oXna bisiubui
-nq afBSuaui asa ap uoiaBjnuuoj Boiisija^aBaBa X Bjauíud Bun ap bibjj
as anbjod ojaaaBq b opBi^ijqo oaA aj^[ "apt^) ^p batjbjjbu ou Bjqo Bun
ajqos sBiauaaajaj SB^sa ua bistsui anb Bpnp uis BjBuopjad aui ag
•unB pBpisuajuí joXbui uoa oabj^ Biuaj aisa aaaajBdBaj sour
-ajtaA ajuBjapB sbj^[ 'ofnjj ns jb^ijiobj Bjnaoad X jorjajur Bzanbu ajq^p
-uosui Bsa b oiuajB Buijaui as uainb ap bj sa api^) ap pnjt^aB bj opi^uas
a^sa ug *ajquioq jap — jbui X uaiq — ja^iauía apand oiu^na
souiaa^q b uauatA sauoisa^dxa SBjsg '(¿6^ '^ 'Pl) xn9íP S9l ^9
-loui auuoja4ui inb 'snoj auuoja snoA inb 'noj ajsa^ anbjanb
•anajnop ajjaAnou ajjanb sibs au af aajuaAUi stBjpnoA aj* •ajuauunoj
aui uiBuinqans ap ^a anbiojaq4p ionb sibs au a •auiauí-xoiu b 'addoj
•aAua4ui inb naip iib jaddBqaa siBjpnoA af '¡qy,, :^iaap aXo aj as uaui
-ua ns ap u^iaBjaAaj bj ap ojuaiuoiu ja u^ •asjBSEdajqos b Bsjnduii oj
anb ajaosaj un sa adipg^ b BqaaaB anb jojop ja osa jo^ "(^9X 'd 'jjj
X) ^-i^^q^oq uoiu ap ^ajaas aj isa4a 'aiuaui ijojja4j su^p jisiBjd uos
jaAnoj^ sibui jisiBjd aj saaA ^aajojja4s uo^j,, :jmunof ns ua aquasa
X '(g6^ 'd) ^tíip^3 aaip 444xnaanaq 9^ia4p uiosaq sb¿ ib4u af 'ioui
:BUBsaaau sa aj ou pBpiaijaj bj 'aqjao^) ap ojsnv^ ja ua ouioa 'uai
•ajquioq ja BjaAaj as so^aB aod anb bX 'o^aB ojjb sbui un BJBd jiA^iu un
'aqjao^ ap ojqBip ja ouioa 'sa asjBJijsa ajuats adip^j) anb joua^ui
oiuisuoiu OAanu asg -aqjao^) ap Bjqo bj ap ((ojap \a ua oSojoj^^
ja ua &lt;t-^owag^ ja aaip '44ojqBip ja oiuoa ajqo X BXnjjui a Baznpaa oj
anb BiuBdiuoa Bun oso^sn^ Xop aj uozbj Bjsa jo^ -ojnjosqB osodaj jb
asiBuoiaijB ua BpjBi ou ajsa X 'ajquioq jap pBpiAijaB bj asjBfBjaj
apand a^uauíjiaBj ojjbjj,, *aqiao^) ap o^sn^g jap aSans anb bj b ouioa
9PÍ0 Bjn^sod anb ajqiuoq jap Bapt bj b OAiaou ub^ sa JB^sauaiq jg
'(68^ 'd *Pl) '^anaquoq uoj ap toj ajjiaAajj #assBd jsa apnjaxnb bj ap
sduiai aj 'adipg) utos np sajquio saj su^p idBj 'puaijB4ui misap pusa^
ug "aai^a^ mb iiBaAnou aajsuoiu aj ioiu ua a^noaa4f 'uijua 'juasajd b
sibj^[ *sub jSuia smdap sjop af 'asuaduioaaj bj suBp ipjnoSug^^ rpspij
-xqap bSjbj Bun ua ouioa pBpiaijaj Bjainb buisiiu ns ua Bsuatd X asjBS
•Bdajqos BJBd Bjsdajd as aojaq ja 'Bjuajjua oj osjaAps ouxjsap un op
-u^na 'aaajquiosua as opBuiaj ns ap pBpiaijaj bSjbj bj opuBn^ *bjsiuo8
jap jbuij Bjan^aa bj Biqoa anb opijuas ja sa asa ^pj^) ^p

�pas au repos" (Op. cit. p. 141). Y la manera como juegan dentro del
mismo ser esos antagonismos también se refiere a Nietzsche. En su
estudio sobre Dostoiewski, Gide observó que "el superhombre de
Nietzsche... si tiene por divisa el "sé duro" tan frecuentemente cita
do y mal interpretado, no es contra los otros que ejercerá esta dureza,
sino contra sí mismo" (p. 161).
Esa "dureza" hace tenso el diálogo interior y provoca el salto
del héroe. "C'est volontier que je m'immole. J'étais parvenú á ce
point que je ne pouvais plus dépasser qu'en prenant élan contre moiméme" (p. 301), dice CEdipe en la última escena del drama.
Pero este sobrepasarse, este salto sobre sí mismo que parece ser
el más valioso fruto del conflicto interior de lo humano, ¿no tiene
finalidad? ¿Es tan sólo, como indica Tirésias, la consecuencia de un
desenfrenado orgullo? (Cf. p. 284).
Dos réplicas se ofrecen a estas preguntas en el CEdipe, que serán
retomadas y desarrolladas en el Thésée. Pero las dos vienen marcán
dose ya desde los primeros libros de Gide.
Las consideraremos separadamente.
Señalemos sin embargo, antes de hacerlo, que las dos se apoyan
en la precedente exaltación del Hombre.
Una de las respuestas exalta el valor del individuo como sujeto.
Es la afirmación del hombre desde su más honda y secreta vivencia,
el reconocimiento del ser impar que se es: "cet homme unique, pour
un chacun de nous, c'est: Soi", dijo CEdipe. La otra exalta el indi
viduo en su condición de Otro, es nuestro prójimo. (Frente a la
megalopsiquía cabe, como oposición, y como complemento, el al
truismo).
Las dos respuestas hallan su fuerza en la exaltación del Hombre,
ya como Ser, ya como Humanidad. Y cada uno de ellas involucra una
diferente concepción del orden, estático por un lado, dinámico por
otro.

Capítulo IX

EL ORDEN ESTÁTICO
La mujer
Dijimos que ese altruismo aparecía ya en (Edipe. En la última
página del drama se lee: "Quels qu'ils soient, ce sont des hommes.
Au prix de ma souffrance, il m'est doux de leur apporter du bonheur"
(p. 304).
Pero, como también señalábamos, tal valor del prójimo se señala
desde su juventud.
Cuando nos referimos al fracaso del orden de Alissa dejamos ver
que, de alguna manera, ella se cumplía en un darse. Y recordábamos
ya entonces que una de las constantes que subyacen en la obra de
nuestro autor es la que expresa la máxima evangélica: "Qui veut

- 134 -

�- 981 ua oaaauxs X ajqBuozBJ sa piBnopg axxbunB anb-xog *ojund ajsa na
-joouoa uaaajüd ou Bxauapxadxa bj ap ojuaxxuxjuas ^a X uozbj Bg
"(¿Oí' "d 'MLIi) t4¡^oxjBu8xsaa s.xnofnoj 8Bd jxBxxbxjdxux4u
'saxuxuaj saj zaqa '4ajajauuoq^ ajjadd^ uo4j anb aa xs axnxuog • • • 4axuxuaj
ajauuoq, aun4p :spuajua4f ¿aau^xsai SBd jXBjas au mb aturaaj atmtp
Jbjoj ajja jxBxinod janb apuBiuap ova oí 4puoj ny?, :BjsxAa.xjua bj ap
uxj jb Bjuaxuoa pjBnopg ^ ^^uauíasnauSjBq auiuioa a^a-j-BiJDats *ajq
•buuosibj snjd aj jiBJBd ajja^rü) aauSisaj snjd aj aaiuoui as auiuiaj aun
puBnb sanofno^ jsat^—M :b3jb pjBnopg ap uoioBAjasqo Bun y
snoA nad aa a^oaua pu^nb ja íasoqa anbjanb b aqaojaaBj os ao "uijua
sibj^[ • • *jioa SBd au ap 'a^puajduioa SBd au ap juiaj ibJ íaaajoj iB4f
íopoa ib^J* 'saauBjadsa saui xaanoaaaa iBtf 'aun b aun íaajj^qaj ua np iB4f
aauuB ua aauus4p í jnaquoq uoiu juxaajsaj iB4f ¿aiA bui juaiAap anb oa
ap ajduioa snoA-zapuaj snoy—M :jmuno[ ns ua pjBnopg bjoub oxuoa
*44juauiaquiiSaj,, unSjB uis ou ojod 'uafojB as sofiq soj anb b 'osodsa
ns ap BjuBduioa bj aapjad b 'paBnopg ap bsb3 ua jaiAijQ b jBÍap b
Bu^tsaj ag 'Bu^xsaj aa uatquiBj auqnB^ 'ojuaiuiBiaunuaj jap uapao ja
juqnasap ajiuiiad aj anb jouajuí uptaBaaqij ap BaauBui Bun BaoAOjd aj
anb ouis 'oiuouitjjbui opBSBaBJj ns b ajuaaj 'pBpaiaos bj b ajuajj bzjb
bj ou 'ajq^djna pBpxuaajBui ns X — p^pauuajua bj ap BpnXs bj uoa
ajduina as anb — BjnBq ap uóiaBjaqij ap jbioiut ojuatiuiAoui j^

•sosotSbiuoo souraajua ap bioubji^ia bj
ua Bsojaua^ X BpBOijuaBS BSajjua ns ouis — souijnasBui sajuajBAinba
souníájB ua ouioa — pBpijBuosaad bj ap ajuBjjuq uoiobuijijb bj batjoui
ou sajBiaos X sbsotStj3J[ sauoiauaAuoa sbj ap Bjnjdnj bj anb jbjbusb
aiUBsaaajux sa Buiíjjn Bjsa ug *auijaAg ua 'auijaajBj^[ ua 'Bssijy ua
'oaja 'oijoiou sa ojjg *js ap BAip^p bj X uoisiuins bj 'ojuaiuiioaaj jap
uapao jb asaa^ooB un 'osjaAUi ojuaixuiAoui un jbaijoui b ojuojd uauaiA
'Biaunuaj ns o upiaBjuaiJOsap ns 'osbobjj ns 'Buiuauíaj BjsijBnpiATput
upiOBuuijB Bun jaA souiaajo apuop ijjy 'jaCnuí bj ua osbobjj ns ajuana
-aij sa ojad 'aaquioq ja ua ajuauíBsoio^iA buuijb as ouisijEnpiAipuj
ja ^pif) ^p saqo bj ug 'scnpiAiput outoa ojjojJBsap ns ap OAijBjaj
OSB3BJJ un ajjaiApB as SBjja SBpoj ua anb jBAjasqo osouna sg
•JOpBAJBS
uapjo un ouioa aaa^jo as anb is ap uop ajsa SBpiA sns ap sojuauíoui
-oui sajuaaajip ua X BSjaAip BaauBUí ap UBjuasajdaj 'jaqaBjj X auijnBg
'BJtnBg 'sjndÁnuuoj^^-xnv^ saq ua 'X auijaAg 'auTjaajBj^[ 'Bssijy
souiuoiuaf safvuosja^
•ajuapuaasBJj uap^o un ap
upiadopB ap BAtjBjuaj bj ap osb3bjj ja 'ojund ojjaxa Bjssq 'Bqsasoqxua
BaxjaSuBAa pnjaxA Bjsa anb ajuaxuBunjaodo uaxqiuBi soxuBjsuag
•soxuBdnao sou anb ap s^axjdaj
sop sbj ua jBráfr aod BjpjBA uoxaBaxjdB BXna 44Bjpjad bj axA bs

�esa última observación, no es menos cierto que resulta una manera
de calidad de Pauline justamente por esta renuncia, por su resig
nación. Y no encontramos, en la obra de Gide liberaciones femeninas
positivas. Ciertamente que encontramos liberaciones (Geneviéve, Lady
Griffith, Sarah), pero ellas no nos ofrecen nada de lo positivo que
aparece en los equivalentes masculinos (Bernard, Olivier).
El tono mismo en que se afirma la liberación ya pone en duda
su éxito en el caso de Sarah. Recuérdese el final de la escena en la que
se enfrentan Rachel y Sarah. Esta última afirma allí a Rachel "qu'elle
n'avait pas le droit d'imposer aux autres une vertu que son exemple
suffisait a rendre odieuse". Rachel insiste, temblorosa, pálida: "Je
ne puis pas te laisser perdre.
Mais Sarah sanglotait et criait:
—Je ne peux pas croire á ton ciel. Je ne veux pas étre sauvée.
Elle decida aussitót de repartir pour l'Angleterre, oü la recevrait
son amie. Car, 'aprés tout, elle était libre et prétendait vivre comme
bon lui semblait'. Cette triste querelle laissa Rachel brisée" (p. 450).
Parece que la liberación que rompe normas no se afirmara, en los
casos femeninos en el correspondiente autodominio de un desarrollo
expansivo. La liberación de Sarah parece consistir en "suivre sa pente"
pero no "en montant", como postula Edouard (Cf. p. 449), sino aban
donándose. Y al fin de esa vida se prevee un fracaso.
Geneviéve
La presencia de Geneviéve en la obra de Gide parecería des
mentir lo que venimos afirmando. Ella parece representar una libe
ración típicamente femenina. En su Journal el autor indica: "un livre
que j'entrevois et qui déjá prend forme: Geneviéve ou la nouvelle
Ecole des Femmes — oü j'aborderais de front toute la question du
féminisme" (8 mars, 1930).
Dos observaciones cabe hacer sin embargo a propósito de este
héroe femenino cuya révolte se anuncia como positiva. La primera que
fue realizado durante el período de preocupaciones sociales de Gide
(a partir de 1930 y hasta 1936), y especialmente durante su creciente
interés por la experiencia del comunismo ruso.
Pierre Lafille señala que la dificultad que Gide experimentó
para redactar su obra se debió a que su espíritu estaba en otro lado,
atendiendo al rumor que venía del Este (Op. cit. 291-2). No estoy
de acuerdo con esa hipótesis. Creo, por el contrario, que muy bien
pudo acentuar su feminismo — tema de la obra — su creciente ten
dencia a considerar la cuestión social como problema propio.
Sin embargo no deja de ser cierto que la obra se realizó con
dificultades evidentes, y los diversos pasajes del Journal que se re
fieren a ella no hacen sino poner de relieve esa falta de "entrega" a
la labor que caracteriza las relaciones de Gide con esta obra. Es cierto
que esta falta de espontaneidad no significa mucho. Otras obras su
yas fueron también de "parto doloroso". Sin embargo hay un aspecto
de esa dificultad que debe ser subrayado — y es la segunda obser- 136 -

�- ¿81 -

•OATJBOTJtU
-Sis Xnuí souiBJjuoaua oj anbjod sa 'BAijisod pBpifBnpiAipm ap uoia
-buijijb Bun ap zBdso ouioa Bjuasajd as anb Buiuauíaj Banáij Baiun B[
ap osbobjj OAijBpj ajsa jBfBiías BJBd ajuBjsui un somiAnjap son ig
'(18 '^ 'III \I)
^aiAipp uijua jna uatui mb ^a 'anbijua Bf ja anoj a¡ jibj jna ua 'saasodxa
jna saf sioj Bf b jnoj 'inb ubuioj un suBp ojibj ns siBjnB^f anb isuib
'apjnsqBj b 'jnoq b aassnod saf sn[d siBAnod au af 'juBuinssB sa-q '(ai me
no) naf ns sud ajsaj sms ja 'ajiojj^^ djuoj b^ aaAB sauuaijaaqa sap
*a)síjvjoww¡ uoui aaAB sauuaaqaszjaiu sap jibj sibab^ juaunuapaoajd
anb isuib 'ttsoaaq,, un JBd jassopua a^tBj saj nd tb4u af^? :aoaaq un aod
SBpiAiA UB^anj SBjsiuiuiaj SBapi SBsa anb jaa^q opnd ou anb ajuaui
-Bsaadxa Baipui ^a jvuunof ns ap afBSBd un u^ 'oamsod oj^ojjvsap
un ap pnpiunSas vj vuvoijdiui anb ((ajjoaau&gt;f r&gt;un v oumatuaf afvuos
-jad ns n unzun^ opnd ou dpiQ anbuod ounjnf auoij ou aaaiaauaQ
ap
ojuaiuiBiaunuaj pp — optjuas ajuauíBjapBpjaA sbui — Buiaj oíaiA ns b
aaA[OA BJBd aAaiAaua^) b BJBiounuaj ^pi^) is ouioa aaajB^ -ounui auq
-aAg anbjod isb sa anb souiaq^s ^ '44JÍ^ I 8nld siBAap au af,, :3sbjj
Bjsa uoa Buiuuaj ojqq [a ajuauíBAijBaijxuSig *aaduiais BJBd ofnqip ns
BJjaia X auqaAg ap Ban^ij B[ BaoAa anbaod 'saiuwaj sap ^joo^^ ap
ouis aaaiaauaQ ap BijajBui B[ sa ou anb ozuaiuioa un b oaad 'ozuaxuioa
^ opuaiApA BJjaia ag -oanjnj unáuiu iu 'o^njnj ap buuoj Bsa aaaajo
ou aaamaua^ ap uij \a oaa^ *aja 'uoiaijadaj ns anb zaA B[ b u9iob^uo[
-oad ns sa anb sjapjo^ oanjnj un uoa 'sui^Bd buiiji^ ns ua 'Bnmjuoa
as sapnjvj 'a^sijvuoíuuiuj^ Buiuuaj oanjnj |B umsnp BpiaajBd cun
uoo ^ *ajuBSojjajui Bun uoa 'sBuiapB 'Buiuuaj anb uvopvy^ np saa
•v^ sa^ ap ojBjjBd ouiij[n fa Bzuaiuioa 4ttajAq n^aAnou un aauauíuioa
iaj,, 'uaÁvuuo^^^ xnvj sa^ ap 4tq^o[B3 ajjiBuuoa ap xnauna uaiq sins
af,, :osouibj \a bdijiuSis anb of sa osg -jxuaAap un 'Bsaa ou anb ojpxi
-Bsap pp opijuas un 'ospaad oanjnj un aaaajjo apns api^ ap SBpAOU
sBf ap vjua^qv muuof Bsa oaad 'xg *(^6^ #d *jp *dQ) t4aanpuoa subs jiu
•3ab4^ jns sjjaAno juajtnauíap inb 'suaipiS subuioj sap uoijipBJj bj su^p
jsa \i sibui 'auioaaq4^ ap juauíaddopAap aj s^d a^uopad au ja janoa
aujnoj ^ibja jsa \i 'ubuioj J9Jq ^'q,, rBjuauíoo ^inj^rj ajjai^ j^

aj jassp^ 'aadnoa jnBA xnaij^[ unappui ssd spjpuaj af au
af 'sioui sap aaoaua af-siBjassBd X íaapuajdaa af b jaqaaaqa ap afijnuj
•aaooipaiu rsiBAnBui anb a^id jiBja ff *uaxj jiBfBA au aAaiAaua^ ap ajjid
-Bqa auiaisxojj ao :aauapiAa4f b aapuaj aui ap jiBja aaaoq 'asnaBjXg b
fiBABJj uoui ap jBjfnsaj af aaiqaap BÍap stbab^C auiuioa 'sinoq-juiBg ap
fiBABJj af jnoj aaiqaap auop f^tf,, :une aquasa 96f aP oXbui ap ¿f
p 'uojBSBd anb soub saaj sof ap jBsad b X 'oaa^ ^^ajAitns juaAiop inb
saajidBqa sap sjuauíap saf uaxq sajj ajoaua SBd ajfinojqap au ja aaaia
-aua^) ap ajjidBqa aiuaisiojj af aaxq aAaqaB iB4f,, "soajo jiqijosa un^
Bsuaid X ofnjidBO aaaaaj un Buiuuaj (f76f ap oaaaqaj ap f) BsnaBJig
u^ -vjtqo ns xmnuuai opnd ou ap}Q :— jao^q souiBuanb anb uoioba

�Gide no pudo realizar completamente esta obra porque él perso
nalmente no concibe el logro de la mujer en el individualismo sino
en el renunciamiento conservador. Ella sólo se cumple en el descu
brimiento del hombre como prójimo, por eso las heroínas de Gide sólo
triunfan en el fracaso: fracasan personalmente pero se logran como
dádiva. Eso es para Gide "lo femenino".
Corydon*
Unas frases de Corydon iluminan este punto.
Como es sabido, la exposición de los puntos de vista de Gide
sobre la homosexualidad se apoya, en Corydon, sobre una cuidada
serie de observaciones en el campo de la historia natural que dan
pie para un esbozo de algo que podríamos llamar una filosofía de
los sexos.
Así, en el primer diálogo de la obra, Corydon cita este pasaje
de Ward: "Le changement, ou progrés, comme on peut l'appeler,
s'est produit exclusivement chez le mále, la femelle ne subissant
pas de modification. C'est pourquoi l'on dit si souvent que la femme
représente l'hérédité et le male la variation" (Corydon, p. 62-3). Y
este pasaje se cita después de haber recordado que, según el mismo
autor, las hembras "représentent le centre de gravité du systéme
biologique. Elles sont ce "pouvoir obstiné de permanence" dont
parle Goethe. La femelle non seulement est le type de la race, mais
encoré, toute métaphore á part, elle est la race" (p. 62).
Naturalmente que si estas afirmaciones valen también para la
especie humana, como insinúa Gide, es natural que la mujer se
cumpla en la devoción al prójimo (sus hijos, los parientes, los hu
mildes...), y no en el desenvolvimiento de una riqueza individual
de la que no cabría esperar variaciones especialmente valiosas. En
ella resulta así natural la aceptación de un orden dado (heredado),
tanto como es natural en el hombre la tendencia a romper con un
sistema del que debe desprenderse. (Recuérdese el frecuente elogio
del bastardo que Gide hace a propósito de Bernard, de CEdipe y del
mismo Thésée...)
La alusión a la anagénesis y a la catagénesis como fuerzas
características y opuestas en la hembra y en el macho, vuelve a
caracterizar esa tendencia conservadora de la mujer y dilapidadora
y renovadora del hombre. (Ver, en Corydon, p. 70).
Según se manifieste, además, esa fuerza catagenética o anagenética, tendremos una devoción diferente:
"Et comme nous avons vu ees deux forces, anagénétique et catagénétique, s'opposer, ainsi verrons-nous deux dévoüments possibles:
celui de la femelle a sa race; celui du male, á son art, a son sport,
á son chant" (a la aventura de la variación personal...). Y Gide
concluye: "Connaitrez-vous plus beau drame que celui oü ees deux
dévoüments s'affronteront dans un conflit sublime?"
Me parece que la afirmación que aquí hace Gide viene fuerte
mente impregnada de recuerdos y referencias autobiográficas. "Ces
- 138 -

�- 681 '(8 '^) *wtlBl lS3tD ;WBj aj jt4nb ioui sed isa4u ao
xnaiA uoui 4uou :aiins ap inoi aaip aj ai lu^inB '• • -aaiojjop
4jajosuoa 'aapuiBjd aaiBj aj jnod isa4a is sibj,\[ -aaauiBA b aapiB4i anod
líos aa anb 'ioui ap xnaA ni ig unanbuiBA un4nb aauíiB smd au af
lo saaaoipaui saj auiiuoqB4f riaaa ap loi-ap^nsaag 'a^nbuoa sb4ui
ni anb '101 b aauuop sms aui af anb aaasd 4jaui^Biui4i sb¿ sba au '101
sibj\[, :isb Buiuuai luaoui^Y ^oo uoiaBSjaAuoa ns íaq^s o\ qiijju^
XpBq Buisiui Bq -souiBqy^qBq anb ap souiuauxaj saÍBuosjad so.iio so^
b afBUOsaad aisa auodo — uoiaoAap ap pBpqiqísoduit Bun BiaunuB
anb — 44siBoqap siuauíiiuas ap sibi un,? ap oiuaiunpuajdsap as^
'ttjn3OD noui jaaqiuos aJiej ap ia aaiuoui ap aaqoaduia sa[
anod sjauáiod sa[ ia siSiop sa[ siBaadnoa af 'siBuiaosap 'siBoqap siuaui
-púas ap SBi un ^tnb 'duSoSuno^ w¡ o^ab aaaquios ioui ap apa^d aun
assiB[ siBABtf anb siadiuoa iB4f íiuBABJBdnB4p a^ij aunaf a^Biuaiupuas
B{ ^auiaui ts\ aaia sibuibí sn[d siBaanod au af onb 'siqd sibio4u af anb
suduioa iB.f 'ioiu b anuaAaa sins af ^si^íanoaa b snou inb '^ wp p^oq
b 'puBnb ig,, :aoip B^a 'luaoui^ ^ oiposida ^a jeijbu ap oSanq
'- (19 "d
'sdwdj^ ajjo^^j ja ap}^ aupuy assa^) jBiouasaad oSpsai un ap soiqBj
ap pioouoo apif) 9nb — 44au2oanog,, jap afBiBAjss jap oiposida osoi
-u^dsa jap oiBjaa ja ua ^saadxa as pBpijBuosaad ns ap ^abjo Bq

'^ÍJJFO UBíin ^PB1 S3
•opuaiaip souiiuaA anb oj opansqB ja aód
BJisanuí anb ouiuaxuaj afBuosaad un api^ ap Baqo bj ua ^bjj

tljiffu^) Ápwj
•auij
-n^q 'opBaS jouaui ua 4o sjna^vuuo^^^ xnvj saq ua jaqa^^j ouioa 'bdij
-udbs as opuBna 4BaiiuainB ouioa 4asopuaijduino ouioa aiuais bj as oiq
-uibd uq -Biuiuoiuoq BjaAou bj ap aAaiAaua^ bj oiuoo 'bisijoaou jap
soubui sbj aaiua ap BdBasa as o ^SJ.naÁ.miuoj^^ xnvj saq ap qBJBg bj
ouioo 4Bjaoq as 'Bpipuajdsap pBj^íjBuos^ad oiuoa asjBniuaaB aaainb
jafniu bj opuBna 4SBaqo sbjio ug "(Bfnqipsap as auxjaajBj^ 'opsj
ns b Á 'j3q3íj\[ b opoi aaqos Bipnisa as ajsjjvuoiuuij^^ ua íJopBaaBu
ap ouBjd aaiuud osoajoq un ua aaaaBds axuojaf Á 'bsstjy opoi aaqos
Bipnisa as ajtouja ajuoj q ug qax^oij^ b Bisando auijaajBj^[ 'auioaaj*
b Bisando Bssijy) "ojio ja saaaA b 'oiaijjuoa ua souiuuai soj ap oun
ap oipnisa ja saaaA b sniuaaB as apt^) ^p sojqij sosjaAip soj ug
•pBpiJBjnSuis jBnpiAipui ns ap 'BiniuaAB bj ap 'ojjojjssap
jBuosaad ns ap ^aj bj b Jtaoapaqo Bjnaojd anb aaqiuoq un Á 'aaou
vs b uoiaoAap bj ua ajduino as anb Á aopBAjasuoa uapao un b BSaai
• ua as anb aafniu Bun b aiuauíBoiiBiuaisis isb^ UBiuaajua safBuosaad
sns b zaA bj b uauodo A ubSij anb sauoiaBjaa SBOiiyuiBap s^q
*(8^T 'd 'Bjdns in sauoiaoAap sBisando
aaiua oiaijjuoa aisa ap oiaadsB un souiia ^^) -BisijaAou ap Baqo ns ap
oaidpj un aiuauíjBaa uaXnijisuoa uBiuaajua as anb 44siuaiunoAap xnap

�Esta "walkiria", con más clara vocación de triunfadora que el
mismo Vincent, va a ser aniquilada por esa misma disposición mo
ral (amoral, podría escribirse) que acabamos de ver. Y Vincent mis
mo va a ser aniquilado — hasta la locura — por su compañera.
Laura es el negativo de la figura femenina típica de Gide. Y el mis
mo novelista lo sabe muy bien. En su Journal des Faux Monnayeurs,
anota a propósito de ella: "Le caractére de Lady Griffith est et doit
rester comme hors du livre. Elle n'a pas d'existencia morale, ni
méme a vrai diré de personnalité; c'est la ce qui va géner Vincent
bientót. Ces deux amants son faits pour se hai'r". (p. 81).
El más violentamente frustrado de los destinos femeninos de
Gide se encarna así en esta "Walkiria" en la que se acumulan las
carencias de lo que, según aquella teoría de los sexos del Corydon,
corresponde a la mujer. Domina en ella una catagénesis que impide
su logro como personalidad moral.
Y si queremos abandonar los términos biológicos debemos in
dicar que la razón última de esta nulidad moral de Lady Griffith
se halla en que para ella el otro no existe. Recuérdese a este propó
sito la esencial otredad del ser de que hablaba Antonio Machado,
esencial otredad que también aparece como determinante primordial
de la plenitud de los personajes gidianos y, como veremos, no sólo
los femeninos.
Capítulo X

EL ORDEN DINÁMICO
El hombre
"¿Qué soy, pues, si no me es posible llegar a conseguir
la corona de la humanidad...?^
(Goethe: Fausto w. 1803-5)
La infinita riqueza del ser abierta en abanico ante sí, el senti
miento de las inagotables posibilidades que en nosotros mismos ani
dan; eso es lo que hay de positivo en el hombre; y la disposición
vital típica es, por consiguiente, el postulado fáustico (y también
renacentista: "nada de lo humano me es ajeno"): "...lo que está
repartido en la humanidad entera quiero yo experimentarlo en lo
íntimo de mi ser — dice el personaje de Goethe —; quiero abarcar
con mi espíritu lo más alto y lo más bajo, acumular en mi pecho el
bien y el mal de ella, extendiendo así mi propio ser al suyo, y
como ella misma, estrellándome yo también al fin (Fausto, vv.
1770-5).
No es tampoco la felicidad lo que tienta al hombre gidiano,
sino el fervor:
"Nathanaél, je t'enseignerai la ferveur.
"Une existence pathétique, Nathanaél, plutót que la tranquillité. Je ne souhaite pas d'autre repos que celui du sommeil de la
mort. J'ai peur que tout désir, toute énergie que je n'aurais pas

- 140 -

�- ni 'anb ojund jb Bjssq í— BjnjuaAB X 119p.ro — aPTO aP ojuaruiBsuad
ja ajUaUíajUaUBUIJad BJBJ19SO 9tlb SO[ 9JJU9 SOUlULiaj SOp SO[ 'Sap
-njVJ 9p S9[IU9Anf SBUlx^^d SBJS3 U9 'inljB SBUiapB UB9DUB[Bq 9g
*(S¿ 'd) 4t8JolIaP IIo-13 as 'auuajua anbionb 'una^qa anb jsata janb
•rpui jnBj Jitnb 93,, rsapBpijtqisod SBJjsanu b 'osbob 'jofaur UBjJBna
-aps as anb sojjo japuajduioa apidurr sou osa X 'uapro /a aaajBd sou
SOUITAIA JBna jap OJJUap 9p[OUI ^g 'BJJ[9I9U9 SOU 9llb 9^qBlS9 U9pjO
os[bj: [ap Banidiu b^ a^xxa jas oj^sanu ap o[[ojjBsap p oaa^
'(¿9 '^) mq^odsip jnojuvd jsa jnoj anb ja 'sBq
-b^ ^^ap ^rn[ 'sfap jin[ '9[[ia b[ ja ajarssnod B[ ajarjjap 'sjioj sa^ aajua
'a[qBjasiur is suoAoAajjua snou anb paps auiaui aa anb zaSuogM
•upiaaBjsijBS ns anb sbui 'aaoS
ouisiui ja anb sbxu 'sautsajuaj^ saurín juno^j sa'j ua 'sandsap BJBjjBxa
as anb Biauajads bj 'pas bj sg '(99 #d) tt¡nAajduritj — ¿snoA-zau
-ajdzuoa — nAajdunj — jnq juoui jsa auiaiu asudans bj í— bjsiuoS
-Bjojd ja aorp — jijj^d jnod juauíajduirs sjBd af^, *ojsrAajd oijbj
•aurji jauaj apand ou Bpanbsnq ns ua opBtarui ouiuibo jg 'B
Bidojd bj JEjaAap b asaaAajjB uaiquiBj sa jas jbsq 'pEpun^asut '
Bjjoduioa A 'BjnjuaAB 'ajuauíjBjnjBu 4sa jbso asa ijjb b^ 'sapnjv^ ua
SBauij ajjua tbA aaj as *souiBqBuoiauaui anb 4ttos ajja jaso^ jg
'ajquroq jap uotaBjjBxa Bjsa
ap ajuanj ouroa 'pBpiuBuinq Bidojd bj ap ojjojJBsap ap SBauíj sbj b
Biauarpaqo bj ap 'pBpijaauís bj ap opBjnjsod ja isb b^ aoaj^dy
•afBU
-osjad ja bjoub 4(6S 'd) t4saajoaa sas 'jubssipubjSb^s ua 'snjXdjBanag
no auBjBjd aj auiuioa sjuauíajaA sas janb^ja ^jibj ap ajxssaoa^[^
•(j^gg ap ouisiui JopBJJBu ja uoa unB X
pjBnopg ja uoa BtauajBAinba Bjjaia auarj JopBJJBu ja X 'sapnjv^ zaA
ns b Bjnjij as anb Bjqo bjjo ap bijojstxj Bun buisiui Bjja sa Bjqo
Bg) 'sunaAnuuoj\[ xnvj sa^ ua ajuauuouajsod BjBuruijna anb Bfajjaj
Bjnjanjjsa jijns Bsa ja ua aaajBdB bX anbjod o^anj X íupisuaunp
jofaui ns 'ouisiui js b 'isb Bjjnq as anb onpiAiput jap upiaBfxj bj ajuB
Bjsajojd Bun BJjsanuí as anb uoa Bzauuij bj jod jBnj jauíijd ug
•OAijBaijru8is ajuauíajqop sa ojqrj ouBjduiaj ajsa anb opuaijug
sapnjv^
'sapnjn^ ap Bqaaj '68J 'BUBjduraj Xnuí eqaaj Bun ua BpBsajdxa
bX aaajsdB iaasax[jj ua X adípg^ ua osbdb B.iBp as uoraBjnxujoj bjbjo
sbui BXno BjstuBurnq uoiobooa Bjsa ap uoiobuijijb Bjaurud Bg
•(ojxaj ja ua sajBiidBa SBjjaj ua uaiquiBj ^5^ '^ 'urapj) t4ajnuijoj au

-uoq bj bjioa 'gxiMvi\[aHta aiaissod sma ai Ha^nssv,,
: Bjsijuaasuaj anb zaA bj b BaijsnBj
uaiquiBj 'ajuaraapuBjdsaj bsiajp Bjsa souiB^uajaj opoj ajqos j^

d
saunnujnof^ -g) -auadsasap juaxuajajduroo jijnoui 'jtbjsijbs
'ioui ua jiBpuajjB inb aa jnoj ajjaj ajjaa jns auiudxa jioab sajd^
-juajuauunoj aui au aiAjns jnaj jnod 'atA bui jusjnp sjibjstjbs

�en algunas frases, encontramos los elementos del contraste que —
en una de sus últimas obras importantes, — el Thésée — enfrenta
dos opuestas concepciones del hombre: la del propio Thésée y la
de GEdipe.
En las hojas que intercambian el Narrador y su amigo Martin,
leemos:
En la hoja del Narrador: "Etre aveugle pour se croire heureux.
Croire qu'on y voit clair pour ne pas chercher á y voir puisque:
"L'on ne peut se voir que malheureux" (p. 77).
Y en la de Martin: "Etre heureux de sa cécité. Croire qu'on
y voit clair pour ne pas chercher a y voir puisque:
"L'on ne peut étre que malheureux de se voir (p. 78).
Naturalmente que Martin, que es el autor de la última ano
tación, había escrito en el reverso: "Du bonheur dans la regle" (p.
80). Y paralelamente el Narrador escribirá después: "S'cprendre de
son inquiétude" (p. 111).
La ceguera de que aquí se trata prepara la ceguera de CEdipe
en Thésée (no la del personaje del drama, que tiene, como ya se
indicó más arriba, otro sentido). Y la inquietud del Narrador se
corresponde con el heroísmo aventurero de Thésée.
Ya en Paludes se anota también cómo opera una de las más
sinuosas fuerzas negativas, de esas que se oponen a la autenticidad
manteniendo un orden aunque sea caduco y no nos convenga: las
malas razones de nuestra propia conciencia: "Sur l'agenda, sitót
levé je pus lire: tácher de se lever a six heures. II était huit heures;
je pris ma plume; je biffai; j'écrivis au lieu: Se lever a onze heures.
Et je me recouchai, sans lire le reste" (p. 119).
Gide no abandonará este tema. Lo desarrollará, es cierto, de
manera más sutil y rica. Pero será una de las constantes que mar
carán el fracaso de muchos de sus personajes masculinos. Robert
será, probablemente, el punto extremo de esta línea de la inautenticidad: el personaje creado casi totalmente por las "malas razones"
que justifican sus actos. Estas "malas razones" son el más escondido
pero no el menos importante de los monstruos interiores que nos
acechan para arrastrarnos hacia lo inauténtico.
Hacia el fin de la obra se acentúa especialmente la necesidad
de la aventura: "chaqué fois que nous avons báti dans la peine quelque toit pour nous abriter, ce toit nous a suivis, s'est place des
lors sur nos tetes; nous a preserves de la pluie, il est vrai, mais
nous a caché le soleil", (p. 162). Nuestro refugiarnos es pues, a la
vez, un aprisionarnos a nosotros mismos; y para no creer en nuestra
prisión nos inventamos razones, modificamos nuestra agenda. Por
eso el fervor se exalta como virtud: "II faut porter jusqu'á la fin
toutes les idees qu'on souléve" (p. 163).
Le Retour de Venfant prodigue
La expresión magistral, el texto clásico de esta cuestión clave
del pensamiento de Gide es Le Retour de Venfant prodigue.

- 142 -

�•aasuad bs uaiq spuuuoo af pui spj^[ 'jnaA ttotnb aa ajip ^pj in¡
uotnb ajaos ap í^uaiuajpp saii sn[d anbi[dxats au [j *an^BA isat^ —
•joXbui ouBuuaq [a B^sajuoo — ^*^(1 9l ^íP Bt^ an^ 90 SÍBS 9f—„
•oSzppjj ^a aoip — t^uauiajnp is SBd ipp^d au ajag aj^o^—w
:aa[ as souBuuaq sop so[ UBSjaAuoo anb ^a ua afescd
[a ug ¿ajpB^ p pij ajuauíBjapBpjaA sa? 'BSBj^ b[ ouopuBqB ou anb
'joXbui oucuuaq ¡g ¿^ij jas sbj3a ap apang? ¿jbuíb aiuauiBjapBp
-J3A apand? *— ^asJBJiuoaua^ ap BjauBui Bun Baijiu^is B^sa ojuBno
ua BjiuuaAB B[ ap JB^auaj [b — oidoad is ap B^aiuaj anb [g
•([buijoj pBpqapij b ojsando ouioa Bpunjoad pBPí[^píg) "BJnjuaAB
B[ ap pBpqapij Bpunjoad bj ap oidiauyjd [a in¿B Ba^uB[d ag
*ttjauiiB snoA ap assao ib4u af siBiuBf
¿inoiJBd SBd snoA sajatu ¡aiog ¿a}jmb juauíiBJA af-iB sno^—n
¿auinb ni-SBtui tonbjnod 's[ij uoj^[—n
•(zqqBg uBg ap sajoiaa^sod soixaj so[ b o^auodo Á o[jBJBd
-uioo Bi^d oqaáuBAg ^ aaaipj as opuBna apz^) BAaasqo Biouanoajj
uoo anb o[ sg) 'sauoiauaAuoa SBjnp ua bCij Bisa^Sj Bun ap buijou
b^ anb '(oqa^uBAg p) bai^ob 'Baiisyjd '[iaoxu pspjaA Bun b Buipnp
anb 'B^aaaip Bsoiíbpi Biauajapj Bun Jijiuipe uaaajBd safes^d soun^p
oiaadsB ajsa ug 'opiaajnpua Á opBfij UBq tb\ p anb sojjo 'Bqoaj^sa
buijou ouioo JBUBiua aaajBd — ^-ipB&lt;I p — p ^p 3nb og 'Bjainbop
jod Biauasajd ns opijuas jaq^q aaouoaaj ajsa A 'o^ipojd ofijj \v
aSooB uaiquiBj ojad 'BSB^ B{ Jirujsuoa ao^q Á Buapjo [g "pEpiai^
-uajnu B[ ap oidpuijd p JBUJBaua aoajBd p *ajpBg p oiubiio ug
jou^ui ofiq pp pas B^ X o^tpojd ofiq pp JOAjaj p jod SBpBjuasajdaj
UB^sa BjniuaAB B[ ap SBJopBaja SBZjanj SBg 'BiauauBiujad ap Bzjanj
Bun BSB^ Bsa b bí^joio anb aj^/^ B[ jod 'syuíapB íÁ íopiuaAuoa uapjo
p auij^suoa as anb 'joÁeiu ouBuuaq ns jod ^3A[anA ofiq p anb b[
b uoswp\[ B[ jod j[p SBpBiuasajdaj ucjsa uapjo pp sBZjanj SBg
•Bjn^uaAB b¡ rBAijiuijap ua BjBjunxjj Bun ojad
'p ua ajuauíajqq uaAanuí as — ttuoxiBJidsui a^qnopM Bsa — SBZjanj
sop SBsg *oiBpj [ap Buií^^d Bjauíud B[ ua jojub p aqijasa '^awwaim
v\ ni — noip unonv(p xout uns auxoj^ia vj uaanoud v axpjLaxp au af
axuxuvtxu xnb uonv^xdsux ajqnop xtj anpuofuoa ja asuvda juvssxwj^
•Bjn^uaAB
X uapjo ap sBjqB[Bd sop sb[ ua aiuauíBjaajJoo aq^a uoisajdxa ^Xna
X opuBipnjsa souiiuaA anb BuSnd ua SBZjanj sb[ ap oioqjuoo p ouas
ns ua sBiuapB BJjaioua [g •ubiiuii[ o[ anb sopijiu soujoiuoo so[ jod
'uptonaafa Bjaajjad ns jod 'BpBjqi[inba Bzajnd ns jod oaisB[^ -oaisBp
ojxaj ouanbad un 'oiquiBO ua 'sa anSxpojd juvfuaj ap unoja}j ag
*sopBnj soujoi
-uoo ap 'BAisaoxa 'opB^ouB bX soxuBiqBq oiuoo 'sa Bjqo B[ 'u9iso[dxa
Bun ap b^bj^ as anbjod 'tsb sa anbjod ajuauíBsioajd ojag 'BjnjuaAB
B[ ap niaduii pp opi[[Bjsa [a Bsajdxa anb baijbjjbu Bjqo BJauíijd
B[ sa anb Biuij[n b[ ap soioadsB sounS[B b 'tppf ap ^Bl?J,, SOUI
•buib[[ anb o[ ap soujBdnoo p 'JBn[ ojjo ua soraijapj sou b^
"(^06T) djs^vjowxuj^^ b X (¿681) sajjsaujaj^ saunjxujno^ sag
b joijaisod oiubj o[ jod sa X ¿Q6I u9 BpBoqqnd anj Bjqo Bjsg

�Auprés des serviteurs j'en reste l'unique interprete et qui veut comprendre le Pére doit m'écouter".
(Lo que leemos puede transponerse. Se creería estar oyendo a
Gide cuando se refiere al Evangelio y a las dogmáticas interpre
taciones posteriores. El hermano mayor encarna, para Gide, la Igle
sia, y el Padre el Evangelio).
¿El hermano es fiel a la imagen que de su padre se hace? ¿No
se emboscan aquí las "malas razones"? ¿El hermano mayor no pre
figura ya de alguna manera a Robert? ¿No corrije su agenda, como
el personaje de Paludes?
El orden, además, desde que se fija, es inhumano (ya lo hemos
visto en Alissa, en A. Walter).
"—Toi, l'héritier, le fils, pourquoi t'étre évadé de la Maison?",
— pregunta el Padre. Y el Pródigo contesta:
"—Parce que la Maison m'enfermait. La Maison, ce n'est pas
Vous, mon Pére.
"—(Test moi qui l'ai construite, et pour toi.
"—Ah! Vous n'avez pas dit cela, mais mon frére. Vous, vous
avez construit toute la terre, et la Maison et ce qui n'est pas la
Maison. La Maison, d'autres que vous l'on construite; en votre nom,
je sais, mais d'autres que vous".
El Pródigo cambió sus bienes por el fervor. Pero este fervor
es más entrañable y auténtico que los mismos bienes. Y es lo que
el padre reconoce:
"Ton frére l'a voulu; ici c'est lui qui fait la loi. C'est lui qui
m'a sommé de te diré: "Hors la Maison, point de salut pour toi".
Mais écoute: C'est moi qui t'ai formé; ce qui est en toi, je le sais.
Je sais ce qui te poussait sur les routes; je t'attendais au bout. Tu
m'aurais appelé... j'étais la".
Se reconoce aquí, como forma esencial de lo humano, esa insa
ciable apetencia de desarrollo, del hombre como devenir, como
fuerza activa, sobre la que se funda el humanismo de Gide.
"Qu'est-ce qui t'attirait done aú dehors?" — pregunta la Madre.
"—Je ne veux plus y songer: Rien... Moi-méme.
"—Pensais-tu done étre beureux loin de nous?
"—Je ne chercháis pas le bonheur.
"—Que cherchais-tu ?
"—Je chercháis... qui j'étais".
Porque sólo se es siendo, quiero decir, en el devenir del propio
ser, que no llega nunca a tal estado que corresponda fijarlo, dete
nerlo, impedirle un nuevo desarrollo. Por eso, en la conversación
con el hermano menor, y en el momento de despedirse de él, que
a su vez parte, le dice: "Sois fort;ouhlie-nous; oublie-moi. Puissestu ne pas revenir" que vale como el "Envoi" de Les Nourritures
Terrestres: "Nathanaél, á présent, jette mon livre. Emancipe-t'en.
Quitte-moi". Sólo ese desarraigo permite hallar al hombre, porque
"cet homme unique, pour un chacun de nous, c'est: Soi".

- 144 -

�[a ap ouioa so maja a bX 'aoiaajxa uapao un eapoj o[ ou anbun^
oaag "(aasaq^ ap o[njjdea aauíiad ^a ua oáaiq souiaaaA anb buisiui
B[) uapao [ap Baanj uoiaeanpa B[ sa oipsajEg ap uoiananpa Bg
•oqaiadBD [a X ajuBsaaui uoiobuba b[ 'oisiAaaduii o[ '[BanjBU O[
'oipBOjBg ap pnjuaAnf B[ ap ojiquin ouioa 'jnbB Bjjsanui^sou 'BSBg b[
uoa 'bijiuibj B[ uoa aadiuoa ap 'ouisiui is b asjBJiuoaua Bjed 'auai^
ajuaasajopB [a anb pepisaaau bj aauodxa u^ aaE[duioo as aaduiais
anb '^pif) 'oipBajBg aaeq j[[B anb BijBaSoiqojnB B[ ap saABJ^ [B
soidiauud sosa auodxa jj ojqq ap jj^ o[nijdBD [a ug -biujou b[ aod
uapsap ojnpsqB un ap ordiauud [a ajqos UBjnjanjjsa as anb tipio
-sanpa ajqos s^apt SBun^jn ojisodoad ns b soujbjisoui ua aaB[duioa
as ^pi^) 'a^uauíBsajdxa ^anb ouis 'jbi[iuibj ^jmnujuoj B[ ap
[B spanb o[9S o^^ '[Ba^a^uí opjBiSBq un 'sEuiap^ 'sa
un^nb sibuibí zaaas au snoA íaauuaj asoqa apu^aS aun ]sa
B[ '^uBjua uoj^r '[inap uoui za^jod snoA anb SBd xnaA au af^ :aoip
apuo^ ofaiA [a anb O[ uoiaBjaqq o Buapuoa sa is aq^s os ou j^ *(op
-jBjsBq [a uoa Bai^B[d ns Jiduinajajuí ou BJBd 'uapao [ap aaquioq [a
'ounij^a[ ofiq [a 'snqnf b aqiaaa ou apuo^ [a) opiaajaad [B i[[B aoou
-oaaa as oipBajBg ug o^ip^ad ofiq [ap Bi[anA B[ ap oS[B auaij [noi[8
ap apuog [a aapcd ns aod OTpBOjBg ap o^uaiuitaouoaaa [g
ouisicu [a 'oipBojBg 'pa^uaag 'adipg^) ^pi^) ^p BAt^BaiBU Baqo B[
ap aofaui o[ ap a^and uaainu anb sopumsvq ap bi[iiubj ajuBjaoduii B[ ap
buijoj oipBDjnq anb ozuaiiuoa [a apsap jB[Buas Biaodiuj
uvopv/f np s^avj so^ 'otpv^fvq
np s^avj s^^ ap oipBDjBg [a :aOjnB oj}sanu ap soatjboijiujíis
sbui safBuosaad so[ ap oun opuBpaoaaa Ban^uaAB B[ ap jop^aaqq
osaaoad ajsa op a^uBiaoduii aiuauíaBjn^uis Bdcja Bun ap souasdnao
souiaqap sajuB oaag *api^ ap ouin[n aÍBSuaui [a 'aasaq^ ua opoui
o^jaia ua souiaaaA o[ aouaui ofiq [ap Baadsa o^ipoaj [a anb og
•4ti[[iBj iBtf í^uasaad b uaiq suas a[ af 'ino
•••aiua^ b4ui aajiBiu ao ^iB^jauíoad aui anb jaojuoa a[ í^aBd aulqanb
uijua aaqDBUB4ui 'aaiojaB4ui iqnoA ib4Í íioui ap 'ino^ ap ajnoQ—n
¿aaip ni-xnaA an^)—v
amop iB4f--—„
:aouaiu ofiq [B Bai[dxa O[ isy 'BanjuaAB B[ JBUopuBqB
oziq O[ 'ouisiui is ap ojxsodoad b Bpnp B[ 'BiouaaBD Bun o[o
ofijj [a B^saiuoa '44# • #aipB[Biu B[ 'a^aqoB[ B[ issnB aaja^nag—M
•aapBj [a aoip '44uiibj b[ ^sa4o 'auauíBj b4^ mb aa 'isuiy—„
•BipjBqoa 'pBpqiqap oqnq anb oiu^no ua
uapaosap oqnq oSipoag ofíH 19P ^an^uaAB B[ ug "a^uaioaao aaduiais
Biauaáixa Bun k aiiiBjiáiA szaanj Bun 'uoisua^ Bun B^aoduioa anb
ouisiui o^isuoa BJBd pBpqapij ap oidiauíad un unos BanjuaAB B[ ap
u^iaBjnianaisa B[ aod BaioO[ as anb X 'sounpn[B bX anb b oaiuiBuip
uapao [a sg "BSBg B[ ap B[[anbB b BjuB[dns anb uapao ap uopou
najo aaqnasap as apuop Baqo B[ ap [buij pnií^aB Bsa ua sa \

�mismo surge uno. Es cierto que en las páginas en las que se cuenta
su vida a Julius concluye con esta autodefinición: "Je suis un étre
d'inconséquence" (p. 107). Pero hay un hilo conductor de esta
inconsecuencia, hay un orden dinámico sobre la que aquella se
estructura.
De este personaje se ha destacado, como elemento fundamen
tal, el famoso acto gratuito. Pienso por mi parte que este acto gra
tuito sólo cobra su cabal sentido en el contexto que le ofrecen el
personaje mismo y ese contorno formativo al que venimos aludiendo.
El acto gratuito se definió en algún caso como el acto inmoti
vado. Y es en efecto el acto que nada motiva en el sentido de que
no tiene explicación. Ninguna circunstancia — como no sea esa cir
cunstancia en cierto modo última y negativa que es el azar —
puede venir a determinarlo. Nada hay de racional en él; ninguna
motivación lógica, ninguna necesidad.
Pero corresponde advertir de inmediato que ese acto innecesario
es también el más profundamente motivado, porque es el más libre
mente motivado y, por lo tanto, el que responde a los motivos má3
profundos, aquellos que no dependen de prejuicios, normas, lugares
comunes, etc., sino al más espontáneo desarrollo del ser que lo
realiza.
Julius de Baraglioul, que llega a crear, como novelista, el acto
gratuito que Lafcadio vive espontáneamente, define su personaje
con la misma frase que hahía pronunciado, para definirse, el propio
Lafcadio: "Voici: un etre d'inconséquence! — dice, y agrega —:
c'est beaucoup diré.. . et sans doute cette apparente inconséquence
cache-t elle une séquence plus subtile et caché; l'important c'est que
ce qui le fasse agir, ce ne soit plus une simple raison d'intérét ou,
comme vous dites ordinairement: qu'il n'obéisse plus á des motifs
intéressés" (LCdV, p. 210). Y en otro lugar aclara: "Par désintéressé, j'entends, gratuit. Et que le mal, ce que Pon appelle: le mal,
peut étre aussi gratuit que le bien.
"—Mais, dans ce cas, pourquoi le faire?
"—Précisément! par luxe, par besoin de dépense, par jeu" (p.

215).
Ya veremos cuál es esa "séquence plus subtile et cachee"; de
tengámonos ahora simplemente a señalar un hecho que me parece
interesante: la correspondencia de lenguaje que se puede observar
entre esta página y algunos pasajes de Corydon. Creo que ello con
tribuirá a hacernos ver más claramente el sentido de este acto
gratuito.
Como ya recordamos en otro lugar se oponen en Corydon el
elemento femenino y el elemento masculino, y a este último se le
describe como "un étre de parade, de chant, d'art, de sport, ou
d'intelligence — de jeu" (p. 70). En otros lugares las palabras luxe
y gratuité vienen a menudo a caracterizar la actividad del macho.
Es la catagénesis a que ya aludimos. Así, ese acto gratuito que rea
liza Lafcadio debe considerarse — más allá de toda discusión sico-

- 146 -

�- Ifl UOlOBJJBXa BJ UOO
BJaUBUl BJJO ap J8B Bipod OU
aUIUIjaj UOIDIS
-odxa jbj anb jbjujbu sg '^ajiBjdap b jijuasuoa ssd suoabs au snou
sjanbxnB siuiB4p ^a sjuaj^d ap jiBJijjns X adnojS aa 'ajpuiBJjuoa snou
jnod ajaiaos bj s^d jiBjnB X4u ji puBnb jg?, rapBUB uoisiaajd joXbui
ejBd ^ '^sjiBjajjuoo ajAiA ap juaAiop as 'ioui no snoA aiuuioa '^jaia
-os ap sua^ saQ^, roipBOjBq ouisiui jb azijqanbnojaQ sojoj j aaip opa
B asopuaiJijajj *— btjiuibj 'pEpaiaos — sBiuajxa sbaijbuuou sauois
-Bd ap BiauasnB u\ rsajUBjJoduii sbui sb^ ojsaijiuBui ap bX osnd
'oipBojB^ ap uoiOBanpa b[ ap asj^dnao ^y 'ordojd js ap
ajsa ap SBJopaaaaoABj sBtauBjsunajia Xbij anb BiABpoj souia^uag
*ÍS :lS9tD snou ap unoBqa
un jnod (inb) 'anbtun auiuioq jaoM 'aaquioq |ap opojJBsap sopBJ
-adsaui ua JBsaaSojd 'Bjsa ua 'X pBpiaijuajnB bj ap buoz b^ b JB¿ap
BJBd opojaui un ouioa asjBjapisuoa Bupod ojmjBaS ojob [a jsy
•(g¿ -d) 44¿aauBpuoqBj jij uos ap assajsnf B[ b aaa[ddns jibj 'jnq
a[ janbuBui ap ajuiBJta apusj^ JBd 'assaapB^Bui bs jubssibuuoo 'inb
jnajp un b a^qBJBdiuoa SBd apa-j-Bjas au aanjB^[ B[ j^^ :Bjuaiuoa
as X 'oupnosBui ojuatua^ ^a ua BjsatjiuBui as anb pBpmjBa^ B[ b
'ofn^ \v 'BiauBpunqBjadns b^ b j[^B apn^ ag •uop^uo^ zaA bjjo souiap
•joaa^ *oj^o[ ua 'o^jBquia uis ^ajjaiAuoa as Bzanbu Bjsa Bpoj o^[
•ouisiui aas ^a sa anb Bzanbij ajqsj
•o8bui ap ajuanj bj "ajuauíBauBjuauíoui anbun^ 'jsb BjaAap aj ag
"4tauiaui ioui ua sajipqissod saSuBjja snjd saj juasajd
b suassaad af uaiq issnB anbsind íionb ajjodui^u aSrxatf ja ^ajaauís
auiiuoqp ap jnoj spuajjB4f íioui ap jnoj spuajjBtf sibuijos^q *ioui
ap anb uaij snjd spuajjB4u af siBuuosa(jM raaip snpnj* — ojinjBiS
ojdb ja 4tBjuaAUi^, opuBna ajuauíBjsnf — pBpioijuajnB ap ojuauíoui
ojbj un ua 'anb oj sg -u^piuB sojjosou ap opuoq sbui oj ua anb
uptovtjva ap sapBpijiqísod sbj ap Jiáans uapand ojos SBjun^aid sbj
-sa b SBjsandsaj sB-q "(O^^ "^ '^isi^vjotuiuj^^) 44¿a^ipaj B4nb jt-j-ajsaj
inj a^[ ¿inj ap aaou^i uaij ji J-^4^[ ¿^^jp jiBAnod Ji4nb ao jnoj aa-jsa
'iai4nbsnf jip b auiuioq^ anb a^ •••¿aaoaua jnad auiuioqp anb aa
-jsa4n),, :jaqaij^[ ap SBjunSaad sbj asuapjanaajj 'ojjojJBsap jofaui asa
ajqísod jas apand ojaB asa ajuBipaui anbaod is ojad 'jas asa ap ojj
-ojjBsap aofaui un anbijiuSis jas un ap upiDBjsajiuBiu BpBAijouiui bj
'ojinjBj^ oj 'ojsiAajduii oj ajuauíajqijaajapui anbjod o^[ *osajSojd
jap souiuibo soj ap oun osbob sa ojinjBjá ojob ajsa :uaiq ^^
•Bjja
ajqos ajuaiujBiaadsa BXodB '^^^^t/jr ja 'afBsuaui ouiijjn ng 'BjJBjijiq
-Bqaj UBjuajuí a 'osajSojd ap Bapi Bjsa ap BiauBjjodun bj ajiiaiaajo
BJauBiu ap uBnjuaoB api^&gt; 9p sojxaj sounjjn soj anb oijojou sg
•osaj^ojd ja SBiuaps 'ajqísod aosq anb bj sa uoiobijba Bsg
•(pBpijiqBjsa bj ap BJOpauajsos bj sa 'api^) ap
ojuaiuiBsuad ja ua 'anb Bjquiaq bj b upiaisodo jod) oidojd ajuajBj
jojba ouioo oSisuod BAajj oqoBiu ja anb uppvijva bj ap oíaiaja^a
ja sg •vunjudav ap 'sapBpijiqísod SBjipaui ap oSzBjjBq ap '^sajdjos ap
Bjjoduioa anb oj ua onpiAipui jap OAijisod jojba jap upiaBjuasajdaj
Bim ouioo — dpos bj ap aÍBSBd ajsa bjiaui sou ou anb bj b 'boi8oj

�del bastardo, que es, en Gide, el símbolo de la libertad, el hijo
natural: "Mais, entre nous, quel avantage pour le bátard! Songez
done: celui dont l'étre méme est le produit d'une incartade, d'un
crochet dans la droite ligne" (p. 173).
Por eso, entre las circunstancias favorecedoras de la espontanei
dad, del acto gratuito, debe contarse, como el mismo Protos-Defouqueblize señala, el dépaysement: "Ah! Monsieur... — dice a Laf
cadio el falso criminalista — tout ce qu'on ferait dans cette vie, si
seulement on pouvait étre bien certain que cela ne tire pas á conséquence...!"..
El mismo Gide sintió personalmente esa embriaguez de libertad
que dan los viajes, y sus muchas excursiones al África, a esa Biskra
a la que vuelve incesantemente, acaso puedan explicarse por esa
necesidad de romper con los cuadros de una sociedad dentro de la
cual se siente encerrado. En el agradable libro de Claude Mauriac
(Conversations avec Andró Gide, Albin Michel ,1951) se recuerdan,
a propósito del encuentro, en Langon, de un anamita, estas pala
bras de Gide: "—Quel dommage! J'aurais été á l'étranger, je Taurais abordé. II n'aurait pas trouvé étonnant que je l'interroge. Tandis
qu^en France, parlant frangais á un Frangais... A Cuverville, je ne
sors jamáis en ville car chacun m'y connait et cela m'est odieux.
Mais mente ici je n'oserais pas aborder ce jeune Annamite et l'emmener dans un bar, comme cela eüt été si facile en Orient..."
(Op. cit. p. 118-9).
Y mencionemos en último término otra circunstancia que pue
de ser también liberadora: la enfermedad, la cercanía de la muerte.
A este propósito me tengo que referir a lo ya dicho en otro lugar
(V. ut supra, pp. 117-19).
Pero este necesario clima de libertad y este acto gratuito que
vienen a significar la exaltación de la aventura, tienen, además, un
orden escondido: "cette apparente inconséquence cache t-elle une
séquence plus subtile et cachee", decía Julius. Es el orden interno,
dinámico y tenso que rige la aventura y que reconocíamos más
arriba en la autoexigencia que mantiene tensos a los personajes de
Gide: "Suivre sa pente, mais... en montant", que decía Edouard
a Bernard.
En cuanto a Lafcadio, esta fuerza central, esta columna vertebral
de la aventura se manifiesta desde el cuaderno que Julius de Baraglioul descubre en su hotel. En una página de ese cuaderno de Laf
cadio, Julius lee:

QUI INCOMINCIA IL LIBRO
DELLA NOVA ESIGENZA
E
DELLA SUPREMA VIRTU
Esta nova esigenza es el orden al que nos referimos, pero es un
orden que Lafcadio hace brotar de sí mismo, y que no consiste en

- 148 -

�- 6H B[ ap 'pnos np dnoo aiuatu np iBJAipp aui af 'sauuosiBi sn^d }uos
su 8[itnb suidop sjiiboijiujuis sn[d juassiB^Ed aui sa^OB sajpuioiu saui
'aiqoafpj ap sdiuaj 9\ jauuop aui subs ja luaiuuioo ajjodun^u iubssi^b
'sibuuosoq "paoqB^p aaijijsnf B[ aui ap siBiuaj af xonb JBd s^ubj
-apisuoo sao snoi ajp juBAap siB^Bpq af anb ajaouis sn^d iuBjnBtp
jiBja uoijob uoiu anb injBddBtui [i iappjajajd B[ sjoj sap iniBd aui
'ajiqns sn[d B[ *aiduiojd sn[d B[ uoiioB4g "aaABJjua 'aapjBjaj iubj
nBtp iiBja uoiiobj no JBd 'aA^BuiJuBuit aasadaa^uoo ap ia uoijBjoqijap
ap a^jos aun 'ji^Btp iubab 'jiBnbqduii mb uox^BqoíddB au^^ b sajoB
saut siBijauínos af anb jubí 'ji^oui jna[^iaui a^ uops anb aaooua sibs
• siSb4u af anb ^au¡^BS ua^ sajd nad b sibabcu af anb ^cquaiq jnjBd
-dBtiu ^j,, : pBpiOTjuajiiB B[ Btoouooai sa^no so^ ajuuipaui soxoxnf so^
ap paj Bfa^duioo B[ Bsoqoadsos a^aoaJBd b o^9[[ ouisiui opi^) b anb
o^und ^ej BisBq ^ *soiuBnioB anb so[ souisim soj^osou soui^as anb ms
jBnjoB soujaoBq b á souaBoijijsnf b SBiuo.id a^duiai3 UBjsa biou^to
-uoo Bidojd BJjsanu ap sauozBj sb^bui sb[^o sa^BuoxouaAuoo sauoio
-BAI^OUI SBS[BJ SB^ OJUBnO JBZUBO^B ap ^lOIJip SBUI O UB^ 8^ BtUSIUI
pBpm^Bjá B^no 'ojiniBjS ojob p aBjoaq opnd anb ja ua oduiBO p
anj 'pBpioiiuajnB B{ ap Buqdpsip 'pjoui Buqdpstp Banp Bisa ^
• 4uo5bj biu Bcnb sn[d a^pj ou ap :a.itp xnaA af 'ajj
-oj siqd ^u ap appap sibabJ no sdiuai ao uatnb [bjoui sn[d sna^d
-dBtm af siBuisf anb a^^os ap '^iEpuBq as a^uopA bui ajnoi no l^ojja
un 'aipBoidsaad aun 'uoxjnpsaj aun iiBnbqduii 'aiíjaouts apuBaS siqd
E[ uops ji^b :auuaiui B^ jiBuaAap xnb a^[aAnou aiA ap apoaj ajj^^
is aqoBi '^iBsstBJBddB^iu ^itnb ao b '^uiod jiBjatu 'jibu a[
j ajja^ ap snossap-nB 'jtjAiiooapa^j • • • í uopuvqn a^diuis untnb
aainv ajno} 'aunuiuioo aj^oj bj ap add^qoa 'aioAaj^ua juaiBssiB[
aui 'oir^dpsip auntp 'v:osaq a\ ja apnjiqmj^ •••'aouBjua uoui auuoSBj
^uaiBAB s^uajBd ssui pnb ivd auiBjund suoTiBonpa aiaoj B|***w
:B^njuaAB B[ n^ 'pBiaaqq B^ ua 'ojnp souaui ou 'ojjo ap o^zbjj
-Bq ns b Á uapjo un ap ojuaiuiipua^dsap ns b ajaijaj as opif) (8 'd
'III 't4sl9llíU9L^) 2vujnof ns 9P SBUí^?d SBunSp ug -uapao un 'sujai
-ut u^isaqoo Bun 'soiuBáa^ anb b BjnjuaAB ap uoioou Bsa b 'b^jo^o
anb B[ ajuauíBSToajd sa Bui^dpsip Bsa anbaod 'ojsa ajqos
auaiAuo^ 'Buqdpsip Bjnp Bun uaiquiB^ sa osa^Sojd p osa
•osaa^ojd p a^iuiaad — sapadsa sb[ ap uopBTJBA b^ ouioo — anb ojps
pp joijajuí Bzaanj B[ sand aq^o 'sanjuaAB B[ ua 'pBjjaqij B[ ug

'(99 *d) ¿3HX00
ggggyg :sjoiu sao suBp b á {i^b 90 n\ spuaiduiog,, taasaqj^ sand
-sap BjB^dopB anb appaQ ap BSTAip B^ 99\ as uaiquiBi otpBojBg ap
ouaapBno p ug -ojpjJEsap ap Á9\ Bun b Bpuaipaqo B[ ua 'sBuiapB
kaisisuoo oaag '(0¿"69 ^ 99 dd oSi|jui as oipBojBg anb ajund a¡ :u^p
-Buiuija^ap Á pBjunpA Bidojd aod) sopB^ijsBO nos sojuaiuiioa^Bjsap
so^no 'oidoad js ap oiuiuiop pjoj un U9 4ouiuuai ^auí^d ua 'a^sisuoo
vzuaSisa Bsg *(4jos ajja j^sq,,) BzapinjBU Bidojd ns ap oXns sbiu oj
sa anb o^pnbB ap u^pB^uaiuaaoui b^ ua outs '(o^ipojd ofiq pp
B^ ouioo) auaioua o^ anb jouajxa Bun[B buiiou ap uppBjdaoB

�perplexité, du remords. Et peut-étre cette gymnastique intime, á laquelle je m'étais soumis d'abord, n'avait-elle pas été inutile et m'aidait elle á atteindre cet état de joie qui me faisait connaitre mon
acte pour bon, au seul plaisir que je preñáis a le faire" (p. 9).
La importancia de este texto me parece muy grande porque en
él aparecen claramente expuestas varias nociones que son funda
mentales para la consideración de nuestro tema:
a)el pasaje de una disciplina que abandona un orden estático
para integrar otro dinámico y progresivo;
b)la autenticidad como una libertad conseguida mediante el
ejercicio de una voluntad tensa, y, por último;
c)el acto gratuito como esencial manifestación del ser desde
el "état de joie" — al que se llegó por disciplina —.
Todo ello implica un sistemático abandono de cada orden, pero,
asimismo, lo búsqueda permanente de otro superior: "je m'abandonnai done á ce désordre provisoire, confiant en un ordre plus
sincere et naturel qui s'organiserait de soi méme, pensais-je, et du
reste estimant que le désordre méme était moins dangereux pour
mon ame qu'un ordre arbitraire. .." (Journal, III, p. 12).
Pero ese orden sólo puede organizarse si un impulso inagotable
empuja a cumplirlo como destino. Venimos a descubrir así que ese
orden último consiste en definitiva en el hallazgo de una persona
lidad tal como al través de su vida se dibuja. El hombre mismo es
un orden, pero no se puede conocer hasta realizado: "Sache ne
chercher repos que, ton destin parfait, dans la mort" dice también
Dédade a Thésée.

Thésée
El Thésée puede ser considerado como el mensaje último de
Gide. Fue escrito en 1946, y en él se ven culminar, en un cumpli
miento goetheano, o, mejor, fáustico, los elementos que ya hemos
señalado. Ya aludí a la juventud libre y natural de este otro bas
tardo. Su formación se realiza en el libre ejercicio de sí mismo:
fuera del orden busca los caminos peligrosos: "Qu'ai-je affaire de
sécurité! m'écriais-je, et d'un chemin tout nettoyé! Je teñáis en
mépris le repos sans gloire, et le confort, et la paresse" (p. 20).
Su ruta es la incertidumbre de la aventura: "Ainsi fus je toujours
mois oceupé ni retenu par ce que j'avais fait, que requis par ce
qui me restait á faire; et le plus important me paraissait sans cesse
a venir" (p. 21).
Es el mismo "Je ne suis jamáis, je deviens", del propio Gide; la
exaltación del hombre como nido de inagotables posibilidades, y no
como ser extático. Tal devenir sólo puede realizarse, además, con
servando la mayor naturalidad y la mayor libertad. A propósito de
Ariane escribe: "C'est a moi-méme que je me dois" (p. 52) y se
desprende de ella satirizando los lazos de su sentimentalismo lite
rario, dulzón y opresivo.

- 150 -

�- 191 ua Bsodaj api^) ^p ajsg *sibuiojj oaijnaoBuuBj pp osanastp un2p na
uoisaadxa BpBnoapB JBJjuoaua Bipod anb ouaajxa ouisBisnjua un ap
opiuaj Bq^jsa osaa3oad asg *XIX l^ís IB oSBijquia anb pnbB 'ajuaui
-pjnjBu 'sa ou BaipuiApj as BjanBui Bisa ap anb osaaSoad [g
'(801 #d)*Msaa2ojd ns
aaioja ap jiBja aoaoj apuBj2 bj\[,, :bzt[B3j as osaa2oad p 'p aod *ja
ua X ojnjnj [ap ouanp aa^q a[ aaquioq pp o^oiJBsap [bjoj asg
*44jjoui B[ susp 'jiBjJBd
uijsap uoj 'anb sodaj jaqaaaqa au aqoBg *assajBd B[ uosiqBa^ am
-moa aaapisuog *aajnB ass^g,,' souiiquosuBJj bX anb uoiOBjJoqxa boij
-snBj B[ osa jog '(fi 'd) ttnpiAtpurt[ 'saunuoq sa[ inuBd ^a^duioo [ñas
anb sipuB^ #sajaq sa[ xuiJBd snpiAiputtp snd b Xtu [i,^ :onpiAipur
pp saABJj [B a[duino as ops 'sa[BuixuB so[ ap Biouaaajip b 'ajquioq
p anbaod '3[Bp^Q Baipui 4utj p BjsBq sa as uainb jas BiJoduij *aas
[ap o^ojJBsap [bjoi p 'oaiojaq niyjjdsa p BJBsajdxa ^^saqj^ 'B[inb
-iub sou anb oiuuaqB[ [ap Bpips Bjsa b 'U9isn[t B^sa b ajuajg
¿Baij^Sap n^ysajdxa Bun na ojsandsBJj
jai[B^ ajpuy ap X Bssi[y ap ouisiui p puij ajsa sa o^¿? #t^joxn jsa [j
•jaui B[ suBp nqa b [j -saajoj sas ap dojj auinsajd b ia ^n^q doj^
jaiuoui n[noA b [i 'suoiituoui saui ap lydap ug9, :sopp soj aod ojuij
-aqB[ pp asjipBAd osinb 3jbdj •opipuajdsap a^nauíBAijiuipp (9f6\)
BJoqB aA a[ as bX anb B[ ap ucnSipj B[ 9[^p9Q ^p soiJBiuauíoo so[ X
ajBaj ap uoSbiui b[ a^uBipaui 'inbn bziji^bs 9pi^) *(l¿ *d) tt^aiQ isap
:anbiun snuiuuaj untnb ^satu [t4nb sibs af,, :Biqiajad anb outuibo
oaiun [a jod ouioj p ap jt[bs BJBd X 4Bsoi2ipj buuoj b[ ouio^ jotj
-ajm o}uijaqB[ ng '^[^p^CI ^^1118?111 Ia aaTP ^pnbiisXm noijisodsipajd
aun siBssiBuuoa in[ af^, :is ap onanp jaaauBuuad opnd on ajBaj
'(9
•d) ttB[ ^sa ^noi :ioj ap aJijBiu ja^saj aqoBS — alBPaQ 91J9iApB a[ —
ajAt auiaui 'sibj^^, r^zua^isa baou^ ns 'oipBDjBg ap oiniuiopojnB p
OAanu ap aoajBdB aouajni ou^Sua pp somBpjBnSBAps BJBd j^

•(s¿
•d) 4tsjoqap jtojo as 'axnjajua anbionb 'unaBqa anb jsap janbipui
^nBj [itnb a^,, .'sapnjv^ ap uoiob^oub b[ ua bX sBpina^noa uBisa o^¿?
•(9 #d) 4tJiuaAaj Xtp sn[d a^iBqnos an uo4[ anb a^jos ap 'jibjib subs
^iBJBd a^par B[ a[[anbs[ ap saoq^, BsouBSua zanS^uquia Bsa '9[paQ
B[qBq anb ap sajopajuí s^qBJj sssa bX souiaoouoa soj^oso^ '9pí^ 9p
Bjqo B[ ap pBpTnnijnoa b[ BiauapiAa ua tnbB zaA bjio auod ag
*(l"09) t4JílJO8 SBd Ji}[noA ua4u uo4nb sibui *(aapuajduioa uaiq aui ap
aqaBi) jnd au uo4nb íubi juiod uou 'ajaos ap 9Jtbj ap jiBja xnaiui a[
aqjutaXqB[ a[ suBp aiuajaa anod 'anb iBsuad af 'juassiqauBJj au uoijn[
-osaa ja assaipjBq anb assoj ap no aaaijJBq ap s^d 'auijsqo ajinj ap
sodoad un juBAap 9[[iba inb a[oa2 ap s^d jsa4u [t4nb juBuiijsa,, :Bjqo
ns ap pBpipa Bjsa Bat[dxa aojanajsuoo ng -aouaiui 'opoj aaqos 'sa
ojuiaaqB[ ajsa \ -BUBZBq B[ ua jba[bs b o[naBjsqo [a aXnjtjsuoa 'aanBj
-oui[/\[ oidoad p anb sbui 'ouisixu ojmaaqB[ [g #ojuraaqB[ pp aojnB
'a[BpaQ uoa uoioBsaaAuoo ns aaaijaa anb — HIA 19P aiJBd X —
o[nj;dBD p sa Bjqo B[ ap sajuBjaodiui sbxu saÍBSBd so[ ap ouj^

�la más entrañable esencia del hombre mismo — y no, como frecuen
temente aquel, de sus productos materiales. Cierto que no todo en
el siglo XIX fue progreso técnico — ese progreso de que abominaban
primero Vigny y luego, más enérgicamente aún, Baudelaire —; y
cierto también que en algún momento V. Hugo lo cantó como un
progresivo desarrollo del hombre. Pero Gide se refiere exclusiva
mente a este último y con más rigor que Hugo, acaso porque en él
es la consecuencia de su desprendimiento de la religión.
Podría afirmarse — resumiendo sin duda peligrosamente — que
ya desde la afirmación trascendental del Q^dipe Gide está llevando
a sus últimas consecuencias el orgulloso postulado renacentista. Es
la afirmación del hombre como Verdad que incesantemente se está
develando, como orden dinámico; porque ante el hombre — como
ante CEdipe — muchos monstruos se presentan para exigirle res
puesta a sucesivos enigmas. Y aunque no cabe más que una (el
Hombre), ésta es la misma pero nueva cada vez. Se trata, para cada
caso, del redescubrimiento del hombre en un pliegue más auténtico
de su propio ser. La búsqueda incesante de la autenticidad es el
camino del descubrimiento del hombre. ¿Por qué? Porque todo
tiende a emboscarlo, todo cristaliza en torno de él con excesiva faci
lidad, lo fija, lo falsea. Cada nueva situación lo tienta, dentro y
fuera de él, con convenciones que atraen y adormecen como los
perfumes del laberinto. Por eso lo que Gide exige es la sistemática
ruptura de esos falsos órdenes. Romper las falsas estructuras mora
les, la seguridad aquietadora de una religión, la mentirosas formas
convencionales de la estructura social y al fin, dentro de sí propio,
la voz de la propia conciencia, que inventa permanentemente malas
razones para aquietar el legítimo desasosiego. (Recuérdense las ex
clamaciones de los compañeros de Tbésée en el laberinto).
Decíamos que esta concepción del hombre como valor último
es acaso consecuencia de la ruptura de Gide con la religión. En una
página sobre Nietzsche que ya recordamos Gide trae a colación aque
llas palabras de Kirilof: "Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas
sentir du méme coup qu'on est soi-méme devenu Dieu, c'esl une
absurdité". Eso es lo que siente Thésée quien, como Lucrecio, se
preocupó de "libérer les hommes de la crainte". La confianza ex
trema en el hombre se dilata en la ausencia de Dios. Pero esta con
fianza implica también un heroísmo. El expreso recuerdo de Nietzs
che y de su idea del superhombre y su evidente relación con un
pasaje de Dostoiewski que el mismo Gide comenta, vendrán a expli
car mejor lo que digo. Se trata del inquietante diálogo entre Stavroguin y Kiriloff (Los Demonios).
"—De manera que Ud.... es bueno.
"—Sí.
"—En eso, por lo demás soy de su misma opinión — murmuró
Stavroguin frunciendo las cejas.
"—El que le haga saber a los hombres que son buenos, acabará
con el mundo.

- 152 -

�- 891 uoo api^) psajdxa ^s saaaA SBaod anb 'ojaaja ua aaajBd ap^[ •uoxoanp
-ojdoj Bjajua ns 'oaja 'Baijijsnf ojxaj ajsa ap BiauBjjodun Bq

•(rot
•d 'ni 'jvtunof) '44ojpuiajjB X4p juauíanbi^fBjsou sn[d ^a aBjuBABp
zaajojja snoA snoA anb suioui jusjnB4p zauíhajjB snoA jfiaAnos anb
sibui 'ajiAUi afBJOiu ajjOA lonb b juauíasiaajd apnjainb ajjaa suBp anb
juauíassqfiaiA af ijuas sibuibC ib4u a[ anb ajip siioa smd af jjüd bui
jnoj -uoijBaioaj affanjadjad jnaf ap juassinolaj as au sa[^atnb aansnj
ap jubj jutod jua.ijjnos au ja assaa subs juafpAnouaj X4s sa[ptnb
*sa^p JBd aajiBijnos sn[d juBjnBtp jsa anbijiu^Bui uoijduiosuoa ap
ajjos aUjQ 'jnapjB4^ suBp sibui 'apnjaxnb b^ suBp ja jjojuoo a| suBp
juiod jsa4u jnai^uoq ^\ 'saaduiajj xnaiui sap sioja af anb ja 'sauir?4p
ajquiou jnod 'anb aajiBuuoaaj b jijuasuoa juBjjnod jn^j ^j
#aiuouuBq4^ b 'aiqqinba4^ b jiBSSTjnoqB 'uoijeajo b^ juaiuajBip
•auiuii jiBpaoajd ja JJB4p a.iAna)4[ b aaiBjjuoa nB j;bjiaui4ui [i 'ajquajs
B[ b JijnoqB4p uio^ 'ioui jnod 'anb sipuuj 'uoijob^ b oainu anb jnad
au \x 'saajnB sao jnod 'anb aajBd uaiq tssnB jsa43 ajiBssaaau xoiu jnod
jiBuaAap 'a[qBja[ojut sajd nad b jsa 'sajjiiB4p jubj jnod 'mb on^ojvip ^p
%v\d jao iajja uoiu ap sajqBnjJiA sa[ sajnoj jnanSiA ua jtBjjaui inb aa
b jaddBqoa4p juiod siBjiBqnos au af ja 'jijjos ap aji^qnos uo juop
jBja un au^edmoooB juauunoj o\ JBa axa^djsd sibui íajuauunoj ajja
un ioui ap aJiBj b issnaj sibuibÍ juo4u saasoddo sn[d sa^ saau^puaj
saq ¿3^a B[ ap 'aauajstxaj ap juauíijuas np anbijaqjBd uoijboijis
-uajui aun4nb 'aauBJjjnos ap ja apnjainbui4p jubj juiod jbu3uib4u saui
-ajjxa sap ioui ua uoijBjiqBqoa ajjaa anb janbqdxa juauuuoa sibj^[
•naaA ib4í anb apjjBaa ua jsa4a 'ajid a[ ja jnaqiaui a[ sio^ b[ b ioui ua
juBd^ajojd ja íjaauouaj ns uaij sibuib^ ib4u af,, : upiaaipBjjuoa bj
apsap ojuaiuiiaaja ap osaaojd ajsa pBpiJBfO uoa BJjsanuí anb api^) op
Bjqo B[ ua 'X^q ojxaj ujq •sjajjvoo aiuiuoi¡ \a sa uoiaaipBJjuoo buiijui
buisiui ns uoa BuiAip Bpj B[ B[iq anb ajqiuoq {a :ofsqBJj ojjsanu
jBiaiut fB souiBajuB[d anb Biuaj fa uoa inbB JBp b souiaAfo^
•BJoqBp Of 'aXtujsuoa of oujajuí o^o[Bip ojjsanu
:ozjanjsa uoa opBpAap jas ap Bq joijajuí soip asg 'BzanbiJ ns uaxq
• uibj ouís 'BjnjuaAB B[ ap uapjo fa Ofos ou Buoiajodojd 'souiBqBfqBq
anb ap ouis^ojaq fa sa anb 'ouisitu o^isuoa BJBd Bzajnp Bjsg
*(l9t '^ 'Q) "t^^118 Bl 89 JBjadns apuajajd anb Bf b pBpiuBiunq Bq
•ouisiiu is BJjuoa ouís 'Bzajnp Bjsa Bjaajafa anb sojjo sof BJjuoa so ou
'opBjajdjajm fBiu X opBjia ajuauiajuanaajj ubj ^ojnp os,, fa BsiAip jod
auaij is • • • aqaszjai^f ap ajquioq-jadns fa i ajuauíBja^q Xnuí BpijimpB X
epBjipaJOB ajuauíajuanaajj Xnuí uoiuido Bun bjjuoo aiujBjuBAaf X 4.ajq
-moq jadns,, fap BuiJjaop Bf ap ojisodojd b upiaaajjoa Bun — BajB
— inbB jaa^q BJaisin^) -aqaszjai^^ BjsBq aanpuoa sou 'ajquioq-soiQ
fB opuaipaans 'soiQ-ajquioq fap Bapi Bjsg,, :Bjuauioa api^q ^
•44Biauajajip X^q ^soiQ-ajquioq fg—„
¿ajquioq-soiQ fg?—„
•soiQ-ajquioq fa BJBuiBff as X BjBafq—„
•opBOtjianja UBq af jaqss oqaaq Bq sof as anb fy—„

�mayor lucidez a propósito de la calidad de esa lucha interior que es
la sustancia de la que se nutre erl humanismo heroico de Thésée.
Se trata, además, de una de las cualidades más importantes de
ese mismo humanismo gidiano, y como tal fue reconocida aun por
quienes distan de ser sus incondicionales. Así, Gabriel Marcel es
cribió sobre este punto: "Ce qu'il y a peut étre de plus valable chez
lui, et de permanent dans son intention, c'est une sorte de culture
méthodique de l'insatisfaction" (André Gide et Notre Tem'ps, p. 32).
¿Debemos señalar que esa cultura metódica de la insatisfacción
forma parte de la disciplina interior a que nos referimos cuando
nos ocupamos de Lafcadio, y cuando recordamos el laberinto de
Dédale? ¿No es ella también la que nutre el consejo de este último,
"passe outre"?
Esa parece ser, en efecto, la sustancia del individuo pleno, en
el que el Hombre se cumple.
Pero otra latitud cabe considerar todavía, en ese Hombre cuya
concepción se vierte en el Thésée.
El fin de la obra ofrece el desarrollo de otra cuestión que apa
rece como complemento necesario del individualismo que hasta aquí
se ha exaltado; como la otra cara del humanismo gidiano: el al
truismo.
El más pleno desarrollo de Thésée se cumple en el bien ajeno,
en la creación de la democracia ateniense: "C'est ainsi que les Athéniens, entre tous autres Grecs, gráce á moi, méritérent le beau nom
de Peuple".. . "Dépassant de loin celle de mes exploits d'antan,
c'est lá ma gloire, gloire á laquelle ne parvint Hercule, Jason, Bellérophon, ni Persée" (p. 106).
Y esa gloria le corresponde porque se esforzó en conseguir la
plenitud de los hombres. Para eso creó Atenas. "Je n'admis pas que
l'homme s'en tint a lui-méme, á la maniere des Béotiens, ni qu'il
cherchát sa fin dans un mediocre bonheur" (p. 107).
El altruismo aparece así como la expansión — y la coronación
— del postulado humanista individualista, y es su corolario obli
gado: lo que se piensa del individuo se ha de pensar, consecuen
temente, de la humanidad: "L'humanité, pensais-je sans cesse, peut
plus et vaut mieux".
Viene a cobrar vigencia así aquella necesidad de cumplirse en
la devoción, en el darse, que más arriba señalamos como caracte
rística dominante de los personajes femeninos positivos. Es natural
que esté acentuado en la mujer este tópico. Es, diríamos recordando
palabras del Corydon, una manera de fidelidad a la raza. Pero si
bien es un valor que se destaca casi como exclusivo, o como domi
nante, en el mundo femenino, no debe pensarse que el necesario
individualismo masculino — la variación, según Corydon — debe
ser considerado como su opuesto irreductible. "L'altruisme fait également partie de l'individu", escribe atinadamente a este propósito
L. Pierre Quint (Op. cit., p. 145), que aun agrega: "Aimer son
prochain est un besoin profond de l'étre, qui demande á étre satis- 154 -

�- 991 -

ouioo 'opijjed opoj ap Bjanj 'B-ioqB p
-pxa pBppnuioo B[ ap oanf ojqq p ua opaua^uBtu ap pBpisaoau B[
jbuuijb b BjpuaA aasai^ 'onpiATpui p ^o^opip pp souiuiaa} so{ gp
oun b[iiub as Butj^oop Bsg ua anbjod ajuauíBisnC tu^q o[ ouispntuoo
p uoisaqpB ns ap asaB^aEJiaj anb BÍouai opu^no anb opout 3Q
•UBO[Bip pBpapos Á onpiAipui 'isy
•pnpiAtpxn o^ :ojjsanu sbui sa anb o[ aniuaos as anb
bjbi{ Bpxpjad buisiui B^s^ Mapjad souiapod O[ SBuiap o[ opo^ 'sora
-siuí sojjosou ap a[qBiBjjBsapui o[ ua 'opunpjd sbui &lt;q ua assodaj
aq^p pBpuB[n^uis BJisanu anb aaoa[qB}sa b apAinba anb o-q
•Mpuuosjad sn^d
^\ ^uaiAap ^itnb isutb isap :a^qBjiuipB asoqo 4ig^ :— BjABpo^ aoip —
siBjnoÍB^ *ttpuBq JiuaAap :xnaiui uosip ía[qissod uiBuinq sn^d a[ jiu
-aAap :pnos untnb b4u (auiuioq puBaiá ^noj :aaip siBJAap af) ajsijJB
a[qBjpaA jnoj,, ^ajsnf juauíapuojoad,, opuBaiuoaua aníáis anb Q06I aP
B^ns upiOBuuijB Bun Bpianaaa anb p ua ''S'S'H'fl Bl B u^xsaqpB ap
aÍBsuaui ns apsap buuijb as Bapi buisiui Bsa ^ '(^9 #d 'sdtuajr auj
-ojq }a api^) aupuy) t4¿aaiiOBj %a anbuoaqi ajsaj uoiioipBJiuoo aaa
anb aoaBd jutod aa-jsatu 'ajsipnpiAipui uoijisod b^ ^a ajsumuiuioD uoij
-tsod B[ aajua suoxiaipBJiuoa sap iiuas SBd ib4u af ig^i :opuapip 'pnj
-ijob ajuopaj ns ajqos s^qaaq sauopBAjasqo b ^jsa^uoa
B[ anod uoiujq,^ b^ ua S6T aP o-1^11^ 9P BOíiqpd uoiunaj
"0 19P BPB^P Bl ^p sBisiunuioDOjd
sns Bpnp uis 4ttaaaijsajo^ Bq,, BiuBduioo bj ap sosaaxa so^ bjiuoo
Biounuap b^ ou is 'uauaij anb opijuas [a ajuauiBAi^oaja sa asa anbao^
•tw''*BpiA ns jba[BS Baamb uain^^^ :B0ip8uBAa uoiobiujijb b^ ua^quiBi
aaBXqns pno pp ofBqap oSopip pp ojaadsB o^}o aisa sq #Bjsiunuioo
opi}JBd pp ajuajaqpB un sandsap Bjas ^ajpo^ aipuy ap p Á 08
•uo'j no a^nÁOyi p uatquiB^ paiq^osa ajsijnaoiuiuj^^ ap jo^n^ ^q "PBP
-aiaos B[ uoo onpiAipui pp uopBpj B[ ap panjBu opB^sa p uaiquiBj
sa oSoptp p íjoxaaiui ops ou Á 'oSojmp ap uas sa ajquioq ^g

d
) ¡XP snoA 9
-aiduit — '^UBsijjnsui jiBiBd aui pas toui anod anaquoq aq *xnaj
-naq suas aui af anb sap pas ja^saa SBd au ap uiosaq ^f -jajaoddns
SBd xnad au af anb asBjqd b^ ap ad^j a\ %$a ttS9PnlBd SÍJ9^J 9r^)
aaaBd 'p8a jsa4ui Bpo ioj\[,, :^q 'aaiBjsiiBS aui ^pjnBS au puuosaad
jnaquoq pas uoui anb siBJaBsiAuatu af no 'aauuop B uau spans^u af
no apioui ^un,, rouisinjjp p sa anb ouistpnpiAipuT pp ouBsaoau
o^uauía^duioa ajsa b a^uaiuBiajauoo aaaxpj as lup^-ajjaxj *q uoo
T^6T 9P tp9Ii^^lu9,, un ua ^ 'aqí-i^sa ttsnpxa luos au uoiiBauqB^ tu
auisiojaqq 'spuajuaq af auiuioo auisioSaq a(j,, coot^oapip oiuatuiiAoui
un ua Bja^dutoo o[ anb outs 'ouisipnpiAiput ns Bam ou asopuBuaf
-Búa asaqduino ap pBptsaoau B^sa anb apuajduioo apt^) otustiu
ttauiaut p[ ua jajaAasaad b ojio^ ap aatBJjuoo utosaq a\ atuuioo ^xbj

�Capítulo XI
' SER Y PARECER
"...paraitre avant que d'étre c'est s'endetter envers lo
monde extérieur.. •"
"Le paraitre ne doit pas se distinguer de l'étre; retro
s'affirme en le paraitre".
(Journal, I, p. 26)
A esta altura del presente trabajo creo suficientemente esclare
cidas algunas cuestiones que me parecen fundamentales de ese tenso
diálogo progresivo que constituye para Gide la entraña del ser hu
mano, del ser que osa ser.
Pero acaso convenga todavía aludir, siquiera ligeramente, a
un aspecto ya señalado sin duda, pero cuya importancia es tal que
se le ve desenvolverse, en la obra de Gide, en vastas y ricas ramifi
caciones. Dijimos ya algo de ese orden que gobierna el progreso de
la aventura. Corresponde agregar que algunas de sus obras se ocupan
de analizar — mediante la crítica o la sátira — los fracasos de ese
orden para ponerlos en más luminosa evidencia. El principio de la
autenticidad, la necesidad de identificar el ser con el parecer, sólo
puede cumplirse mediante el ejercicio de una tensa conciencia vigi
lante. Cuando ésta claudica reina la inautenticidad. Veamos ejemplos.
Robert
Robert es justamente, en la obra de Gide, el proceso de la inau
tenticidad.
En algunos momentos del relato, especialmente al comienzo,
podría sentirse, si no fuera por el estilo, que también señala lo inauténtico, la presencia del autor. "J'ai dit que la notion du devoir,
depuis ma tendré enfance, dominait ma vie", escribe el protagonista
(p. 117) y podría creerse una línea tomada de Si le grain ne meurt
si el giro "depuis ma tendré enfance" no fuera tan evidentemente
convencional.
Gide teje permanentemente con material personal, y su audacia
le hace llegar a escribir a propósito del amor de Robert por Eveline, algo que también se corresponde con su amor por Madeleine:
"Un jeune homme aussi pur que je l'étais avec l'aide de Dieu, centralisant soudain sur une femme unique toutes ses aspirations laten
tes, risque d'auréoler á l'excés celle dont il s'éprend. Mais n'est-ce
point lá le propre de l'amour?" (ídem).
Pero aquí cesan ya las semejanzas. Por un momento se estaría
tentado de creer que la novela consiste en el estudio de la vida de
un Gide que, a partir de las circunstancias que en su juventud se
dieron, se lanzara a vivir en el sentido opuesto a aquel que Gide
recorrió. Es decir, no sólo no rompiendo aquel orden del que él se
liberó, sino acentuándolo y adecuándose a él en todos los aspectos
de su actividad.

- 156 -

�- ¿91 ap jBnjaajaiui ouan9 oSba un ua BpBuijuoa Bpanb Á 'buisiui BpiA
bj ajuB 'a^uauíBjsnf 'sjjaia as 'BpiA bj aiuauíBSuaiui sbui japuajduioa
ap pBpijiqisod bj BqBaijdun anb 'sbuijou sbj ap uoiaBjaqij ng
it'' *jajaas un
^iBuajap [itnb aaacd mj ap assBJJBqap jsats uq "jijoui sijbs auiija ap
ssd b Xtu [i pJoqBtQ,, :opBAiioui uauíua un anb bsod bj}o Bijojsiq
bj ua aaA b Biaunuaa snijnf 'ajuanoasuooui 'buisiui Bjja 'BJjsanuí as
bj opuBna 'jtaap sa '(oqoj ^a anj ou ^iaoui ^a) o^BuisasB jap
S bj JBioqojjoa b BupuaA anb ojBp un ap Bjajua as anb
ua ouisuu ojuauíoiu ja ua 'oaa^ *bjbui^buii anb oj uoo apuodsajaoa
as anb oqaaq un sofo sns ajuB auod ajiossunaj^ ap ajaanuí B^
•api^) asaaua^ap Bisn^ anb soj ua
^fajjaj uoiaisoduioa ap so^anf sosa ap oun ua BzijBaj oipBOjB^ ouistui
ja anb ojmjvjS ojan ja 'BjsijaAOU oxuoa 'butSbuii opu^na sg "pEpiOTi
-uajnB ap sajtqiunjsiA so]jaia 'so^uauroui souiiSjb ua 'ja ua u^p ag
•OAanu ziibui un aaajjo — sandsap souiatpn^sa oj anb ap uozbj bj sa
Bjsa Á — ^jaqojj ap Biauajajip b 'afBuosaad ajsa 'oSjBquia uig
•oaauíijd jap buijou
bj b oiuaiuiijauíos oSaya ja Á ouijjjn aisa ap Bjn^uaAB bj ap Butjd
-xasip bj UBjuajjua as sojja ug 'oipBajBg b auodo oj opo^ 'opuanjB ns
BTiuapBay bj lod sauoiaBdnaoajd sns apsaQ *Baqo bj ap Banioaj
bj ajaBd ua BXods as anb ja ajqos aisBjjuoa ja 'oipBajBq ap
bj b uoiaisodo ua 'jjjb Buiuua^ap BjnSij ng 'ijaqojj ap a^uajBAinba
ojjaja aaajjo jnoijBJBg ap snijnf 'w^ííg np saav^y sa'j ug
smjnf :uvo^vyi np saan^) sa'j
•ouBipiS 3OjaqiiuB ja :aas ja aaqos jaaajBd jap ojuniai ja sg
•ouisiui
is ap aqaoiuBj aisa ap 'BAijiuijap ua opBaou^i 'opi^jauíns jas ja
ajduiais BjBd uBuap^aua anb ttsauozBJ sbjbui,^ ap oaauínuuis ja ua
jjaqog b asjBpaaua jaA ua aoBjduioa as apj^) ouiuibd ja ua ^
*(^ST '^) 4tajqBSijdaui s^d iiB^atu jnas inb xnaiui aj saaA lJojja
iaa iiE;ata 'ioui ua jiBSudaui auijaAgtnb ag,, rjBuoiauaAuoa pBpijBuos
-jad uun Jinjisuoa bjb¿ pBpijBuosjad BjapBpjaA ns ap BJBdas as anb
ojjanbB ojps js ap jbjojba ap ojund ja B^s^q ouisiui is b asjBuapsap
aaBq aj ja jod op^aja ou uapjo un ap Buiajjxa upiDBijBxa Bg
M • • • niJ9A bj 8J3A sibSjojja
tui af í asanjjaA ^uauíajjajn^BU jiBja auxjaAg ¿ auBjuods SBd ajia ^nad
liBiatu inb auiB uoui ap ^uauíaAnoui \no\ ajaauísui auiuioa jajapisuoa
jnod uosibj aun aa-^jBja sibui íauuaiui bj anb jnajjiaui inauíajaiauoj
^iB^a ajniBU bs anb ajjjaA ua siojo af,, :aaip 'auijaAg ap opuBjq
-Bq ^pBpijaauxs ap bijbj d^uauBuuad Bun ua aanp^jj as anb pBpiaii
-uainBui Bsa aoouoaaj jg •Bopua^nBui aiuauíjBiauasa Bjanpuoa Bsa ua
'sofo siui b 'ajuauíB^snf BaxpBJ aÍBuosjad a^sa ap jo^bui saja^uí ja j^
ns jod opjnjTjsns B^sa jas ns anbjod sa — soajiua^nB soj '"aja
qj^ 'pjBUjag 'oipBOjBg ua ouioa tsb — oaiiuajnBui jb jjaqog ua
jBjapisuoa souiaqap ig *a^njjsuoa as anb jaoajBd ns ap Ji^JBd b sg
•Bdnao aj ojauíud anb oj oujojuoo ns sa 'ajuauiBoiiBuioiuis '^

�escritor. En el fondo de sí no pudo hallar la fuerza necesaria para
ver lo real de otra manera que como una estructura obediente a
una norma.
Luego de la escena a que nos referimos, Julius vuelve a ser el
hombre convencional y exterior de siempre, integrante del círculo
de Robert.
La Symphonie Pastorale
El conflicto que venimos analizando se plantea en un plano más
profundo en La Symphonie Pastorale. Aquí, más que sobre la super estructura convencional de un hombre la atención se dirige, sobre
todo al estudio de las "malas razones", los autoengaños que dijimos.
En las obras que acabamos de recordar Gide se inquieta sobre todo
por esa vacuidad del hombre que es Robert, por esa carencia de
entraña que es Julius, por la superposición total de la convención
que desplaza completamente la personalidad.
Otro es el tema de La Symphonie Pastorale. Su protagonista pa
dece una crisis moral intensa, y la narración sigue los esfuerzos
que realiza para no reconocer su verdadero sentido. Por eso decimos
que se trata de una capa más profunda del conflicto. El pastor no
quiere reconocer que no ama ya a su mujer, no quiere saber que se
enamoró, no quiere reconocer que su encono con su hijo responde
a un movimiento de celos. .. Y husca razones, sin saberlo él mismo.
Malas razones para encubrirse a sí mismo, para que no se plantee
en toda su violencia una confrontación decisiva entre el ser y el
parecer.
Obedecer al llamado de sus sentimientos y de sus deseos le
llevaría, si les reconoce su verdadero sentido y su legitimidad, a
una simultánea renuncia a las estructuras sobre las cuales fundó su
existencia. Y esas estructuras tienen además toda la fuerza y severidad
que caben en un pastor protestante.
En medio de esa malla demasiado tensa quedan atrapados y
heridos los personajes de la pequeña narración.
En ella se enfrentan también, al fin, las dos religiones, católica
y protestante. Pero el cuerpo mismo del relato está formado por el
minucioso análisis de ese proceso de autoengaño a que aludimos.
Les Faux Monnayeurs
Uno de los sentidos del título de esta obra es precisamente éste
de la pugna entre el ser y el parecer. Claro que no siempre los falsi
ficadores tienen conciencia de que lo son. Muchas personas, en la
novela, se limitan a traficar con moneda falsa — en lo moral —,
sin que intervenga en elio otra causa que su limitación, su torpeza.
(Osear Molinier). Ese es el caso, por ejemplo, de Osear Molinier, el padre de Olivier, quien, en su conversación íntima con
Edouard se muestra obediente a todos los lugares comunes de la
vida moral. Cuando manifiesta "sus" opiniones sobre la educación
de las hijos, sobre la sociedad, sobre la vida matrimonial, sobre sus

- 158 -

�- 691 JttUJSUOD B Baf[ JUBABSSBg X ÍbSjBUIB A BaiJJja BpBJIUI TIS OpOJ djqOS
JBas^d bjbcI 'Baanj JBpanb B BzuBap ops puBuuy ojag -oppa[qBj
-sa uapjo pp uapBAa as jubabssb^ ouioa puBiujy ojubj^ 'ojpnsaj ou
A opBaiuB^d BJin^as Buia^qoad ^a uanSis anb sopluiafa so[ ug
•uapjo
un ap Bjnidiu BJaui Bun na ajsisuoa ou pBpp^uainB B[ oaaj
•puopuaAuoa X ospj 'oaijBjsa uapjo
un b onpiAtput p opuB^uajjua 'pBpion^ajnB B^ ap uoijsana B^ ap op
-ojjBsap p uBJisanut sou JtaA ap souiBqBDB anb so[duiafa sop so^
•pBptoijuajnB ns Bjqoaaj 'ouisiui js b ^atj
sbui sa 'aiuauíBjapspjaA sbui enpe opBJ^stSBui p 'Biuajjsuoa o[ zaA
b^ b A BiSa^ojd o[ anb oíai^ipa p oXns oujoí ua o^op[ -Bzín^) ¿aafnuí
ns ap Bpinq b^ jod BpBuiuuajap on^ijuB uapao ns ap Banjdna b^ jod
naipuajxjoj^ ua aaanao oiqui^a asa anb aaaaa souiaqaQ? '(f "d)
4t* • *jnapA ap 'aBjnoa ap aAnaid aun jioa X ns iB4f ¿aS^juBABp tn^
B aaqoBUBtui anb jtbj Btu 'aasn^a B4iu p4nb aupd b^ ojS^bui 'uotssiui
-nosut4p ajDB jaa anb af-paanoAB snoy,^ :jpap aXo a[ as 'opjBjsBq
p jod ouubd osuajuí ns Bsaijuoa anb b^ ua X '(nx oInJj^B0 'jjj
aiJBj) pjBnopg b aaBq anb bjtsta b[ ug 'pBppTiuajnB ap ojuauíoui un
X^q uaiqiuBj naipuaiíjoi^ auaq^y ap BpiA b^ ua 'oSaBqiua mg
"(0S"6IT '^^ 'Bjdns jn 'ouiisap ns B^anf
as anb ua ojuauíoui p ua a^aqBsj ap uprsiaapur B[ uoa asaaBduio^)
•BOiiuainB BpiA Bun b opBA9^[ Bpaqsq Bipod anb ojob pp uopBpuB
bj anj anbaod 'BipjBqoa Bun ouioa ouis 'BA^isod Bzaanj eun ouioa
ou isb aaaj^dB O)uaiiui)uadajJB |g 'ou^sap ns jmáas opiqBS jaqcq ou
ap B{ :aiuauBuuad bzubjoub eun appuBÍap ajdiuais BJBd oinsnBp
o^uaiuii)uadajJB ns anb X zaA eun 9jquin[soA B^p anb zn^ ap oXbj
un anj uopuaAuoa B^ ap BJnidni Bg "(gg 'd) 44¿ai^uadaj aa^a ua4s
ap anb 'juasaid b jiBjiaa^aj ajp4nb ajnBj bs jubj s^d itBp4u aa anb
^iBjjnoja a[p4nb Í^{ptp ipa^ixa ^4nb n^jaA ajjao sunp aauuos^d
-uia jiBjuas as a[p4nb jip B^a-^na in^ ^uauíuio^,, :Bjuauioo BjsipAou
p ^ 44¡iiuaA3J np SBd siBanB4u af ¡qy,, :uopBnjis B^sa ap oaiioiu
uoa 'aaip aj^qBd^na Bsodsa Bg 'SBsan^anq sapcpian^ss ap ojunfuoa
asa Bunq JB^sapui ubj^ un bjjbu as ojsa anb ua SBUii^cd sb^ ug
•puopuaAuoa pjoxu
ap SBuia^ aaqos sauopBijBA 'Bsodsa ns ajuB 'jBjpjjBsap BJBd uotsboo
Bunjaodo Bun 'sBuiapB 'outs BÍtqoa o^ anb san^anq opijipa pp pip
-nDBS 3abj^ Bun ops ou botjtu^ts (pjBiuag) opjBiSBq ofxq pp Bpjnq
B[ uamb BJBd 'opBJisiSBUi ap Bp^aBj pBpipuosjad ns ap ojjuap
ojsdndiuoo opo^ ajqos souiaA o^ uopB^uasajd B| ug •naipuajijojg B^a[
-oa ns Bjn^ij jaiuipj^ asasQ b ou^ajag •(ndipudpfojj oijaqjy)
•(T06^ *^) 4txnBaajoui ua ^uaiBJi sp ^a 'sauiaiu-xna4p
qqno4p nad ug -ajnShj jna^ ap s^uíofsip siuauia[a sa[ xna aaiua saipj
jiuaj jnod auisio^a ana^ jnoj ap doai s^d uo4u '(pjBnopg Bsuaid)
af-siBstp aui ^uijuBd aa anb sanbo^ip issn^ sajja 89Q,, :a^uajaqoa
oiunfuoa un ua sojas sns jBipauoa apand ou anb ojund pj B^sBq
X 'vutdo as ouioa Buido 'sopoj ap uos anb sauoiuido sb{ 'sBuiaj sosa
sopo^ ajqos 'a^uauíajuBsaaui ajaaiA ''O^a 'opBSBa ajquioq ap

�un antiorden tan convencional como aquel otro orden burgués que
dice desdeñar.
(Armand Vedel). Armand Vedel, que es una de las figuras más
amargas de la novela, es un roté, pero suficientemente inteligente
como para tener conciencia de su fracaso y de sus carencias. Porque
Armand sabe cómo debiera ser, y sabe también que no tiene fuerzas
para serlo. Sin embargo su relativa debilidad no le impide ver clara
mente el engaño voluntario en que los demás se debaten, ni con
templar cínicamente el juego de las malas razones con las que cada
uno cubre los verdaderos motivos de sus actos. El puede hacerlo ya
que está separado de los demás por la conciencia que tiene de su
propia situación ("Mais, du moins, je sais que je ne suis qu'un
salaud; et je n'ai jamáis cherché á poser pour autre chose", (p.
311). Los personajes que lo rodean se transforman, para él, en tor
pes marionetas cuyos hilos descubre y muestra complacido.
No tiene él ciertamente un seguro punto de apoyo para cons
truir algo válido a cambio de la inautenticidad que lo rodea. Sólo
llega a poder denunciarla, pero, en realidad, el mismo no osa ser,
no encuentra un orden que pueda sustituir a aquel del que se
burla. Pero este mismo hecho hace que Gide pueda usar eficazmente
de su cinismo para sus propios fines críticos. Así en la conversación
que mantiene con Olivier sobre su padre (el pastor Vedel). Olivier
pregunta:
"—. . .Qu' est-ce qui te faisait diré que ton pére jouait au pasteur?
Tu ne le crois done pas convaincu?
"—Monsieur mon pére — contesta Armand — a arrangé sa
vie de telle fa^on qu'il n'ait plus le droit ni le moyen de ne pas
l'étre. Oui, c'est un convaincu professionnel. Un proffeseur de
conviction. II inculque la foi; c'est la sa raison d'étre; c'est le role
qu'il assume et qu'il doit mener jusqu'au bout. Mais quand á savoir
ce qui se passe dans ce qu'il appelle 'son for intérieur'?.. . Ce serait
indiscret, tu comprends, d'aller le lui demander" (...) "II s'imagine
qu'il croit, parce qu'il continué á agir comme s'il croyait. II n'est
plus libre de ne pas croire. Si sa foi flanchait, mon vieux, mais ce
serait la catastrophe! Un effondrement!"... (pp. 471-2).
(Passavant). Passavant es un ejemplo del otro aspecto de la
inautenticidad. Frente al orden convencional de la sociedad bur
guesa, Passavant se fabrica una situación de antiburgués que opone
a la convención una anti-convención no menos facticia que aquella,
no menos sistemática e inauténtica.
También en él, como en el mismo Robert, las malas razones
integran el juego de la inautenticidad. Así ocurre, por ejemplo,
cuando siente que Olivier se le escapa en su entrevista con Edouard:
"Pour n'avoir pas a reconnaitre ses défaites, il affectait toujours
d'avoir souhaité son sort, et, quoi qu'il advint, il prétendait l'avoir
voulu" (p. 411) "(II) n'eut done pas trop de mal a se persuader
que précisément il en avait assez d'Olivier; qu'en ees deux mois
d'été, il avait épuisé tout l'attrait d'une aventure qui risquait
d'encombrer sa vie; etc., etc.". (p. 412).
- 160 -

�- 191 bj ap bjbs bj B^sBq BqBajj ou anb pBpnta B[ ap jounu
asa ua Bijuas oX 'Bjqo ns ajuauiBpBJiB opuBsiAaj Bqs^SB as 'oujoj
ua 'sjjbj 8Bj)naip\[ *pjB^ np uijjbj^ -jj b jaaouoaaj pjg 'sbui ^ip^^^
•soubui sbj aj^ua BzaqBa bj 'uoauíj un ua opEjuas Bq^jsa oubioub un
'BqBsodaa odjana ja anb Bf ua b[bs bj ug 'SBa^ijod SBjnsuao sajas
sbui sbj uoa UBqsujaqB as soaiuiapBaB soyáoja soj 'soaipofiad soj ug
aipuy ap odjana ja sqBsodaj anb ja ua nsaus^ 9ni B[ ap o^
jqns oX 'XS61 aP 8JJccI aP [buj3aut bububui Bug
•oduiaij oj)sanu ap ajqiuoq a^qBJiuipB
ajsa ap uoisajdxa a^qBUBJ^ua sbui bj uos anb oms 'api^ ^p Bjqo B[
ap uapuajdsap as o^os ou 'ajquioq jap ojpjjBsap ap sapBpqiqtsod
sbj ua aj Bsuajui Bun ap aj^nu as anb ouisiusuinq un ajqos souits
-ndxa anb ssapi sbj anb BiABpoi JBjBuas ojainb 'oJBquia uig
•BJn^jB B^sa b SBpBuiJijuoa aiuauíajuapijns bX i^isa
sauopBuiJtjB SBJisanu anb oajg -sojnSus sosjaAip apsap BpuBjJodun
ns souiBja^pj X Bsud uis opuaijjoaaj souimj sbj ofBqBj^ ajsa ap
oSjbj oj y #3pif) sp Bjqo bj ua Bjn^uaAB X uapjo ap sauopou sbj ap
oqojJBsap ja ajqos uauinsaj un xnbs jaasq OTJBsaaau oaja o^¿

M¿aaip b asoqo anbpnb

MOISQ1DMO3
•Bidojd Bzanb;j
Bun ouioa JiuaAap p Bjodjoaui as a^sa opnsno onprAipui p BzrjBaj X
anb oaiui^uip uapjo asa BJBd 'BjnjuaAB bj ap tuaauíi p
sojja ua Bpiqso oqnq ou anb ap auatA saj uppBiiuiq Bsa anbjog
Bijodun sou euiaj ojjsanu ap oiisodojd b anb oj sa ojsa
A *p^pi[iqiuodsip uis 'ojnjnj uis 'opoj ajqos 'X spunjojd pBpqenp
-lAipui uis 'ajquioq jap Bpjnuiuisip ua^suii buii uojaip sou ajduzais
ojag 'djvuojsvj aiuoi/du/X^ vj ap JojsBd ja ouioa 'jaaaj^d ns X jas ns
ajjua opusqanj o i— jubabssb^ 'puBiujy — ja ap sopcjaqij ajuaiu
-ajuaJBds o^sia souiaq soj i—r naipua^jojj 'jaiuijoj\[ 'snijnf 'jjaq
•o^ — osjbj X ooiiBjsa uapjo un b sajuaipaqo o^sta souiaq sog
•Biuai ojjsanu ap oiysodojd b sajuBjjodiui sauoiasjoqojj
-oa Bijod^ sou anb Biauajsa cutí 'sosbobjj sns ua 'jjjqnasap uajiui
-jad sou sojja 'sBiuapy 'soAijisod saÍBuosjad soj ap Bjnjejsa Bjapup
-jaA bj Bjjooaj as anb opuoj asa ajqos sa ísojjupjoaaj oijBsaoau bj^
ojag 'saojaqnuB ap 'sopBSBOBJj ap BjjajsS Bun uaXnjiisuoa ojnjidBa
a^a ua souiBuopuaui anb saÍBuosjad sog 'BUBipi^ Bjqo bj ap bai^
buoz Bun jod spijjoaaj BpidBj sun jaasq ap souiBqBay
apuoui aj sjaAua ja^apua4s ^sa,o *ajja4p anb ^ubab
a^sa ap ajidüaB ouioa souiBidoa anb asBJj bj aXn^isuoa bj uoiadijasap
jofaiu ns X 'jas ja uoa apiauioa ou anb jaaajBd un oiuoa jsb biujoj
-uoa as ^ubabssbj 'sauoiaoAap sspunjojd sns ap sun^uiu ms 'btjbj
•ajij BpiA ns ap sapBpxjoijaixa sbj sBpoj ja ajqos BjnumaB 'pjBnopg
ap bj b BJnSij ns jauodo ua aaBjduioa as anb '^pj^ 'SBuiapy

�la fuerza removedora y aún viva de ese ser firme, seguro, pero cam
biante y huidizo.
La expresión tensa y serena a la vez de su rostro, que dos
gruesas arrugas verticales marcaban a los lados, prolongaba hasta
más allá de la muerte una dialéctica afirmación de exigencia y
entrega.
Más tarde, cuando leí Ainsi soit-il, supe que apenas seis días
antes de su muerte había escrito las últimas líneas de su obra. Me
importa copiarlas aquí. Ellas son la afirmación de esta doctrina del
hombre como tenso devenir ("Je ne suis jamáis, je deviens...")
que había exaltado durante toda su vida. En esas líneas, a los ochenta
y dos años, se le ve atento a algo que acaso podría, todavía, sur
gir de él.
"Non! Je ne puis affirmer qu'avec la fin de ce cahier, tout sera
clos que c'en sera fait. Peut-ctre aurai-je le désir de rajouter encoré
quelque cliose. De rajouter je ne sais quoi. De rajouter. Peu étre.
Au dernier instant, de rajouter encoré quelque chose... J'ai sommeil, il est vrai. Mais je n'ai pas envié de dormir. II me semble
que je pourrais étre encoré plus fatigué. II est je ne sais quelle
heure de la nuit, ou du matin... Ai je encoré quelque chose a diré?
Encoré á diré je ne sais quoi.
Ma propre position dans l^ ciel, par rapport au soleil, ne doit
pas rus faire trouver l'aurore mo:ns belle" (Ainsi soit-il, p. 197-8).
Montevideo, setiembre - octubre de 1955.

162 -

�- 91

"FS61 '3Püí3Id Bl *'3^3 'piunof in
"0S61 'XHM '31 'u3íJfHP
'¿F6t 'XHM '3383HX
"¿F6I 'XHM '3J1B3HX
'F6l 'XHM 'l-inaui au uibjS a^ ig
*¿^6l 'XHM 'Bl 'apiojsBj aiuoqduiXg
"8^61 'JHN '31 'PBli-)X nP
'XHM 'anüipojd luujuaj ap
'IS6t ''X 3P 3jn3J;3I\[ BX aipjja ajaoj
—r i a
^^un tuno '¿ 2 ^ alno ^ síTT r sajxajaaj x nB3Ano^[
mi i ino ^t
'0S6I 'XHM 'aa8B3ua aj njBJajiíq
'8F61 'XHM 'saaXBuuoq\[ xtiBg sap piuno
'FS6I '3PBí?ld BX XHM PX *313 'sJiuaAnog '(6F6I-686I) pu.mo
0S6t 'XHM (6F6l"ZF6l) pujnof
•¿F6I 'XHM '(^F6T6861) puano
TF6I ''iipg-aiaauiy -pa 'sjoa y '(6E6I-688I) 'pu.mo
•^S6I 'XHM 'ajpqBSj
Í61 'XHM '83 auappuj
'IS6I 'a^uBjg ap canaaaj\[ *tq 'ajsi
*6F6I 'aauBjg ap ajnaaaj\[ 'auuiojnytp sjaj^mag
'I56T 'XHM '831 'sjnaXBuuoj^ xnB^
'¿F61 'sapua^^ ja sapj 'aiuijuí ^uanof ap lAins 'aj ui jauBiu aunu jg
"¿F6I 'XHM '^a^aua^) 'jaoqo^ 'tq 'sauíuiag sap
'TF61 'XHM 'xnBll-HI^^ ÍJU3H
"61 '{B-Hu^O *p^ ('PBJX) '35HÍH BHBi\[ J3uiB|j uoa
'6F61 'XHM 'PPnBID 'd 33AB
*9^6I 'XHM '
"¿F6I 'XHM '831 'B3HBA nP 83AB3
"2S6I 'XHM &lt;831 'J3HB^ ?JPUV4P S3!S3^ 83I ^3 SJ3!MBD
•¿F6T 'XHM 's
'XHM 'I!-H
'BUISIUI B|
ap U9isaaduii ap oub p Baipui Bqaaj Bq 'ojp pna v\ aod uopipa ^\ ap
-ipui Bj uoa 'sBpBzqijn opi^ ap SBjqo sb| ap bjsij bj uopBnuijuoa b ^

�Obras sobre Gide
La bibliografía gidiana cuenta ya muchos centenares de títulos. Algunos
trabajos recientes proporcionan listas bibliográficas muy satisfactorias, entre las
que hay que destacar la confeccionada por Pierre Lafille en su trabajo (de poco
vuelo) "Gide romancier", Hachette, 1954.
Entre las obras que tuve más presentes durante la redacción del presente
trabajo debo mencionar expresamente el excelente estudio de León Pierre-Quint:
"Andró Gide, l'bomme, sa vie, son oeuvre; entretiens avec Gide et ses contemporains" 568pp, Stock, 1952, que es el mejor trabajo de conjunto que conozco.
Para la persona Gide, me apoyé especialmente en los libros de Claude Mauriac, R. Martin du Gard, Pierre Herbart, Maurice Sach ("Le Sabbat"), Jean
Schlumberger ("Eveils"), etc., etc.
Y entre los trabajos críticos tuve en cuenta especialmente el de Jean Hytier,
el de Ramón Fernández, y el de Claude-Edmonde Magny. Encontré interesantes
puntos de vista parciales en las obras de A. Rousseaux, Charles du Bos, R.
Marill Albores, Henri Clouard, etc. En este rubro debo señalar, también, la
penetrante crítica católica de Charles Moeller.
Me importó, para el esclarecimiento de algunos problemas biográficos, el
aporte de Derais y Rambaud ("L'envers du Journal de Gide") y el trabajo de
R. G. Nobécourt ("Les nourritures Normandes d'André Gide").
No creo necesario indicar la consulta de trabajos de más limitado alcance,
del tipo de los de E. Jaloux, F. Porche, P. Yseler, P. de Boisdeffre, R. Lalou,
etc., etc.
""J. P. D.

- 164 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3763">
                <text>La búsqueda del orden y el impulso a la aventura en la narrativa de André Gide</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3764">
                <text>DIAZ, José Pedro </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3765">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 97-164</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3766">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3767">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3768">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3769">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3770">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="476">
        <name>LITERATURA FRANCESA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="341" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="574">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5cae0cfcc816e2f8ec9b92d9f7c12a20.PDF</src>
        <authentication>cd248abaf2c0ba7e419dd4c50cadefd8</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3752">
                    <text>- IOS eo^ b odurea ap sofeqBij so[ ua BpBjsaid BpnXB B[ jod íoupuaSjy
oaiáo[oa^) oppaag pp 'Bu^sag "j '^ A oapiAa^uoj\[ ap 'iuof) *;q uenf
b aiuaraajuaiaaj A 'cqqB^ uBg ap 'oauBj^ oapqi}^ Án^ saaopB^psaAui
so[ b BaijBj^ojpd joqe[ B[ ua ajuauqi^ua^ sopBjsajd sopiAjas so[ iiüib
jaaapBjioB souiaqap 'puiápo a^acd ubjS ua sa ofBqBJ^ p anbuny
•auuojinJ^unj uoiaanpaa soxuBuSisap B[ 'soaajad so^uoq ajuaui
-unuioa sbpbuib^[ SBaniáij sBuoajxa sb^ ap uopeaja B-q '(uoisjoAa jod une
o 'afB3[o p jod o ojuaiA p jod sap^piABa ap uoiobui^oj ap oeaaoad
p o^uijsip) uopBziJoajaui aod uppBpaAp soiu^uáisap b[ 4juojjbj,^
gopBuiB[[ so[ ap uopBaauaS b^ b 'o^duiafa jod íop^uiuiaaiap uaiq osao
-oíd un b uoisaadxa Bpna o ajqmou Bp^o aeopuaijijaj 'puiSiao
ua BjnjBpuauíou Bun ofBqBJj p ua sorainpuj "UBnf UBg ap
so[ ap BotuBopA uoi^aj Bjsandns b^ ua SBai^gBpoiijiod sbooi ap Bia
-uasaad B[ JBOipui a uoidbzijiuojiui ap sopipui soj^p JB^pq soraipnd
A 4Biuop3 ap oiuaiuBjjBdap pp BtSopaS B[ ap Baiaa^ eo^uaiuipouoa
so^ jBsiAaj b ppoui sou uoioBqojduioa Bjsg 'SBaiuBopA ou A sboijjoui
-B)3UI 48BOllSBpOJ[IJJOd 8B3OJ ap BJBIJ 38 pBpipaj U3 OpUBllD ^SOJajIO
-jBiia sopijipd,, opBiuB^ uBq sounS[B anb sapi^ajBiu opBAijap UBq anb
soj ap 'uoiobzijiuo^iui ap sopipui ^ojBp ap BpBipnjsa buoz b[ ua bio
uasaad b^ ajqos.uaiquiBi soxuijsisuj "sooijiubiS 44zaidB[?, A 44isjB^opnas^^
p jbiub|[ ua op^p Bq as anb o\ ua aiuauípdiouijd uoiDBzijoa^aui
ap sosaaojd so[ ap Bajaas eiSBjua ppadsa un aasq as ofBqBjj p u^
•uoisuajxa ajuBjsBq uoa A aiuaiuBuinaodo somajBdnao sou anb so^ ap
'sopns so^ A uoioBjaSaA b[ opB^ ap opBfap souiaq orqtuBa ua íotnsim
pp uoisuaaduioa B[ BJBd s^fíin SBj^a jas jod 'sBai^opa sauoiaBjapis
-uoa sb[ ofBqBjj pp Jinpxa opipod souiaq o^[ 'oijqy jbj^[ A BuioqBj^[
4.SBJjats,, SBpBuiB^ sb^ :siBd ojjsanu ap saiuBsaja^ut sbui Bjpaid ap
sajBui so[ ap 'a^qísod BJBp A Bspajd sbui o\ anbunB *aAajq upisiA Bun
jaaajp b apuai) A 'BaiSopjjoiuoaS appui ap sa ofBqBJi a^uasajd \^
oionfaa^

(oAvnSnun
oaiSpjof^oiuoa^ Oiuaiiuioouoo jv vpionqiujuo^)

o6uqy p|/\| 9p s^jopap^jp so| 9p
DJp9¡d 9p S9JDUU SO| 9p U9pnpA9 X U96]JQ
JJOUVJLV33HD 3OUOÍ

�ex-alumnos Osvaldo del Puerto y J. Cormenzana; a Antonio Taddey
por la ayuda prestada para llevar a cabo algunas de las excursiones
de estudio, y a la Sociedad Argentina de Estudios Geográficos por
haberme dado facilidades para conocer los mares de piedra y las
serranías cordobesas.
Generalidades sobre los mares de piedra.
Acumulaciones de bloques rocosos, de cierta extensión y conti
nuidad, son conocidas en diversas comarcas, distribuidas por las dis
tintas zonas del globo. Tales acumulaciones consisten en algunos casos
en agrupaciones de masas pétreas redondeadas por erosión (por ejem
plo, a lo largo de algunas costas marinas, o en el curso superior de
algunos torrentes) o resultan de depósitos de origen glaciar (bloques
erráticos). A veces se trata de corrientes de materiales que descienden
por las laderas montañosas o serranas, en forma de glaciares de rocas
(rock glaciers) o por caídas intermitentes (rock falls). Las acciones
mecánicas debidas a la fuerza expansiva del agua al congelarse, pro
ducen acumulaciones de bloques angulosos en las cimas montañosas,
llamadas felsenmeere; en el desierto de Sahara, y en otras comarcas
áridas, son conocidas también vastas agrupaciones de masas de roca
angulosas, determinadas por diversos procesos, y que son caracterís
ticas de las mesetas llamadas hammadas. En el Uruguay, estas forma
ciones tienen en general poca importancia, aunque son relativamente
frecuentes los cantos y bloques rodados en el litoral del Atlántico y
del Río de la Plata; también se conocen bloques erráticos (por ejem
plo, en Cerro Largo), "glaciares" de rocas (Valle Edén) y los llama
dos rock falls (cerro Arequita). Tienen en cambio bastante impor
tancia, destacándose en el paisaje por su aspecto particular y su con
tinuidad sobre vastas áreas, las acumulaciones de bloques redondeados,
que han sufrido un modelado in situ ^rincipalmente por los agentes
de la meteorización (descamación, ahuecamiento, etc.), colaborando la
erosión para remover y arrastrar los materiales residuales y para pro
ducir una reducción superficial de los bloques rocosos (desgaste gene
ral, acanalamiento). Los bloques pétreos residuales se agrupan progre
sivamente sobre el afloramiento directo de la roca madre, y no han
sufrido prácticamente transporte alguno, y tan sólo cambios de posi
ción, debido a pérdidas de equilibrio por reducción de material. A
primera vista tales acumulaciones producen la impresión de un ver
dadero caos; de ahí la expresión caos de bloques que a veces se ha
tratado de aplicarles. Tal caos es sólo aparente, y nos parece por lo
tanto más exacta la denominación de mares de piedra (ó si se quiere
mares de rocas) para tales formaciones; podría usarse también como
sinónimo la expresión mares de bloques (block seas). En Francia, a
las formaciones menores, pero similares a las indicadas se les deno
mina compayrés. Los principales mares de piedra del Uruguay están
constituidos por las llamadas sierras de Maboma (departamento de
San José) y de Mal Abrigo (departamento de Colonia). Ninguna de

- 302 -

�- SOS Anuí opnudui b 'Bipaid ap saiBui ap asiBjia uapand anb sopl
-luaCa so[ 'sopiug sopB^sg sa o[ ouioa oai^opjjiouioaíu A oaiáop^aá b^sia
ap o^und [a apsap opBipnjsa uaiq ubj A osuajxa ub^ siBd un ug
MBanzy ap ubj ap aiqiuou ^a opuuoppjj^ ap o)uatuBviBdap [ap
oxiaa opiaouoa un opuBA3[[ uiib 'ÁBitátug [a ua uaisixa ou odi^ ajsa
ap aiuauiB}ai4jsa souioq 'siBaa^) SBui^[ ap opB^sa [ap ajsg uoiaiod B[
ua A oaiauBf ap oig ua 'oájnqiig oao^t ap sa.iopapa.qB so[ ua sa[qBA
-lasqo 'jboiizb ap sausd saiegiaBjaadsa opucjnSijuoa 'soaijjuBiS souiop
sapuiijá 8O[ ua^aauía o[os 8a[Bna so[ ap 'sauoiAiqoo ap sBd^a SBsadsa
ofcq so)[nda8 a^panb ua[ans uoioBzxjoaiaui jod sopcapuopaj Á sopBJBdas
sosoaoj sanbo[q so[ '[is^ag [ap sajB^n[ soqanuí ug *oÁBniun oijoiíjaa^
[ap Bjpaid ap saasui so[ ap so^aadsB sosjaAip jod uajaijip anb 'sa[Biaad
-sa eauopBuuoj ue^n^ijuoa anb sosoaoj sanbcqq ap sauoiaB[numaB sb^sba
uaiquiBj uajsixa oua[i8Bjq [Bjojq [ap so^und soun^[B ua Á jb[^[ op BJjag B[
ug sBtauajajip SBun^[B ¿aaa[qe)sa uajiuuad uoiaspnuap B[ ap pBpisuajuí
ajuajajip b[ ap Á Buiqa ap odtj [ap 'Bjnjaiujsa b[ ap Biauan[jui B[ b sop
-xqap sa[[B^ap soun[B anbuns 'BtuoqBj^ BJ.iaxg B[ uoa BatSo[ojaouioaS
BzuBÍauías ajiiBjSBq UBJjsamu SBUBqtBJBd sBiuBJjas SBun^[y *a)uaui[Bu
-osiad so^BAjasqo opBp anj sou apuop 'BqiBJBj ap A oanquiBUjaj ap
sopBisa so[ ua aiuauwB[nai}JBd 'Buijsapjo^f uoiSaj B[ ua A (aisapng [ap
8BJJ318 SB[&gt;BU1B[[ SB[ U3) Jllg [3p apUBJ^) OT^ ap OpB^S3 [3 U3 3}Uaui
-jB[iiaiiJBd '[isBjg [a ua Bjpaid ap sa^sui uajsixa uaiqiuB^ 'oaiji^uata
jo[BA ubj^ ap SBiauanaasuoa sbuiiS[b aianpap a[qisod sa uoiaBiBduioa
B[ ap anb tbA 'jB[naTj^Bd ua soga b souiajiaajaj sou anb o[ jod ^AunS
-njjq [ap Bjpatd ap saa^ui soun^[B b ajuBjsBq uBpjanaaj uoionjijsuoa ns
BjsBq A BjnjanJisa ^o^aadsB ns anbjod 'sa^aiui ubjS un uaaaj^o pBpg
-boo[ Buiígn Bjsa ug qipuB^ ap A (B[Bqay ap BduiBj BpBuiBg b[ ua
aiuauqBiaadsa) Bqopjo^ ap so[ sopiaouoa ^nuí uos apuop 'BuijuaSjy
B[ ua aiuauiJB[naiiJBd :sasjBd so.tjo soqanuí ua asiBgBq uapand XBnS
"niíl Ia ua ualsíxa 9nb SOT B sajuBfauías ajuBjsBq Bipaid ap sajBj^
•[Bpxoiajsa uoiaBt[ojxa ap sosaaoíd so[ jod sopBJBdas
ogBSBq ap sozoij ap BiauBpunqB b[ aod sopBztiajaBiBa 't4sBqaoq ap
sodtuBa,, sopBuiBg so[ osn[aui 'sosoaoj so^uaiuiBiogB ap eodg soi^o
jod sopjniíjsns opuats 'ajuauíBagaBid ub^[bj Bipaxd ap sai^ui so[ 'siBd
[ap a^saojo^[ [ap soaigBSBq souauaj so[ ug #(opBuop[Bj\[ ap ojuauíBj
-jBdap) iBanzy ap ubj opiaouoa [a o[draafa jod 'soaijiuais o sodijiubiS
sojjaa soijo ap SBiapB[ sb[ na oaodiuBj ubj[bj ou sanboyq ap saiB[
-naBjaadsa sauoiaBdnj^y '(souisiiu so[ ap bdijiubiS uoiaiod) a^uajiuaj
[ap sopBuiBg souaa so[ ua A (*aia 'sb[bj^ SBAan^ 'BiiunBg souaa)
SBUiiuy sb[ ap BJiaig B[ ap a^io^j ajiBd B[ ua o[draafa aod aunao oisa
tsa[BiAn[oa sbsbiu sb[ ua sopB.uaiuaiiuas sounS[B 'sopBapuopaj sogans
sanbo[q lod SBjjaiqna ajuauíBaijaBid uBjsa SBiapB[ sb[ 'sBiuBiias 8Bun[B
ug *opBio[o^ 01133 ap pBpi[Bao[ B[ ap Baiaa A '(zajaj oai^ sa^u^)
zauopjQ A ogiBg ap uoxaB[qod B[ ap sBiuBaaaa sb[ ua uaunao anb so[ A
'apuBi^ o^oiib [ap joiiajuí osana [B souiixpid (saio[g) oqauiJBj\[ ap
'(biuo[O3 ap oiuauiBjiBdap) aijn^ ap Bipaid ap sainuí so[ uos soagsijoa
-aBiBD oua^[ 'Bioajioaui sa BaqdB sa[ as anb Biiais ap uoiDBUiiuouap
B[ anb iqB ap touBJias ajuauíBidoíd o^aadsB auag sauoioBuuoj SBjsa

�rísticos, son numerosos. Nos limitaremos aquí a indicar que tales
formaciones son frecuentes en el estado de California, siendo muy
interesantes las que ocurren en el Joshua Tree National Monument,
en Coyote Well y en Lone Pine. Existen también vastas acumulaciones
en los estados de Carolina del Norte, Colorado, Texas, Arizona (por
ejemplo en la llamada Point of Rocks), Dakota del Sur (en los llama
dos Black Hills) y en otros. Para la finalidad de este trabajo resultan
particularmente de interés algunos mares de piedra californianos y
la espectacular Cassia City of Rocks, del estado de Idaho, donde una
granodiorita ha sufrido un modelado semejante al que se llevó a cabo
en materiales graníticos y granodioríticos del Uruguay, con procesos
de ahuecamiento, alveolación, reducción fungiforme, etc. que han dado
origen a formas a veces fantásticas. Expresiones como "oriental tem
ple", "the oíd woman", y otras designan en la mencionada localidad
norteamericana a caprichosas formas que ofrecen las rocas; también
esa nomenclatura es utilizada en los mares de piedra del Uruguay; así
en la Sierra Mahoma son conocidas "la casa de piedra", "el avión
de piedra", "la caparazón", etc. La similitud en la evolución de las
masas pétreas en regiones tan distantes permite, según veremos, hacer
deducciones de gran interés.
Los ejemplos europeos son también relativamente numerosos. Son
conocidas en Francia, por ejemplo, las acumulaciones de blocrues de
Sidobre, junto al río Agout, tributario del Tarn, cerca de Castres.
En el mismo país se conocen mares de piedra en la península de
Bretaña, siendo espectaculares los del sector de Morbihan, las cerca
nías de Huelgoat y en Ploumanach (Costas del Norte). En la isla
escocesa de Arran, existen también grandes acumulaciones de bloques
pétreos, aunque acpií las acciones glaciares deben ser tenidas en cuenta,
como acontece también con ciertas localidades de Suecia, de Alemania
y de Finlandia. En cambio, recuerdan a los mares de piedra d*d Uru
guay los cpie ocurren en la isla italiana de Cerdeña y los del Fichtelgebirbe (Alemania) estudiados por W. Penck. En este último país
se conocen vastas acumulaciones de bloques pétreos en la región del
Harz. En la península Balcánica, existen mares de piedra en diversos
puntos, especialmente en Macedonia, y en la Ibérica, ocurren en las
sierras Morena y Guadarrama, y también en Santa Fé de Montseny.
Vastos mares de piedra se conocen en algunas zonas de aflora
mientos graníticos y de otras rocas afines de la Unión Soviética (en
el Ural llamado Pedregoso, en el Este del Turkestán, etc.l, en el
territorio de China (por ejemplo, en Tsingtao), en la India (particu
larmente en el área granítica de Bellary del Sur del país), y sobre
todo en la península de Arabia, donde la aridez del clima ha favo
recido la creación de acumulaciones de bloques de un tipo especial.
En dicha península son comunes, lo mismo que en algunos desiertos
africanos, los "panes de azúcar" de formas muy agrestes, configurando
espectaculares domos de exfoliación, tales como los existentes en Djebel Kassala. En África son también muy conocidos los mares de piedra
en las comarcas áridas y subáridas, limitándonos aquí a indicar tan
- 204 -

�- sos sou ' (eqjBJB^ opBjsa) apuBa^ BUidure^ jbzubo[B BiSBq oanqiuBuaag ap
ope^sa yap saABJi b 4o3any ^ '(BjqBg ap opBisa) BUBiUBg ap Bapg B^s^q
'siyodoajag X oyqBj UBg ap bjiij By o^any opuainSis X 'XBnSnajq ya uoa
Bja;uojj By apsap y^eag pp a^a^d Buanq Bun aeznaa ap sandsag *opz
-uo^) UBg X Biuaan^ 4sBpBtupn) 'apuBa^ BuiduiBg ap saaopapaays scq
ua ajuauípiaadsa 'ayyBjap ap sauoiaBAaasqo ap oaaumu ubi opuBztpai
A [BrjajBui ajuBpunqB opuaiSoaaj ''^S6[ ^B FP soidianud b 'pnjiSuop
ns Bpo^ ua ajuauíBOijaBad opi.uoaaj ouiaq pna p 'BqiB^Bg ap opBjsa
p ua uaaanao anb so^ b jBpaijJBd buijo^ ua souidiTjapj sou mbB
'a^uauípuosjad ojsia somaq anb souBanquiBUjad so^ ap osnput 'S
i Bjsa ap sopBjsa sosaaAip ap Bapaxd ap sajBuz so^ ap
qsBpuajapj souiauai anbuny *japf) ^g ojpag opjSoaS p A
a9qegtqy qta^^f zizy BjsqiiBd oSo^opouioaS a^uauíuia pp BiuBdmoa
U9 'psBjg pp ajsapjo^[ p ua souiBJBzqBaj 8BopuB sauoiaBuiJoj
ajqos ^nb sotpnj^a X sauoxaBAiasqo sb^ sajijn ajuauíBuins op^ipsai uBq
sou *ÁBn3n.Tj^ pp Bjpaid ap sa.iBui so^ b opBjaajB UBq anb soAtjnpAa
sosaooad so[ ap uoxoBiajdjajut B[ b soAijBpj SBiuajqojd so^ ug
•jisvug 2dp 9}Sdpuo^[ jdp vjpaid ap sauvtu soq
•soaijBinip sodi^ so[ aod opsuadiuasap p anb 'Bjpaid ap
sa-iBiu so[ ap soAiinpAa X soaipua^ sosaooad so[ ua ajuBjjoduii sbui
pd^d un 'oájequia uis ueáanf 4pcpi[iqc^a;[B ap opeas p X sapan^anatsa
sauoiaipuoa seg *oand ozjBna ua ajsisuoa ou sBaauBui sepoj ap anb b[
'eaoa b[ ap uoiasziaoa^aiu ap soprpui soaep ua^sixa ' (Bgiuoao^ B^
ap Bjqe) sbuij^ ap Baaaig b[ ap sbzidbui ajuaiuBAijBpa 'SBonioaBno
sbsbui sb[ ua 'ajaed bjio aod ízapqeA ns ap o^p apaaid sop^apuopaa
sanbo^q ap sauotaB^uinaB sb^ ap upia^uiaoj B[ aaqos Biouan^jui ap
uaaaaBa SBapeuiip sauopipuoa sb[ anb b oiaadsaa Biauaaa^ns ns anb
opora aQ qeaauaS ua UBjpj sopsapuopaa sanbo^q so\ 'Buajpg Baaaig
ap r[ ouioa 'sBsojsmbsa ajuaraeoidij SBipaena ua sand 'sbzidbui sbjio
• ibiid b une X ^sBjippBaad o SBjxxaps sbj^ b zaA pj aaaijaa as 'sBjxaaBna
ap oiuaiuiBapuopaa X uopeziaoa;aiu B[ ap sopBAiaap Bapaid ap saasui
XBnSnajq p ua opBgBq Bq anb Buiaip ^auag '^ opu^n^ 'a^uBppB sbui
soraaaednao sou anb so[ ap saaoiaBj soajo X Bmip p sBmapB opuaX
-n^ut 4(sauijB SBDoa X soiiueaS ua opnuaui b UBajuanoua as anb) sayq^a
-oabj sayBanianajsa sauoiaipuoa aod '^yauag aaqj[B^ bX opBAaasqo Bq oy
unSas 4a}uauiyBdiauiad Bpeuiuiaajap B^sa Biauajsixa ng *siBd oajsanu ua
souiaaouoa anb soy b so^ub famas uos sopo; ou oaad 4opunui ya opoj aod
uoisnyip BtydiuB Bun uauaij Bapaid ap saaeiu soy 'BipuBya^ BAan^[ ap
un^ X 4BiyBaisny ua uarquiej sop^apuopaa sanboyq ap sauoiaBynumaB
uaispca anb B^uana ua opuaiuaj X 4aaA ap Bq^aB as anb oy aoj
•XBnSna^ yap soy b sa;uaa
-ayip ajuamBAijByaa 'sayeíaadsa sodyi 'sorayiyn sojsa opuBanSijuoa 4BaBqBg
yap sosoaaiunu soy X 4BUBaiajBpng uoiuq By ap sojund sosaaAip ua
uaaanao anb soy '(syyijj odo^By^ soy ua) ang yap Bisapoqg ap soy '(si^d
oajsanu ap ttsByaA^ s^y iiBpaanaaa anb sBayiiuBaS sbuijoj aaA uapand
as apuop 4BiaB2 ua a^uamyBiaadsa) yBuoiajuajdag BiaaSi^y ap soy oyos

�impresionaron vivamente por la analogía con las formaciones que ca
racterizan nuestro país, las acumulaciones de bloques redondeados,
los mares de piedra típicos y las serranías pedregosas que aparecen
en la región samiárida del eslado de Paraíba. En un viaje posterior
llevado a cabo desde Campiña Grande basta San Gonzalo, pudimos
agregar nuevos elementos a los ya recogidos en la región central del
estado, que nos permitieron hacer algunas deducciones generales acerca
del origen y la evolución de los mares de piedra. Las localidades
particularmente interesantes para el estudio de esta clase de forma
ciones han sido la sierra de Bodopitá, orientada de Este a Oeste,
inmediatamente al &gt;Norte de Queimadas, y constituida en buena parte
por rocas graníticas porfiroides, con fenocristales de tamaño mediano;
la sierra Blanca, integrada por una espectacular masa pobre de diaclasas de una roca granitoide, cubierta por vastas acumulaciones de
bloques sueltos redondeados; la región de Curema y San Gonzalo,
donde afloran sienitas de las que han derivado también importantes
acumulaciones de bloques; y finalmente, la zona comprendida entre
Campiña Grande e Inga, examinada detalladamente en aquella opor
tunidad, donde la roca dominante es un granito porfiroide de gruesos
fenocristales, a veces con textura netamente facoidal, y cruzado por
diques de aplita, pegmatita, y diasquistitas básicas. Aunque no faltan
en el estado de Paraíba los domos graníticos de exfoliación (que
recuerdan a los de Carolina del Norte, Georgia, California, y otros
estados norteamericanos), difieren bastante de los que rodean a Río
de Janeiro ó de los que ocurren en las inmediaciones de Novo Friburgo (Brasil). Pero el rasgo paisajístico dominante es el de las acu
mulaciones de bloques redondeados, que recubren amenudo totalmente
las cimas de dichos domos, permitiendo que los arbustos puedan
desarrollarse en los espacios comprendidas entre las masas pétreas,
aprovechando el escaso suelo formado en el seno de las diaclasas,
cubiertas a veces por bromeliáceas punzantes. En la zona de Cabazeiras grandes diques de pegmatita (algunos de los cuales se han hecho
famosos en el estado por su riqueza metalífera) aparecen desagre
gados en bloques de mediano tamaño, en general algo angulosos.
Es en los lugares donde dominan los afloramientos de granito, granodiorita y sienita, de disyunción toscamente paralelepipédica, que los
bloques redondeados se hacen característicos y recuerdan los que inte
gran los mares de piedra de nuestro país. Al^unas porciones de la
sierra de Bodopitá se parecen notablemente a determinados trozos de
la Sierra Mahoma, aunaue llama la atención en aquélla el singular
acanalamiento superficial de los bloques basta constituir un verda
dero lapiez sobre rocas granitoides; por otra parte, los fenómenos
llamados de descamación, alveolamiento y ahuecamiento en las por
ciones sombrías, y de reducción fungiforme, comunes en el Uruguay
(y aún en algunos puntos de las sierras Pampeanas, de la Argentina,
y en Cassia County, del estado norteamericano de Idaho), parecer
ser aquí poco importantes. Entre Campiña Grande é Inga, son comunes
las masas rocosas de gran tamaño, de superficies relativamente lisas,
- 206 -

�- ¿os -uBjeq) BBZipaAoui SBjpaid SBpBiuBjj sbj saunmoa uos oiquiBa ug 'uoia
-oia^ ap sofadsa sojap^pjaA ap uoiaanpoad uoo 'omsijaoiuBjauíouiBuip
ai janj un b sopiqap uoiaaijj ap souaiuouaj b opxqap Jas apand 'Baa
-ijis uoiaBpnsxa aod opianpoad ouioa ajuauqBJauaá opBjajdjajuí 'uoiob^
-uauíqnd ajuajed^ ap ouauípuaj ajsa anb souiaaaA i soaijsijaja^jbo Xmu
ou sos^a sop opBAjasqo souiaq ojog -ouEqiBJBd OBjjag ^a ua sopBjjBq
'sjBd ojjsanu ua uaamao anb sbj ouioa 'sBpBjuaunjnd ajuatuajuajBdB
saiaijaadns ap sbooj ap sojduiafa ap zasBasa bj uoiauajB bj BtuBjq
•ojans jap uopBzijajanbsa A uoiaBzi^jasap ap osaaoad ja Bjau
bcujoj ua oppaJOABj Bq SBaaBuioa SBjsa ap opiJB a^uauíBAijBjaj Bunip
ja anbunB 'sajBSaapad soisa ap uoisuajxa bj jBjuauínB BJBd ajuBjSBq
opinqujuoa BiÍBq ajquioq ja anb ajqisod sa A 'soiJatsapiuias soaap
•BpaaA soj Bpaanaaa anb afcsind un b JB.^nj UBp Bjpaid ap sajsui soj
ap sajopapajjB soj ua A apBpajog b apuBj^ BuxduiB^ ap BAajj
outuiBa jb ojuuf 'SBiAnjj ap zasBasa bj ap BpBAijap jBiAnjj BiSjaua
Bssasa bj ap uozbj ua ajuauíBjuaj UBjSiuia sajBiAnjoa sbsbui soq 'ojjb
oj ap uapuaiasap anb pnjB^ ap sajBtjajBui A sauoiAnjoa soj jod ajuara
-BuijBjnBd sopBJiajua uos soaaiad sanbojq soj ^sBjjats A sbutjoo sbj ap
aid jb anbunB 'a^uaipuad Bjjaia ap souajjai soj ua Bjpaid ap sajBui
soj ap uoiaBaaa bj BJajaaB 'ojans jap oiuaimiaajqodraa ja A uoisoja bj
ap sojaaja soj opuaiaaaoABj 'uot^aj bj ap sBAi^snqjB sauoiaBuuoj sbj
ap opBjBj jap A oSanj jap oxpara jod BaijBuiajsts tsbo uotaanjjsap bj
ua aisisuoa osbo ajsa ua anb 'Bjopspaadap BUBmnq uotaaB bj anb jbs
-uad b uaanpui sou 'Buiajn^ A SBpBiman^) ua 'ap^pajog ap
sbj ua aiuauuBjnaiiJBd A 'BqiBJB^ ua SBpBztjBaj sauoiaBAjasqo
•oSjnqijg oao^ b sojBipauiui sootiiubjS sojjoui soasaj
-ubsiS soj ua aiuajBdB oood oxquiBO ua sa ojuaiuiBjBnBDB jg 'sbsoooj
sapajBd sbj ap opBiounuojd Xnuí oiuaituBjBUBOB un uoa A 'BqtBJB^ ap
ops^sa jap jBJjuaa uotojod bj Bztja^aBJBa anb bj anb BpBAaja sbui oqanuí
pBpisoiAnjd Bun jod SBpBjaajB *BJianbnuBj\f ap Bjjais bj ap sBja|\T
SBtjjnSy sBpBuiBjj sBuiia sbj uaaajjo anb ojoadsB oiJBuipjoBjpca ja jbo
-jjdxa B^uaiut as opuBna Bjuano ua asjBuioi usjiaqap sauoisnjauoo SBisg
•osaao^d opBUOiauaui ja ubjtjtobj 'Bjidopojj ap Bjjais bj jod aiuaui
-ajqiuinsajd sopojns soj uos oraoa uoisajdraoa ap sozjanjsa sapuBjS
ap spBATjap *SBAiidnja sbsbui sbj ap pBprsoistnbsa Bjjaia anb sBJ^uanu
*ajqB^OABjsap Bqnsai bztobui Bjnjanx^sa suq 'ajqBJOABj Bas aonpojd
as apuop sbooi sbj ap Bjnjanjjsa bj anb ajdraais SBpoB ajuaraBATjBjaj
sbuoz ua uaiqiuB^ Jijjnao apand 'sBsotAnjj sauotSaj ua BnjuaaB as uatq
ts 'sand ojuatuiBjBUBaB jg • (saaaA ap sauojjiui sBpiiadaa sauotaaBJiuoa
A sauoiaB^Bjtp sBAisaans) SBaiuuai sauoioaB sbj jod opoui ojjaia na
A (oAtjxuiTjd uauínjoA jap ojuauínB ajuatnSisnoa ja uoa) uoiOBjBjpiq
ap sosaaoíd soj jod ajiBd bjjo jod opBjoajB A 'saiuaaB^Bjdns sbsbui
sbj ap osad jap BiJBuajiui uoisoia bj ap sojaaja jod A aiuauíBUTjBjnBd
ojsiAojdsap jBijajBiu jap uoisuBdxa jBnpBjS bj asjianpojd jb SBSBjaBip
sBjapspjaA b UBtJBSBd sBjnjunf sajB jj *BiuBjjas bj ap jBjauaS uoiaaajtp
bj uaníois souBjd so^no 'sB^jnao n sajuajBdB oood sBjn^unf opuatnSis
riauajapjd uoa bztjb^j as 'sanbojq soj ap jBioipadns ojuaiuiBjBUBaB ja
Bisa ug •Bjrdopog Bjjais bj ua uaxinao anb sbj uoa ubisbjjuoo anb

�ced rocks) dispuestas en un equilibrio inestable, y que periódicamente
sufren cambios de posición, llegando a desplomarse al perder el equi
librio. Una de las masas desplomadas, de gran tamaño, puede verse
en el camino que lleva de Campo Grande a Inga, y forma actualmente
un verdadero techo de protección, utilizado por hombres y animales.
También el descenso paulatino de los bloques a lo largo de las laderas,
constituye un hecho frecuente. No falta tampoco el acanalamiento y
la -formación de pequeñas cuhetas en la superficie casi horizontal de
la porción superior de algunas masas graníticas donde se estancan
o corren lentamente las aguas de lluvia.
Casi todos fos mares de piedra, de aspecto serrano o no, del estado
de Paraíha, y aún de fos estados vecinos (Pernambuco, Kío Grande
del Norte) constituyen masas rocosas residuales derivadas del retro
ceso y la disección paulatina del planalto de Borborema, cuyo "front'1
irregular pero a menudo muy escarpado se halla en general a hastante distancia del Atlántico. Es interesante consignar que las ingentes
masas coluviales que hordean algunas escarpas del planalto o se acu
mulan en las laderas serranas, atrihuibles a climas más húmedos, resis
ten con cierta efectividad las acciones fluviales y mantienen sepultos
a grandes hloques de rocas granitoides relativamente meteorizados. Por
otra parte, la producción en tiempos recientes y bajo un clima subárido de importante cantidad de despojos derivados de los procesos
de descamación, de reducción granular (desagregación) de las masas
rocosas, constituyendo un abundante "grush" de tamaño variable, ha
contribuido a sepultar aún más las entrantes del terreno, hasta dejar
aislados entre sí a los domos rocosos, que hoy aparecen configurando
verdaderos inselherge, visibles principalmente en la región llamada
del Sertao. Los granos finos han sido mejor diseminados y han favo
recido la creación de suelos arenosos, a veces bastante espesos, que se
adaptan bien para el cultivo del agave y otras plantas industriales,
incluso de una variedad de algodón.
Los mares de piedra paraibanos deben ser considerados como
testigos de la paulatina reducción y esqueletización del planalto de
Borborema, cuya evolución ha sido facilitada por una gradual eleva
ción epirogénica y la influencia de climas más húmedos que los que
reinan actualmente. Pero la extensión de los mares de piedra debe
haber aumentado bajo el reinado del clima subárido de los últimos
tiempos, ya que en tales condiciones, parte de los suelos primitivos
han sido esqueletizados ó denudados (truncados), y muchos bloques
rocosos han sido puestos al descubierto por los agentes de la erosión,
incrementando posiblemente el hombre tales procesos, al destruir en
forma intensiva la vegetación protectora. De todas maneras la forma
ción de las acumulaciones de rocas, que se hace en forma muy lenta
se debe fundamentalmente en todo el territorio nordestino, al trabajo
de la mateorización ayudada por los procesos de denudación, no ha
biendo intervenido aquí para nada los fenómenos de glaciación, ni
las acciones marinas. Al tratar de los mares de piedra del Uruguay,
haremos nuevas referencias a los posibles ciclos evolutivos por los
- 208 -

�- 60S -daaxa ubi uos ou (sjjooj paauBjBq) sayiAoui sanboyq sayBx 'Bzip9Aoj\[
BJpai^ By 9p OJJ9^ B9J)9d BSBUI BpBUOI9U9UI B[ BIU9JUO9 9nb UOI9BA9^9
B^ B OpiIBUIB[[ 9U5IS 9S BJABpOJ^ 'U^tóa.! B[ 9p BOJlSUni UOT99BJJB 9p
OAIJOIU lili OpU9I99JBdBS9p CX6I 3P O.l9.iq9g u3 OUIO[dS9p 98 8BpB|9U
-OÍ 9p 89^BH91U99 U9 OpBUIllSa OS9tí Ull 9p 4B9J19d BSBUI Bq9ip '91U9UI
-BpBi9Ba^s9p íBzip9Aoj\[ Bjpaig opBuiByy ^iq^q ay as uoiaisod 9p soiq
-tubo sns b opiqap 9iib [B ^ayqB^sa o^od oiaqiyinba 9p opBiop 9nbo[q un
osouibj oziq 9S oduiayi un 9iubjiiq 'sboiisbiubj opnu9iu b sbuuoj noto
-BZIJO9101U V\ OpB9J9 OpU9iqBq 'SBJ9UBUI SBSJ9Aip 9p 8BpB^9pOUI SBjqBU
-Ol Á SBlUOipOUBjS 'SOIIUBJ^ 'SBOO^ 8B^1O 9J1U9 inbB U999JBdy #BJp9ld
gp s9jbui so[ 9p oipnis^ \^ BJBd 9iuBS9J9iui sbui unB Bi^nsgj IípuX
9p BJJ9IS B[ 'BqopjO^ 9p SB^ 9nb B^ni^B U9 Á UOI8U91X9 U9 JOU9J\[
*SBJ9pB[ 8B[
9p SOpipU99S9p S9Ilbo[q 8O[ J^[B iB^9pOUI B OpiJjnDUOO UBq Á '89piOl
-IUBJ SBSBIU SB^ U9 891UB^jbS OpB9J9 UBq SBnB 8B[ 'U9UIJB^ [9p B^ldB^
9p 6BIUB9J99 SB[ U^ "9UIJOJIUn 9JU9UIBAI1BJ9J 9I9IJJ9dn8 9p Á 89UOI8
-U9UIip SB1I9I9 9p Oi^UB^d Un OpU9XniIlSUO9 'BJni[B 91UB18Bq B UB^nXIB
-89p 98 '[9n^lJ\[ UBg 9p B^ OIUOD 'B^qOy 9p BdtUB^ B^ OlUB^ 'BUIBJ
-OUBd JB JB^n9IlJBd B1OU BUn UBp 8O9ldjl BJp9ld 9p 89JBUI SO[ 91U9UI
-[B9O^ Á 'BOIlSJJni UOI99BJIB UBl^ 9p 9fBSIB(I Un BJnIJUO9 OlUnfuO9
jg 'soji^ui 088^ ^isBq uba9|9 9s inbBduiBqg U9 9nb 'sboiijubjS sbs
-BUI 8BpB^piU9p Á S9JB[n9B199ds9 B U9pUOdS9JJO9 9pUBI^) BJJ9Ig B[ 9p
SBI^B SBUI 89UOI9JOd 8Bg 'SBUI^O'J Á 8O.IJ99 8O[ 9p SBp^BJ SB[ Á 89^BA
SO| 9p SBiapBJ SB^ U9 pBpiJUBO U9 U9.Un9O OJ9d 48BpBUB^dB 8BUOZ SB^
119 8BSB989 91U9lUBAllBpj UOS 'SB1[911S 8BSBUI SBg 'pBp9Uinq 9p SBAJ9S9J
SB[ Á O1U9IA |9 BJJUO9 UOI999}Ojd S9nbojq SO[ 9JJU9 UBOSnq SOpBJI
so¡jqoqjB Á soisnqjB eounS^ íSB^niscd jod soiíaiqna sojsp
48OpBI9UBlSip ^BJ9U9 U9 JllbB UB189 8OSO9OJ 8O1U9IUIBJO[|B 8O[
oj9d Í9Jjng 9p \ts oiubi un A 'oSijqy ^bj\[ 9p bjjois opBuiB[[ Bjpoíd
Op JBUI OJl39nU B O199dsB nS JOd OlUBiSBq UBpJ9nO9J 'pnIJ^[ UBg 9p A
iqBqoy 9p ttsB9iijuBaS SBdured,, sb^ *Bqopjog 9p sbjubjjos sb[ ug
'8919UIÍ UtlB X 89UOlB9d JB|n9JI9
U9parid ^Bno \9 Jod ^9uni un B^nuiis onb 'uoi9bzijo919ui b^ jod opB9J9
oaanq \o 89 oj ugiquiBx -ubiiSb^ jg BpBuiB^ X ' (sBijqraos saiiBd sb^ U9
pBpgrunq v\ 9p Biougisisj^d joXbui Bun jod) 9iu9uuoiJ9^ui Bpso^nqB
B9iiad BSBtu B[ Bppouoo Xnuí 89 ^puop ^oasB^g^Y ap Bp na *o^draaf9
iod 'sBjuBj-ias SBJio ua uatquiBi 89iibo|q ap sauoioB^nmnoB sbjsba nai
-syxa anbunB '[tpuB^ ap v\ A Bqopjog ap apuBj^) BJjaig b^ jas uBi^nsai
i sbui sb[ Bjpaid ap sajBiu soy uoa uoiaByaj ug *soujapoui
soiuaiuiiaauaAnfaj jod oSany SBpBAaya oaad ^BnSyiuB
sauoiDBaoysip X soiuaiuiBSayd b saiuaipuodsajuoa ^sbiubjjos
uaiquiBi UBznja By o u^apjoq By 'BiiBiuatuipas upiDBynmnaB
ap BjnuByy Boidji Bun aiJBd joXbiu ns ua sa Bdurej By anbuny
'jipuvj^ 9p A vqopup^ ap vupaid ap saunj^^
'sopBapuopaj soa^ad eanboyq ap
sauoi9Bynuin9B sajBynoBiaadsa 8999A b X sbi&amp;ba sBisa opBSBd UBq ,anb

�cionales como a primera vista podría parecer: generalmente se hallan
ubicados sobre la superficie lisa e inclinada de los domos graníticos de
exfoliación, como acontece con los de la Sierra Mahoma; de todas
maneras, la movilidad de estos bloques es mucho menos aparente
que la que caracterizaba a la célebre Piedra Movediza, de equilibrio
poco estable. El cerro que incluía la mencionada piedra constituye
un mar de piedra bastante característico, donde la disyunción tosca
mente paralelepipédica ha facilitado la creación de gran número de
bloques sueltos, que se han redondeado progresivamente, y que se
hallan ubicados sobre masas pétreas de gran amplitud, cortadas por
algunas diaclasas, ligeramente combadas y surcadas por algunos ca
nales anchos y poco profundos creados por la acción del agua fluvial.
En la porción más baja de las laderas del cerro, los bloques disminu
yen de tamaño y muchos de ellos se encuentran total o parcialmente
enterrados dentro de los suelos coluviales, donde prosperan muchas
hierbas y algunos arbustos bajos. Los bloques mayores se encuentran
diseminados en torno de la cima del cerro, y algunos ofrecen notables
dimensiones. Una de las masas pétreas de esta parte alta, consiste
en un monolito de forma ovoidea, asentado en posición vertical sobre
la roca madre, y guardando un equilibrio no muy estable. Hay evi
dencias de que algunos bloques, al perder el equilibrio se han des
lizado o han rodado por las pendientes alisadas de ingentes domos
que alcanzan hasta la cima del cerro; por tales superficies pudo ha
berse deslizado la anteriormente mencionada Piedra Movediza. Aun
que los procesos de ahuecamiento basal o de las partes sombrías son
relativamente sensibles, los fenómenos de alveolamiento son bastante
raros, en comparación con los que se pueden observar en los mares
de piedra del Uruguay. Tampoco son muy evidentes los indicios re
lativos al lapiez granítico. De todas maneras las analogías con la Sie
rra Mahoma son bastante evidentes si se dejan de lado algunos detalles.
Para nuestro objeto resultan sumamente interesantes respecto a
estas serranías y las que forman parte de la misma alineación (orien
tada del SSE al NNW), las comprobaciones realizadas por H. Backlund y otros autores, y especialmente por Mario E. Teruggi, relativas
a los tipos de rocas y a los fenómenos de cataclasis (incluyendo milonitización) que han sufrido estos materiales. Entre las rocas figuran
granitos, gneisses, tonalitas, granodioritas, etc., por no citar aquí sino
las que ofrecen condiciones favorables para su transformación en blo
ques que se acumulan para dar origen a mares de piedra.
Mientras las observaciones de Backlund se refieren a la zona de
Olavarría, las de Teruggi corresponden al cerro Noceti, inmediato a
la ciudad de Tandil. En la segunda de las localidades nombradas las
masas pétreas han sido bastante afectadas por la meteorización, fa
vorecida por la abundancia de diaclasas, separando multitud de blo
ques redondeados, y por los fenómenos de granulación o reducción
granular (debidos principalmente a la descomposición de los feldes
patos) ha dado lugar a abundante "arena de cantera" o balasto
(grush). La masa principal del cerro está constituida por una tonalita
(diorita cuarcífera), milonitizada totalmente en determinados luga- 210 -

�- ixs sssoaoa sannjaadns sbj oiquiBa ua UBuiuiop oaad 'saiuBpunqB souatu
uos soaai^d sanbojq soj 'isBnqjiuj oaaaa jap BiouBisip aoXBtu y
•soiafqo sojjo b X 'jos jb '(niBi 'npuBu 'opBuaA 'Bumd 'oobub^S)
uoi^aa bj ap sooidjj sajBiuiuB uoa^iuasaadaa anb sbj u^ 'sbijbjSoj
-9ld 89)UBS9J9)Ul UOJBfap 89UoSuiq09UIO0 SOJ 'SOiaqiUOS X SOI^IIOO SOJO3A
-jb soun^jB u^ qiuusoaaAui oiaqijinba un opuBpjBnS saoaA b 'sBsoooa
4,SBjBd^ SBSOijn^ 9jqos sspBoiqn SB9Jj9d sbsbui sb[ opuBpanb 'uoidbui
-Bos^p jod BpBo^nqB ajuguiBqduiB opis Bq as^q B[ 4sanbo[q sojjo ua
9nb JBd b^ b 'a^qBioajdB ouBuiB^ ap soqanuí 'scqoaAp? sopunjojd soiJtq
-UIOS SOpB[ 8O[ U9 OpUBJU9S9jd 'S9UOTSU9UIip 89pUBJ 9p SOUn[B 48OJ
qans sanbo[q ap uoioB[nuinaB a^ua^ui Bun aod a^uauíBoijaBjd opBapoj
B^sa opBuoxauaui S9jub ojjaa ^^ 'SBii^Biu^ad Á SBjqdB jod Á 'soapixa^is
sanbip jod sopBjJoa uB^sa Á 'so^x^ouaxopnas uauaiiuoa anb 'sB}iaoip
-ouBaá Á sojtubjS 'sooiiíjBui^tuí sassiau^ ubjo^jb J^{y "sauoSuiqoauío^
so[ ap BJjaig B^ ap Baiaa 'oijbii¡3 oi^j ap pBpnia bj ap ajsaQ ^b so^j
-auiojrq ^^ soun b 'iSBnqijuj ojjaa ja BAaja as apuop B3jb ja apuaad
-uiod soaijsjjajoBJBa sbui S9S9qojí^O9 Bjpaid ap sajBui soj ap ouq
•oSi^qy Jbj^[ ap buoz bj ua uají
-nao anb soj b a^uBjsBq uBpjanoaj Bjpaid ap saasui soj apuop 'uoiSaa
pqoíp ua uaoijsaj as anb soaiSojoaS soipnjsa soj jod sajajuí oajsanu
oaia jaua^uBui uaqap 'ouijbisij^ ajuauíBSBg oajsanu uoa aauaj u^pand
'soAijnjoAa sosaaojd soj B^s^q Á SBjnjonijsa sbj ouioa tsb 'jipuBj^ ap
sbj ap sajuBjSajui sojuauíaja soj anb sauoiDBjnouiA sajqísod
*ajsaQ b ajs^ ap 'ojjaa opijajaj ja ua 'a^uauíBpBuiixojdB sa (sis
ap souauíouaj soj ap sajq^suodsaj SBaiuiBuip SBzaanj sbj jod
BpBsiiB9) Bsoisinbsa Bjn^anjjsa bj ap jBjauaS oquinj jb ojuBna u^
•sajuauodiuoa soj b jBnpiAipui biujoj ua Jin
-uijsip ajqisoduii a^uauíBDi^aBjd Bijnsaj anb 'Bsuaiui ubj sosbo sounSjB
ua opis Bq sisbjobibo B-q 'soATiiumd soj ap SBSuadxa b sajBJauíiu soajo
Á o^opida ap BiouBpunqB bj ap o^uauíaaaui ja optaaaoABj Bq uoidbz
-tjiuojiiu B-q 'Boipipod sa Bpiaqiq BjiaoxpouBa^ bj ap aja^d í (boiiiubjS
X BDi^iqsBjB SBjijsmbsBip) SBOiiBaooanaj SBuaA X sauojij soj ap Biauanjj
-ui bj aod opBAiioui opis aaq^q aaaa^d BjiaoipouBa^ b jBiaaBd afBSBd
ng '69111 JOiq S999A SBJ}O X BOIJOqiJUB S999A SBUn S3 B1JJBUO1 B^[
•SBijoip aiuauíBidoad sBoijaoniBiaiu
sbooj jBnj ja ua uBiaiisixa ou 'iSSnaaj^ un^as oaad 'osoisinbsa ojb
OiOadsB BllJBUOi BJ B OpBp UBq SBDTUBOaiU S3UOI90B 8B^[ 'aiUBjapB SBUI
souiaaaA un^as 'ooiiijauíBpB oiiubj un ap aiia^d b aoBq as afBSBd oqoíp
'X^n^najq jap 'BuioqBj^ Baaaig bj u^ 'Bpiaqiq BiíaoipouBaS Bun uoiSaa
bj ua jBAjasqo apand as (ajqisuasui afBSBd) biijbuoi bj ap BAisaaSoad
uoioBoijipoui aoj 'siSBjOBiBa ap soioipui soasjo uaaaajo uaiquiBi sojja
anb bX 'sanbip sopBuoiouaui soj ap oiuaiuiBZBjduia jb pBptaoiaaisod uoa
aiasd ua souaui oj aod uoaBnioB 'jipuBjj ap uoi^aa bj b uoaBioajB anb
sauoisaad saiaanj sbj anb BiaaoaaB^ 'Bsoooa bsbui bj UBznaa (BaiijuBa^
X B011J5JSBJB BiiisinbsBip) soaBja sbui soaio X (eiiiaBSsads) Banosqo Booa
Bun ap sauoji^ 'uoiooiaj ap sofadsa sopBuiBjj soj BSBjaBip ap souBjd
sounSjB ua opuaiaanao 'soaiaui oai^na b soaiaiujiuao soaod apsap sa sbo
-iliuojiin SBfusaj sbj ap oqouB ja ísbuoz SBuanbad b UBioajB sand jb^oj
ap uos sisbjobibo ap souauíouaj soj anb auodns i^Snaaj^ *saa

�que forman un verdadero "piso de piedra", desprovisto de vegetación
(salvo algunos liqúenes), pero ondulado por canalillos, curiosos cau
ces y cubetas, configurando un tipo de "seudokarst" de topografía
bastante complicada. La propia textura y estructura del gneiss favo
recen la formación de estos "pisos de piedra", sometidos a la descama
ción o exfoliación superficial, y recorridos a veces por cauces espec
taculares creados por el agua directamente sobre la roca. Los seudoxenolitos, constituidos por un material menos alterable, aparecen aquí y
allá formando salientes que se distinguen a distancia, hecho que tam
bién acontece con algunos diques resistentes.
La descamación es siempre más efectiva en las partes sombrías de
los bloques, y lo es menos en las superficies expuestas al sol. Este
principio, aplicable a nuestros mares de piedra (sierras Mahoma y
Mal Abrigo), se pone en evidencia no sólo en el cerro que describimos,
sino en diversos puntos de las serranías cordobesas y en la Pampa de
Achala. Además en los países de clima subhúmedo o incluso subárido,
pero caracterizados por una gran variabilidad del tiempo, el proceso
de ahuecamiento se hace con rapidez a partir de las porciones som
brías; en climas más húmedos, la alteración de las masas rocosas se
hace partiendo de la periferia y se dirige hacia el interior, no jugando
la sombra (que favorece la persistencia de la humedad) un papel tan
destacado. Sobre estos hechos volveremos más adelante.
No faltan en los contornos del cerro Intihuasi y en la Pampa de
Achala las costras provocadas por el "unloading" (descompresión por
reducción de la carga a causa de los procesos de denudación).
Los mares de piedra del Uruguay en relación
con las formaciones geológicas.
Ya hemos dicho anteriormente que las principales acumulaciones
de bloques pétreos con aspecto de mares de piedra del Uruguay, están
representados por las sierras llamadas Mahoma y de Mal Abrigo. Exis
ten tales formaciones en otras áreas del país, aunque presentan allí
un aspecto diferente. Podría hacerse la siguiente clasificación de los
mares de piedra del territorio uruguayo:
a)Mares de piedra típicos, con escasos cerros rocosos, y claros
desprovistos de afloramientos, no muy extensos. Ejemplos: sierras
Mahoma y de Mal Abrigo.
b)Mares de piedra con abundantes claros y cierto distanciamiento entre los montículos derivados de la acumulación de bloques pétreos.
Ejemplos: Marincho (cerca del curso inferior del arroyo Grande, en
el departamento de Flores) ; Cufré (departamento de Colonia) ; inme
diaciones de J. Batlle y Ordóñez, elevándose algunos pedregales para
dar lugar a cerros de medianas dimensiones; zona contigua a Cerro
Colorado (departamento de Florida), y cercanías del curso superior
del arroyo Otazo y de una parte de la cuchilla de Dionisio (departa
mento de Treinta y Tres, incluyendo el cerro de las Lanzas, y los
afloramientos que contienen espectaculares "velas").
- 212 -

�uaaauajjad anb sauoiaeuuoj sb[ ap jaasod souiBijaqap anb ojuaiunaou
-oa oísp p ajuBjsBq opeueduia eq sosbd ap op^uiiniajapui ojaiunu un
BJBd SBJJO X uBJIDJBna?? 'ttOpiJJOdM 't4OJTUBjS^ S9UOIS3jdx3 SB[ 3p O3[d
-ui3 [g *siBd pp sojund sojjo bjb¿ u^oouod as uaiqraBj 3nb '(uoiaoMj
3p SBq33jq B 3JU3UIBJBp SOpBSOpB) UOI33IJJ 3p SOÍadSd 3p pBpi[B3I U3
asopuejeaj 'Bjinbajy ojjaa p ua 3SJ3A uapand anb sb[ oiuoa (sepeziu
-aBq 3ju3ui3ju3JtBdB) SBpqnd Xnuí sbdojc ap saiaipadns sb[ sajojaBj sojjo
b JL S3U3nbi[ soj ap ofBqBJi [B opinqiajB UBq 38 uaiquiBjL *8Bjt3iBn3
SBJ3pBpj3A SB[ UO3 J3A dllb U3U9IJ O3od X 'BÍd^BAB^ 3p O^U3UlBlJBd3p
jdp soiund 8OJjo ua X 'seuij\[ ap Bjaarg b^ ua uaiquiBj jujnao uaaaj^d
sa[Bj ^sBuaA X sauojij ap buijoj ua sassiau^ soj uBznja anb
o) 8B)ipiaBjad saaaA b uos sbiidjbiio ouioa uo^áaj buisiui b[
ua u^^ij\[ aBj^[ ojapisuoa anb o[ uaiquiBj^ •ouisijJoniBianiouiBuip ap
sepeme^ sauoiaaB sb[ jod SBpBzuaAjnd saaaA b X sspBjqanb sbdoj ap
E^e.ii as anb oÍBqBjj ajsa ap osanasuBjj p ua soraaaaA íoaiuBapA uaS
-ijo ap ubj3 anb osndns X sopijjod sojapspjaA uoa SBjisspBjBa sbjjo
X SBaijsBpoJtpod SBjiuopui sb^ oipunjuoa 'n^[pj^[ 3Bj^[ *^ 'o^ijqy pj\[
ap uopaj B[ u^ •ciauajsixa B[ Bqeqoodsos as ou oaod aa^q Bjs^q anb
so^ ap (BjisSuippi uoa) soaxuiAip sojpsBq X SBjisapuB ^nSiy ap aoas
tb\ ua ojaaiqnasap ireq as 'o^duiafa jo^ *oauojja saaaA b X
ops sa ojuaiuiiaouoa asa ojuaiuoui p io¿ 'UBi^ajuí so]^ anb seaoi
sb[ uaiq uBazouoa as opu^na ojixa uoa JBjuajuí Bjpod as ops XenS
"nJíl PP souipjsiaa souajjaj so[ ap BiSopuoaa B3 'sajuaauíAuoa oaod
saaaA b soqaaq ua asopu^XodB anbuiiB 'soaiozojajojd soduiaij eo[ b uap
-uodsajjoa anb auodns as 'BnSiy ap X sbuij\[ ap sapas sb^ b ojuBna u^
•a|qepuauioaajt sbui b[ sa pnjijaB Bsa asjBzipai b opBzuauíoa Bq SBuads
[Bseq ofa[duioa [ap Biáo[ouoaa b[ apuop sied un ua anb ajuamajuapiAa
i soaiozoanbiB soduiaij so[ b asaeáapj aqap anb BotSo[oa uoiasuijoj
Bun ouioa ouipjsp^ ojuauíBSBg p Bjapisuoa as ajuaui[BiniqEjj
*Bniy ap X sbut^\[ ap sapas SBpBuiB[[ sb[ ap 'a[qBJOABj
Bjnjanjjsa ap X sajuajsisaj sojuauíap so[ uaaajBdB apuop o 'ouipjsp^
ojuaraeseg pp sajuBJajui so[ ubjo[jb apuop uejuasaid as Bipaid ap
sajBui sojsa ap bjjoXbui b[ anb sejoubui sepoj ap asjejnSase apang
•[BUOisiAOjd seuade uozbj [bj jod Bj[nsaj Bjsandxa uoiaBaxjiSBp
B[ X 'sopepBA ajuBjssq uos uaaajjo anb [Bjaua^ ojaadsB p X uaXnjij
-suoa so[ anb sbooj sb[ b Bjaadsaj anb o[ ua X 4apuBj Xnuí sa sjBd p ua
S3UOI3BUMOJ sa[Bj ap ojauínu p sand 'Biauajajaj ap jpjas BJBd sop^a
-ipiu opis usq ops sopejia inbs Bjpaid ap sajBui ap so[dmafa sog
•ouipjsp^ ojuauiBSBg
pp sajuBjSajm so[ aiaxjjtadns B[ b ubuiosb apuop 'sojjo X sajo[g '^pp
-oy^ ap sojuauíBjJBdap so[ ua sajuanaajj Xnuí uog *sojBp so[ ap oqduiB
oiuuuopajd X sojuaiuiBJO[jB soseasa uoa Bjpaid ap SdJB^\[ (a
UBg ap Bjjais B[ ap ajaed X 'sbuij^[ ap suais B[ ap uotajod
Bun '(opBuoppj^[) uoiauag bjjois b[ Bpoi isbo 'SBUituy sb[ ap BJJdig
B[ ap ajjo^[ ajj^d :so[duiafg #a[qBJOAB^ Bjnjanjjsa ap o sapiojxuBjS
sbooj ubjo[jb apuop sBUBjjas sauoiajod sb[ ap Bjpaid ap sajej^[ (p
•(Bqaog) ojadsy '(BfagBABg) ajuajiuag'(opBuoppj^[) JBanzy ap
sojaaa :so[duiarg 'sbubjj3s SB.iapB[ sb[ ap Bjpaid ap sajej^ (a

�al Basamento Cristalino y a las series antes citadas. Un papel análogo
han desempeñado palabras tales como "lamprófidos", "esquistos cuar
zosos" y "esquistos o rocas verdosas".
No vamos a realizar aquí un análisis completo de los conocimien
tos que actualmente poseemos de la parte uruguaya del gran Escudo
Brasílico o simplemente Brasilia. Rechazamos sin embargo desde ya
la idea de un gneiss basal o primitivo como base de todas las demás
formaciones del país; este hecho aún no ha podido ser demostrado
netamente, y sólo podemos hablar de una gran antigüedad de dicho
gneiss. Por otra parte la variedad de gneisses en el Uruguay es muy
grande, y no todos tienen una cronología semejante.
En cuanto a las rocas integrantes del llamado Basamento Cristali
no o Complejo Basal, aparte de gneisses y algunos esquistos, compren
de diversas rocas eruptivas, cuya variedad ha de aumentar a medida
que los estudios petrográficos en el país sean más numerosos; actual
mente bajo la expresión "granito" se comprenden rocas que a veces son
adamelitas, granodioritas, sienitas cuarcíferas, etc., y lo que con fre
cuencia se llama sienita, puede ser también monzonita o monzodiorita.
También algunos tonalitas han sido confundidas con granitos. Del
mismo modo la expresión pórfido cuarcífero se ha aplicado a rocas
muy diversas (riolitas, riodacitas, traquitas u ortófiros, y hasta a rocas
milonitizadas de textura porfiroclástica). Cuando se realiza un estudio
exhaustivo de un área determinada surgen dificultades por doquier,
ya que los datos anteriores que se poseían sobre ellas eran con fre
cuencia superficiales, fragmentarios y aún erróneos. Por ejemplo, ex
cluyendo algunos trabajos recientes, los estudios zoneográficos sobre
rocas metamórficas casi no existen, y en cada caso hay que realizar
los, ya que sólo así se puede hacer una interpretación debida de cier
tos hechos geológicos. Estos estudios deben ser precedidos por trabajos
de campo que llevan a veces mucho tiempo e implican sensibles gas
tos. Por esta razón, nuestras observaciones zoneográficas en la zona
de Mal Abrigo no han podido ser completadas todavía debidamente,
aunque pensamos dar aquí una idea somera acerca de los resultados ya
obtenidos, los que servirán de guía para los trabajos del futuro.
Un problema que aún no hemos atacado a fondo es el relativo a
la cronología relativa de las rocas de la región estudiada, y sobre todo
en lo atingente a las sucesivas granitizaciones que pudieran haber
ocurrido; que el granito (adamelita) de la Sierra Mahoma sea "joven"
en relación a otros del país, parece un hecho probable; además la su
puesta "cuarcita" de la Sierra de Mal Abrigo, corta en forma filoniana
a las rocas gnéissicas, tratándose en realidad de una potente masa de
silexita (cuarzo eruptivo).
Lo que interesa destacar aquí, es que los mares de piedra se for
man a expensas principalmente de rocas plutónicas acidas o neutras,
granudas, cortadas por diaclasas no muy próximas y con diversas orien
taciones, lo que favorece la disyunción en bancos paralelepipédicos que
luego son redondeados por meteorización. El granito normal, pero so
bre todo la adamelita, la granodiorita, y a veces las monzodioritas, to
nalitas y sienitas, son las rocas que han dado origen a nuestros mares
- 214 -

�- 9IS -

•pBpijua Bjjaia uauaij (oapiAajuo^^[ ap sojund sou
-n3[B ua Á) opBuopje^ ^ Bqaog ^p s3[bjoji[ so[ ap o3jb[ o[ b sop^poj
sanbojq a soju^a ap sauoiaB[numaB sb[ &lt;&gt;[og 'afBsiBd [b BaijsiiajaBJBa
t?jou Bun UBp Eiambis íu A 'sojund soun3[B ua JBSrq uauaij SBuads
sa[B3ajpad so[ '(oaaqis [BiauaS ua ojuauíaa ap) oj[Bg ap ssasiuaiB sb[
uBnjdaaxa as is 'souBjjBna A souBiaiaj souajuaj so[ b upiae^ai ug
* (odij otusiui [ap sbooj scjjo A SBjiuais 'sojiubjS
ua sa)uapiAa souam '*a^a 'sauoiaBaijiaips 'sauoxarqosip) a^uaaajip o3[B
euijoj ua bzi[B3j as se^ans sbsbui sb[ ap uotaiqoAa b^ uaiqiuB^ *sapio^iu
-bj3 SBaoj ap sanbcqq ap sauoias^iuinaB sb[ UB^uasaad anb [B o^uijsip
ojaadsB un uaaaajo o^[BSBq [a aod sopBuiSuo so[ anb ouisiui O[ oaad 'Bp
-lanpaj uoisuaixa ap Bjpaid ap saa^ui jaaaaedB ua[ans 'soaia^jaja sop^j
-auio[3uoa A ssasiuaaB aod sepmiiisuoa Bjsana ap ssdjBasa sb[ u^
•soaidj^
Btpaid ap saaBui so[ ap aiuBjseq [B.iaua ua uaaaijip 'afesied [b jBjnaij
oiaadsB un uauíuduii anbuns 'sa^^áajpad sotsa sopo^ *(jBuuin[oa
[ap UBAiiap) seaijBiusijd sbsbui SBiauB^sunajia sepeuiuiia^ap
ua A ' ([Bjuozi.ioq uoiaun^sip B[ Buuuop apuop soqBSBq ap bibjj as)
SB3B[d o SBsop[Bq ubfainas anb Bjpaid ap sozoij saaaA b u^punqs ap
-uop sosoSaipad sodiusa b ' (uoiaBziioajaui b[ b sajuajsisa.i ^nuí SBaai[is
SBpoaá jod o 'Baiiiuaauoa o [Bpioiajsa uoiaBqojxa ap osaaoíd ua oubui
-b^ opianpaa ap sanbo[q jod sopBjSajuí) t4SBqaoq ap soduiBa^, b iBán[
UBp 'sojund sosojauinu ua ttopBaijpjiAM uBq sa^na sb[ b '8BaiuBMpuo3
SBasiuaiB sb[ ajqos (opBai^ijBjjsaiajuí saaaA b o) opBuiBiiap u^q
as anb soj[BSBq so-q • (pquiajBnaB^ ap 'soAjan^ so[ ap A soqaa^jj so[
ap SBjm^ sb[ ua 'o[duiafa jod) aniiojmini ojaadsB ap SBSoaoj sbsbui
ap uoiaBiuioj B[ ap B[ sa Biauapuaj b[ anbunB 'pquiaiBiías^ ap sb^siu
-a.iB sb[ ua JBAjasqo uapand as uaiquiBj soqaaq sojs^ -Bipaid ap saiBín
sojapBpjtaA so[ ap SBaijsuajaBiBa sapiojiuBiá sbsbui sb[ b saiBqnaad uos
uaiquiBj anb 'soijo A aiuiojxSunj uoiaanpaj ap sosaaojd uajjns 'sanb
-O[q ap sauoiaB[nuinaB sBiapBpiaA jbui3ijo uis 'ojiuog oig ap SBasiuaiB
sb[ 'o^iBqiua uis íBipaid ap saiBiu so[ ap uopBiauaá b[ ua Biausjjod
-uii Baod [Biauaá ua uauaij 'sajuaiaai souaaiaj so[ A oiiBjiBna [a BjsBq
oaiuoAap [a apsap uba anb sou^juaiuipas souauaj so[ b ojusna uq
*afB3[o [ap upiaaB BnSijuB Bun ubj
•ouap sbsbiu sbuiiS[b apuop 'oaiuBaao [Biojq [ap o3ib[ o[ b A (Bqaog)
Bi3a^¿ EuniJBq B[ b ojunf Bjpaid ap saasui bui3iio 'sajBjsuaouaj sosani^
ap 'apiojijiod oaijijoiq ojiubj^ ujq #soso[n3uB ajuaui[BiauaS A oubuibj
ouBipaiu o ouanbad ap sozojj ajuauí^Biauaá UBp SBjapBpaaA SBjiaiBna
sb[ ísanbojq ap uoiobiujoj B[ Bisd a[qBJOABj Binjanijsa ap Bjqotí ap
sbsbui sbuii3[b ap uoiaanajsap B[ ap sa[B3ajpad so[ uBAiiap saaaA y
•ajuBjjodxui [oj un opijuas asa ua
opBnf UBq SBjijBiuSiui sBun[B A sassiau3ojjo so[ uaiquiB^ qisBig [ap
o (Bqopjo^ 'IÍPUBX) BuijuaSjy B[ ap SBSo^aipad sapBpi[Bao[ SBsaaAip
ua uaiqiuBj opsp usq so[ A 'sosuajxa A soaijsiiajaBJBa sbui Bjpaid ap

�Morfología general de la región de Mal Abrigo.
La localidad de Mal Abrigo se encuentra situada ligeramente ha
cia el Noroeste del departamento de San José, cercana al límite con
el de Colonia, y su estación ferroviaria se halla en el kilómetro 132
aproximadamente de la vía que llega de Montevideo, y que al alcan
zarla se bifurca, ya que Mal Abrigo desempeña el papel de empalme
ferroviario, siguiendo la línea principal a Mercedes (Departamento
de Soriano) y el ramal penetra en el departamento de Colonia, donde
tras de una ramificación (Rosario Oriental) sigue por un lado basta
Colonia del Sacramento y por otro a Juan Lacaze (Puerto Sauce).
Con los alrededores más inmediatos, Mal Abrigo llega a reunir
unos quinientos habitantes, dedicados a tareas comerciales, ferrovia
rias, agrícolas y ganaderas. Una carretera, en esta parte macadamizada,
y en general bien conservada y bastante transitada, la une por un lado
con la capital del departamento, la ciudad de San José, y por otro
con Arroyo Grande, y también con Cufré. Otros caminos permiten
la vida de relación, que es intensa, entre la localidad y los diversos
establecimientos de campo y chacras de la región. La actividad ferro
viaria ha encontrado una fuerte competencia de parte de la circulación
cada vez más intensa por carretera, fenómeno que en los últimos años
ha afectado a casi todo el Uruguay.
Mal Abrigo se encuentra situada prácticamente sobre la Cuchilla
de Guaycurú (que podría llamarse también de San José), que en esta
parte aparece constituida por algunas rocas metamórficas (filitas, cuar
citas, talcoesquisto) y rocas milonitizadas. La altura sobre el nivel del
mar es para la estación de ferrocarril de unos 140 metros. La cuchilla
anteriormente nombrada se orienta preferentemente del Noroeste al
Sudeste, y sirve de divisoria de aguas entre las cuencas del río San
José, por un lado, y diversos tributarios platenses (arroyos Rosario,
Cufré, Pavón, Pereira) por otro. Aunque con sus ramales forma un
sistema muy complejo, al que se suman algunas colinas, cerros y ma
res de piedra formados en rocas relativamente resistentes, algunas por
ciones de la cuchilla se destacan en el paisaje, y se presentan como
sucesiones de lomas alargadas, con declives en general suaves.
Los alrededores de la localidad de Mal Abrigo aparecen bastante
transformados por la acción humana, siendo difícil encontrar actual
mente relictos de la pradera prístina. Por doquier aparecen "islas" de
arbolado artificial (montes de eucaliptos, pinos, cipreses, sauces, ála
mos, y grupos de paraísos). Los cultivos ocupan áreas apreciables; jun
to a la población se encuentra un viñedo, relativamente extenso (una
bodega local elabora el vino); existen campos dedicados al cultivo del
lino, del trigo, del maíz, de avena, de girasol, etc. Las huertas son
relativamente escasas, y de corta extensión; los árboles frutales sólo
aparecen en las quintas de Mal Abrigo, en el viñedo inmediato y en
algunos establecimientos de la zona. Alguno que otro ombú, y los
transparentes, estos últimos muy difundidos, completan el cuadro de
la vegetación creada por la acción humana. Involuntariamente, una
invasión de tojo comenzó a cubrir los campos, pero fue extirpada
- 216 -

�- ¿IS -and as sajBdiauíjd soai^ojojJoiuoaS soSsbj soj o^os opuBjapisuoj^
•babj^ ap X sojubo ap sbsbui o
sosoaoj sanbojq ajjua sosnd soqaajjsa uBznja aub sbiiSb sbj jod js ajj
-ua SBpBuotaBjaj SBuadB ttsauoun^Bj^ ap o sbuü^bj ap sauoisaans opuBín
-joj 'osojuauuoj Xnm osjna ja uBl^uaj uoi^aj bj jod UBjnajia anb sojanX
-ojjb soj anb aa^q sosoaoj sojuaiuiBJojjB soj ap BiauBpunqs Bq 'Bjnj
-oBJj ap sBaujj sapuBJ sbj ap uoiaaajip bj soma ja a unSas an^is 'Bjpaxd
ap sajBiu soj ap ojjuap oaad 'oaijjjpuap odij ap sa BaijtuSojpiq paj
Bq 'noiaBjaijB ap opBj^ osjaAip X Biauajsisaj Bjuijsip ap s^aoj jBjaajB
jb 'jBiauajajip uoisoja bj b uaqap as BjnjjB ap sajsBJjuoa soj 'saaaA
y 'Bjpaid ap sajBin soj ua jBiaadsa buijoj ua X 'sb3jb SBpBuiuuajap ua
oajbs 'saABtis uos jBjaua^ ua saiuaipuad sbj X 'BAijBjaj BiouBjJoduii uau
-ail sauopBjnpuo sB^q *zajnpBui ap soSsbj sopBOJBiu auaij afBsiBd ja 'Bjp
-aid ap sajüui soj ap BpBjrsnui uoisuajxa bj jod uoiSaj bj asjBzjjaiOBj
-Ba ap X 'sauoiaBAaja sepBuoiauaiu sbj ap Btauasaad bj ap jBsad y
•BpBuid
-uia ajuB^SBq o^oJBqnia uis sa SBjap^j sns ap cutí t (jbui jap jaAiu ja
ajqos sojjaiu ^9j) opBja^ jap bj 311b BÍBq sbui bjoo Bun auaij buiio
BXna 'zoujoqjy ap ojiaa ja BOBisap as 'ajsaQ ja BiaBq X 'BiauBisxp joXbui
y 'afBsiBd ja ua BOBisap as BiauBjsrp b ojsia X 'jijjBaojjaj ap uoioBisa
bj b ajuaxpuodsajjoa jaAiu ja ajqos sojjaui B^uiaj^ soun BAaja as anb
'opBja^ ojjaa ja BjjBq as SBiuBaaaa sbj ugj '^pEjuapraaB ajuauíBAijBj
-aj sa 'oSijqy jbj^[ ap X buioijbj\[ ap SBjjais sbj ap Bjpaid ap sajBui soj
opuaXnjaxa unB 'oSuqy jBj^[ ap pBpijBaoj bj ap saiopapajjB soj ap bij
-Bj^odoj bj 'siBd jap sBUBJjas ou sbuoz sbj jo uoa uoioBJBduioa u^
•UOIOBZIJBpa X UOI3BZIJ
-oajaui ap sosaaoad soj ap jbjbjj jb soujBdnao b somajaAjoA jsjnaijjBd
ajsa ajqos ^sojans soj ap pBpijsa bj jod ajJBd ua Baijdxa as BjoauáB
bj b ojaadsaj jxjojsBd pBpiAijaB bj ap oyutiuopajd jg 'sajrjjaj ajuBjssq
uos uoiaBsuaduioa ua anb 'ouBadui^d jap sopBAijap sojans uajjnao
apuop oajbs 'BpBsnaB Xnuí sa ou p^piAisoja Bq '(souaui saaaA b 'sojjaui
-jjuaa Bjuiajj b ajuiaA) sosBasa oipaui ouiuuaj ua o jad 'sajqBiJBA Xnuí
uos uaiquiBj ajqBJB bjj^ij ap sajosadsa soq *opBJ"BqBjj jas opnd anb
ua ajqBJOABj sbui Baoda Bun 9ojJ onb BjsBq 'soAijnaasuoa soub-soijba
ajuBjnp opBJB jap sfaj bj oijsisaj buioijbj^ BJjais bj b ouiixpjd ojans
un ísBjoajjSB sajoqBj sbj BJBd sopBsad ajuauísuins 'sosojjiojb soj saj
-uanaajj uos í ('ajo 'saj^^ajpad 'sauoiAnjB) pBpijBuozB ns jod UBzoajaBj
-Ba as sojja ap soqaniu ^sojans soj b oju^na ug 'souiao BJBd SBjdB ojos
uBjjnsaj oso^ajpad ouajjaj ua íBiicipaui sa p^pijBa ns jBjaua^ ua ojad
'sauuojiun uos ou soduisa soj uajqna anb SBjnjsBd SBq 'ajuaiaaj ajuaui
-BAijBjaj 'asof ub ap Bajj anb BjajajJBa bj b ojunf ajuajsixa ja oajbs
'BtauBjJoduit Bjjaia ap sojuaixuiaajqBjsa uoa jbjuoo uis ojad 'Bpipunjip
Xnxu 'Bjasanb Bijjsnpui bj BAijap pBpiAijaB Btuijjn Bjsa aQ 'sojaqaaj X
aujsa ap sounaBA ap bijo bj BiauBjjodun jauaj ap Bfap ou ojad 'souiao
ajuauíjBdiauijd ubijo ag 'BjnjjnaijSB bj b BpBaipap bj anb joXbiu B3jb
un UBdnao Bjjaqaaj bj X BjapBunS pBpiAijaB bj ajuauíjBuoiajodojg
•Bajjaj bia bj X BjajajJBa bj ap oSjbj oj b osnjaui 'sajuanaajj
Xnuí oiqtuBa ua uos sbjosbaui SBjUBjd sbjjo X sopjsa soq 'odtuaij b

�den distinguir en la zona los siguientes elementos morfológicos y es
tructurales :
a)La cuchilla de Guaycurú y sus ramas secundarias y de orden
inferior, en las que se presentan a veces cerrillos y colinas, que en
algunos casos tienen denominación propia.
b)La sierra Mahoma, extenso mar de piedra, con algunas acu
mulaciones de bloques formando cerros de poca altura, y sin alinea
ción aparente; las rocas dominantes son aquí adamelitas, granodioritas
y anfibolitas.
c)La sierra de Mal Abrigo, mar de piedra algo diferente a la
sierra Mahoma, de formas más aplanadas, y con un granito gneissoideo
(cataclástico) como roca dominante; los cerros de bloques aparecen
sólo en la periferia de este mar de piedra (porción Sudoeste).
d)Cerros Negros (formado por rocas básicas cataclásticas) y
Cerro Blanco, constituido por una peracidita, que corta con filones al
granito gneissoideo de la sierra de Mal Abrigo. Ambas alturas se en
cuentran al Sudeste de esta última sierra.
e)Cerro Mal Abrigo, relacionado con la cuchilla de Guaycurú,
y configurando una elevación relativamente destacada en el paisaje
(casi 200 metros).
En este trabajo nos referiremos en forma particular a las sierra
Mahoma y Mal Abrigo, estudiando junto con este mar de piedra las
características fundamentales de los Cerros Negros y del Cerro Blan
co. De la cuchilla Guaycurú y el vecino cerro llamado también Mal
Abrigo sólo haremos breves observaciones, principalmente en lo que
atañe a su constitución geológica.
La cuchilla de Guaycurú y sus ramificaciones.
Sabido es que en el Uruguay (y una buena parte del estado bra
sileño de Rio Grande del Sur), las cuchillas, aunque corresponden a
formas de relieve, tienen más importancia separando las aguas de
lluvia hacia cuencas distintas (función hidrográfica), que significa
ción orográfica. Se trata de formas en general alargadas, compuestas
por sucesiones de lomas, a veces poco aparentes, con laderas de escasa
pendiente, y cima redondeada (en casos sólo muy excepcionales es
crestada, y con mayor frecuencia-aplanada). Las principales cuchillas
del país, limitan las cuencas fluviales de primer orden, y son, la cu
chilla de Haedo, que se interpone entre la cuenca del río Negro y del
río Uruguay; y la cuchilla Grande, más compleja, que limita la cuen
ca del río Negro y la porción final del rio Uruguay, de las de la
Laguna Merín, del Océano Atlántico y del estuario del Plata. La con
cordancia en lo relativo a la dirección, de las corrientes fluviales de un
determinado orden de importancia, con las cuchillas del mismo orden,
se debe al hecho de que dichas cuchillas han sido creadas por la ero
sión fluvial llevada a cabo por las mencionadas corrientes. Así, por
ejemplo, la cuchilla Grande del Durazno, es concordante con los ríos

- 218 -

�- 6X^ -ir) ap X oífraqy jbj\[ ap sauoiaBjsa sbj aajua aiuauíBpBraixoadB) oqaaai
un a^uB-mp Bpm^as sa X 'sosoaoa sojuaiuiBaojjB soqanra Bjuasajd ou
jBaaua^ ua Bjjiqana Bq "aajn^ ja X (apuBa^ oiaBsojj ^a sandsap X) oa
"íHD HB8OH soXojjb soj aaiua auodaa;ui as a^uBjaps sbj\[ '^sBiund,, sns
ubjjbij as apuop 'o^iaqy jbj^[ uoiaBjsa bj ap sapBpiunxoad sbj ap ajBS
anb 'uoab^ ap ja X (oaiq^ otjbsojj jap oiJBinqijj) soaa^[ soaaa^ soj
ap soXojjb soj aa^ua auodaa^ui as 'nanaX^nj) ap Bjjiqana bj ap aqa^d
b uoiaaas Baaraiad ns uq -(zouaoqjy ap oaaaa ja ojdiuafa aod) aíssi^d
ja ua ajuauíBpijiu uBOBjsap as saj^na sbj ap SBun^jB 'sajuajBdB
-SBq sauoiaBjnpuo jod BziaajaBJBD as 'a-ijn^ opBuiruouap jbiubi j
•SBpBuidina oSjb SBaapBj JBjuasajd ajans Bjjiqona Bqaip '
oXoj^b jap uoiaaajip ua X ajuaiujEacq 'SBpuBjq aiuauiBAi)Bjaj
ua sBaijaouiBjaui sbooi ap ajuaiujB.iauaá 'sosjadstp Xtuu sojuaiuiBJojjB
uoa 'BaadsB souam aioijaadns ap 'bjjiuojo^) bj ap Bjjiqona bj uoa orasiiu
oj opuanao bij o^[ 'biuoijbj^ BJjayg opBiuBjj Bjpaid ap jbui ja 'oiunfuoa
ua opuaXnqisuoa 'pniiu^Biu UBa^ ap soa^ad sojuaiuiBJojjB X 'sanbojq
ap sauoiaBdnaSB opBAiaap ubij anb sbj ap 'sbooj sbjio X BjiaoxpouBjS
'BiijauíBpB ap sbsbui b opBzijajDBiBa ubi{ anb uoiDBziJoajaui ap sosaaojd
soj X Bjniamisa jBjnSuis bj ap uozbj ua oAijoaja opis Bq ofBqBjj oXna
'jBiAnjj uoisoja bj aod Bpsaasip opis Bq (BiuoqBj^ oXoaaB jap ajjBA
ja BiaBq 'aiaap sa 'ajsaoao^ ja biobij bjuu anb bj) sBaapsj sns ap buq
•Bjjiuoao^ bj ap X buioijb^\[ soXojjb soj aa^ua Bpipuaadinoa X 'ajsapao^;
tb ajsaoang jap a^uaiuBaso^ BpBiuaiao 'buioijbj^ ap BpBuiBjj Bjjiqana
bj sa 'ofBqBJi aisa ap pBpqBuij bj b uoiaBjaa ua BiauBiaoduii JBjnaiiJBd
aQ 'upAB^ buibjj as sajBiuBa soXna ap oun 'aajn^ ap Bjjiqana bj apuaad
•sap as ajsaoang uoiaaaaip uoa X o^sando opquas ua íasoj" u^g oía ja
bidbij ua^iaip as anb soXojjb b uapuodsaaaoa uaiquiB) anb saaquiou 'bjj
-1UOJO^ bj ap X Biuoqsj^ ap SBia^punaas SBjjiqana sbj sajjBA sns ajuara
-BAisaa^oad asaaa jb 'asof usg oía jap soiJBjnqiaj soj ap jBiAnjj ofBqBJj
jap Biauanaasuoa oraoa uapuaadsap as nanaXBn^) ap Bjjiqana bj 3q
•souiajBzijijn inbB anb aaqraou ja
sa anb 'nanaX^n^) bjjbiubjj ajqiaajaad aoaa^d 'sauoiaBuiraouap sbj ap
Biuojouora bj asjiAa vxvd anbunB 'asof UBg ap ojuaraBja^dap ja opoj
'3S lB ^W 19P BznjD SBn^B ap BiaosiAip bj sand 'opBidoadB sbui ja sa
asof UBg ap Bjjiqana ap aaqraou ja 'BpBaijdraoa ojubj un BanjBjauaraou
Bjsa b ajuaa^ *oaod Xnra ssn as anb 'ojjnauBj^[ ap ja aod opBiqraBa
sa asof UBg ap ja 'une ajsapng jb sbiu X 'asof UBg ap ja aod opinjijsns
sa 'runaXBn^) ap aaqraou ja 'aajn^) opBraBjj BpBuoiauara Bjjiqana bj
ap jbiubj jap o 'upAB^j 0X0j^b jap (sajuaiaBU o sajuanj) SBjund sbj ap
aijjBd y *(sojjo X soaa^[ soaaa^ soj ap ja 4bjbj^[ bjsj ap ja 'oqaip
ajuaiuBidoad oijbsojj ja 'Biuin^) bj ap soXoaa^) oijbsojj 0X0jjb ja BiaBq
uaXnjj anb 8BnB sbj X op^uoiauara oja ja aa^ua s^nSB ap BiaosiAip ap
aAjis anb Bjjiqana bj ap ozoaj jb ajuaraBjos Baijds as 'nanaX^^^) ap aaq
-raou ja 'BarpBjd bj ug '(ojdraafa aod 'oijbsojj oXojjb ja) bjbj^ ja ua
aBnSBsap b uaaaoa anb soiJBjnqiaj sounSjB ap bj X asof UBg oía jap sbo
-uaná sbj aaiua soraifip bX unSas auodaaiui as X 'apuBa^) Bjjiqana bj ap
jBuoipiaara uoiaBaijiiuBa Bun aXnjijsuoa 'nanaXBn^ ap Bjjiqana Bq
•Bjjiqana Bqaip ap saj^diauíad sajBuiBa soj ap uoiaaaaip
bj uoa sajuBpaoauoa nos soisa ap soiaaaip saiuanjjB soj '1^ X

�fré) por la vía férrea que cruza el departamento de Colonia. Pero en
el valle del arroyo Rosario Chico (y en parte del Rosario Grande) los
pedregales son muy extensos, a veces formados por bloques de gran
des dimensiones, entre los cuales viven arbolillos y arbustos, constitu
yendo "montes" ralos, en parte reducidos por el talado y en algunos
casos por los incendios. Las rocas que constituyen la cuchilla de Cufré
son variadas (eruptivas, metamórficas) pero de ellas no nos ocupare
mos en este trabajo.
La cuchilla de Guaycurú propiamente dicha, sin destacarse en for
ma espectacular en el paisaje, contiene los puntos más elevados de la
región. Según los trabajos del Servicio Geográfico Militar, la divisoria
de aguas en el lugar llamado Puntas del Mahoma, se halla a más de
203 metros sobre el nivel del mar, y en el llamado Puntas de la Quinta
(nombre de un arroyo tributario del Rosario Grande), algo más de
201 metros. Estas cotas son superiores a la de cualquier punto de las
sierras de Mal Abrigo y de Mahoma, y ninguna de estas últimas se
encuentra directamente situada a lo largo de la divisoria de aguas
principal, sino lateralmente. La más próxima a la divisoria de aguas
es la sierra de Mal Abrigo (o las "sierras" de Mal Abrigo), que con
siste en gran parte en una agrupación de bloques sueltos y afloramien
tos de granito gneissoideo (dinamometamórfico y cataclástico) deriva
dos de la denudación muy acentuada de una parte de la ladera Suroes
te de la cuchilla, y de cuchillas secundarias, llevada a cabo fundamen
talmente por aguas que van a los arroyos Rosario Chico, Isla Mala y
del Cerro de las Chireas. Dicha denudación ha sido favorecida, como
en la Sierra Mahoma, por la acción previa de la meteorización y cier
tas particularidades de la estructura que estudiaremos más adelante.
Se han separado además de la cuchilla, y por los procesos anotados,
los Cerros Negros, el Cerro Blanco, el Cerro de Mal Abrigo, y otras
alturas que hacen irregular la topografía de la zona.
Parte de la cuchilla de Guaycurú está constituida por filitas y
cuarcitas, las primeras con esquistosidad de rumbo variable (presen
tando algunas inflexiones poco acusadas), que oscila entre 559 W y
809 W, mientras que las segundas presentan rumbos más constantes
que en término medio corresponden a 65W. Ocurren también talcoesquistos, explotándose algunas de estas rocas en una cantera, siendo
la calidad del talco pobre. También se presentan rocas muy kaolinizadas de difícil determinación, y antes de la estación Guaycurú (par
tiendo de la localidad de Mal Abrigo) aparece junto a la carretera
que sigue la orientación de la cuchilla, el granito gneissoideo y cataclástico al que hicimos referencia con anterioridad. Según Mac Millan,
en determinados trechos de la cuchilla aparecerían un "esquisto ver
de", y gneiss biotítico. En cuanto a las observaciones de este autor re
lativas a la existencia de rocas volcánicas son dudosas, pues hemos
podido comprobar que los supuestos "pórfidos cuarcíferos" son sim
plemente rocas cataclásticas, en parte milonitizadas y con frecuente
textura porfiroclástica, exponentes de un dinamometamorfismo muy
acusado. El mismo autor recalca que "bajo ciertas condiciones de pre
sión se puede desarrollar en el pórfido cuarcífero una muy marcada
- 220 -

�- iss -

M 8OpBUIB[[ 6O[
opuaXnii^suoa 'oubiubj uBaá ap sosoaoa sanbo[q soun3[B ueae^sap as aj
-uaui[Bao^ ísojuaiiuBJo^jB ap sasB[a sapi na oaia a^eA un aod ezqsap as
oXoaaB [ap aoiaadns osana [a ajuaiuBaijaBag #aja * (sopijpadunq
Sad 'sBjqde) sbubiuo[ij sbooj 'sassiau3 'so^iubjS- i[[B ubjo^jb ísaj
-uanaaaj a^uaiucAijcjaj uos 'Bapaid ap sajBiu sojapBpjaA jbuijoj uis unB
'tísa[BSaapad^ so[ oaad 'o^iaqy [Bjy ap SEjuEaaaa sb[ ua anb opB[npuo
souaui inbs sa aí^si^d [3 *asof ue ou [a BiaBq ouii^n ajsa opuaiaaoa
'njnaÁBn^) [a A oijbso^j [a 'apuBj^) ja so[[a ajjua 'sajuBiJoduii so^ojjb
soijba uaaBU i[[y '(jbui pp [aAiu [a ajqos sojjaui Q6I soun b B[[Bq
as apuBj^) oAo^^y ap BOBiAOjaaj uoiaBisa B[) opBAa[a a]uauiBAi^B[aj sa
jBÍJn[ [a raisaQ [ap apuBj^) Bqiqana B[ uoa nanaÁsn^) ap sqiqana B[
ap uoiun B[ bzi[B3^ as apuBj^) oÁojjy ap BpBuiB^ pBpt[Bao[ b[ ug[
•iB[tiuis ojaadsB un BuiBJOUBd [B opuBp 'sBnlJB ap BuosiAip b[ b Bn^i^uoa
buoz B[ ajuauíBaijaBjd uaaqna sooijiubj^ eo)uaiuiBJO[[B so[ ^^jjxv^ ap B[
b apuaadsap B[[iqana B[ apuop JB^n[ [a X BuioqBjy [ap SB^un^ op^ui
-B[[ aÍBjBd [a aaju^ *sbui zaA Bpsa so[opuBzipunjo.id X scqopuBqduiB
63[BUBa so[ aod uaaaoa anb 'senüe 8B[ b ojuaiuiiaanosa ap uaAjis sosoia
-n[[ SBjp u^ •SBaui[ijaaj aiuauqBaauaá uos X 'oiJBUipaoBJjxa ouisi[a[Ba
-Bd un u^pjBná 'uoiaBziaoajaui ap sosaaoad so[ X (4toaijiuBaS9^ 3sjbuib[[
Bjapod anb 'zanÍB[ ap [Biaadsa odij un Ban^ijuoa anb o;u9tuib[bubob)
[BiAn[[ uoiaaB B[ aod SBpBqduiB 's^anjunf SB^q 'SEjiaaBno X 8B^i[ij sb[
ap [B a^uBÍauías oquina uoa pepiso;sinbsa sun aaaajo o^iaqy [bj^[ Baaais
B[ ap oapiossiauS ojiubj^ [a uoiqiuej anb acuíiisuoa ajucsa.iaiut sg[
'souaiaajaa ap souiBq^aB anb
b sounuodoi so[ ap uaStao [3 ajuauíBiaajaad uBai[dxa 4soa8a^[ soaaa¡^
eo[ UBuiaoj anb sa^ci.iajBui so[ ap oanasqo [a X (oauB[q ajuauiBja[duioa
sa saaaA b) BjipxaBaad B[ ap oaE[a ao[oa [a ísBpBzi^Tuojiui aja^d ua 'sBa
-TSBq sbui SBaoa aod sopinji^suoa 'soai^a^[ soaaa^ sopBuiB[[ so[ uaiquiBj
uaaaaBdB uoiaBAa^ ajsa b ajuauíBnSijuo^ 'bubiuoji^ Buiaoj ua ssiau
[B Bznaa uoI^s^n^ ua Baoa B[ anb aBqoaduioa opipod soraaq 'o^iaaaa
[ap aid [B Bjjuanaua as anb BaajuBa Buanbad Bun b SBiaBa^) "UB[[ij^[ obj^[
aod BjioaBna ouioa BpBaapisuoa anj anb '(oauB[g oaaaa) BiauBjsip ajuBj
-SBq b an^ui^sip as anb ouaaaai [ap uoiaBAa[a buii Buiuiaaiap BjipiaBaad
ap bsbui aiuBjaoduii buii 'o^iaqy [bj^[ ap Baaais B[ b ojunf *ozaBna ap
sa[B)siaa ap opBzxdBj ouij un saaaA b aasod 'sBaijj[oaBiui a^uauíaiuaj
-b¿b sapBpyABa sBpB[ap ua 'Baoa sq #is aa^ua sopBiouBjsip a;uejsBq X
'sopBAaasqo saaB[duiafa so[ ap BiaoXBiu B[ ua aosadsa oaod ap ^(sBjip
-TOBaad o SBiixa[is ap BjBai as aiuaui[BaauaS) sosoza^na sauo[ij aod s^p^s
-aABaiB sosbo sojaaia ua uaaaaede 'sejiaaBno X SBjqxj seq #B[[iqana B[ ap
[eaaua^ uotoaaaip B[ b Bnoi[qo SBuadB sa o apiauioa '[BaauaS oquina [b
Bioadsaa anb o[ u^ 'sBaiijuojiin sb[ ap X SBOijaouiB^aiu SBaoa sb[ ap pBpis
-o^sinbsa B[ ^a^aquiou ap BqBaB as anb oaaaa [a ua oA[Bg "oSiaqy [B[^ ap
BiaBiAoaaa^ uotaBjsa B[ b ojunf B[[Bq as X "nanaXBn^) ap B[[iqana B[ ap a^
t ajaed Binaoj uoiaBA3[a BpBuoiauatu B[ Í35O9 B 3óSS aP UBIIÍI\[
unSas sa sapiaajBui sojsa ap pBpxsojsinbsa B[ 'opB[aíj oaaaa [a U3
•uoiáaa B[ ap sBpBzi^iuo^ui X SBaijsBpB^Ba seaoa sb[ ap SBunSp uaaaajo
anb osojsmbsa o^aadsB [b pBpianSas Bpoj uoa apuodsaaaoa Biauaaajaa
Bisa í (Btuo[o^ ap SBaiaqtuBaaaj ssaog ^^e[[ijy aB[^[ q) t4pBpisojsinbsa

�Sierra de Mal Abrigo.
A ninguna persona se le ocurre, después de haber visto las serra
nías típicas de los departamentos del Este (especialmente de Maídonado y Lavalleja), aplicar el término sierra a los vastos pedregales de
Mal Abrigo; la costumbre sin embargo ha impuesto el uso de esta ex
presión, y hasta se la emplea en plural, ejemplo que ha seguido el
Servicio Geográfico Militar al editar la hoja topográfica relativa a
Mal Abrigo. Es que en nuestro país expresiones tales como mares de
rocas y mares de piedra no han llegado a imponerse, y en cierto modo
resultan chocantes, sobre todo en relación a la palabra "mares". Un
caso semejante es el correspondiente al mar de piedra llamado sierra
Mahoma, aunque aquí existe por lo menos en parte, cierta alineación
de pequeños cerros cubiertos de bloques graníticos, los que vistos desde
determinada dirección y distancia dan al panorama un aspecto dente
llado; con todo, tanto esta sierra como la de Mal Abrigo, no son sino
laderas de cuchillas (Mahoma, en el primer caso, y Guaycurú, en el
segundo) intensamente disecadas por la acción erosiva, ayudada por
la particular estructura de las rocas dominantes y los procesos de meteorización.
El mar de piedra de Mal Abrigo, se extiende por un área bastante
amplia, abarcando una superficie toscamente triangular, con uno de
sus lados (extendido en dirección Noroeste al Sudeste) aproximada
mente paralelo a la divisoria de aguas de la cuchilla de Guaycurú, adel
gazándose hacia el Sudoeste, donde las acumulaciones de bloques y
afloramientos rocosos determinan los espectaculares "cerros" llamados
Isla Mala y Cueva del Tigre. El lado concordante con la dirección de
la cuchilla de Guaycurú, mide entre siete y ocho kilómetros, y desde
él, basta el extremo de los afloramientos rocosos que circundan el
"cerro" Cueva del Tigre, hay ocho kilómetros en línea recta. De esto
resultaría, que el área total del mar de piedra, incluidos algunos claros
no muy extensos, es de unos treinta kilómetros cuadrados. Pero esta
área se acrece si se agregan algunos pedregales que aparecen en el
valle del arroyo Rosario Chico, en la zona de confluencia con los arro
yos Isla Mala y de los Cerros Negros. Otros pedregales de cierta exten
sión surgen también en la cuenca del arroyo de la Quinta, pero apenas
si guardan una relación directa con la masa principal de las llamadas
"sierras" de Mal Abrigo.
En razón del origen mismo del mar de piedra, las alturas mayo
res del terreno dentro de su área, se encuentran contiguas a la diviso
ria de aguas de la cuchilla de Mal Abrigo. La estancia de M. Díaz Larriera, se halla a unos 200 metros de altura sobre el nivel del mar; las
cotas decaen hacia el Sudoeste y especialmente en los valles de los
arroyuelos, pero es todavía de 135 metros en el cerro de Isla Mala, y
de 125 en el cerro de la Cueva del Tigre. Una red hidrográfica forma
da por corrientes de curso tormentoso y lleno de obstáculos, con abun
dantes hoyos y marmitas a lo largo de los cauces, pero de aguas re
lativamente persistentes aún durante el verano está enclavada en el
mar de piedra, siendo el arroyo troncal el Rosario Chico, que aproxi- 222 -

�un ap sajqiy UBiua^uBiu as oidiauíjd yB anb bsoooj uoiaisodtuoa
-sap ap sojanpojd b ua^uo opu^p 'sBssyaBip X sBjnjunf SBy ap saABj^ b
Biauajajajd uoa buisiui By ap sa^uaSs so^ opusnpB 'uoiaBjajys ap sosaa
-oíd soy ap sojaaja soy aiuauqBnpBjá opuaiJjns uojanj 'sayBiAnyj sayyBA
ap SBaapBy s^y ay&gt; saiuaXnjijsuoa sboijiubj^ sbdoj 'o^ijqy yBj^[ ap By ua
o moa BuioqBj^[ BJjaig By ua ojubj^ 'Bjpaid ap sajBiu soy ap uoiaBaja By ap
sayq^suodsaj sayediauud soy opis UBq uoisoja By X uoiaBzijoajaui By anb
souiaqBS Xojj -ofBqBJi ajsa ua uBdnao sou anb SBy ap odij yap sauoiaBiu
-joj ap o soaijBjSodoj sa^uapiaa^ ap uoiaBJauaS By ua souisiyaBjBa soy
ap BiauBjjodiui By ap BajaaB scapi sbj Báoq ua uBq^jsa BiABpoi JOjnB
oqaip piqyjasa anb ua soduiai) soy u^ *uBjauByd oajsanu OJ^Baj anj
anb ap souisiyaBjBa sosa ap sounáyB aod BiJBio.ia^ saoda By aiu^anp iyyB
SBpBynuinaB 'booj ap sayoui sayBsoyoa ap auodraoa as,, oSyjqy yBj\[ ap
sajáis By anb 'oatjBj^oa^ oyjBuoiaaiy) ns ua ofnBjy sa^sajQ a^atjayy
•ayqBUBA aiuBjseq sa 'oS
-ijqy y^p\[ 9p ^y ua ouioa 'BuioqBp^[ Bjjais By ua o^ub^ 'yBna By 'Ban^anaj
-sa By ouis 'sanboyq soy ap buijoj By ua aXnyjuí anb By Banjxaj By ajuaui
-Byos sa ou anb vÁ 'ezucfauías utra^ sun aaaayo s^ajjad sbsbui s^y ap oj
-aadsB ya apuop 'sBJtaaxs SBqiuB ap 'oJBquia uis sauoiaaod ^bjj *ajuBuiui
-op By sa yBpiosdiya ajuauíBaa^iy o By^Bapuopaj buijoj By Bjsa ua anb ^Á
4euioqBj^[ ap By ap oSijqy yBj^[ B.uais sy b ajuBjsBq uanáui^sip 'ojuaiui
-BUBydB yB A ojuaiuiBáaByB ys Biauapua^ yB^ 'a^uByapB sbui somajBd
-nao sou anb yap 't4oaijiuBjS zayd^y,, opBuiByy yap uoiaijBdB By jod sepez
-iJByn^ajji anbunB ^sspBUByds sayaijjadns opnuaui b UBiuasajd anb sey
'oiuaiuiBJoyjB ap sbsbui SBy ap biujoj By b ojaadsaj oqaaq orasiiu ya aj
-uauíyBiajBd opuaijjnao 'ojuaiuiB^jByB yap By sa sanboyq soy ap buijoj By
ua yBjaua^ Biauapuai By '(Bjpaid ap jbiu yap yBdiauíad ajuaXnjijsuoa)
oapiossiau^ a^uauíBpBajBiu o^iubj^ un ap asopuBisjj^ 'SBUBJjasBj^ui
sauoiaBAaya s^y ap ssiys sajjcd SBy ua saaaA b X 'souBjjas sayyBA soy ap
SBjayiBy SBy ua sajuanaajj Xnuí opuais '(ajísi^ yap BAan^) By ap X eyBj\[
pysj sojjaa soy ap uoiaaajip ua) ajsaopng ya BiaBiy B^uauínB ojauínu
ns ojad ísajuBpunqB oaod uos sojyans sosoaoj sanboyq soy
ap Byyiqana By ap SBn^s ay&gt; BiJosiAip By ap sapspiuiixojd SBy
Bjpard ap sajBiu) sayBSajpad sounSyB sapjoq uaiquiBj anbunB 'BJjais By
ap a^uBjsip oSyB ^yy^q as osana ns oaad 'BjBy^j yap ojaajip oiJBjnqiJi 4ap
oubso^j oXojjb ya jod ajuauqBuij SBpt^oaaj uos ysiAnyj paj B^sa ap
SBy 8Bpojv 'Binbas ap SBaoda ua opo^ ajqos 'sBuanbad SB^uByd SBy
UBUBp anb oaaojscd ap sayBiuiUB soy ap une X 'ojuaiA ya BJjuoa Bsuaj
-ap By BpBjn^oasB uauaij apuop 'sosoaoj sanboyq soy aajua sopipuajdmoa
soiaudsa soy ua Biauajajajd uoa sojsa asopiíBi^njaj 'sayoqjB sosboso uoa
anbunB 'Byijpjpiq uoiaBjaSaA ajuBpunqB jod aiuaiuyejauaS SBpByqod
uB^sa SByyyjo sns X opBUBS ya BJBd SBpBn^B sajuayaaxa uaXnjijsuoa 'saj
-ouaui sbj^o X saysiAnyj sajuai.uoa SB)sa sBpoj^ 'sopBjia inbB soXojjb soy
ap osojuaiujoj sbiu ya X oaiuiBJouBd sbui ya sa X 'pn^i^uoy ns Bpoj ua
BJjats By Bznaa 'oaiq^ oijbso^j yap o^aajip ajuanyjB 4ByB]^[ Bysy oXojjb
ya anb SBJjuaiui '(soj^a^[ sojja^) soy ap yap oiJBjnqiJj) SBOJiq^ SBy ap
ojja^ yap oXojjb ya jod aiuauíBpBiuixojds uaiquiB^ opBaipui Bjsa a^sa
-png a^iuiiy ya íBjpaid ap jbui yap aisaojo^ apjoq ya bojbiu a^uauíBpBtu

�porte efectivo. Pero en razón de los movimientos epirogénicos que
ocurrieron principalmente en la llamada regresión entrerriana (era
terciaria) y luego en la querandina (era cuartaria o cuaternaria), se
produjeron "retomadas de erosión", actuando el agua fluvial con ma
yor intensidad, acentuada según nuestra opinión (compartida por otros
investigadores) por un aumento de la humedad del clima en nuestro
país y al Sur de Río Grande del Sur en los últimos milenios. Gracias
a dichas "retomadas de erosión", los productos de alteración fueron
parcialmente arrastrados, y gradualmente fueron surgiendo las diaclasas, ya ampliadas por meteorización, libres de los mismos. Pero aún
en tiempos modernos continuaron produciéndose los fenómenos de al
teración (que son bastante lentos, pero muy efectivos), y siguen tenien
do lugar actualmente, bajo diversas formas, que serán estudiadas más
adelante.
Relacionados topográficamente con la Sierra de Mal Abrigo, pero
de constitución geológica diferente, entre las puntas de los arroyos
Cerros Negros y Cerro de las Chircas, se encuentran el llamado Cerro
Blanco, que corresponde a una masa silexítica o peracidítica, inyecta
da parcialmente en el gneiss dinamometamórfico y milonitizado en
general, y los Cerros Negros, de cima doble (jumentada) donde ocu
rre una serie de rocas obscuras que comprenden fundamentalmente
un hornfels de estructura microblástica (con cuarzo, plagioclasa, bornblenda, piroxeno, y además pistacita, zoisita y apatito) ; una anfibolita
granoblástica, algo porfiroide, con abundante bornblenda, y además
andesina-labrador, granulos ferruginosos y algo de apatito; un gran
dique de spessartita (parcialmente metamorfizado, en parte marcada
mente porfiroide y con formas poikilíticas asociadas, estando la pla
gioclasa parcialmente alterada en epidoto y clorita; la hornblenda es
abundante, constituyendo además los fenocristales, ricos en inclusio
nes calcosódicas, dando origen a estructuras poikilíticas; hay además
biotita y piroxeno.
Los claros sin afloramientos son en la sierra de Mal Abrigo relati
vamente numerosos, y están cubiertos de diversas hierbas, siendo el
valor alimenticio de las pasturas en general mediano o bajo, salvo en
las proximidades de los arroyuelos; sobre el Cerro Blanco la pradera
se empobrece aún más, siendo la capa de suelo delgada, y conteniendo
numerosos fragmentos derivados de la destrucción de la roca. La com
posición del bosquecillo o matorral serrano, muy ralo, pues árboles
y arbustos forman casi siempre grupos apretados junto a los bloques,
pero distanciados entre sí, salvo casos especiales es análoga al corres
pondiente de la Sierra Mahoma. Hemos podido sin embargo anotar al
gunas diferencias en esta composición. Así por ejemplo, en la sierra
de Mal Abrigo es más común el coronillo (Scutia buxifolia), y existen
dos especies de Fagara (F. biemalis, y F. rboifolia) mientras que en
la sierra Mahoma parece existir sólo una; también aparece junto a los
arroyuelos una especie arbustiva de Mimosa, que no liemos visto en
el mar de piedra mencionado en último lugar. En cambio, árboles
como el tarumán espinoso (Citharexylon montevidense) que se pre
sentan en diversos lugares de la Sierra Mahoma, a veces formando gru- 224 -

�uaaaiBdB anb uoa Biauanaaij Bg -opBiaunuoid opoai un ap saauojua Bnj
-U90B 38 BIUOl[BJ^[ BJiaig B[ UOO BZUBÍaiUaS B[ X 'sajUEUIUIOp U90BI^ 98
SBSBJDBip U9 S9jqod 8999A B X SBpB9pUOp9J SBUIJOJ SB[ X 'BZT9BUI SBIU
B)U989jd 9S Bjpaid 9p JBtU [ap ajUaXnjIJSUOa B3OJ B[ ajUaui[BaOg
•(•aja 'Bjinra 4opBio[oa oqBXBnS) sogqoqjB X (o[draafa jod 'ucqau
-B9 p) 89[Oq.IB OpBÍoIBIIB UBq 89nbO[q SO[ UBJBdaS 9nb SBSB[aBip SB[
U3 'Bjquios B[ b sbt^bjS ajiBd ua opEsnBa ouaraouaj 'pBpamnq b^ ap
BTDU9JSI8J9d JoXBUI BUn JOd SOpiJ9JOABJ opBnjDB UBq 'pSBq BUOZ B^ U9
^nb 8bj)U9iui '64so98ipM 89[Bj ap Bjp uoiaaod B^ ap ojuaiuiBapuopaj un
oppnpojd UBq uoiaBzuoaiaui B[ ap sajuaB so-q #BuioqBj\[ BJjaig B| ua
aiuauíBpijiu souaui anbunB 'opBAjasqo jas apand ua^quiB^ oqaaq a^s^
qBaijjaA a^uauíBpBuiTxojdB uoiaisod Bim uauaii SBajjad sbsbui sb^ ojad
pnjqduiB ap sojjaiuijuaa ap SBuaaap SBunS[B uauatj anb SBSBpBip jod
'onSi^uoa [ap opBJBdas Bisa oapioasip anbo[q Bp^^ 'josadsa ap soj^aiu
-jiuaa uaxa b Biuiajj ap X Bjnj[B ap sojjaui oajBna b oun ap '4t8oasip^
sapjuaranuoiu UBÍauías sos^a sop^uinua^ap ua anb sanbcqq b jb^ii[
opu.Bp 'Baoj B[ ap sajuaXnjiisuoa sayBjauíui so[ ap [BjauaS uoiasiuaijo
B[ uoa ea^uBpjoauoa 'is aj^ua SBiuixojd ajuara^AijBpi SB8B[OBip jod
' 3S TB y^\.NJ I9P Bp^uiixoadB uoiaaajip) ajuarapsjaAsuBjj sepejuauíáas
ajuaraBaijDBjd usjsa 'Bjpaid ap jbui [ap ajjsd Buanq BjaajB anb Bjnj
ap afBAip un b sajuaipuodsajjoa 'sajB[nSajji oS[B SBSBpsip jod
';^g [B g\[ uoiaaaaip ua SBpB^jB[B sbsbj^[ 'uotauajB B[ btob[[
anb uoiaui^Xsip ap odij un aaajjo ^^apiossiau^ ojiubj3 [a saicSn[ sojjo
ua X 4soj^a^[ sojja^ so[ ap oXojjb [a bioiui as apuop buoz b[ u^
•saoj B[ ap sapspTABa sBun[B
Bdnao anb 4uoiaBzijoajara jod opsuiSiJO oso[nuBJ [bij3jbui '44qsnjS,,
b sopianpaj sanbo[q ap sajuausraaj ap o uoiocuiBasap ap SBjjsoa ap
sojsaj uoa X Bpsqraoa ajuauiBjaSi[ 'sajuajEds SBSB[aBip uis 'bsi[ Bjuas
-ajd as 'sojuaiuiBJO[jB so[ ap axatjjadns B[ saaaA sbjjq *8iBd [ap Bjpaid
ap 89JBUI SOJJO X BUIO1[BJ^[ BJJ9IS B[ U9 SaJOUaUI SB^JB OpUBOJBqB X
zapijtu souara uoa ajidaj as anb 'otJBuxpjoBjjxa ajuarajeaj o[naBjaad
-sa un sajBn[ sopBuiuuajap ua uaXnjijsuoa *sa[BjaaA so[ ap uoiaisod
-sip jB[nuts B[ uoa ojunf 'sBuiij[n SBjsa ap opBZBJj [3 'SBSBpBip sb[
ap ouas [a ua opsrajoj o[ans [a UBi[aaAOjdB anb (uoSodojpuy X uoSod
-XqaBj^ ap saxaadsa ajuaui[Biaadsa) SBjnjSBd UB[[OJjBsap as 'sBjnjunf
sb[ ap ojb[ o[ b íopBjpadraa ajuajsds un b jBn[ opusp 4sajuBuira
-opajd sauoiaaajip sop ua sBpBjuaxjo 'sBauíjijaaj ajuauíBasoj SBjnjunf
jod SBpBjjoa 'sopBjpsna sojjara ap sajsuajuaa soijba ap sossa sounS[B
ua 4BpBUB[dB aiaxjjadns ap sojuaxuiBJO[jB opnuaui b Xmu usjuasajd
as oqaip ajuaxuBidojd Bjpaid ap jbiu [a ua ajuBuxuiop saoj B[ U3
•ajuB[apB sbui BiBai[dxa as uoiasaijiuSis BXna SB[a[BiBdqns sBtijsa sa[dij
qniu jod Biauanaajj uoa sopBains X 4soso[iiSub sbui uos soia^[ soua^
so[ ua uaunao anb so[ íJB[nSaui ataijjadns ap oiad 'SBpBapuopai
'ouBraBj ouBipara ap uos sopBjqraou souaa so[ ap oiaraiid [a ubuoj
-oa anb assp Bjsa ap sBsoaoi sbsbui sb[ ísBiuia sb[ ap saiopapai[B so[
ua O[os sosoiaranu sanbo[q ap sauoiaEdni^B uaasod sauoiaBAa[a SBjsa
4sojSa[^ soua^ so[ b X oaus[g oua^ [b uotaspi U3 'BuioqB^yf ap [a ua
anb jouara oS[b Bjanj Bjpaid ap jbiu oiuij[n ajsa ap Baijsjjo^ pBpaii
-ba B[ anb BijaaaiBq *oStjqy [Bj^ ap BJiais B[ ua ojsia soraaq ou 4sod

�afloramientos de superficies aplanadas, hace que el "creep" del suelo
sea generalmente limitado, salvo en las laderas de algunos valles flu
viales algo encajonados.
En términos generales, el mar de piedra de las llamadas "sierras"
de Mal Abrigo, se distingue del de la Sierra Mahoma, por un mayor
dominio de las superficies aplanadas, menor abundancia de bloques
redondeados y sobre todo en forma esferoidal, una más marcada pre
ferencia de las junturas (y diaclasas) por direcciones privilegiadas,
menor tamaño de las masas pétreas sueltas, un más marcado "lapiez
granítico", un "creep" del suelo más atenuado, escasez de cerros cons
tituidos por agrupaciones de bloques capaces de dar un aspecto de
verdaderas sierras al mar de piedra, cursos fluviales en general menos
encajonados entre las masas rocosas, mayor abundancia de claros cu
biertos por pasturas; vegetación arbórea menos desarrollada; pen
dientes en general más suaves; mayor abundancia de bloques de su
perficies angulosas; esquistosidad de la roca relativamente marcada.
Las semejanzas por otra parte son también numerosas y a veces
bastante manifiestas. En ambos mares de piedra se presentan los ca
racterísticos bloques ahuecados inferiormente, los mismos indicios de
descamación y de reducción fungiforme, etc.
Sierra Mahoma.
La llamada Sierra Mahoma ofrece vina relación menos directa con
la cuchilla de Guaycurú que la sierra de Mal Abrigo. Está adosada
a uno de los flancos de una cuchilla secundaria (cuchilla de Mahoma),
y dibuja un arco de gran radio de curvatura, con una orientación pre
dominante del SW al NE. El arroyo de la Coronilla y un pequeño
tributario del arroyo Mahoma Chico (que podría ser designado arro
yo de Perera, nombre que ya le aplican algunos lugareños), tienden
a escindir la masa serrana del contacto directo con la cuchilla de
Guaycurú. El extremo Sudoeste de la "sierra" se halla sólo a tres
kilómetros, en línea recta, de la localidad de Mal Abrigo. La longi
tud total del mar de piedra, es siguiendo el arco a que nos hemos
referido, de unos diez kilómetros, oscilando la anchura entre uno y
medio, y tres kilómetros; la superficie total de la formación, inclu
yendo, algunos claros desprovistos de afloramientos (o carentes de
continuidad) es de cerca de veinte kilómetros cuadrados (un número
tal vez más preciso sería el de 19 kms. cuadrados). En su extremo
Sudoeste, la "sierra" contiene la divisoria de aguas entre las cuencas
de los arroyos Mahoma y Coronilla, pero después de unos tres kiló
metros y medio de recorrido, dicha divisoria sale del mar de piedra
y sigue la cuchilla de Mahoma, hasta aproximarse al río San José,
donde desaguan los arroyos Mahoma Grande y Coronilla. El punto
más elevado de la "sierra" es de casi 180 metros, y corresponde al Ce
rro Grande (o de Perera), coronado por gigantescos bloques graníti
cos desde los cuales se puede contemplar una buena porción del mar
de piedra. También es casi de 180 metros la altura máxima sobre el
nivel del mar de la cuchilla de Mahoma, hecho que tiene una gran
- 226 -

�- 88 -3ui uoignj o9nj anb 'sooipgdidgjgjBJBd 9}U9uiB9soj s^nbojq o soouBq
U9 9)U9UI9)U9J9pjd UOpunXsip BUll U999JJO S9piO)lUBl^ SB9OJ
"BipjBun bj b ucpj9ti99J uopisoduioo ns jod anb SBoiisBjoojijiod X
8B9IJSBJ9B1B9 SB9OJ SBlU9pB A ' (9JS9pjO^[ OUI9JJX9 [9 U9 A 4BJJ9IS BJ 9p
BipOUI UOpjod BJ U9 OpBAJ9SqO SOUI9q 9llb SBj) SBIIJIJ SBpjnpiII U999J
-BdB Bjp9ld 9p JBUl [9p OJJU9Q *8O9IlBJ9O9n9J S9UOJIJ 9p OJ9UI11U OJJ9I9 X
í (SBSBqCip SBllálJUE 9}U9lU9[([CqOjd) BBOTJlJOqiJUB SB9OJ 9p 89llbip 89^
-U9iod ^BjuoipouB.i^ u9iquiB) X^q íBaidij 9^UBjsBq BjipraBpB Bun 9^qis
-U9S BUIJOJ U9 OpUCUIUIOp 469píOlIUB.Io 8B9OJ 9p 9JU9lU[Bdl9UIJ[d 9Uod
-UIO9 98 BUIOqBJ\[ BJJ9Ig B[ 'O9lJBjáoJJ9d B^SIA 9p OJUnd \9 9pS9Q
"SBpBSnOB ÁniU 89J
-U9ipU9d UB)U9S9jd SOpnXoaaB SO[ 9p 9[[BA p BpBq O '9J89OJO^[ UOIO
•99Jip U9 OJ9d 4BlUOqBJ\[ OJJ99 pp O 9pUBJ^ OJJ99 pp B[ 9tlb J0U9OI
69 BJnj^B ng -OpB{piU9p O199dsB Ull BpUBISip B)J9p 9pS9p BJIUI 98 Op
-UBn9 opoj gjqos 'ojunfuoo p UBp '^^ugasdB uo[9B9uip j999jjo uis unB
(jBiq p U9 BUIB^^ S9[ 98 OIUO9 'SOJJ99 O) 8BUI^O9 8BpiJ9J9J SBq
•89nbo[q soood Xntu 9p uopisod
9p oiquiBO p JBqoadiaoa opipod soui9q s9iiopBAJ9sqo 9p soub 9jui9A
9p B9J99 U9 9Tlb BÁ 'BA^B[9J XllUI Biniqil B^89 UOpBJ9A9SB 49[qBJS9 OOOd
oiaqqmbg un opuBpjBn^ X SBpBuqoui sbso^oj sgpipgdns g.iqos sosbo
SOUnBjB U9 8OpB0O[O9 4SO9IC[ll9 SOJ^9UI 9p S91BU9)U99 8OTJBA 9p 6999A
b 48O6O[nSuBqii8 o sopBgpuopga S9iibo[q soosgjuBái^ aod SBpBuoaog sbu
-I[O9 8BpU9S 9lU9UI[BpJBd UB9UaO^UO9 6BpBUB9 SBUll^[B 'BUIOqBJ^f pp
BDU9n9 B^ B UOI999.Iip u^ *Bjp9ld 9p JBUI pp 9JS9pjO|^[ 9pJOq pp bX B9J99
'9JUBppB 8BUI U9JKÍ9J 9S X Í9pUBJ^) BUIOqB^\[ p BpBq 9JJO9 X BJJ9I8 B^
9p [BJ^U99 UOpjod BJ 9p 9JBS 9llb OJ9nXojJB Un 9p OSJn9 JB OlUllf U9JJ
-riOO 891UBJJ0duiI SOJBJ9 8OA9n|^[ "pEpinUllUOO 91UBJSBq U999JJO 8O)J9nS
8O9Ji9d sgnbojq soj X sosoaoa sojh9iiubjojjb soj oSgnq *Bj[iuoao3 X
OOiq^ BIUOIJBJ\[ 8OAOJJB SOJ 9p SB9U9n9 SBJ 9JJU9 SB11^B 9p BUOSIAip BJ
J9 JOd OpUBSBd '(Ba9J9J 9p O) 9piIBJ^) X BUIOqBp^[ 9p SOJJ99 SOJ 9JJU9
B)U9S9jd 98 'SO^U9IUIBJOJJB SO9od XllUI X B99Bqj9q UOpB^9^9A UO9 '9JUBJ
-jodiui ojbjo ujq #o.oijqy jbj,\[ 9p bj 9nb sojbjd sougra 9U9i;uoo X pBp
-inuijuoo joXbui 999jjo Biuoqfip^[ Baj^ig bj 'S9JBJ9U93 soiiiiuj9j ugj
*Bap9id 9p jbui jgp
JOIJ9]UI JB OS999B J9 UBJJllOIJip 9llb X 'OUBIUBJ JBJll^9J 9p 8OSO9OJ 89n)
-ojq op pnjijjnuí jod sBpBuoaoa 'sbdiijubj^ sbseui 9p ojdnjqB 9)U9uiba
-11BJ9J UOJí9JBd Un OIUO9 Bfliqíp 98 SODIJIUBjS 8OJU91UIBJOJJB 9p 9JU9JJ
19 'ttBJJ9lS?. BJ 9p 9}89Opilg OUI9JJX9 J9 U9 'oSjBqui9 Utg 'OqOíp 9JU9UI
•Bldojd BJp9ld 9p JBUI J9 91lb UOI9BA9J9 SBUI B^U989jd B[[II[9119 BJ 9pUOp
'9189pilg J9 BIDBIJ JBjn9B199ds9 SOU91U 89 O199dSB 9^S9 OiqiUBO U^ *9J
-89j^B X OpBJJ9JU9p Ol99dSB O)J9I9 999JJO ,tBJJ9l8,, BJ 9pUOp 9pS9p X 'S9J
•I9nj SBIU 69)U9ipU9d SBJ U9JJ9IApB 98 9pUOp OpBJ 989 9p S9 49jqiUOU
JBl^^l 9p OXOJJB J9p 9JJBA J9 BI9Bq BJIUI 9nb BUIOqBJ^[ BJJiq9n9 BJ 9p
O9UBJJ J9p UOI9BpnU9p BJ 9p OpBJJlIS9J Bjp9ld 9p JBUI J9 OpU9Ig
*6OJ)9UI OST 9P J" B B^9JJ OU
6O9J)9d 89nbojq 9p 9juB;joduii uoiobjiiiuiidb Btaijjn bj U9 X '
9B99D BJnjJB BJ 9JS9pjO|^[ OUI9JJX9 J9 B19BIJ ÍSOJJ9IU Q¿T 9P 8?UI
9U91J OpBJSlB 9^U9IUBAI)BJ9J 4BUBJJ96 UOlOJod BJ 9p 9)S9Opng OUI9J1X9
J9p B9J99 OpElI^lS "BUIOqBJ^ 9p OJJ99 jg 'BDlSojOJJOUIOg^ UOIOBDIJluSlS

�teorizados y redondeados (o ahuecados). Las principales líneas de
fractura parecen orientarse de acuerdo con el rumbo que sigue la cu
chilla de Guaycurú, o la correspondiente a la esquistosidad de las ro
cas metamórficas; los arroyuelos aparecen parcialmente inscriptos, en
partes de su recorrido, a estas líneas tectónicas. Otra serie de fracturas
son ligeramente oblicuas al eje del mar de piedra (ya hemos dicho que
éste ofrece una disposición en forma de arco de gran radio de cur
vatura). La abundancia de diaclasas horizontales (batroclasas, de
Suess) favorecen por otra parte la separación de bloques sueltos a par
tir de la roca madre subyacente; con frecuencia se ven "pilas" com
puestas por dos, tres y hasta cuatro masas superpuestas.
Llama la atención, algo hacia el Norte del cerro Grande (o de
Perera), la presencia de una amplia banda de terreno (de unos trein
ta metros de ancho), desprovista de afloramientos rocosos, cubierta
de vegetación herbácea relativamente alta que prospera sobre una
masa de suelo coluvial (y en parte aluvial). A esta banda afluyen
fácilmente las aguas de lluvia a partir de los montículos laterales cu
biertos de bloques pétreos, y toda ella se presenta habitualmente y
salvo en épocas muy secas, empapada de agua en forma casi perma
nente gracias a los manantiales dispuestos al pie de los referidos mon
tículos. Es posible que la superficie relativamente aplanada de dicha
banda se deba al aporte aluvial y coluvial, al secular pisoteo por el
ganado y la acumulación de restos vegetales. Pero de todas maneras.
se trata de una formación natural, y parece corresponder a una gi
gantesca fractura en la masa granítica de la sierra, compuesta por dos
bandas en realidad, bastante rectilíneas pero que en el punto de en
garce aparecen ligeramente desviadas una de la otra. Un amplio dique
anfibolítico sigue parcialmente una de tales bandas, y hasta es de su
poner que el resto corresponda también a este tipo de material bas
tante alterable, y que quedaría oculta en otras partes bajo la capa
de coluvión de acumulación secular. Una inspección aérea muestra
la sorprendente regularidad del trazado de la franja libre de aflora
mientos, ya que algunos bloques que se ven en ella, han rodado, según
comprobación directa desde los montículos laterales. De todas mane
ras el estudio a fondo de esta curiosa formación se ve dificultado por
la capa, bastante suelta de materiales residuales de la meteorización
y restos vegetales; además un arroyuelo poco aparente, abandona par
te de sus aluviones en la misma, concurriendo a sepultarla cada vez
más, encargándose las plantas en dar fijeza a los aluviones. Un dique
anfibolítico (probablemente una antigua diabasa) que cruza el mar
de piedra algo oblicuamente al eje principal, y de una anchura varia
ble entre seis y ocho metros ofrece desde el aire el aspecto de un ca
mino; su trazado puede ser seguido claramente desde tierra, ya que
la roca aflora con bastante continuidad, y su estructura la distingue
perfectamente de la roca granítica que la bordea. También sobre esta
banda de afloramientos han caído algunos bloques de los montículos
laterales, pero que no ocultan totalmente el material subyacente.
Localmente, las diaclasas de las masas graníticas llegan a ser tan
numerosas y tan próximas, que los bloques separados por meteoriza- 228 -

�- 6^S uBiuns as 'uoiaBjajjB ap osaaoad ua SBaajad sbsbiu ap ojunfuoa jy
•sosoaoj sanbojq soj
b opBp UBq uoiaBjajjB ap sosaaoad soj anb oapsBjuBaj Bis^q soiubu
-ip X 'osouna ojaadsB ja opoin o^jaia ua UBfajpj 'jpjuos uaa^q Bjpaid
ap sbsbui b SBpBa^dB anb -aja 444Bjpaid ap o^uoq pw 444axioj bj,, *muoz
•BJBdBa ja,, 'ttBajadB ja,, ouioa sejjo X 'Bsaiu Bun Bjnuiis anb oujajui
oiaBdsa ja ua anbojq un uoa ^iBjnSuis oqaaj. un opuBuuoj sopsdnj^B
X 'sopijJBd 'sopBiuojdsap sanbojq aod BpBuuoj X 4oaijBjoa ouBuota
-aip ns ua oftiBiy ajsajQ jod BpBjia 'Bjpai^ B[ ap bsb^ EpsuiB^ b[
*4t8opq[nq pw '4íojapioa ap BzaqBa bj,, 444Bjpaid ap uoiab p,, ouiod sa^
-pj souiuiaaj soun^[y 'a^uapuaadios o^uaiuiBapuopaj un jod SBpBzijai
•DBaBo sB^pns SBSoaoj sbsbui sBsojauínu uaunoo 'apuBj^) ojjaa pp ou
-joi u^ 'sajBpaBiaadsa a^uauípaj s^^a ap sbuiiS^b 'sBaapd sauozBJBd
-sa SBjapBpaaA ap uoiaBuuoj b^ b jaán^ opBp Bq 4(opBaaqiuos sbui p
sa anb 4ang opB^ pp ajuauqpiaadsa) paaiej o psBq ojuauuBaanqB ^^
'SBpBpuo) ap sBuajuaa ap ulib X ssuaaap ap sbsbui ap Bpisa b[ bijbooa
-o^d o[pjaBui un ap oipaui jod saiaodos sap^ ap Bjnjdn^ b^ í sanbo^q
soj ap [BSBq uoiaaod bj ap OAisaa^ojd o^uaiiuBZB^japB pp sa^uBqnsaj
,4SB)Bd,, ap saiaadsa sai^ o sop aaqos u^XodB as oan^as sbiu oiaqqinba
ap sojio ísajuanaajj uos 4ts&gt;poj paau^jBq,^ o (ozBjd ojbj b sojuaiui
-iaoui) saiuBjiaso sanbojq soq 'sajiuiisoJdAui sauoiaisod ua SBp^nijs
X SBSoqaiidBa sbiujoj ap SBSoaoj sbsbui ap BiauspunqB bj ua aisisuoa
4aiuaXBj}B jB^nj BuioqBj\[ BJjaig bj ap aaBq anb pBpiJBjnuis buq
•soajpd sanbojq soj opBSBd ubij anb soj jod soAijnjoAa sosaaojd
soj ap jaij ajuauíBApcjaj uoiaaiuisuoaai Bun BJBd soXssua soj b uoia
-Bjaj ua sajijn us^jnsaj ajjBjap ap soaxíoojojjouioa^ so^uaiuiBuapjo soj
-sa 4oSaBquia uig UBzijBaj JB;uajui b souiba ou jnb^ anb uoioBaijisBja
nun aaacq uajiuuad Bjs^q X 'sajut'isip soiund BJBd une Biauanaaaj bj
-.xaia uoa uajidai as sBjja anb bX 'spajjad sbsbui sbj uaiainbpB anb sbui
-joj sbj b uopBjaj ua sosa oaapppaaA un buioj ou 'uoiaunXsrp ap sodij
soj ua pBpijiqBiJBA bj ap JBsad b X 4sbj3ubui sspoj oq *soaiqna sojj
-aiu jiui ap uauínjoA ja usaadns sounSjB íoubuibj joXbui ap sopBapuop
-aj sanbojq soj uajjnao apuop sa SBSBjaBip SBSBasa jod BpBjjcoa X Bzia
-FUI B3OJ BJ BUIlUOp apuop 4JBJIIJBU S3 OUIO^ 'Bjpdld 3J&gt; JBUI Jdp SBU
-anbad sbojb BJBd ajuBjsuoa ajuauíBAijBjaj auaijuBiu as anbunB 4oqaniu
buba Buisiiu bj anb bX 'sBjnjunf sbj ua ajuBuiuiop uoiaBjuauo Bun
^aaouoaaj ajqisoduii sa sauoisuajxa sbjsba ajqos ajuauíjBur^ •44SBjid^,
SBpeuiBjj sbj opuaXnjijsuoa sanbojq uuun&gt;uo bjjois bj ap sojund sopsu
-luuajap ua anb sbj 'sajBjuozuoq SBSBjaBip sbj souiifip unSas ubjjbj o^^
•oáiaqy jbj^[ ap BJjais bj BJBd ojuasap souiaq bX anb soj b UBpjanaaj
'soapioasip o^jb os^a jbj ua uos anb 'sanbojq soj ap ojaadsB ja saauoj
-Ud X 'JB31J.13A BJ B SBUIIXp^d O S3JB31JJ3A SBJ UOS SajUBUllUOp SBSBJ3Bip
sbj sajBnj sojjo u^ qBjuozuoq bj b ojaadsaj ^f X óQg ajjua sBpBuxja
•ui sbj sajuBuiuiopa^d SBSBjaBip sbj opuais 'sojuqa ajuauíBAijBjaj sanb
-ojq jod oj^Buoaoa Bjsa (Bjaia^ ap o) apuBXj) opBiuBjj ja anb (jbui jap
jaAiu ja ajqos soajaui g^j) oÍBq sbui ojad oiuixojd o.uaa ujq 'booj bj
ap pBptsojsmbsa a^uaaüdB Bun BUinuajap 'sauoiaaaaip sbjio b sajuaxp
-uoj^uodsajioa sbj b uoioBjai ua SBSBjaBip ap odij un ap BiauBpunqB joX
-bui bj 4sosb3 soajo u^ 'souanbad ajuauíBA^Bjaj uos uoiaspnuap X uota

�los bloques caídos como consecuencia de la pérdida de equilibrio, y
rotos en dos o tres partes, o simplemente mostrando los resultados del
adelgazamiento y ahuecamiento basal, y todo un curioso muestrario
de alvéolos, escamas y hasta de superficies aparentemente pulidas, y
que según una hipótesis corresponderían a delgadísimos depósitos de
terminados por exsudación silícea, pero que de acuerdo con nuestra
actual opinión se trataría de superficies de fricción más o menos ma
nifiestas, y que gracias a su especial contextura resistirían con éxito
las acciones de alteración meteórica. Ya sea por hidratación o por
otras causas que explicaremos más adelante, muchos bloques se pre
sentan rodeados de enormes escamas que se han separado de su masa,
pero sin llegar a caer por estar parcialmente enterradas en el suelo.
Muchas superficies de masas de afloramientos rocosos, ofrecen un com
plicado sistema de canalillos, unas veces apenas insinuados, otras, ya
bastante profundizados y creando una complicada topografía, a la
que se agregan oquedades de fonde chato, donde se acumula el
"grush", y salientes residuales a veces en figura de hongos. Se trata
del ya mencionado fenómeno de "lapiez granítico", que termina por
crear superficies muy onduladas y favoreciendo los efectos de la ero
sión, a la vez que el de la meteorización facilitada por la persistencia
de la sombra arrojada por las diminutas y singulares formas de re
lieve; entonces ocurre el fenómeno de reducción fungiforme en escala
reducida pero efectivo a través del tiempo.
Las caídas violentas de los bloques rocosas no parecen ser muy
frecuentes; predominan los deslizamientos lentos, por cambio pau
latinos del equilibrio de las masas sometidas a una meteorización di
ferencial (ésta es mayor en las partes sombreadas, donde la humedad
es más persistente). Un aparente retroceso de las formas se produce,
por reducción más rápida de las masas pétreas del lado que mira al
Sur; pero a veces otras causas, modifican la dirección en que nor
malmente se llevan a cabo tales procesos. A veces bloques cuarteados
in situ, ofrecen sus trozos resultantes algo alejados entre sí a causa
de lentos deslizamientos, ayudados en forma efectiva por el "creep"
del suelo o de las masas coluviales. Otras veces la separación se explica
por la ampliación progresiva de las diaclasas.
La masa granítica de la Sierra Mahoma no tiene un contorno muy
regular, salvo en una pequeña parte de su periferia; particularmente
hacia el Noroeste se prolonga a través de otras clases de rocas, cons
tituyendo prolongadas y amplias apófisis, de las que se han separado
multitud de bloques redondeados, que desde gran distancia denuncian
la posición de tales prolongaciones.
Agrupaciones de bloques granitoides algo alejados del mar de
piedra propiamente dicho se encuentran junto al arroyo Mahoma
Chico, y de un tributario de éste próximo a la sierra; también apare
cen al otro lado del valle del mencionado curso fluvial, pero la roca
tiene allí constitución algo diferente, ocurriendo también rocas milonitizadas total o parcialmente tanto en ese lugar como en dirección
de la sierra de Mal Abrigo, cuyos primeros afloramientos se divisan
perfectamente desde la Sierra Maboma, mediando un espacio entre

- 230 -

�- I8S -&lt;n) JByn^uB}99j ^iu^uiBosoj 'SB9JB sBpnuiiuj3j9p u^ X 'yBuoSiyod 9)U9in
-B^9U Ody^ 9p S9 4BUIOIJBJ^[ 0X0JJB [9 UO9 BUOI9B[9J 9S 9)JB(I UBjS U9
9tlb X 'BJJ91S B[ 9p OJ^U9p BpiliyOUl yBIAnyj p9J By B OJUBI19 U[^
gB[ yBJ9U9 O[ JOd UOS OIUO9 48BpUByq 9}U9UI9JU9.IEdB SB9OJ U9 9llb
Z9pi(ÍBJ[ JÍOXBUI UO9 SO3B9 SBUlUIJ9}9p U9 BZl[B9J 9S S99nB9 SO[ 9p OJU9IIU
-BpUOqB J9 '9[C[BJOABJ Banj9lUlS9 9p OJ9d 'S99BU9^ SB9O2 U9 UriB 9üb
91U9UIBJBp BJ1S91UU pBpTJB^tlOIJJBd BJS^ 'ByyiUOJO^) 0X0JJB yop B9U9n9
C\ U9 BpBJ9ll[OAUI JBp9tlb Opild (pjOJ B9JB |9p 9JJBd BIUI09p B[ 9p
SOU9UI) Bpi9Tip9a UOI5U9^X9 BUll O[O8 X 'BUIOl[BJ^[ 0X0JJB pp B9U9n9 B[
9p O.tlU9p BpipU9jdlUO9 9}U9UipnpBJ^ BJBp9nb BJJ9TS B[ 9p
9tlb BI9U9n99SUO9 Jod OpTU9J Bq OqD9X| 9^&amp;g[ "Bjp9ld 9p JBUI
-T19O B9JB pp OJJU9p 9pUBJ^) BUIOqB^^[ pp X ODIIJ^ BtaOqBJ^ 0X0JJB [9p
SOTJBinqiJl SO[ 9p OpidBJ O}U9IUIBUOfBDU9 p Opi99^OABJ Bq
BSBUI B[ UBJJO9 9nb SBJrH9BJJ SB[ 9p BpUBpUliqB B[ 49JJBd BJJO
•oSiaqy pj\[ 9p bjj9ts bj U9
9S S999A SBOod 9nb 9^qBJ9pi8UO9 O^OJJBS9p Qtl JBZUB9p U9pnS
O^[mbuB[q 'UO[9UB9 9JU9lU[Bdl9UIjd) 8O9JOqjB 89JB[dlU9f9
SOUllSp 9pUOp 4BUIOqB^^[ BJJ9Ig B^ U9 BpBIJBA 8BUI UOIOISodniOO 9p X
4S91U9^BdB SBta UOZBJ B^S9 jod UOS 8OUBJJ9S 8Oqi99nbsoq SO^ '8O8J9ApB
S9^O^9BJ 8OJJO 9p X OJU9IA pp UOI99B B| B OJ99dS9J BAIJ99p SBtU UOt999J
-ojd Bun 8ojsnq.iB so[ X 89pqjB so^ oiquiBO U9 opuB^pq 489puopd99
-X9 8OSB9 OApS 4JOIJ9JUI Op pBpi[B9 9p OiUBJ O[ aod UOS SBJnjSBd SB'J
•BpunS9s b^ U9 9nb boiubSjo bij^jbui U9 s^jqod sbui X sopnao sbui 4sop
-B[9p sbui pj9U9 U9 uos sopns so^ BJ9uiijd b[ uo 'oSuqy pj^[ 9p
B^ U9 9nb BUlOqBJ\[ B.TJ9Ig B^ U9 \}O^^ SBIU BjpS9J S9pnpiS9J
-bui so[ 9p 9i^odsuBJi [9 9iib 49jjBd bj^o jod Biu9no U9
#pBp9Uinq TB\ 9p BT9
-U91SlSJ9d JOXBUI B[ BpBp 'BAIJ99J9 SBCU UOIDBJBjpiq BUtl BjpS9J: 9nb B{
9p 4t4BjqUIOS B[ 9p UOpDB,, B^ X OUBUIBJ UBJ 9p SOpB9pUOp9J 89nbo^q
9p UOponpOjd BJ BATJ9B BUIJOJ U9 999JOABJ UOpunXsip 9p odl^ Oíd
-O^d p SBUIOpy 'SB9OJ SB^ 9p UOpiSodlUOOS^p B[ X UOpB9JBS9p B[ 9p
SOpBAIJ9p S9JBlipiS9J S9piJ9^BlU SO[ 9p 9JJSBJJB p X 4OJU9IUIIJjn9S9 p
BUIOqBJ,^[ BJJ9Ig T3\ U9 B^qpBJ 49JU9ipU9d JoXbUI BUn 491JBd BJ^O JO^
•UOpunXsip 9p OpOIU JB^OIJJBd nS X 49JUBUIUIOp B9OJ B[ 9p OZpBUI
SBIU J9J9BJB9 [B BpUBJSUl BtUI^p U9 9q9p 9S 4 (B[^J\[ B[SJ 9p X ^JÍX I9P BA
-9113 B[ 9p SOJJ99 SOJ B 9JU9ipUOds9JJO9 BUIT^n BJS9 9p BUOZ B[ OA^BS)
oSpqy pj\[ p B.TJ9I8 v\ Bju9S9ad 9nb so^ 9nb s^yqBJopisuoo sbui sonb
-oyq 9p 89uopBdnjSB bozojjo BinoqBj^[ BJJ9tg bj onb 9p oqooq y^
•S9piOUIUIBjS SB^UByd SBy 9p BqO9q UOpd99X9 491U9IBdB 8OU9UI X
ByBJ SBUI 89 UOpBJ99A By 9pUOp 4BJ9SOf BJX 9p 8OJJ99 SOy U9 UoSuBJBd
U9U9IJ ou 9nb 'sBsugp 9iu9UiBAtjBy9J SBAijsnqjB S9uoi9Buiaoj X soyyi99nb
-SOq U9)SIX9 JBjqiUOU 9p EqBOB 9S 9llb BJJ9IS By U9 49JJBd BJJO JO^ *9fBS
-TBd y9 U9 SOU91U UB9BJS9p 98 X 8OSU9JX9 SOU91U 'SOnUIJUOO SOU9UI UOS
onbunB 4BuioqBj^[ B.i.i9ig By uoXnjijsuoo onb soso^ojpod sojuoxuiBJíoyjB
soy op upioBSuoyojd eun opoui oijop uo u999.iBd 'osof uBg oij yop
opBy ojjo yB sopBnjis 'Bjosof bjx ^p sojioo soy onb 49jJBd biio n^ oqo
-ip souioq bX X 49puB.i3 BinoqBy^ yop oSj^y oy b sopio^iuBjS sbsbui oioijf
-jodns By b ubiuosb uoiqiusx 'ouiiuiui ouio9 soaj9iuoyi5y sojj 9p SBquiB

�do depende de la orientación que ofrecen los diversos tipos de fractu
ras y de diaclasas). También puede observarse una correspondencia
notable entre los tributarios del arroyo Coronilla y la esquistosidad
de las rocas por donde ellos se deslizan; efectivamente, el rumbo pre
dominante de aquélla y de los arroyuelos (salvo el propio Coronilla,
que es netamente discordante en una parte de su curso) es de NW
al SE.
En resumen la Sierra Mahoma constituye un mar de piedra con
características serranas más marcadas que la sierra de Mal Abrigo,
donde dominan los espacios relativamente aplanados. Por otra parte
se trata de una masa asimétrica desde el punto de vista topográfico,
ya que presenta grandes acumulaciones de bloques pétreos y pen
diente más acusada en su flanco Noroeste, mientras que la ladera
Sudeste, aunque presenta localmente paredones rocosos abruptos, se
confunde insensiblemente con la cuchilla de Mahoma, desprovista
prácticamente de afloramientos pétreos de importancia.
Además un hecho de naturaleza petrológica como pocas veces
puede observarse en el país, y del cual nos ocuparemos extensa
mente en este trabajo, tiene lugar en esta espectacular "sierra", tan
distinta por su aspecto general de las verdaderas sierras del Este de
la República. Se trata del material porfiroclástico, que en forma de
bochas esferoidales o elipsoidales aparece incluido en el granito, for
mando masas que a veces tienen hasta cerca de un metro de diáme
tro, y dejando al desprenderse por meteorización diferencial huecos
redondeados bastante aparentes en los bloques rocosos. Tales bochas
se reducen en la roca no meteorizada a aparentes inclusiones de ma
terial extraño, de color gris o gris obscuro, dentro del granito. Vere
mos además que los planos de fractura que ocurren en tales masas
denuncian la dirección en que se han producido los esfuerzos dinamometamórfico8.
Caracteres geológicos generales de la región.
Puede asegurarse que en casi todo el área estudiada dominan las
rocas cristalinas, reduciéndose los sedimentos propiamente dichos a
remanentes poco importantes de limo pampeano, masas coluviales de
rivadas de residuos de meteorización y depósitos aluviales que com
prenden cantos diversamente rodados, grava, arenas, limos y depósitos
netamente arcillosos a veces de coloración azulada o verdosa.
Las rocas cristalinas comprenden fundamentalmente esquistos
metamórficos de amplia difusión, rocas milonitizadas o simplemente
cataclasitas (a veces porfiroides) de distribución más localizada, gra
nitos y granodioritas, y granitos gneissoideos, de los que han derivado
los mares de piedra de la región, y finalmente rocas básicas, en deter
minados casos porfiroides. Se agregan al conjunto diques de peracidita (a veces simples venas), anfibolitas derivadas de rocas filonianas básicas y lamprófidos. En razón de que este trabajo está orien
tado casi exclusivamente al estudio de los mares de piedra de la re
gión, de las rocas metamórficas (salvo las cataclasitas y el granito

- 232 -

�- ees '^ óO9 9P oqtanj un uauaii apuop 4o8ijqy jej^[ ap X zajBzuo^) ap sap
-epqeaoj sb[ ajiua ojduiafa jod sopBAjasqo jas uapand atibune 'uoiSaj
EJ U3 S9JU9n99JJ UOS OU 'UBJJI^\[ OB^\[ B9B)Sap OJ OUIO3 'S9S9l9uS SOq
•sb^ojbub sauoiaisoduioa ra sejni
-anjisa 'soqimu uaaajjo Bjainbis tu sand 'sbuij^[ ap aijas bj ap soj uoa
jeaj eiauapuodsajjoa eun uepjenS uoi3aj bj ap soismbsa soj oaoduiej^
•sapiojijjod SBjisBpBjBa X sboiiiuojiui seaoj uos buoz b^ ap sojajiajena
sopijjpd soisandns soj anb 4ajjBd bj^o jod X 'sBaiuBajoA seaoj sejapep
-J9A uaaajede epeipn^sa saje jap ojund un^uiu ua anb 'pepun^as uoa
jbuijijb ap sauotaipuoa ua souiB^sa 'sbj9ubui sepoj 9Q *sa^UB^ojja;ui
9Btjba SBpeaiuBjd opcfap ueq sou 'sBOj^a^^ sojja^ soj ap seaiseq sea
-oj sbj X 'otjqy Jbj\[ ap BJjars bj ap t4ssiau^^ jap ua^ijo ja 'oiqtuBa
ua ^9iu9uiji9Bj sepeuiuija^ap opis ucq sepeipnisa ssaoj sej sand 'soaij
-Bjoj^ad SBuiajqojd soiaas eaiuejd ou 4soai)ixajis X soaijtjoqijuB sanb
qp sns X 'soaiisBjooJijJod soiíjouaxopnasd sns uoa 4Bqaip ajuauíBtdo.id
eaijjuBJÍí Baje j^ 'si^d oj^sanu ap ajsaopng jap BaiSojoaS Bjn;9njjsa
bj ap B9J99B opeaoAinba o^daauoa un jbuijoj b uaunauoa anb sauoia
-B^ajdjd)ut sbjbui X saaojja uoa isb une X 4oaod oiíaasa sq as jena ej
ajqos Baje un ap Bi^ojoaio bj aj&gt; ^apí eun jep apua^aad ojos anb 'oÍBqBjj
ajsa ap oAjiafqo ja asa sa ou 9i.ied bjio jod íuo^^aj bj ap Bt^ojoj^ad
bj ap opuoj b otpn;s9 un jaaeq ua^iuijad ou peptjua e^jata ap saino tu
-sap omoa isb 'sbuiui ap o seaaiuea ap eiauasne einjosqe isbj B&gt;q
•eaiisBjaojijjod eiauaijede ap 'sbiijbuoi ap sepeA
-ijap SBiisBjaBiBa 4jjjb opejjeq soiuaq aiuauíBAiioajg 'sied jap uoiaaod
esa ap ei^ojoJiad bj ap eajaae seapi seaisanu aiuauiBiajdmoa eijeiquiea
anb oj 4seaiueajoA seaoj ueaaiisixa jejquiou ap ueqeae as anb sojjaa
soj ua oaoduiei anb jtjjnao eijpod uaiq 'o^uqy Jbj\[ ap uoi^aj bj ap
soj b saiuefaiuas uos uenf ueg ap sojjaa soj ap soiiueajnA soj anb auaii
-sos ubjjij\[ aej\[ 0U103 'sapiojipod SBiisejaeiBa e pepijBaj ua epuodsajj
-oa joine oqoíp ap 'pepisoismbsa epeajeiu ap ^ojajio^ena opippd^, ja
Z3A JBl ÍUOISUJUO9 BUn ap 91BJ1 3S 91U9lU9jqiSod ÍUBJJIJ\[ 3BJ\[ BI9U9J
-9j9J aaeq anb soj e soiiubojiia uot^aj bj ua opejjeq souiaq o^¿
-ouieuip osuaiui un opeaoAojd ueijqeq anb soaiuoiaai sozjanjsa uoa
asjeuoiaejaj ejjpod sisbjobibo bj ío^iuBjá ap opeAijap ssiauS ja aiuaui
-aiqBqojd X 'jeaaua^ ua sepBziiiuojiiu sbooj X sbiisbjobib^ (p
•SBseqBip
ap SBpBAijap sBiqoqijuB sbj Jinjoui anb Bijqeq jnby 'seaiijuej^
seaoj sbj ueznaa anb 'sopijpjduiej X seiiptoBjad ap sanbiQ (a
'aiuain^is odiuS
^a ua biji zaA jbi anb ja 4(oSijqy jbj^[) oaiijijessads anbiQ uoijaisod
uoisiuiui eun b saiuaipuodsajjoa 'seaijiuBjá X seaiseq seaojj (q
•sonSiiuB soiuamaja
omoa sB9ijjouiBi9m 8B9OJ sbjio X 'sBijajBna 'sbiijij 'sassiauj^ (b
:9iu9iníois bj 'BpBipmsa b3jb ja uezijaiaBjea anb seuijeisija sea
•oj ap oiunfuoa jap oJiuap jas aaajed eai^ojouoja eiauanaas Bq
•Bjpaid ap sajBm soqaip ap exaueisip eijaia
v uajjnao anb seaiseq seaoj seun^je b uoiaejaj ua somajeq otusiin
oj í9iuaui9A9jq soiuajednao sou (o^ijqy jej^[ bjjois bj ap oapiossiau^

�y en las cercanías del cerro Mal Abrigo. Más frecuentes son las filitas,
generalmente friables, pero muy compactas junto a la sierra de Mal
Abrigo, donde constituyen la parte más alta de la cuchilla de Guaycurú, alternando con cuarcitas y algunas cataclasitas y rocas milonitizadas. Existen inclusiones de filitas (verdaderos enclaves) dentro
del granito de la Sierra Mahoma, y junto al dique de peracidita del
Cerro Blanco, en los alrededores del mar de piedra de Mal Abrigo. Lo
curioso es que en ambos casos el rumbo de las filitas, que en la cu
chilla de Guaycurú es de unos 65^ W, se conserva casi incambiado, lo
que podría servir de base para las especulaciones relativas a los pro
cesos de granitización.
Las filitas están cruzadas en determinados lugares por venas y
diques silexíticos o peracidíticos, ofreciendo algunos pequeñas oque
dades tapizadas de cristalitos de cuarzo. Entre la carretera que va de
Mal Abrigo a Mercedes y la Sierra Mahoma se ha encontrado y se está
explotando talco esteatítico (blanquecino y algo verdoso, con cierto
contenido de asbesto), con estructura esquistosa y algo maciza, con
frecuentes y muy bien formadas dendritas manganesíferas en las su
perficies de exfoliación. En cuanto a un pórfido "esquistoso" men
cionado por Mac Millan, se trata de milonita, y en algunos casos de
ultramilonita, características de la región que estamos estudiando.
En torno al borde Sudoeste de la Sierra Mahoma, se presentan
diversos tipos de rocas, que aunque esquistosas tienen apariencia por
fídica, resultando ante un examen microscópico detenido, rocas milonitizadas. Pero en algunos casos se trata de masas rocosas cloritizad as
y cuarcitas de estructura muy particular, ya que unas son cavernosas,
y conteniendo poros geométricos dejados por minerales alterables, y
otras compuestas de granos de cuarzo bien delimitados, cual si fueran
granulos de areniscas, pero desprovistos de cemento. En los clivajes de
estos metamorfitos los óxidos de hierro son abundantes, y en algunas
masas bastante duras, que a primera vista parecen cuarcitas grafitosas,
peto que también son rocas milonitizadas aparece la pirita, la cal
cita y otros minerales de neoformación. El séquito de rocas que bor
dean la masa granítica de la sierra es en realidad muy complejo, y
no entraremos en su examen petrológico detallado, salvo tratándose
de las verdaderas cataclasitas, que nos ocuparán más adelante.
En relación al "granito gneissoideo" de la sierra Mal Abrigo, de
bemos destacar que es una roca que ocupa un área muy grande, y
ofrece una esquistosidad poco marcada en algunos casos, diferencián
dose apenas de un granito verdadero. Mientras tanto, en los bordes
del mar de piedra tiene el aspecto de un gneiss, con abundante biotita, y estructura esquistosa muy marcada. Los componentes princi
pales de la roca son feldespatos (pertita y oligoclasa), cuarzo, mus
covita y biotita, habiendo calcita y pocos minerales metálicos; en al
gunos puntos se presenta cierta cantidad de grafito hojoso, y en las
partes alteradas sericita y otros minerales. La biotita toma en las par
tes más esquistosas un color dorado, coloreando la roca: algunos gra
nos de feldespato se presentan formando fenocristales alargados, dan
do lugar parcialmente a una textura particular, que recuerda un poco
- 234 -

�ajuauíBAijBpj sapjsua ua 'ajuBpunqB ajuauíBAijBpi oiJBiuud pi
-auira oraoa Bjuasajd as anb 'ozjsna p sa BJjsanuí Baauíud b[ ap piau
-ira jaajaj jg 'BSBpoiJO b[ B^aj^B as Bqaip ajuauíBidojd Butpojaira
B[ B BjajuBD BpBuoiauara B[ ap sojjatu uaia soun ap spusisip Bun b
sBpBiuo^ sBJjsanra sbjjo ug '(oaijajnap ozjsna) sauopaoa souij opuBra
-joj 'ozjBna p aod ajuaiuajuanaajj BpBJjauad 'Buipojaira B[ b a^uara
-BAisnpxa apuodsajjoa X 'booj b^ ua asjBUiJoj ua pjauíra orai^n p
B.xanj oaisBjod ojBdsappj p anb Bi^aaajB^ *Bjiq[B-pBqspB^) Á Bjiq[B bj
ap saAa[ sb[ b uapuodsaj sauoiaBuiraa^ sb^ íozjBtia p Á oaisBjod ojsd
-sappj p ojaadsaj uoa Bjjoraoipi 4(oiuyo6qy) BSBpoSqo-ojiqp Bun
ga BSBpoiSB^d Bg 'soaaBsiaá oáp 'soJBp souoj ap 'aBpuBJÍáosara 'iB[nu
-Bj^inba aadraais isBa sa b^oj Bg "^00*8 soposaaoB sapjauíra sojjo X
uodiiz 'BjijauBra 4^00'8 ^jijoiq '^OS'6^ 'ozjBna '^00^ oaisBjod
ojsdsappj: ioj^) 95 "9g (BSBpo^qo) BSBpoiÍ3B[d :sajuara^is %o\ opis uBq
sajuaXnjijsuoa sap'jauíra soj ap osad ua saÍBjuaajod so[ 'apuBj^) ojaa^
pp ajsapjo^f p sojjara sojuapsop soun b 'Bjjais B[ ap jopajuí p ua
BpBiijis BjajuBa Buanbad Bun ua optuajqo booj ap juqdraafa un bjb^
•o:g anb pjaua^ ua joXbiu sa ajuaijjoa uozbj b^ íajsa ap pBpijusa
tq ap pBjiui B| b Bjadns anb uopBpj Bun ua ajdraais Bjsa ^oni[Bapoa
•pa p anb ajuBpunqs souara opuais une 'oaisBjod ojBdsapjaj p ^osb^
jarapd [a ug 'BjiJoipouBJíS Bun Á BjipuiBpB Bun ap v\ ajjua Bjpaid ap
abui pp oajuap babijba booj b^ ap uopisodiuoa B[ añb BjjaaajBg
•B3OJC B[ B (OJOp
-ida p aaaaBdB is opoj aiqos) osopjaA sbui X oanasqo sbui ojaadss un
opuBp 'ajuBpunqB aa^q as Bpuajquioq B[ 'sapiojiuBaS sbdoj ap 'pBpij
-ua Bj^ap ap sojuaiiuBJO[jB ua X 'Bjpaid ap aBtu pp Bjanj 'ajuauqBuij
anb bjsbij 'BSBpojio ap B[ b uopBpj ua BSBpoi^s^d ap pspijuBa bj
joXbui aa^q as X 'pqi^uB ap uopaodojd b^ ajuBjSBq Bjuarans 'BJjais b[
ap ajsaopng apjoq p BpBjj *oia^draoa jod ^Bjpj b Bjsa opu^Sa^ 'Bp
-ua[qujoq ap X BSB^aoiSB^d ap uopjodoad B[ BpBpunuojd Xnra ou bui
-joj ua opuBUBA 'Bjpaid ap jbui pp ssajB SBpBuiuuajap ua amjojiun
aju^iu^^ijBpa uopisoduioa ap sa BiuoqB^\[ B.uaig b^ ap ojiubj^ ^g
•oiajjoiu ap SBpBuiB^ s^jnjanjjsa sb^
sajuanaajj uos opBjapisuoa souiaq anb oaipoiuBjaiuoiuBuip ssiau^ p ua
anb sBraapB souiBjouy *Bio[dxa a[ as apuop 'pBpijua BSBasa ap sBJajuBa
sop ua asjBipnjsa apand B.mjan.ijsa ns X '(sBjxxa^is) sosozjBna saraq
-ij lod opBznaa Bjsg *njnaXBn^) ap B^iipna b^ ap SBníáB ap suosiAip B[
ap ajuaiuBpBuiixoadB oqunu p auaij 'sisspBjBa B[ ap sap{Bsuodsaa uoj
-anj anb sauoisajd sb[ aod BpBuiuuajap pBpisojsinbsa Bg •BOijsBpBjBO
Banjan.ijsa ap X 'ojiubj^ ap opBAiaap sspuá un ap sand bjbij ag
•uopBzijiuopra ap osjaAip op^aS uoa 'sopBanjijj 'ojBdsap[aj saaaA
b X 'Boira X ozjBna ap sojpoaj ap pnjij^nra UBjuasaad as sapjspaouaj
so[ b oujoj ua rsopBapuopaj o.^p sapjoq ap X sopipiAip ajuarappjBd
uaaajBdB sojjo ísoaiuojaaj sozaanjsa soj jofaui uo^aijsisaj anb sapj
-auira sonpiAipui so[ b usjuasaadaj sapjsijaouaj sopijajaj sog 'Biusira
bj b BzijajaBJBa anb ajuaaBdB pBpisojsinbsa B^ ap uaiquiBj sa[q^suod
-saj 'booj Bjsa pijjns anb sauoisajd sapuBj3 sts\ uoa uopspj ua Bjsa
anb Binjanjjsa Bun ap bjbjj as ísopBJijsa souara X sop^apuopaj souara
uos ojBdsappj ap sapjsija so[ anbunB 'tt

�des y con extinción ondulante; además ocurre como mineral secunda
rio (cuarzo deutérico) en finos granulos. La biotita, se presenta con
frecuencia con inclusiones de zircón, que puede considerarse como el
principal accesorio. En la segunda muestra estudiada, aparte de los
minerales indicados, presentes en proporciones algo distintas pero
sin dar lugar a un pasaje a otro tipo de roca, se pudo comprobar la
presencia del epidoto y cierta cantidad de apatito, ofreciendo la bio
tita un color verdoso, y presentándose los feldespatos ricos en in
clusiones.
En ambas muestras, y particularmente en la segunda los indicios
de efectos cataclásticos eran evidentes: cuarzo y otros minerales con
extinción ondulante, texturas en moldura; cordones de granulos pe
queños que contornean o atraviesan a otros mayores; mica y feldespa
tos doblados en forma evidente; fenómenos de saussuritización en los
feldespatos (que pierden su brillo, dejan de tener clivaje aparente y
se vuelven relativamente friables, aparte de dar origen a cierto nú
mero de minerales nuevos de reemplazo); entre los minerales produ
cidos a raíz de la cataclasis figura el epidoto; obsérvanse por otra par
te recristalizaciones y la aparición de las llamadas texturas de im
plicación. Una tercera muestra obtenida cerca del borde Sudoeste de
la sierra, reveló una composición algo diferente, habiendo aumen
tado la cantidad de plagioclasa en relación a la del feldespato potá
sico hasta configurar una granodiorita. En relación a la textura los
cambios observados no fueron importantes, siendo el color algo más
grisáceo. Los principales componentes en esta muestra fueron los si
guientes: oligoclasa, deformada y quebrada por metamorfismo diná
mico, y con transformación bastante aparente, aunque no total en clinozoisita y otros minerales; sigue luego microclina, la que nos mues
tra la transformación ocurrida en la oligoclasa; el cuarzo es menos
abundante que en las otras dos muestras anteriores, formando los fel
despatos, incluyendo la albita, la mayor parte de la roca. También
aparece cierta cantidad de hornblenda, biotita y como minerales se
cundarios y de neoformación (derivada de la cataclasis) el apatito,
el zircón, la calcita, el rutilo, la fluorita ,1a sericita, la clinozoisita, la
pistacita y la magnetita.
Hacia un "gajo" del arroyo Mahoma Chico, donde aparecen al
gunos afloramientos algo alejados del mar de piedra, la transforma
ción de la roca se hace aún mayor, aunque es de suponer que se trate
de un granito modificado en su naturaleza mineralógica primitiva, con
un gran enriquecimiento de anfíbol, ya que en los cortes delgados se
manifiesta como posterior a los demás minerales; habría habido ade
más una concomitante pérdida de feldespatos. Los afloramientos de
roca granitoide de que aquí se trata, están prácticamente en contacto
con una gran masa de material básico, de disposición aparentemente
filoniana, y que correspondería a una antigua diabasa, cuya descrip
ción haremos más adelante. La roca granitoide ofrece una granulación
semejante a la adamelita de la Sierra Mahoma, pero es en conjunto
bastante más obscura. La plagioclasa tiene en la masa un porcentaje
en peso de 51.50 %, la hornblenda, con algunos agregados de altera- 236 -

�- ¿es -p BSB[aoi!áB[d ap ouipisiaaojaiiu opBSa^Se un jod BpBuuoj Bisa
Bg *Bpua[qu.ioq ap uos (sBaiposoapa sauoisnpui uaasod) soaivqiqiod
sapisi^aouaj so[ ío^opida uq Biauanaajj uoa BpB^aip 'BuisapuB eun sa
uoijsana ua booj b[ ap BSB[aoií&gt;B[d Bg 'opBOTpui sajuB spjujoq pp pBp
-upaA bj ua aiuauía^quqojd 'ojdbjuod ap ouisijJouiBiauíouiBuip un a)
-uauijoija^sod opijjns uBjjqBq 'BUBsag -g #g uoa op^anas ap X [buiSuo •
oubiuojij jajaBJBa p uoa UBpianauoa ou SBaijsjjaiaBJBa SBjsa íBpBzpiu
-o[iui BpuapBdB uoa X 'soayiqiqiod sojsB[qo^ipod sossasa uoa 'oatisiqq
-ojaiui opB^ajSB un ap auoduioa as Baoj Bjsa p^aua^ u^ *8oaijni5[iod
Bpua^qujoq ap sapjsxja sosanaS opiíBjuasa^d saaaA b aaa^sdB anb p
'oaijijjBSsads anbip osadsa un uoa 'Baoj Bisa ap soiaBjuoa so[ jBuiuiBxa
opipod soiuaq ou odiuap ap Bjpj jo^ *apjaA Bpua^qujoq ap so[ saaaA b
sajiíBpunqB opuais ^so)SB[qoJipod jbuijoj ua[ans ouaxoaid p Á pqijuB
^^ 'bjistoz Á BjpBjstd 'Bpua^quaoq opuBuoisudB Á 'oaajaoui ap sejiij
-anjjsa jbuijoj b opuaijjnauoa Á a^uB[npuo uoiaupxa ozj^na p opuBjuas
-aad 'ouaxojtid ap sojuaiu^BJj uauodsip as 'osozjBna oaajps ojuauíiABd
un u^ -Biisioz A ojpBdB 'BjpBjsid 'sBuiapB A 'BpBAap oaod pBppuBa ua
soquiB 'ouaxoaid p A Bpua[quaoq B[ 4BSBpoiB[d buii 'ozjBno p sajual
-njpsuoa sa[Bjautui sapdpuiad so¡ opuais 'soapj^5[iod so^sB[qoaipod
sosBasa uoa 'BaxjsBppjaiui Bjnianajsa ap 'sBanasqo (saspjuaoq) s^au
-joa SBjpaid sb^ UBpunqB 4BjpjBSsads ap anbip ajuajod un opBzuBap
jas ap sajun A 'soa^a^[ soaaa^ so^ ^pBjj *buoz b^ ap ouisijaouiBjaui pp
uppaB B[ ofBq soppnpoad sapuuouB sapiaaiBui aiuauía^qísod opuais
'sBaqoqijuB SBjuoip A SBjraoipida sb[ b uspjanaaa s^aoi SBisg *B8Bp
-otSB[d ap uoiaaodoad Buanq X 'ojopida ap pBppuBa ajuBjs^q X pqijuB
aiuBpunqB 'ozjBna oaod uoa o sB^siAoadsap oaad 'saaB^uiis seaoj uaaaa
-BdB 'apuBJ^) BuioqB^\[ ap p ua X oXojjb ouisiui pp a^BA p ug
•ojiubjí^ [ap opBAiiap oaijaouiEjauíouiBuipouijaj
ojanpoad un ouioa asjBaapisuoa aqap 'BaqoqijuB bjt[buo^ Bun b a;uaui
-Bmix^^xd apuodsaaaoa anb uoiaisoduioa Bun Baoa B[ sand opuaiaaajQ
•osBa aiuasaid p ua Bia^punaas Bji^oiq ap oaod un aisixa soiuifip bX
un^as anbuiiB 'BjtJoipouBjS B[ ua sopiuajuoa soo[bub sapjauím so[ b
saaaiaBJBa sns aod uBpaanaaa Bjiioiq b[ X ozjBna [B o;uBna ug 'bjiibui
-aq ua ajuaui[BiajBd BpBaaqB aaajBd^ Bjijauí^Bui Bg •sa[qBaiji^uapi ou
sa[Bjauim sounSp X BtaBpunaas Bjiioiq cBiiJO[a uoiaBja^B ap sojanpoad
oiuoa uB)uasaad as uaiquiBi í (ouisiojaoa[d [B sopiqap) sopB[nzB sou
• oj ap 'ouBpunaas pqijuB un asopuB^ou 'opBaai[B Bjuasaad as unuioa
Bpuajquaoq Bun sa anb 'pqijuB [g 'Ejiioxq X [oqijUB 'oza^na [ap so[ b oj
soaijjomoipi uos BSB[aoi^B[d B[ ap sa[Bjstja so[ íBjnasqo uoia
Bun Baoj B[ opuBuio^' [oqj^uB p uoiajodojd ua BpnSí B[ soj
-uatuiBJO[jB sopBUiuuajap ua anbunB 'Baoj B[ ap uatunpA pp pB^iui
B[ ap sbui buijoj [BjauaS ua X *(ssuys¿qy) BaisBq aiuauiBAi}B[aj sa bs
-opoSqo B[ ^saiuaXnjijsuoa sa[Bjauiui so[ a^jug "oaiq^ BuioqBj^[ oXojjb
pp Bauana B[ ^od sopjnqtJ^stp so;und sojjo ua sajB[iuiis sojuaiuiBJO[jB
uaaaABds oaad 'apuBjS Xnuí BajB un Bdnao ou uoijsana ua b^oj Bg
'% 08*1 9P
jopapa^p ap sa bitiou^bui ajuara[Biaadsa soiJOsaaaB sapjauím ap B[ X
^% OS'S B opuBa[[ ou 4Buanbad ajuauiBAi|B[aj sa Bjijoiq ap pBpiiuBa Bg
^% OS'IT B 3^aap oza^na ap uoiajodojd B[ í&lt;^ ¿^ p B^uasaadaj 'uoia

�terada en epidoto y clorita, y además biotita y piroxeno (hyperstena?).
En la misma región que estudiamos se presentan otras rocas
metamórficas básicas, que contienen piroxeno, alterado, y pasando
frecuentemente a anfíbol. La composición de la roca recuerda la de
una hyperita y es según el examen de una muestra la siguiente: plagioclasa 49.10 %, piroxeno 32.80 %, anfíbol 17.60 %, minerales me
tálicos 0.50 %. La plagioclasa corresponde a una bytownita
(Ab25An75), la que se presenta en dos formas: granos relativamente
grandes y alargados, y granos pequeños isodiamétricos, siendo estos
últimos el resultado de las acciones de milonitización. También el
piroxeno ofrece dos tipos: hyperstena y un piroxeno monoclínico.
En razón de la textura xenomórfica, la composición y otros detalles,
el petrógrafo Moacyr V. Coutinho, piensa que podría tratarse de una
verdadera norita, aunque tampoco es factible descartar la hipótesis
de que se trate de una antigua roca básica modificada por el meta
morfismo, que como hemos vistos, ha afectado profundamente a otras
rocas.
Junto a los Cerros Negros, se presenta el ya mencionado Cerro
Blanco, cuya peracidita, que se divide en bloques redondeados de
superficie algo irregular, cruza en forma filoniana al gneiss granítico
de la sierra de Mal Abrigo. La roca es muy resistente a la meteorización, y sumamente tenaz bajo los golpes de martillo. La cubren
parcialmente liqúenes (posiblemente Caloplaca y géneros afines) que
dan coloración rojiza a las superficies expuestas.
Finalmente, y entre ambos mares de piedra, aparte de cuarcitas
algo obscuras y rojizas, y rocas miloníticas, se presentan importantes
masas de anfibolita, localmente maciza, y de coloración muy obscura
y de grano finísimo; en las partes alteradas es rojiza, y en ciertas
porciones de la masa ofrece tonos verdosos. La textura afanítica es
particularmente marcada en las proximidades de la carretera, donde
la roca da lugar a cerros pedregosos, pero desprovistos de grandes
bloques, de forma redondeada, cuya cima llega a 170 metros de altura
sobre el nivel del mar. Los constituyentes minerales son: hornblenda,
actinolita, oligoclasa, cuarzo y algunos minerales accesorios, llamando
la atención la ausencia de titanita y de los minerales del grupo del
epidoto; la dominancia del anfíbol en determinados casos es casi ab
soluta.
Otro tipo de anfibolita, de origen y textura diferentes, se presenta
formando diques, bastante amplios y muy largos, a los que ya hemos
hecho referencia. La composición de la roca es algo variable, pero
el examen de una de las muestras ha hecho entrever los siguientes
constituyentes (se indica la proporción en peso de los mismos) : pla
gioclasa 24.50 %, anfíbol 70.50^, magnetita 5.00 %. La plagioclasa
corresponde a un labrador (An37Ano3) ; el anfíbol es hornblenda
común, de un verde no muy acusado. También ocurre una anfibolita
junto a la Sierra de Mal Abrigo, escasamente porfiroblástica, con horn
blenda en disposición irregular, y además, andesina-labrador tabular,
granulos ferruginosos y apatito. La segunda de estas tres anfibolitas,
aparentemente filoniana, con relquias de textura ofítica, por su aspecto
- 238 -

�- 6CS ua ajjnao anb booj Bun ap ya soraajB8ajB tnbs X souaraouaj sojsa
ap soydraafa sounSys ojsia souiaq b^ 'bojío ap uoiobuijoj A sajuau
-odtnoa soun^yB ap yBaipBj o piajBd uoiaBinJojsuBJi noa 'oaryjouiBiara
-oauai odt^ ap soiquiBa b jBSny op^p Bq anb ouis 'buoz By ap sbooj ssy
ap sayBjauira soy ua Baijiuoyira uoiaBzijaAynd ap X soayisByaBjBa souam
•ouaj opBuinuajap Bq oyos on anb ¡a 'orasiporaBiaraoraBUiporajai un
jod ajuauíBsuaiui BpBjaajB opis Bq oíáijqy [bj^[ ap uoiáaj By Bpoj^

•eisijodB BBjsa b oiaadsaj aiuBp.toauoa buijoj ua uajjoa
-jod saaaA sBunS^B 'sBaijiuo[imBJj[n X SBaiijuo^ui sbsbj\[ "(Baoj
ua saiuBiJoduit oaod o sopBAjasqo ou sajBJautuí soun[B ap Biauas
-ajd X 'ojBdsappj X ozjBna ap upiaanpaj qoqijuB ap ojuaranB) sa^q
-isuas sauoiaBiJBA ub^ou as sisijode 8d^B) ap sojaBjuoa X sapjoq soj ua
o^og 'B^ijasap bX B^qauíBpB b^ ap ojaadse [a 'BiauBjJoduii uis soiquiBa
oa[bs 'aiuaiuajuajede uaaajjo 'soaiaiuojt^ soijba ap oraBdsa jod sbdo^
sbjjo uBznia '^^^[ uoiaaajip ua anb X 'BuioqBj^[ Bjaaxg v\ ap [Bdiauxjd
bsbui B[ ap sspBAijap 'sBaijiuBjS sisijodB sapuBj^ sb^ b ojuBna ug
•SBaoj SB^sa ap SBunS^B b opBzuBap^ usq uoiaEz^iuo^ui ap
soiaipui sog #ajuauiBpTuajap sbui o[jBipnisa anb BjjqBq anbuns 'bdiu
-i[ajau Bjiuat8 Bun aaajsd jBtaajBui p i uoiaBjuauiíABd b^ BJBd ajBpa
-oqa jopa ap booj Bun ozqijn as (opiuiu^) ^g BUBq^a Xoq) BpiBjapy
BjuBg BiauBjsa BnSijuB ^\ ug 'BjijBiuáad ap X BiqdB ap sanbtp jod sop
-bjjod 'soai^noiq so;iubj^ aiaipadns B[ b uaiqraBj uaáans ajquiou a^sa
anb ppuqj ajuaujoa b[ ap Bajaa X 'apusj^) oXojjy bidbjj
*oj)aunaap un b sajoiaadns eajosadea jipara b
as ou ojad 'sojjara ap SBuaaap sbijba jod sopináas uojanj
souná[y 'uoiaBziJoa^ara b[ ap sajuaáB so^ b p^piacua^ sbiu uoa uajsisaj
sand pepqiaBj Bjjaxa uoa ua^jaiApB as anb ojad 'je aj;ua sopeiau^isip
UB]sa pjauaá ua anb w (sejipiaejad o 8B^ixajis zaA pj) soaijBjaoona^
sanbip X SBuaA jod opB^Joa Bjsa 'BiuoqBp\[ Bjjaig B^ ap ojiubj^ oíd
-ojd p SBraapy qoqi^uB ap soisB^ojipod uaaajjo sojnasqo sapijajBra
sojjo ^BSBqsip Bun spjanaaj anb Bapijo Bjnjxaj ap Baiseq ^aoj cutí ap
8BJ)sanra o^sia soraaq 'njnaXen^) uoiaBjsa ^\ ap sapBpiraixojd 8B^ ua
^o[draafa jod ^jnbe BjSBq sopBoipui soy ap Bjanj sb^oj ap eodij eoj^o
aaajjo 'oSijqy pj\[ ap uoxSaj By 'ajuain^is oynjidBa ya ua uBjiqijasap
as anb SBpBzi^iuoyira sbooj s^y ap a^jedB anb jiaap B;sa s^iuaQ
•B^sa ap yBdia
-uijd afa yB onaiyqo a^uaraBja^iy 'BiuoqBj\[ Bjjaig By ap oaijiuBJ Bjpaid
ap jbiu yap saABjj b 'oipara X sojiauíoyi^y sop ap oíasdsa jod apuai)
-xa as booj Bisa ap yBdiouyjd anbip yg 'sopBiaunuojd ajuBisBq saaaA b
y^piojajsa uoioBiyoyxa By ap sojoaya soy ajyns X 'opBfuBJBUB o ojuajyu
-BraB uojjbui joyoa ap uoioisodraoasap ap sdsa cun jod Bjjaiqna Bjsa
'BsopjaA ojéau o BpcynzB oj^au sa b^oj sg -eajuasa^d sayBjauíra soy ap
yBioj yap o^ Qg un BjsBq BZUBoyB yoqjyuB ap pBpt^UBa Bg *asBya Bjsa ap
seaidij sBaoj ssy ua anb oaiay^a sbiu SBjauBiu sepoj ap sa ojBdsapyaj
ya í BoisByaoiByd BjiyoqijuB cun oraoa JBjapisuoa asopuaiqap 'epEa
-ijipora aiuarayBuua^ouiBuip opis Bq ojad 'BSBqBip Bun b apuodsajjoa

�los bordes de la Sierra Mahoma, a veces intercalada en la masa graní
tica, y que se caracteriza por una proporción anormal de epidoto.
Sus minerales constituyentes son los siguientes (dándose el porcentaje
en peso) : feldespatos (potásico y calcosódico) 45 ^, biotita 25 %,
epidoto 16 /o (a veces más cantidad), cuarzo 14 %, y una fracción
pequeña correspondiente a apatito, magnetita, etc. Aparte de la microclina, ocurre un feldespato del grupo de la oligoclasa (AbsoAnis),
presentándose en fenocristales. En cambio el feldespato potásico tiene
siempre granulación fina y alterna con cuarzo y biotita, y cierta can
tidad de epidoto; la oligoclasa es tres veces menos abundante que
la microclina. La variedad de epidoto es pistacita, y en otra muestra,
clinozoisita. La abundancia de epidoto, y la composición general de
la roca, así como la evidente cataclasis que ha sufrido sugiere el nom
bre de unakita para el material en cuestión. Se trata de una roca metamorfizada, derivada de una roca más básica que el granito de la
Sierra Mahoma. Aparece en el borde del mar de piedra o incluida
dentro de las masas que constituyen a aquél. Su textura porfiroclástica sugiere la de los pórfidos, no hallados según dijimos, en esta
región.
Más al interior de la sierra, los seudoxenolitos, tienen una com
posición análoga a la del granito, y corresponden a partes del material
primitivo pulverizado o molido por el dinamometamorfismo. Se trata
de rocas recristalizadas con textura característica cataclástica y de
mortero en torno de los porfiroclastos. Los minerales en orden de
riqueza decreciente son los siguientes: feldespato potásico, cuarzo,
albita-oligoclasa, muscovita, biotita y calcita. Faltan casi totalmente
los minerales metálicos; los cristales grandes de cuarzo presentan
extinción ondulante o están quebrados y rodeados por finos granulos
de feldespato y cuarzo. Aunque la composición sugiere una roca gra
nítica, el material está reducido prácticamente a polvo como si hubiera
pasado por las piedras de un molino, escapando a la trituración solo
alguno que otro porfiroclasto de cuarzo. Se trata pues de caracterís
ticas milonitas porfiroclásticas derivadas de granito. Parece que des
pués de la cataclasis o durante ella, bajo la influencia de soluciones
se destruyó cierta cantidad de feldespatos y de minerales fémicos,
de los que derivó la formación de cierta cantidad de muscovita, biotita
y calcita.
Lo curioso es que mientras las milonitas conocidas en otros puntos
del globo (incluso en las zonas de Tandil, de la Argentina, y en el
estado de Sao Paulo, Brasil), se presentan como pseudodiques, las
de la Sierra Mahoma, también lo hacen en forma de seudoxenolitos
intercalados dentro del granito. Los "diques" sin embargo no faltan,
y hay algunos muy manifiestos al NW de la sierra, corriendo en forma
concordante con cuarcitas y apófisis graníticas, también modificados
por la cataclasis. Algunos de estos tipos de rocas son ultramilonitas,
y en ellas la determinación de los minerales constituyentes se hace
prácticamente imposible. Otros ofrecen finas venas de seudotachilitas,
que corresponden sin duda alguna a zonas de fricción y de posible
fusión. La fractura de las ultramilonitas es netamente concoidal, y la
- 240 -

�- \n -une 'sajopajuB seaoda ap X 'pnjaB) Btuqa ojjsanu ap pBpqBpora B^ b
ajuajj pBpqtqBjajp ap opBj A Bjnjanjjsa 'uoiatsodraoa b ajuajapj
o\ ua opoj ajqos 'booj ap ptaadsa odtj un jod osaaojd p oppaioABj
asopuatA '^BiAn[j uoisojo bj A uotaBziJoajara B[ ap opButqraoa of^q
-bjj p jod sopeuiuuajap opts iiBq uoiaBjaptsuoa ua sop^utoj Bjpatd
ap sa^Bui so[ anb Bunáp Bpnp Bpanb sou ou A Butjuajy 4psBjg
pp sauotSaj SBpBuitujaiap ua uaiquiBj oui^ 4oXBn3njn oijoji^a^ ua
o^s ou osaaojd ajsa oSaBquia uis opBipnjsa souiajj •noiaBzwoajaui jod
aiuauíBAisaj^oíd SBpBjapom A 3BSBpBip ap s^ab^j b SBpBJBdas 'sBajjad
feusBui ap sauoiDB^uinoB SBSuap A sBsuajxa ubj asapnpojd UBpand anb
ap oqaaq p ouBuipjoBjjxa UBa^uanoua sauamb X^q BiABpo^ 4oJBquia
uis í oSopjjouioaS aaqapa pp opinf o^DBxa p inbB jijiBduioo Biaaa
-ajBd oiAqQ "Bjpaid ap sajtBui sojsba ap uoiobui^oj v\ ap a^qBSuodsaa:
B{ opis ^^eq uoiaeioB^á ap ass^a Bun^p anb aijiuipe apand as ajuara;
qpijip sjBd ajea ua anb opuBDBjsap 'XBnSnjj^ [a ua eaiuaisixa sb^ b
soaijad sanbo^q ap sauotaBdnjB ap o[duiafa ouioa bjio 4jbiob^ uoiob^
-nuina^ b^ jod sopssnBa opis UBjÍBq uBuiap oijojpjaj jod sopipun^tp
Bjpaid ap saaBui so[ sopoj anb ap ^api B^ b asopuaxuodo ^aua^ 'j^
•Upi^DZUOdldlU dp SOSdOOU^
'(oaiuuai A oaiui
-Buip) orasijJouiBjaui opuauíaj^ jod SBpBjaap opts UBq uotSaa b^ ap
8B[ anb a^j^d bj;o jod Bqanid opoj^ -sastEd bojío ap saJB^ituts
sapBpiun ap oipit)sa p BJBd sodij ap JtAjas uapand anb X
sajBtjuaad Xntu sauotaBiujoj ouioa UB^uasaad as 'opuntu pp B^sBq X pu
-oiobu oaiSoppotuoa^ ojtquiB [a ua anb so^ 4o8ijqy pj\[ ap X
B[ ap Bjpatd ap sajBtu so^ ap uoioBa^a b^ optoajtoABj
sap^ anb SBiuaps jb^oub oiAqo s^ qBjnjanJisa pp uatquiBi
outs 4oaijBjojjad bisia ap o^und p apsap ops ou ajuBsaja^ut ajuara
-Brans Bjpsaj 'BpBtpnjsa uoi^aa b^ anb opuatransaj 'jtaap sotuapo^
•uotSaj B[ b uojBjaap anb sozjanjsa sa[qtsod
so[ b ojaadsaj uoa ajuauucpiaipuadjad asjBjuatJO uaaajed sapdtautjd
SBjnjaBJj SB^ i orasijJoraBjaraoraButp pp sojaap so^ uoa uoia^pj uauaij
anb BjnjaBjj ap sa^as X ojuaiutBÍUBp ojjata uaaajjo ttsBqaoq,, sapj
'sapjnjxaj sajpjap sojsa ap Baan^ #sojsB[aojijJod sosojaranu uBjuasaad
SBpB[Baaajui sesera sejsa 'pjauaS ua anbune 'opBAap opeaS un saaaA
b bzubo[b uotaBzijtuojtra B[ BJjais B[ ap sojqouaxopnas so[ ua uatq
-uib^ 'sa^Bjapisuoo ajuatuBAtjBpj sauotsuajxa opuBdnao 4BtuoqBj^[ bjj
-atg B[ ap ^g p uajstxa opBztjiuo[traBjqn UBq as anb so[ Bjssq sts^p
B[ ap sojaap so[ Bia^aip Bjjap uoa optjstsaj UBq anb so[ apsap
ap sodtj sojsa ap sajBidtuaf^ *optaajBdBsap Bq opBrajoj uatq
pjautra ap bzbxj Bpoj ajirai^ osbo p ua o^a^ *ojBdsappj ap sapjsua
so[ JBapuopaj ops 'sosbo soun^jB ua optnSasuoa Bq stsBpBjBa B^
'8B3JJJA SBatUBapA SBOOJ UOD SB3OJ 8BJS3 JtpunjUOO pOBJ S3 BJ8TA
apirats y 'Bpepp Xnra aadraais sa BpBzpoajara BjtdBa B[ X sajuBquq
uos BjnjaBjj ap satatpadns sbj 'ojnosqo op saaaA b 4oaaBsp8 ajdraats
tsBa sa ppajBin pp jopa p :a^qBjtsuBJj oaod uaaeq o^ anb sbjsijb ap
opezoa Bjuasajd as ouajjaj j^ 'sajuBiJoa sopj opusp ajJed as bdoj

�que sin retrogradar mucho en la historia geológica). Como hemos
visto ya que las rocas dominantes en los mares de piedra llamados
Sierra Mahoma y sierra de Mal Ahrigo son granitos, granodioritas,
granito gnéissico, anfibolita (derivada de diabasa) y cataclasitas (al
gunas porfiroclásticas) estudiaremos principalmente los procesos de
alteración que afectan a estos tipos de rocas, no sin dejar de decir algo
acerca de la meteorización de la peracidita del Cerro Blanco y de las
rocas básicas de los Cerros Negros.
La expresión meteorización, cuyo uso propuso el autor de este
trabajo en un congreso realizado en 1948 como equivalente exacto
de la palabra inglesa "weathering" y la alemana "verwitterung" o la
rusa "vivietriania", para evitar el empleo de una terminología copiosa
pero no siempre exacta, integrada por expresiones tales como intemperismo, temperización, edafización, erosión, y I03 términos de signi
ficación unilateral tales como desagregación (o desintegración) y des
composición). Aunque no son los meteoros atmosféricos los únicos
responsables del proceso de alteración física o química de las rocas,
ya que también actúan los vegetales y animales (incluso microrganismos, y productos derivados del mundo orgánico), la palabra meteo
rización fue propuesta como equivalente en el sentido conceptual a
los términos de otras lenguas antes citados; vale decir, que se refiere
a toda clase de procesos de alteración de las rocas, sin incluir necesa
riamente la edafización ni la erosión que fundamentalmente remueve
y desgasta los materiales pétreos.
En realidad resulta imposible trazar una verdadera frontera por
un lado entre la meteorización y la erosión, y por otro entre la pri
mera de las nombradas y la edafización. Muchos investigadores espa
ñoles siguen empleando todavía la expresión erosión para designar los
procesos de alteración de las rocas: e3ta costumbre debería ser aban
donada, ya que puede motivar confusiones, sobre todo hoy en que
tanto los fenómenos de meteorización como de erosión han sido estu
diados con una amplitud extraordinaria. La edafización se distingue
de la verdadera meteorización porque además de considerar los pro
cesos de desagregación y los de alteración mineral, debe tener en
cuenta el aporte de materia orgánica, el trabajo de los organismos
incluso microscópicos, la formación de la estructura y el perfil del
suelo, etc. Sin aporte de materia orgánica resulta prácticamente impo
sible una verdadera edafización.
Muchas rocas, especialmente las plutónicas, se forman en condi
ciones distintas a las que reinan en la superficie terrestre; puestas al
descubierto por la denudación, favorecida por los movimientos de
ascenso epirogénico o tectónico, dichas masas pétreas se ven obligadas
a acomodarse al nuevo ambiente reinante; se produce gradualmente
un aflojamiento de la estructura, la transformación química de algu
nos minerales, disoluciones, etc. Dichas rocas pasan finalmente al
estado de regolito, producto resultante de la alteración muy avanzada
de los materiales pétreos.
Una clasificación relativamente clara y exhaustiva de los tipos de
meteorización fue dada a conocer en 1925 por E. Blackwelder. Dicho

- 242 -

�-raaj ap soiquiBa so[ b Bpiqap B[ o 'aBps uoiaaB B[ is 'opijnasip Bq ag
•odraaij orasira p uauaiAaajui anb saaojaBj so[ soqanra uos anb 'oSa^q
-tua uis a^aejsap osiaaad sa ísajuBuiraopaad sb^ uos SBairainb sauoiaaB
sb[ sj^d oajsanu b Bziaajaeaea anb p ouioa SBiuip ofeq anb a^epnpui
s^ #aja '[BjaSaA zidBj pp '[os p uopisodxa b^ ap 'sbooj sb^ ap Banj
-anjisa X uopisodiuoa b^ ap '(sBaiiBiuipoapd sauopa^ sb[ ap X)
-pj Buiip pp ajuauípdpuijd apuadap X 'BpBiJBA Xnuí sa
-ara B^ UBuuujajap anb saaojaBj soj ap puoiaaodoad Bpuan^juí B-q
•Bjpaid
ap sajBra sojjsanu ua a^uBiJodrai Xnuí pj un opBnf jaq^q uaaajBd
soraaaaA un^as anb sosaaojd (sojjaraiaap sotjba X soJiarai}U9í&gt; sounSp
aj)ua ubtjba anb saaosadsa ap sbsoooj sbj^sod sBraxsj^draB ap uopBJBdas
b^ Buirajajap X 444uipBO[un^, sa^Sur ua suSisap as oqaaq ajsa) sajuaa
-BXvjdns sbsbui sb[ upxsoja aod aap.iad p sbooj sb^ uajjns anb uoisaad
-raoasap B[ piu^^^spunj BsnBa aod uBjjpuaj 'Bpasa ubj ua uoiobui
-Bosap ap souaraouaj so^ 'saqjjBj^ *^ '^ X uirajB^ *^j jod oq^a b s^p
-BAa^ sauopBiisaAui uoa opjanaB ap X 'a^jBd bjio jo^ 'uppBoijisBp
ap piauaS oipBna un ua sopipuajduioa JBpanb uaqap 'uoisoja ap sosaa
-o^d so|^ uoa aju^iuBiaajtp uBuoiaBpj as 'pspaABjS B[ ap uopaB v\ ofBq
sapiiaiBui ap osuaasap p jtod op^snBa ajsBsap p anb orasira o^ 'oziu
-bjS pp o BiAn^[ B| ap Bppa tb\ jod optanpojd ojaBdrai p X ^sBatpora
-B^ara SBunSp X SBtJBjuaratpas SBaoj sb[ b UBjaap ops sa[BratuB so^
ap uoiaas b| ap sopBAoap souaraoua^ so[ anbun^ 'ajaBd Bajo ao^ *uop
-npsip B^ X '(ajuBjaodrat Xnuí oraoa opBpAaa Bq as anb) BUBiaajaBq
uoioob B^ opsj ap Bq^fap anb bX 48BunB^ SBunSp Bjuajuoa 'a
aod opBzipaa uoiaBaxjisBp ap oapBna p anb 4(06T U3) 9ÍPuí
ajsa ap aojn^ p 'sosaaoad sojsa ap BaaaoB paauaS uoxsiAaa enn u^
•sojBaqis so[ ap uoiaBpxxo X uoiaBjBapiq ppadsa
Braaoj ua 'sapaauíra so^ ap Baxrainb uoiaisoduioasaQ (q
•sapiopa so^ aod BnB ap uopaosqy (b
•soaxiujnb soiquiBO so^ b Bpiqap uotaBziaoajaj^[

(g

•sapjaSaA saaisa sb[ ap uopay (a
•sajBS ap uopBzipjsia^ (q
•BnSB pp uoiaBpSuo^ (b
•SBUBJJXa
SBpuBjsqns ap BAtsuBdxa Bzaanj B[ b Bpiqap uopBzxaoajaj\[

(^

•BanjBaadraaj ap soasnaq X souanip soiqmB^(p
•BanjBaadraaj ap sajBuopBjsa soiqraB^(a
•oXBa [a aod oasnaq ojuaxraBjuap^(q
•oanj p aod oasnaq ojuaiuiBjuap^(b
•BanjBaadraaj ap sotquiBa so^ b Bpiqap uopBziaoaja^\[

(\

:osaaoad
oqaip ap sappsuodsaa saaojaBj so[ b opora ajuamáis pp BdnaSB aojnB

�peratura derivados de la sucesión estacional o diurna, o causados por
variaciones bruscas, podían ser responsables de ciertos fenómenos de
exfoliación, descamación y aún de la llamada granulación o reduc
ción granular. Algunos experimentos, relativamente bien controlados,
parecerían demostrar que tales acciones carecerían de real importan
cia. Efectivamente, las variaciones de temperatura causan cambios poco
sensibles en las rocas sometidas a su influencia; pero de todas mane
ras colaboran en la obra general de la meteorización, aún sin dar el
primer paso, aunque ciertas observaciones de J. Walther, W. Hume,
R. J. Leonard y de otros investigadores parecen demostrar que en
casos especiales, los cambios de temperatura parecen causar un efecto
significativo y de importancia primordial. Uno de los factores que
deberían ser tenidos en cuenta en forma particular, tratándose de
estos procesos, es, según atinada anotación de Billings, es la fatiga
del material, que en la naturaleza se ve expuesto a una repetición
indefinida de cambios, con el consiguiente aflojamiento de su estruc
tura primitiva.
En nuestra revisión de 1950 y el estudio crítico de Parry Reiche,
publicado el mismo año, así como en otros trabajos que figuran en
la bibliografía se hace un análisis detenido de la acción de cada uno
de los factores determinantes de la meteorización. Aquí nos vamos
a ocupar de ciertas modalidades o aspectos de dicho proceso, y en
especial manera de las formas a que tales acciones dan lugar. En
primer lugar consideraremos los fenómenos de descamación, exfolia
ción esferoidal y de reducción granular o granulación, que son par
ticularmente evidentes no sólo en las sierras Mahoma y de Mal Abrigo,
sino en otros puntos del país, siendo la exfoliación esferoidal muy
característica de los basaltos y de otras rocas básicas (diabasas, anfibolitas macizas, etc.), aunque se presenta también en los granitos,
granodioritas y otras rocas afines. En segundo lugar examinaremos los
fenómenos de ahuecamiento basal (y preferencial en las porciones
sombrías), el alveolamiento o alveolación (formación de oquedades
por pérdida de material, y sin intervención de una verdadera corra
sión) y la reducción fungiforme, sumamente difundida en el país (por
ejemplo es frecuente en las rocas granitoides del cerro Penitente, de
Lavalleja, y las areniscas de Río Bonito, de los departamentos de
Durazno y Cerro Largo, no faltando tampoco ejemplos en la arenisca
de Tacuarembó, en la llamada Gruta de los Heléchos). Mientras que
los procesos de descamación y exfoliación esferoidal tienden a redon
dear las masas rocosas, el ahuecamiento basal o lateral y la alveola
ción, contribuyen a ahuecarlas, dando lugar a veces a formas fantás
ticas (caparazones pétreas, etc.). La reducción fungiforme tiende a
adelgazar la porción inferior de los bloques.
Serán considerados además ciertos procesos (acanalamiento, ahon
damiento superficial y otros) que conducen a la creación de un ver
dadero "lapiez" granítico, que recuerda en ciertos aspectos al lapiez
propiamente dicho de los mármoles, calizas, dolomias, etc. Este fenó
meno se enlaza con los procesos de erosión fluvial, aunque no en
todos sus detalles.
- 244 -

�oraoo 69^i saiuBjJodrai souatu bojío X 'uoiaBjBjpiq ap sos^dojcI boj jod
BpB139JB J38 JB BDOJ BJ ajjnB atlb U9UII1JOA ap OJU9UinB OAIS9JOjd J3
JOd BBpBUIUIJdídp 89UOISU9J SB[ B U9pUO&lt;Js9JJO9 OpBJ OJJO jod ÍBa^UBp
-unojiD 8B9OJ ap sauopBjniunoB sbj ap uopiJBdssap jBiajsd o jbjoí bj
ap aíUBi[nsaj uoisajdtuoosap B[ jod 'pspipunjojd ajuBjSBq b une 'sbs
-O9OJ 8B8BOI SBJ U9 SBpBUl^lJO B9UOISU9} SBJ ap BpBAIJdp UOIOBUIBOSap BJ
uoa uBuoioBpj as opB[ un jod 'sBJtiiunf sajsj^ •BOJjauípap soijba ap
ja A B9OJ B[ ap saiuaXniíisuoa sajBjauítu soj uaasod anb ojjainEip p
9íU9tpuods9jJO9 p apsap sopipuajduioa sa^opA ajjua ubjjba eajosadsa
Bo^na 8BJ)soa JBisdas b ub3j9^ anb 'uoiascaBasap ap souaraouaj so[ b
pjaua^ ua uapuodsajjoa 'sBjpao n ajuauíBioajip sajqísiA 'p^uozíjoq
jas b aíuaipaai uopisodsip eun jod Biouajapjd nauai^ anb A^
-UJJJ89J soiaBdsa ua OAps) 8BUB[d uos Baunu isbo anb SBjnjunf
'uoiasiAnpa ap sosaaojd
so[ ap jbjbjj [B JB[noijJBd ajsa aiqos somajaAjo^ 'BjniBjaduiaí ap soiq
-tubo bo^ ap BiDuanjjuí bj ofBq o uoiDBjBjpxq pnpBj^ bj jod opEjuatn
-as jas BjBd sajqBJOABj sauoiaipuoa U9 anbojq jb opuamod 4BAiiiuixjd
Bjn)9nj)8a bj aiuauíjBiajBd sfojp ojad 4bsoooj bsbui bj jbju9iu^bjj b
bzubdjb ou BpjBO bj 'saaaA y -anbojq ja puiojdsap as anb ua oiuamocu
jap pBpan^iiuB bj ap Bajao^ uotoanpap eun jaanq uajiuuad 'soqaaq
soj^o A 'uopEjuauíioBjj ap saiaijjadns bbj ua sauanbij ap zasnasa bj
o BiauasnB bj 'jbj9U9^ ua í^ppa bj ap osaaojd ja aaajoABj ajuaipuad
bj apuop sajB^nj ua 'sbsbiu sapuBjS ap uoistAip BAisaj^ojd bj ap ajq^s
-uodsaj bj sa 4ajuanaajj Xnuí sa ou anb 'sBajpd bbsbiu ap uoiaBíuaui
-Sbjj Bjs^ 'Biouajsixa ns UB^ouap anb saiaipadns o souBjd un^as uai
-jBd as 'oijqijinba ns sosoaoj sanbojq soj japjad jb ^sosbo so)jaia ua A
'bisla ajdmis b sajqísiA uos SBjniunf sbj ajdmais ou anb 'aiuauíBiAajd
jBDBísap soraaqaQ •uptaBnuiiuoa b souiajBipnjsa anb sbj uos anb 'nota
-Bztjoajaui ap sosaaojd boj b saiuaipuodsajjoa sbj A 'sBotjjouiBjauíoui
-Buip A SBaiuojaaí sauopas sbj ap sBpBAijap 'sBiJBpunoas SBjnjunf sbj
unuins as *buiSbui jap uopBpxjosuoa bj ap Baoda bj b saiuaipuodsajjoa
(sBSBjaojojd) SBiJBuiijd SBjnjunf sbj b Bjpaid ap sajBui soqmB ua anb
'sofajdmoa ajuBíSBq uos o^ijqy jbj\[ ap bj X BiuoqBj^ BJjaig bj ap
S sBaoj sbj ua uajjnao anb SBjniunf ap SBinaisis so^
A jDpiouafsa upiooijofxa 'upioviuvosap ap sosaoouj
•jBnj ajd
-raais auaji uoioBzijBpa bj sojja sopoí ua anb bX 'oAtijna jb sopBjqij jas
ap saasdsa X sojnpBiu sojans BjsBq sojijoSaj sojap^pjaA apsap uba anb
sajBija)Bui opiiB9JBqB X 'jB^aSaA BJjaií bj buibjj as aiuauiJBjnA anb
oj opuaXnjaui 'sojans soj ap uoia^aja bj b aanpuoa X 'oq^a b asjBAajj
BJBd BaiuBájo BijajBui bj ap Biauasajd bj ajambaj 'soqoíp ajuatuBidojd
uoiaBzijoa^aui ap sosa^ojd soj uoa bzbju^ as uatq is anb bj 'uoiaBzippa
bj ap oiquiBa ua inb^ soui9jbjbjí o\[ 'pBpaABjS bj ap uoiaas bj
b aíuauíjBdiauud aaapaqo opun^as ja anb SBj^uaiui ojuaiuiiAoni ua
sBnB sbj ap ofBqBJj ja jod ojauíijd ja opBAijoui opuais 'uoia^iAnjoa bj
X oíuaiuiBuoiAnjB ap sosaaojd soj sopBuiiuBxa ubj^s ajuamjBut^

�cambios de temperatura. En el primer caso, dentro del espesor de las
costras que en general es relativamente constante y bastante apreciable, los minerales se presentan frescos o apenas descompuestos. En
cambio, en las costras separadas por las acciones de hidratación, acom
pañada por otros factores, domina la irregularidad y los minerales,
particularmente los feldespatos y la biotita, aparecen visiblemente al
terados; tales costras, relativamente friables, pueden quebrarse sin
grandes esfuerzos.
La exfoliación esferoidal ("spberoidal weathering") es causada
por varios factores, dominando entre ellos el derivado del aumento
del volumen primitivo de muchos minerales (feldespatos, biotita, óxi
dos, etc.), principalmente por hidratación (proceso que se realiza en
general acompañado de carbonatación y otros fenómenos químicos; el
pasaje de los feldespatos a arcilla, incrementa en un 70 a 90 por cien
to el volumen primitivo del mineral). Los cambios de temperatura, a
los que se había atribuido al principio la responsabilidad de estas ac
ciones, favorecen la separación de las escamas una vez que la hidrata
ción ha realizado la labor inicial; colaboran también la congelación
(que es poco importante y accidental en nuestro país), la cristalización
de algunas substancias, las fuerzas derivadas de la contracción de las
masas coloidales, los hongos, bacterias y ciertos productos orgánicos
ácidos. De acuerdo con estudios de detalle realizados por Chapman y
Greenfield, el núcleo de las masas rocosas en proceso de exfoliación
se presenta generalmente fresco o bastante menos alterado que las
escamas exteriores; en éstas los minerales primarios aparecen altera
dos en caolinita, sericita, montmorillonita, serpentina, clorita, hematita y limonita. Las escamas al formarse, terminan por quebrarse, y de
jan pasar el agua, el aire y a los organismos a los espacios abiertos
por la exfoliación, la que realiza entonces su acción sobre partes más
internas de la roca.
La exfoliación esferoidal en el Uruguay, puede ser estudiada prin
cipalmente en las masas basálticas de la Cuesta de Haedo (Artigas,
Salto y otros departamentos); pero afecta además a otras rocas bási
cas, y a veces a granitos y granodioritas, aunque en estos casos sus efec
tos son menos aparentes, en razón de que al mismo tiempo ocurre la
llamada reducción granular que complica el proceso. En la Sierra
Mahoma, la exfoliación esferoidal se manifiesta claramente en un di
que anfibolítico que la cruza algo oblicuamente respecto al eje prin
cipal, de un largo de varios kilómetros, y un ancho comprendido en
tre seis y ocho metros. El proceso de descamación concéntrica se hace
particularmente visible en las partes bajas, donde la humedad es más
persistente, mientras que en partes elevadas la roca aparece más fres
ca (esto probaría que la humedad sería la principal responsable de la
exfoliación). Otro dique, derivado del indicado, que sale fuera del
ámbito del mar de piedra, ofrece el mismo fenómeno de desagregación.
Las escamas producidas son relativamente más gruesas que las que se
observan en la mayoría de los basaltos, en razón de que la roca es
microgranuda y no criptocristalina o vitrea como ocurre muchas veces
con aquellas rocas básicas. El proceso no parece estar perturbado por

- ^46 -

�- in -jasqo apand ouatuouaj pq 'SBjap^pjaA sbjiuojjui sb^ n^ v\nu sa ajuara
-BaijaBjd A SBjisspBjBa sb^ b souaui op BjaajB 'BiuoqBj^ BJjaig b[ ap
ojiubj^ p ua ajuajBdB Xnra sa JB[miBj^ uoiaanpaj b[ anb
pp sauoiajod sBjjaia na jb^ii[ Bjjpuaj ouamoua^ ouisira
p sauoiaBAjasqo SBidojd SBjjsanu un^ag *pBpijua BSBOsa ap BJnjunf
Bun jod eopBJBdas SBuadB sozojj so{ opnuaui b opuBpanb 'sBpBjuara
-Sbjj nBjaajBdB ^uoiaBjBjpiq B[ jod SBpBjaajB ou sbooj apuop 'eouBaijjB
sojjaisap so[ ua aranjj mj^ Á jaqjp^ *f opBqojcdmoa jaqBq naaajsd
ouisiui o^ íBatuiinb uoiaisodnioasap ap eotoipui sojapBpjaA ajuauíaj
UBJB)uasajd sa[BnpiAipui soubjS so[ anb uis 'upiaBpuBjS jod
ap Bpipjad b gBpiianios saptojiuBj^ ssaoj 'Buozíjy ua o^Bq
'pjBuoa^ 'uopBjniaBjj b[ ap pjuauíBpunj BsnBa B^ ouioa auaijuBui as
ubuijojsubji as anb sapjauím soaio Á sojBdsappj so[ ap uamnpA
ap ojuauínB pp sojaaja so^ anbutiB 'saiuBjjoduii a^uampaj las uaaaj
-Bd BJiiiBjaduia^ ap soxquiBa so[ 4uopB^nuBjS ap uopaB B[ u^ *sanbo[q
?o[ ap as^q B[ ap s^paiunq Á SBiaquios sauopaod sb^ ua uapuajdsap
as anb sb[ anb SBsam^ sbui SBj^soa ap sozojj opuBJBdas '
UOpBJnjDBJJ B^ JOd BpBUBduiOOB OqBD B BA3^ 38 BJS3 ÍJB[nUBJ
-anpaj BpBiucq b^ jod sanbo[q so\ ap sajopadns sajjsd sb[ ua ajjnao
anb B[ anb BpBqjnjjad souaui Bjsa '[BiajB^ o ps^q uopBipjxa B^ *saj
-jd sbijba ua asopuBjqanb Á anbopj p opuaXBa 'uapaa ajuampui^ anb
sb[ 'sBjund jod sspBjJodos A sBpuz^^ppB j^panb jod UBuiuuaj SBsoaoj
sbsbui sb[ ísanbo^q soj ap OAisajojd oiuaiuiBaanqB p aanpojd 4(^Jq
-tuos B[ jod oppaaoABj 'ajuaiupaajB[ saaaA b á) ajuauuoijajui oq^a b
as anb p 'sBpBapuopaj b apuaij s^soaoj sbsbui sb^ ap sajoiiadns
sb^ ua A ajuauuopajxa oqsa b opBAa[[ uopBipjxa ap osaaojd
p anb sBjjuai^\[ -Bipaid ap sojaiqiuos ap o sBaajad sauozBJBd^a ap
ojaadsB p opuapinbpB 'uopaB Bjsa ap BsnBa b asjBaanqs jod UBUiuuaj
soun3[B ísojpns sanbo^q so| ap Bpauínq A Bjjquios as^q B^ ua aanpojd
as anb B[ sa 'sBps^pp ajuauíBAijBpj A SBqduiB ^nux SBuisasa ap uop
-BJBdas B[ b jbSii[ Bp anb A 'ajuaaBdB sbui oqaniu uotaBipjxa Buj^
'SBsoaoj sbscui sb[ ap ouas p Biasq ouiuibo p ajq^ sand uoiaBzooaj
-ara ap sosaaojd so^ ajuamauíjoua aaaioABj Biauasajd ns A 'sBaissiauS
A SBaijiuBj^ SBSBpojda[ ap osüo ajsa ua asjBjqBq Bjjpod ÍBUioqBj^[
BJjaig B| ua anb oSijqy pj\[ ap BJiats B^ ua ouamoua^ p ajuanaaij
sbui opuais 'op^soppquia un ap ojaadsB p jaaajjo b saauojua Ba[[ Bsoa
-oj aiaipadns B[ i SBiJBjuauíipas sbdoj sb^ ua SBSBpojda[ ap uoiobuijoj b[
Bpjanaaj anb ojuaiuiBajjBna ap aiaadsa Bun ajuauíBAisaj^ojd Bjsa ajjns
'bsoooj: bsbui B[ ap uoiaBJBdas ap sbia ua o SBpsjsdas SBui^asa sb^ as
-japuaadsap ap sajuy 'uoiaBSaaSBsap ap opejsa jB^naijjBd ns jod ojsb[
-Bq p ouiij[n ajsa opuep-ioaai 't4qsni,, p A 'SBiuBasa ap sojsaa saauoj
-ua asjaA uapand sanbo^q so^ ap aid ^y '(jBpuBjS uoiaanpai o uoia
-BpuBjS B[ ap ouaiuouaj) sajouatu sozojj ua sapjauím ap sodnjS so[ o
sapjauíui so^ asopuBj^das ^ajuauípsjaAsuBjj usajjBna as anb A *(sojj
-auiijuaa soijba Bjs^q) sBsanu^ ajuaiuBAijBpj ^pspmuijuoa BSBasa ap
SBjjsoa BiuoqBj^[ Bjjaig b^ ap ojiubj^ p ua BJBdas uopBipjxa B'q
'sapioj
SBaoj sb[ ap soaijsjjajaBJBa ubj 'uoiaB[nuBj^ ap souamouaj so[

�varse claramente en lugares donde se presentan las masas porfiroclásticas incluidas en el granito, del que terminan por separarse por meteorización diferencial formando masas elipsoidales, a veces bastante
alteradas, pero manteniéndose unidas, mientras que la masa granítica
que las soportaba, se presenta muy reducida por los efectos determi
nantes de la granulación. Y es frecuente hallar las mencionadas "bo
chas" porfiroclásticas, medio sepultas dentro del "grush" o coluvión
granuloso derivado de la desagregación de la roca granítica. En otros
casos, el más rápido retroceso de las masas graníticas causado por la
separación granular, deja a los porfiroclastos ofreciendo pronunciadas
salientes, que llaman fácilmente la atención, pues en determinadas cir
cunstancias crean un relieve muy sensible en las superficies rocosas. Al
separarse de las masas graníticas y al caer, dichas "bochas" dejan hue
cos muy regulares y a veces de volumen apreciable. Hemos podido
comprobar que la presencia de estos seudoxenolitos favorece la frag
mentación del granito a lo largo de junturas irregulares, pero con una
orientación general que corresponde al alargamiento de las masas por
firoclásticas; el aumento progresivo de volumen de las "bochas" deter
minado por hidratación y otros factores, y las propias tensiones del
granito sobre tales intrusos, causaría finalmente la separación entre
ambos, y la ruptura de la roca granítica.
Las acciones de meteorización que provocan los fenómenos de
descamación, exfoliación y granulación, avanzan por las junturas que
dividen las masas rocosas (junturas primarias y secundarias) ; la hidra
tación y otros procesos terminan por realizar tensiones de gran inten
sidad desde las zonas meteorizadas, que llegan a partir los bloques,
ya rodeados por verdaderos cinturones de alteración; avanza la me
teorización entonces por las nuevas fracturas, y en éstas también los
materiales se alteran y originan tensiones de consideración. La erosión
debe intervenir para remover y arrastrar los materiales residuales,
abriendo grietas cada vez más amplias y aislando los bloques entre sí.
Pero los procesos de descamación y de granulación continúan aún en
los bloques aislados, los que se van redondeando cada vez más.
En algunas canteras (particularmente de los alrededores de Por
to Alegre) puede observarse cómo los bloques graníticos se van redon
deando y aislando al ser meteorizados a lo largo de las junturas invisi
bles en la superficie del suelo, pero que se hacen aparentes al quitar
la erosión los productos residuales de la meteorización.
Reducción fungiforme, alveolación y ahuecamiento hasal y lateral.
La reducción fungiforme, tiende a dar a los bloques pétreos el
aspecto de hongos. Puede ser causada por distintos agentes tales como
la corrasión causada por el viento (al arrastrar materiales que de
terminan el desgaste de las rocas, particularmente en su porción basal), que es el factor predominante en los verdaderos desiertos; pue
de ser llevada a cabo por el agua en movimiento (ablación y abrasión
fluvial), lo que puede observarse por ejemplo en las areniscas de Río
Bonito y de Tacuarembó, de nuestro país. En algunos casos puede ser

- 248 -

�uoiaipaaajd anb sopiJB sBiuiya sopipuajajd ap BaiaaB sisajodtq ap uota
-BjuauíBpuaj B[ BisBij X sauoiaBiaidjaiui SByBiu jbiia^ BJBd 'aAaiyajJOja
-im yap sbuijoj sajBj ap oaijBuiajsis oipnjsa un jaaBq BjjpuaAuo^ -oj
-uaiA yap uoiaaB B[ b opinqpiB UBq sb[ siBd oj^sanu ap soSoyoaS sounS
-yy "uaiJiao ns b uoiaByaj ua bs^bj uoiaBjaidjaiui Bun ap ojafqo opis
u^q 'sauuojiíounj SBSoaoj sbsbux sbj 'sapBpiunpodo SBSiaAip ug
•aiuauqiaBj UBaj¡áBsap as anb UBapoj soy anb sojjo b ajuajj
'sauuiapui jaaauBuuad uapand sBpiynd saiaipadns ap eanbo^g 'uoiaBZ
-i.ioa;aui ap sajua^e soj b une Á. uoisBjqB B[ ap saiussnBa s^náB sb[ ap
sojaaja so^ uajsisaj 'pnjy^duiB ubj^ ap soaiuojaaj sozjanjsa jod opBu
-luuajap ouistpouiBiauíouiBuip osuajuí ap Baoda B[ ua soppjnao upia
ap souauípuaj o Baai^is uoiaBpnsxa jod Bas b^ opBsnBa 'ojuauíqnd
un uaaajjo SBSoao^ sbsbui sb^ opuBn^ 'sajuai^BS eapjoq sns
of^q opauínq Á ojjquios ajuaiqiuB un .luaja BJBd ouioa a^uaiaijns o\
Biaunuap as ojaaquios ap buijoj B| opuBuioj ba anb sopBjaajB sanbo^q
soy ap uotajod b^ opunna uaanpojd as sayBna soy 'soyoaAyB ap uotobuijoj
By jod saaaA b Baiyduioa as au^oyi^uny uoiaanpaj ap osaaoad y^
•Bjjquios
sbui By o yBSBq uoiaaod By u^ pBpaumq By ap Biaua^sisaad jo^biu
pun jod sopiaajoABj sojjo b á upiaBuiBasap 'uoiaBynuBa^ ap souaui
-ouaj soy b JB^ny Bp anb 'yBiauajayip uoiaBztjoaiaui By b aqap as y^d
-xauíad uoiaaB sy (sojouiajc soduiaij apsap) BiauBjJoduii Bqanuí Baunu
jyjinbpB apand ou biiSb yap uotaBynaaia By anb ua sauoiaipuoa ua sop
-Bn^xs o 'Bp^^upjsaj aiaipadns ap sbsodoj sbsbui sbjjo ajqos sopBoiqn
sanboyq BJBd 'oS.iBquia uig "auiaojiSunj upiaanpaj By ap ayqBsuodsajt
By jas sosBa sopaia ua apand 'unáB yap uoioob By anb 'jiaap ayB^ "a^sBS
-sap yap SBiauanaasuoa sBy opuaijyns an^is ^fBq sbiu By ojad 'sojaaja
so^sa ap ajqiy Bpanb BjyB sbui uoiaiod By '(uaaaaa SBjpaid SBy anb od
-uiB3 ap sajquioq soj^sanu b saaaA b jssuad aocq anb oy) opuaiSjauía
ea anboyq ya anb Bpipaiu y ^ouajjaj ya jod Bynajia anb afBAyBS biib
yap ajJBd jod BAisBjqB upiaa^ Bun uajyns 'uoisoaa By jod ajuauíBAisaa^
-o^d opBJjSBJJB a}sa jas yB 'oyans ya ua sopcjjajua sanboyq sounSyy
•siBd ojisanu ua sajByos so^bj soy a^uauíBiaajip u^p apuop 'a^jo^[
opsy yap o^uaiiuBZBSyapB ya souaiu asopuBiaunuojd 'Bjjjauíis ap uBazaj
-Ba SBiujoy SBy anb aaBq 'jng opBy yap o^uaiuiBajqiuos jo^bui un anb
-unB 'ajuapuajdjos p^pijByn^aj ap X sajByna^jaadsa saaaA b 'soSuoq ap
sojaadsB sanboyq soy b j^p jod buiuijo^ 'so^aaya soy ap uoxaBjayaaB By
(pBpauínq ap Biauajsxsjad sbui X Bjqiuos sbui) sayqBJOABj sbui zaA
sauoiaipuoa Baja Bsajáojd anb Bpipaiu b anb 'sBsoaoj sbsbui SBy ap
sajoijayui sauoiajod SBy ap oAisajSojd ojuaiuiBZByapB ya X 'yBiauajaj
-ip uoiaBziJoajaui Bun ap sand bjbji ag *sayBiaadsa SBiauBisunajia OAyBs
'asBq By b uapuodsajjoa anb 4SBpaiunq sbui X SBuquios sbui sajjnd SBy
ua X oyans yB ojunf sosoaoj sanboyq soy ap JBynuBJ uoiaanpaj X uoia
-BuiBasap BpidBj sbui Bun jod ajuaxuyBjuaiuBpuny sopByapotu opis UBq
'BuioqBj^ X oSyjqy yBj^[ SBJjais SBy ap satujoyi^unj sanboyq so^
'ouauíouaj ajsa ap sosbo souiufy^ ua ayq^suodsaj sa BnSo ya oqaip
soiuaq bX unSas anbunB 'yBtauajayip uoiaBzijoajatu By b aqap as aiujoji^
-unj uoiaanpaj By ap a^uBsn^a yBdiauíid ojaaja ya XsnSnj^^ ya ug #(sBp
-BAaya sbuejuoui ap o sajByod sasiBd) sayBiaBy^ sauoiaas jod

��- T9o ssuajaj) ^p seuoz UB9JD 'sBpijnd saiaijjadns sBpBiuBjj sbj UBUiuuaiap
sosbo soijaia ua anh sauoiaBpnsxa sajE} asjBasisap uis uny •B.iojaaiojd
BiaBarja a^uapiAa ap s^aajjis sauoiaBpnsxa b jB^nj opu^p 'saiaijjadns
sbj JBzidBj b uaauBa[B X 'joija^xa ja BiaBq UBpuaiasB sauoianjos sbj ap
anb ajqísod sa 'sBuquios sbuoz sbj ap opuaijJBd sanbojq soj ap
i ja BjaajB O)uaiuiBaanqB ap osaaojd ja 'pBpauínq ap sajBjnáajJi
o sajBuoiaBjsa soiquiBa sapuBJí&gt; uajjnao apuop sBajBiuoa sbj na ig
•sajqBiaajdB
jas uaaajBd JBjnuBjS uoiaanpaj ap souauíouaj soj X SBqaip ajuara
-Bidojd sauozBJBdsa sbj ap saiaijjadns sbj ua anb ajuaa^dB souara sa uoia
-BraBasap bj sojja ug -BjnjBAjna ap oipBJ osBasa ap X 'sBsojaumu saaaA
b 'SBuanbad sapspanbo uoa JBjnoijjBd Xnra BijBaáodoj Bun uaanpojd
sojoaAjB soj 'SBajjad sauozBJBdBa sbj ap asBq bj ap BjnjBAana ap oip^j
ubj3 ap 'sapBpanbo sapuBj^ sbj ap ojjuap 'sBjauBiu SBpoj aQ *bijbs
-aaau jas aaaj^d sauoiaipuoa SBjsa ap Bjaraud bj ajdraais ou 'oájBcjraa
uig "pBparanq ap osaaxa un ap BiauauBrajad bj o oajo^ ja Baipoijad
buijoj ua asjianpojd b BSajj ajraop sbuoz ua ajuaraBptdBj sbot UBsajá
-ojd sojoaAjB soj anb Bjjaaajsd 'BiuoqBj^ BJjaig bj ap ssajjad sauoz
-BJBdBa sbj ap asBq bj ug #sosoaoj soojb sosoijna b JBSnj opu^p 'sojjo
uoa soun opBZBjua UBq as ajuaiujBnpBjií asopuBzipunjojd ji jb anb
soj 'uoiaBziJoajara jod sopBaja sojo^ajb ap ojaranu ubj^ ap Biauasajd
bj jjjb JBjBjsuoa soraipnd '(Bqopjp^) sauo^uiqaarao^ soj ap Bjjaig bj
b ojBiparaui 'isBnqijuj ap ojja^ jb bjisia buii ap pBptunjJodo ug
• (uoiaBziJoajara bj uoa
ajuaraBjunfuoa uoisoja bj BnjaB jnbB) oaijsjBaopnas uaSiJO ap uos
sanbojq soj ap aiaxjjadns bj ua uaaajBdB anb ojBqa opuoj ap sojoaAjB
soun^jjy • (oaijsBjaojijJod jbij3jbui ap 6tuijooq^^ Bun ap uoioBJBdas
bj Jod sopBuiuuajap opis UBq sojoaAjB soj is opo; ajqos) sbui oSjb o
OJjara oipaiu X soj;auniuaa soaod ajjua oijjbj ja opuBiJBA 'soajaiuia
-ap sotjba ap jas b Bajj souisira soj ap pBpipunjojd bj íBaiidjja o jbj
-najia sa soaanq soj ap Baoq o BpBJ^ua bj ap buijoj Bg 'uoiaBziJoajara
ap sosaaojd soj jod ajuaraBiaajip SBp^jauaS sapBpanbo uog 'Baijoa
uoisbjjod ap soj o 'bii^b jap (souijoraaj) soaisjoa3 sojaaja soj jod
sbooj sbj ua sopianpojd soj uoa sojooajb sojsa jaA anb uauai; epBj^[
•Biaua^sisjad joXb^^ auaij Bjjanbs apuop o
'bdoj bj ap sajqBja^jB sbui sbuoz sbj ua p^paranq bj ap opidBj ofBqBjj
un Jod 'ajuauíB^aajip ubui^ijo as sapBjiiABa sajBj 'saaaA SBqanuí 'oS
-jBqraa uis ísbpbSjbjb 4tSBijaoq,, ap saiaadsa ap jBnpiAipui uoiaBJBdas
jod 'ojiubj^ ja ua SBpBjBajajuí SBai^sBjaojijJod sesbiu sbj ap uoiaijBdB
-sap bj jod SBpBjaua UBja sapBjianbo SBjsa SBpoj anb soraisndns oidia
-uijd jy •ojsaijiiiBiu ap a^uauíBJBja uauod soj sanbojq soj ap Bjn^dnj
bj o BpiBa bj X oijqijinba ap soiqraBD soj 'sauoiSBao SBunSjB ua ojad
'sBaj^ad sauozBJBdsa sbj ap bujojui aiJBd bj JBUoiaaadsui osxaaad sa
sojoaAjB sajBj ajuaiuBjaajip joa bjb^ "so^Bjaiajmu X saAB jod oiSnjaj
ouioa sopBasnq uos X ojaranu ubjS ua X soraixojd ajuauíBAiiBjaj UB^uas
-ojd as sojoaAjB o sapBpanbo sajBj saaaA y -sbsoooj sbsbui sbj JBsaA
-bjjb b uB^ajj anb 'sBpunjojd ojad ojjaraBip ossasa ap sapBpanbo b
uaSiJO Bp ojad 'jBjajBj o jBSBq ojuairaBaanijB ajdrais ja uoa SBzuBfaraas
SBjjaia Bpj^n^ (jBjoaAjB uoiaanpaj o) uoiaBjoaAjB bj b o^uBna ug

�contra una ulterior acción de la meteorización, unas veces efectivas y
otras veces ineficaces. Hay entonces en los bloques de las comarcas
del clima antes aludido una tendencia al arqueamiento interno (cón
cavo) y al externo (convexo), resultando progresivamente masas re
dondeadas y ahuecadas interiormente o formando esas curiosas capa
razones pétreas que pueden verse en la Sierra Mahoma y en el Cerro
de Intihuasi.
Entre otros hechos, al comparar los fenómenos observados en los
dos mares de piedra que se acaban de citar, hemos podido establecer
que los de la Sierra Mahoma, son de menor radio de curvatura, rela
tivamente más profundos y en general más separados entre sí que los
del Cerro de Intihuasi. Esta diferencia se debe en parte a la diferente
composición y estructura de la roca dominante en cada uno de estos
mares de piedra, pero también obedece a acciones climáticas algo di
ferentes. Podemos afirmar de todas maneras con cierta seguridad, de
que los alvéolos de la Sierra Mahoma no son en su mayoría fósiles,
sino que se deben a las acciones modernas de nuestro clima, y hasta
en ciertos detalles de la construcción de tales alvéolos nos ha parecido
ver una nueva comprobación relativamente a un incremento de la hu
medad de nuestro clima en los últimos milenios.
Fenómenos seudocársticos, coluviación y aluvionamiento.
La acción de la meteorización en las diaclasas del granito, aun
que es lenta, es muy compleja y resulta instructiva. A medida que los
minerales inestables se alteran y el producto residual es arrastrado por
las aguas o cae por su propio peso, los cristales de cuarzo, que son
muy estables, van sobresaliendo paulatinamente de la masa rocosa,
hasta dar lugar a una superficie irregular. Los granos así destacados
forman aparentes alineaciones en el granito gneissoideo pero no en
el macizo; en este último pueden llegar a sobresalir en forma tan
neta, que simulan aparentes estalactitas, aunque nada tienen que ver
con dichas formaciones. La inspección de las fotografías que acom
pañan a este trabajo, podrán ilustrar perfectamente acerca de estos
hechos. La roca evoluciona muy lentamente, y va perdiendo sus fel
despatos y residuos kaolinizados, así como los demás minerales ines
tables. Finalmente, el proceso adquiere profundidad, y un espesor
apreciable de roca se pone erizado, poroso y cavernoso, circulando
el aire y el agua, y aún las bacterias, libremente por tales cavidades.
El trabajo en el interior de esta trama formada por granos de cuarzo
y restos de minerales descompuestos se acelera, ya que hay en los
huecos mayor persistencia de humedad; alguna delgada venilla cuar
zosa resiste la meteorización y se presenta también en relieve. Los
materiales residuales son acarreados principalmente por el agua, y ya
por contracción de coloides o por depósitos poco aparentes de sílice
también coloidal, dichos residuos se acumulan lentamente tapizando
las paredes internas de algunas diaclasas con sus productos; a ellos se
agregan por acreción nuevas porciones de material, y el conjunto, de
color generalmente marrón, va tomando paulatinamente un aspecto
- 252 -

�-bo jod X *is aj)ua odraaij ja uoa SBpBuoiaBjaj sBjja ap SBunSjB 'sap^p
-anbo ap uoiobiujoj bj aaajoABj 'oiiubjS p ua sBpmjaui a SBpBzr^uoj
•im sbdoj ap SBapsBjaojijJod sbsbui ap njis ui uoiaisoduioasap Bg
•soiuajiiu zaA pj. ouis 'sojis
ou 'uBjJB^isaaau as '44oaijiuBjS zaidBj^^ Bisa ap uoiaBuuoj bj á 'sanbojq
soj ap o^uatraB[BUBOB ap ofBqBJi p BJBd anb SBJjuaitu 'odtnaij ossasa
ua Á ajuauíBjaajip ojJBpajds soiuapod 'sBjn^sBd ap oisiAOjdsap X op
-UB[q ouajja) ua SBSOiAnjj SBaoda sbj ajuBjnp biiSb p aaBq anb o'j
t • ,*soub soqanuí
ap saABjj b a)UB)Joduii aaBq as upiaaB ^Xna 4aj8Bsap ap sojaap aanp
-oad '4tqsnj,, oq^ip JaAoui p 'Bpun^as b^ íaja^d ua jbjisbjjb uan^isuoa
83[BtAn^d SBnSB SB[ anb 44Sqsnaá,, ap sapBpanbo 8B[ asopusua^ 'upia
-b[iiubj Buná[B X 'sBJisoa SBuanbad o sBuiBosa ap pnpBjS uoiaBJBdas
B{ aaajoABj Bjamijd B^ 'uoisoaa B[ X uopBzxjoajaui B[ jod BnStjuoo
a;uauiBApBpj buijoj ua ojad pn;pua^ uoa opBzipaj ofBqBJj p UBia
-unuap X saiai^adns sb[ ua uap^ajqos anb 'so^uoq ap buijoj ua sosoa
-oj sajuauBinají ajuauípnpBjS asopuBuuoj '(opaumq odiuap ua X sbia
-tl\\ sb{ ap sandsap sajuaisisaad a}UB}SBq) SBunÍ3B^ SBuanbad uaXniíjsuoa
anb sap^panbo 'biiSb pp ojuauuijjnosa [a uajiuuad anb sopBoqdinoa
aiuBjSBq sapuBD uoa 'MBparjJBd BijBji^odoi Bun sbsodoj satai^adns
sb[ ajqos Baja as sajoiaBj soijba ap uoiaaB v\ oÍBq 'stBd ojjsanu ap
'o^ijqy pj\[ ap X BuioqBj^[ SBJjais sb[ ug[ 'ajuapuajdjos 'Bjnjanjjsa b^ b
uoiaBpj ua upiaisodsip Bun uaaajjo sapuBa so^ 'BqiBJB^ ap op^isa *Bjnl
-opog ap BJjais B| ap ojiuBaá [a ua ^sopunpjd ajuauíBAijBpj X 'soui
•Tsisojauínu uos sapuBa so^ 'BjpnbijuBj\[ ap Buaig B| ap 8BjSa^[ SBq
qnSy sbj X (a^sapjo^f uoiajod) spja^) sbuij^[ ap opBjsa p ua í^nSB pp
uoraaB B[ jod sBjnp d^uauíBAiiBpj sajjBd ua unB opBpuBaB
-asad Bjsa Buita 9[qop ap oapjuBjS ojjoui un '(jisbjjj) oSjnqij^
ap SBiuBDiaa sb[ ug '(opB^ *g 'njj ua ojduiafa jod) pjjua^ {isejg p
ua X (Bupua^jy) Bqopjo^ ap Bjjaig tb\ ua ajjnao oinoa sbooj sb^ ap
ouas p ua saansa sajBpaBiaadsa jaaajBdB uapand ouins o^ y "souisiqB
ua o soauBjjaiqns sosjna ua asopuai^jauíns aiaipadns B[ jod jspajia
ap UBfap SBnB sb^ iu *aiuBjapuodajd pj un uotan^osip b^ BSanf ou p
ua anbjod oqatp aiuaiuBidojd 44^Sjb5[^ pp ajaijip ouauíouaj ajsg
•soaijtinopp o soajouiJBui
4sozipa sapija^Bui ajqos oq^a b uBAag as anb soaijsjBa sosaaoad so[
Bpjanaaj opora ojjaia ua anb X 'uoiaua^B B[ buibjj anb ouarapuaj ojjo
(ojjaia jod oSjb^ a^uBjsBq) oduiaij un^[B ap sandsap ajjnao BiAng ap
b^ UBpajp apuop X 'sbooj sb[ ap Bjpao ou aiaijjadns b^ ug
-ui a SBjpao sbui SBSBpBip sb^ ap Bfqojd upiaaadsui Bun aiainbaí as
sBinsiui sbj ap oxpnjsa ja bjb^ 'SBpBuuoj ap sandsap a^sxsqns uspand
sanoiDBuiJoj sajBj apuop sajB^nj ua ajduiais ojad ''a^a 'uotanjos ua oa
-njsa anb jBija^Biu ap sauoiaBJiuaauoa 'so^ispdap sojnuiiuip uaanpojd
as ""ojio jod ^aiuaiuBuijBjnBd aXnaisap as Baoj bj sand opBj un jog
•Bsoaoj bsbui bj ap JBJBdas jiaijip B)jnsaj saaaA b
anb X ^ajqisuas buijoj ua SBpiaajnpua sajBpxojoa sbsbui ua sopBuois
-jjdB sojiiubjS souanbad uoa 'sBpiSjj X SBJnp os^a a}sa ua ojad 'sBaijBd
-aq sbj b o soaaBijoj sauanbij soj b oájB ua Bpjanaaj anb 'jBijnaad

�nales que evacúan el agua fácilmente. Otras veces, como ocurre en
la sierra de Mal Abrigo, la aparente foliación del gneiss orienta dicho
proceso, apareciendo canales paralelos y concordantes con la estruc
tura de la roca. En la Sierra Mahoma, el acanalamiento produce redes
irregulares; los liqúenes se establecen principalmente en las partes
menos afectadas por el flujo de agua y escapan a la acción de desgaste
de las partículas arrastradas por ésta, pero al mismo tiempo encauzan
su trabajo; de esa manera, el acanalamiento se insinúa cada vez más
a lo largo de determinados recorridos.
En realidad el granito no es de las rocas más favorables para la
producción de fenómenos cársticos y la creación de una verdadera
topografía de ese tipo. De todas maneras, el proceso, aunque diferen
te en muchos aspectos respecto al que ocurre sobre materiales calcá
reos, tiene lugar, y termina por crear un tipo de lapiez que F. Ruedan
y otros geomorfólogos llaman "lapiez granítico" fácilmente observa
ble en las regiones tropicales, pero que atenuado y con sus caracterís
ticas peculiares, se presenta también en el Uruguay.
Las lagunas que tienen agua durante mucho tiempo, se hallan en
oquedades que tienen a veces medio metro de profundidad y uno o
dos de diámetro, aunque generalmente son menores, y sobre todo me
nos profundas; una flora especial de algas rojizas vive en ellas; su
fondo contiene los residuos de la meteorización, que en ellas con
tinúan descomponiéndose y desagregándose. Los canales siguen las
líneas de mínima resistencia y las zonas más alterables; a veces co
rresponden a fracturas ocultas, que aparecen con el tiempo al descu
bierto, al producirse las tensiones determinadas por el aumento de
volumen de los minerales por hidratación. El cauce de estos minúscu
los cursos fluviales que tienen agua sólo cuando llueve, es irregular, sien
do la profundidad escasa (centímetros o decímetros, pocas veces de
medio metro); la pendiente de tales cauces tampoco es constante, y
varía de acuerdo con un mayor o menor ataque de la meteorización
a las partes de la roca donde ellos se insinúan. Los canales están
acompañados por salientes que tienden a tomar forma cilindrica, y
finalmente fungiforme. En estos pequeños bongos pétreos, los proce
sos de descamación y reducción granular tienen lugar, y también se
producen disoluciones, siendo arrastrados los solutos a distancias va
riables. Ya hemos visto que parte de ellos suelen depositarse en las
diaclasas (fenómeno por otra parte de una lentitud impresionante).
Tampoco los procesos de coluviación son muy aparentes en los
mares de piedra que estudiamos. Bajo nuestro clima las aguas fluvia
les consiguen quitar incluso de las diaclasas los materiales residuales
y arrastrarlos a distancia, dejando sólo los de cierto tamaño; de ahí
que el suelo de estas serranías es generalmente poroso, arenoso, y
cubierto de plantas que tienen preferencia por ambientes edáficos
sueltos y arenosos (por ejemplo, varias especies de Gnaphalium, de
Stevia, de Andropogon, de Acbyrocline, de Myrtus). En general, al
pie de los bloques y los grandes afloramientos rocosos existen coluviones, pero no tratándose de masas de cierta entidad que han ro
dado al perder el equilibrio no llaman mucho la atención, y son un
- 254 -

�99^ ~

"8OUBJJ3SJ91UI SOJBp SO[ U3 BI0U9n09JJ UO9
uaaanao 'osana^ ajuauiBAijB[aa oucjIj ap sa^iaajBiu opuaXnpui 'sojis
-odap sap^j^ *saaqod sopns b ua^^ao uBp anb 'sosouajB ajuauíBAijBpa
eojis^dap UBUiuiop 'Bapaid ap saa^iu so[ ap BiauBjsip obuaui b X 'saj
-jBd eBJio u^ -ouBjaA p ajuBanp uBa^^Bna as X Biauajsisuoa BpBajBin
pan uaaainbpB anb 'so.tnasqo Xnuí sopns op^uiaoj uBq as 'sosogiaaB
saaaA b 'so^isodap sa^^ 9-iqog 'uoiaBia^aA aod ajuauuoiaadns sopnf
-xj 'sa[BiAn[B so;isodap saiuBjaodmi ua^sixa 'aiuauqBdrauíjd 'BiuoqBj^
oÁoiiTB [ap paj B[ b sa^uaiaauajaad sopnXojJB so[ ap oSjb[ o[ y
•Bipaid ap saaBui soquiB ap ^so^uaa^^ o ^tíiiqoa sb[ ap SB.iapB[ sb[ ua uaA
as ^sozoji soijba ua SBpi^JBd 'sBsoaoj sbsbui SBSojauínu X 'BiauBjJoduii
jijjnbpB b ubS3[[ oduiaii oqanuí opij^nasuBj^ anbunB 'sajuanaaaj Xnm
uos ou sanbo[q ap SBptBa sb[ '4,s¡[^j &gt;[ao.T,9 so[ b ojuBiia ua íuoiaBp
-nuap B[ ap uoiaa^ B[ Baa[aaB X co^iaqy [b^\[ ap B[ ua oiuoa BuioqBj^[
B[ ua oiub} a^iBjJodun a^uBis^q sa opns [ap ttdaaja?, [^
•SBUI BIABpOJ BpUOqB
[ap uoiaaB B[ anb ojsandiuoasop ojiuB.iá [a ua sBpuas sspuoq Jia
-npojd aod ucuuuaaj 'saaelíiq sopcuiuuajap aod X 4B[ij ua souiao so[
aadiuais is^a opucqojBiu 'sBuiap^ ^oaaoissd osuaiui un b sopeaqq soaa
-ao X SBuqoa ap SBaapB[ sb[ sspo] aaqos UBiuasaad as BpBnua^B Buiaoj
ua anb X 'saaj^ X Biuiaa^ ap o;uoiuB;aedap [ap sooijqij souaaaaj ua sau
-nuioa 't4sqiBd daaqs,, SBpBuiB[[ SBzsaaa) sb[ ap sajqBsuodsaa so[ uos
'ojduiafa aod souiao so[ íBjjBajáodoj B[ ap sa[[B}ap sojaaia ap uoian[
-oa3 B[ aaqos 'opBUB [ap uoioob b[ aBiui^sasap anb XBq o^ 'a^a 'oaao^
-8Bd [a X soipuaaui so[ ap Biauano3suoa b Baojaa^oad uoiaBja^aA B[ ap
o^uaiiuiaaaqodiua [a 'opBUBS [a aod oajosid [ap BsnBa b '(ajaBd buiiu
-ixu Bun ua souaui o[ aod) sooiaojsiq soduiat^ ua opiaanoo Bq anb asaxa
-ap apand Bjs^q anb 'sBsoaoa sbsbui SBAanu ap oiuaiuiBao[jB
[3 uoa opeuoiaB[aa Bjsa osaaoad aisg -asaauaiap BaBd 3[qBaoABj
un aBzuB3[B Bjssq 'oiuaiuiiAoiu ua auod as sopeimuaajap sojuaraoui
ua 'Bqauiq as o[ans ap bsbiu b[ 'sBiAn[[ sapu^aá sb[ ajuBanp íB[[iaaB
ap o^[B X Baoa ap soiuca 'BuaaB 'sniunq 'soSsnui ap sojsaa 'sBjuB[d
SBuanbad ap saaiBa ap ojuatuiBZB[aajua un [BaauaS ua auatiuoa 'boij
-Bpa BdBa BqaiQ 'SBaoa sb[ ap SBpBsijB saiatjaadns sb[ aaqos (oAijoaja
sBiu sa oaad [Buiaou 4tdaaaa^ [B Bpaanoaa) ojans [ap ojuaiiuiAoiu [ap [a
sa 'pBpijua B^aata aaainbpB saaaA b anb X 'ajuBsaaajuí oqaaq ujq
•sosoaoa
sanbo[q so[ UB)[ndas X UBa^sBaaB sauoiAiíjoa so[ apuop 'sBaaBuioa sb^^o
ua X oaijuB[jy [isBag [a u^ asaaA uapand anb so[ ap ofajjaa opqed

�BIBLIOGRAFÍA
La bibliografía concerniente a las sierras Mal Abrigo y Mahoma, y la región
circundante, es muy escasa. Aquí mencionaremos sólo las siguientes publicaciones.
1.Araújo, O. — Diccionario geográfico del Uruguay. 1912.
2.Chebataroff, J. — Sierra Mahoma (monografía geográfica). Inst. Est. Superio
res. Montevideo, 1944.
3.Chebataroff, J. — Meteorización de las Rocas. Inst. Est. Superiores. Montevideo,
1950. Un trabajo similar apareció en la Rev. Geogr. del Inst. Panamericano de
Geografía e Historia, 1953.
4.Chebataroff, J. — Observaciones acerca del pirometamorfismo y la milonitización de algunas rocas de la región de Mal Abrigo. Rev. Fac. Humanidades
y Ciencias, N&lt;? 11, 1953.
5.Mac Millan, J. — Rocas precámbricas de Colonia. Rev. de Ingcn., Montevi
deo, 1931.
6.Rosengurtt B. — Flora de Juan Jackson. Est. sobre Prad. Nat. del Uruguay,
en colaboración con otros autores, 1946.
7.Serra N. — Memoria explicativa del mapa geológico del departamento de
Colonia. Bol. N^ 30 del Inst. Geol. del Uruguay, 1943.
8.Hoja topográfica relativa a Mal Abrigo, escala 1:50.000 del Servicio Geográ
fico Militar.
9.Chebataroff J. — Origen y evolución de los mares de piedra. Rev. Urug. dé
Geogr. N"? 9. 1958.
BIBLIOGRAFÍA COMPLEMENTARIA
Aquí presentamos la lista de obras consultadas que contienen referencias acerca
de mares de piedra, o de procesos tales como meteorización, milonitización, etc., es
tudiados con cierta amplitud en este trabajo; demás está decir que la lista no pre
tende ser exhaustiva.
1.Ab Saber N. A. — O planalto da Borborema, na Paraíba. Bol. Paulista de
Geog. N&lt;? 13, 1953.
2.Almeida Fernando F. M. de — Geología do Centro - Leste Matogrossense. Dep.
Nac. de Prod. Min., Divis. de Geol. e Miner., Bol. 150, 1954.
3.Blacklund H. — Algunas observaciones sobre rocas notables provenientes de
Olavarría (Prov. de Buenos Aires) . Bol. 2B de la Dir. Gral. de Min. Geol. e
Hidrol., Buenos Aires, 1913.
4.Blak R. — Structural behaviour of Igneous Rocks. Geol. Soc. of America,
Mem. N&lt;? 5, 1937.
5.Barth T. — Theoretical Petrology. N. York, 1952.
6.Barton D. C. — Notes on the desintegration of granite in Egypt. Journ. of.
Geol. Vol. 24, 1916.
7.Betim Pais Leme A. — Historia Física da Terra. Rio de Janeiro, 1943.
8.Blackwelder E. — Exfoliation as a phase of rock weathering. Journ. of Geol.
Vol. 33, 1925.
9.Blackwelder E. — Fire as an agent of rock wealhering. Journ. of Geol. Vol.
35, 1927.
10.Branner J. C. — Decomposi^ao das rochas no Brasil. Bol. Geográfico, 58-59. Rio
de Janeiro.
11.Bryan K. — Pedestal rocks formed by difíerential erosión. U. S. Geol. Survey,
Bull. 790, 1927.
12.Chapman J. &amp; Greenfield M. -•- Spheroidal weathering of igneous rocks. Am.
Jour. of Sci., vol. 247, 1949.
- 256 -

�6 "raV J 3OS 'IO3O '82 i3^\í — ajiuBJQ jo ui3uo — souea09
'62 A 'PS 'f mV "3uoz qnBj Eaapuy 'S uiojj saquoiXj\[ — qpqduiEX puB siaiEAl"82
'í^261 'O3SI3UBJJ -s -^qcÍBi^oij3j — "jjaqitQ :^ iaujnx 'suiEqqAY"82
"I6I ''SV 'S9 "SIA 2 'BupuaSjy BiSopaQ — *y uasnEqpu;A\"¿2
'6161 'o3piA3^uoj\[ •ÁBnSniQ pp
"O "^ EI 3P BaiSppaS B-iniatuisa bj ap sajEiuauíEpunj sEaujx — -3 laqqBAY"92
"L^6l &lt;2IIOA *N "XSopjjaj 3iqdjouiB^3j^ puB snoauáj — •uaSooqíSA •"^ -iauínx"22
"6261 'aíoSsbio -XSopjjad jo sajdpuud aqx — "Ai "O II3I\L'f9
'0261 'uiapi •oidoasoiaiui jb SBAijdma sb^oj sb^ — -3 "j^ iSSruax-g2
'1261 's^iiy souang -jen "U3j3 ap -auj -jsui • (iiaaoj^
01^33) npuBX ^p opijiBd pp EjSoioajad bj b U9pnqijjuo3 — -3 -j^ iSSnjax'22
96 óN "1261 'ojpuBf 01^
•iSoao "loa 'ob5bzij3jb3 #SBq3Oi SBp ob5bj3Jib ap OS33OJ3 — #v EJian^ Bipxpx' 12
'2261
'21 óN '.^So^^ ap qnBj qoa -BqBDOJOs ap OBiSaj Bp BiSoiojjouioa^ — -3 sojubs'02
6^I 'uopuo^ s^aoi 3AijdnJ3 — -f s puBqsf
"6^61 '&lt;"
f
aSoa^ ap -aB^ -suo^ 'oinB^ *s ^p opE^sa op sops so — "f jazjas"gf^
^6I 'sjnox IBSUBAV3 33 — -3
'261 'OUBIÍI\[ 'BaiSojojaoj^ BiSopao ip ojejjbjx — 'O
'8261 'sjJBd saqaoi sap aauajas ex — 3 3111113C|^
'0261 ' (anbianbnq
Majsi -sjanpoíd puB sassaaoad SuuaqíBaM jo ^aA^ns y — -¿ aqaxa3-ff
'826T 'sj^Bj -^iuejS np aiSojoaQ — -3 Ú111SE3-gj'261 'uopuox "suijoj puBj jo sisXibue iBaiSopqdjoj\[ — *av ^aua^"z^
'¿61 'uopuox 'SuuaqjBaAV jo apÁa aqx — 'a -a AouXp^• \f
'6^61 Í21JOA "N 'XSoioao jEanianjis jo saidiauu^ — *qx uia^m^OJ'
•stjb^ '0261 ^A anbisXq^ axqdB.iSoaQ ap ajtE.ix — '3 auuojJEjv'6
06I '091 d '3id
'[oao s [\ '^IIBA aptuasox aqi jo Xjojsiq aiSopao — 3 3 saqjjEjv-8
'9^61 'a^a;x 'aiBuuof^ aiSoioqdaouioao ap sadpuuj — 3 jb3Bjv*¿g
'66I '^A N ASo[oqdjouioao — -3 -y ^aaqox'9g
"2261 "SV 'S9 'BuijuaSjy BJJB.1S01S13 — -3 uqn-^i-^g
'86I '9 'UJ^IV 'mV 3o 'DOS '\O3O ÁSop.ipt[ [BJnjanjig — -uossaaSuj puB 3dou3x
'¿261
jo "ujnof •uopB.iSaiuxsap raojj Suiijnsai s^aoa jEisapa^ — •[ "3 pjBuoax'gg
"2&gt;6P66I IA f 's^iao3 snoauSj jo XqdBaSojp^ — -y uasuuBqof^g
96I "f N ^iMsunia Maj^ ÁSojopa^ — s f ^33fI
IX6I '^JOA *N 'uoijbuuoj pos jo SJOPB3 — h Xuuafo
"2261 'o^iex 13 qoA 2 jdXS^ jo ÁSopa^ — AV aumn'62
'2261 'B^auío J?P3 Bais;3 BiSopaQ — -y sauípn'82
"^61 '^^A M 'XSojoqdjouioao — N s])uih¿2
'66I 'uopuox 'uisjqdjouiEjajv — *y ja^jEjj'92
'9f"6I '"SV 'S9 'AI ouiox "EunuaSjy BaTpnda3 bj ap BijB.iSoao — 'EaBQ"92
'26I '^JOA 'N 'XSopuad puE ÁqdBjSoj^ad jo ^ooqixaj y — -3 ^noiQX2
'96I ''\O3O 3o 'u^nof -uopBipjxa ^jaoi ui anSpBj jo JojaBj aqx — 'a sSSuq-g2
'86l '21^ "PA "IO3Q jo -uinof -Suuaq^BaM ^poi jo Aprps V — 'S "S ^?}P\O'22
'0261 'a^ajX í3 sijbj ¡oa 2 '3í^opoo ap sadpuuj — 3 iauBuijno332
'¿61 '2^ 'IA 'IO3O 3 'uinof ^sassEui ^jaoj ui uoijBipjxa auaSodXjj — -3 uiuue332
"6^61 "ssej\[ 'aSpiaquiBO •s^ao.i pauuojap jo X3op.uad jBjnpnjis — *jj ujiBqjiB331
"6^61 '^IJOA ^3N 'XSopqdiouioao — y -3 uopox^l
261 'opiE^ oes '621 I09 sBqax a 'uayo SO113
ap 3B3 "oinB3 oe 'anbo3 oe ap OBi3aa Bp BjSopjjaj — 3 'f oqupnox*¿j
'0261 ' óM 'BijBjSoao
ap -SnaQ 'A33 -soians soj ap BijBaSoao B[ b uppanpoj^uj — •[ jjojBjEqaqx#gj
•1261 '2 óN BjjBjSoao ap -SniQ A33 qis
-Bia pp aisapaoM pp soai9paS X soaijyaSoaS sopadsB sounSjy •[ jjojB^Eqaqo*5J
•oapiAa^uoj^[ X96I •BÁEn^n.xQ BJjaix — "f
'66I '¿ óM ^uiai^ -jauíy jo aos
-uisiqdjouiBiaui iiaip puE s^jaoi snoauÜi qaBpuoaippy — 3 -y uo^Suippng-gj

�61.Wilhelmy H. — Cavernous rock surfaces (taffoni), etc. XVIII Congreso ln'.
de Geografía. Rio de Janeiro, 1956.
62.Passoti P. — Los domos lacolíticos de Tandil. Rosario, 1957.
63.Magnani M. — Phenoménes du type karstique (Sierras Pampeanas). — Con
greso I. de Geografía. Rio de Janeiro, 1956.
64.Goñi Juan C. — El filón pegmatítico de los Cerros de San Juan. — lnst. Geoi.
del Uruguay, 1957.
65.Termier H. et Termier G. — Pétrogénése. — París, 1956.
66.Derruau M. — Précis de Géomorphologie. — París, 1956.

- 258

�~ 69S 'C3N P) Biuop^ ap oiuauíBpEdap p ua
n¡pq as "Boi^jBDopnas Bipagodoj uod ..Bjpaid ap sosid,, sopBuiB^ soj A sopBpqaB
soj sosoaaumu líos ojad 'BuioqB^[ B.uais BI u^ ^nb sa^uBpunqB souaui ¡nbB uos sop
-Bapuopaj sanboiq so^ -sbdoj sb.ho oijEpunoas j3^objbd ua A. 's^uiapB opua^ínpui 'oap
-íosspug o^iubj3 A ooijjouiBpiuouiBUip sspuS un aod a^uauipdiouud opirqiisuoo Bjpaid
ap jbui 'oguqv pj\[ ap ..sBJjais,, BpBUiuiouap bsoooj uopBiujoj bi ap uqpjod bu^

jqv ppm ap BDjao 'aso^ ubs ap o^auíB^Bdap pp '3M p Bjpanoua
as •uopBzuoapui aod sopBapuopaa sanboiq ap pEpipEO a^uB;aodiui ap
-Bdas uoo Á SBSBpBip SBjauínuut aod SBpEpoo 'BjyaoipouBjg A Bitp^^^P^ aP sbsboi aod
'oa^s}aapBaBO sbiu OiÍBnSnan Bapajd ap jeui p 'BiuoqBpM Baaais bpbuibh bt;

�Porción del mar de piedra de la llamada Sierra Bodopitá (Paraíba, NE. del Brasil)
con seudolapiez en granito porfiroide. Los canalillos son producidos por meteorizacióñ
y erosión, siguiendo junturas ocultas.

Sección delgada de la adamelita de la Sierra Mahoma. mostrando granos de cuarzo
quebrados y con extinción ondulante, y arriba (y en el ángulo inferior derecho),
cristales muy alterados de feldespato (cen mucho epidoto y clinozoisita. Nícoles cruzados
_ 260 _

�X9S •sopezruo saioojM -oqaaiap ¿ouajur oinSuE \a ua opBUuo^ap A opeiqanb ozjEna aA as uatq
-uibj, -opezuunssnES o^^^sapiaj 'Eqoa.iap bi c o3ib 'BqiajB A BjnSij bi ap otpaui ia ua'ií
'opBaqanb ozaBno Bp.tambzt bi b opuHj^soui 'B^qauíepB buisiui bi ap op^^iap a;joo oj;o

(IoSanqu^ oao^ b ounxaid o3I^.jubj3 ..ojjoui,,
un ua 'iBptojajsa uopsuiBosap Bun b uaguó opuBp 'BjnioBJj ap sBauíi A sbsbpbip
sbi ap o3jbi oí b Bsua^ut uopBzuoa;au: A '(Bjniaaqoa bi ap uppanpai jod uoisaid
-ujoasap) ,,3utpBoiun,, pp opoja ib SBpiqap SBa^oa sBsanag ap oidiuafa

��- 93 (qj^ BJJ3ts) iBioijjadns u^pBzuoa^aui
sp 13 anb 3}U3iUBpid^j sbui bziie^j 3s 3nb ossboíd' 'Bjquios Bt aod
pBp3Uini{ BX 3p OfBqBj; 13 .TOd 3^U3UU0U3JUI BpE03l!qB 'B^H31UBPB 3p

pS3IODI^ #(OSBDS3
i^in 3^S3) OZJBnO ^C BSBpoSlIO 'E^TIOUIIOB 'ÉpUSjqUJOq 3p 3^U3UIIB;U3UIBpUnj B^S
-uioo 'BiuoqB^ A o3uqv vej^^ ap sbjj^ts sbi 3j^u3 Bpipusjduioo buoz bi sp B^noqi

����(qJ^ Bjjgis) .mg opB[ pp
csaoojd ia osua^uí sbui jas aod BoupuusB buijoj opu^iua; '..oja^quios pp OAisaaScud
c^uaiuiBoanip p BaoqB Á. sui^ojigunj upioonpaa bi b oa^uiud opil^mos 'o^jpd oSuoh

B[ ua *u3uiniOA 3p o^alunB jod bpbubuuioob S3 anb B[ 'BAissaSoad IBJ3UIUI upp
aod SEpBDOAOJd sauoisua; sbi ap Biouanoasuoo b opipupsa ooi^iubj3 b

�������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3753">
                <text>Origen y evolución de los mares de piedra de los alrededores de Mal Abrigo : contribución al conocimiento geomorfológico del territorio uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3754">
                <text>El presente trabajo es de índole geomorfológica, y tiende a ofrecer una visión breve, aunque lo más precisa y clara posible, de los mares de piedra más interesantes de nuestro país: las llamadas "sierras" Mahoma y Mal Abrigo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3755">
                <text>CHEBATAROFF, Jorge </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3756">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 201-273</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3757">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3758">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3759">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3760">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3761">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="475">
        <name>GEOMORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="300">
        <name>SIERRA DE MAL ABRIGO</name>
      </tag>
      <tag tagId="301">
        <name>SIERRA MAHOMA</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="340" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="573">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f27caa81ae64cbc778404b62ce624bf1.PDF</src>
        <authentication>0f23b582941958b27340f4884ce7c4f3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3742">
                    <text>- ¿I •jaded aqj jo púa aqi je 'Jaqranu
Snipaodsauoa aqj qjm 'jBaddB saanajajaj [BaiqdBjgoqqiq aq^ "J^aj qsiuBdg aqj
oí aBjnouoj íoipuodsajjoa aqj jo saaqmnu aqj o) puodsaxioa qaiqM sja^aeaq ai
sjaqnmu qjiM aaAi^ aje padojaAap aje jeqj aejnuijoj aqj ^ieuioing siqj uj (^^)
'sajBUi^uQ sauoioe^ijsaAui ejed opuo^ jap oAode aoa seiauai^ Á sapepiueuinjj ap
peqnoB^ bj ap OAijaajiQ ofasuo^ ja jod opeíatdsnB opis eq ofBqen
JO JU9I0IJJ3OD 9qj JO OnjBA 91{^ H91^1 pUB 'p99np9p 9JB XjO9l|l
9m jo euoijBnbg [B^ugiuepunj g^j^ 'spnop jb^^^sjojui ui uijsix9
BUOIJipUO9 9l|J O^ '9UIIJ ISJIJ 9IJJ JOJ 'p91jdcle 81 UOISnjJip JO
^HX *P98OÍ^X9 3JB B9Pí 849I^^ÍH^l PUB 84JOZlldg O^ SUISI9IJIJ9
*J9d^d 8iqj jo suoi^nquiuoo uiboi aq^ suibjuoo qoiqM 'y[¡ ^oj uj
•p9J9piSUO9 9JB XjO9qj 9q^ O^ 8tn8I9IJIJ9 Zf %iI^ZÁT2rl pUB
'pinjj b jo 9anss9Jd a\\i oj 9np lf uoijbiiabj^ jo ^jo91|j et9Bg
1U919UB 9qj oj sprnijiinis jbuijoj eji UMoqs si ji puB '^
jBqM9uios B m p9do[9A9p si Of, ^^ddiq^ pus 6gj9zjidg iq pajBjnjsod
bb 'gjnss^jd jqSq oj onp uoijBsu9puo9 jo ^aooqj 9qj '/// ijoj u¡
•(9 — jj) suibjS jgqjo qjiM suoxsi^o^ ^q ^[[BijJBd J[39ji
OZIJOdBA OJ XSJ9U9 9lJ9lip[ q^nOU9 J9 p[IlO9 pnO[9 B OpiSUI |[BJ 99JJ UI
UIBJS B 'I9A9MOJJ *8UOIJipUO9 [BUIJOU J9pun 9[qi^l[9U JBOIUJB SI 6UOI6I]
-JO9 oj 9np suibj^ 9iuiso9 jo uoijBJodBA9 ^qj jBqj punoj osjb si jj
•8B 9qj JO 99U9SqB UI SUlBjS 9qj
jo X^j9U9 9ij9ui5^ q^iq aqj oj onp aziJodBA pus ajBJt^ojuisip pjnoqs
'B9joijjBd sjnp jo ^p^os Suijisuoa pnop poij^qjodXq b jBqj 'aouBjsui joj
'p9AOjd 81 JJ 'p^s^pUB OJB BUI9[qOjd JB9lJ9JO9qj AV9J B JJ JUV^ UJ
*p9J9piSUO9 SI OI'UUOQ pUB Jz ^|fipU9UUig Xq p9JB[tlJ
-sod bb 'aDBds ui jsnp pus bbS jo uoijnqijjsip aqj 'os^y -pgssnosip
si 9T Xjoaqj spij^ púa siqj oj í99Bds JB^pjsjgjuí ui uoijBipsj
Xq suibjS oiuisoa uo paonpoad jaajja aqj uo jnd si sis^qduia
'jajjBiu JB^pjsiajuí ^uiuaaauoa bj^bj d[qB^jBiuaj jsom aqj jo
juas^ad ano oj uoijonpoijuí ub u9aiS si ji j

(•) AHVKKÍ1S

^ SDD^uus^D saqnu sd| ep
D| ep so4DedsD soun6|D ep

077/3/ Á IHJSÜMU30 X1131

�corresponding to the normal conditions of a cosmic cloud is calculated (IV — 4). Applying those equations, the following results
are obtained: first, that the edge of the cloud will necessarily be diffuse, and second, that using the already mentioned diffusion formulae
(IV — 6) and the corresponding diffusion coeficient (IX — 4), it
is only necessary a slight increase towards the center, in the density
of cosmic grains to balance the inward flow of cosmic grains due to light
pressure and gravitation. Consequently, the cloud will grow mainly
by juxtaposition, by increasing its sixe and maintaining the density
ncarly unchanged (IV — 11)
These results are in cióse agreement with the observational facts
regarding sizes and densities of cosmic clouds.
Later on, the probable evolution of the cloud is studied. It is
shown that the condensation processes by means of which the mass
of the cloud will grow, would tend to increase instability, In the
current theories, the kinetic energy carried by the grains which pe
nétrate into the cloud due to light pressure, is not taken into account in the energy balance. Applying the virial theorem to the
incremented cloud and taking into account also this kinetic energy
it is shown that the increment in kinetic energy corresponding to the
cloud is always, under normal conditions, greater than the correspond
ing decrease in the potential energy given by the virial theorem (IV —

12), (IV-13).
Further, it is discussed the deformation of dust clouds under
anisotropic radiation pressure. It is found that deformations are
important and that a cloud, under the influence of a nearby B
star, would change its shape in a rather rapid way in comparison
with the age of the universe. Besides, a study of the distribution of
the stars and clouds in our galaxy makes us believe that the severe
conditions of quiescense that are the basis of Spitzer's and Whipple's
ideas are, at least, extremely difficult to be found in our galaxy.

- 18 -

���- 61 •sodaana ap
odtj orastuí [ap bjbj^ as anb aiuainBJB[a isb opuBJisora 'sBjnoso saj
-jBd A sajuBj^rjq saiJBd auai} Bsopiqau buisieu Bun aiuaraajuanaaj^
•auiratqi sb[ anb
Btnncojd ajuBfjijq B[[axisa BunSniu uanai) ou anb b aqap as pBpu
-naso ns íuoixajja.1 ap 8Bso[nqau sb[ noa Btauajajip Bun^uiu o Baod
uauai} ajuauísaisij A oA[od ap SBjnaijJBd jod sopBuuoj uBis^ •BajaB'q
BJA Bl 9P ^JBI I B BpunqB odaana ap odij ajs^ #saaB[aisa sodra^a
so[ na soaanq ouioa aiuauíej^p nan^upsip as anb 'seanaso sBso[nqau
sb[ ua souiauaj B[ a^^aisajajuí BuaiBin B[ ap a^q^iou biujoj bjiq
•BtauBuosaj ap sajBJiaadsa sBaujf n^p A upraBipBj
B[ jod UB^iaxa as anb sas^^ jod SBpinipsnoa 'uoisima ap A 'uaqiaaj
anb znj bj jBfa^jaj b ub^iuii[ as anb oA^od ap sB^naijjBd jod
-joj UB^sa anb 'uoixa^jaj ap SBsopiqan ua aipiAip uapand ag -s
ap jouaini [a na o pBpuiaaA b¡ na u^ajuanaua as anb A g X o odp
[ap SB[[aj)sa noa SBpBiaosB aadmais ainain^isuoa jod ubis^ -sBjuBajaa
sb[ ua pBpisouimn[ ubj ap sB[[ajisa sbijba o Bun ap Biauasaad B[ vi
opiqap sa[qisiA nos 8Bso[nqau SBjs^ -uoisiuia ap SBauq ap JtB[nai^^Bd
ojjaadsa ns jod 'uoisaad BÍBq b sb ap so^sanduioa uBqBisa anb uoj
-BJjsouiap g iqaoag A z suiS^njj 'JU^X l^ís laP 89UÍJ B t pqasiajj b
nBiuouiaj as sodaana soisa ap sauoiaBAjasqo SB'q 'uoiaQ ap B[ 'oaidji
O[dmafa ouioa :sBsouiuin[ SBso[nqan sb[ jbSiij jauíiad na
•sajuBjJoduii sbui so[ somajtB[[B]aQ -sotjba uos JBjaisaaaiin
B[ ap Biauaisixa B[ jBiaaadB ua^iuijad sou anb souaraouaj soq
ajuauíBaijauaS Buiuiouap as anb o[ sa sb A OA[od
•nauin[OA auuoua ns b opiqap 'bixb[bS b[ ap [bio^ bsbui b^ ap (o^ q^
[ap uapjo [ap) a[qBjapisnoa afBiuaajod un Bjuasaadaj o[[a ap aBsad b
anb ojad 'sBÍBq Xnuí aadoiais anbnns sa[qBTJBA sapBpisuap ap OAjod
A sbS sa^jBd sBpoj na BJiuanana as oxaBJiuoa [a aod anb ouis oidba
Bjsa ou 8B[[ajjsa sb[ ajjua oiaBdsa [a anb aqBS as anb oduiaxi

upponpojjuj

SVDMSOD S33Í1M SV1 3Ú
M0IDÍ130A3 VI 3G S01J3dSV S0MÍ103V 3Q 0IQ3IS3

�En las galaxias próximas podemos ver en muchas ocasiones una
banda de materia oscura colocada en el borde, claramente semejante
a la que existe en nuestra propia galaxia.
Las dimensiones de todas estas nubes son del orden de los parsecs,
o decenas de parsecs.
Hartmann 4 en 1924 observó en la binaria espectroscópica 8 Ori
(Bl) líneas de absorción que no compartían los movimientos del sis
tema y que tenían por consiguiente que estar formadas por gasescolocados a lo largo del camino del rayo de luz. Actualmente se
conocen cientos de estrellas que presentan este fenómeno, cuyo estudio
ha dado lugar a importantes conclusiones. Se encuentran además lí
neas de emisión que pertenecen al espacio interestelar, y la radio
astronomía ha aportado también importantes pruebas de la existencia
de estos materiales entre las estrellas.
Seares,5 Van de Kamp,6 Shapley7 y Hubble 8 estudiaron la dis
tribución de las galaxias exteriores, y observaron que el número de
nebulosas por grado cuadrado variaba inversamente con la cosecante
de la latitud galáctica, indicando la existencia de una capa achatada
de material absorbente en un plano coincidente con el del ecuador
galáctico. En las proximidades de éste existía lo que se llama la "zona
que las galaxias rehuyen" (zone of avoidance) una banda del cielo
en que no se observa ninguna galaxia exterior. (Obsérvese la fig. 2).
La absorción total a través del espesor de la capa, es decir en
ángulo recto con el plano galáctico, fue estimada entre 0.5 y 0.8
magnitudes.
Otro fenómeno notable causado por la existencia de la materia
interestelar es el enrojecimiento de las estrellas. Uno de los enigmas
más complicados para la interpretación de la evolución estelar fue
el reconocimiento de la existencia de estrellas claramente del tipo B,
o sean con temperaturas del orden de los 20 000 ?K, rojas. El misterio
no quedó aclarado basta que se demostró la existencia de un medio
interestelar que difundía la luz proporcionalmente a X—1, es decir
que tendería a enrojecer todos los astros, ya que la luz azul, de lon
gitud de onda X más corta, se difundía más que la roja. Este hecho
fue de extraordinaria importancia pues mostró la existencia de un
medio continuo de absorción que tenía gran influencia en todas las
observaciones y que había sido desconocido basta entonces.

Pero quizás el método más directo para el estudio de la materia
interestelar se basa en el recuento de estrellas. Veamos a grandes
rasgos el procedimiento.
Sea A(m) el número de estrellas de magnitud aparente m
0.5,
en una cierta dirección, dentro de un ángulo sólido w. Llamaremos r
a la distancia en general, D(r) la densidad de estrellas (número de
estrellas por unidad de volumen) a la distancia r, y qp(M) la "fun
ción de luminosidad absoluta" o sea el número de estrellas por unidad
de volumen cuyas magnitudes absolutas están comprendidas entre
- 20 -

�u -

*(¿S6I

PUB

8P

"WNü ^ ^INd B3iubj[b8bj\[ aqn\[ ubj^) rj jC Bn^nbaj b^ ap aopapaj^ jboo[
uopaosqe ^eq anb asaAjasqo 'souanbad sozbjj b saae^nSajji s&amp;aui[ sb^ aod
cpBp ^isa pnjiu8Bin ^ b jopadas sa nopjosqB v\ anb ua buoz e'j *sapm
•iuSbui sop b Jopadns sa OA^od ap saqnu se^ ap aopjosqe v\ ^saje¡n3ajji
a SEsanjg SBnuiiaoa SBanif sb^ B^sBq A ^na [ap sope^ soquiB b 4o
•b3 ouE[d [a sa sozbjj b Baui[ B^ •sbixb[bS OBjuasaJdaj sojSaa
soaaabad so^[ *jng oíaajsiuiaq [a na wua^nqaj sbixb[b2 sb[ anb buoz

�M
0.5. Entonces, la primera ecuación fundamental de la estadís
tica estelar dice que, en ausencia de absorción

A(m) = w Ji2 D(r) &lt;p(M) dr(I — 1)
o
pero
M = m + 5 — 5 1gr

o sea podemos escribir
00

A(m) = w Jr2 D(r) &lt;p(m + 5 — 5 lg r) dr.(I — 2)
o
Introduzcamos ahora la absorción. Si expresamos la absorción en
magnitudes en una distancia r como re, donde e es la absorción por
unidad de longitud (usaremos el parsec), tendremos que una estrella
de magnitud absoluta M, aparece como si fuera de magnitud aparente
m según la ecuación

m = M — 5 + 5 lg r + re(1 — 3)
Si no supiéramos que la absorción existía habríamos supuesto a
la estrella a una distancia ro dada por

m = M — 5 + 5 lg r0(I — 4)
De estas dos últimas ecuaciones deducimos

r0 = r.100-2^d — 5)
Introduzcamos ahora ro como variable en la ecuación integral
(I — 1). Como
dro = 100-2^ (1 + 0.2rs lge10) dr
la ecuación transformada resulta
00

A(m) = J&gt;A(ro) &lt;p(m + 5 — 5 lg p.) dr0

(I - 6)

o
donde en lugar de la densidad D(r) aparece una densidad aparente
A(ro) ligada a la anterior por la fórmula

- 22 -

�ot*uuoq raBjjjag ap sisa) Bun ap BpiBJjxa B[qBj
un^as 'BJoqB Bjs^q sopBaijijuapi opis u^q sojuamap sajuam^is soq
•uaaauajjad sa[ anb uoisiraa ap ^ uoiajosqe ap s^auq sb[ jod BpBjjsom
-ap Bisa saseS so[ ap Biauajsixa Bq 'sopqos souBj^ ^ sase^ ap ajuara
-pjuaraBpunj eijeieuoa JB[ajsajajui eijaj^ra bj anb oqaip souiag

vj ap vaiiutn^^

[ ap Bpana ubiS b^ ap apjoq [ap Baaaa
^iaap ea 'Bjpuodsajaoa apuop [os [b oao[oa as X BuiBJouBd [a ajuaui[Bjoj
oiquiBa as oiaBdsa [ap [BjauaS uoiajosqB B[ ap ojuairaiaouoaaj [a uoa
uaiaag qos [a na opBJjuaa oaijaB[BS Braajsis ouanbad un :sopBj[nsaj
sosa ajuaraBsiaajd uoiaip sajB[ajsa sojnduroa so[ ap sauoiaBjajdjajuí
SBjaraiad SBq -Baan^B BiaBq ajuaiaajaap pBpisuap Bun uoa Á [os [ap
•ad 000S 8oun B ^Buiraaaj BiaaaajBd oaijaB[BS Braajsis [^ -jB^ajsa peprs
-uap ap BpjBO BpidBJ B[ X SBtauBjsip sb[ ap uoiaBja^Bxa B[

unSas) JB[ajsajajui uoiaaosqB B[ ap sojaaj^

^tooo
sso'o
S¿0'0
¿1*0
T^'O
8'0
86'0
OO'T

00^S2
0^0S
066^
08SI

089
SOT
01
0

OO'^^

0001
oos

os'o

OOSI

OS'I

OOO^^
0002

00'2
OO'I

OI'O

TO'O
0u*O

(•3bui)

001
01
0
(sad) j

i v^avx
•uoiajosqB B[ Bjuana
ua soraauaj ou is optanpap souiBjjqBq anb (^)V ^ Ojc aP 83jo[ba so[
Bp 6uiajsuaaj^) ap BpiBjjxa 'j B[qBj B[ saauoju^ •sa[qBuozBJ saJO[BA
nos anb 'aasjBd/Bui X00 0 = 3 ^ 'i — (J)Q o[draafa jod sora^^
-uodns uoiaaosqB B[ ap ojaaja [a sa apuBaS ubiid jBjjsora

2'0)

(¿-I)
—01

�TABLA II
Líneas de absorción interestelares

Líneas atómicas
Long. onda

Identificación

Long. onda

3072.98
3229.21
3242.01
3302.38

Ti II

3302.98

n

3383.77
3719.95
3859.92

Ti II

5889.98
5895.94
7664.88

Fe I

7698.98

Na I

Identificación

3933.68
3968.48

Ca II

4226.74

Ca I
Na I

KI

Líneas moleculares

3579.99
3745.33
3874.02
3874.62

CH+
CN

3886.42

CH

3890

?

3943.3

3957.71
CH+
4232.52
3875.77
CH+
3878.78CH4300.34CH
Líneas de emisión interestelares

4340.48
4461.34
6562.81
3726.12
3728.91
4958.91

5006.84

H

6548.1
6583.6

0 II Nj
0 II N2

6717
6731

0 III
N II
S II

0 III

Si añadimos los elementos identificados en nebulosas de emisión,
tendremos en la lista además al He, Ne, Cl, Ar, Si, y posiblemente
Mg¿ Queda aún por identificar unas bandas de absorción para tener
un panorama completo.
No debe resultar sorprendente que el H no presente líneas de
absorción siendo que se está seguro de que es el elemento más abun
dante. La razón es que el H interestelar debe estar en su estado más
bajo de energía y por lo tanto será capaz solamente de absorber en el
ultravioleta lejano (serie de Lyman). Toda esta parte del espectro
es detenida por la atmósfera de la tierra y no es accesible por ahora
a la observación. No cabe duda que las líneas de absorción del H
interestelar deben ser fuertes y definidas.
- 24 -

�(X ora^

______ ___ T
TI1

^z

*

ea aisg 'saaqij sauoapaja
uopjosqB ap ajnaioijaoa jap aojBA ^a opBp Bq fl aajdtnnajL
*T_Y on X f_x aaaJBdB 'aA as
oino^ 'oinairatoafoaua jap sopBAaasqo saaojBA soj uoo ounSjB opoxn na
asjBqpuoa apand ou 'sBjnaajora X sotnojB aod umsnjip b[ BJBd BpijBA
sa anb 'Bjntnaoj Bjs^ *gnia aod SBjnoijaBd ap oaauínu ^a sa ^ apuop

rl
ap aoipui ja A 'znj bj ap Bpuo ap pniíSnoj bj b noiDBjaj na SBuanbad
Xnta SBjnojuBd na a^naisisuoa oipam nn ap ^j noiajosqB ap aanaioijaoa
ja aj^ua uotoBjaj ajnainSis bj ofnpap oaisij a^s^ EI-qtajXB)j
b naqap as sBsonininj sBpuo ap uoxaBSBdoad bj na SBotjajsa sB
jod Bpianpojd uoiDBqinjjad bj ajqos sauoiaBSiisaAní SBjanii^d
•Xaj
Bsa b opjanaB ap znj bj apnnjtp jBija^Btn ap odij anb jaA ap b^bj^
a^ 'i-X ^p napjo jap sa oiuainnoafojna ap Xaj bj anb BJisantn bau
-oajas noiojosqB aod sBppafoana g sBjjaa^sa sbj ap oipnisa j^ (q
•BSBm ap npio
-aosqB ap so^jb Xnm sa^nataijaoa opnsp 'BDBdo a^uauíBnins sa 'jBptojoa
opB^sa na 'BpipiAip a^naniBntj BijajBni 'oiqniBa n^ 'oiaBdsa jap jBaanaS
uoioJosqB bj b ajuamajqBioaadB ainqtjjnoa napand on sasB soj anb
opom ag 'f o ap uapao jap a^naratpoo nn Biipna^ opBzinot aiuaniBi
-ajdmoo onaSoaptq ja anb sBaiuaitn 'qoj; ap napao jap 'jBja^saaa^ni oía
-^dsa ja na 'sa a^uaiaijaoa oqaip anb soniBAjasqo T_mj,_raa sanoisnam
-ip ap ttBSBtn ap noiaaosqB ap aiuaioijaoa,, pBptjnBa bj sommijap is
'oiaaja ngj *aoXBUi saaaA ap sajim soqanuí pBpisnap Bun BtaB^tsaoan as
'od^j/SBm j; ap napao jap Baa anb soratCip bX anb 'BAaasqo as anb notaaos
-qB bj apnpoíd Ba^d 'osoasBS opB^sa na BaaiAn^sa Btia^Bm bj Bpo^ i^
•ainBiaodniT Xnra sa aiitntj pBpisuap bj ap noiaBmnsa Bjs^j c'ma/ni9
^í5_0T X anb aoXBtn aas apand on Bjsa anb opnBjjBq 'ooiiobjeS onsjd
ja na jBja^saaaini BtaaiBm bj ap Bipatn pBpisnap bj ajnanraoiaadns
opB^oaB Bq 'sBainiBuip sanoiaBaaptsnoa na asopnBSBq zx ^JOQ (b
•B^iAaa BpidBa somaaBSBd saq UBjaisa
-aajm oxaBdsa jap a^Bd nBinaoj 'sajBnptAipni SBjnaajom o somojB boj
anb 'a^nainSisnoa aod 'aoXBm oqanm ooboib^ ap SBptjos SBjnatjaBd anb
ap noiaaiAnoa bj opBXods nBq soqaaq soa^Q 'ai^Bitaxa Bjjaaasa bj ap
jb oajinapi sa oa^aadsa oXna X 'naqiaaa anb znj bj a^fajjaa b uB^innj as
anb 'ajqBiaaad^ onBniB^ ap SBjnapaBd aod SBpBtnaoj nBjsa anb opnBoi
-8om 'notxajpa ap SBsojnqan sbj ap BaaaaB TT aaqdijg ap sanoiaBAaasqo
sbj UBoinanaua as sa^nB^aodmi SBnx sbj aajn^ *oqoaq a^sa ap opB^uas
-aad UBq as eBianapiAa 8Bqonj^[ 'SBpyjos SBjnojiaBd naiqniBi oms aBja^sa
-aajnt otasdsa ja na Ba^nanana as anb oj sb8 a^uaniBjos sa ou oaa^

�y como el segundo término del paréntesis es del orden de 10 ~5, la
difusión de la luz por electrones libres puede ser considerada inde
pendiente de la longitud de onda. En esta fórmula, como es corriente,
e es la carga del electrón, m su masa, c la velocidad de la luz y h
la constante de Planck.
Vemos entonces que tampoco este proceso puede ser causa de la
ley de enrojecimiento observada. Por otra parte, el coeficiente de
absorción de masa para electrones libres es de 0.216 o sea muy infe
rior al observado.
c)Podemos, por otra parte, fijar un límite superior al radio
medio de las partículas productoras de la absorción. Si consideramos
que la absorción es debida solamente a la sombra arrojada por par
tículas de igual radio, es evidente que el coeficiente de absorción
estará dado por jta2N. Tomemos el valor de la absorción deducida
por Trumpler 15 que es de 0.07 mag/kpc aproximadamente. Sean Io.
I, las intensidades de la luz después de haber atravesado una lon
gitud li (un parsec en este caso). Por definición de coeficiente de
absorción se tendrá que cumplir

I
— = e-^*21. = 2.512o-7(I — 8)
lo
y tomando logaritmos decimales resultará evidentemente
— 2.5 Njta2l,lgi0e = — 1.086 N^2l¡ = 0.7

(I — 9)

Admitiendo el valor límite de Oort para la densidad deberá cum
plirse

4
3 X 10-24 gr/cm3 = N — n a3s(I — 10)

3
donde s ^ 5 es la densidad de la partícula. De (I — 9) y (I — 10)
resultará
a = 10~2 cm

que es un límite superior para el radio promedio de las partículas.
Sin embargo este valor no está de acuerdo tampoco con la ley de
enro j e cimiento.
d)Un procedimiento más correcto para determinar los tamaños
medios de los granos lo da la teoría de Gustav Mié.16 Esta teoría
fue considerablemente extendida por Debye 17 y también por Schalén.18 Nos limitaremos a exponer brevemente su fundamento y sus
resultados esenciales.

- 26 -

�- LZ [ ap pijaiBiu pp sboisjj sBorjsjjaiDBJBO sbj ap upiaunj
na B^napjBd b^ ap eaijajsa aiaijjadns B[ ap o^und Bpea ua soapauScui
X soa^naap sodniBa soj ap saiuauoduioa sb{ ap saaopA eo| uBj^nanaua
as saiuaipuodsajjoa sapiauajajip sauoiasnaa sb^ opuaiA[osaa X '[Bsn
buijoj b^ ua aiuauipuoiaaA sB^iaasa UBisa (^-[ — j) sauoia^naa sb^
•^ijaiBui pp saijjaadsa pBpiAi^anpuoa ^\ o A
Baijjaapxp aiuBjsuoa b^ 3 'B3TpuBui pBpijiqBauuad b^ sa d apuop

(a 1j
a \ = hv A

o
h^í=
a\/ a

* jjtí — g ' ^3 = q ' ^0 = f anb opuBpjoaaj X

1= HV A= 3V A
I

-f m f

*-gG I
ap sauopBnaa sb^ oduiBa pi b opuBagdy

= H[
oaxpoijad oopauSBui X oa^ioap
oduiBO un aod opBjuasajdaj Bisa oapBuioiaououi zn^ ap oXbj uq

*()A
-unj v\ ap uotOBuiuiiaiap ^\ Bsaja^uj 'SBuanbad ubi SBpiaruBd
a^uauiBsojnTj Bjcanj BOiapraoa Bando B[ is Bijaojafa as anb
X BpajjjBd B[ ajqos aajafa as anb q \u^i uoisajd b^ aj^ua uopBpj

(II — I)

= ()A

a
uopunj B[ BJoqB soraBuijag

un

opuais '

X

=

soraajtiutjap X

ajuanj B[ ap BiSaaua ap pspisuap — [
b oipBj ap oubjS un ajqos uoiasipBj ap uoisaad — q
B[ ap oipsj — b
BiniBpuamou oraoa

�Pero la relación entre el flujo de energía y los campos eléctricos
y magnéticos está dada, como se sabe, por el vector de Poynting.

S = — É A H(1 — 13)
4ti
De los valores calculados de E y H para cada punto de la su
perficie esférica es posible, por la ecuación (I — 13) calcular la
energía en el punto correspondiente y luego, teniendo en cuenta
el efecto de fase, que introduce un coseno al cuadrado, e integrando,
obtenemos la presión total debida a la luz en la superficie consi
derada.
De esa manera, y luego de algunos cálculos laboriosos, se llega
a los siguientes resultados:
Para partículas muy grandes en relación con relación a, se tendrá

V(a) = 1
Para partículas muy pequeñas con respecto a la misma magnitud

14
V(o) = — a^

3
Para partículas intermedias de radio del orden de la longitud de
onda de la luz, tenemos las siguientes tablas de Debye:

TABLA III
V(a) para partículas reflectoras
a

V(a)
a

V(a)

0.0
0.00

0.2
0.05

0.4
0.16

0.6
0.55

2.4
1.46

2.8
1.35

3.2
1.26

3.6
1.20

0.8
1.78

1.0
2.45

1 .2
2 .31

1 .6
1 .93

2 .0
1 .67

V(a) para partículas absorbentes
a

Vio)

0.25
0.25

0.50
0.9

0.75
1.4

1.00
1.8

1.5
2.0

2.00
1.8

2 .25
1 .5

Reproducimos en la fig. 3 las curvas construidas sobre las bases
de las tablas anteriores. Vimos que para granos pequeños V(a) es
proporcional a a, caso que es de extraordinaria importancia porque
- 28 -

�- 6S -

(91 — I)
saano^ua Bjas (y 'B)^ bsbcu ap upiaJosqB ap a^uaiaijaoa
asa
aiuanresiaajd ap oasdo oasip un omoa zn[ b[ BiaqjosqB ojubj o[ jod A

(SI —I)()AA * = J
OtpBJ
ap oun ouioa Bjjodraoo as 'b oip^j ap oasdo oasip un omoa a^uapiom
zn[ B[ b aiuajj asjBjaoduioa ap j^Sn^ ua 'B^nai^jBd B[ anb Bjjsanra son
(\\ — j) B[nmjoj B^ jod Bp^p ()^ ap uoiaiuijap b^ 'oiaaja u^ -bsbui
ap uoiajosqB ap aiuaioijaoa \b ajua^u^iOBj BjoqB iBSBd somapo^
•sopiaouoa sop^aijiuSis so[ uauaij
sajuBjsaj sb[ A 'upiaasajaj ap aaipuj p sa o)/o 13/V = ^[ apuop
(ap paj aued boijiuSis ^j)

f Z + zSL "^
I

saiuaqjosqB a)uamB^aapad SBjajsa ap osea p Bjed 'o^aaja ua 'BJ^uana
-ua ag uBp^sajaiui oíasdsa p ua e^uasaad as anb p aiuamBsiaajd sa

BJBd *n ap uoiDunj aa ()^ ap 'na^eqag ap sbajii^ —

CT5t

//

r

y¡

�y si sustituimos V(a) por su valor (14)
- i _ N2 "I

6jt
k(a, X) = — Im
sX

(I - 17)
_N2 + 2J

Análogamente, para un dieléctrico se encuentra
32jt4a3

N2 —1

k(a,X) =

(I - 18)
sX4

__ N2 + 2 _

siendo en este caso real el índice de refracción y no complejo como
en el caso anterior.
Se ve que k(a, X) varía como X"1 en los metales, si despreciamos
la variación de N con X.
Cuando a ^ 1, el cálculo efectivo es muy complicado, pero lia
sido realizado para algunas sustancias. Tomamos de Greenstein 9 una
tabla de valores

TABLA IV
Coeficientes de absorción de masa, k
en cm2/grn; X = 4400 angstroms
Radio del granoDieléctricoMetal

e =

4.4 A

14
44
140
440

1400
4400
14000
0.00044 cm

0.0044
0.044
0.44

N = 1,27 — 1,37 i

0.006
0.18
5.6

38000
38000
38000

180
5600
35000
140000

42000

22000

1400

7000
710
45

350
40

46000

21000
5600

3.5
30

-

2.5
0.2

�- 18 '(S6I
-iuq 'm^uiouojjsv

J ^1¡S
ap uopunj ua ())

LZ ^Z \Z 9t 1 ^l 6 9

O

^^

yMÍ

BjpUd]
^s o8an[ '()AAB = ^ OA^oaja oipej un cj^iAm is ouioo Bjaoduioa
38 e^naijjBd B[ 3nb o\ 38 4jiosp sp souiBqBOB ^nb o^ aod oi^^
•OUBJS [3p ^SJ3A9UBJJ UOID338 B{ B38 O '^BK 3JU3UI31U3piA3 BJJ38
Btutj^n B^s^ 'sju^pioui uopBipBJ B[ opuB3nbo[q ^^usraa^duiie BaBnjOB
OUBJ^ [3 18 BJ^I1SIX3 3nb U\ Á B^3pBpJ3A UOIOJOSqB B[ 3J)U3 3JU3IDO0 [3
oraoD auipp ag ()) BiDU3ioij9 ap joiobj ^3 Bjoqe soiuBoznpoajuj
zn\ v\ ap upisaud A oanbojq 'oiuaiwpaunasQ

8B^ uod a^duino 'j3 jod Bpionpsp '[Biousuodxs odij ap soipBj ap
uotanqiaisip ap Áa\ Bun uoa 'soubj^ ap Bpzara B[ anb Á 'uiojjs^ub OOOf
so[ A 0003 80l 3J[Jua opipuajduioa oip^j ap soubjS jod BpBsnBa Bisa
uoiauíixa B[ ap &lt;^^ g¿ [3 anb SBuiaps BJjuanau^ 'soaraiaa^aip a^uaiu
-[Biauaea nos soubj^ so^ anb auinsy #6oubuibi soiuijsxp ap soubj^ ap
SBpzatu ap oipaui jod BpBAjasqo oiuaxuiiaafojua ap BAjna b[ aBjuasajd
-ai ap o^bjj ex^8!11!! aP UBA 'sou^*1^ sojsa ap Biauaiaija bijb b^ b aqap
as ejes i\ ^ n uoa soubj^ so\ ap sb^ b sajuBfaiuas sapBpaidojd auarj
Bpzaui B[ anb oiad soubuibi X sodt^ soqanra ap sou^aS ap B^azara Bun
a^sixa anb 83 Bjjnao ajuauía^qBqojd anb o^ qB^aru un ea ^os \a ua
0009 U3 oxuojb un o^og *oqaq [ap X ouaSpjpxq ¡ap auijoua BiauBuitu
-opajd Bun Bjjsanxu os^aAiun [a ua sodjano so[ sopoi isBa 3p stsi[bub
un anb opBp 'jiiixupB ap [pjjfip s o^sa oaad — soai[Biaxu uos uoxaaos
-qB B[ ap saiuBsnBa soubjS so[ anb 'aA as anb o[ jod 'BiaaaajB^

�Reproducimos de Trumpler14 (fig. 4) la variación del factor Qía)
para una esfera dieléctrica de radio r e índice de refracción N = 4/3.
Se ve que para a relativamente grande, Q(a) tiende a 2. Esto nos
permitirá, en algunos casos, considerar que la extinción es del orden
de dos veces el bloqueo geométrico, sin cometer errores serios.
Distribución de la materia interestelar
Una característica fundamental que surge del estudio de la ma
teria interestelar es su distribución notoriamente irregular. Entre los
últimos estudios relativos a este problema se encuentran los de Bok,20
Donn10 y y Binnendijk21 cuyas líneas generales pasamos a exponer.
Donn se basó fundamentalmente para su trabajo en el estudio de
la multiplicidad de las líneas interestelares que aparecen en mucbas
estrellas. Binnendijk, por su parte, discutió la intensidad de las líneas
interestelares en comparación con la intensidad del enrojecimiento.
La primera, como sabemos, es producida por los gases; la segunda, por
los granos. Encuentra, para la intensidad equivalente de las líneas
interestelares K y D del Ca y Na las fórmulas
K = 0.18r + 0.7E
D = 0.27r + 1.0E
donde r es la distancia en kpc, y E la magnitud denominada "exceso
de color'* de la tabla de Stebbins,22 o sea el índice de color de la
estrella individual menos el índice de color correspondiente a la clase
espectral a que pertenece la estrella. La intensidad está dada en
angstroms.
Las conclusiones de estos dos investigadores son que existe una
nube gaseosa continua que llena toda o la mayor parte de la galaxia,
pero que presenta fuertes fluctuaciones de densidad de carácter esta
dístico.
Esta nube participa en la rotación general de la galaxia, como
cabía esperarse, lo que se demuestra observando que la línea inter
estelar más fuerte, en el espectro de cualquier estrella, sufre un corri
miento de Doppler que responde a la fórmula de Oort23:
v = r A sen 2(1 — l0)
De acuerdo con esto, las concentraciones de gas no tienen un
tamaño o forma definidos. Las nubes discretas consisten de gas y par
tículas de polvo; entre las nubes, el continuo gaseoso permanece, aun
que más rarificado; pero no hay continuo de polvo.
En el continuo gaseoso se produce turbulencia. Esto era de espe
rar, ya que el número de Reynolds 48

pvd

- 32 -

�- 88 "(0S6I 'Sbzdpq pun uapsaag 'j
qi ^araajs^suj^js pan auasi^,, 'as^Dsg j^ unSsg) -¡os pp sspup
sb[ as oaipBpüi oaBfd p as 8Binaso ssqna sbj sp uppnquisiQ —

u^q QS ^[^9|j ^ ^[og loxjajuí otnaj^x^ p ug -BpBUI9a}X9 69 SB¿ Á OA[od 9p S9UOIDBJJU9DUO9 SBJ 9p OUBUIB)
oajod dp sauopnujudouoo svj ap ou

•sbS 9p p^pisu^p
OA[od 9p 89qnu sb[ 9iib

U99sod 9nb sb^ U9iqraBj nos
9p Bjgnj 'o^aBquig ais

pp oj^o p o^und un op
69 JOpA 9)89 'SOtUTlodoJ 'OJ9d ^QOI 9P U9pjO PP ^ ^P JO[BA Un
-npgp Bq ^z^níT 'otpora JopA ns JBpo[B9 ^pond 96 'oSjBqui9 uig
•OI9BdS9 p U9 9JUB1SUOD OUnp OpOUI 9p 69 OU

= A

(sbS) d
OApd pp A 6b8 pp
89pBpi6U9p 8B^ 9JJU9 UOlDBpj B^ 'upiSnpUOO B^S9 UO9 OpJ9n9B 9Q
*B9^9B[B8 UOTDBJOJ BJ 'O^SIA 6OUI9q OTUO9 49jdui9I8 9nIS 9)UB^JOduiI SBUI
B9UI^ ^\ OJ9^ 'J9^ddoQ O^99p p 8Bpiq9p 48B[[9JJS9 SBUnSyB U9 UBAJ98qO
98 9nb 8B9my 9p pBppiydiqnuí By UBp gnb SBy uos onb sgyBOoy 69^U9ijj
-oo 99npoj)ui BiDuoynqjn^ Bjsg "0002 an^ Jo^bui oqonm 'ojyB Anuí 89

�la atención sobre la existencia de "glóbulos", pequeñas nubes oscuras
de forma aproximadamente esférica, de un diámetro del orden de los
0.03 pe. o menos. Un examen de las fotografías de la Vía Láctea del
Atlas de Barnard muestra en las regiones de Taurus y Ophiuchus,
filamentos de unos 15" de ancho. Tomando la distancia de las nebu
losas como de 100 pe., resultarían dimensiones del orden de 0.5 pe.
De este tamaño más o menos deben ser las manchas aisladas que
aparecen en muchas partes, contra el fondo estelar.
Por otra parte, en las figuras 5 y 6 de esta publicación, vemos
que los tamaños de algunas de las nubes como las de la región de
Orion y Monoceros, y las de Cepheus y Cassiopeia, tienen dimensio
nes lineales que se aproximan al kpc. Esto muestra que hay una va
riación casi continua en los tamaños de las nubes de polvo.

Fig. 6 — A la misma escala que el dibujo anterior, hemos superpuesto las concentraciones de estrellas B en las vecindades del sol, adaptadas de un mapa
de Bok. (B. J. Bok, "The distribution of the stars in space", University
of Chicago Press, 1957).

�- 98 •]; = g oqaaq Bq as apuop 'uuoq ap ofBqBJj [ap
naiqniB) 'a^uaingis BjqBj B[ ua uBjjuanoua as ^[ ap sajo[BA sounájy
s
— si-Oí XZ =

gdy
fl_0t = B opuapBq A sauoisajdxa ss^sa
opuBuiquio;} -oubjS [ap p^pisuap B[ sa 'oqoip somaq vA ouioa 's apuop

jod opsp BJB^sa '^y[ 'gina jod
soubjS ap ojauínu [^ #sajB[iuiis SB[nuuoj ubsii tg js[iijj ap ub^y A og qog
•oasjBdo[iq Jod sapnjiugBiu ua Bot^Bjgoio| uoiauíjxa B[ sa gdy apuop
SdV 95-01 = 0

B[ Bsn uuoq souBjg so[ buijoj anb Bija^Bui B[ ap pBpisuap B[ bjbj
*sa[Buoiodaaxa sosbd ua joIbui saaaA \ixn BjSBq o QOI
^0X jas ojauínu ajsa SBSuap sbui saqnu sb[ u^ *guia/jg ^s_0I X
ap sa sasBg so[ ap o^mifuoa [ap Bipaux pspisuap b[ 'uauínsaj u^
9-01
9-01
9-01
9-01

p^pisuaQ

SL3
aijnzy
OISBJO^
ouagoj)i^

9-01 X f
9-01 X Z
800'

100
01

OIUB}IT

guia/souiojB)

OJJOIJJ
oipog

PFD
ouoqjB^)
ouagjxQ
ouagojpijj

(gtUD/sOlUOJB)
SB^

pBpisuaQ

(oiuuoq ungag) 'jvjajsdjajm oiovdsa \^ ua sasnS ap mouvpunqy

a viavx
•(uuoq ap oj*BqBJ^ [ap BpjBj^xa) B[qBi ajuaingis b[ ua 's
sbui sassg so[ Bj^d 'BpB[[Bjap Bj^uanaua as bis^ *sajB[a^saja)ui
so[ ap Bipaui p^pisuap B[ JBuiuiaajap opipod u^q 6S uoisag A 8S uajg
-uioa^g i^'aAtijjg 0S'uiBqunQ 'ojuairapaao ap BAjna B[ ap Bjjoaj B[ uoa
oiunf 'uoiojosqB ap s^auq sb[ ap sapBpisua^ui sb[ ap sisi[bub [3q
uvjaisauajw oiuajvtu vj ^p pnptsuaq

�TABLA VI
Partículas sólidas en el espacio interestelar. (Según Donn)
RegiónExtinciónDensidadN

(mag/kpc)(gr/cm3)
Brillante, uniforme0.50.5Xl0~26
10"12
Gran nube1010"252X10"11
Concentración
densa100010~232X1O~9
Obsérvese la enorme extinción (1000 mag/kpc.) de la^ concen
traciones densas que equivalen prácticamente a un bloqueo total de
la radiación incidente Sobre este hecho tendremos ocasión de insistir.
Interacción entre gases y granos. Evolución de los granos
Sólo diremos unas palabras de este tema, de importancia cosmo
gónica fundamental pero cuya consideración aún superficial nos lle
varía muy lejos de nuestro objetivo.
¿Cuál es el origen de los granos cósmicos?
Las dos líneas más importantes de pensamiento a este respecto
son, por un lado, los trabajos de los astrónomos holandeses ter Haar,32
Kramers 33 y fundamentalmente Van de Hulst34 y por otro lado los
de Cernuschi.35
Van de Hulst supone un proceso de condensación de los gases
interestelares para formar granos. Se funda en experimentos de Roberts36 que trabajó en condiciones que difícilmente podrían asimi
larse a las existentes en el espacio interestelar. Cernuschi, por otra
parte, deduce de consideraciones teóricas que los granos, lejos de
estar en formación, tenderían más bien a evaporarse; y que los exis
tentes deben haber sido formados simultáneamente con las estrellas.
El trabajo de Donn10 acepta las ideas de Cernuschi como las más
plausibles.
El hidrógeno en el espacio interestelar
Ya hemos dicho que se encontraban líneas de absorción del hi
drógeno interestelar en el espectro visible, debido a la interposición
atmosférica, que absorbe toda la parte del espectro de longitud de
onda X &lt; 2900 A. aproximadamente.
En cambio Struve y Elvey 3T descubrieron en 1937 débiles líneas
de emisión del Hidrógeno en zonas de la Vía Láctea donde no se ha
bía observado nebulosidad alguna. Tal cosa cabía esperar, en efecto,
ya que una vez separado el electrón de un átomo de hidrógeno por
un cuanto de radiación de X &lt; 912 A, este electrón podía, al encon
trarse con un protón, caer hasta la órbita más baja, emitiendo conti- 36 -

�•Bapdo uoisiuia ap SBsojnqau sBpiaouoo sbiu sbj ap SBunSjB b aSuip
as BuajuB bj opuBno 'ajuamajqBjapisuoo Bzjanpj as 'ajjanj sbui aa^q
as upiaBipBJ Bjsa anb opBJjsomap u^q 8e3poppBjj X uaBjj ap soip
-tusa sog 'eixbjbS Bidojd BJ^sanu ap auaiAOJd anb 'tna "[ ap Bpno ap
pnjiSuoj bj na uoiaBipBj ap onuijuoa opuoj nn ojdraafa jod Xbjj
•Btanaio
Bjsa ap saj^nsn sojuairaipaoojd soj noa sajqBjaajap 'sajBipBj Bpuo ap
sapnjiSuoj ua uBipBjjj saaaA b á 'oiaaja asa uajjns JBp^sajaiui opBdsa
pp sauojjaap so-q #uopBja[aaB b^ ap apuadap Bpuanaajj BXna 'Batjan
-SBraoijoap uopBtpBi a^ima opBjajaaB uojpap opo^ anb somaqBg
wiiuououisvotpvd v\ uod vpnuoio^odoud
m viddjniu vj ^iqos upi^vuidofuj
•jBnstA bj ap oSjbj oj b SBpBaojoa
TIH ^^oy^aj na uaonpojd as -^^Aj^ X aAnjjg aod SBpBjjBq upísima
ap SBanij sbj anb 'jpap ap soniBqBOB anb oj lod 'apuajdmoa ag
•sod o^ soj ap napjo jap sa bX og
Bun na ísad QOT soI 9P ^apjo jap sa &lt;jq odij ap Bjjajjsa Bun jod Bp^ziu
-oí Bjajsa Bun ap oij^bj ja anb BjnajBa ag "Buanbad sbui ajuaraBpidBJ
aoBq as BpBzraoi noiSai bj jBJiaadsa odi^ J9 bzubab anb Bpipara y
•ojjnau ona^ojpiq ja a^uatna^janj jBniraopaad b BJBzadma
*a^uB^suoa sa sauoisijoa jod uppBniqmoDaj bj anb SBJiuaitn BiauB^sip
bj ap opBjp^na jb BSjaAui uozbj u^ ajuatuBpidBJ asa noiDBipBJ bj ap
pBptsuap bj oraoa 'BpuBjsip BpBuirajajap enn BpBs^d 'anb X (jjj^ ^ojS
-ai) sopBziuoi aiuaniB^ajdmoa isbo UBJBjjBq as onaSojpiq ap souio^b
soj anb ua Bapajsa a^uaiuajqisuas uotSai Bun Bjq^q souBjdmai sajBJ^
-aodsa sodti ap SBjjajjsa sbj ap BDjaa anb aonpap as o^sa opo^ a^
•oiqjosqB bj anb ouiojb jb opuBziuoi
BpiqjosqB jas ap sa^uB b^joo aiuatuBAiiBjaj BiauBisip Bun opBdsa ja ua
asjaAotu Bjpod BpBjia BqijJB bj anb jouara Bpno ap pniíSuoj ap znj ap
o^usna un anb aonpap as anb oj jod 'jBjaisaiajui oua8ojptq ja jod
BpiqjosqB ajuauíBpiAB sa y ^J5 &gt; y ap BjajoiABj^n uoioBipBJ B^

IIH ^ IH
oíosdsa
ja ua ajuBpunq^ sbui jBijajBtu ja sa ouaSoapiq ja anb sbui zaA Bun
Bj^sanraap ojs^ ^Joq ap a^iiuij jb ouBOjao Jioap sa ^^_0T X
9P
uapjo jap sa Bjja anb Bj^uanoua as íBrajoj oj anb jBija^Bui jap pspisuap
bj jionpap somapod uoisiuia ap SBauíj SBqotp ap pBpisuajui bj ag
ouaSojpiq jap upísima ap s^auíj sajqBjoaiap uos anb sa osa jod X íoidoo
-soJioadsa ja B^ssq 'BpBjsajora jas uis ouiuibo ns Bjjtn^as 'jBjajsajajuí
oioBdsa jap sauoioipuoa sbj ua ouaSojptq ja BJBd ajqiqjosqBui ajuara
-BaijoBjd sa oraoo 'djj Bauíj Bg -g opuBp Bjaraijd bj b BpunSas bj ap
ja^o ajuarajBuij X (jj) JauíjBg ap Bauíj Bun opu^p BpunSas bj b
oSanj JBSBd íoCojjbjjui ja ua uaqasBg ap onuijuoo un opuaijiraa Bjiqjo
bj ua ja^a 'ojdtuafa jod 'zaA ns b Bipod ojad íuBiuXg ap onu

�Esta radiación proviene casi seguramente de transiciones entre dos
niveles energéticos del hidrógeno muy alejados del núcleo (las llama
das "free-free transitions" porque en realidad el electrón no salta
entre dos niveles fijos sino que describe una órbita hiperbólica con
foco en el núcleo, y emite radiación), en nubes de hidrógeno ioni
zado. Aún antes de que su presencia fuera observada, la existencia de
estas líneas había sido predicha por Greenstein.38 No se ha explicado
todavía por qué razón esta radiación es mucho más fuerte en las
regiones del centro de la galaxia, puesto que hasta ahora no se ha
encontrado ninguna evidencia de que cerca del centro galáctico la
cantidad de hidrógeno ionizado tenga que ser mucho mayor que hacia
afuera. Bok38 dice que quizás nuestra galaxia sea algo parecida a
algunas estudiadas hace algunos años por Seyfert y Minkowrki, que
notaron la presencia de fuertes líneas de emisión cerca del centro de
algunas galaxias, lo cual indicaría precisamente condiciones favorables
para transiciones "free-free".
Pero quizás el más espectacular descubrimiento de la radioastro
nomía haya sido el estudio de la línea de 21 cm. del hidrógeno neutro.
La radiación de que hablamos se origina en la transición entre
dos niveles hiperfinos en el nivel de Lyman del hidrógeno neutro;
la energía del átomo de hidrógeno es ligeramente mayor cuando el
vector rotación del electrón es paralelo y dirigido en el mismo sen
tido que el del protón, que cuando están dirigidos en sentido contra
rio. La línea de 21 cm. se origina cuando pasa el átomo del estado
de más energía al de menos; una absorción significa el pasaje con
trario.
La línea de 21 cm. fue predicha en 1944 por Van de Hulst en
un coloquio; y recién fue descubierta en marzo de 1951 por Purcell
y Ewen, de la Universidad de Harvard.38
Ya hemos hablado del hallazgo, por Struve y Elvey, de líneas de
emisión de Balmer en el hidrógeno neutro; pero estas líneas eran
de resonancia, es decir, provenían de recombinaciones entre un elec
trón que había sido arrancado por una patente radiación, y un protón
libre. Quiere decir que la mayor parte del hidrógeno de esa nube
estaría ionizado, porque de lo contrario no habría energía suficiente
disponible como para llevar electrones a números cuánticos de tres o
más, para permitir luego la emisión de Balmer. Las observaciones de
Baade en M. Wilson y Morgan en Yerkes 38 mostraban que las nubes
de hidrógeno ionizado se encontraban solamente a lo largo de los
hrazos espirales de las galaxias, y si bien se podía suponer que el
hidrógeno neutro llenaría el resto de la estructura espiral, no se tenía
prueba alguna de que esto fuera efectivamente así. Los trabajos de
Oort 38 iniciados hace pocos años, han realizado en este terreno pro
gresos asombrosos, y han demostrado fuera de toda duda la estructura
espiral de la galaxia. Esto fue permitido precisamente por el empleo
de la línea de 21 cm. ya que en efecto, las densas nubes de polvo
que nos nos permiten la observación visual de los elementos más
distantes, son atravesadas sin debilitamiento alguno por la radiación
de 21 cm. El trabajo de los astrónomos holandeses prueba la estruc- 38 -

�- 68 •aqnu B[ ap SBpaiiJBd sb{ SBpoi b asaapuaixa
aqap BuojBinns Bq *BnioB Bqa ajqos anb Bzaanj b[ lq X
Btursa-i B[ ap sBpBuapaooa sb[ ap ua8i.ro p BpuB^srp JoiaaA p *i opuais

ZZ
(Z — II)á X 'J ^

S

"~**T
Bpiqyjasa 6ouiapod (\ — jj) pBppnSí B[ anb ojBp sg *ppuaj
-od BiSaaua ns ^ X 'aqnu b^ ap pioj Baipma BiSjaua b^ g opuais
(i — ii)ü ZA — = Da
anb aaip puiA Burajoai (g
soraau
-odns anb 'sB[nat}jBd sbj ap Bun Bpsa ap bsbot b^ ra A 'pBpxsuap B[
ó 'notaBjtABj^ ap ajuB^suoa B[ ^) 'bsbui ns j^[ 'aqnu B^sa ap oipBJ [a
^ Bag 'ouqi^inba is^na ap opB^sa un ua aqnu B^ souiajapxsuo^
UBZqBUB B SOUiaJBSBd
anb sajuBsaiajuí souamouaj ap aijas Bun j^^n[ ueapua^ 'so^a aj^ua sb
pp Biauasajd u\ uis 'soairasoa soubj^ ap a]uauiB[os BpBuuoj
anb aqnu Bun ap Biauajsixa bj aiuaraBapa^odiq souiauodns ig
souvjS uod djuawnjos npviuuof aqnu vun ap oaiupai oiujxviu oy
sooiuispo souvuS snS uod vpniuuof aqnu vun ap oij.qijinb^^

ii axavd

•uoiaBsuapuoo B^ ap Buoai bj b
upiaafqo Bijas Bun sa B^s^ gg'uouaj^ *^j Á aauajMBg 4^[og opBJ^souiap
UBq o[ unSas 'ajjnao ou ojsa anb sa oijata o[ oía^ 'BpBzjojaj
as #uia \z ap Baut^ b^ ap púas b[ a^uamSisuoa jod A 'sbS ap
B[ na puoiajodojd o^uauínB un 'aiuamaiuaipuodsajjoa 'jaua^ UBjjaq
-ap *t4SBgajisaojoid,^ otuoa UBaapxsuoa as Biaoa^ Bqaip ua anb 'sBjnaso
saqnu sb^ ap ojjuap oApd ap pBpisuap buitxbui ap soiund so[ anb
iBjadsa Biq^a 'jbzi^bub b souiajBSBd oaod ap ojiuap anb Bijoai Oí.'aid
-diq^ A 6Ejazjidg ap uoiaBsuapuoa ^\ ap Bjioai B^ uoa opjanaB 3Q
•p^uauíBpunj ojund un ubjbjob 'opo^ ajqos A 'sajopBSrjsaAut sojsa ap
sopB^nsaj 8O^ sapjauaS sBaui[ ua ubuwtjuoo soaiuipnoJiSBOTpBi soip
-n^sa sog 'ojaadsaj p uuoq X ^fipuauuig ap sofBqBJj so[ ap opBpBq
souiaq bj^ *oioBdsa p na oA[od p X sb p aijua uopBpi bj anj *uia \z
ap Bauq B[ ap otpn^sa pp o^i^a b uopBpAaj aiuBiJodrai bj^q
•buibj B^sa ua
asjaaBq lod Bpanb oqanuí utib ojad BtxBpS bj ap sajoija^ut sa^JBd sb^
ua oi^nau ouaSojpiq ap pBppuBa ubj uatquiBj Bj^uanaua ag *oaiuaa
p JBps Buiaisis pp ^\ ap uapjo pp SBpuBjstp 'jpap sa 'oj^uaa pp
aasjBd 000^1 ^ 0009 9^U3 ^p sBiauBistp b BixBpS b^ ap piídsa

�Apliquemos este teorema a una esfera homogénea de granos in
terestelares, tomando el centro de coordenadas en el origen. Como
la fuerza es radial se obtendrá para un elemento de volumen

4
dF = r2 sen 0 dr d qp d 0 . — Jt r8 q2 G

3

2 F, X ^i = fdFXr.dr
Jv
luego la energía cinética total

8
i/2 2 n^v^ = — jt2 G q2 R5(II — 3)

4
pero — jü R3 Q = M, luego sustituyendo

3
13

M2

_ Q = _G—

210

R

Entre tanto, la energía cinética por partícula será evidentemente

Q
ec =

(II - 4)

4
— jtR3n

3
donde n ^ 10 ~8, es el número de partículas por cm3.
Consideremos por ejemplo que la nube está compuesta por par
tículas de hierro. El calor latente de vaporización del hierro es de
1100 pequeñas calorías por gramo, o sea 4.65 X 1010 ergs/gr. Para
evaporar entonces una partícula, como su masa es del orden de
10~15 gr, la energía necesaria será del orden de 4.65 X 10~8 ergs.
Todavía, la energía para evaporar un solo átomo será 109 veces menor,
ya que cada partícula tiene 109 átomos. Igualando la energía cinética
media a esta cantidad, obtendremos el radio mínimo que puede tener
una nube compuesta de granos, sin que los choques entre partículas
sean lo suficientemente fuentes como para empezar a evaporarlas y
formar gas. Se tendrá, igualando la expresión (II — 4), a la cantidad
de 4.65 X 10~14 ergs, y despejando después el radio, que éste resulta
R = 2.4 X 1015 cm.

- 40 -

��La velocidad de los granos sale inmediatamente de

V = v \

^ 60 cm/s

mg
Observemos entonces que la energía de los granos, que por el
principio de equipartición es también de 3.5 X 10~14 ergs, es muy
próxima a la necesaria para desprender algunos átomos de cada grano;
pero sin embargo el proceso de desintegración debe ser casi insigni
ficante. Averigüemos, en efecto, cuántos choques entre granos se pro
ducirán en una nube de esas características en la unidad de tiempo,
1 s. por ejemplo.
El camino libre medio entre dos choques entre grano y grano
es de

1
c.l.m. = — ^^ 1018 cm.
on
Si la velocidad de los granos es de 60 cm/s, el tiempo entre
dos colisiones será de 1.5 X 1017 s o sea que cada partícula chocará
en un segundo 0.65 X 10~17 veces. Como hay

N = -3tR3n ^ 1.2 X 1049 partículas

3
se producirán por segundo
0.65 X 10~17 X 1-2 X 1049 = 8 X 1031 choques

siendo k = 1.38 X 1O"10 (unidades CGS) la constante de Boltzmann. El primer
miembro es conocido. Sustituyendo y despejando resulta T = 170 ?K.
Spi'zer M encuentra valores precisamente de ese orden, partiendo de considera
ciones distintas.
Otra verificación de la temperatura de la nube puede ser la siguiente: ten
dremos en cuenta que la nube, con 10 átomos/cms y temperatura T, debe estar
en equilibrio con el exterior, con 1 átomo/cms y temperatura de 10 000 ?K. Se
cumplirá entonces que el número de átomos que deja la nube es igual al número
de los que entran. Los que van de adentro para afuera son nivi, y los de afuera
para adentro, neve. Pero

/ 3i 3
mvi = ni \ — kT,n.v. = n. \ — kTi
2.2
y como admitimos n. = 1, ni = 18, T. = 10 000 ?K se obtiene Ti =100 ?K. Si
tenemos en cuenta que hemos trabajado con órdenes de magnitud, la coincidencia
es satisfactoria.
Con este valor de Ti, la velocidad de los átomos da del orden de 10* cm/c.
- 42 -

�- 8^ -

jiqíjasa
BJpod as 'Bó = tan anb opuBpjoaaj 'aiuauqBui^ *g jod psppuBa Bsa
jipiAip anb BjqBq 'Bj9inb[BnD jas apand sanboqa sox ap upiaaajip b^
00103 •Atna^jjB^^ ^p ^jas oubj \9 bjjuoo so^a ap sanboqa soj b opiq
-ap ojuairaiAoui ap pBppuBa B{ ap uoiobijba b^ 'aiuaiuBapsBxa usaoqa
so[[a anb opuaiuodns X 'soiuoib uj^ztbu Bjq^q oía^dsa asa ua i^^^u b
[BnSí opBdsa un odiuap ap pBpiun b^ ua 'BjajJBq '^ pBppopA Bun b
BZB[dsap as oiuoo oaa^ 'UBiJBsuaduioa as 'sotuo^b so[ b optqap sopB[
sopo) ap Bjjiqíaaj anb sanboqa so[ '^iaouiui BjaiAnjsa oubjS p ig
•a &gt;&gt; ^ anb (BiJaxa sa anb bsoo)
sotuBSuodng #aqnu bj ap oaituo}B ^ijaiBtu pp pBpisuap tb\ bó 'gtuo jod
souioiB ap ojatunu p u 'aqnu B| ap oj^uaa pp ^[ &gt; j BiauBjsip Bun
b bijojbjiabj^ uoiaBjapaB b^ 8 'souiojb soj ap pBpiaopA X bsbui b[ a
X Bin 'pBpioopA ns ^ 'oubj pp bsbiu b^ stu ajdtuais ouioa usag
•aqnu B[ ap OJjuaa p Bia^q
ns ua JBzusap Bjpod oubjS a^sa anb buiixbui pBpiapA B[ jb^
-na^BD souoiuB^uodojd X 'opBjapisuoa sotuaq BjoqB Bjs^q anb sb[ otuoa
aqnu Bun ap joija^uí ¡a ua oaitusoa oubjS un BjoqB sotuauío^

aqtiu vun ap oujudp B^qtj vpjvo ua ouvjS un ap pnpioojaa vj

b^ '^
as Bipatu pBpiaopA b^ SBUiapB 0U103 "uozbj Bsa jod saaaA
01 BJBjapaB as osaaoad p ojubj o^ jod X 'qx ^od BJBaqdnxnuí as
soubjS so^ ap Baiiauía Bjjaua B[ 'oiquiBa na ísoubj^ so[ ap Biauanjj
-ui b^ ap BsnBD b 'a^uauía^BiaajdB BJinuitusip ou aqnu B[ ap pjoj
pBpisuap b^ 'gina/oiuoiB x 9P p^pisuap Bun BJBd oxdtuafa jod opapa
^a souib^bjx 'opidBj sbui Bjas soubjS so[ ap uoia^jodBAa ap osaaoad
[a *sb ap pnpiiuBa bx Bas jouatu oju^na anb SBtuapB ojBxa sg[
•soubj sox ap Baiputa Bi^jaua bx ajuatuaxqBiaaadB 'anboqa Bpsa
ua 'BiJBaijipotu as osBa otuiqn a^sa ua anb B;uana ua jauaj uis un^
'otuisijuax Bijas osaaojd \a isb unB ojad í joXbiu oqanuí Bas Bpipuajdsap
pspnuBa bx anb Ji^itupB sa oaiSox ox opuBna 'ouioib un aiuauíBps apuajd
-sap as anboqa Bp^a ua anb ojsandns souiaq anb asjBiafqo Bjpo^
•jBiaajdsap apand as X ojuax ajuaxuBpBuiaJ^xa
sa 'SBxnapjBd ajjua anboqa x^ aiuatuBAisnxaxa Bpiqap 'aqnu Bun ap
saxBn^aB sauoiaipuoa sbx ua uoiaBJodBAa bx anb Bj^santu oiBp ajs^
•soub 9lQX X 8 oBjuasajdaj anb 'sopun^as esQX X S'¿ soun Bas o

sanboqa csot X 9 =
sOI X e^Ot X Z'\
UBJBiisaaau as 'oxdtuafa Jod 'bsbiu ns ap pBjiiu
X SI SBl ^^jSajuisap b uaauBaxB as anb bjbj

�2
mgg = — jta2QaVv(II — 5)

3
44
Si sustituimos mg = — n a3syg — — ^ Jt r(Qa ~h Qg)

33
resultará aproximadamente, suponiendo s (densidad del grano) del
orden de 1:

10 G r a (Qa + Qg)
V(II — 6)
VQa
donde para el coeficiente numérico hemos considerado solamente el
orden de magnitud.
Esta ecuación muestra, como es lógico, que V es máximo para
r ^ R o sea en el borde de la nube.
En la tabla que sigue damos algunos valores de la velocidad V
para distintos valores de Qa y de la distancia r al centro de la nube.

TABLA VII
Velocidades de un grano en caída libre en una nube (en cm/s)
q. (gm/cm3)10~2310~2410-25

r(cm)
1018
1019
1020

103
104
105

102
103
104

104
105
106

Observemos entonces que estas velocidades son en muchos casos
superiores a las necesarias para la desintegración. Como la nube no
está en estado de flujo laminar sino que lógicamente se producirán
movimientos turbulentos, es lógico admitir que gran número de gra
nos llevando estas altas velocidades chocarán entre ellos, contribu
yendo así aún más a la desintegración.
Nótese además el tiempo enorme que tardaría un grano en re
correr dentro de una nube una distancia apreciable. Si suponemos
por* ejemplo una nube de 5 pe. de radio, y admitimos una velocidad
promedió de 104 cm/s (algo alta, como se ve), para recorrer la mitad
del radio resulta un tiempo de 8 X 107 años, como se puede verificar
fácilmente.
- 44 -

�vtazqdg uoa ozms
i janbB ap 'saiuBjjnsaj sauoiDBnaa sbj ap ajuain^isuoa jod Á
*SB9pi SBJ 9p pnjIJIlUIS BSOIJnD BJ JOd UOI0BJO3 B SOUIlfBJl BJ OJdd 'ODTJOl
-siq sajajm un aiuatuBjos ^oq auaij Bjjoaj Bjsa anb o^sandns jo^
•OUBIUOJM9U odj^ ap uppaBjjB Bun b
'sisajpdiq SBjsa uoo 'BqB^a^ 9g #bj^o b[ b Bun UBjoBq as anb 4tB^qiuos,?
v\ b opiqap UBjafBjjB as SB{noijjBd sop anb Bjausui ap 'opm^j ap
aiaadsa Bun ap noisaad b^ jod uppBjiABjS B[ jsaqdxa optpuaiaad Bjq^q
t^ aSBg a^ 'HIAX [^í8 I9 ua 'odraaii oqanuí aasq b^ *BAanu ea ou
*8B[najiJ[Bd ajjua uoioobiib B[ ap a^qBsuodsaj B^ sa (zn| b^ osbd a^sa
ua) opin[j un ap uoisajd bj anb ap Bapi b^ anb osBd ap eoxua^o^[
*asjaBj^uoa b Biauapuaj Bjpuai aqnu Bun 'Baidoj^osi uoiDBtpBJ ap
oipam un ua 'sBjqB^d sbjio ug 'aiuBiJodrai ajuauíBa^sjpBisa asaaouq
b apuaij o^aaja ^a 'sBjnajiJBd ap sapuBj^ eojamnu BjBd ojad '
-ajdsap ajuauíjBjn^Bu Bjas oiaaja ja 'sBpBjsiB 'BjambsajBna
sop bjb,j 'SBjnapjBd sop sbj aun anb Bjaaj bj ap oSjbj oj b
-inba ou (upioBipBJ bj ap uoisajd bj b Bpiqap) Bzjanj Bun Batanpoad
bj ajqos SBjja ap Bun Bp^a ap Bjquios bj anb ojsand 'sBjja aa^ua
ap aiaadsa Bun usaijjns 'BDidojjosi uoiaBipBj ap otpaui un
ua 'sBjnajiJBd sop anb ap jBjuauíBpunj as^q bj ap ajasd jaz^xdg
•sajopBSijsaAui soisa ap
sBapi sbj ap uauínsaa aAajq un somajBjj 'SBjjaj^sa SBAanu ap uoiobui
-aoj bj ^BOijdxa opBiuajut u^q 'jBjajsaaajuí oiaBdsa ja ua sopBAjasqo
soqaaq soj ua asopuBSBq 'anb bj ua Bijoai Bun 'sajB^uaiuBpunj sofBq
-bij sop ua 'opBJoqBja u^q Of ^jddiq^ &gt;rj pajg Á 6g aazjidg

umonsu^puoo ni ap mjoai n&gt;j

III

�Consideremos un medio de radiación isotrópica de frecuencia v
e intensidad uniforme I y en ese medio dos partículas de radios
a^ y a2 y distancia mutua r. (Fig. 7). Vemos que, debido a la obs
trucción de la partícula 2, la partícula 1 no recibirá la radiación
proveniente del ángulo sólido Q, creando así la fuerza no equilibrada
de la que hablábamos.
4jtl
V
La densidad de energía por definición vale U =
donde
c
c es la velocidad de la luz. El ángulo sólido que subtiende la se-

gunda partícula desde la primera será evidentemente

;. Si el coer2

ficiente de absorción de la segunda partícula es la unidad, no habrá
radiación que llegue a la primera partícula en ese ángulo sólido, y
por consiguiente la densidad de energía que llega a la primera par-

tícula se verá reducida en una cantidad

jtr2U
2 v

Puesto que el coefi-

4 jt r2
ciente de absorción en general no es la unidad, deberemos multiplicar
esa reducción por (1 — Y2 ) Q2 (v) Y2 es acluí el albedo de las par
tículas, pues nos interesa la luz que absorbe la partícula, y no la que
refleja o difunde. En efecto, si el albedo fuese la unidad, es fácil
ver que (suponiendo la nube suficientemente poco densa, y por consi
guiente bastante transparente), el isotropismo de la radiación entre
las partículas no se alteraría y por lo tanto no habría fuerza. En
cuanto a Q(v), es la relación entre la sección de la partícula efecti
vamente absorbente y la sección geométrica, punto sobre el cual ya
nos hemos extendido (Parte I).
Si r &lt;&lt; ai, toda la radiación interceptada puede asumirse para
lela a r; la fuerza total de radiación en la primera partícula se po
drá obtener multiplicando el cambio en la densidad de energía por
Jt a2 Q (v) k donde k es la relación entre la impulsión ganada por
la partícula y la de la luz incidente. Tomaremos k = 1. La fuerza
total en la segunda partícula será por consiguiente
Jt a2 a2

J(l-Y2) Ql(v) Q2(V) U(V) dv(III - 1)
4r2
Observemos que si consideramos valores medios de Q(v), (v) y
U(v), la atracción podemos escribirla como
- 46 -

�- íf -

sns
SBpOJ 9p SBIOIjaiJ 8BSEHI SB[ 9p BinnS B[ 91U9UI9[dlUIS BJ9S 'BSU9p O3od
Xnm B[opuBJ9ptsuo9 'aqnu B[ 9p Biarpij bsbui Bq *g &lt; j Biausisip ean
B B[119pjBd B[ JOd BpiJjnS UOlOBJapOB B[ 9p JO[BA
SOOI9pod 'JOU9JUB BUI^Bd B[ U9 SOUITA 9tlb Bl^o[BUB BJ
•(A — \) lod JB9ijdx^nui 9nb Bjq^q 'bisia tsá uoioBJ9pisao9 b^ b
opj^noB 9p 'opaqp ^9 so k ig qBnsn op^oijiu^is \o u9U9ii sojoqinis so\
9pUOp '^) 5B 1 B9JB Un UO9 'BJ911JB 9p UOIOBipBJ B^ 9p OSBd [9 JinjJ
-Sqo BJB¿ 9)U9HI9^U9ipU9d9pUI BJBÜ19B B{n9pjBd BpB¡^ '^U 9p 'JOU91X9
OI9BdS9 pp 9JU9IJJO9 pBpi8U9p B[ 9p 8BUI9pB gUI9/S0UBJ 3^[ 9p OS99X9
na SB^opjBd ap auuojiun pspisuap Bun auapnoa anb A '^j oipBj ap
*oApd ap sB^nap^sd ap Baiaajsa uopBaiuaauoo eun 9[ddiq^ auodng
BJBd 'sBjnaso saqnu sb[ ap oiuanniaaja pp Bajaos Bjjoaj Bun
ap ozoqsa p oaqqnd Of ^pldiq^ sops^nsaj so^sa na asopuBSBg

^ ap

B[ a^uatuBps ou A sb ap Biauasajd E^ uaxqraB^ Bjapisuoa ae is oaod
nn BJinuiuisip upiaBpj Bjs^ 'QOI ap uapjo pp ea 3j/Jj ajuaiaoa p
i oiaBdsa pp eBpapjsd sb^ ap ajuaijjoo oubuibi p bje^ A
jod opsp guio/¡ája sz-0\ X Z'^ = íl 9P JlBA un ^JBd
'anb jaaa^qBisa B aaz^idg b uBAag appui BSiaAip ap sauoiaBjapisuo[)

[ ap

g ap JBSn^ na A '^ X i saaipujqns bo^ o^ub^
BSBin b^ soraajpuod s gB ir —
o\ jod somajiumdns 'sBapuapi UBJimnsB as SBptiapjBd sop SB-q #sj
Bpouiauísg SB^nojiJBd sop sb^ ap puoiaB^iABjS upiaaBJjB Bq
•BiSopnB B^sa soniajBsn aju^ppB sbj^[

— ni)n (^ — i) = ^
ajuBjsuoa Bun A

(8 — III)
SBprpiJ SBSBUI SB^
soniBjapisuoa is ousiuo^Mau odp pp uoioobj^b eun sa anb asapu A

(z — ni)

a só Tó (^ - i)= Ji

�y la de la partícula está dada por la fórmula (III — 3) siendo la
constante dada por la (III — 4). Si tenemos en cuenta que están a
distancia r, y que la masa de la partícula es mg, el valor final de la
aceleración resulta

a4NgR3 (1 — y) Q2U
g=
(R &lt; r)

(III - 5)

3mgr2
Claro está que Q y y son funciones de la longitud de onda, pero
Whipple está interesado solamente en órdenes de magnitud, por lo
cual toma una media de estos valores.
Con respecto al substratum de hidrógeno, la partícula se moverá
hacia la concentración con una velocidad Vg dada por

Vg = Kg(III-6)
mg
donde K =
nH mH vH
Aquí el subíndice H se refiere a los átomos de hidrógeno, siendo
Vh la velocidad media cuadrática. Ko es un factor sin dimensiones,
del orden de 1 para hidrógeno neutro. Whipple adopta el valor 3/ji
que es el usado por Spitzer, pero hace notar que en regiones de hi
drógeno ionizado el valor de K&lt;, baja mucho, hasta 3 X 10~3. Por el
momento dejaremos de lado este caso.
La fórmula (III — 6) encontrada por Whipple es prácticamente
igual, como se puede observar, a la (II — 6) que habíamos ya dedu
cido, para un caso similar.
Multiplicando esta velocidad por la superficie de la nube, ten
dremos el crecimiento de la masa de la nube. Es fácil ver que se
verifica

1 dM

jt2a4Kng(l —Y)Q2U
=
(III - 7)

M dtmg
o sea que la masa de la concentración crece exponencialmente con el
tiempo, independientemente de la distribución radial de las partícu
las, e independientemente del radio o cambio de radio de la concen
tración.
En esta ecuación está implícita la hipótesis a) de que las par
tículas penetran en el interior de la nube y b) que la nube es trans
parente, pues con esta última hipótesis es que se ha deducido la
fórmula (III — 6) que da la velocidad.

- 48 -

�zU íl Ó 8u sB ^ z^ =

jod opep oju^uuro^jo un BjB[pq as 'aqnu v\ ap aiaijaadns
pBpi9O[9A B[ OpUBDTjdp^nUI ^ I z: ^ OpU9I9Bq '9}U9UIBA9n^[

(8 — III)

íl Ó
19A 9p {I9BJ S9 OIUO9
'899UO1U9 BJ9S UOI9BJ9p9B B^[ *(gJJj) UOT9BnD9 B^ Jod BpBp 9jd
-TU9IS OUIOD BJ98 BT9I^9TJ BSBUI ns 'oUB^S [B O^UBnO U^ '\ = ^) 9p B0S9J
B^nojiJBd Bun ouiod 9qnu Bidoíd b^ BpBjgpxsuoo j^s 9q^p 'B^noji
tb\ 9jqos aonpojd anb uoi9BJ9|99B b^ ^p o[n9[B9 p BJBd 'Bjnaso
89 9qnu B^ 18 'O^99J9 U^ qB9Ul]^ B piDU9Uodx9 9p BiqUIB9 OlU9ItUl99J9
ap O899Ojd p 'Banoso 9^u9ui9iu9i9ijns o\ 99Bq 98 9qnu B
•JOABJ B 8BI9UB^8Un9JI9 SB[ SBpOJ UO9 49jqBU
-OZBÍ odui9U OUJIUIUI p J98 999JBd 9JS^ *8OUB 00I X 9 = JX ^ui9I}
Un 9^U9UI9jqBUOZBJ J^flJ B 9^ddiq^ B UBA9[j[ SBUBpU11998 S9UOI9BJ9p
-leuo^ 'oa^ngu ougSojpiq 9p uiniBJjsqns un BJBd 'soub 9qx X f' I 9P
JX 9P JOIBA nn B B91[ 98 (5 9p jojobj un buioj ^ddiq^) Bpjnuitu
-6ip 91U9UIB9lO^ BJ9A 98 [\ UOI9BipBJ 9p BJJ9U9 B[ 9llb OpU9IUodn8 Á
*optuinsB 6oui9q 9nb o^ S999A 0001 B9S 9d/Bui \ 9p uopjosqB Bun
U9U9TJ 9nb SBanoso saqnu XBq 9nb opuBAaasqQ •Jji [9 amuiiusip BJBd
S9UOI9JOSqB JBJ9piSUO9 OIJBS999U 89
OpBI8BUI9p
89 una ^eno o\ 'soub 8qx X 9 — JX 'OJin9U ou^Soapiq 9p s^uoiágj
U^ 'OA1899X9 89 [Bn9 O| '8OUB 0TQX X ¿ 'opBZIUOI OUaSojpiq 9p S9UOl^
-9a BJBd 'Bp jjj 'od&gt;[/SBui x 9P pBppBdo Bun Á 'opBjio soui9q tsA gnb
uiBqunQ aod opBp [\ ap JopA ^s 'gtuo/ouioiB x 9P p^pisuap Bun 4^
ó000 01 9P B9ipui9 Bjn^Bjadraai Bun ap s9jo[ba scq opuBjapisuo[)
ns aod aj opxnjiisns souiaq apuop

ÜsÓ (^ — I) ^^^ir
Ha Hm H|x
oduiaij un ua
a ap jo}9bj un aod BJBoijdiixnra as bsbui B-q *(¿ — jxx) BI apiuino a^
jod 'Buanbad sa aqnu B[ ap pepia^do b

�Para una nube grande

dM
= 4.5 X 1022 (R a.u.)2 gr lO^6 ano

dt
A medida que crece la masa, crece también la atracción gravitatoria. Para una masa de 2.8 X 1024 (r a.u.)2 gm. calcula Whipple
que ambas atracciones se igualan. De ese punto en adelante, la atrac
ción gravitatoria predominará y atraerá no solamente partículas pe
queñas sino también grandes que pudieran estar presentes.
Otros detalles de la teoría no interesan para la finalidad de nuestro
trabajo.
Nos parece interesante, antes de exponer las críticas que se pueden
formular a esta teoría, hacer notar un punto que no hemos visto que
se haya observado. Demostraremos que si las partículas penetran en
la nube de acuerdo a lo sostenido por Whipple, el crecimiento de den
sidad es el mismo en cualquier punto de la nube que se considere.
Consideremos en efecto una nube de radio R en la que penetran
partículas que luego son atraídas por una fuerza del tipo newtoniano, sea ésta la presión de la luz, la gravitación o ambas. La fór
mula (III — 5) de la teoría de Whipple muestra que la velocidad
de régimen de las partículas en el interior de una nube es propor
cional a la fuerza que las solicita. A su vez, sabemos que en el inte
rior de una esfera homogénea, la fuerza gravitatoria es lineal con el
radio. La fórmula (III — 5) de la teoría Whipple muestra que, para
todo los r ^ R, hay que hacer r = R, con lo cual también quedaría
la atracción debida a la presión de la luz proporcional a la distan
cia al centro de la nube.
Consideremos entonces dos capas de radios r y r -f- dr. La can
tidad de materia que penetra en la unidad de tiempo a través de la
capa exterior, el gasto o flujo, llamándolo J, será

Jext = Vr+dr . 4jü (r+dr)2p = P(r+dr)4^(r+dr)2 = 4n |3(r+dr)2
donde ¡3 es un coeficiente numérico que no interesa, y que está dado
en fórmulas anteriores (III — 5, III — 6).
A su vez la materia que sale por la capa interior será, razonando
análogamente:

J1nt = 4 jt P r3

50 -

�- 19
b[ oaad íolu^tuora ap p^pijuBa ub.i ajuamSisuoa aod X bsbtu ap
-ubo ubjS Bjapjad as uopBsuapuoa ap o^aaojd [a na anb ojb[[) 'S
sauozBJ aod Bpjnsqs pBppopA can sa pna o[ 's/taa oxo[ X S¿ — A
Bqnsaj A o[draafa aod uia ziqi = q souibÍouo^ 'oqa = qa anb
asjqduina tuaqap 'BpBiujoj B^pj^sa B[ ap oJiamBip [a A uppBioa ap [bu
-oiBnaa psppopA bj q X a souibiub[^ is 'oiuauíora [ap uopBAjasuoa
ap Xa[ BpBjp bX b[ jod oaa^ "uopBioj ap [BpojBnaa pBppopA Bsa
Bjpuaj aqnu B[ anb sas o s/uia SQ[ X S - aP Bj[nsaj opuaXnjTjsng
•([O3 [ap B[ b ajuBfauías btxb[b b[ ap ojjuaa [ap BiauBjsip Bun B BpBa
-o[oa aqnu Bun b uapuodsaajoa sajo[BA souiii[n soisa) s/ui5[ Q0^ :r= A
'ad 000 01 = x 'D(^ S — XP I^llI3ra ^O(I souiBSuodng *(q[ — jj[) B[nui
-jpj B[ ua saao[BA so[ opuaXn^tisns 'aqnu B[ ap ouia^ui [a X ouaa^xa
apjoq [a ajjua sapBpiaopA ap Biauaaajip B[ BJoqB souia[na[B^)

(oí — ni)xp — = ap
A
Xp ^[ ^ Ap A ^
opuBApap X
X
^ = ap = —
aiqiaasa Bjpod as
'oajuaa ns ua BpBajuaauoa btxb[b b[ ap bsbiu b[ Bpoj (aoxia ubj uis
aaa^q apand as anb o[) opuaiuodng -a pBppopA Bun uoa 'biab[B b[ ap
oajuaa [ap x BiauBjsip Bun b JB[na.iia Bjiqao Bun opuaiqiaasap bjtS
p¿paABjS ap ojjuaa oXna q oajaraBip ap aqnu Bun soraaaapisuo^
UBajsoraap b soraBSBd oraoa bixb[b^ b[ ap uppBioa B[ b opiqap osozaoj
sa saqnu sb[ ap [Bpiui ojuairaiAoiu asa j^ *pBpi[Baj B[ ua uBAaasqo
33 ou anb 'uopBjoa ap sa[BpojBnaa sapsppopA soraioua B[[aijsa B[ b
opuBp 'ojuauíoui [ap uoiOBAjasuoa ap Xa[ b[ aod 'Baijnaaadaa aqnu B[
Basod anb [Btaiui uoiaBjoa ap ojuatraiAotu ouanbad un 'Bpsraaoj ajuaui
-[buij B[[aajsa b[ b ojaadsaa uoa [Broiut aqnu B[ ap oubxubj araaoua [a
op^p anb aBAaasqo ua ajsisuo^ ñ*uiaisuaaaf) aod oisaijiuBra ap Bjsand
ajuauíBjBiparaui anj uoiaBsuapuoa ap Bjaoaj b[ b Boijjaa Biaas bu^
snonuvuip sduoi^nudpisuo^
•aBajsouiap soraBiaanb anb o[
saa anb 'a ap ajuaipuadapui sand sa p^pisuap ap ojuairaiaaaa [^
aaiuiad [B saaoiaadns ap ua souiuiaaj so[ opuBpaadsap

(6 — III)
:jp -f- i A x aajua Bpipuaaduioa vdrso b[ ap pBpxsuap ap ojuaraaaaui [a A

�conclusión general es la misma, las estrellas formadas deberían tener
unas velocidades de rotación enormes, cosa que no se observa. No se
conoce ninguna estrella con velocidades de rotación superiores a los
300 km/s y todas ellas tienen un diámetro mucho menor que el asumido
por nosotros, esto es 1012 cm, que es más de diez veces el diámetro del
sol.
Crítica de Layzer
Una nueva dificultad para la teoría de la condensación ha sido
formulada por David Layzer.42 Este investigador critica I03 procesos
condensatorios de esta manera:
Supongamos una nube esférica (de gas o de partículas) de radio R
y densidad Qi y dentro de ella una concentración de radio menor, r,
y densidad mayor, p2.
La mayor parte de las teorías corrientes admiten que esa con
densación tenderá a crecer en masa, dando origen a protoestrellas.
El autor considera el equilibrio de esa condensación.
Aplicando nuevamente el teorema virial, sabemos que si la masa
de gas está en equilibrio se cumplirá

1
Ec2 =Qo(III — 11)

2
donde el subíndice 2 designa a las magnitudes correspondientes a la
condensación de radio r.
Es evidente, de acuerdo con la (III — 11) que si se cumpliera
que el cociente
Er

&lt;1

q =

entonces la nube tendería a contraerse; si por el contrario ese cociente
q &gt; 1 se produciría una expansión.
Calculemos el valor de q. Sabemos que es

3M
Ec2 = — kT9
2[imH
siendo k la constante de Boltzmann, T2 la temperatura absoluta de
la concentración, M la masa de la concentración, mn como siempre la
masa del átomo de hidrógeno, y \l un coeficiente que depende del gas.
A su vez la energía potencial será

3 GM2

- 52 -

�- 9 X Q OJjaUIBip [B [BUOpJOdOjd 9JU9UIBSJ9AUI S9 9nb A pBpi9O[9A B[ 9p
nn bzub9[b 98 opuBn9 4bjj9ub9 Bun U9 '99npoad 98 oiu9[nqjnj [B
ofrqj pp uopisuBJ^ B[ 9nb oijsoiu^p Sf spuXgij 9tuoqsQ
•cqduigfo jod 89JBpi
-89 8BJ9jsouhb 8B[ U9 4Bi9U9n99Jj Bq9ntu UO9 soiugjnqjni so^u9icniAorn
uB;u9S9^d 98 bz9[bjihbu b[ ug 'jbuiuib^ o9itnBnTpoipiq odraB9 un 9iqos
8OIIBUOI9BJS9 OU 899IJJOA 9p UppiSOd^gdnS B^ OTUO9 OpiUTJ9p J98 9p9nd
oiU9[nqjrn o)U9iuiiaoui ^^ •uoi9Bsu9puo9 ne 9^qBqoad eou9Ui unB U99Bq
9qnu Bun 9p oj]U9p oju9[nqjni oiu9iuiiaoui 9
pvpfsoosta
•9J9lSnS 98 OUIOD 9SJ9BJJUO9 B OU A 9)U9UIBpidBI
9qnu B| 9nb Bj^s^nuí 9nb o[ 'sox =
e0l = ^9d x = J69d oí =
691U9TJJ09 89JO[BA OIUO9
¡ *onija^o8i osaooad \a JBjapisuoo o^ajjoa sbui souiaaj^ ojad 'UBaqiponi as ou
'sopoui sopo) ap 'sauoisnpuoa sb-^ •ofBqeJj \a ua opBz^sap eiqeq as ojnajB.) ap jojja
oiJBiun[OAui un 'ojaaja ua 'anb oi^uipB jaz^sq uq p 'Bisandsaj ug -uoiaaipBJiuoa
Euanbad Bsa ajqos aaziCBq ap uopua^e b[ ouib[[ 'oiuauíBjJBdaQ a^sa ap (Buipo^
p^Bg Vx^^ SX — XX 'osBa ajsa ug 'ofBqBJj p ua Baijiaadsa as ouioa 'ouuaiosi ap
zaA ua oaiisqBipB osaaoad un Bjapisuoa as is ajuauíBApaaja auaitqo 33 Bpuuoj Bjsg
auapqo jojnB ¡g

(L)

,__

Z\^J x-9 —

9U9pqo 98 i — — opuapBq X (^^ — jjj) U9 opu^Xnipsns X

SI

*9qnu
BUI9IO91 ^9 OpUB9T^dB 91U9Uqi9BJ BUIUIJ9^9p 9S JO[BA ^JS^
B{ 9p BJIlJB^9dui91 B^ "Cj^ OpU9IS ^j^ = Ij^ OSB9 989 Ug •OUIJ91OSI 9nj
uopBsu9puo9 B[ b pA9[{ 9nb os99ojd [9 9nb BJoqB souiBSuodng
•x X ^d 9p uopunj U9 JopA ns jod ^A opinjxisns Bq 98 9puop
Z6 zx ir d sva f) f

(^I — III)= í&gt;
^X^SI

�directamente proporcional a la viscosidad q del fluido, de modo que
el llamado "número de Reynolds" del fluido,

qVD
R=

(III — 13)

es constante. Aquí Q es la densidad del fluido.
Esto explica por qué razón la mayor parte de los movimientos
de fluidos en sistemas de grandes dimensiones como la atmósfera o
los océanos, son turbulentos.
Por la misma razón, debemos esperar que los movimientos en el
interior de las nubes cósmicas sean fuertemente turbulentos. Consi
deremos en efecto los bordes de una nube. El valor de V estará dado
por la fórmula (III — 10) con lo que se tendrá
v1
R=Q
D2 —
2x1]
El valor de q, de acuerdo con la teoría cinética de los gases, e3 de

/3lmT
11= \
4:td2
siendo k la constante de Boltzmann, m la masa de los elementos del
gas (tomaremos el hidrógeno), T la temperatura absoluta, y d el
diámetro de los elementos. Para esta última magnitud hemos tomado
el valor del diámetro de la órbita más pequeña de Bohr. Sustituyendo
valores se halla q = 2 X 10~5 T^. Greenstein9 da un valor del
mismo orden.
Con los demás números conocidos, el valor de R resulta entonces
igual a 104 aproximadamente, o sea que la nube se halla en movi
miento turbulento, por lo menos en sus capas exteriores.
Para determinar la dimensión máxima admisible para D a los
efectos de que la expresión (III — 13) sea menor que 1000, que es
el valor crítico para el cual el flujo cambia de laminar a turbulento,
un cálculo elemental nos indica que este diámetro es
D ^ 4 X 1018 cm
es decir, un valor muy poco superior a un parsec.

- 54 -

�XP(XM

00 —

I = XP (X) lJ J

OIUO9

00
00 —

•"1X— (\x)m \j

opunSgs p

o-*

IBIBp
ojqtugitu jgtuijd ^g *sojqui9iui soqure jojXbj^ aod

xp (x) xj(o&lt;x —.^)w/= í1 'x)m

x — tx = X BJ[OlIB souibSbjj
*tX BX3p BIJOO 98
Bun anb 9p pBpqtqBqojd B{ Biugsgjdgj (x — tx) j gpaop
00 —

(I — AI)^P (x — ^(o'x) SL ^ — (x \x)^^
00
:bj98 x odragii p n^ (i '4x)^[ uoio
-nqiJjeip B^ qBipBj 9Í9 an 9p oSjb^ o\ b q = x odragp p ug SB^n9j^
-.red sb[ ap nopnqij^sip 9p opBjs9 p (o ^x)j^ B9g *9jjn9o 9tib o^ soui
-B9A Á g^qBuozBi sbui oSp u^ionqiJ^stp Bun S99uo^u9 sota9uiBtaj
•upisnjip B^ bjtutjui U9tqnrej 9in9intsuo9 jod Á ojraijut
bjj98 x^/^[^ 9qnu b^ gp 9pjoq [9 U9 'soubjS 9p oiginnu pp Bnuia
-UO98ip UOI9BTJBA BUtl i^Bq 9nb SOUItJIUipB TS Í^Q/^Q B |BUOI9JOdojd
89 sb2 nn 9p noisn|ip B[ 9nb BU9su9 bis9 *oi99j9 u^ 'uoisnjip B[ gp
BIJO9) B^ UO9 9[qiJcduiO9UI BTJ98 O[p 891ld pBpiSU9p 9p OOStljq O^[BS
un Bjpnpojd 98 ou X 'sosnjip 9)U9uibijbs999u .res ugqgp 'o^dragfg jod
*gqnu B[ gp egpjoq sog *bsbui U9 ^B^U9uinB b Bpugij gqnu v\ gnb 99Bq
9nb p OIJBJJUO9 OJ99J9 Un 91U9UIBSI99J[d BJIOnpOjd SBpiDrUBd 8B| 9p
uoienjip ^\ gnb gp oqogq [9 Buopugui 98 ou '89^oiJ9juB sojBJBiBd U9
souigq sb^ ouiog pj ^I^^Í^^^ ^ J^ziidg 9p sbijo9i sb^ ug
svjnopjvd svj ap upisnfip ap ojoaf^

AI

�resultará finalmente, despreciando términos superiores al 2.

grado

3N(x',t)X2 ^2N(x\o)
O x2q x
Pero al mismo tiempo se cumplía que

3N

^2N
^ D

por teoría de la difusión; luego se desprende que

D=

(IV — 2)

2t
siendo X el medio camino libre.
Calculemos ahora los términos que intervienen en esa fórmula.
Para ello, hagamos la hipótesis simplificativa de que los granos están
inmóviles y sólo los átomos se mueven. Dado que vh &gt;&gt; Vg, está
hipótesis es razonable. Suponiendo además que los átomos se mueven
todos en una misma dirección, el número de choques por unidad de
tiempo entre átomo y grano será evidentemente:
N. choques ^ 7t a2 vH nH
y el tiempo entre dos colisiones, por consiguiente

T=
a.¿ vH nH
Como la partícula en realidad se está desplazando a velocidad
Vg, el camino que podrá recorrer entre dos choques sucesivos con un
átomo será
Lg&gt; H =(IV - 3)
n a2 vn nH
y como, de acuerdo con el principio de la equipartición de la energía
debe ser
mn v2 _ m^ y2
sustituyendo en la (IV — 3) Vg por su valor, se cumplirá

^T~ 1
S, H —

nig jt a2 nH

- 56 -

�- ¿9 sqnu Bim ap sapjoq s&lt;q ua p^pisuap ap BpiB^) — 8

p BioBq 'apjoq pp x mouBjsip can b oipBj p JBpaipuadjad ouB[d
un ap saABJi b uBs^d anb soraojB ap oiaranu p s BJoqB soraauíBp^
•apjoq [ap oiJBJiíqjB oiund un ap x BiouBisip Bun b
osaaxa [a x^[ 'jopaiui [a ua osaaxa [a ajdmais oraoa ^aas s^[ 'uauin[
-oa ap pBpiun aod '^oua^xa p ua soubjS ap ojauínu p BJBiuasajdaj
3u jo[ba [g #aqnu B[ ap apjoq [B BiauBisip B[ ap uotaunj ua 'uauínpA
ap p^piun aod soubjS ap oaainnu p g *^ÍJ BI U9 soraaiuasajda^
•uopunj Bsa iBuiuuaj
-ap ap soraaiuai Á 4guia/souB^S (x)^[ = j^[ uoiaunj Bjjap Bun sa 'sap
-joq so[ ua 'aqnu B[ ap osaoxa ua soubjS ap pBpisuap B[ anb soraauíS
-Buii 'joijaiuB ojBjBJBd p ua oisiA souiaq anb o[ uoo opjanoB 3Q
aqnu v\ ap apioq p&gt; upisnfip vj ap muoaj vj ap upionoijdy

¿e ir

(^ — AI)

=a
ha

Hra

q BJBd ajuarapuij b
sb u

B[ ua jo[ba ajsa opuBsjg
ava
H
Z

~

a^uaui[Buij 'anb Bolpui osopBpraa sbui o[na[BO
un 'saaojDBj soisa opuBjapisuoa ísoubiS so[ ap B[ sa B^sa iu 'uoxaoaaip
buisioi B[ ua sopoi opuaiAoui ubjs^ as ou souiojb so[ pBpipaj ug

�centro, por unidad de superficie y tiempo. De acuerdo con la fórmula
(III — 5) de la teoría de Whipple este número estaría dado por

Nx g Ko mg

s=

(IV — 5)

a2 nH mH vH
En esta ecuación, para ser exactos, g debería ser considerado fun
ción de x; pero como la zona difusa es mucho menor que R, podre
mos tomar un g medio y considerarlo constante.
Por otra parte, de acuerdo con la teoría de la difusión tenemos:

8=D

(IV — 6)

dx
Igualando (IV — 5) y (IV — 6) y sustituyendo D por su valor
dado por la (IV — 4) se tendrá aproximadamente:
dNx

mgg
= 10 Ko

dx

Sustituyamos los valores numéricos correspondientes y calculemos
g por la fórmula (III — 6); resultará finalmente, en órdenes de
magnitud, que:

dNx
= 10-8 dx

e integrando y suponiendo que para x = 0, Nx = Ng, resulta
Nx = Ng elo~8x
Lo cual muestra que la caída de densidad en los bordes de una
nube es bastante brusca.

Aplicación de la teoría de la difusión al equilibrio interno de la nube

Nos proponemos mostrar cómo, de acuerdo con las fórmulas que
hemos visto, una nube como la que hemos estudiado podrá ser total
mente estable debido a la difusión de sus partículas, sin tener ten
dencia alguna a contraerse y aún sin aumentar sensiblemente su densi
dad central.
- 58 -

�- 69 -

ns uo^ souipiq anb p 'Bui9[qoid pp O9jue[d9i un 9Uüd ua jgo^q b ^^^qo anb oj
•opiiauíoa souiBiqBq anb o¡na[Ba ap jojj9 un ozipn^und Burpo^ p^eg ug [3 ^

'asopuaiuodBjxn^ UBaanj 'jBJiauad ap zaA ua 'sga ajqos uaea joija;xa
[ap anb soubj^ so[ anb BUBq aqnu B[ ap apioq [a ua SB[naijjBd sb[
ap uoisnjip ap ojaaja [a 'ajuauíJoijajuB oisia souiaq anb o[ io^
'uoiaBsuapuoa ap sojjuaa ap uoiobuijoj ap pBpqxqísod B[ aianpaj b
apuaxj o^aaja ajs^ -asaBsuapuoa b soubjS so^ ap Biauapuai B[ ajsajjBjjuoa
as 'op^aipui uoisiijip ap ojaaja |a aod 'anb BJBd a^qisuas oaod Xnm
BjauBiu ap sazajaap pBpt^uap B[ anb BjsBq tua ¿Ql X Z 9V attnn BI
ap oj)uaa [ap BiauBjsip Bun BjsBq anb # a^ans uoiaB[aj B^sa a(j
•8uia/8aa gI_oi X 9 ^" íl ^ kZ ~ Ó 'ra3 c-OI ^ B
'l ^ ^ 'O •^ ^ ^Bjapisuoa as is 'o_0I X
^P uapjo [ap sa Á
ha Huí
S J5
— a

^od op^p Bisa g ap
jo[ba [g #8ox = 3 ^-198 oiubj O[ aod A gxua/-^JBd 8_0T 9P uapjo [ap
sa 'sBuanbad saqnu BiBd 'pBpisuap Bjsg 'gUia/sE^ajiaBd ua 'aqnu B[
ap [BJiuaa p^pisuap B[ b [Bn^i aas aqap 3^[ 'q •= x ^xvd anb opuB;
-ou Buiuuaiap as anb upiasaSa^uí ap aiuBjsuoa Bun sa 3 anb B[ U9

(6 — AI)

d + z1 a
= SM

rsouiauajqo 'opuBjSajuí a — 2ra / ^ fl só (A — i) SM ^v zu = ^
jod 'osbd ajsa ua 'BpBsaadxa B^nsaj % anb B[ ua— (9 — j[j)
ua op^p jo[ba [a aod 3^ '(f7 — Al) JlBA ns 1Q^ Q opua^njijsng

(8 — AI)0 =

a + *A • 3M

3\[G
:a[diuna as is o^qqinba ua BjBjsa aqnu Bg
^G
-q uB^as BjanjB BiaBq Bd^a B[ ubs3iabjib anb so[ 'uoisnjip

SMG
b[ ap Biioai B[ uoa opaanas ap 'a^and tbx\o aog *3^ • a^ uBjas 'aiaij
-aadns ap pnpiun jod A oduiaij ap pnpiun B[ ua 'aoijaiut ns ua ubji
-auad anb soubjS sog ^aqnu B[ ap oaiuaa [ap (aqnu B[ ap otpBJ [a
opuais 'g ^ x) x BiauBjsip Bun b Baijajsa BtlBa Bun souiaj[apisuo3

�es decir que la nube tendería a aumentar sus dimensiones sin au
mentar mayormente la densidad dentro de ella. En realidad, ambos
efectos deben tener lugar. Analizaremos por separado cuál es la in
fluencia de cada uno de ellos sobre la estabilidad de la nube.
Para analizar el efecto que producirá la entrada de las partículas
en la nube, resulta conveniente demostrar el siguiente teorema: Si
sobre la superficie de una nube esférica de densidad uniforme en
equilibrio, se dispone regularmente una cierta masa extra en forma
de cascara, la difusión de esta masa entre el material original de la
nube, sin variación del radio y de manera que la densidad final sea
uniforme, no altera el estado de equilibrio previo de la nube.
Para demostrar este teorema consideremos una nube de radio R,
masa M y densidad uniforme q0. Su estado de equilibrio significa,
por el teorema virial, que:

ECiO ^ ^|Qo|(II —1)
en que ECf 0 es su energía cinética total y Qo su energía potencial.
Supongamos que disponemos en toda la superficie de la nube una
cascara de masa AM y dejamos luego que se produzca la difusión
completa de ese material en el interior de la nube. La densidad de la
nube pasará a valer (p0 + Qe) ^n que
3 . AM
Qe =
4jtR3

Si ECi i es la energía cinética total cuando la masa AM se ha repar
tido regularmente en todo el volumen de la nube, se tiene

Ec, i = ECl o + AEC(IV — 10)
El valor AEC equivale al trabajo que habría que efectuar, con
tra la gravitación, para colocar de nuevo toda la masa AM en la
superficie de la nube. Para calcular dicho valor, consideremos una
cascara de espesor dr y radio r; el trabajo estará dado por el pro
ducto de la fuerza por el trayecto entre r y la superficie, para el ma
terial diluido de todas las cascaras elementales entre O y R, en las
que la densidad varía desde Qe a 0:

AEC = f doe í dr

f G — n r3 . 4 jt r2 — (q0 + Qe) dr

r^^

3i*

- 60 -

�- 19 •aSJBjSajUISap B
Bjapuaj aqnu B[ onb 'jroop sa í asjBzuodBA b uBjapua^
sanboqa jod anb jbj e^s soubj^ so[ ap Bipaiu pBpioojaA B[ anb
BJBnupUO9 OJ99J9 ^}S^ 'pBpi9O[9A ns UB.IBJU9ttinB SO^^9
SOUBJx^ BOJ 9p O}U9lUIIAOin JB B19U9}SIS9I B[ JI9np9J B BJ9pU9) Z9A ns B
9nb OJ 'BB^ 9p 9dB9S9 BJIOnpOjd 98 '9JU9UI91U9n99SUO^ *BlJ9U9 9UB!o
UOI9BipBJ 9p OiqiUB9J9)UI ^9 U9 9üb 9^qBqOjd SBTQ S^ *UOI9BipBJ 9JUBip
-9UI Bl^j9U9 9p OS99X9 [9p 9SJ9pU9jds9p Bjpod OU 9qilU B[ 'B9pOJ B[
9llb JB[9}S9J9JUI SB [9 Oip9UIOjd U9 9U9IJ 9Ilb B^ B JOIJ9JUI 89 9qilU
B[ 9p JOU9JUI [9 U9 feB ^p Bjn)BJ9dlU9^ B[ '9^JBd BJJO

^od '(9 — jjj) Biu9n9 U9 opu9iu9) 'opBp 9U9IA oi
9p OpB)S9 ^B BI.I9pUods9JJO9 91lb B[ 9JqO8 B9I^9UI9 BJJ9U9 9p OS99
-X9 ^ 91lb B}[11S9J í3^ pBpt9O[9A BU11 UO9 9qnU BJ 9p 31101
B[ UB89IABJJB SO9irasO9 SOUBJ SO{ pBpi^B9I U9 OtUO^ #O8Od9J 9p
jgp opugpjBd 'ou9S ns U9 aiuaraauíaojiun opipunjip Bq 98 ^^y bsbui b[
opuBna B9iJ9js9 aqnu bj ap ^B}oj Bapaup bij9U9 b[ sand sa l '^
•opBiaunua
opBj^soraap Bpanb anb o\ uoo 'uauín^oA ns ua opjn[tp
p uoo aqnu B[ b aiuaipuodsaajoa 'T^ '^iauajod BiSjaua
Bl aP oinP9^u iap p^jiui bj b jBni BijnsaJ ojqiuaiui opunSas oXna

H01

(II — AI)O— = xa3

s(KV + K)

S

rsoiuauajqo 4(j — jj) unSas aiuajBAinba ns
jod 'g X opBjjBq jojba 9^sa jod gy (qj^ — ^j) ua opuaXnitjsng

a

oí

as

— o — Ho — = av
' Vi

:a oípBi1 i9p ^
^V VÍ 'SBATJ99ds9J SBSBXU 6BJ 9p UOIOUnj U9 5 X 0 9p 89^OJBA SOJ
opuaXn^iisns X s9uoiobj9)ui sbj opuBnjoaja 'Bp sou uoisajdxa

�Consideremos ahora el otro caso indicado, en que a la nube se le
yuxtapone una masa AM sin variación de la densidad q original; esto
significa que el radio se incrementa en un AR = AM/4 n R2, donde
R es el radio del estado previo al del incremento de la masa.
El módulo de la energía potencial de la nube con masa M -J- AM
vale:

3 G (M + AM)2
Q1 | == (1 + 5 P) | Qo |(IV — 12)
5
R + AR
donde se han despreciado las potencias superiores a la primera de AR,
con Qo señalamos la energía potencial del estado previo y (3 = AR/R.
La energía cinética correspondiente vale:

13
Ec, i = ECl o + AEC = — | Qo | + — a2 M R2 0

(IV — 13)

22

en que

Kcn2a2^B(l — y) Q2U
a =
según (III — 6).
3 nH mH vH

Comparando (IV — 12) con (IV — 13), se encuentra también en
este caso que Ec&gt; i &gt; -^ | Qi | y, por tanto, valen para ambos las con
clusiones establecidas en el análisis del primer caso.
Vemos que en los dos casos extremos posibles, si partimos de una
nube esférica en equilibrio, el flujo de granos cósmicos que atraviesan
su superficie tenderá, cuando se tiene en cuenta el balance energético,
a producir ine^tabilidad precisamente en el sentido opuesto al indi
cado por la teoría de Spitzer y Whipple; es decir, que la nube en vez
de tender a condensarse irá vaporizándose.

Efectos del anisotropismo de la radiación

Examinemos nuevamente las figuras (5) y (6). Ellas muestran la
distribución relativa de nubes y estrellas B en las vecindades del Sol.
Como vemos, la radiación que recibe una nube está lejos de ser
isotrópica, como lo supone la teoría de la condensación. A tal punto

- 62 -

�- 89 •pnjiuSBtu
Bsa b sajBuoiajodojd sBquiB uos Biauajsisaj bj ouioa Bzjanj bj o^ubi
sand boi^oj bsoo 'oubjS jap aiaijjadns bj ap apuadap ou anb soiuaiou Á

(91 —AI)

ha Hta hd
= 0SA

OÍ1^
aqna bj ap apjoq ja ua
opBnjis oubjS un BJBd 'BApiuipp ua BJBjjnsag #ajddiq^ ap Biaoaj bj
9P (f — III) -^ (S — III) SBjnuuoj sbj opuBzijpn BjJBjnajBa soiuapod
'znj bj ap uoisajd Bsa oj*Bq 'oubj un BJiJinbpB anb pBpiaojaA B^
*A BlIBl Bl u9 SBpB^Bjap
uBJ^uanaua as anb ad^/Sui 0001 ^JS^^ 9P 'sauoiajosqB sauuoua sb^
B^uana ua somaua^ is opBiaBxa a^uauíp^o) sa ou opirqnsaj
•saiuB^stp sbui SB^ajisa ap zn[ B[ oinpsqB ua
JBfap uis 'ajuauqBJjauíBip bjbs3abjjb b^ anb zn^ b^ BJBd pjo^ uoiajosqB
ap Bijas 'o^duiafa jod *ad \ ojjauíBip ap aqnu enn anb Jiaap ajain^)
•saqnu se[ aj^ua aiuaijaoa B[ sa suia 8q^/oubj ^ ap pBpisuap vj
•oanbo^ [B ^nSí uoiaup
-xa bj sotuajBq 'BApoiJ^saj sbui o[b sisajodiq Bun jBjdopB BJBd 'osbo
ajsa u^ 'soijas saaojja jajaiuoa uis 'oaiJiauíoaS oanbo^ p saaaA sop
ap uapjo pp Bja uopurjxa B[ anb soinBiJBjapisuoa sosbo sounSp ua
anb souiífip apuop ua 'zn^ B^ ap upisnjip B[ á oanbo^q p^ jBfq^q p
85 B^i3Bd b^ ua oqaaq souiBiqBq anb sisajodiq bj ua o}sa opoj^
8
(SI — AI)*raD sxOl = — = x

I
BJdS
jbjoj uopjosqB BJBd x BpuB^sip bj '(f\ — ^j) uoo opjanoB aQ
•x_uia 8I_0I =^ 8-01 X oi—OI B9S 'tu9 J[OÍ^ 9q^osqB as anb oj s opuais

(^i — ai)(xs — i) n = n
Bjas aqnu bj ap
OJjuap x pBpipunjojd Bun b BJBJ^auad anb bj 'fj ajuBipBJ BiSjaua
ap pBpisuap Bun Bajj aqnu bj ap aiatjjadns bj b is anb BjauBin qq
•^iua 0I_0I 9P ?^9g 'ajuapiaui znj bj BJBanbojq anb 'oubj jap BaiJjaiu
-oa uoiaaas B-q #suia 8qx/oubjS \ b jBnSí pBpisuap ap BJas somajBip
-njsa anb aqnu B'q — •aqnu vj ap uptoj.osqu ap aiuaioifao^ (j;
•aqnu bj ajqos ojaaja ja soiu
-ajBipn^s^ 'SBiauBisip SBjupsip b g SBjpx^sa sbijba o Bun Á 'saiuaijjoo
sbj souiojb X soubj^ ap sapBpisuap ap 'opBuiiujaiap oubiubj ap Baijajsa
aqnu Bun souiBSuodns co^ajanoa Biuajqojd a^uainSis ja soiuBaiuBjd sou
sojioso^[ ^*sajopBijsaAui soijba jod opBipn^sa opis Bq sBsouimnj Xnuí
SBjjajjsa Jod SBaiiusoa SBjnaj^jBd ap uoiaBjajaaB bj ap Biuajqojd jgj
•g SBjjaJi
-sa sbijba o Bun ap pBpiraixojd bj 'aqnu buii ajqos 'jaua^ Bijpod anb
Biauanjjui bj ajqos oipn^sa un ap sajBjaua^ snauíj sbj jBaipui uoiaaas
B^sa ua soiuauodojd so^[ ^uaaajBdB anb sajBja^sa sauoiaBj^uaauoa sap
-ubjS sbj jod t4SBpijJBq?^ UBjanj is oiuoa aaaJBd saqnu sbj anb 'sa oj ou

�Para una partícula a una profundidad x dentro de la nube, siendo
todo lo demás igual, la ecuación (IV — 16) podrá escribirse, si se
tiene en cuenta la (IV — 14)

= Vog (1 - sx]
nH

(IV — 17)

vH

En otras palabras, las partículas interiores de la nube se moverán
en la misma dirección, pero más lentamente. Las partículas que estén
situadas a una distancia Xo en el interior de la nube definida por
(IV — 15) no sufrirán sensiblemente ningún efecto. La nube tendría
tendencia a deformarse como se ve en la fig. (9).

Fig. 9 — Deformación de una nube inicialmente esférica. Compárese con las fi
guras 10, 11 y 12.
Corresponde hacer aquí dos puntualizaciones.
a)Todas estas consideraciones se han realizado colocándonos
en un punto de vista geométrico y sin tener en cuenta para nada los
movimientos de torbellino, los efectos de la rotación galáctica, de la
rotación propia de las nubes y otros que pudieran intervenir; ya hemos
visto en parágrafos anteriores que éstos pueden ser de gran importan
cia. Pero creemos que de todas maneras el fenómeno existe, es real,
y las nubes tienen tendencia a deformarse como se ha estudiado; para
ello basta observar la forma que presentan las nubes en las figs. (10),

(ll) y (12).
b)Todo esto para los granos. ¿Qué ocurrirá con los átomos de
la nube, ya que ellos no sufren la influencia directa de la presión de
radiación?
Con respecto a este punto hay un detallado análisis del problema
en el artículo de Lyman Spitzer.39 Spitzer considera la fuerza repul
siva que actúa sobre las partículas y la fuerza de interacción entre
las partículas y los átomos, y llega a la conclusión que si la primera
- 64

���- 99 -OJ SBJ U9 909JBdtJ 9nb BJ B 9JUBf9UI93 BUIJOJ Bun S9JOpUBp '
9p OipBJ JOU9UI 9p 9qnu BJ 9p SgpJOq SO[ aod 9S9IJBS BU9JBUI BJ 9p
g^jBd 9nb 9p bj.ib^jbou9 93 uoisnjip 9p O^99J9 jg gjuguigjqBqojg "9^u9iu
-[T9BJ JB01JIJ9A Opond 9S OUIO9 'SOUB ^0^ 9JU9lUBpBUIIXOJ:dB U9 JOJBA ng
9p pBJIUI BJ B znj B[ 9p UOISOjd B[ B OJ9[BJBd OJJ9lUBip 118 BIJI91ip9J
'g 8B[[9J1S9 Ot 8P UOI9BJ1U99UO9 BUtl 9p '89d Q^ 9p BIJUB^Sip BUIl B
BpB9O[O9 'OJJ9lUBip 9p *S9d ^ 9p 'opBipil^S9 SOUI9q 9üb B^ OUIOD 9qtlU
Buq #^9:iuBi.ioduu 9ju9UiBiuns uos uoisg^d B^ 9p opiju9s ^ U9 egqnu
sb[ aod SBpiJjns sguopBui^ojgp sb[ gnb uBj^sgnuí sou s9jo[ba sois^
•SBgg gp ojguinu ubjS un ouis 'uoioBiuaojgp B^ gonpoad
9nb B^ (sBinSij sbj^ ug 98^9a gpgnd ouioa) Bggj^sg B[os Bun sg ou 9iu9Ui
-[BJ9U9 gnb Bjgpisuog 98 is s9jo^biu unB ubj9s sgpBpioopA
So^
sOtXe
e0lX2
^0lX (s/uio)
oOTXfi
1
1
002001OS01SI(89d)
P
001
OS
01
I
s

B[ U9 oqogq Bq 95 gnb o[ s^ 's"^ gp egjugipuod
-89JJOD 89^O^BA SO[ J9U9iqO U9p9nd 98 'p B 89JO[BA SOJUIJSip OpUBQ

^ &lt;&lt; P

B9s o 'scqgpjjBd ouiog isb9 sosomuinj so^bj scq jtBjgpisuog uB^itujgd
gnb 'p gp sgpuBJ sgjofBA BJBd 9[ba tqos B^nuiaoj B^sg 9;u9UiBiAqQ

s/iug
eiOT X

s/uig Goi 9P ^gpao ^p ha uod X 'p = ^ opugigBg "(9^ — ^j) bj jod
&lt;o3A JBIna[B3 souigpod jq gp ^ojba g^sg uog 'giugin^isuog jog #gqnu
B Bn9J^Sa Bl 9P ^p^B^Sip TBl p X 4UBJ9}g 9p 9^UBJSUO9 B^ O OpU9TS

X€
íl 9P JOIBA I9 ^ju9ui9iugpiA9 BjB^nsgg -^j¿ qqq 02 ^^ X
-gdragi 'uig ixq^ = g oipBa gp Bggj^sg Bun o^duigfg jod soui9utSbuii
(¿X — Al) Blni^-ioj BI u9 sogxjguinu s9jo^ba Jinjijsns jgpod bjbj
•o^unfuoo ug sb X soubj 'sg^uguoduiog sop sns b soratjgjgj sou 'gqnu bj
Buuojgp ge gnb Jiggp ^b gnb bjoubiu gg -souigjBipnjsg sojjosou gnb
O8B9 \9 89 gnb 'g X q ouioo souBjdmg^ sg^j^ggdsg sodij gp sBgg^jsg
gp BDJ99B Bp 98 gnb osbo \9 sg gjsg gnb jgz^idg SBuigpB Bjjugnoug
•ogugSouioq opirqj un ouiog uBjgpggoxd SB^ngpjBd X souiojb gnb aiogp
89 'opBJ^SBJJB BJ98 U9iqUIB^ SB

[9 'Bpun98 BJ 9nb JíoXeIU OqoniU 89

�tografías 10, 11 y 12. Dada la incertidumbre de los datos, no se justi
fica un cálculo detallado sobre esta posibilidad; pero, consideramos
que, dados los cálculos indicados, la presión de la luz, salvo casos ver
daderamente excepcionales, contribuye a aumentar la deformación
de las nubes cósmicas.
Recalcamos, al terminar, que las principales conclusiones a que
hemos llegado en este trabajo son contrarias a algunas ideas general
mente admitidas en la actualidad en Astrofísica.

66 -

�¿9 g -uy '¡qosnuj33
*¿*6T '1*2 'SOI #dV — ¿*6I '
^g
'(6^61) 'II '^q^-^íL
'JSInH 9P uba 3
^g
'9f6l '6I '0Í "Nt 'V "a 'JBBH
PUB sasraB-i^ -y
#(*6I) 'Oí
'JBBH
'
'(9^61) '9L2 '01 "N V 3 '1JO í PUB ^slnH 8P UBA "D *H
" (S6I) 8 *2Bd 'Bisodraig pjiuu3ui33 '^og -f -g
"(IS6I) '89 'II *N "^ 'aojB9S -g
•(8Í-6I) '2^2 '801 T "dV 'asaSuiojig -g
•1^61 '¿12 'í *íaS #aV 'H5B^ #;)0Jd 'aAnjig -0
*(66I) '¿¿2 T8 #a0S "IRJ "UV ^o^d '^^HunQ 'X
•(¿*6i) 'ss2 'eor *f *dv '^hfh t pb ^a t *a
*(*S6I) *S6I aanf 'anaaj^ -loq^y uuy '^^gn "a

"(*S6I)
•ouop^ Pjbajbjj

'(61

"JHBD

'(¿261) 'S¿2 '8 'K Y "3 '^O T
'8I '20Í "f #dV 'PJOJUH^ 3 'V PHB suíqq8S T
•(2S6T) '82* 'SU 'dY &lt;3lffPaía '1
*qdoJ)3B *aJ3iui qjxis aqi ^b Pb3J Jddsj '^og -f *g
•(8*61) '¿
no 'dta^g PJBAaBjj,, 'js^jj 3P uba '3 *jj
•(66I) 092 T I Z '?lBqaS 'D
'(6061) '¿S '0 ^qd *P #^uy '^^qsQ *d
'(8061) '¿¿ 'tt "s^qd 'P 'UUY '8!PI 'O
•(06l) '02* an^lina ^fl '^Idux -f
'2ed ttiíuiouoj^sy iB3ijstjBjgM 'j^idranjx "f
"61 'AI 1OA s^j
*(26I) '82 *N *V '3 '
•(2161) 'SS '^Plina &lt;sqO IP*o^ '

Id3g) *uq

ib

'(26l
'MJ3NBtu JB{p^sJ3iui jo suis^qojd 3uiogM 'uuoq -g
•(I6I) 2S '^"&gt;^ M3^ "ui -03 3ioog gin
*y '[ Aq *P3 wj3íjbui jBgsisasju^ 'u;3^su33J3 -f

•8* '

o^ — (^6I) '8 '6¿ 'í "dV '3iqqnH "3
•(61) '68 '6f 'PS Io TBDV '^SL '^Oid '^ldBqs "H
•(26I) '¿6 'Zf 'dY 'diB^ 3P ubA -H
'(261) '891 '29 -dV '8JB3S "3 D
'(*26l) '892 '6Í "dV 'hubuhjeh
•(981) '* '09 'snPu3g 83idrao3 'iq^ass -y
•(*98I) '^a?3og ^B^íog qi

2
T
q
6^
9^
LZ
92
S2
*2
2
22
12
Q2
61
81
¿T
91
si
*l
gT
21

oí

6
8
¿
9

*
g
Z

'(2161)
J!S Io

"S *V "H PUB *S *

dd

�36J. K. Roberts, Proc. Royal Soc. 129, 146 (1930), 135, 192, (1932), 142, 518,
(1933), 152, 445, (1935).
37O. Struve and C. T. Elvey, Ap. J. 89, 119, (1937).
38B. J. Bok, "The new science of radio astronomy", adress at the AAAS meeting,
dec. 29 (1954).
39L. Spitzer Jr. Ap. J. 93, 369, (1941); Ap. J. 94, 232, (1941).
40F. L. Whipple, Ap. J. 104, 1, (1946).
41. Whittaker, "From Euclid to Eddington", pág. 68, (Cambridge Un. Press,
1949).
42D. Layzer. Ast. J. 59, 5, (1954).
43O. Reynolds, Phil. T. CCXXIV, part. III, (1883).
44L. Spitzer, Ap. J. 107, 6, (1948).

- 68 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3743">
                <text> Estudio de algunos aspectos de la evolución de las nubes cósmicas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3744">
                <text>Este trabajo ha sido auspiciado por el Consejo Directivo de Facultad de Humanidades y Ciencias con apoyo del Fondo para Investigaciones Originales</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3745">
                <text>CERNUSCHI, Felix ; AMORIN, Julio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3746">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 17-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3747">
                <text>Faccultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3748">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3749">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3750">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3751">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="474">
        <name>NUBES COSMICAS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="339" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="572">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fecf88f7109c6f267986193b0bb14f97.PDF</src>
        <authentication>595e6149955d117e77ed86fc128edce2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3733">
                    <text>- "i
5961

SVI3N3I^ a saavaiNvwnH aa
ua ivxNai^o vonanda^ vi 3a

(08I-ST8l)

Moiovdio^vp\[a vi
saNv^aav soavxsa soa aa
voixnod va x vz^viav vxmvs va

XI
a soianxsa 'soavsn3

svdihoxsih saMOiavoixsaAMi aa oxnxixsxfi

�SVMVHOONOK A SOIOÍLLSa 'S0AVSN3

orf

�í9980
S96 l

sviontjo a s^ravaiMv^aH ^ra a
isa ivxn:íi^o vananj^^ va ^a

"799S90/3DHJ

B| A BZUBHV B1UBS B~|
ues

o^n.ii.sui

ZO^ñM XI¿3d OIN3OÍ13
ap Bto

(0e8I-T8l)

xvi
va ai^v
soavi^a ^oa aa
vounod va a vzmvhv viwvs va

XI
a soianisa 'soavsn3

svamoxsiH saMoiDvoixsaAMi aa oxüxixsmi

�—A —
X sauBiuap sopBjsa soj ap uopisod B[ ap oipnisa oAanu un ap peptá
-aaau b[ ouBjd aaunad p jasa) ap oqaaq p ^od 'sBuiapB 'sa o[ j^
•BiauapiAa ap
'jBuutjuoa ouis 'aiuauíB^aap 'aa^q ou uopBiuaumaop ap asBq Bpipnp?
B^ anb oj ap B^uana b 'opBdiaijuB aod aaainbpB X ^pqBA ajuBj^nsa.1
Bun ouioa aaaaBdB stsaj Bsa sa[Bna so^ ap soaiácq Á sooijobj sojsandns
o^ 'uBJisanuí as inbB anb ua Bptumsaa buijoj bj ua ane 'sopBuajBauoa
uaaaaBdB anb uoa BiauanjSuoa B[ aod 'sopoui sopoj ap 'sa o^
•4tSBatao^siq SBpua^a^ sb^ ap ouiaa |B SBuad b uaa
-auajaad 'BUBOtaaniB pBjaaqi^ B[ ap saaopBA^BS ouioa Suiuub^ ap A ao.i
-uoj^[ ap bijojS BpBpunjui B[ BiuauíBpunj as sa^na so^ aaqos 'BZUBqy bi
-UBg b^ ap uoiauaAaaiui ap sauBpi sojsandns sosa^^ 'aiaadaaiui a^qBsuod
-83J ubi aqiqxa BiouBjsns ua anb soqaaq so^ b auuojuoa 'pna Bp un^as
sisaj BUBuopn^oAaj bj Bpunj as anb ua uopBjuauínaop ap asBq b[ aaa
-ouoa aod oppB osoipn^sa aojaa[ ye Bfap anbaod opoj a^uB sa crj
ti ButBd ns ap aid ye orasrui
ya aod Bisand bjou b^ aaaipa as pna bj b X 'uqaag 'S^pa^ aiuiapB5[y
'P96T 'sv^iuawnpn^ pun - \aw\iy 8nn$acnaqsia^8'i8 unqqvujq uap uaqnua^^
-a8 •uaitwj^ uaqastnap uap ^pjjoj un^ í08l ' 9181 ^^^duimiiatD'j pun
puvjqos^naQ zuvijjy uaSijiajj uap uanoqa^ tuj ap aaquiou p ofBq BpBj
-ipa bX Bjsa Xoq anb oaad Bjiaasa anj stsajuis Bjsa anb ua ojuaxuora
p ua Bsuaad ua bX Biuaj 5[osso^| aosajoad [a anb Baqo 'spiBaixa opis
Bq pna B[ ap Baqo bjsba b[ ap Banjaaj B[ BJBd uopBjpui Bun 'opoj aj
-ub 'Bps is aod sa 'Xoq opaa^q ua aoBjduioa as ouioa 'aBaqqnd ap oiáo[
-piad p ajsa ap Bzajxjua^ B^ ap OAniqo 'aojnB opBaisng ns aod ouBg
-ajsBD oiaapad ua X Bpuaaa^uoa ap Buiaoj ua aaaouoa b Bp^p onj ap
-as BXna ua 'sBaiaojsijj sauopBijsaAuj ap ojnjijsu^ p anb '^psso^ paaj
-ubj^[ aosapad [a 't4iBiisaaAiujq xaB]^ IJB"^S,, ua Xoq BpBiuaojsuBa^ 'oiz
-dpg ap pBpisaaAiujq BfaiA b^ ap pBptpiuaiu b^ ap aiuB^uasaadaa 'j
a opinSuijsip un ap aoq^j B[ ap o^naj 'sisajuis aAaaq

V¡JM3IU3AaV

�no sólo de Austria y Prusia, en los problemas derivados de la revolu
ción hispanoamericana o relacionados con ella, y, todavía, por la
multitud de problemas conexos y matices que exhibe en el moviente
cuadro de los intereses y, consiguientemente, de las cambiantes posi
ciones diplomáticas, de las potencias que integraban la pentarquía
europea —Inglaterra, Francia, Rusia, Austria y Prusia— siempre ri
vales entre sí en el fondo, aunque ocasionalmente coincidentes, todas,
o tales o cuales de ellas, con las correspondientes alternativas y con
tradicciones, y, dentro de esa pentarquía, las de las que integraban
la Santa Alianza, y fuera de ella, las de España y Portugal, en su re
lación con aquéllas frente a la "Cuestión Suramericana".
Uno de esos problemas conexos es, por ejemplo, el papel, que
los historiadores hispanoamericanos no hemos destacado todavía en la
importancia particular que tenía, de las ciudades hanseáticas dentro
del conjunto de los estados alemanes, con respecto a la posición de
Austria y Prusia. Es fácil, sin duda, rastreando nuestros archivos, re
gistrar la entrada de buques procedentes de puertos hanseáticos, por
los años de 1797 y de 1804, es decir, los del comercio con los neutrales,
en el puerto de Montevideo, y encontrar, ya en 1803, algún subdito
alemán radicado aquí, y más, todavía, en el período revolucionario.
Pero las raíces diplomáticas que se entretejían con las económicas de
donde esos hechos dimanaban, hay que pesquisarlas en los fondos
europeos, y estas son las que ha desenredado allí el profesor Kossok.
Y uno de esos matices, a les cuales he aludido, y que tomo tam
bién por vía de ejemplificación, es, valga la oportunidad de su elec
ción entre otros, la afirmación del autor de que "los conflictos de las
ciudades hanseáticas con España alcanzaron su punto culminante en
1818", y de que el gobierno español inició "una ofensiva diplomática
centra esas ciudades a causa de que los hanseáticos no sólo continua
ron adelantando el comercio prohibido, sino que, al mismo tiempo,
permitían que agentes secretos de Bolívar reclutaran voluntarios para
el ejército de los patriotas". Estas precisiones, en efecto, arrojan luz,
parece, sobre el por qué de hechos que hasta ahora hemos tenido có
modo debidos al azar, pero que resulta evidente que no son sino un
aspecto más de los muchos que, aunque no los ha mencionado el
autor, han debido acompañarlos para configurar, integrándose en una
misma relación de causalidad, la serie histórica cuya importancia vie
ne a señalar él mismo en esos breves párrafos que acabo de transcri
bir. Se nos viene de inmediato a la memoria, por de pronto, uno de
ellos. Fue precisamente en 1818 y en Hamhurgo donde alguien, re
lacionado sin duda con esos agentes secretos de Bolívar, publicó, tra
ducida al alemán y bajo los rótulos y pie de imprenta de "Der Freiheitskampf in Spanischen Amerika, oder Bericht von dem Ursprange, Fortgange und gegenwartigen Stande des Krieges zwischen Spnnien und dem Spanisches Amerika. Von einem S'ádamerikanisches
Offizier. Aus des Englischen. Hamburg. Bei Hoffman und Campe.

�— IIA • —

AIX1JM3JV
•{Eiuauimop 3Dipu?dE 1103 "zo.vnpv J.ix3d oiN3on3 ap oSo^pjd k
•se.") je uppDnpEJj 'S181 U3 s}uvd u^ vpvjtjqn4 opxvlvj oiavpj pnuv^i ap 3]ou3v4s¿i
anbixaxuy,] ap uotin/oap^ vxqo v\ ap vsaauvx^ uppipa vpunSas v] v oppouoo^ap
xojno ap tíju9wp]44nS,. 'AI owo^ •souvaixamy soxv}j sosax4^uj ap vaaioi]qt^ 'sb^
-upistfj sauopv3iisaauj ap oinjtisu/ 'svpuatj k sapvptuvuxnfj ap pvjjnavj
'^181 '81 óN '^a^luossio^ ^jBA3inog '^iTEjqri '3uie,[ ^iSuojv '^ ísue^
"X '1U 'uay •^uaiu^nui tuvia v^dj 'sw^^uv^ ap jtnpüxx 'ajDuoippp^ anbuaiuyj ap
uakoip un xv4 -'ap '-aja 'sjvqmoa sxanip sa¡ p s^pf xnva4putx4 sa¡ pivuajuoa 'a¡on
-^v4sa anbixaniyt] p au3v4s^j,] ax^ua axxanS vj ap pnpv jvp,] ap p 'saxSoxxf sap
'auiStxo,] ap Jiaan no 'ajouSvcfsg anbixa\uyt\ ap uotjn¡ona}¡ v\ ap asstnb^g ^
uoiuti3 'ÁBMpEoig 'nsaing ^JEjqi^ "03 puE uanqjsE^ sauí^f Xq p^qsqqnd :sa
oa M3M ap upiaipa ej ap Eiuaaduii ap aid ^g -^I8[ Mo^ jaj^ou.ia^Ej 'UMOjg puE
'saa^g 'is.itiH 'UEtuSuog iiiopuog -oí ~qi¡ 'uay juatuaaut uxvia vpj -uvatxauiy
v kff '3]3Sunxp aqi p^xviu aavq qaiqm. sjavf jo4putx4 aqj Suiuwfuoa fvaix
-auty qsiuv4s Pu*&gt; uiv4s uaaoipq uo paixxva xvcn aqj fo a^vjs pnpv puv ssaxox4 '^iS
•txo aq^ /o ^unoaov uy xo '.vaixauxy qsiuv4s ^? uoiinjoaa^ aqi ¡o
-oi^S3no se[ ap pBpiDi^d^^mn b^ jbjjsoui ap ojaaja o[os ^b 'uBiaajjo
aui as anb SBtjanm sb[ aa;ua 'Bun^^ jaoeq ounjjodo jajá oaa^
\9 SBuiS^d SBaod ua opB[ninnaB bi| 'upzBqBJj bzio
•bih ns op oj^uap 'anb sojaadsB soj ap 'a^uauíBsiaajd 'Bzanbia bj bcjb^
-uai pna b^ b sauín bj B^a on u^isaaáip Bsa ^ejioba uis opuodsajj
¿B^ipa as inbs anb ofBtjBaj ja a;uaXBJjB otuoa
ojajduioa ubi .iaaBij BJBd JBao^ opBjisaaau bij ou 5josso^{ josajo^d
ja anb 'jBja^Bj Buiaj un ua opBJjua aaqeq anb b? :Baip as
'sJJBd 9P '^saauBJj upiaipa Bjaaaaj Bun BjABpoj oqnq anb
asjBpjoaaj ap sa j^) 'sajBioiui sauoiaipa s^pxpnjB sbj UBjuajap as anb
ua '¿J8I B uojainSisqns anb SBqanj sns ap sbui soub sop soj ap Búas
-aj bj uoa 'BjABpoj 'BpBjuaaaaaB ja ua Bjjsanuí as ibaijo^ ap
Bidojd bj uaiqiuBj anbjod X (jbjiiuis3bj uoiaipa ua JBjipa ap
ojnjijsuj ja anb ttiuauiajddng^,) sopipnjB SBUioipi saai soj ua 8181 *^
¿18T U9 SBqaaq SBjaimjd SBsa na Bijsixa ou anb 'BiaojBjSBsuoa ajuauíBu
-ajd BJoqB 'is B^sa 'sB^ijjy aaqos bioijou BiJBuipjoBjjxa bj oíaajsdB anlr
\i9 ttiuauiajddng,, janb^ B.m^ij uoiaipa Bpun^as Bsa ua anbjod z '¿J8J ap
uatquiB} BJ3 uoiaipa Baauíijd sXna 'Bjqo buis(ui bj ap BsaouBjj uois
•jaA bj '^J8l ^a X sjJB^ ua 'oiquiBa ua OAnjqo anb uoiaipa Bpun^as bj
'sajSui ua ojjas b ozubdjb oaoduiBj ouioa 'UBuiajB ua uaiqurei asiBaijq
-nd b opBSajj BXBq ou anb 'soXBnnjn soj BJBd ojps ou X 'sa Biuij3Br|
•SBSpjy ap bj tjjB uaxquiBj bX Bj^sanuí as ajqBJOABj ajuauiBuins 0.1
-ad aouaui opBjS ua oiuoa 'sosojoSia saAaijaj uoa bX ajns XBAjjog ap
BxnStj bj jBna bj ua X 'BUBaixauíBOUBdsiq uoxanjoAax bj ap Bixoisiq bj
ap ofanbsoq oraoa 'B^sanduioa anj as^q BXna axqos pBpiaBxaA jbioubi
-sns bj ap tu ojpsa ns ap pBpiuaxas bj X pBpatxqos bj ap qsjijbs uts xaa
-Bq b BtuaA BpuBoBdoxd ajuajaaxa ub^ anb '¿J8T U9 ^\xo^ ^Aan^[ X saxp
-uog ua BpBaijqnd X 'opjBfBq oiaBjBg januBj^ ouBjozauaA ja xod sajíí
-ut ua B^ixasa 'btujuoub saauo^ua xod BiABpo^ T 'auipnQ axqajaa bj 't48F8I

�nes conexas que, invitando a internarse en ellas, se plantean en torno
al asunto principal que aquél ha desarrollado en breves páginas. Y
escogí una de las que más cerca está del interés de los uruguayos. Por
que el presentar al estudioso diversos caminos no utilizados por quien
los ha mostrado, para que se^ el mismo lector quien se lance a tran
sitarlos, es una virtud de los buenos trabajos de síntesis y éste lo es
en el grado que me ha sido grato destacar. Pude haber señalado al lec
tor uruguayo también que la trascendencia que la acción revoluciona
ria de Artigas asumía frente a los temores de las potencias absolutistas
de Europa, subyace, sin ser mencionada por su nombre, en más de uno
de los pasajes del trabajo del profesor Kossok, pero no necesitaba ha
cerlo. ¿No podrá reconocerla suficientemente quienquiera que lo lea,
en el sitio, por ejemplo, en que aquél indica la primera de las dos
causas que hacían que la Cuestión Suramericana permaneciera en el
orden del día, para las potencias del "concierto europeo", desde

1816/17?
Dice, en efecto, allí, que esta primera causa era "El conflicto his
pano - portugués por la Banda Oriental, después de que Portugal ini
ció una invasión en setiembre de 1816, cuyo objetivo fue la "protec
ción" del Brasil contra las consecuencias de la revolución del Río de
la Plata".
Y esas palabras, como todas las demás de este estudio, son claras.
¿Cuáles eran, sino las debidas a la acción de Artigas, esas "conse
cuencias de la revolución del Río de la Plata" que determinaron la in
vasión portuguesa de la Banda Oriental?
Eugenio Petit Muñoz.
Director.

— VIII

�- I -

Aiq^jEsapuBq 'u^ps^jg Atq^jEsapuE^ 'uaiu^jg jpEjs
-3SUBH ^3P ATq^JBS^BBJS 'SjtiqUIBH jpEJS3SUBH J3P AiqDIBSJBE^S 'J3AOUUBH Aiq3
-JBSJBBJS '9jnqDSJ3J^ Aiq3JE[EqU37 S3q3SJ113Q) SODEUJStlE k S3UBUI3IB SOAiqDjy 3p
sopuoj soj ua BSBq as uppEjuaiunaop báiid Esu^ad u^ oaqq un ap uaiunsa^i (t)
p B}9[duiOD uoioDnjjs^p bj y •BiuBtu9[y ajqos ootuoa^d
-BU OIUIUIOp [9p UIJ [9 O9Od B O9od OI9IUI 98 4BUB9IJ9UIBOUIJB^ UOJ9Bd
-I9UBUI9 B[ 9p 8BJJ9n^ SB[ 9p OZU9IUIO9 \9 UO9 9)U9UIB9UB)[nUIIS OJ9^
STJBj U9 9)U9UI[Bdl9UIjd OUIS UI[J9g O BU9I^ U9 BÍ BJJipi99p 98 OU
BiUBui9|y 9p ouijsgp p^ 'ipBjsa^ny X BU9f 'zjqjgjsny 9p SB^BjBq sb^ U9
8OUBISn.ld X 8O9BU)SnB SO[ 9p B)OJJ9p B[ 9pS9Q *O9IUO9^odBU OIJ9duiI
[9p BJiqiO B^ B 9JU9UIBJ9^duiO9 9/S08I ua BI99U9J.19d 4
BJUÍ9JJ 9p 8BUI 9p OpBJ9UIO[áuO9 Ull S99UO)U9
XIX [^ís I9P OI9J9J ^9UIIjd [9 U9 BUTJB^ B9U9XUy B 91U9.IJ
89UBUI9p SOpBJSg SO¡ 9p B9l}I[od B[ OgOJJBS9p 98 S9[BI19 8B^ ofBq 89^
-BJ9U9^ 89UOI9ipUO9 SB[ J9UOdx9 OUBS999U S9 4UOI99npOJlUI OUIO'J

o Bisru^ JBrq jguiijd U9 489ubui9^b sopB}
-sg SOJ 9p U0I9IS0d B[ 9jqOS BpBU ISB9 X BISng 9p O BI9UBJg 9p B91JJ[
-Od B[ 9jqOS BX SOU9UI OJ9d 4*j^g *gg SO^ X BJJ9JB[UJ 9p UOl9TSod B^
9JqO8 Oq9nui pBpj9A U9 BpjBq 98 OUB9IJ9UIBOUI}B^ B]SI^U9pU9d9pUI O^
-U9IUIIAOUI [9p B9lJBUIO^dip BIJOJSiq B|^ 9JqO8 8Bpi9OUO9 S9UOI9B9qqnd
sb^ U9 9nb o[ jod ojs9 jod sg -Xoq Bjsnq BpBJO[dx9 9)U9uibsb9S9 opis
Bq 4OJBqui9 UIS 49nb UOl9BJU9Uin9Op BI[duiB BUn BJ]U9n9U9 98 8OAiq9
-JB 8OJJS9nU Ug •BUB91J9UIBOU11B^ UOl9iqOA9J B[ pjqo 49JU9UIBJ99JipUl
O B)99Jip 469fBIl9 SO^ 9JqO8 898JBd 9p odlljá UBj^ ^B U9iquiB^ U999U9)
-J9d S9UBUI9^ SOpBjeg SOg 'BUIJBg B9IJ9iny U9 8BpBJ9do S9UOI9BUIJOJ
-8UB^J SB{ U9 BlStig X BI9UBJg 'SOpiug SOpBJSg 4BJJ9JB^SuJ 9p 89S9J9)UI
so^ eopBoqdmi uoj9tAnjs9 Bpip^iu 9^qBJ9pisuo9 9iib ua opiqss sg
9p OJS9J p U9 U9iqUIBJ OUIS OUB9IJ9UIBJnS
X OJIU99 9^BqUIO9 9p oduiB9 Oldojd p U9 OpS OU SB19U9I199SUO9
X 8BpiIBdS9 SBTUOp9 8B^ 9p UOI9BJ9qiJ 9p

(i) (0S8I - S18I)

Moi^vdi^^v^a vi axxv
soavxsa soa aa vaixnoa va á vz^viav vxmvs va

�cito de Napoleón en Rusia siguió la histórica "Batalla de los Pueblos"
en Leipzig (1813), que condujo exitosamente a la liberación total de
Alemania y la Europa central. Para ios patriotas alemanes —como
Stein, Gneisenau, Scharnhorst o Blücher— la lucha contra Napoleón
fue más que un simple conflicto militar. Ellos combatieron además
por la liquidación del orden reaccionario feudal en Alemania y por
la creación de un solo Estado nacional. Especialmente Stein ideó un
exacto programa de acción mediante el cual podía coronarse la lu
cha contra Napoleón con la creación de una monarquía alemana uni
taria. Pero la clase feudal dominante escamoteó al pueblo los frutos
de su dura lucha contra el usurpador. Se sustituyó la unidad desea
da por la "Liga Alemana" (Deutscher Bund), fundada en 1815. Esta
"Liga Alemana" fue una débil unión de todos los Estados alemanes
bajo la hegemonía de Austria y Prusia. Cada uno de los miembros de
la "Liga" fue completamente soberano, en lo externo y lo interno, y
adelantó una política de acuerdo con sus propios intereses, a menu
do en contradicción con los intereses de la nación. Por otra parte, la
"Liga Alemana" pertenecía al imperio de la Santa Alianza, sobre cu
yo papel reaccionario en la lucha contra el progreso democrático - bur
gués no necesito agregar más de lo dicho.

Bajo este punto de vista, la noticia del estallido del movimiento
independentista de América Latina y sus victorias sobre las potencias
coloniales española y portuguesa, causó un doble efecto. Para las
fuerzas progresistas, quiere decir, en primer lugar, para la inteligen
cia radical y el estudiantado democrático, fue éste un movimiento de
liberación, una señal para la intensificación de la lucha contra la pro
pia reacción.
A pesar de la censura, los asedios policiales y otras persecucio
nes, se encontraban siempre periódicos y revistas avanzados que pu
blicaban amplias informaciones, llenas de simpatía, sobre los aconte
cimientos de América Latina. Los representantes diplomáticos espa
ñoles y portugueses protestaron muchas veces contra esta propagan
da "revolucionaria" y "enemiga".
Junto a los trabajos de Alejandro von Humboldt, gozó también
de creciente popularidad el Abate de Pradt. Entre los editores más
conocidos que divulgaron en Alemania la obra de de Pradt sobre las
revoluciones en América Latina, estaba Brockhaus, famoso por su
Enciclopedia. Es posible decir que, junto a la revolución española
de 1820 y el levantamiento de los griegos desde 1821, el movimiento
de independencia latinoamericana hace parte de los tres grandes acon
tecimientos que llegaron a ser ejemplos cardinales para el movimien
to liberal y democrático en Alemania. Ya en 1825 apareció en Ham-

— 2 —

�- e • BaiuoapdBujsod Eaoda B[ ap oaiiqod opqqmba ap X uoi^b^
ap Biuajsis [a ua SBiauajod sb[ aa^ua sojaqjuoa so[ ap X oubo
-TjauíBouijBj oiaBuoiarqoAaj ojuaiiuTAotu [ap uorstiajadaj Bg óg
'6181 OB[B Ia u
ap ttBjdmoa,, B[ uoa uoisuBdxa ap Ba^qod ns ap ajuBj^oduit sbui o[d
-uiafa [a orp anb ''j^j^ 'gg ^nj oduiBa ajsa ua ajuBuiuiopajd Biauajod b^
íBtauan|jui ap X oaijijod japod ap BJajsa Bido^d bj JBqduiB b
-sap 'sa[BiJo;ijaaj SBjsinbuoa aod Bqaiq B| ua pBpipjAij Bg
j ajduiais
anj Bqanj Bjsa ua aju^uiuiopaad Biauajod B| íouBaiaauíBouijB^ opBa
-jara [ap oiuiuiop [a aod Bipi^ B[ ua Baiuiouoaa pBpi[BATJ Bg ^[
:sBUia[({Ojd sajj jod 'ajuauípdiauíad
'sopBuiuua^ap uo^anj souisiuoáBjuB sog '^vsanSnuod X svjouvdsd ^mw
•ojoo snj ap upiaouaqij vj v o^aadsau uoa sviauatod sapuvuS snj aujua
vouaiSjns anb snaiSpjoapi uaiquinj X 'svapijod 'snaiiupuoaa sviauauaf
-ip snj svpo^ ap o^unluoa [a ouioa t4BUBaijauiBjns uoijsang,, ouiuuaj [a
^ouiapuajug *Baoda B[[anbB ap soaijBiuo[dip so[ UBjaap ouiod ^vuvaij
•aiuouns uppsanrj^ B[ ap aopapaap sBiouajod sapuBj^ sb[ ap upraisod
B[ ap aiuBj^ajui aja^d Bja sauBuia[B sopBjsg so[ ap Ba^j[od Bg

•sauBuia[B sopBjsg so[ ap uoiaisod
ap O[duiafa [a BJjsamu ouioa 'sa.iojaBj soajo soipnin uojB'aqo
BDijjpd B^sa ug 'BpBaqduioa a BanaaBjx^nuí sbiu oqaniu aiuaui[Bia
-uasa anj 'BuijBg Baiaauíy B[ b BAi^B[aj varjavud vapijod B[ oíag
sajuBU
-uuop sasB[a B[ ap oiuaiiuB^uad [a ua soaidjj soidiau^id so[ 'jvjuaiu
-npim^ vawij B[ 'isb ojjioap jod 'uBfajjai SBjqBpd SBjsg 'tjsnpipuaa
uvuvjsa svadouna sninhunuoiu swf 'vunaijqndau vas vaiiauiy
:puBtiqnBa^Eq3 saauBjj ja[[iauBa [op assjj B[ Bptaouoa aiuBisBq sg
•udo^ng spoj b Bjaipuajxa 38 —0^8I aP
-sap otpaans ouioa— j[[B ap X [B^njaog X BUBdsg ua asjBauíjB Baaip
-nd u9ian[OAaa Bjsa anb anj [Bdpuiad uopBdnaoa^d ng •upiaBuiuiop
Bido^d ns ap Bpuaisixa b[ BqBZBuauíB anb saauBjj o[duiafa [a unSas
•Bsan^anq uoxanjoAaa buh BuijBg Boijauíy ap ojuaiuiBjuBAa[ [a anj sbz
-~anj SB^a ^^b^ 'aiuapaao uopudnaoaad Btm uoa souBaiaauiBoutjB[ so^
-uatuiiaajuoDB so[ sajuaSiuip sasvja sb[ u^qBAjasqo 'ajJEd b^jo

BpBZ
-ubab BaiuiapBaB pnjuaAnf B[ ap ojuaiuiBsuad [a o^uiijsa 'oSaig o iiub[
-isdj anb ouisiui o[ 'anb 'uvíiijo^ wpw/ig ap BjjBaSoiq Baauíijd B[ o^jnq

�- v aiuauqBiaadsa opoin ap sopipuajap uoaanj bubui9[b xBíaJauí
-oo BisanSanq bx ap sasaaaiui sog "SBiuo^a sb^ ap na^draoa oanboxq un
jqduina ap ^ouBdsa oasap ^B ajuauíBaijoSajBa uojb3U as sBaijBasusq
sapspnia SBg 'onuijuoa osuaoss un X^8I BlSBq ojuauíijadxa tisapjaq
-aj,, sox uoa oíaaauíoa ja 'sspHiBdsa sBjsajojd sBai^.iaua sb^ ap JBsad y
•Bui^Bg Baijauíy Bia^q ^Biajauíoa bia BAanu Bun JBasnq b sajuBia^aiuoa
so^ b o^qqo BiuBuia^y ua Baiuiouoaa sist^a b^ ap oauBj^nuiTs opq^;sa
|a A jbuiiou oiajauíoa ^ap Bjnjdnj Bjs^ ^jbuibjix11 uod sajuBjjoduii
sbui sauotaB^nauíA sns ap Bun sauBuia^B sajuBiajauíoa so[ uojaipjad
osa joj ^SBiuo^oa sns A BUBds^ ajjua oiajauíoa x^p sisqBiBd bj ua 91;
-sxsuoa BUBaijauíBOuxjBx upianxoAaj b^ ap SBAijBSau SBiauanaasuoa sbj
ap BU^ 'sbuio^ o^uBg ap sauBp a^qq ojjand ^a u^ A uojsog ua UBq
-Bisa o^aajip oiajauíoa aisa ap sa^Bdiaut^d sasBq SB^ -oj^aaip oíaaaui
-oa un jbziub^jo BJBd 'saiuBjsuoa SBAiiBjua} ua 08¿I ^ps3P ^A uojBuad
-uia as sauBuia[B sajuBia.iauioa so^ 'sanánjaod A ^ouEdsa B^sqodououi
Buia^sis ^a aipn^a BJBd ^ • OHBaijaxuBouijB[ ^Buiojoa opsa^aui \^ ua
sBiuaA sb{ ap uoiaBAa^a Bun ap aiuauíBAisioap oipuadap uoiaanpoad
B[ ap aiUBjaoduii sbui joiaas \^ 'sBaqBXBd sbjjo uoa oqaiQ 'BauauíBOJ
-aqj BiaBq Boqsi^ X zipB[) - BqiAag ap soj.iand so^ aod BUBiua^B oui^ ap
upiaanpojd tb\ ap psiiui b^ ap sbui BiSiJip as UJAX I^ÍS Ia U9 BA "BíJ
-BuxpjoBJjxa uoiaBaijiu^is Bun BiuBiua^y BJBd oa^ oiajauíoa
•auijij[
oaixajy 'bjbxj bx ap oig xP sojjand sox X uauíajg X oSjnquiBjj
jBxn^aj oiaaaiuoa xa 'ojaj^as Xnuí BiABpoj anbunB 'ozuauíoa oub aisa
UOD 't'TSl OUB Ia aPsaP B^ uoaafnpo^d as BxouBdsa Baijauíy bx ua t,saj
-ua^ansui, sox uoa soiaBjuoa sojaiuiad sox an^ JBqoad apand ag

•sajuBuiuua^ap sauBinaxB sopBjs^ sox aP ^aílJXot^ BauJI BI
X oiJBpunaas x^d^d un oxos uojBuaduiasap 'so^io X oSjnquiai
o^anquax^aai^ 'BiuofBg ouioa BuijB-q Baijauíy ua sas
sa^uajBdB o soat^ua^nB uoa 'saiuBjsaj sauBiuaxB sopBjsg sog *bz
B^uBg bx ap sajuBJBá SBiauajod ouioa uoiaunj ns jod opoj ajuB
BpBuiuuajap BqBjsa ouBaijauíBjns Biuaxqojd x^ ua uoiaisod BXna 'bis
X Bijjsny ap Biuoduioa as odru^ opunSas xg 'SBiuoxoa sns X xem
'BUBdsg BiaBq oiaaauíoa xa B^Bd x^dtaui^d ojjand xa Bia anb 'oS
-jnquiBjj BqBuiuiop sbxx^ 3-Hug "^aaqng 'uauíaag 'o^jnquiBxq ap sbdij
-BasuBq sapBpnia sajj sbx aod ojsanduioa BqBisa odruS uauiiud xg
• ouBaijauíB
-ouijb[ Biauapuadapui ap ojuaiiuiAoui x^ ajuajj BUBiuaxB Baijjxod bx
uoJBUiuuaiap anb 'sodnaá sop uoaaiSans sopBjsg sojsa ap oiunfuoa xQ
•Bidojd Bai^xod ^un BuiJBuiBjqn upijsana bx ua JBzqBa.i UBjaipnd anb
ouioa uoidboijiuSis ap aiuauíxBjnjBU UBiaajBa sopBjsg sojsa ap aj
joXbui Bg -sopBjsg B^uiajj soun ap opBjauíoxSuoa un ap
-bu Bja bx ap IBuij xb BiuBuiaxy Biuodtuoa as 'oqaip aq bX ouiog

�- g ouisiuoSbiub \9 anb BqnatjiuSis ojs^ •^otiBdsa ^biuo^oo uamiSaj \o 'op
-janaB un ap oipaui jod 'BpBzqBjaqq sbiu biujoj ua JBjnBjsaj BJBd sai
-uai^^nsui soj uoa oaiiqod X oaiuiouoaa osiinojduioa un &lt;qp ap zaA ua
UBqBfasuoaB X SBiaua^od SEjaajaj ap npEiuiB uoiauaAjajui b[ b sbijbij
-uoa UBj^ -Bzaan^ B[ b JBa^ uis oiaqjuoa ^ JBUoian^os ua sapjoaB
UBqB^Bq as —Bisng ouioa B.uajB[uj— SBiauajod ssquiy •BUBai^auíB
-ang uoijsair) B[ b oujo^ ua sai^qap so^ uaiquiBj ouioa isb 'sa^uoiaBU
-jajui sauoiaBpj sb[ ap osana [a opoi ^\2l ^p sandsap ouiuuajap sa[
-ui - osnj ouisiuoSbjub ajs^ • Bisn^ X BjjajB^^uj aajua ouisiuoSbjub p
jod ozuanuoa p apsap sopBuiuiop uojaiAnjsa BuijB'q Baiaauíy ap
-nj oupsap pp jopapaip Bado^na BinbaEjuad b^ ap so^oqjuoa sc^
•sBpBAajqns sBiuopa sbj X i,qodojjara b[ a.^ua
-aqjuoa p ua JBipam BJBd —Bisna^ X BiJjsny 'bioubj^ 'Bisn^j 'B^
-uj— SBpBip SBiauajod sb^ SBpoj b BUBds^ ap BpuBuiap Bq[ (^^
•b^bj^ B{ ap oj^ p ua uoionpAaj b[ ap
sBiauanaasuoo sbj BJjuoa psBjg pp ttuoiaaajojd9^ B^ anj piaip oAijafqo
oXna '9X8T 9P o^quiaijas ua uoisbaui Bun oiaiui xB^njao^ anb ap sand
-sap 'piuaiJQ BpuBg B[ aod sannjjod - ouBdsiq ojaqjuoa [^ (óx
•.svsnvo sop opoj a;uB uoaapm oaijBiuofdip ouajj
-a^ \o ua ojaqjuoa X sajBqap so^ '¿t/qi^t apsap Bip ^ap uapao ^a ua
BUBaiaauíBjng uoijsan^) b^ opauBuuad 'BiJjsny X Bisnjg UBjaaua^Jad
uaiqiuBj sapna sb¡ b '4toadojna ojjaiauo^^ pp SBiauaiod sb^ bjbj

uoTstAaad Bun anb B¡nuijo^ eun sbui
anj oga oaag • oiuaiuiBjnpai asa Jiqiqojd SBaijBasuBq sapBpnia sb[ uoj
-aiqap SBXouBdsa SB^saiojd sb^ ap Biauanaasuoa y 'JBAipg ap jopejjaq
-g ojtaaafa ^a ua asiBpjua b 'saaqod soutsaduiBa opoj ajuB 'uojaipaaaB
osa joj •soijejmqoA sosa b sapijo)ijja^ sapBpaido^d sa[Btaadsa
-ojd anb ouBisnjd ppijo onSijuB un ap soubui ua BqBjsa
-aj x^ 'SBioiJjBd so^ ap ojiajafa \9 B^Bd soiJBiunxoA uBJB)npaj jbaij
-og ap soiajaas sa^ua^n anb UBjjiuuad 'oduiaii ouisiui x^ 'anb ouis 'op
-iqupjd opjauíoa \9 opu^iuBppB uojBnuxiuoa oxps ou soatjBasuBq so^
anb ap BsnBa b sapBpnia scjsa Bj^uoa Baiprao^dip BAisuajo eun xííB^
-sa oujaiqoá xo 9Píui saario^ua "8X8T yB P U9 oju^inuijna o^und ns
BUBds^ uod SBatjBasuBq sapBpnia sb[ ap sojaqjuoa so^
•sbuoCbsoxSub sBiauaiod sb^ ap oxdiuafa \9 unSas a^duiais
Buanbad ns Bijiuwad so[ as auuojuoa 'Bai^[od ns ua SBa^Bas
-u^q sapBpnia sb[ uoaeiuaijo as o)sa jog • BUBaiaauíBaj^ou X Bsa^áut
BiauajJinauoa Bsoaapod bx b a;uajj oAisiaap o^uaiuoiu \9 ua ouajjaj
japjad uojaiiua^ saueuiap sajuBiajaiuoa sox anb ap uaiquiB^ ouiAoad
SBaijBasuBq sapBpnia sbx ap Biaua^sisaj Bg 'BqBiBJj as SBaiiuouoaa sau
-oiaisod sns ap Bsuapp B[ ap opuBna '[BaipBj Xniu uoiaisod eun ubiui
-nsB anb 'oSanquiBjj ap sa^uBiajauíoa sox 8OP^ 9P ajuaSiJip odjana xa
Bja ítuoiaBindig,, ^js^ -oSanquiBjj ap ttxBíDJ9rao^ u9PBln&lt;ÍiQ,, b

�- 9 aopBaadui^ oanjnj ya X Butpyodoaq Bsanbng bj ap oruoraiJjBni ya jod
9181 9PS3P ajuauíBaijsBuip By^Bynaup Bijjsny BqBjsa pna ya uoa 'yisBag
jb ajuauíBAisnyaxa uoaafnpaa as Eaiaauiy uoa sauopBynaup sns ípBpiy
-yqap sbui uoa ajuaiupiauasa oyyoaaBsap as BaBia^snB ppjaiuoa Bisan^
-anq ey 'Bisnaq b uoiaBpj uoa 'oi&gt;jBquia uig 'Biaisny ap piaaauíoa bis
-cn^anq By ap pBpipioj By isbo o^juaauoa as pBpnta Bisa u^ "aisaoj^
anj oaBjjjsnB ouxaBuiBjqn oiajaiuoa pp ojjuaa j^ 'SBiauajajip ap aijas
Bun 'Bi^^sny X Bisn^^ aj^ua 'ajuBjsqo ou 4UBi;sixa sapiajauíoa sasa.ia;
-ui so[ ap Bai^^^oaá uoiaBiuat^o bj b X Bzjanj b^ b oiaadsaj
Baoauíy bj
uoa oiajauíoa p ua soaiuiouoaa sasa^aiui soido^d so[ JBaitóasy p^
•4tojso3y ap uinpuBJOuiaj^[^^ p ua qBajajisB;3 aod ¿X81 U9 P
-B[nuuoj anj anb 'uoiaBipaiu ap sa^^ui BuiBaSoad p jBXody 'f
BpuBdsa Bai^auíy B^ ua 4touiiji!oo^í, uapjo p aaaajq
ap JB^BJtj bjb¿ BpBuuB uoiauaAjajut Bpoj b jBiaunuag g

B[ jod pnijog X Bu^dsg ajjua Bjjan Bun jipadug

^

•BUBaxiauíB uoianpAai b^ ap saaoiaa^n sojaap
soj ajuB zsd ap X oijqqmba ap oadoana uapjo p ^apuapQ \
:sojuaumpunf sajuapiSis so[ ua os^q a^
BUBapauíBang uoijsan^ B^ ua soaBjjtjsnB X souBisnjd sasaja^ut so[ ap
YjBpiun BqduiB B-q -9^ - 5^8 [ soub so[ ap sandsap saia^ui ap uoiaBiauaj
-ajip Bi.iaia sun ap JBppq apand as SBuady •cisn.Tj X Biaisny aajuo
souisiuo^bjub sojsandns sojsa ap BaijuainB Bqanjd Bun^uiu soAi;aad
-saj soiuauínaop so^ ua Bjjuanaua as ou 4olo.iBquia uig • oiJBuoiaaBaa X
BisiinpsqB a^uauíBpBiuajixa osjna un opBiuoj BuqBq Bu^sny 'a^uaui
-BUBJjuoa íBisng X Bojsny bj^uoo paaqq Baijipd buii BUBaijauíBJiig
uo^san^ B^ ua opin^as Biq^q Bisn^g anb ap sisaj bj pipuajap uainb
'appMqag ajuBjg osj ouijua^jB JopBiaojsiq pp sofBqBjj so[ opoj aaqos
aBuoiauaui inbB ojtam^) ppBpi[Baj ua o^sixa ou anb ouisiuosbjub un
opjnajsuoa ubi[ saiopBiJojsiq soun^p anbjod 'Biauapxauioa B^sa oisa
aod jBniuaaB'aqap ag •sa[Bpuasa sauoijsana sb[ SBpoj ua a^uapiauíoa
eauíj Bun uoxaBipaui B[ ua uo^ain^is Bpusny X
•Biauanjjui Bidojd ns ap oiu
-uuopaad p 'Bzu^qy B^uBg B[ ap 4tBAiiaapa,9 uoiaBipaui Bun ap buijoj
ua 'oasnq X 6Bsa[iui SBaiuoraaiíaq sauoisuajaad B^sa o^au 'ajJBd ns aod
4Bisng •BuiJBuiBj^[n Baijipd bj ua sa^uaaanauoa SBiauajod s^ajo Baainb
-sajBiia b JBUimtp ua pijsisuoa [Bdxauíad OAp^fqo ng -\ - ^[^[ soub
so[ ap uoiaBaijiaBd ap SBAtjBjuaj SBaauiiad sb[ ua bX EpBjsmbuoa 4aA
-Bp BOTiBiuo^dip uoiatsod ns Bi^aaua Bpoj uoa oipuajap

-Bd pj Bun asjBzipaa ap supq Biuoiua^aq BXna of^q Baijipd Biaua^
-od b^ ap pjuauiBpunj uoyjsana B^ ua anb 4ttu9pBaijiaBd9^ bj ap soaij
-afqo soy ua X sopojaiu soy ua souaiu Bipisaa Bisng X Baaa^BySuy a.i^ua

�- L ~
SBJOUJBd 8O( 'OTJCJ}UOD ja XO^ ' BpBUIJB UOI3U^AJ9^UI BUn JBJBdajd ap
mj b oduiaijojeues bjbcI pBpiunjaodo ouioa ojos BpBzijijn B^as uoia
-Biao^au jainbjsna jj^ opusuaag ap JopapajjB BqBjado anb btjbuoio
-0B9J BJJIJBUIB3 BJ BJBd 9Ilb 9^U9UIBJB[9 XniU BtpU9jdlUO9 jpjoqiunjj
•sopBAajqns soj uoo sajouudsa soy ap ajtjBJOUoiy osiuioidtuoa ,un U9 4oui
-81UIISB 'OOod BJ9J3 *JOUBdS9 OlUIUIOp J9p BUB9ia9UIBOUI^B[ UOI9BJ9ÍJI]
Biajduioa bj Jipadiui ap pBpijiqxsod Bim^uiu BiqBq ou anb Binjauoo
ipjoqiunjj •ipjoqmnjj uoa oapuBfajy 'Bauauiy ua opiaouoa ubi jop
oueuuaq 'jpjoquinjj uoa ouuajjín^) 'saapuo'q ua jop^ísquia saauo^ua
ja aod opBJoqBja anj oiuriisap ajs^ -jBaipBa sbui a^uauíjBiauasa oiuái^ap
un ajuauíEjajoas o^nasip oueisnad ouaaiqoá ja oduiaij ouisiui jy
BDIJ
-auiy bj bj^oj ua sopiuj sopBjs^ soj ap Baiiqod Á Baiuipuoaa Biauanjjuí
a)uaiaaja bj ojaaaj ubjJJ uoa BqBJiiu Biauajod B}sa anb b^ 'BUBdsgj ap
ojjbj jb 'BJjajBjiáuj oiaun'ioad as Bisando.xd ns bj^uo^) "SBaijqndaj; sba
-anu sbj b Bjaiaouoaaj Á BJB^odB anb Jij3adiui a sBpBtjB sBiauajod sbj ap
sopaanas soj b uojáuiqsBy^ ap ouaaiqoij jb jb^ij ap uij ja uoa uoiasip
-ara ap sauoiaBiao^au sbj ua sopiu^j sop^jsg soj ap uoiaBdiaijJBd bj os
-ndojd Bisnj^ 'j oipuBfajy ap bj b sbí^ojbub sauoixajjaa b opiqaQ
q bou
•auiy bj ua B.uan^ bj BpBuiiujaj zaA Bun ajqisod Bijas ojos ubj 'Bisnj^
^od Bpeasap ajuauíBsuaiui 'oiajaiuoa jap uoiaBzijBjaqij Bqj

-g

•SBaijqndaj SBAanu s^j ap ajuaiuaAo-id 44uoisuBdxa9, ap o^Sijad jap
Á Bi^BuoianjoAai ^upiaaajuí^ bj ap (s^adoana SBinbjBiioui sbj ap 'jiaap
"3) ^^op^^ílí^í^^ opunuí jap JBisauaiq ja,, ^bajbs BaBd pBpiun;jodo buiij
-jn Á BDiun bj a^p Bipod osojaua^ osiiuojdiuoa un ajuauíBjog -^
•JBIUOJO3 OIUlUIOp nS BpBUIJB
nzjanj bj .iod Á. buijoj biiSijub bj ua jaaajqsjsaj BJBd oiuoa oiJBsaaau
oaarauBuij Á oiuijijbiu 'jbijjiui japod jap Bjuodsip ou BUBds^j • j

bj ap uoianjos cun BJBd saaijjaaaip saiuainSis sbj ojnuiaoj oubis
-njd aiauíq^á ja 'o^uauínaop a^sa ug BainbjBuoui-jBpnaj pBpiuiijToaj
rj ap oiJBUuiaop Á oqaajjsa oidiauud ja BiaBq BUBaiaaiuBouijBj uoianj
-oAaj bj ap ouaiupuaj ja jBuiuiBaua b opiSiJip ojuaiui opoj ap pBpiji;
-nui bj puuxjuoa 'Saaquap.iBjq aod opBqojdB a^uauíBsajdxa 'o^uauínaop
a^sg •ttuoHÍ0UV tHopot^oio^jAt,, uaiquiBj buibjj as osa joj ^jaquap
-.ibjj uoa aaaqiajg 'sajoiiajxa sauoiaBjaa ap o.ijsiuiui Á opB^sg jap jaj^
-yauBO saauoiua jap oiJBiajaas 'uojjiauy apuo^ ja anj 44iunpuBaouiaj^[,,
ojsa ap jo^iib jg ¿J8I op aaquiaijas ap 44uinpuBjouiaj\[,, un ua uoj
-Esajdxa as BUBisnid uoiaBnjis bj ap sapBpuBjnapjBd sejsa
'sopBajaui soAanu ap B^sinbuoa bj ap a^uauíBAisiaap Bipuadap
'sisiaa bj jod BpBqjn;o:ad 'Biuiouoaa ns ap pBpijiqB^sa bj á (Biquioj
-03 UBJ3 'BiBId BI aP oj^ 'oaixaj^) tíjouBdsa Baiaauíy bj uoa oía^auíoa
ja ua oaia a^uauíjBiauasa saaa^ui un 'oiquiBa ua Biua^ Bisnj^ *j oapa^

�habían ganado ya mucho terreno para contentarse con una libertad a
medias. Por esto pidió Humboldt en 1818, es decir, mucho antes que
esta cuestión se discutiera en Inglaterra, el reconocimiento diplomáti
co oficial de las nuevas repúblicas latinoamericanas. Humboldt trató
de probar que, según los principios del derecho internacional, Espa
ña no podía objetar una tal iniciativa prusiana, puesto que había per
dido completamente el dominio sobre sus antiguas colonias. La liber
tad de comercio con América Latina, fue, según la opinión de Hum
boldt, el principio decisivo, conforme al cual debía ordenar Prusia
todas sug medidas políticas y diplomáticas. Una realización del pen
samiento revolucionario de Humboldt fue el producir una completa
ruptura de Prusia con las potencias restantes de la Santa Alianza.
Mas para una decisión semejante no se hallaba preparado ninguno
de los estadistas dirigentes de Prusia, ni Hardenberg, ni su continuador,
el Conde de Bernstorff.
Prusia y Austria apoyaron siempre en los conflictos entre Ingla
terra y Rusia la posición inglesa. La estabilidad de esta "Entente"
austríaco - prusiana al lado de Inglaterra se debía al deseo común de
restringir la influencia predominante de Rusia en el sistema de la
Santa Alianza.
En estos años, el embajador ruso en Madrid, Tatiscév, fue el
verdadero dueño de la política interior y exterior de España. Como
el gabinete de San Petersburgo se había pronunciado inequívocamen
te a favor de España, que entonces tenía una orientación pro - rusa,
Hardenberg y Metternich consideraron la actividad diplomática de
Rusia como un intento de llevar a los otros miembros de la Alianza
a una lucha contra el poder marítimo y colonial de Inglaterra para
asegurar así la hegemonía zarista en el concierto político de la Santa
Alianza.
Los temores, en realidad infundados, de Metternich de que Rusia
a la larga no se seguiría limitando a una mediación pacífica, sino que
trataría de forzar una intervención armada, provenían de dos cir
cunstancias :
1.La exigencia del gobierno ruso de que en el caso muy pro
bable de que los revolucionarios latinoamericanos rechazaran las con
diciones de "pacificación" se decidiera inmediatamente tomar medi
das coercitivas, en forma de un bloqueo comercial, para vencer la
oposición.
2.El tratado ruso - español de 1817, según el cual Alejandro I
se comprometía a poner a disposición de España barcos rusos para
trasportar las fuerzas expedicionarias a Latinoamérica.
En relación con este tratado corrieron rumores acerca de que la
isla de Menorca sería cedida a Rusia. Metternich estaba totalmente

- 8 -

�3.Desde el momento en que, en 1821, el gabinete de Río de
Janeiro incorporó a su dominio la Banda Oriental, alcanzó un final
anticipado e inesperado la "mediación" de las potencias aliadas en el
conflicto hispano - portugués.
4.Por medio de su enviado especial, Francisco Antonio Zea,
hizo conocer desde París el gobierno colombiano su famoso "Mani
fiesto a los gabinetes de Europa'. Este "Manifiesto" perentorio fue un
documento de primera mano sobre la realidad política de las nuevas
repúblicas y su voluntad de forzar el reconocimiento diplomático por
parte de las potencias europeas, acudiendo a los medios que fuesen
necesarios.
5.El mensaje Monroe y la decisión del congreso norteameri
cano en Mayo de 1822 sobre el reconocimiento político de las prime
ras repúblicas latinoamericanas por los EE. UU.
Los estados alemanes reaccionaron ante estas cambiantes condi
ciones en la Cuestión Suramericana de una manera completamente
contradictoria. Especialmente los pequeños Estados se alarmaron por
el "Manifiesto" del gobierno colombiano, pues temían que un retardo
del reconocimiento diplomático les hiciera perder sus posibilidades
comerciales. Este temor provenía de la advertencia de Zea acerca de
que en el futuro sólo podrían comerciar con Colombia los Estados que
hubiesen reconocido oficialmente esta república. Por esto propuso
ya en junio de 1822 la "Diputación Comerciar' de Hamburgo el re
conocimiento de las nuevas repúblicas por las ciudades hanseáticas;
propuestas semejantes serían debatidas por el gobierno del Reino de
Hannover. Sin embargo temieron ambos Estados una intervención
diplomática de la Santa Alianza y se abstuvieron por eso de dar pasos
oficiales. Pero iniciaron los hanseáticos poi mediación de su repre
sentante en Londres el primer contacto con diplomáticos latinoameri
canos a fin de defender sus derechos comerciales y prometer un reco
nocimiento para una fecha futura. Se desarrollaron más intensamen
te a partir de 1823 - 24 los contactos con los representantes de México
y la Gran - Colombia.

A diferencia de la posición de las ciudades hanseáticas, que se
hallaban esencialmente interesadas en el comercio ultramarino, la
reacción prusiana y austríaca fue abiertamente negativa. Bajo la im
presión de la ola revolucionaria europea que había alcanzado a Es
paña, Portugal, Italia y Grecia, afrontaron estos dos Estados a las
nuevas repúblicas con una hostilidad más aguda.
Asimismo, en 1822, rechazaron Prusia y Austria en el Congreso
de Verona la propuesta inglesa sobre un reconocimiento de facto de
los Estados latinoamericanos. Con esta iniciativa, Canning realizó el

- 10 -

�- u 'svoijp^stq sopuaÁaj stq ap oniau po svuadv uaoau
-ajjad 'mivatjawv pvj^aqij vj ap saaopoajns oiuoo Suiuunj ap A aoi
•tioj\[ ap muojSi vpvptmfui nj vjuatunpunj as sa^^na soj auqos 'nzumjy
tq ap up\auaaia%ui ap sauvjd sojsandns sosa oiupa ísv s^
*'Bistu^ X Btj^sny jod uoiq
OUI8 4BpUBJ^J A BIStl^J JOd 9}U9UIB[OS OU BpBZBqO9J 9IXJ BI0U9IX9
'sbiujb sb^ gp oipoin jod ouBoijguiBjns Bui9[qojd p mj9ajos9jm
BZUBT[y BJUBg B^ 9p BpiL^B B^ UO9 4S9ndS9p BJBd odui9IJ JBUB^ 9p Bta
-aoj Bun otnoo ojps 89uoiobtoo9u sa^ei BqBJ9pisuo9 jj^ opuBiug^j 9p
BIJBUOI99B9J B^TJBUIBD B[ S9nd 89UOI899UO9 SBI^dlUB J99Bq B B)S9tldsip
BqB^S9 OU OJBqUI9 UI8 4BUBdsg '(OI9J9UIO9 9p pB^a9qi^ '^BIUO[O9 BOT1
-J[od B^ 9p UOTOBZtpjgqq) OSUlIOadlUOD Un 9JUBip9UI 8B^OUBdS9 SBtUO^
-O9 SB^ 9p 4tUOI9B9IJI9Bd^r BUn'
un 89 'o^B^9id
9 U9 UBJS9 SOUB9U9UIB9JJOU SO^ 9nb J9qBg,, :8BjqBpd 8BJS9 UO9
SBI9U9J0d SB^ 9p UOIUldo B^ ptUipp 'q9IUJ9J19J^[ 9p BZUBTJUOD
9p OJ9f9SUO9 \a 'Z1U9^ *BpBZBqD9J 9JU9UI9J9B 9nj UOIOlSOdojd BJS9 49OJ
-UOJ\[ BUIJJDOQ B[ U9iquiBl A '^^fl #gg 8O[ JOd 8BUB9IJ9UIBOUT1B^ SBOqq
8B^ 9p O^U9IUIt9OUO99J ^9 UOJ919OUO9 98 O^BAJ9}Ut |9 U9 9nb 9p
b OI9^ 'UBaBdi^tUBd u9iquiB^ '[\[\ *gg so[ 9nb 9p uoioipuoo B[
¿181 ^P UOPÍSod B^ OpU9I9ipBJlUO9 B^OqB OSnd OS9 JO^ 'BUB9U9UIB
-jng upps^n^ b^ U9 soubui sb^ jbjb 98JBÍ9p b ojn[osqB U9 opBuipm Bq
-B[[Bq 98 OU SuiUUB^) 'oSjBqUI9 Ulg 'OJ99J9 UIS 9JU9UIBJ9[duiO9 BIJBp
-9nb BS9^Sut BIU9A B^ UtS UOI8I99p J9inb^n9 9nb BiqBS 89nd '
9p UOlOBdlOTlJBd B^ 9p U9iqUIB} OIJBpjiJBd BJ9 q9lUJ9U91
B9iJ9iuy B[ 9p oanjnj oui^sop p 9jqos Jijn9Sip BJBd sopBip 89jopef
-Bqui9 8O^ 9p BX9U9J9JUO9 BUn 'g^8T 3P ^^qHI9I9ip U9 4OTUn9J 98 4BIJJ
-sny A Bisnj^j jod BpBp^dsgj 9)U9uiboi^j9U9 'btoubj^ 9p bat^bioiut jo^
^BIUO[O9 U9UIl^9J pp 8ISIJ9 B^ JBJ9dnS Jod 8OpBUipJOO9 8OZ
soraij^n so[ ^^/8^81 SO^B so[ ua uojbzi[B9j —Bisnj^ A Bijjsny
4J BZUBl[y B^U^S Bl ^P S9pdl9UTJd SBpU9J0d 8B3
'681 aP BIouBds9 uopnpA9^j b^ U9 89oubjj ojpj^f^ pp uop
-U9AJ9JUI B| OATSpgp pdsd Un OU9dui989p O\\a U9 9JU9UI[BJnjB^[
'SBUIJB SB[ JOd JIU9AJ9^UI 9
J9U91 BT99JBd UOpBnjIS TB\ U9 9nb ^BJU9Ui;UO9 BpU9}O¿ B9IUn B^ BJ9
6681 ^P 89ndS9p BpUBJ^ S9nd 'BpUBJ^ A BJJ9JB[SuJ 9J^U9 UOp9ipBJl
-uoo b^ ouB^d J9iuijd [B oíSjns JBn^ ns u^ • BUB9U9uiBjng uoij89n^) B[
U9 Bisn^ A bjj9jb^uj 9jju9 ouisiuoSbjub p p^nuiuisip odui9i^ omsiui
^y 'qB9J9^sB3 JO8999p9jd ns 9nb poipBJ 8BUI 9jU9uqBpu989 osjno un
9UIO^ U9inb '^UIUUB^ 9p UOp99Jip B^ ofBq BJJ91B^^uj 9p ^BJ9qi^ B9I^J^
-od B[ BJjuoa Bisn^[ uod uniuo^ 9JU9JJ un —snajoa stiajou— Bisnj^j A
BIJJSny UOJBUIJOJ 9JUBppB U3 'BUB9IJ9UIBJlIg U9I189n^) B[ U9 BISUÍ^
X Bijjsny uoo 9)U9)six9 o;u9uuipu9ju9 pp 898Bq 8Bj pXnjjsop odra^ij
OIUSIUI ^B X BZUBI[y B^UBg B^ UOO BJJ91B[^uj 9p O19^dlUO0 O)U9IUIlduiOJ

�Los formales principios democráticos de la Doctrina Monroe fue
ron negados por el mismo gobierno de los Estados Unidos en sus es
fuerzos —aliados con la más extrema reacción de Europa— por "ga
rantizarle" a España la posesión de Cuba y de Puerto Rico en el año
1^25 (Cláusula Clay) para impedir así la liberación de esaá islas has
ta el momento en que los Estados Unidos estuvieran en condiciones
de ocuparlas.
Con el reconocimiento de Méjico y de Colombia por parte de In
glaterra (diciembre de 1824) se extingue la importancia que le res
taba a la conferencia de los embajadores de las potencias aliadas en
París. La política de la Santa Alinza frente al problema suramericano, el último intento por establecer una línea común de acción, ha
bía fracasado definitivamente. A pesar de que la Santa Alianza se
guía practicando la política anacrónica del "no reconocimiento", ya
se hacían sentir, detrás de las bambalinas de los gabinetes "legitimistas", las tendencias contrarias dictadas por los intereses comerciales
—tal como ya Metternich lo había pronosticado, sobre todo para Fran
cia—, tendencias contra las cuales se desmenuzaba paulatinamente la
mórbida solidaridad de la reacción europea.
De las cuatro potencias aliadas, la que más enérgicamente protes
tó contra la política de reconocimiento de Canning, fue Prusia. Esa
coartada diplomática estaba en todo caso en contradicción con la
dualidad que ya en ese tiempo mostraba la política de Prusia fren
te a Centro y Suramérica. Siguiendo el principio de la separación
entre la "iniciativa privada" y la "diplomacia", preconizado por
Bernstorff, comerciantes y empresarios prusianos establecieron contac
tos comerciales con las nuevas repúblicas bajo la tolerancia callada del
gobierno (Compañía Renana de las Indias Occidentales, Compañía
Minera Germano - Americana; en Sajonia: Compañía Elba-Ameri
cana) .
Los cambios generales en la situación internacional y ciertas ten
dencias de liberalización en la conducta de algunas potencias de la
Alianza, dieron el último impulso, a partir de 1825, a las ciudades
hanseáticas en el sentido de asegurar sus crecientes relaciones comer
ciales mediante el establecimiento de representaciones consulares y la
conclusión de tratados de comercio y de navegación sobre la base
de la reciprocidad y del privilegio de la nación más favorecida. Las
plazas iniciales fueron Méjico, Colombia y el Río de la Plata.
Méjico fue el primer Estado de la América española con el cual
las ciudades hanseáticas establecieron relaciones consulares. Las ne
gociaciones sobre el tratado, que ya se habían iniciado desde 1826 en
Londres, fueron dilatadas hasta el verano de 1827, debido a que las
ciudades hanseáticas:
- 12 -

�- ei opatuí jod 'Bisnjg anbjod 'uojbsbobjj Btquiojo^ uoa uoiaBpj na
-amas sauBjg #oaifa^\[ uoa opBjBJj un ap oipaui jod sajBiaijo sauoiasj
-aj jaaajq^isa b ¿281 ua ouBisnjd oujatqoS ja opBSqqo oía as 'Bisajig
ap X (ppjJ9qi3) BUBuai uoi2aj bj ap soiJBsajdiua X saiuBiajatuoa soj
op sauoiaijad ap bjo BjapspjaA Bun ap Biaajip uoisajd bj' ofBg
•BUBuiajy bS
'VI Bl aP ^aiuiouoaa BpiA bj Bpoj ajuaiuBpunjoad ojaajB anb
ap BJaiauBui^ X ^paaiaoo sisua B[ ap sauoisnaaadaj
qB anb 44Bjsinbuoaaj[,, ap sauoisn|i sb
opituisap UBjq^q '(^81 9P 9-iquiaiaip) oqanaBXy ap bijojdia b^ uoa
4anb sopBjs^ soAanu soj ap Ba^i[od uoiaBpqosuoa Bnuijuoa B^ (g
•oíaiatuoa pp sauotj
-sana sb^ BJBd 44sapaaua sajojaadsui^, sojjand sajuBjJoduii sbui bo^ ua
opiaa^qBjsa Biqsq bX anb saausjjf ouaaiqo^ pp B;anpuoa ^j (^
•opsjs^ un ap oaijj^od X piaijo oppdsaj p uis 'jiaap sa *44BpBA
-ijd,, biujoj ua ucqBjuas9.id as anb souBisnjd sajueiajauíoa so¡ b aBZB^d
-sap Bipod ^sapjidBa ap X piaaauíoa upisuBdxa Bun ap pupiunjjodo
a^qop B[ uoa 'anb BJjajB^Suj ap Bpuaoanauoa a^uaiaaja B^ (i
imintsrud vopijod vj ap iipionjua^o
nciantí ^ uouDiiiiuuaiap X svaisioap uouanf svsnvo sazuaiñSis

-sa Baiaauíy b^ ap sajBiaaauíoa soiaos sns ap oqaaq ap oiuaiiuxaouoaaj
opsjpa ap apadsa eun B.ia pBpipuij BXna 44oipaui ouiiuBa^, pp Bai^
-ipd Bun —9^ - S28T aP ^íl-1^^ B— BaijaBad v^ ua oinSis '44oiuaiiuiaou
-oaaj ou^ pp Bauj^ b[ opuaiuajuBiu X Bu^dsg ap 44sa^qiidijasajdint
soqaaaap,, soy ajuauípuiioj opuBiadsaj BinSas —Biajsny uoa aiuaiuBj
-unfuoa— Bisnaj anb ap ^Bsad y -Bisnj^ ap oyduiafa p jod —BpBjBS
-ap uaiquiBj 'o^und ojjaia B^s^q X— BpBjapaB anj ByouBdsa Ba^aiuy
bj ap SBaqqnda^ sayBdiauíjd sb^ uoa sauoiaBpj sns a^uaiuyBnjaBjjuoa
jbui^ijb jod (oSanquiaun^ 'BaaiABg 'BiuofBg 'jaAousg) BUBiuayy BSig
B[ ap sopBjsg soxio ap X SBaiiBasuBq sapcpnia sbj ap BaajjBa Bg
* ouBaijauíBOUBdsiq opBisa
un uoa BiuBiuayy ap aiJBd jod opBuuij yBiaxjo opjanaB aauíijd p anj
(ouBaifaxu osajuo¡3 p jod opBaijiiBJ anj ou anb) op^iBJi aisg 'oaif
-aj/\[ X SBai^asuEq sapBpnia sbj ajjua opB}BJi ja ¿281 aP oiunf ua oiu
-jij as 'oAisiaap osBd ja uojaip sofBg sasisg soj anb ap sandsag
•soatiBasuBq saiusia
-aaiuoa soj ap sapBpaidojd sbj X oiajauíoa ja bjiuoo jouBdsa oujaiq
-oS jap aiJBd jod SBijBsajdaj Bjiuai o^anquiBjj aiuauíjBiaadsg (2
•oaifaj\[ ap jBiatjo oiuaiuiiaouoaaj
un jod BJBiaunuojd as anb BzuBijy BiuBg bj ap Bjajsa bj ua
jamijd ja jas ou BJBd oajiBuiojdip aiuapaaajd un uBqBjadsg

�a las protestas de Austria y Rusia, no quería ser la primera potencia
de la Alianza —en el caso de Méjico existía el antecedente de Fran
cia— que atrajera hacia sí la aversión que causaría el desconocimien
to del principio de la legitimidad.
Las relaciones económicas de Prusia con las demás repúblicas de
la América hispana siguieron dependiendo —con excepción de Bue
nos Aires— de la mediación consular de las ciudades hanseáticas, las
cuales, en este terreno político - económico, ejercían en la práctica
una función para toda Alemania.
La declaración de independencia del Brasil viene a constituir un
problema especial en el conjunto complejo de la Cuestión Suramericana. Desde el primer momento de su independencia se declaró Bra
sil como una monarquía y tomó posición contra las "repúblicas re
beldes" hispanoamericanas, solicitando en esa calidad el reconoci
miento de las potencias europeas. El gobierno brasileño esperaba, an
te todo, una ayuda por parte de Inglaterra, Francia y la Liga Alema
na (en primera línea, de Austria) .
Para lograr el reconocimiento por parte de los Estados alemanes,
Pedro I envió dos embajadores extraordinarios:
1)La Alemania del norte y del occidente quedaron bajo el cui
dado de Georg Antón von Schdjjer. La finalidad diplomático - política
de su misión no llegó a cumplirse, ya que esos "Estados de tercer y
cuarto orden" hacían depender el establecimiento de relaciones ofi
ciales del visto bueno de Austria o de Prusia.
Teniendo en cuenta esta circunstancia, concentró Scháffer todas
sus energías en el reclutamiento de soldados y de colonizadores. Así
colocó él la primera piedra de la emigración organizada de colonos
alemanes al Brasil. Pero los métodos de reclutamiento de Scháffer,
que casi llegaban a los límites de la trata de esclavos, despertaron la
oposición de la prensa liberal y de los respectivos gobiernos de al
gunos Estados (Hanóver, Baviera, Prusia, Wurtemburgo, etc.), entre
los cuales especialmente Prusia temía la salida de hombres aptos pa
ra el servicio militar obligatorio. Solamente en Mecklemburgo reci
bió Scháffer una franca ayuda. Favorecido por un gobierno que bus
caba "resolver" el problema social mediante la exportación de hom
bres, se convirtió Brasil en el receptor de la población agrícola ex
cedente del atrasado Mecklemburgo que no podía ser absorbida en
otras ramas de la producción.
2)A Austria viajó Antonio Telles da Silva, a quien le corres
pondía hacer valer la unión dinástica con los Habsburgo, establecida
por el matrimonio de Pedro y Leopoldina, para tratar de lograr el
reconocimiento por parte de Austria.
Según la concepción de Metternich, una monarquía en el Brasil
—siempre que uniera el concepto de independencia con el de restau
ración— podría asegurarle en el nuevo mundo una base territorial

- 14 -

�998 í)
- 91 •uoioBdiauBtua ap sbjj
-anS sb{ ap sandsap ^ a^uBanp 'BaiaauíBang ^ ojjua^ ua sauBiua{B soaiui
-ouoaa easajajuí so{ ap saaopBipaui X saiuB^uasaadaí sosojixa sbui so{
ouioa (—BjouBdsa Baiaaury B{ ap sopBisg so{ b a^uaaj anb onisiui o{—
psBjg {ap osBa {a no) uoaBjsajiuBui as sBaii^asuBq sapBpnia sBg
•BjjajB{^uj uoa pBp{Bni B{ aod Bpiuaa Bqan{ B{ ua
ojuniaj {a uojBjnáasB '¿^8I 9P ^-iquiaiAou ua opBiuaij {tssag X SBaij
-BasuBi{ sapBpnia sb{ a^;ua oiuaAuoa {ap o;xas o{nai^^B {a ua sopiaa{q
-Bjsa soqaaaap so^ #Bsa{^ui BiuouiaSaq B{ uoa ajuauíBAi^iui^ap Jtadmoj
uojain^isuoa —uajsiaiuapji^ X Sujífaaai^ sajopsuas so{ ap uoiaaaaip bj
ofBq BaijBiuo{dip uoisim Bun aod sopujuasaadaj uoaanj sasaaa;ui soXna
—SBaijBasuBq sapBpnia sb{ 'ojaadsaj {b sa{BiajBd sauoisaauoa aauajqo
uojBjáo{ o{os ubj soiuaAuoa sns ua Bijjsny X Bisnjg anb seajuaij^ *Bia
-uaiaduioa ap sauoiaipuoa sb{ ua —{{SBjg {a uoa oxajauíoa {a ua ogod
-ououi un oqaaq ap Biasod 0181 ^psop bX anb— bjj3jb{uj uoa uoia
-B{Bn!3i Bun BqBaijiu^is o^sa 'BUBnpB ap soqaaaap so{ uoa uoiaB{aj ug
•Bpiaa^oABj sbui uoiaBu B{ ap B{nsnB{a Bpiaouoa B{ Biuodns 'saiu^dp
-ijjBd sotaos so{ BJBd sBfBjuaA sBjap^pjaA uoa oiuaAuoa BpB^ •sa{Bia
-jauíoa sopBjBJj ap biujij B{ ^bj^o{ b sajuaipuaj sauoiaBiao^au ap oz
-uaxuioa {a uoa {isBjg {a uoa sauoiaB{aj sb{ ap uoiaBzgBuuou B{ uojb)
-uauia{duioa sBaijBasuBjj sapBpni^ sb{ X aaAouBjj 'Bisnjg 'Bijjsny
• (jaAOUBjj X oSjnquiapj
-aaj^[ sBapBasuBq sapBpnia sb{) sauBiua{B sopBisg sojjo so{ jod opin^as
anj o{draafa ajsg *(9^8l 9P ojajqaj) Bisnag aoii X (81 9P a^quiaia
^p) Bijjsny jod {isBjg {ap ojuaiuiiaouoaai {a BJtBd ouiuiBa {a puB{{B as
—BJ.iaiB{Suj aod saaapod sosa b Bpi^iJip Biauapuodsaaaoa B{ b opiqap
—S^8I 9P oua{isBjq - san^niJod o{^aajB {B oSag as ojuojd ub^
*(44¡SBd zasiuiqoaBf o_\[,,) 'SBUBagqndaj - SBaxjBjaouiap
sBzjanj sb{ BJjuoa ojiauBf ap oig ap aiauiqB {ap oquinj ajuaSisuBJjui
{a X j ojpag ap SBjsijn{osqB SBiauapua^ sb{ qoiuiaiiaj^ JB^{Bsaj oziq
'o^iauBf ap oig ap 44oaiiaaaq,, jop^aaduia {a BiaBq jbz {ap uoisjaAB b{
aaauaA BJBd X Bzu^gy BiUBg B{ aod {tsBag {B JB^daaB aaaBq bjb&lt;j
*44oapag uoq b {isBjg {ap Buoaog B{ ataajsuBaj ap pBpis
-aaau b{ ap {BSnjaog ap áo^ {b aaauaAuoa,^ pBpi{Buij ouioa Biuai ^uai^
ap ajauiqBS {ap pBptAijaB B{ Bpoj '{81 ^psap 44soqaaaap ap pBp{BnSi?,
uoa opBaapisuoa '{isBjg {ap osBa {a ua 'oiquiBa ug -Biaaaipui o b;
-aaaip uoiaBzmo{oaaa Bun aBjgrqisod b :aiaap sa íBUBdsg ap oiuiuiop
{a aaaa{qB)saa b scpiáraip as^sa UBiqap 44sajuaSansuií), so{ uoa BzuBqy
B{ ap SBiaua^od sb{ ap sa{BnjuaAa sauoia^iao^au sb{ X 'sa{qBaojui UBia
-auBiuaad B{ouBdsg buojo^) B{ ap uoisasod ap soqaaaap 44souiiij9a{,,
so{ :B{OUBdsa Baxaauíy B{ b oiaadsaa Bp^zgBaa B{ b a^uaaj BaopBipaui
uoiaaB Bjsa an^uiisip anb {BuxpjBa Biauaaajxp B{ souiBjjuoaua jnby
•{B^njaog aod {isBjg {ap ojuaiiuiaouoaaa {a isb ain^asuoa BJBd oaiau
-Bf ap oig X Boqsig aajua oaijia^d opaanaB un aod BJBSoqB Bijjsny
anb tqB a^ • 44ouBaiaauiBjns?í {ap 44oaa{isBjq?^ Biua{qoad {a Bjn{osqB bui
-ioj ua BqBJBdas i{aiuaajiaj\[ • pBpxuiiiia{ ap oidiauíad {B ajuBuiraop

��SO3^VJV 'VOOg V}^VJ^ VNV 'VXSO3V ^OXOJA
sajuEipnsa so[ ap sopBSapQ
^OXOJA 'IXX33OJ O03V^3H 'SVX^3n&lt;T VpHV^ 33niMVJ\[
sopEsaj^a so[ ap
NV1\ZX3V/
zva ^^^v"a 'oxxo^i^ -a oonvw^
saxosajoxd so{ ap
VI 3d OÍ3SN[O3
A

"A
SB3IUJ13 ap ¡BiídsoH PP o
onnf 'cnnv^ a^v^ 'vN33^ 30of
uapxo p xoj
"nvaivog *
sopEsaoSa so¡ ap uapio p xog
on^any 'O33V3 scnavo 'oa^íva^vg
aiuaaop uapjo p xoj
pp ^Eiauay BaiquiEsy e^ ap
H3M3SNOAV T3VHSI 'a^nyx "A oxioao^^ (ouuajuí) iNionoixsog ^sof
'oaavfv^ 'vxij asiAno 'oxxs.mo OXS3NE3 'NpaT 3a *a sim 'nhxsi
'oamo zxaNyNH^j ^oxo^h 'nvxs^o -a ^pvs 'oNng nox3nihsva\
sbj ap sop^Sapa
OÍ3SNO^
iNiooxxo^3 •

Nvnf

a saavaiNVP^íiH aa avna^va
O3aiA3XNO^

vananaan va aa avaisaaAim

�*, }•;*•;i" •• Jf'

:í

�9Z91

UOX3JA
oinoxnv Nvnf

^ aa va^áis
O3JU33J ^BUOSJ3J

aa sjnvj

XIX3J OIN33I13
JOP3JIQ

SVXS3HD OJlOaNIl NVaf

a saavaiMVKQH aa avnn^va
vi. ^a \

svamoxsm saMOiavoixsaANí aa oxnxixsm

�r

'61 'oapiAsiuoj^ 'vwaiiHaj zva icivg ap jBuiuiqaig oxpnisg k^
•JV oaNnivag ap EpususApy 'j¿[ us vjvjg v¡ sp oxg k ¡vjusxxq vpuvg d¡
v xsgox utvxjji^i ^p a/oi^j 'svjavaooiaoxay a sviaowajv 'safviA aa soxvaag :\\ ouiox
"6"H&gt;I 'oapiAsiuoi^ 'svuxutvf ixX UO3 'aiO aaiaa^ ap upiDDnponui '0C8I-6P81 'oxxvjxs, v
-xsnxu/2 ofssuo^ pp svpy 'pvpxsxsaxufi / sp vxxojsxq v¡ vxv4 ssjusnj vanxan^ :i
aaa avxNamo voiaan^ag va aa vi^oxsih va vavd
'í-961 'oapiA9^uoj^ 'iBjuauinDop aaipu^d^ uod 'zoNnpv xuaj
Dp oSo{9id k oueipjsed ¡b u9p311pB.il 'jbiiuiisdbj upuDiipoida^ '6181 U3
BpBajiqnd 'oaavív^ oi^vavj aan.Mvjv 3P '.pjouSvcfs^ 9nbu3\uy,\ sp suotjnjoa9}j,,
vuqo v\ ^p vss3Uü¿l upptps vpunSss v¡ v (oppouoossp jlojtiv 9p) jU9W3¡44ns,, -Al ouioj_
•^^61 'oapiAaiuoj^ 'N9NIJ vaaaav3 #t) k sjavj VDNvag *jv ap jbuiuii{
-3Jj oipms^ k aaxNy3 Nvnf ap upp^nponuj 'oi3i\¡vavf&lt;[ -j^ oaNniva^ k invnoiavh
oíaiwg ap EpuauaApv 'oiunf-oiaua 'H8I 'II uauín^OA 'ospia^iuoyi sp vjszvq :ní
*IS6I 'oapiAaiuop^ 'iBiusuinDop saipu^dB uod 'z3hjjvvh oíaaaay aod BDij^iSoiiqiq
u9pDnjisuoD3"g 'oidnvhv^ *jv oaisinwa^ 3p u9pDnponui '918I 'ospta^fuopi pp vstjq
-n¿ V33jot¡qig d¡ sp vxnjx^^v v¡ us vSvijvjuvj xo4 vpopunuox4 '¡vxn^nvm uppvxo
'9181 3P oívux 'o^piasfuopi us svpvxqsps svstap svjsstf sv¡ sp upp4}xsss(j :ji
'81-61 'o3piA3iuojv 'N^Ni^ vaaaavo •(^ k s^v^ voNvag
•JV ap JBUiuiipj^ oipms^ k 'aaxNV3 Nvnf ap uppDnpojiui riNVNOiAV"^ oiauv^
3p BpuauaApv 'alqui^pip-^iqnpo '0181 'I u^uiiiioa 'ospxasiuoyi sp vjszdq^ :\
sobv^ sosaajwi aa voaxonaig
'961 'ospiAsiuop^ 'zounj^ ipaj oiusSng sp bidususapv '06í-¿68I :kvnSnx/}v. &gt;
p us vsxjxjoj vxxjps vj sp vxxojsxfi v] v uppnqxxjuoj 'Nyavxv^ vaaa3 osxoaiy :xi*
'961 'ospiAsiuoj^ 'zounpv
Ipag oiusSng sp BiDusiiSApy '(0(8I-I8l) vuvsxxsxuvouxjvg uppv4puviug v¡
sjuv ssuvxusjy sopvjsg soj sp vsx%t\o4 vj k vzuvxjy vjuvs&gt; xrj 'mossox aaaaxv^v :XI
"961 'osptASiuoj^ 'zou• ^^
-nj^ l]iag otusSng sp BpusiiSApy '16J-Z98l 'souvxjvjx ssxv^nsuos k sosxjviuo¡4
-xp sswxofux so^ 'kvnSnx/i pp vs4oxns vaips4sxs4 vufj 'aNoaao oiNoxxy xvaf ¡HIA
'961 'ospiASiuoj^ 'zoiin^y jxjsg
oxusSng sp vpusjxsapy '¿/ pp svxviuv^ sv¡ sp jvxngns xoqvj vj 'znvs boxdja -HA
•j^ oaxnwag sp BpususApy 'vjusps ¡sp oxxxsx4puxx4 ¡3 'aNoaao oixoxxy Nvnf :ia
'I6I
'osptASiuoj^ 'aaaivax 'EW ?sof sp BiDusiiSApy 'soxg sxjug us svSxjxy sp olxq ufj
'iiosog zmxvag -sojvqy sp ossxSuoj ¡3 'vwavg ooiaaaaj f 'svxsmoixay soNaaavno :a
'96I 'osptASiuoj^ 'siiBd bisuiuj 'sspjusxunsop ssxxss sxss
sp ssavxj v oxxvspx ns k svSxjxy 'zoníijv xixag oiNaong 'i 'svxsmoixay soNnaavn3 "III
**26I 'ospiASiuoj^ 'iNvxoiAvg oiauvg sp bidusi
-xsApy 'vsxxsuty sp ofvxSpxxojsxq 'vuxpsy¡ oxqxxoj^ sso[ 'aaxavj^ vauy aa omwvay #n
'81-61 'ospiASiuoj^ 'svsxxpjsifj
ssuoxsvSxjssauj sp ojnjxjsu¡ pp solvqvxj sp uv¡4 k uppDxnSnvuj 'ixvxoiAvg oíaiKg :j
svfavaooxoK a soianxsa 'soAvsxg
roavonang

sv^moxsm saMOiavoixsaAMi aa oxíixixsmi
aaa
a saavaiMVKüH aa avxaaova

�Manuales auxiliares para la investigación histórica
I: Juan Antonio Oddone, Poder Ejecutivo - Poder Legislativo, 1850-1951, Tablas Cro
nológicas, Advertencia de Edmundo M. Narancio, Montevideo, 1955.
II: índices de Hemeroteca, Uruguay, 1958, Advertencia de Edmundo \^. Narancio,
Montevideo, 1961.
III: Antonio Praderio, índice cronológico de la prensa periódica del Uruguay, 18071852, Montevideo, 1962. Advertencia de Eugenio Petit Muñoz.
Publicación conmemorativa
Décimo aniversario del Instituto, Dirección de Edmundo M. Narancio, Monte
video, 1957.
Revista
Revista Histórica de la Universidad, (Segunda época), n. 1, Dirección de Edmun
do M. Narancio, Montevideo, 1959.
En prensa:
Documentos para la historia de la República Oriental del Uruguay
Tomo III: Dominación luso-brasileña, La revolución oriental de 1822-1823. Prólogo de
Martha Campos de Garabelli. Advertencia de Eugenio petit Muñoz.
Publicaciones Periódicas
Boletín del Instituto de Investigaciones Históricas, n&lt;f 1.. Dirección de Eugenio
Petit Muñoz.
En preparación:
Ensayos, estudios y monografías
IV: Cuadernos Artiguistas, 2, Eugenio Petit Muñoz, Artigas y su ideario a través de
seis series documentales, Segunda parte.
VII: Cuadernos Artiguistas, 3, Lucía Sala de Tourón, Julio Rodríguez y Nelson de
la Torre, Comprobaciones sobre la aplicación del Reglamento Provisorio de la
Provincia Oriental para el fomento de su campaña y seguridad de sus hacen
dados. Advertencia de Eugenio Petit Muñoz.
VIII: Eugenio Petit Muñoz, Infancia y juventud de José Enrique Rodó.
Manuales auxiliares para la investigación histórica
IV: Roque Faraone, Juan Antonio Oddone y M. Blanca París de Oddone, Crono
logía comparada del Uruguay (1830-1945). Advertencia de Eugenio Petit Muñoz.
V: Armando D. Pirotto, Cronología de los Papas. Advertencia de Eugenio Petit
Muñoz.
VI: Armando D. Pirotto, Cronología de los Reyes de España. Advertencia de Eugenio
Petit Muñoz.&gt;
Divulgación de textos y documentos
1.Francisco Bauza, Tres ensayos sobre la formación social y económica del Uruguay,
Montevideo, 1965.:r,
2.Carlos María de Pena, Perspectivas económicas del Uruguay en 1882, Mon-$
tevideo, 1965.
3.Octavio Morató, La economía del Uruguay. Historia de las crisis. Montevideo, 1965.-.
r

�•961 ep oiunc ep 3 Djp |a
'9513 eiuDa 'U9PJ0^ Djosejdai|
D| ua jjuuudaij ep 9uiiujei es

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3734">
                <text>La santa alianza y la política de los estados alemanes ante la emancipación latinoamericana (1815-1830)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3735">
                <text>Con el comentario de Eugenio Petit Muñoz, Director del Instituto de Investigación Históticas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3736">
                <text>KOSSOK, Manfred </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3737">
                <text> Kossok, Manfred:&#13;
La Santa Alianza y la política de los estados alemanes ante la emancipación latinoamericana (1918-1830) /Manfred Kossok; pról. de Eugenio Petit Muñoz..    Montevideo : FHC.IIH, 1965..&#13;
  15 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3738">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3739">
                <text>Facultad de humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3740">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3741">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="413">
        <name>ALEMANIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="472">
        <name>EMANCIPACÓN LATINOAMERICANA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="473">
        <name>SANTA ALIANZA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="338" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="571">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/668270030fd8c4ff0372d479720b57c8.PDF</src>
        <authentication>54df8791cc27d6147eac6f4d747180d3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3721">
                    <text>&lt;

íha

^3

Q

&gt;

I—I

H ^
P

P

Qg

p

9QH ^

S s

S^2

Opq

w^o

u

co

&lt;
O
GO
•F-H

a

u

0^

\ ^

�I odjano |9p ouajsiw 13

uaiqui^; ajq^qojd sa Á uopn;i;suoa ns ap oidojd aaaj^d aj anb oidp
-uijd un ua BiSB;sodiq B[ ^ Bjja b opuBjqum;soaB ba as 'uopunj Bsa
opue;pjafa ba uozbj b[ anb ua opnj^ [a ua anb ajquqojd Xnuí sg
•ajuasnB Bqu^sa Bpuapuoa Bj;sanu sBj;uaitu oppnp
-ojd B^Bq as anb oiqutBO opo; a;uaui6punjojd Bpapuoasap sou Á
jBn^í aaduiais 'i^b aaduiais BjmSas p^pqBaj b^ ¿B^jadsap ^b anb ap
pBpuníoas B[ uoa souiiuuop su^[ *oiusiux o[ aaduiais souiaA Á oJisanu
oujo) ua UBjsa anb 'saaas so[ souibjuu cso]afqo so[ souibjij^ *sajqBa
-qdxaux soiquisa ap uopBaipui Bun^uiu. uis '[Bni^i aidiuais 'aopBzq
ojaadsB ns oÍBq B^uasajcd sou as 'sapoj sou anb opunm [a
o[ jod aa^q o[ ouioa 'ajuauiB^aaJJoa opBuopunj Bq B[[a op
.HBI13 -BJopBzqiqB^sa uoiaunj BJisanu ap o;anpojd p ouis uos ou 444sbs
-oa,, soiubuib^j anb o\ "44^as,, souibuibji anb o[ '44pBpqBaj?, souibuibji
anb o\ anb saauojua aaA {pej sg *Bja[O^ o[ 'p^pqBaj bj is 'sbsoo stb\ is
jBJ^souiap a[qisod ^as ou anb 'uozbj b[ ap Bpuastxa Bun aiuauíBaiun
Bas pBpijuapi ap oidpupd p anb ajuauíBauBjuauíoui souiBiiuipy
•Bjnao^ bj Biasq
BqaJBui 'ojjbjou^i b 'ojjBijBsap b an^saijjB as anb pniijaB ^po^
•pBppnSas ua Bpp bj á oiuaiuiBSuad ja uauaijuBiu jBna ja a^uBipaui oÁ
-odB ja ja ua uaA X ojJsuopuBqB b uaisisaj as sojosojtj soqanuí 'uozbj
BJisanu ap spua^ixa eun ap ouis b^bjj as ou anb oj)uaiaouoaaj uny
•ja b Bpipuios B)sa buisiiu p^pijBaj
bj is o japuajduioa BJBd uoiaipuoa ouioa a^ixa oj anb 'uozbj bj;
-sanu ap opBjn;sod un sa pBpi;uapi bj is jBn^ijaAB opipod soiuaq oj^[
•pBpi;uapi ap oidpupd jajj aauBajB jap BOJaaB 'ojjaaBq uspand anb
jxaijip Xniu sa Á 'opjanaB ap o;sand u^q as saunu sojosojij sog

„* * • W&gt;t{3VW 7IZ XVq\tel{3dÁ.)q
'u^jp.iS^q nz ip/\\ ^qoimxxai
'uvquijniuxof sun f
sun uoa ui9up ipvu 'ipns
-X3\ Jap ^sx ^pSo^ •U3qvq u^fjvq^s^S xicn'
-U3S9^ udjxiSuif uoa mu (^uaucqmv Pun
aip 3}m) ytSoj aip ^pS qiíjqjns^Em ••pssnf ujapuos
'^auqopzaq jnu jq^iu saSuiQ saina uasa^v^ s^p jjuSag
uia ssEp 'uauupy uappqajjuSog jtav ss^p 'sus uaqnE[;^
uiap uoa jqaS loqia^ sipnads.iapi/v\ 3M3ÍUJ!J^33Í1 s^q,.

o^

�que la identidad que postula sea cada vez mayor. Es posible además
que esa tarea sea la causa por la cual a medida que pasan los años
un sombrío aburrimiento parece invadirnos. La realidad nos ofrece
siempre identidades, similitudes, cosas ya vistas, cosas ya conocidas.
La novedad, que supone la no-identidad, muere al nacer. El mundo
maravilloso de la infancia, donde la novedad surgía al conjuro de
nuestro anhelo y nuestra imaginación, que era inminente en cada
instante, ha desaparecido. Los niños se duermen muchas veces con
la esperanza de poder sorprender esa otra vida que tienen los objetos
cuando nadie los mira, de poder verlos elevarse de su inercia, de su
estabilidad, de abandonar su mera manejabilidad y vivir por sí mis
mos. Los niños tienen la esperanza de que acaso un día sean admiti
dos en esa vida privada de los objetos, como la pequeña Ida del
famoso cuento de Andersen, tenía la esperanza de ver el baile y la
pantomima que hacían las flores durante la noche y que finalmente
lograra realizar. Las flores bailaron con la muñeca de Ida y le pidie
ron que al otro día le dijera a su dueña que las enterrara en el
jardín, a fin de que pudieran renacer en verano. Cuando al día
siguiente la pequeña Ida interrogó a su muñeca sobre el encargo de
las flores, no contestó. La niña lo recordaba y lo hizo, pero la mu
ñeca se había transformado otra vez en un objeto inerte. A esa iner
cia nos vamos acostumbrando poco a poco y la esperanza infantil va
muriendo poco a poco y vivimos y nos dormimos con la confianza
o con la resignación un poco triste de que ya no hay nada maravi
lloso, nada asombroso y que las cosas seguirán siendo las mismas aun
que no las veamos.
Algo similar ocurre en la mentalidad primitiva, donde nacen los
mitos, esos mitos que reaparecen en nuestros sueños, en nuestros an
helos, en nuestras fantasías, en esos sueños que tratamos de expulsar
inmediatamente que abrimos los ojos. El hombre no ha conseguido
eliminar el mundo de lo maravilloso, sino reprimirlo. Pero es una
represión muy frágil. (1).
Es naturalmente muy difícil salirse de la estabilidad impuesta
por la razón. Incluso para comprender experiencias situadas al margen

(1) Entrar en el sueño significa prepararse a una aventura, pero para ini
ciarla, como en una aventura auténtica, es menester partir, alejarse y alejarse solo.
Quién sabe si la resistencia del niño, no traduce el anhelo tan humano de man
tener una comunidad, un contacto! Viene de un mundo de sueño, la vida lo ha
despertado, y se encuentra despierto en un mundo! Se pretende que en seguida
retorne a su lugar de origen, pero todavía no está harto de éste. Hay que darle
tiempo. El país de los sueños, sí, —pero hay que entrar en él, ir hacia él, y solo.
Los otros se quedan. Los niños, como se ha dicho tantas veces, ignoran la vigencia
del principio de contradicción y quieren todo a la vez; irse y quedarse y si se
van quieren llevarse todo consigo, y todos... y no ser como el príncipe solitario
que juega con juguetes fantasmales.

�X buiSijo o[ uainb oinsiin ja sg 'sbzubijuoo asiBaaa ap 'sapBpijnSas
asjBjuaAui ap '[a ap jcdcosa ap bjbjj X buijb ns ap omijuí oj ua Jomaj
¡a ajuaig -aj bjbui ap Bjanpuoa ns jod opsapuaSua 'oauBjodtuajuoa
ajquioq ^a aajns anb ap pin p 'opoui ojjaia ua sa X ajjnu oj uamb
ajquioq ouisiiu p sg *ajquioq pp aaSuBS b[ uoa X auasa bj uoa bj
-uaunp as X ouBiunq uozbjoo p ua opBjBjsui Bq as bX pin p anbaod
uaAJis BpBu ap ajuauíjBuij anb 'soiSnpj Jinajsuoa 'p ap asaapuoasa
'pin pp ^inq japuajaad :B^p^ ua souiBJjuoaua anb bj sa bjjq
•ajqijjaj ubj sa ou bX
uBjBg "opEuiuiop X ptu p uoa JBnf ap zBdBa asopua^uis '4tBsonji
-suoin Biup un as^aa^q,, b aAaj^B as anb ttouaaijui p ua BpBJodiuaj Bun^
jBSBd Bidaas anb íopBjadns Basnq X js ap oaiuap piu p ajuauíajuaia
-suoa BjdaaB anb 'opB^uajjua BjdaaB X ou^aijuí ^a aA anb 'oiuoiuap
p aA anb 'pin p aA anb 'pnBqun^ ap B[ Bjaas 'sBqa ap buq #piu
p ojaadsaj uoa sapn^iiaB SBsaaAip ap pcpqiqísod bj jsb soma^
'(Z'IZL "?d 'snuayi s^p
^ivoij^ 'qajiAap^uBf • j^ •j'j) M*p uoa asaipaui opuBjdaaB 'Biauajsixa
ns jaaouoaaj ap ojaaaipui jouoq p iu piu p aasq aj ou anb ojnps
-qB ozBqaaj pp baisbcI boijobj bj uaXnjijsns uopuag X sa[Bg 'ajuaaj
ap opaBjsqo p JBaj[OA apua^aad X ojjanp oduiBa b anboqa p X 'sa
-ubjj BjpjBq b^ BjdaaB anb (vjjuoo opuaSv^ pp bubi3bui Bi^ajBjjsa
b[ y •ojuaiuiijuasuoa oajsanA ap sBjjand sb^ 'aBjsajuoa uis X aijnasip
uis 'sopB^jaa uaiq pauaj X sopaos sopio paaBq 'Bjaand B^ ua aaaanjua
as anb SBJjuaip\[ uopEipSua p spjqB a^ O|yj 'opipaad Bjsa aaqB anb
pnby ^o^sa ouis apid ou p anbaod íosoppuBasa p jBspdxa sa^d tu
'bjbjj as anb ap .i3A sa^d iu 'Bazid Bun iu jBapBdaBd anb Xsq ou opoj
ajqog 'BjqB a[ as anb aaainb ajuaureps 'bjbzjoj b^ ou íso^nbuBjj pBj
-sa oaad 'uozbjoo oajsanu ap Bjaand B^ ua BapJoqiuBj '—BqBSaaSB— op
-Bip [g ¿JHB Bls3 u^ín^)? ^Baunu aiaap anb XBq ou íBjaand b^ ua bj
-ainb anb oj opoj aaajiaoA an) 'oáiiuaua jb opio aaq^q ou JiSuij íojnj
-osqB ua JBjndsip ou ^aapuodsaa anb Xbij oj^[M *oaqad ajsa UBiaouoa
'sajBg ap oaspuBjg 'uojauag 'sajBnjiaídsa sog #apaaid sou pBpisoiana
bj 'saaaA y *jjjb Biauajsisui uoa jbjiiu b souiaAajjB sou saaaA scood
Xnin o jad 'BUBiunq biujb jap sapBpjpunjoad sbj ua bji^b as anb jsujaj
-ui sobo ja souiBqaadsos saaaA b anb ojjai^ #t4oujaTjui ja ua Bpsaod
-uiaj,, Bsa uBjJodos sopoj ou X uaAajjB as sopoj ou oaag *pnBquiijj Bq
-Basnq anb bj oiuoa 44bsoiijjsuoui buijb?^ un asaaaBq oiJBsaaau sa saaaA
sBijanuí anb ouis 'ajuauiBjBipaiuui bj^oj as ou ojixa ja oaad 'sBjaau
-ajqo ap ajuauíBpBjaqijap opBjBJj UBq sajquioq soun^jB anb ojaai^
•apand as opu^na ouis 'aaainb as opuBna uauaij as ou souiipnjB anb b
sBiauaiaadxa SBg qijn oaod Bjjnsaj sou osbo ajsa ua BiJBjunjoA uoiobo
-OAa bj íuoiaBaoAa bj ua pBppuBjuodsa Bjjaia ap uatquiBj souiBjisaaa^ •
•BpBjniuisip 'BpBjaA pBpiAijaajB Bun ap X 'BAijaajB uaiq sbuz ouis 'jBnj
-aajajuí ajuauísand ou bijouioui buii ap bjbjj ag qBiaadsa Xnin bijoiu
-ara Bun ap X Bijouiaiu ap oiSipoad un jbzijb3j souiaqap 'ssjja ap

�•souans soy ua ejado as anb odtuai} yap uoiaeaoysrp esa jefaueta 'sopip
-uajua jas ejed uajainbaj 'souans soy ua uaíJjns anb sayeuoiaoiua sop
-ejsa 'sojuauíoui 'seuiaj ap uoiajjedeaj eq 'Biauejuí By ap opunoi ya
ua enjis sou anb epeuoiauaui bijoiugui bjbj A epunjojd esa 'bijoui
-ara ey b opueyade soyjapua.idiuoa jeiuajm Bjjpod as oseae so^oadse sou
-nye 'sBuiaj sounSyy "soynáue saydijynuí aod asjujuaiui apand 'sisof
-joiuvja^^^ WJ ap ojeyaj osoyjajsiiu A otuTsifaydtuoa yap sysiyBue yq
•asjauodiui jod eutuuai
ajuaiuyBuij anb uoiaenjis íjaaouoaaj uajtuipe "^ asof tu esuiBg oij
'Ooaj^y iu anb uoiaeniys eun ap oipaui ua jBjjadsap un 'aeijadsap un
uoa uBzuaiuioa osaooj^ j^^ Á stsofuotuo}df\[ vj 'B5yjB^ ap sayediauíjd
sBjqo sey ap sop anb sa Bjuana ua asjauaj ap ouáxp oqaaq uj^
*uos a^uauíyeaj ouioa
SBsoa sey jaA b saauo^ua aAajje as Á BiSnyaj as yena ya ua oijejunyoA
ouans asa ap ayes anb ua 'eiauajsixa BjapepjaA ns auinse ajqmoiy ya
sayBna sey ua sapnjijae jeauíyap ap ubjbji. seyya b ajuaj^ #uoisBAa ap
sejanpuoa ouioa uaaaaedB 'ajjjeg ap uaj eyein,, By 'jaS^apiayj apuaij
-ua oy ouioa 'wjy^ svq 'yBuosjaduit oy ap oiuiuiop ya ofeq epiea B'q
•p^piyeaj ns J3A ou u^ euijsqo as ye na By jod 'uoisBAa ap ejanpuoo
eun ajduiais isbo sa ejanpuoa ns anb 'upiaipuoa Baijuaine ns 'ejapep
-J3A ns jeynuiisip jod ayqísod oy opo; aoeq ajquioq ya anb ap Bapi
By uoa opBziJBiyiuiej ueq sou odtuay^ oajsanu ap sejyosoyiy SB'q
*4tBpiA By Bas aijaniu By anb Á ajjanuí By Bas
Bppv ey anb apand '¡aqes uain^),, r^api Bjsa opediaijuB Bjqeq 'oaijBui
•^iua oiuauíSejj un ua 'sapidjjn^ ¿eiji^iA 'ouans souieuiByy anb oy A
ouans Bjanj BiyiSiA souiBuieyy anb oy ig? ¿bsj3aui ey b Bjanj ts bijtjj
-nao anb? oaa^ 'oíAtyB opunyojd aBJj sou jejjadsap ya íuoiaBjaqiy Bun
ap opBDijiu^xs ya auai^ JB^jadsap ya A sayqyjjaj uos sauoiaBuuojsuBJj
sBsa saaaA SBqanj\[ -jesau ua souiBuijsqo sou BiyiStA By ua anb 'sbuju^
-aou sauoiaBuuoysuBj^ 'souans soy ap sisojJouiBjaui souiBuoyauaj\[
•jinjjsap jod Buitujaj anb Bjquios eun otuoa oyopuBAayy anStsuoa oy ou
ojad 'oyjypnya easnq 'apuoasa as 'araaj ay anb 'bjjq #oyopuBjadns bj
-oAap oy A aqjosqe oy 'oy.ieasnq b ba anb 'eujq qBui ya jB)uajjua Bjed
SB^onpuoa sop ap uoiauy^sip By iqe aQ 'ajuauíBAised Bjjodos as anb A
oyjBjiAa BJBd Bpeu jaaeq Bpand as anb uis 'orasitu is jod auoduii
as anb oSye ouioa 'uoiaen^is Bun ouioa o pnequiiyj ua apaans ouioa
'opiAaj^B 'zepnB 'opijanb ojae un jod aaaajuoaB apand 'sisoyjouiBjaui
By anb jbjjsoui soiueijanb 'B5yyB^^ b A pnequiiyj b sojunf JBaoyoa yy
•sisojjouiBjaui By A p^pijuapi ey ap Biuaj ya Bjoqe souiBaA oja^
'jaaaia oyjaa^q A 'ya ap Jtnq Bjed ouis 'oyjBjuaayua BJBd ou ojad oyjaa
-ouoaaj ap jouoq ya sotuaaeq ay 'oyjBJOui ap 'yBUi yap Biauajsixa ey
jeSau ap zaA ua ^ ¿ajquioq ya ua ajuauqtqBq 'a^uauiBai^Buiajsts ejuaiu
-oj as anb yBuoiaBJjy aojja^ un ap ope^ynsaj ya ouis uos anb? 'eaoda
BJjsanu ua opBjajiyojd ueq anb sosonjjsuoui sauarajSaj so-q 'sayeg
ap oasiauBj^ ap BjqByed By un^ as 'bubj Bun ouioa 'eqauíq as yeui ya

�También requiere, y no sabemos hasta qué grado será posible hacer
lo, la atención a cierta afectividad transeúnte que roza nuestra
alma, casi sin dejar huella. Pero más allá de la exégesis psicológica
o psicoanalítica individual que exigiría mostrar, como algunos lo
han propuesto, la vinculación de Gregorio Samsa con Franz Kafka,
con su sentimiento corporal, con su situación familiar, especialmente
aquella que se refleja en la famosa Carta a mi Padre, iríamos al
mundo remoto ancestral de los mitos. Veríamos así reaparecer extra
ñas nociones de culpa, de pecado, que las antiguas religiones cono
cieron, pero que la civilización nos ha obligado a olvidar. Más que a
la búsqueda de un tiempo perdido, iríamos a la búsqueda de un mun
do perdido.
Algunos temas del relato podrían explicarse por hechos, por mo
dalidades individuales de su autor, pero otros apuntan a una cierta
condición humana, que deshorda la órbita de lo individual.
El cuento comienza de un modo singular; podríamos decir: bru
talmente: "Al despertar Gregorio Samsa una mañana, tras un sueño
intranquilo, encontróse en su cama, convertido en un monstruoso
insecto. Hallábase echado sobre el duro caparazón de su espalda y
al alzar un poco la cabeza, vio la figura convexa de su vientre os
curo, surcado por curvadas callosidades, cuya prominencia apenas si
podía aguantar la colcha, que estaba visiblemente a punto de escu
rrirse hasta el suelo. Innumerables patas, lamentablemente escuáli
das en comparación con el grosor ordinario de sus piernas, ofrecían
a sus ojos, el espectáculo de una agitación sin consistencia.
¿Qué me ha sucedido?"
¿Qué ha sucedido? Esa es la pregunta que podemos dirigir: ¿qué
ha sucedido durante la noche, qué ha ocurrido con la identidad per
sonal, esa identidad que el sueño amenaza, pero que se recupera en
seguida?
Muy raras veces somos conscientes de ese esfuerzo de recupera
ción que se produce al despertar; hay una cierta distancia entre el
yo que formaba parte de sucesos extraños, fantásticos, que vivía en
una atmósfera que no es la habitual y el otro que readquiere sus
derechos y expulsa al anterior. La vigilia nos expulsa del paraíso
o nos salva del infierno, pero nos arrastra.
Sin embargo, cierto pensamiento confuso, un pensamiento, una
creencia, no siempre claramente formulable, acaso una superstición,
le atribuye una significación profunda al dormir, a la vida que con
tinúa mientras nuestra conciencia desaparece. Es muy frecuente que
al despertar, los síntomas de una enfermedad que se insinuaba va
gamente en la noche, se presenten claros, patentes, irrefutables. Pa
recería como si al margen de la conciencia, el cuerpo ha continuado
viviente, con una vida sólo suya, un tanto incomprensible, y que
cierta anomalía se ha gestado mientras no nos mirábamos, mientras

�•sojafqo so[ X pBptpuosjad bj ap ojunfuoa JBjjadsap
un A Jiuuop un ap Biauaiauoa opiuaj eq 'ojduiafa jod 'jsnoj^
•ajuauíBjeipauíui ep as
anb oáp ou 'ozjanjsa un ap opBjpsaj ^a sa 'odjana ojjsanu ap A
SBSoa sb[ ap pBpijuapi bj 'pBpijuapi bj sojja sopoj Bied anb u^ Baip
-bj anb 'ajjJBg 'jsnoj^ 'B^IJB3[ ajjua Biauapiauioa Bun souibjo^[
• (sdsm^unuji sajjjag sa^ ja n^fv^j #^
'qio^) bCb^\[ #j3) 'op^umsiioa oqaaq ja Bjuasajd sou anb ouis 'sisoj
-joiuBjaui bj ua a^uaui[BnpBj^ aanpoj^uí sou ou ísedeja Ae\\ ou p ua
anb ua apisaj B^jB^[ noa Biauajajip B&gt;q 'sisopouiBjaui jainbpna ap
pBpqtqísod u\ opB¡Buas UBq o pBpijuapi B[ JBjadnaaj aod ozjanjsa asa
opBOBjsap UBq saao^ijasa sojjo BAisuajoui sbui buuoj Bun ofBg
"(68 "^^d 'aiusipmuosudj np saiu^jqouj 'SjaqspuB&gt;q #rj m^) t4*BpiA
BJtjsanu ap sbububui sbj sBpoi 'ajuaiosuoa oaod opoui un ap souiaa
-a^qBjsa sojjosou anb pBpinutiuoa ap uopnjijsuoaaj Bjsa jszipaj jbj
-uaiui ye opBzo^jsap ozjanjsa ns A BpBpnBjjap BAijBjaadxa ns aod ai
-uauíBjsnf 'sisopouiB^aui ns jijqnosap BiqaQ •opBuuojsuBJ^ asjBj^uoaua
aqap um^sana ua aaquioq p anb í(.opBiiB ouans,, un ap asopuB^^adsap
sg -opoui ajsa ap opianpojjui anb Biaq^q 'odij asa ap ojuaiiu
-pajuoaB un 'paj aiuaTUBjn[osqu aas apua^ajd anb 'ojb[3j un ua
jpnpojjuí a^uauíBjapBp.iaA B^aisinb as ig 'oaijijuaia o^uaiuipouoa
p A puopBj uotxa^pj v\ anb s^punjojd sbui sa^uanj ap aa^nu as anb
ajuBiisnuB pBpqBaj Bun jbooi 'BqjB^j ap uoxaaij b^ b a^amad anb '[iS
-BJJ op 'opiaanb oS|B '[bidijijib ajuBjsBq o[B ^^q 'onans oijsanu ap
sandsap A sajuB 'pjaua^ ua opunuí pp oiuoa jsb 'oX ojjsanu ap ptpij
-uapi b^ ap pnjtqBq Bzajjaa b[ ua oja^ *ajuBUndaj Bijsaq Bun ua sop
-buuojsubji bububui Buanq buu souiajjuoaua sou anb ajqísodun Xnuí
sa 'Bpuap BJjsanu ojjaiqnasap Bq anb saXa^ sb^ un^as X opunuí pp
sojiqBq soj nnSag •p^pijuapt B^jsanu X Biauaaaqoa Bajsanu JBjnSasB
b apuaij anb opunjoad ojuijsui un 'osoiauapuaj o^p X^q 'ouans p
ajuBjnp 'opunuí ojjsanu ap X jas ojjsanu ap paj uppBuuojsuBii Bpoj
b ojaadsaj uoa ajuapsuoaqns X ajuaiasuooui BiauaSqSau Bjsa ug^
•osdB^ asa U^ Bpijaiuojduioa 'pui BJBd o uaiq
BJBd 'asjaA apand 'BAiasajd Biauaiauoa BJjsanu anb pBp^uapi b^ 'psp
-ijuapi BJjsan^[ 'jaAajd souiapod a.iduiais ou opBjpsaj oXna BjnjuaAB
Bun ua JBijua 'opuoj b soiuBsuad o\ is 'anbijiuSis ouans ,p ua JBJjua
anb iqB aQ 'BAijiuiijd uoiaipuoa ns b asjinjijsaj ap ops js jod bjbS
-jBaua as 'BuopuBqu o[ Biauaiauoo B.ijsanu SBJjuaiui 'ouisiubSjo p osbo
ajsa ua is oinoa 'Bp^asap ou Bpuasajd Bun oiuoa bXba as pBpaiuiaj
-ua B^ 'jiuuop p ajuBjnp 'aqaou B^ ajuBjnp anb ap BZUBjadsa b^ 'bz
-UBijuoa B{ :osjaAUE osaaoad p Bjuana ua jauaj souiaqap u
•opBiquiBa
'odjana p 'oujojaj p anb mbB aq X (ajjanuí B[ uaiquiBj) afBp un
oxuoa 'odjana pp Biauaiauoa B[ ap BiauasnB Bun ouioa ouans p BqBjajd
-jajuí BAijiuiijd pBpq^juaiu Bg 'sajuasnB 'opiaap jsb jod 'soiuBqBjsa

9

�as anb ap Bjuana Bp as 'uijuanbo^j 'aasnu^j vj ap af^uosjad [g
•Biauajsixa ap Bfapiuioa sbui uoiaou B[ b ouis 'jsnoj^ ua ap
-aons oraoa 'pspqBuosjad B[ ap o[os ou 'odjana ^ap oijajsiui [B 'b^jb^j
ua Bisa o[ ouioa 'BpBáq sbui j^ 'Biauajsixa b[ ap Biaua^uijuoa [bd
-ipBJ B[ ajuB jouiaj [ap 'Biauaiauoa B[ ap aSjns anb uoiaBnjis íajjjBg
BJBd uoiaBnjis B[ sa BSOijsnSiiB sbui X Bpiarq sbiu 'spijiu
•pBpi[iqBjsaui Bjjaia cim 'uoiaBnjan[j Bun XBq osdB[ ojjaia un
•jBjjadsap [B ajuauíejeipauíui a[[Bq as anb ojBp un sa ou anb 'bojbj
min auodns p^pi^uapi ^sa anb B[Buas isnoj^ ojad 'sBsoa sb[ ap 'o^
[ap 4odjana [ap pBpijuapr B[ jaaa[qB)saj a^inuad a[ Bijouiaui B-^
• (*pi) tt#JBJiuoaua b bia[oa auuB^Jad
-sap [B anb X UBqBdnaoa^d ain i[[B auijiuuop [B anb so^uaiiuBsuad so[
SBiuapB X O[[tSBd Biqi?q is ap 'sBUBjuaA sb[ UBqBp apuope 'sB^jand sb[
unqBisa apuop ap ^buib^ B[ Bja o moa ap otjis BpBa B.iBd opuBpjoaB
uqi as 'odaano im 'ojio [a 'BqBjBj^ as anb ap jBSn[ [a 'uBiaajjo a[ as
anb sBiouBjsunajia SBSjaAip sb[ opuBZB[ua 'opBaijijuapi asaiqnq 'sbiujoj
sb[ ap X soduiai^ so[ ap [Bjquin ja ua BqB[iaBA anb 'ojuaiuiBsuad iui
onb ap sajUB j^ •SB[qaiuij sb[ u^ UBqBJi^ 'BpBuiSBtuí uoiDBjiqBq B[ ap
biujoj B[ un^as 'oi;is ap opu^iquiBa 'sa[qisiAui sapaasd sb[ 'oXns aopap
-3J[B anb SBJ^uaiui 'Bjaiuunp anb ua SBqoa[B sbijba sb[ ap sauaSBiui
sb[ aiuaiuBAisaans Biaajjo a[ 'sojquioq so[ ap 'sB[[ipoj sb[ ap 'sopBjsoa
so[ ap Bijouiaiu 'Bijouiaiu ng 'BqB^ijqB a[ anb BpBJOin B[ b ajquiou
jBp X jinjjsuoaaj BJBd 'a[qaniu BpBa ap oi;is [a X pajsd B[ ap uoia
-aajip B[ aianpui iijb ap BJBd sojqiuaiiu sns ap uoiaisod B[ JBUiuuajap
'oiauBsuBa ns ap buijoj b[ Bjanj un^as 'BqBiuajui asjaAom BJBd adioj
opBisBuiap 'odjana ij\[ #soub so[ 'sasiBd so[ 'sbsod sb[ ^pBppnaso B[
ua 'oiui oujoi ua BqBJi^ opoj '^qBjsa apuop ua 'o[jbjo[ b jbS3[[ uis
jBnSoaAB BJBd 'uoiaouiuoa ua njijjdsa [a uoa 'isb BqBjjadsap aiu oX
opuBna anb sa osbd [^ #SB[[a b a^uajj o;uaiuinsuad oj^sanu buio^ anb
[Bpi[iAoinui B[ uoa 'sbsod sbs3 anb sbui bjjbu X sbsod SBsa uos sB[[a
anb ap ajquinp^jaa BJjsanu uoa 'souiauoduii sa[ sojjosou anb pspi[
-nna Bun sa osbdb 'uBapoj sou anb sbsoo sb[ ap pBpqiAouiui es^?,
•oiDBdsa [B X odiuai^ [B ojoadsaj uoa Bpsnjis uaiquiej bij
-luuad a[ X OAisajSojd ozjanjsa un ua 'pBpqBuosjad B[ JBjadnaaj bjjiiu
-jad a[ BiJOiuaui B[ O[og 'BAi^iuiijd za[[iauas ns ua '[biuiub aiuauícjnd
o;uauui|uas un ojad 'Biauajsixa b[ ap opunjojd ojuaiiuijuas un BjaiAnj
jBjjadsap [B anb BJBd 'opunjojd ouans un BqBjsBq asjiuuop [y
'(uuüíyi ap otiituv^) ja ^o^) t4'auuBiuns b ojuojd Xnuí
oX bia[oa pBpi[iqisuasui BXna b opoj [a 'ajjBd buii^ui Bun anb sbui
Bja ou anb [ap [anb^ opoj [a 'Bqoa[B B[ 'ouans [a 'Biauaiauoa ap jop
-UB[dsaj oauBjuauíoiu un b SBiaBjá 'jBajoqBS BJBd 'pBpijnaso B[ ap oíd
-oasopia[Ba [a jbjiui X sofo so[ jpqB bjb¿ 'sa[qaniu so[ ap BjapBiu B[
ap sodiubSjo sopinbs^qa so[ jio BJBd ajuaiaijns O[ 'sajuBjsui saAajq
jod anb sbui BqBjjadsap ara ou bX saaaA b X Jiuuop b bia[oa aj\[,,

�jí cun uod opEiuo^ p lia apsixo apond
anb ei ouiod— Esoqjoiu uqpepapp epdp Eun oiudsue e)S3 ou o.tod 'ouaopí ns
3UI3J DS k Ep.l3n33J B^ 3S OJOd '3}O31HUi3ini ST^ * pEpipqEJSD E[ El3dlP3I 3S OJIIE1
-3JIU3 OJ3d 'EJ31I3J 3&lt;J •E^STUq S3 UOPEI3A3J E[ OJ3d 'OJU3[ S3 Oiq UEJ J3 (^)

opis UBiq^q sopBJ^aa uaiq sapao[ sosa Bzinb íbsoj pj ap
sns ap ajuBpp BqugaBA 'Bjuaiap aj^[ 'aiuvj^ vj ap jdq p
sap dfv^ p :ouuuca p ua saj^q aj)uoaua saaaA sbi^b^ 'BpBJiui iin
ap japod p a^uBipaui oiiBíptjoa oiaadsB ns b sopianpaj: ap BqBjBJj X
'a;uanj eun sa 'sbb ap oaid un sa iszjanj uoa Bjaap ara oX o.xad 'sa[
-BjnjBU opBisBuiap UBiaajBd oj^[ 'sisojaoiuBiaui sns ap oipaiu ua sopau
-ajap X sopapuaadjos Bjnd sojjo b soun ap aiuauíBpidBj UBqss^d sofo
sim ísbS ap soaid so[ 4sbsb3 sb[ 'ojuauíiABd p a^qísod o[ opo^ BqBJiui
íBiJianpojd as ou 'sojafqo so[ j^a Bjaipnd 8BJíjuaij\[ "apjtBj opBisBui
-ap Bijas 'oiuoad ap ^BjaiApA aui opiíBna X iui ap sBJiap B^Bzuauíoa
osa Bzm^) ¿SBppdsa siui b Bjjjnao an^)? :BjpnA Bipaxu Basnaq eun
Bq^p 'aiuBiidpd uozsaoa p uoa opusna ua zdA dQ *.iapaans apand
PlL ¿^l apu9P V^ ¿Jí aPu9P B^ :opBjisn3uB Bj^adaj aj\[ "soaipauB^
-aui sofo sns uoa Jinq u^qBJiui aui SBSoa sb[ ísisioAnBag opaBq pp
sB^aaisap sajpa sb[ aod SBqanA ip *SBuasaBp sbj ap oS:tB[ oj b p^o^
•Bqi apuop Biqss ou o^ *iui ap oaapodB as oaiu^d oaaprp^aA uq,,
•ainq ap bjbjj X sisopouiBjaui b^ ap Biauauiuiui b^ a^uais saaaA y
Baapdjoa pBpisoasiA tb\ ua Bfaauíns as Biauaiauoa B[ anb a^uiiad 'pj
-odaoa BanpuB^q B[ BiaBq JBzqsap ^fap as '¡a ua BiauaoBpfuioa B^jtaia
Bun B^uauípadxa íopB^sa asa ua Bfa[duioa BiauajBAiquiB eun Xbjj
^*opBasad ap SBuiBasa ouioa íofoj ap opBapioq 'oSaia 'op
-uB[q 'osoppiA oá^y 'sa^ijjoq uos 'Bajaa ubj ap 'sofo so^ opo^ a^qog
•ouopuBqB uoa Bjid[Bd X apuBdxa as anb Bs^nsui au.iüa eun oaA 'soj
-uaiiuiaauíajjsa so^aáq oaA íXuuy BqBsuad anb ua BpiA B[ sa ou oaad
íou anb oSip ou 'oai^ *sodqod so^ ap [3aiu p 'pjaSaA opunra pp
sapuq so[ ua 'ououi pp ofBqap Xnuí B^sa oaA anb o^^^ *oiJOaj^ aixb
sbui une apuatasap 'ofadsa p ua B^duiajuoa as uijuanbog opuBn^)
•BsuiBg -f) ua Bjjjnao ouioa 'Biauaiauoa B^ ap ua^jBiu p
'aqaou B[ ap pBpiaqduioa B^ uoa ou X ziq Bua^d b asjBzipa.1 Baaqap
upiaB^nuí b^ pna p jod 'zapian[ ap ubjb un X^q inby 'apjBj opBis
-Buiap Bas anb sa^uB aaaouoa aaainb BisiuoSBjojd p anb X Bpunpjd
sbui une bjjo UBiaunuB anb sbuiojuts ap o^unfuoa un ouis '
Bjpod ouioa 'Basnaq sisoj-ToraBjaui eun sa o^[ •(aasnn\[ vj)
-OA3J BjapBpiaA Bun aanpoad as Bip uanq un X sisojioiuB]aui SBuanb
-ad ap pnjiipui eun iui ua BjnuinaB as 'Bjuana auuBp uts 'saauojua
íosuaid zaA bjbj anb sa BPBd anb oq •sauoiaBuiiojsuBij sBiiqns SBjsa b
ojafns Xojsa anb aaaouoaaa oqap oja^ "a^qBpB.iBsap sb^u B[ uaiquis^
•a[duiis sbui uotanps B[ sa íopBiqiuBa Bq uainb oX Xos anb oai^^
(^) 'ojuijsip opoui un ap Bapoj o[ anb o\ b X ouisiui is b
aA as pna p lod 'ojua^ Xnuí oiad 'p ua oxqiuBa un opianpo^d Bq

S

�9
perdonados, quizá encerraban aún una parcela aislada, olvidada, del
mundo de ayer. Pero era preciso empujar la puerta, entrar. No me
atrevía; jreanudaba la marcba. Las puertas de las casas, sobre todo
me daban miedo. Temí que se abrieran solas."
Esa contingencia absoluta de las cosas, la contingencia absoluta
que preside la existencia, posibilita todas las metamorfosis. (3) Los
granujas que se escudan en sus leyes, en sus derechos y olvidan la
gratuidad absoluta de la existencia, su absurda fundamental, la ausen
cia total de sentido, de un gran por qué. Mientras los hombres, los
granujas, los dominados por la mala fe, viven en la inconsciencia de
su seguridad, "La gran naturaleza vaga se lia deslizado en la ciudad,
se ha infiltrado en todas partes, en sus casas, en sus oficinas, en ellos
mismos. No se mueve, permanece tranquila y los hombres están bien
metidos dentro, la respiran y no la ven, se imaginan que está afuera
a veinte leguas de la ciudad. Yo veo esa naturaleza, yo la veo ... Sé
que su sumisión es pereza, sé que no tiene leyes; lo que ellos toman
por constancia ... Sólo tiene hábitos y puede cambiarlos mañana. ¿Y
si sucediera algo? ¿Si de golpe se pusiera a palpitar? Entonces com
prenderían que está aquí y les parecería que el corazón iba a esta
llarles. ¿Entonces, de qué les servirían sus diques y sus murallas y
sus centrales eléctricas, sus altos hornos, sus prensas hidráulicas? Pue
de suceder en cualquier momento, quizá en seguida; estos son los
presagios. Por ejemplo, un padre de familia, de paseo, verá acercarse,
por la calle, un guiñapo rojo como empujado por el viento. Y cuando
el guiñapo esté muy cerca, verá que es un trozo de carne podrida,
manchada de polvo, que se arrastra reptando, brincando, un pedazo
de carne torturada que rueda por las alcantarillas proyectando espasmódicos chorros de sangre. O una madre mirará la mejilla de su
hijo y le preguntará: "¿Qué tienes ahí? ¿Un grano?" y verá que la
carne se hincha, se resquebraja un poco, se entreabre y en el fondo
de la grieta aparecerá un tercer ojo, un ojo risueño. O se sentirán
suaves roces en todo el cuerpo, como las caricias que los juncos hacen
a los nadadores de la ribera. Y sabrán que sus ropas se han conver
tido en cosas vivas. Y otro encontrará que algo le raspa en la boca.
Y se acercará a un espejo, abrirá la boca; y su lengua se habrá con
vertido en un enorme ciempiés vivo, que agitará las patas y le araña
rá el paladar. Querrá escupirlo, pero el ciempiés será una parte de
sí mismo y tendrá que arrancárselo con las manos. Y aparecerán
multitud de cosas para las cuales habrá que buscar nombres nuevos:
el ojo de piedra, el gran brazo tricornio, el pulgar-muleta, la arañamuleta... Que esto cambie un poco, para ver; no pido otra cosa.
Entonces veremos a otros bruscamente sumidos en la soledad. Hom
bres solos, completamente solos, con horribles monstruosidades, co(3) La posible metamorfosis sartriana no afecta el cuerpo propio singular,
sino que puede darse en cualquier otro.

�ap euuoj ns k. 'jopnd.p aaqos siiejjs ap sisqEUE
^a osBa aisa ua ajqEaqdE s^ -opuniu OAanu ns c Á [Ejodioa uppipuoa EAanu ns
e aiuaiuEAisajSoad opuEpiuisE ea as Eiauapuoa Bq[ pEppjodioj E[ ua Ep as Ep
-uajsixa E7 -odaana - eui^e ouisqEtip pp apupsa.xd anb 'uppEUJEaia ej ap anbojua
un ap uppdopB v\ Bjpqduii Bijuanaua as e^jje^i ap ojuaiuiEsuad p 113 (j,)
:[buiiub p BqBjaptsuoa
95ÍIíH 9ll^) uoa Poul laP sofa[ Anuí soiuejs^ (f) 'orasiui is jod Á 'ora
-sira is ua op^suad [buiiub O[ o.i^d '[buiiub o[ BiDBq Bia^draoo spiA ns
ua 'sojuairaxjuas sns ua apuaiasap ajsa anb ua 'ajqraoq pp upiaBzq
-buiiub BjapBpjaA Bun ap ouis 'saaqraoq ouioa UBniaB A UBSuaid sa^
-buiiub so^ anb ua 'auiBjuo^ B-q o^ b 'BAisuapui Bpqsj B[ ap Biauas
-a.id ua souiB^sa oj^[ #uoi3Bpianp Bun aaainba^ Braaj ajsa A osonajsuora
o^ soxuB^uajjua anb ua o;Bp^ oaiun [a osbdb s^ 'aaqmoq ap opunui
ofatA ns 'aaqraoq ap pBpaaA BlaiA ns opu^piAp ba osonusuoui oioasui
un ua opBuuojsuBjj a^quioq p inbB 'ououi ap pBpjaA BfatA ns BqBp
-tA[o aaqraoq ua opBuuo^suBJj ouora p anb opora ouisira pp ^
•[buiiub [B a.iqraoq [ap ba upiDBjnra
B[ :BSjaAui sa uoiaanjis B[ jnby 'a[qisodrai Bja oiuo^aj pp ouiuibo [a
anbaod 'szuBJadsa ^poj las aiqod asa b japaad Bjosq a[ anb A bs[bj
oraoa BqB[aAaj as o^an[ anb 'BUBiunq Bpi[BS B[ 'Bpi[B3 Bun .ibj^uod
-ua pBpi[Buij aod Biuaj anb uoiaBjnra 'ouBiunq jas un ua [buiiub un
ap sxsojJOuiBjaui B[ ap BC[B[quq as 'vnuapuoy vun v am¿ofu¡ u^
•ojjpso^ 23 osaoouj 23 ^p ^[ ap B^u^sip
Anva sa stsofuowvja^^^ vj ap B[[ipBsad B[ ojad 'B[[ipssad ap BjajsoraiB
Bun uauodns soiB[aj so[ sopo^. isbo Bpnp uig *sajBi[naad Anuí sboijsij
-ajaBJBa uoa ojad 'Braai p BJiuanaua as iaituapvoy vun v aiuuofuj u^
•ojjo [B opunui un ap oiisubjj p o oiraranq o[ ^C [Braira? o[ ap Bpzara
b[ ^^jB^j ap sajuBuionp soiB[aj so[ ua JBjjuooua ajuanoajj sa o^¿
•SBfnUBj^ SO[ B
oijBsap ns appusfojjB 'jndBosa ap b^bj^ utjuanbo^j anb b[ ap 'aj B[Bm
ap pniíjDB B[ ap uotobujbduo Bun oraoa asjBjapisuoa Bjjpod 'Bsrasg
oijo^aj^) anb op^puas Bq qio^) bCbj\[ *soiafqo so[ ap p^pqiqBisa
b[ ua s^odB as 'opBSBd p ua Bi^njaj as A BpiA b[ ap pBpinuijuoa
B[ jBjadnaaj ap bjbj^ 'sotjojiuoraajd souSis uis 'uxiuanbo)j oraoa sau
-otDBdiaijuB uis 'Bjjaídsap as anb ajuaraBjBiparauj 'B[JB^daaB ou ua bz
-janjsa as oíaoáaj^) 'Biauaui;uoa ns ua 'pBpinjBj^ ns ua 'Biauajsixa B[
ap pBpi^qBjsaui paipBJ B[ ua ajsisui ui|uanbo[j SBJittaira oja^
w4¿sajuBsuad soaunf ap pBpiuSip BjjsanA
B^sa apuoQ? ¿ouisiuBranq oj^sanA ap oqoaq siaq^q an^)? ¿Biauaia
BjjsanA ap oqaaq siaqBq ^n^?,, *.JBSBd p 3jbjij^ sa[ A pa^sd Bun ua
ajBXodB aj^[ 'so[nounuBJ ua 'sBjapiA ua 'aujBa ap saio[j ua
as anb SBasdo sbj^soo ssions ap ojjaiqna ajsa od.iana ira anbunB
-bojeo Bun 3jbzub[ saauoju^ #sb[b sb[ opuaijBq oiaastti-Bnua[ ns A
BiJaiqB Baoq B[ uoa 'o^isuoa so[opuBAa[[ A sa[Biu sns ap opua^nq sofij
sofo so[ uoa 'ira ap a^u^pp ajuauíepesod uBjBSBd 'sa^^a sb[ jod

01

�•BsoiSipojd jiaia ap pcjunjoA can aod *pBpijBiiA eun jod oijuap ap sBp
-eaoAOjd uos sisoj.iouiB)aui sej X uoiobzijbuiiub ap osaaojd ja ubooaojcI
anb soasap 'soisaS 'sapnjijaB ap b^bji ag #uoiaBzijBnsiA bj BJBd BjdB oaod
sa anb ap auaiAOJd luouiBajjnBg ap B.in)aaj bj ap pBijnaijip bj ouioa
opBJ^soui Bq pjBjaqaBjj *sisojjouibjara ej ap jBiauasa oj sa 'jijqnasap
ua uBZjanjsa as ajuaiuBSOijajsiin sojja anb 'jbuiiub jap Bujajut pnjtj.
-3B b^ oiJBjjuoa p aod '^qjB^ A juouiBaj^nB'q u^ ^souBuinq soiuaiur
-Bsuad X sojuaimxiuas p ua aauod BJBd [buiiub pp bjb3sbui bj ubzi[
"^íl *^isi[dmis '[Bjuauíap sa uoiaBzipuiiuB b^ soisa ug 'soaisBp sbisij
-nqBj so^ uoa sajo)ijasa sop sojsa JBjuajjua souiapo^ • juouiBaajnBg
ua uBJjuanaua as anb sBjpnbB X uoi3Buijojsub.ii Bisa ajjua pnjqiiu
-is Bjjaia Xbjj •pBpiAttaajB ns ap BjSojouauíouaj bj ua aonpojjuí sou
pjodjoa oj ap Biííojouauíouaj Bg 'upiaBniís bj japuajduioa bjb¿ jbi
-uauíBpunj sa pnsiA uaiSBini eqaip JB^uajuí anb aaajBd so^[ -oíaoSaj^)
opBuiiojsuBJj Bq as anb ua ojaasut ja ajuauíBpBnaapB JBiuasajdaj
opsjSoj Bjatqnq bisijjb unSjB apuop 'Bjqo Bisa ap BpBJ^snji uoiaipa
Bun Baunu opBjjuoaua souiaq o^¿ *buisiui bj ap jBnsiA uoisuaaduioa
bj jauajqo ap souia}BJi 'uoiobuijojsubjj bj ap oqaaq ja opBjuag
• Biouajsixa
bj ap jBiauasa BiauaSuijuoa bj ap Biauai.iadxa BatBji bj ua '(uiiuanb
-ojj ua BtJjnoo o moa ^Bqaadsos Bun anb sbui oSjb) 'oiuaiuiuqnasap
jap pn^jiA ua aaaiuoaB osaaojd asg -sajBiaadsa Xnuí saaajaBJBa auai)
anb uoiobzijbiuiub ap osaaojd un isb aqijasap sisofj.otun^a¡^ vj
•BpBixijsB aaaaad 'optjBnasa odjana ja jod BpB^ajdB 'Bpip
-unq buijb ns 'jbuij jb anb BjsBq sbui zaA BpBa aanpaj as opunuí ja
ja BJBd X pBpjjnaso bj ua 'ojuaiuiBjsiB ns ua Bjjaiaua as BsiuBg oijoS
-aj^ opjiJaAuoa Bq as anb u^ osoiujsuoui ojaasui ja 'inbB jbuiiub jg
'M "ojiaiqy oj BqjB^j BJBd uaA ou jbuiiub jap sofo sajiusjS sog
•aiuanj bj oiuoa 'pBpiujaia bj BiaBq
'buiuibo opuBng *soiq b ajuajj X
Bjja sbjj ojnasndaja ja a.idiuais auaij
'ojnd X aiqij sa anb jbiuiub ja oiquiBa ug
•ojps Bjsa b uaA SBpBJiui SBJisanj^
•ajjaniu ap a.iqig 'jbiuiub jap zbj bj
B^uajBdsuBjj a^uauíBpunjojd ubj anb
'ojjaiqy oj b ou 'biujoj bj ap opunuí jb
'SBI^B JBJTUI B SOCUBIjqO OJ X
B}janA soiunp ouiu oujaij jb bX anbjog
•Bajj sou jbiuiub jap saABjj b ojps
BjanjB Bjsa anb oj 'isy 'SBduiBJi oiuoa
ajqij BpijBs ns ap jopapajjB
SOJIBOOJOa X S3A3J JB OIUO3 UBJS3
sofo sojjsanu 'oS.iBqiua uig *oijaiqy oj
sbj sofo sns sopo^ uoa

II

�12
"Es por el interior que la animalidad es aprehendida, en su gesto,
atroz, irrectificable, surgido de una voluntad pura. Así, cuando se
pueda crear una poesía de la violencia pura, una poesía que disfru
tará de las libertades totales de la voluntad se deberá leer a Lautréamont como un precursor.
Esta violencia pura no es humana: tomar formas humanas sería
hacerla más lenta, retardarla, razonarla. Poner en la base de la vio
lencia una idea, una venganza, un odio, sería perder su ebriedad
inmediata, indiscutida, su grito." (Bachelard, Lautreamont, pág. 12).
Maldoror ve en la metamorfosis, mejor dicho siente en ella, una
profunda dicha, la dicha de la vitalidad que no está encerrada en
una forma exclusiva, que destruye las formas, según sus impulsos,
pero donde se nota sobre todo el afán de agresión. No hay una está
tica de la metamorfosis, que transformaría a! cuerpo en una especie
de prisión sino que el cuerpo se revela dotado de una flexibilidad
inmensa que lo habilita para todas las funciones, cediendo al impulso
de los deseos, de los apetitos, de las decisiones. El tiempo en que se
mueve Maldoror, es el tiempo instantáneo de la decisión, pero de la
decisión que se lleva a cabo y no queda en simple proyecto, porque
en seguida surgen los medios para realizarla. El descenso a la ani
malidad no tiene aquí un carácter negativo; es un sobre - hombre, que
juega con la animalidad, que la utiliza para sus fines, pero que no
está encadenado a su forma, que no tiene necesidad de buscar la for
ma para protegerse sino que la busca y la crea de dentro para atacar,
para destruir. Un ser que disfruta de la más amplia libertad natural,
a quien no encadena ninguna ley, y que imita desde dentro la obra
de destrucción de la naturaleza; así la agresividad aparece como la
primera condición de la naturaleza, mientras que la propagación, al
servicio de la especie constituiría la segunda condición. La natura
leza es sentida como una evolución profundamente creadora y se
puede plantear el problema que obsesionó ya a los filósofos del siglo
XVIII y desde entonces hasta nuestro tiempo, pasando por el evolu
cionismo, de si el hombre es realmente el término, si lo que tiende
a asegurar y mantener la condición humana, no significará una de
tención del poder creador de la naturaleza. Es así que el tema del
devenir, el tema del nihilismo, el tema del superhombre se enlazan
profundamente. Mientras nuestra razón se afana en seguir conside
rando a Platón, como su representante esencial, en cuanto Platón
postula la identidad suprema del ser y de la fijeza de las formas, la
voluntad de poder surgida de la naturaleza misma, surgida de la
vida, acepta la metamorfosis incesante y se coloca bajo el signo de
Heráclito. Habría que pensar a fondo, si la lucha contra la forma
en el sentido de la lucha tíontra lo estático, representa la lucha contra
la vida o por el contrario la lucha a favor de la vida, como parecen
entenderlo en distinto plano, Bergson, Nietzsche y Simmel. Es así

�•(Olí ^yd
'opV^2(f ]3 9jqOS S^UOlX9]f^}J 'EIJJEAI -j) ,/JIU3A3p UI1 OÚIS OPE UI1 3UJ OU 'CI3U311J
-3SUO3 U3 OSIEJE(I J3p U9JSjndx3 E^J " UOI3J11.OS3P EJ S3 3llb OUEpjod 3S3 .liniJSUOD
EJEd 'ouisiui ij B E3S o ojnDEisqo p jiiuis^p ssqsji (opquu S3 ojusiuipouoj p
S3nd 'OIJE3S3p OUIS SEjpod OU X) EU.1313 EpiA EJ E OJU3UUIDOUOD p JElSUlllUOD 3p
s^ndsap 'jeSsjj si:3S3p i "^ip EiDEq ojnDEisqo X euiop ejiia ej Epsq ouEppd 'sesod
SEqUIE U3 OJU3IU1I30UOD J'J ' IUOUI SDqOJI •"•;,, "3UOdo 3S EpEU [E113 EJ 3JUE EZJ311J
EUn 'EATSO^p UpOUllJ EU11 J3U3} E JeSoJJ UOJPlld 3P3I1UI EJ 3p U9I3311JJ3S EJ X U9J3
onj^sopo^nE op o^uj^sui js snb ise 53 ^sjEAnjn^ ^jpiiü Bin^oj ej u3tquiEj
-EsojouiE BAijjnD 3s 3nb X o^P^ EqEjqEq snb sp ojruj js ouiod 'r.ns3nu
-U3^nE SyUI OJ OUIOD OUIS '3UPtAIA3.iqOS OJE 'OU3ÍE oSjE OUIO3 O&gt;^ 3^U0UIE1U3J
3llb 3P3tlUI 3^J.IJ EJ OUIS 'E3IOJ3q U9PEJJEX3 3p OjdEJ J3J&gt; ^POIIUI BJ
EJ 'Upp^nXJSSp EJ .IEUIE B JSE e^oJJ 3 " EpiA EJ X OUISIUI OUI1 3I^U3 BpUEJStp
EUnSlIIU 333jqElS3 3S OU S333A V .' 3SIEAI3SUO3 EJ3iq3JI 3Ilb EJIEJSIE ElUJOJ OUIO3 OJIES
-uod 'ouisiui oun b pEjiijujiíjuí Eun subijduii ose3b 'ouijsoji oijs^nu 3ji u9pEid33E
ESUEUI EUn 'EpiA EJ E EJIUnjOld pEJIIJSJIIJ B3 ' S3UOI3Jn.lJS3JI SEJ SEJIO^ U3 U34U3IS
-uod souijj^qioj sns U3 sopEZEju^ íozeijdoi sp pnjipE ejxii op iipupssid 3JEq s^j
'jEpodssp oqES Ejj3 snb douie j^ sounSjn u^ ise uojiDDoíd soios soj sopo} ou oíod
opiiuss uonq j^ X upzEi ej e(3suoie onb oj s^ ojs^ ^jqEsuodsipui s^ ojieuiejj ns
'UplDEllAUI I1S JESniJDJ 'S3DUO4U3 'EDIJpED 3HlDUI3jqi.U31 3tlbunE 'EJIIA EJ 3{) EIU.IOJ Elin
U3iqiUBJ S3 3llb 'pEp3Ul.l3JU3 SOIUEUIEJJ 3nb OJ E 'UpIDUJOSIJl EJ E X U9pdlU.IOD EJ E
seuijoj sns sp BpuEjmnqE ej ua ejio^suejii sou 'osddxo je eaojj sou iDjiod ns op
-UBn3 OJ3J "JEJUDUIEpunj E3S OSEDE EJJ3 E OSOZO^ OJU3IUIIIU3SUOD J3 'EIOJIE3JD 31U3UI
-JE13U3S3 PEJI1AI43B S3 'E.ind EZI311J I1S U3 'pEpi.lIlDSO ns U3 EpiA SOIUEIUEJJ 3Ilb OJ
opuEn^ 'ozEqDS^ ^p X O1U3IUUIU3SUOD op ssjmiipE suodns EpiA ejiox EjjonbE 3p
u^^iEui je JEniDB BJ3ipnd ou psiunjOA ej ^nb 'Ejiunjoíd ubi upis^qjiB run 'ejiia ej
E pEJIIJ3piJ EUn 3p 'J9 U3 SSIEjqEq Elipod 3nb BJ^DOind 3JU3UIJE|opEIEJ (c)

opnjs^ un aa^a^qe^^ e 'jpnpoadaj b BAa^ 9\ ^nb Á
-bjo opoi b ^ju^jaqui Biouapuaj euti ap uotsajdxa B^ ouis Biaas ou
anb o^uiisui uj^^? •aju^mu ap ojunsm \a opBuiB^[ Bq pnaj^ anb o\ ap
B3JBJ B[ ajuauíeaijiux^Bui Bjjsiqr B^jB^j anb Jiaap souiBt.ipod ^ 'PBPH
-Biaua^od ouioa opiiuaá sa jas p anbaod 'BpiA ts\ ap japod \a ua bzubij
-uoa auaij as anbaod opejdaaB sa anb 'jas jap ajUBjsuoa uoiacpnuiap
Bun 'o^isubjj un ap 'osaaojd un ap cqnpjcq as sopcuotauaui saj
-opBsuad so[ ua anb sBJiuaiui 'sisojJOiuBiaui vun ap bjbji ag *ouaui
-ouaj pp pcpijB¡n^uis bj :oqaaq un aaqos anjipaui souiaqap A uoia
-uajB b^ BiuBjrj -BjjqoqB ap oasap ja opuoj ja ua sa 'sisopouiBiaui bj
ap Biauauadxa bj b^jjb^j ua anb Jiaap soiuBjjpod aiuauíjBÍopBJB^
• aiuauíBjos
ajJBd ua ojad 'ajJBd ua soiuiAjas Bjpod opuaXnj)suoa ji souiapod
anb jBnsiA uaiáBuii B&gt;q 'uoiaBnits bj ojjuap apsap j^uas ap opuB^Bj^
X auodojd sou anb jbuiiub ualJBuii bj opuoj b opunjunise japuaad
-moa souiapod oj aiuauíBaiun osa j^ • BAisaj^ojd uoiaBzijiAomuí eun
Bun 'nqaipsap eun sa sisojaoiuBjatu bj ajsa bjb^ "is 'b^jjb^
anb SBJiuaiui 'ajjaniu ap oiui^sui jap o oidiauíjd jap uoiDBnj
-uaaB Bun opoui un^uiu ap boijiu^is ou sisojJouiBjaiu ap pBjunjoA bj
sojjanbB bjb^ *(g) 'oiJBJjuoa oj opoi ajiaans b^jjb-^ ua anb
'BpiA bj ap uoiaBniuaaB eun X ojunij^ un sa 'ajjiB}Bg X
uapiouioa jBna bj ua 'opom ajsa ap bisia sisojJouiBiatu bj anb

81

�14
anterior al cual fue obligado a renunciar, bajo la influencia de
fuerzas perturbadoras exteriores; la expresión de una especie de
elasticidad orgánica o si se prefiere de inercia de la vida orgánica."
(S. Freud, Au Déla du Principe du Plaisir, pág. 42).
La tendencia más profunda del organismo vivo, sería pues para
Freud la tendencia al estancamiento, a la estabilidad y sólo se sale
de ella obligado por el medio. "Los instintos orgánicos conservadores
se han asimilado cada una de las modificaciones de la vida que le
han sido impuestas y las han conservado con el fin de obtener la
repetición; y es así que han dado la falsa impresión de fuerzas ten
dientes al cambio y al progreso, mientras que en realidad no buscan
sino realizar un fin antiguo siguiendo caminos tanto nuevos como
viejos. Este fin hacia el cual tendería todo lo que es orgánico se deja
por otra parte adivinar. La vida se pondría en oposición con el
carácter conservador de los instintos, si el fin que busca alcanzar
representara un estado que le fuera completamente extraño. Este fin
debe más bien ser representado por un estado antiguo, un estado de
partida que la vida abandonó anteriormente y hacia el cual tiende
a volver por todos los caminos de la evolución. Si admitimos, como
un hecho experimental que no sufre ninguna excepción, que todo lo
que vive vuelve al estado inorgánico, muere por razones internas,
podemos decir: el fin hacia el cual tiende toda vida es la muertei
e inversamente: lo no-vivo es anterior a lo vivo." (Pág. 43-4).
No sabemos qué fuerza fue la causante de la vida; lo cierto es
que ella ha suprimido, por su instauración en la materia inerte la
estabilidad que la caracterizaba. En las formas rudimentarias el re
torno era y es fácil. En esos organismos hay una centralización, una
densidad vital sumamente vulnerable. Más tarde la evolución de la
vida la ha hecho más resistente al medio, la ha dotado de elementos
por medio de los cuales puede dominar el ambiente, de tal modo
que el retorno a la condición primitiva se hacía más y más com
plicado, largo y difícil. Esos medios de dominio, esos perfecciona
mientos que la vida ha instaurado, son les que cuidan los instintos
conservadores, que son así instintos parciales destinados a asegurarle
al individuo el único medio de volver a la muerte. "El saldo que nos
queda es que el organismo no quiere morir sino a su modo y esos
guardianes de la vida que son los instintos han sido primitivamente
los satélites de la muerte. Y nos encontramos ante estas situaciones
paradojales de que el organismo viviente se defiende con toda su
energía contra las influencias (peligros) que podrían ayudarlo a al
canzar su fin por los caminos más cortos, actitud que caracteriza
precisamente las tendencias instintivas por oposición a las tendencias
inteligentes." (pág. 45).
Al lado del instinto de muerte, el instinto de vida, la libido
implica en el organismo la presencia de elementos que no siguen el

"M .

�15
mismo camino y que buscan la afirmación de la vida al propagarla.
Estos instintos son los que se conoce con el nombre de instintos vi
tales propiamente dichos. "La vida de los organismos ofrece una
especie de ritmo alternante; un grupo de instintos avanza con preci
pitación a fin de alcanzar tan rápidamente como sea posible el fin
último de la vida; el otro, después de haber alcanzado una cierta
etapa del camino, vuelve atrás para recomenzar el mismo camino,
siguiendo el mismo trayecto, Jo que tiene por efecto prolongar la
duración del viaje." (id. pág. 47).
Queda siempre pendiente el problema a que aludíamos: el rela
tivo a si los instintos de vida, los instintos que llevan a la propagación,
permitirán la tarea de superación de la vida, o si meramente implica
ran una repetición, una fijación de las formas existentes y si no será
necesaria la destrucción, como única forma de una superación de la
vida, el nihilismo absoluto, como condición de nuevas creaciones.
Kafka representa, para nosotros, un ejemplo de superación de ins
tintos. En él encontramos una ausencia completa, absoluta, como
acaso nunca se ha dado, de instintos de vida, y sí, la presencia terrible
de un único instinto: el instinto de muerte. No vemos por otra parte
la posibilidad de engarzar allí, una esperanza de superación, de nueva
vida. (6).
El mito del relato representa entonces la satisfacción de un ins
tinto: el instinto de muerte. La metamorfosis es aquí más radical que
en Informe a una Academia; el hombre retrocede bruscamente a una

(6) Salvo que pensáramos en esa curiosa identidad de instintos que hemos
sugerido. En ese caso habría que admitir que su amor, el intenso amor que expe
rimenta hacia la vida, el consentimiento que le otorga, libera sus poderes de des
trucción. En medio de la soledad, aislado en un mundo extraño y hostil, no tiene
ese amor en qué volcarse. Se vuelca sobre sí mismo y lo destruye. Su voluntad,
su deseo de amor, se trasmuta en deseo de destruir. "No aspiro al dominio sobre
mí mismo. El dominio sobre mi mismo significa: desear actuar sobre un punto
casual de las infinitas irradiaciones de la existencia espiritual. Pero si debo trazar
tales círculos alrededor de mí, entonces prefiero hacerlo pasivamente en mera ad
miración del complejo fabuloso y llevo conmigo a casa el fortalecimiento que da
por contraste ese espectáculo." (F. Kafka, Reflexiones, etc., pág. 69) .
Sí, sin duda el hombre no puede vivir, sin la confianza de que en él existe
algo indestructible, ¿pero qué hacer si lo indestructible y la fe que ponemos en
ello nos son desconocidos? ¿Qué hacer si no poseemos nada, si nuestra desnudez
es completa, si hay solamente un Ser, que anhela un último aliento, una última
asfixia? "Oí tu voz en el huerto y tuve miedo; porque estaba desnudo y escondíme." Así respondió el primer hombre al llamado de su Dios. El pecado le
reveló su verdadera condición. Ese fue el primer conocimiento, el más profundo
de su condición, el conocimiento que alcanza también el Rey Lear en el confín
de la locura:
"Mejor estarías en tu sepultura que aquí con el cuerpo desnudo desafiando
los rigores del cielo. ¿No es el hombre más que esto? Consideradle bien: ni debe
al gusano su seda, ni a la fiera su piel, ni a la oveja su lana, ni al gato de Algalia
su perfume. Ah! Somos aquí tres que estamos sofisticados! Tú eres la cosa en

47243

�16
forma de vida mucho más atrasada y el ser que resulta, a juzgar por
la descripción del relato tiene todavía una naturaleza híbrida, que
en el transcurso del mismo eliminará, permitiendo la total satisfac
ción del instinto mencionado.
Naturaleza híbrida, decimos, porque nos muestra una duplicidad
orgánica. La espalda, rígida, por un lado, constituyendo un capa
razón, algo sólido en el linde de lo inorgánico; el vientre hlando,
esencialmente vulnerable, que señala la presencia ineludible de lo
orgánico. Lo primero que ve y lo primero que puede ver es el vientre
y la visión le permite todavía establecer un lazo con su vida anterior,
porque interiormente sigue siendo el mismo.
Uno de los temas capitales dentro del pensamiento de Kafka es
el tema del refugio, el ansia de protección. El cuerpo es un refugio,
pero todavía Kafka o Gregorio Samsa no ha conseguido un refugio
inexpugnable para su alma. Acostado boca arriba, exponiendo la
debilidad, la blandura de su Adentre, sin poder usar la dureza de su
caparazón como coraza, está trágicamente indefenso. No se habla
nunca de su cabeza y si quisiéramos representarnos ese ser, ocurriría
como sucede con tantas imágenes oníricas: se nos presentaría incom
pleto .
Sin duda mira,-pero no hay nunca descripción de sus ojos, los
ojos que sirven como comunicación de lo interno y lo externo; los
ojos, con que el animal de Rilke veía lo Abierto. Todo rasgo en
que pueda verse similitud con lo humano, con lo que anteriormente
era él ha sido eliminado y eso nos explica que ninguna compasión
basada en la contemplación pueda surgir; únicamente subsiste aqué
lla basada en el recuerdo. (7). La voz misma es irreconocible. No
es voz, en realidad, es un sonido extraño, que nadie comprende, la
voz de un animal. No hay acaso ninguna imagen que nos sugiera
mejor la situación de indefensión, que la imagen de un animal de
este tipo boca arriba. Nada que sugiera mejor la desesperación, que

sí misma! El hombre sin aderezo no es más que un pobre animal desnudo y zancudo
como tú. Fuera, fuera postizos!. Venid, desnudadme!" (King Lear, Acto III, esc. IV).
Thou art the thing itself!, clama Lear y aquí tenemos una cosa en sí que
podemos trágicamente conocer. No es un otro mundo, una otra realidad, sino una,
inmediata y doliente: la desnudez total del hombre, su terrible indigencia.
"La palabra "ser" significa en alemán ambas cosas: existir y pertenecerle", es
cribía Kafka, y ¿a quién pertenecemos sino a esta potencia sombría que nos des
truye? ¿Y cuál será nuestro destino sino actuar de acuerdo a ese conocimiento?
(7) Dentro de las orientaciones de la antropología contemporánea, el tema
de la mirada es fundamental. Pensamos en los profundos enfoques de Binswanger
y Buytendijk, como asimismo de Minko^ski, que podrían utilizarse aquí. De
acuerdo a los logros del Daseinsanalyse, veríamos en Kafka una transformación
que es restrictiva del Umwelt, luego del Mitwelt, que le sigue inmediatamente y
que es una consecuencia de la transformación inicial, más bien impuesta que
deseada y finalmente del Eigenwelt.

�17
al ajetreo por el cual trata de incorporarse, de huir, de volver a su
situación natural, de la cual al^ún accidente malévolo lo arrancó. Y
tiene Gregorio un profundo sentido del esfuerzo por el cual trata de
recuperar esa posición, porque ese esfuerzo, representa la posibilidad
de una solución, el encontrar una salida, es cierto, pero señala tam
bién el abandono de toda esperanza puramente humana, porque todo
intento de comunicación dentro del viejo mundo de hombre, ya no
le es posible. Es su respuesta a la urgencia, al apremio a que se le
somete, por el cual no se le concede la posibilidad de volver a su
forma primitiva. Si se hubiera tenido confianza en él, si se le hubiera
otorgado crédito! Pero la crueldad humana no consiente dilaciones
y el mundo de los hombres se cierra para él. El mismo se ha colocado
fuera de aquel al cerrar la puerta, se ha aislado de los otros, y el pobre
animal hace esfuerzos desesperados para abrirla, para evitar la acción
violenta de irrupción que lo amenaza.
Es sabido que en los sueños el contenido manifiesto está cons
tituido esencialmente por imágenes cargadas de significación afectiva.
Bien podemos suponer aquí, trasladada la imagen a la plástica de
una pesadilla, la situación del niño, que herido profundamente se
vuelve para ocultar el sufrimiento que se refleja en su rostro y las
lágrimas que brotan de sus ojos, y erguido con su aparente indife
rencia, sin un temblor, busca refugiarse en su cuarto, como el animal
busca protección en su habitáculo, precipitándose sobre su cama, boca
abajo, dejando ver solamente el estremecimiento de su cuerpo sacu
dido por los sollozos. Que luego trata, ante la voz dulce o amenaza
dora de quien pretende entrar, de borrar de su rostro las huellas de
su dolor y de contestar con una voz que se esfuerza en ser normal
dominándose rápidamente, tratando de ocultarse, desgarrándose,
lucha por no permitir, a los que él considera sus verdugos, ver el
espectáculo de su dolor. Pero en el niño no hay tanta duplicidad.
Su espalda lo traiciona y cada sollozo 3upone un estremecimiento
que lo delata. No cuesta mucho imaginarse esas situaciones en la
vida real del autor del relato. "Me resultaba incomprensible tu ab
soluta insensibilidad por el daño y dolor que podías ocasionarme con
esas palabras y opiniones; era como si ya no tuvieses conciencia de
tu poder. Con seguridad, yo también te he herido con palabras mías,
pero entonces lo sabía y me causaba dolor, pero no podía dominarme,
no podía retener las palabras, me arrepentía al tiempo de decirlas.
Pero golpeabas con tus palabras a diestro y siniestro, nadie te inspi
raba lástima, ni en ese momento ni después; ante ti, se estaba total
mente indefenso." (Carta a mi Padre, pág. 14-15).
Toda la Carta traduce el sentimiento del niño, que es agresivo
como son generalmente agresivos los niños, por deseo de comunica
ción. Una amenaza paterna llama profundamente la atención y puede
explicar un deseo de metamorfosis, como medio de defensa.

�18
"Reforzabas la afrenta con la amenaza y esto ya me alcanzaba
también a mí. Me aterraba por ejemplo, oirte decir: "Te destrozo
como un pez", a pesar de saber que a la amenaza no seguía nada
terrible (por cierto cuando era niño no lo sabía), pero mi concepción
de tu poder casi me convencía de que eras capaz de hacerlo. Tam
bién era horrible cuando corrías alrededor de la mesa para asir a uno
de nosotros; en realidad, ni siquiera querías tocarlo, pero lo hacías
suponer y finalmente parecía que mamá nos rescataba. Una vez más,
así aparecía ante el niño, uno conservaba la vida por tu clemencia
y la continuaba llevando como un regalo inmerecido." (id. 17-18).
. La imagen del padre, bien puede haber provocado la aparición
de una contraimagen; el deseo de transformarse en algo invulnerable,
deseo que el relato satisface a medias, por la naturaleza híbrida que
mencionamos. No podría por otra parte, representar esa duplicidad,
la duplicidad inevitable del hombre?; es decir: cuerpo y alma. Por
que evidentemente el hombre alcanza el reposo, las amenazas pierden
sentido, pierden importancia, cuando el alma se refugia en lo corpóreo
y cae en la inconsciencia. Pero el pobre insecto lo consigue a medias.
Ahí está su vientre vivo, para recordarle constantemente su condición
vulnerable y los distintos episodios, de una tristeza desgarrante que
se suceden con una aparente objetividad, suscitan en quien sea capaz
de trasladarse al interior del animal, una congoja y una angustia
inenarrables.
Hay una conducta de mala fe en Gregorio en el sentido sartriano,
conducta por la cual busca refugiarse en el pasado, en sus recuerdos
como una obstinación de creerse él mismo, de negar el hecho irrefu
table de la metamorfosis, de ocultar su condición ambigua de enfermo
y culpable, de monstruo, excluido de las relaciones humanas y a las
cuales trata desesperadamente de volver. Espera maravillas de la la
bor del médico, que ha de curarlo, quiere considerar su condición
como transitoria; tiene esperanzas en la labor del cerrajero que ha
de abrir la puerta y enseñarle, como un salvador, la salida humana
de nuevo. (8). Luchando siempre por no ver lo absurdo de la situa
ción tiene esperanzas de que se le permita asumir la tarea cotidiana.
Lucha también por ser él quien busque de nuevo a los suyos,
quien abra esa puerta que irreflexivamente ha cerrado. Y consigue
descender del lecho. No tiene dientes, pero con sus mandíbulas con
sigue tomar la llave y trata de hacerla girar en la cerradura, sin darse
cuenta del daño que se produce, daño que no siente, pero que indu
dablemente existe a juzgar por el líquido oscuro que le salió de la
boca y goteó en el suelo. (9). "Escuchen ustedes, dijo el principal
(8)El tema de la puerta, la salida, es fácil de comprender y acaso imposible
de resolver. En efecto: ¿hay alguna salida para el hombre?
(9)El cuerpo aparece aquí como Korper, no como Leib; en el sentido de
Binswangcr, se presenta como ' Vorhandtn''.

�19
en el cuarto inmediato, está dando vueltas la llave. Estas palabras
alentaron mucho a Gregorio. Pero todos, el padre, la madre, debían
haberle gritado: Adelante Gregorio! Sí, debían haberle gritado:
Adelante Gregorio! Duro con la cerradura!"
Acaso sea imposible dar una impresión más exacta, aunque no
explícita del esfuerzo de alguien que busca, a pesar del sufrimiento,
lograr la comunicación con los demás. Y debemos subrayar la maes
tría excepcional, que no es el resultado de una técnica, sino una sim
patía, por la cual el autor nos describe el dolor del animal, que
sin embargo, éste no parece sentir, de acuerdo a la sensibilidad dis
minuida que nos parece corresponder a un ejemplar de este tipo. La
sensibilidad para el dolor es imaginada por quien narra y quien lee,
pero no por ese extraño ser.
Y cuando lo ha logrado, cuando ha conseguido, merced a un es
fuerzo inmenso comunicarse con los que están detrás de la puerta, en
el mundo en el cual anteriormente transitaba, cuando queda en una
situación ambigua, como la mayoría de los héroes de Kafka, entre la
habitación y el pasillo, expuesto a los demás, pero sin entrar en su
mundo, su madre cae desmayada ante el espectáculo. Su padre, lo
amenaza con el puño con expresión hostil, como si quisiera empujar
a Gregorio hacia el interior de la habitación y la única reacción no
es de piedad, sino de una desesperación que lo lleva a las lágrimas.
El asco, el disgusto, el odio acaso son los únicos sentimientos que
despierta ese pobre ser metamorfoseado, porque aquellos que perma
necen aferrados a lo estable, miran de ese modo, con esos sentimien
tos, a aquellos que han cambiado, que han salido de su mundo, y
que sin embargo se obstinan en permanecer peligrosamente en su
límite, amenazando llegar hasta ellos.
Es notable la descripción del modo cómo Gregorio va asimi
lando su nueva envoltura, cómo va aprendiendo a moverse, a sacar
partido de su condición, es decir, asimilándola totalmente y cómo en
el grado en que lo logra experimenta un bienestar, una pobre feli
cidad. Pero sus movimientos causan horror y no despiertan otro eco
que la cólera. Es el padre quien se encarga de hacer retroceder a
Gregorio hacia su cuarto, quien lo expulsa de la comunidad familiar.
Siempre es el padre el que condena, el que ejecuta la sentencia.
Gregorio experimenta una terrible dificultad para hacerlo y angus
tiado por el temor que experimenta ante el padre, se arrastra como
puede. "Gregorio —pasase lo que pasase— se apretujó en el marco
de la puerta. Se irguió de medio lado; ahora yacía atravesado en
el umbral con su costado completamente deshecho. En la nitidez de
la puerta, imprimiéronse unas manchas repulsivas. Gregorio quedó
allí atascado, imposibilitado en absoluto de hacer por sí solo el menor
movimiento. Las patitas de uno de los lados colgaban en el aire y
las del otro eran dolorosamente prensadas contra el suelo... En esto,

�20
el padre dióle por detrás un golpe enérgico y salvador que lo preci
pitó dentro del cuarto, sangrando en abundancia. Luego la puerta
fue cerrada con el bastón y todo volvió por fin a la tranquilidad.^
Cuando despierta (el desmayarse lo sitúa todavía en el mundo
de los hombres) comprueba que una parte de su cuerpo ha quedado
destruida; ya la sensibilidad humana va desapareciendo y Gregorio
vive la sensibilidad animal. Sus sensaciones van siendo las del ani
mal; es el olfato quien lo guía hacia el alimento, pero allí le espera
una metamorfosis más profunda: el gusto ha cambiado, el alimento
humano no le satisface. Mira pc?r la rendija de la puerta, el mundo
de afuera, al cual pertenecía y del cual está ahora completamente
excluido. Alguien pretendió varias veces entrar sin decidirse y Gre
gorio esperaba anhelante esa visita, que le volvería a su mundo per
dido, pero no se produjo. (10). Cuando la puerta estaba cerrada, todos
querían entrar y ahora que con su esfuerzo y desgarramiento lo había
logrado, nadie lo quiere. Así queda Gregorio condenado a la tre
menda soledad de la cual nada ha de librarlo. Poco a poco se con
vencerá de qve su situación no tiene remedio, que no puede enga
ñarse más creyendo que es algo transitorio. Y ahora comienza a
pensar en el futuro y aunque le parezca a sí mismo extraño, comienza
a sentirse incómodo en su propia habitación, que en un momento
fue su refugio y busca un refugio más animal, menos humano. Siente,
sin que pueda explicarse por qué, en esa ambigüedad de su condición,
el deseo de ocultarse debajo de un sofá. Y la resignación se va insi
nuando en su alma, y piensa en los modos de hacerse tolerar su pobre
vida. Nunca hay como en el bestiario de Lautréamont un intento de
agresión, de ataque.
Curiosamente es su hermana, la que lo comprende mejor, pero
la que sin embargo es la que tiene menos piedad por él. Su hermana
comprende el alcance de su metamorfosis y le cambia el alimento
por el alimento que preferiría un insecto de ese tipo, pero esa situa
ción implica como es natural, cortar toda conexión con él. Traduce
esa mezcla de eficiencia y deshumanidad que se advierten en quienes
cuidan enfermos. Los que los quieren tienen una curiosa ceguera,
que iguala la propia ceguera del enfermo, acerca de la realidad de
su mal; se obstinan en negar los síntomas, en creerlos transitorios, en
no querer admitir de ningún modo la presencia real de la enferme
dad, que preludia la metamorfosis definitiva. Se niegan a realizar
modificaciones de moblaje, de habitaciones, que suponga aceptar la
situación como definitiva. Sin duda, desde el punto de vista del

(10) La desdicha del hombre acaso radique en que para él todo tiempo es
perdido y todo paraíso también. El tiempo recobrado, el paraíso recobrado tal
vez sean una ilusión. El tema de la culpa insalvable y la gracia inalcanzable cons
tituirán los temas de El Proceso y El Castillo.

�UBAjasuoa uajanin anb soj ys aqBS uayn) "SBpB^BqajJB uos aj 'uoyaypuoa
ns b o^jBqma uys UBqByj oj anb sbsoo sajqod sbj 'sbsod sbj j^
ouuajua jap Biauajodray B[ b ajuajj japod ns ap jbzo
aaBq aj anb 'ouuajua ja BJBd oubs jap pBpjEiu Buanbad Esa a^jajApB
as apuop ua 'o^aa^o^d ns ajqBOBjdiuy zapyanj aoa Bnuyjuoa Bueuuaq
bj íoiaanuí Bq ou ofyq ns anb jaaja ua Buijsqo as 'asjBÍsau p ajp^ui
Bq *BpBU Bjxsaaau ou ^Á Á ai.ioui ap Bq^aB uainSp opuBna uaanpojj
-ui as anb 'soiquiBa so[ b oqanuí BÍauíasB as 'jBzq^aj b uBJBdajd as
sajafnuí sop sb[ anb uotobuijojsubji bs^ 'a.rqaunj ojJBna un b oqonuí
aaajBd as 'oj;uaa p ua bjos [a ajuauíBanm opuBÍap 'asJBiaBA ap Bq
anb oj^Bna pnbB anb sa j^ -ajuauípioj as^BuiaojsuBJi BJBd aaquioq
un aas ap ajuatup^oi isbo opBfap Bq sasaui sop ua anb 'uopipuoa ns
opspiAp Bq anb B^uana Bp as oiJo^aj^) Bpio p j^ tt¿ajjans ns b uoia
-Bjaptsuoa uis souiBqBuopucqB o[ anb Á Bjjofaui ap BzuBjadsa Bpoj b
souiBqBiaunuaj anb souiBqBaipui sajqanui so[ JBJijaj p anb saauo^ua
BpajBd ou ^ ¿BpBA uopBiiqBq b^ ua opBuopuBqB BiJijuas as ou anb
aaip uain^),^ -ajpBui ns sa uoixa^pj Bjsa aaBq as anb Baiun B^
¿oiaasui a^qBjasiui asa JB^n[ ns ua jaaou
-oaaj p '^iAia ajjantu ap aiaadsa Bun 'BsuiBg oijoiáaj^) ap a^januí bj
jB^ajaap sa oj^[ ¿aaqiuoq ap Biaua;sixa ns ap 'BptA Bn^puB ns ap Bq^p
-anb a[ anb o[ opoj ouoSaj^) b a[jBjinb bdijiuSis ou osa oaad 'Buanq
sa uopua^ut ng *uozbj ^uai^ *ajpBui B[ b buib^[ á soiuaiuiiAom sns
jBjqiaBj BJBd ojJBna pp sa^anuí so^ JBjinb puiSBuii 'p^junpA Buanq
ns uoa 'pnjiqBq Byauaiaija ns uoa 'opii^jaApB p BUBuuaq ng 'soqaa^
soy Á sapajBd sb[ jod JBdajj b opipuajdB BtqBq Á a^ua^sisaj sbui zaA
BpBa a^uaui[BJodjoa opuBUJOj opi BtqBq as íuozBJBdBD ns ua Bzajnp
ubjÜ Bun opiJinbpB BjqBq oijo^aj^) :oiposida ajsa ua souiBjjuoaua
b^ 'BUipp Bjsa ap Bianpuoa bj ap pBpanáiquiB bj ap Bqanjd Bujq
•BUBuuaq ns ouioa aaijojjoq as ou Á
boa oj ou anb ap bjbj^ anbuns 'BDjao ajsa ajpBui ns anb ap oqaajsijBS
'jjjb Bjssq opBAajj BjqBq a^uauiBSofBqBJi anb 'BpBdiaijuB bíbijoiu Bun
'BUBqBS Bun uoa ajqna as 'bjos jap ofBqap Bjjnao as 'oiJoSaj-^ ajqod
ja 'ofiq ajqod ja ]^ 'oftq ajqod ns 'oiaoaj^) opuats anSis 'Bjja BJBd
BiABpo^ 'aaBq oj sbui aipBU anb SBJiuatuí 'ajqiuou ns jod opuBuiBjj
an^is aj BiABpoj anb Bajun bj íojjaA Basap A uoiaBjaj BnSi^uB bj ja
uoa jaua^uBiu Bjuaiui o 'auajiuBiu anb jas oaiun ja sa ajpBtu ng
•Bpsjsp aiuaiujBaipBj buos
-jad Bjaajaj Bun ua sopBuuojsuBJj soraijuas sou anb ua o^ojBip ja ua
jbj)U3 somapod ou anb ojad 'ja un oraoa 'ouisiui oun ap Bjqeq as anb
a^uais anb ua opB.i^ ja ua Á Bjuana ua auaij oj aip^u anb ua 'ja b
aSyjip as ayp^u anb ua opBjS ja ua BnjuaaB as 'ojuayuiBjsiB ns 'p^paj
-os ns j^ "Bzajjaa uoa Bjadsa as uyj o^na 'ajqBjnouy pBpauuajua Bun
bzijbiujou as oiuoa 'opuBzyjBuuou ba as oyjoSaj^) ap uoyaBnjys Bq
sojja ua jySans aaBq aj bjbui bj anb BzuBjadsa bj Bjoqojjoa anb uoya
-BDOAinba Bsa aaapBJÍuB saj ouuajua ja ojad UBaoAinba as opyjuas uanq

lo

�22
la conciencia, si ésta no se irá anulando, extinguiendo progresivamente hasta desaparecer con el cuerpo! Si fuera así, es seguro que
todo ser que se muere y advierte el ajetreo en torno suyo, se ha de
sentir como Gregorio Samsa. (11).
Ya no tiene dónde refugiarse, dónde ocultarse, salvo el sofá, un
féretro en potencia. Y queda así expuesto a las miradas; el verlo,
el temor y la desesperación que produce en su madre, despierta la
palabra de odio y de amenaza de su hermana.
Desesperado a su vez Gregorio, trata de acercarse a su hermana
y penetra en otro cuarto. Cuando llega el padre se encarga de llevar
lo de nuevo a su habitáculo primitivo. La descripción es asombrosa,
descripción de un animal perseguido, golpeado, al cual se le obliga
a huir. El padre golpea al hijo, arrojándole manzanas y una de ellas
queda clavada, incrustada en el caparazón; Gregorio desvaneciéndose
llega a ver a su madre corriendo hacia el padre y pidiéndole perdone

la vida del hijo. (12).
Gregorio no curó nunca de esa herida. La aparente dureza de
su caparazón, la aparente dureza de su cuerpo, no llegó a defender
lo suficiente la fragilidad de su vida, de su espíritu. Y comprendió
que lo único que le quedaba hacer era resignarse y esperar no sabe
bien qué. Ahora sus movimientos a causa de la lesión son difíciles
y torpes. Los sueños le vuelven a veces al mundo de antes pero com
prende que está irremediablemente perdido, y que nadie puede ayu
darlo. Finalmente la hermana no se encargó más de él y quedó a
cargo de una sirvienta. Los desperdicios se acumulan en su cuarto;
los desechos, los trastos inútiles se tiran allí. Gregorio está cubierto
de polvo y de suciedad y no se atreve a moverse. Cierta noche, su
hermana comenzó a tocar el violín, y los huéspedes que había en
tonces en la casa la invitan a tocar en el comedor. Gregorio había

(11)Se dirá que el relato parece un sueño. Es cierto. Parece, acaso haya
sido, una pesadilla de su autor. Pero el sueño tiene en antropología un significado
más hondo que el que le otorgó el psicoanálisis. A ese respecto nos parecen de
gran fecundidad los enfoques de Binswanger. "El sueño como toda experiencia
imaginaria es un índice antropológico de trascendencia y en esta trascendencia
anuncia al hombre, el mundo al hacerse mundo él mismo y tomando los modos
de la luz y del fuego, del agua y la oscuridad. Lo que nos enseña la historia del
sueño para su significación antropológica es que es a la vez revelador del mundo
en su trascendencia y también modulación de ese mundo en su sustancia, sobre el
elemento de su materialidad." (M. Foucault, Introduction a Le Réve et L'Existence,
de L. BinswaJiger).
(12)Hay que confrontar este pasaje con toda la Carta a mi padre. De su
exclusión interfamiliar Kafka, extrajo su exclusión interhumana. Tal vez lo hu
mano era para él el Paraíso. Aquí se le expulsa; la imagen de la manzana podría
tener una reminiscencia bíblica. La enfermedad es pecado, —el dolor es pecado,
la condición humana es pecado. Con estos elementos pueden hacerse todas las com
binaciones que se quieran.

�oAyod o.ííno bjbosbd Bsa souiBsid jsb A 'jinjjsap ap BÍoJBaua as BzayBJn^
-bu By anb BjniyoAua By 'BjnjyoAua By oyos opBpanfo bi| A BpiA b[ a^nj
-yisuoa anb BiauB^sns Ey Bpo^ opipjad UBiy -ojyanstp UBq as a^uauíayd
-rais anb ouis 'opiduiojjoa UBq as o^[ -oiayduioa jod optumsuoa UBq
By SBpijaq SBuanbad 'sadyoS souanbad íopoj yap EyjaSajojd oSjBquia
uis opinSasuoa UBq ou anbunB 'ayqisuas opBisBiuap BuqB ns opia;ojd
uBq anb uoa uozBJBdBa ya 'uozBJBdBa ya ouis opBpanb Bq ou saaaA
sBqanui anb souiBiJBjjuoaua 'souiBiaipnd is ojad 'opaaBq a^qisod sa
ou souBuinq sajas soj U0^ "Bppdsa B[ ap bjjsod b^ uoa asjipunjuoa b
apuai^ anb *B[najpd BpB^pp Bun Bpanb ops anb Á opiaajBdBsap Bq
BiauBisns b^ Bpoj anb souiBJ)uoaua Á BjpnA souiBp o&gt;q -opaqBS {iajjip
sa sqiJJB ap opBJip^ *oaia Bjsa is aaqcs Bjed aid p uoa somafnduia
o[ anb 'ojaasui un ap uozBJBdBD p jaA p saaaA SBunp ajjnaQ
•sa^UB ouioa BipuiBj B^ ua BJinSas BpiA B[ á Bjainbpna Biaip
-unuiut Bun ouioa jaoajBdBsap opaa^q ap BpBjBaua ppanb bji^ia^is
B^q ^oaas Á ouBjd oiayduioa aod BqB^sa íupzBJBdBa p ouis BqBpanb
ou isbo 'opBpp Xnuí BqBjsa odjana j^ "BinsBq Bun ouioa 'Bqoasa B[
uoa odjana p ofnduia as 'Bpnp Bunuiu Biqsq ou anb opuBqojdraoa
Á sopoj uojaipnay -^opBiuaAaj.^ Biqsq anb 'ojjanuí BjqBq anb oij
-jiApB 'opaAoiu ap pjBjj Á ojJBna p ojjauad B^uaiAJis bj^ opuBn^
•ojuaiyB jaj^sod ns opqxa anb ua 'BqyB p Bjs^q
jiaia b oSay^ -jaaajBdBsap ap p^pisaaau By ua BUBuuaq ns uoa opjanoB
ap ojnyosqB ua BqBisa Á BqBjou By ou isbo Bpyüdsa By ap uoiaBuiByyui
b^ "UBiJBsaa anb BiaajBd Á sbui zaA Bp^a opuBjiytqap usqt as sajoyop
soy ojad 'Biyop ay odjana T3 •uoiaBjiqBq ns b jbujo)3j BJBd asjaAoiu
b Bzuaiuioa (Baoda Bsa ua biuiod ou issa oyjo^aj^)) ajuauíyiqaQ
•opt BjjqBq as A aju^f
•aínas jas un uoa pBpiuniuoa na jiata apand as ou anb opipuajdiuoa
Bjjq^q opuats Bjaináis oy ig #bsoo bjio sa íoijo3J^ ap b^bji as o^[
-ya ap asjaasqsap ap y^Bpisaaau By ua opjanas ap uB;sa ajsa A Busuuaq
B&gt;q -ajpBd yB By^uas oy A oa oy sapadsanq soy ap ouq -Boisnuí ns ap
japod yap Bzijojjoq as oayjQ -JBsaa UBiqap souans sosa oja^ t4#oyyano
iu 'bjuid uis 'opnusap opBAayy 'Bpuay^ By b Bqi anb apsap 4anb oyyana
ya ua BiJBsaq By Á 'sojqiuoq sns BjsBq BiJBzyB as oxjoSaj^) A JBJoyy b
Ejjaduioj BpiAouiuoa Buruijaq By 'uoiaBaiydxa By jjo yB _^_w -opinSasuoa
BuqBiy oy BiaBjSsap By opiuaAajqos jaq^q ou ap anb A 'oyjojBAjas
•U0^ yB ByjBiAua Bqssuad anb BUBiujaq ns b BJByaap ay anb jbhos b
Bzuaiiuoa yBiuiuB ajqod ya 'uoioipuoa y^niaB ns ajuaiuyBjoi opu^piAyo j^
•ya BJBd ajuaiuBAisnyaxa anboi anb 'ya uoa apanb as anb sasap anb
japuajduioa ayjaaBq 'uuBuuaq ns ap By uoa BpBJiin ns JBznja Jin^as
-uoa BJaipnd ig tt*opnyaquB aiuauíaiuaipjB opiaouoasap ojuaunyB un
B^sBq oyjyanpuoa ap Biq^q anb ouinisa ya ya ajuB asaijq^ as is ouioa
Biaajsd a^q,, -opipjad opunuí ya uoa OAanu ap ayjBaiuniuoa aaaj^d Bais
-niu B&lt;q -jofoui jjo bjbc! jopaiuoa ys asjsajaaB ojuaraoui asa ua ajsisaj
o^^[ -BUBtujaq ns b soiyinjsa soy ayjBSBd odiuaij ojio ua opsiaaXojd

€0

�24^

"......

se confunde con la tierra. La sustancia de aquella vida, lo que quedó,
mejor dicho, se confunde con la naturaleza, de donde salió y la vida
continúa.
La hermana de Gregorio se había convertido en una linda mu
chacha. Al volver de un paseo, se levantó en primer término y estiró
sus formas juveniles; confirmó las esperanzas y los sueños de sus pa
dres. De Gregorio nadie se acordó más.
El Venerable Beda íecordaba la conversación de dos duques en
que se comparaba la vida humana con el vuelo de un pájaro que
penetra en una noche de tempestad en una morada y sale luego hacia
lo desconocido. Algo muy efímero, pero por lo menos hay cierta
alegría en el vuelo, cierto ascenso, cierta victoria. Por un instante,
hubo dirección, hubo sentido. Del relato que hemos analizado surge
otro símbolo, más sombrío, pero acaso más exacto. La vida humana
ofreciéndose vulnerable e impotente en su comienzo, anhelando luego
la seguridad, la protección, el arraigo y que empieza entonces, no
un movimiento de vuelo, de elevación, sino un mero darse vuelta y
apretarse contra el suelo oscuro, sí, pero firme, antesala del habitáculo
inviolable y definitivo. No un volar, sino un arrastrarse nada más,
que prepara, prefigura el abrazo íntimo y final. Entonces la muerte
puede ser como lo pensaba Hauptmann, una forma más clemente que
la vida.
Mario A. Silva García

�U9PJOO 'duq

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3722">
                <text>El misterio del cuerpo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3723">
                <text>SILVA GARCIA, Mario A. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3724">
                <text> Silva García, Mario A.:&#13;
El misterio del cuerpo /Mario A. Silva García..&#13;
   Montevideo : FHC.IF, 1963.  24 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3725">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3726">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3727">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3728">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="471">
        <name>ANTRPOLOGIA FILOSOFICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="470">
        <name>FRANZ KAFKA 1883-1924</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="336" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="569">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/eb96be2224584456c570569afdaaf65b.PDF</src>
        <authentication>c6d39b5ad8f026d201493584171f4347</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3685">
                    <text>LAURO AYESTARÁN

V .3
••• á

La primera edición uruguaya del
Fausto de EstapisíaD^del Campo

DEPARTAMENTO DE LITERATURA IBEROAMERICANA
f UUNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA

1

MONTEVIDEO^
'

1959' . ^'

�^^ '&lt;tt5H--^m-

i.. CuH-

*^í ^

f

�LA PRIMERA EDICIÓN URUGUAYA DEL FAUSTO DE
ESTANISLAO DEL CAMPO

La faena sistemática de la revisión de la prensa uruguaya a partir
de 1807 que nos hemos impuesto desde hace dos décadas para auscul
tar la reacción del público ante la evolución del pensamiento musical en
el Uruguay, nos ha traído hoy el hallazgo de una tempranísima versión
del Fausto de Estanislao del Campo — un mes antes de que apare
ciera su primera edición definitiva en Buenos Aires — publicada a
manera de folletín en El Siglo de Montevideo en los números corres
pondientes a los días 10 y 11 de octubre del año 1866. Ello nos ha he
cho volver sobre los pasos de viejos amores que iniciáramos hace diez
años con la publicación del primer tomo de La poesía gauchesca en
el Uruguay. x
Cuando apareció el Fausto en el periódico montevideano de 1866,
el lector uruguayo menos avisado oyó resonar a través de él las anti
guas y queridas voces de Hidalgo, Ascasubi y Manuel Araucho. En
este sentido el poema de del Campo responde a los más entrañables
caracteres del género gauchesco.
Pongámosnos de acuerdo sobre un punto: la poesía gauchesca
no es la poesía de los gauchos. Es la sorprendente alquimia literaria
de un grupo de escritores que fragua en uno de los cuerpos orgánicos
más diferenciados y originales de la literatura de las tres Américas en
el siglo XIX. "Los diálogos de Hidalgo y de sus imitadores, no tenían
un fin poético propiamente dicho — escribió Marcelino Menéndez y
Pelayo — pero no puede negarse que fueron el germen de esa peculiar
literatura gauchesca, que libre luego de la intención del momento, ha
producido las ohras más originales de la literatura sudamericana." 2
Y Menéndez y Pelayo sabía con los bueyes que araba en estos menes
teres críticos sobre la literatura en habla hispánica de todos los tiempos.
Una razón de dialéctica política preside esta literatura augural
gauchesca. La preside y la origina. El escritor tiene que hablarle al
hombre de la campaña para atraerlo a la causa de la independencia
en los primeros tiempos y escoge un tipo diferenciado: el gaucho.
1Lauro Ayestarán. La primitiva poesía gauchesca en el Urugua^~4-l^lZd838).
Tomo I. Montevideo, El Siglo Ilustrado, 1950.
2Marcelino Menéndez y Pelayo. Historia de la poesía hi
II. P. 469. Madrid, 1913.
i

834

�Se sustituye por él. Mas no conviene seguir adelante sin aclarar previa
mente que el poeta gauchesco no es un gaucho. Incluso su experiencia
anecdótica del hecho gauchesco no es muy rica. Aunque parezca ex
traño, esto es lo normal desde el punto de vista estético. A los fines
puramente artísticos, la experiencia es de distinto orden; está más en
la sustancia que en el accidente, y convengamos en que la sustancia
está dada en las esencias más intransferibles, por la ceñida precisión
de estilo que no deja paso a divagaciones pretendidamente "literarias",
o, mejor dicho, retóricas. Una de las características de este movi
miento reside en el hecho de su organicidad compacta. Tiene algo de
la coparticipación colectiva de numerosos escritores en una sola obra;
incluso los nombres de los personajes — Chano, por ejemplo, o Contreras — pasan de mano en mano: los inaugura Hidalgo y los recoge
Ascasubi.
El estilo, en este caso, es una gran superestructura, no una definida
expresión personal, al punto de que si nos propusieran como problema
estilístico fijar el autor de una composición poética de este grupo,
tendríamos que recurrir a un criterio histórico — personajes o suce
sos a los que se refiere dicha composición y que ya trató determinado
autor — y no al matiz estrictamente literario de la misma, que presenta
en todos los autores una extraña unidad inquebrantable. No hay una
sola nota discordante. Y sin proponérselo deliberadamente como doc
trina estética nacionalista, sin decretos ni academias, estos escritores
dan en la flor más diferenciada de la nacionalidad.
Por algo el pueblo la recoge y la fecunda luego, y la hace sobre
vivir hasta nuestros días. Está apoyada inicialmente en el pueblo —
aunque no es obra anónima de gente de pueblo — y hacia él vuelve
cuando muere en el estrato superior. He aquí en verdad "la sabia agri
cultura de la muerte", como diría Quevedo.
Toda la técnica de composición del Fausto está prefigurada clara
mente en los escritores anteriores. El relato del gaucho que "baja" a
la ciudad, asiste a un espectáculo en la plaza pública o en el teatro y
lo comenta luego con otro paisano mientras circula entre ambos el
mate y la limeta, es un artificio literario repetido con machacona in
sistencia desde 1821. En Hidalgo (1821 y 1822) los paisanos se lla
man Chano y Contreras; en Ascasubi (1833), Jacinto Amores y Si
món Peñalva; en Manuel Araucho (1835), Trejo y Lucero; en del
Campo (1866), por fin, Anastasio el Pollo y Laguna.
Esta composición coloquial tiene una misma introducción, un mis
mo desarrollo en contrapunto a dos voces y hasta una misma "coda"
final.
Los primeros compases de este "allegro giocoso" se inician con las
mismas fórmulas cadencíales: el paisano, acostumbrado a andar acom
pañado solamente por su sombra en las llanuras argentinas o en las
cuchillas orientales, se siente desconcertado entre la muchedumbre ciu
dadana y arrastrado por ella, casi sin proponérselo, se encuentra fren
te a la boletería del teatro:
- 2

-

�del Campo (1866)

Ascasubi (1833)

La gente en el corredor,
Como hacienda amontonada,
Pujaba desesperada
Por llegar al mostrador.

Después de eso á las comedias
la gente empezó á rumbiar
y yo atrás del bullarengo
también entré á cabrestiar
voluntario, de manera
que cuando quise acordar
estuve entre las comedias
ande tuve que aflojar
en la puerta cuatro ríales
que tengo que lamentar
mientras viva en este mundo;
porque después de pagar
para ver las comediantas,
nada conseguí mirar,
y allí entre unos callejones
cuasi me hacen reventar

Allí a juerza de sudor,
Ya punto de hombro y de codo
Hice, amigaso, de modo
Que al fin me pude arrimar.
Cuando compré mi dentrada
Ydi güelta.... ¡Cristo mío!
Estaba pior el gentío
Que una mar alborotada.

(Diálogo sobre las fiestas cívicas del
3er. aniversario de la Jura de la
Constitución en Montevideo) 3

—Ahi verá: por fin, cuñao,
A juerza de arrempujón
Salí como mancarrón
Que lo sueltan trasijao.
(Fausto)

Consecuentemente, su indumentaria, funcionalmente adaptada a
las faenas campesinas sufre (juebrantos de toda laya. En Hidalgo, al
paisano Contreras los fuegos artificiales le criban el poncho. En del
Campo, a Anastasio el Pollo le deshilan el fleco de los calzoncillos:
Hidalco (1822)

del Campo (1866)

Después siguieron los fuegos
Ycierto que me quemaron
Porque me puse cerquita
Yde golpe me largaron
Unas cuantas escupidas
Que al poncho me lo cribaron.

Mis botas nuevas quedaron
Lo propio que picadillo
Y el fleco del calsoncillo
Hilo a hilo me sacaron.
(Fausto)

(Relación que hace el gaucho Ra
món Contreras a Jacinto Chano, de
todo lo que vio en las Fiestas Ma
yas en Buenos-Ayres, en el año
1822) 4

3Hilario Ascasubi. Jacinto Amores, gaucho oriental, haciéndole á su paisano
Simón Peñalva, en la costa del Queguay, una completa relación de las fiestas
cívicas, que para celebrar el aniversario de la jura de la Constitución oriental,
se hicieron en Montevideo en el mes de julio de 1833. El anuncio de la publi
cación de este diálogo de Ascasubi fue estampado en el periódico El Universal,
de Montevideo, del 21 de setiembre de 1833, hallándose en venta en la librería
de Ignacio Sulian. Conocemos su texto por la edición francesa de Hilario As
casubi: Paulino Lucero ó Los gauchos del Río de la Plata, p. [1] a 33. París,
Paul Dupont, 1872.
4Bartolomé Hidalgo. "Relación que hace el gaucho Ramón Contreras a Jacinto
Chano, de todo lo que vio en las Fiestas Mayas en Buenos-Ayres, en el año
1822". En La Lira Argentina, p. 452-462. Buenos-Ayres, 1824.
- 3 -

�Ya instalado en la plaza pública o en el teatro, el relator adopta
entonces la misma técnica de descripción: sigue el mecanismo de dos
leyes de la asociación de la memoria: la "ley del contraste" y la "ley
de la semejanza" entre el mundo ciudadano y su propio mundo coti
diano campesino. De esta confrontación extrae el autor los más ricos
jugos literarios. Llama la atención, incluso, la similitud en la descrip
ción de personajes femeninos:
del Campo (1866)

Ascasubi (1833)

¡Ah Don Laguna! ¡si viera
Qué rubia!... Créamelo:
Crei que estaba viendo yo
Alguna virgen de cera.

Salió una muchacha rubia
así como de su altar
con un vestido celeste
y su triángulo punzón,
y una cara como un cielo.
¡Ah hembra linda! ¡créalo!
(Diálogo sobre las fiestas cívicas del
3er. aniversario de la Jura de la
Constitución en Montevideo)

Blanca como una cuajada,
Y celeste la pollera,
Don Laguna, si aquello era
Mirar a la Inmaculada.
(Fausto)

En todos los diálogos gauchescos el telón cae sobre la misma es
cena: los dos paisanos dan un largo beso final al porrón de ginebra,
montan a caballo y se alejan al trotecito. Sin embargo, con deliberado
fin estético, Estanislao del Campo, que respeta esta fórmula casi sacra
mental del género, le agrega un acorde más y en los seis versos finales
de la décima postrera, hace detener a sus personajes en una fonda para
rematar la pieza con brevísimo y coloreado gracejo:
del Campo (1866)

Ascasubi (1833)

—Ya es güeno dir ensillando...
—Tome ese último traguito
Yeche el frasco a ese pocito
Para que quede boyando.

Después que el viejo Peñalva
acabó de platicar,
Jacinto ensilló su obero
y Simón su alazán;
se echaron un trago al pecho
y salieron á la par:
el uno cortó a su pago
y el otro se fue a campiar.
(Diálogo sobre las fiestas cívicas...)
Manuel Araucho (1835)
Salieron los dos amigos
Ymontaron á caballo,
Ño Trejo se fue al rodeo
YLucero fue a su pago.

Cuando los dos acabaron
De ensillar sus parejeros,
Como güenos compañeros
Juntos al trote agarraron
En una fonda se apiaron
Ypidieron de cenar.
Cuando ya iban a acabar,
Don Laguna sacó un rollo
Diciendo: "El gasto del Pollo
De aquí se lo han de cobrar."
(Fausto)

(Dialogo de dos gauchos Trejo y
Lucero) 5
Manuel de Araucho. Diálogo de dos gauchos Trejo y Lucero. En Un paso en
el Pindó, p. 177-183. Montevideo, 1835.
- 4 -

��Entroncado, pues, con la más límpida tradición de la "poesía gau
chesca", el Fausto se levantó, sin embargo, a una potencia literaria
más rica y elaborada. Y como toda obra de arte definitiva, hizo memo
rable a sus precursores. La primitiva poesía gauchesca le dio todo re
suelto — lo que se llama la "voluntad estilística" — pero Estanislao
del Campo ajustó y recortó las figuras, los diálogos y la imaginería,
con una intención artística más calculada.
El Fausto fue construido en cinco días al calor de la inspiración,
pero en sucesivas y pacientes remodelaciones, su autor fue ajusfando
todos los resortes estilísticos del poema hasta lograr su versión defi
nitiva: la del folleto de noviembre de 1866. Conocemos dos cristaliza
ciones anteriores: la del manuscrito que se conserva en el Museo "Martiniano Leguizamón" de Paraná, y la que se publicó en el Correo del
Domingo de Buenos Aires, levantada luego en El Siglo de Montevideo
a los diez días. En un lúcido ensayo, Amado Alonso esclareció el pro
ceso de sus variantes.
Ajeno al valor permanente artístico del poema, queda aún en pie
un problema a replantear: el de la validez del tipo de gaucho que en
carnan Laguna y Anastasio el Pollo. El primero es producto de un
artificio literario, de un viejo artificio: es el interlocutor que, a la
manera de los antiguos diálogos de los tratados científicos del Rena
cimiento, prepara y acompaña las disquisiciones del protagonista. Es
un personaje "por decreto". El segundo es el verdadero actor de carne
y hueso. Del Campo y sus precursores, tocan un sólo registro de la am
plia "tessitura" sicológica del gaucho: el de la gracia y el de la picar
día. *La grandeza del posterior Martín Fierro estriba justamente en la
amplitud y, consecuentemente, en la variedad de esa "tessitura".
Pero de todas maneras, del Campo logra los más finos matices aún
dentro de la reducida escala en que se mueven las voces. Un gran peli
gro se cierne como una sombra maligna sobre el poema: lo paródico.
Toda la obra, elaborada a manera de un juego de sustituciones — evi
dentemente, Anastasio el Pollo es Estanislao del Campo vestido de
paisano — corría un grave riesgo. Si el color se acentuaba en direc
ción al "grotesco", la obra caía en parodia.
Pero hubo algo que lo defendió de ese riesgo: el transido amor
hacia el personaje, el humilde respeto hacia el gaucho que escoge como
arquetipo. A su manera primitiva y zumbona, Estanislao del Campo
rinde homenaje al gaucho que lleva en sí, "sacramente, como la cus
todia lleva la hostia" como diría Güiraldes posteriormente en la Dedi
catoria de Don Segundo Sombra,

- 6

-

�II
El proceso de la creación del Fausto de Estanislao del Campo ha
pido estudiado con penetrante claridad en los prólogos de dos ediciones
ejemplares G de esta obra tiradas recientemente en Buenos Aires. Hoy
estaipos en condiciones de esclarecer aún más las resonancias que tuvo
en el exterior — Montevideo, en este caso — el poema, cuya cronología
histórica, en relación con los nuevos datos que aportamos, puede arti
cularse así:
El 24 de agosto de 1866, en el antiguo Teatro Colón de Buenos
Aires la empresa de Antonio Pestalardo representa por primera vez en
el Río de la Plata la ópera Fausto de Gounod bajo la dirección del
maestro Federico Nicolao y con las actuaciones del tenor Luis Lelmi
(Fausto), la soprano Carolina Briol de Nicolao (Margarita), el barí
tono Eduardo Bonetti (Mefistófeles), la contralto Rosina Mariotti
(Seibel), el barítono Antonio M. Celestino y la soprano Teresa More
no. Estanislao del Campo asiste a esta representación e incitado por
Ricardo Gutiérrez, esa misma noche comienza a redactar sus impre
siones "en estilo gaucho".
El 29 de agosto, terminada ya la primera versión, Estanislao del
Campo envía copia de su Fausto a sus amigos Ricardo Gutiérrez,
Juan Carlos Gómez y Carlos Guido Spano.
El I9 de setiembre parte de Montevideo el vapor "La Oriental"
con el sólo objeto de llevar a Buenos Aires a numerosos aficionados
musicales que asistirán a la representación del "Fausto" de Gounod.7
La noticia del éxito de esta representación ha cundido por todo Mon
tevideo y casi todos sus intérpretes son antiguos y queridos cantantes
que ha yan actuado en el Teatro Solís de esta ciudad. El tenor Luis
Lelmi desde 1858 ha intervenido en nueve temporadas consecutivas
en este teatro. La soprano Carolina Briol y su esposo el director Fede
rico Nicolao, juntamente con Lelmi, han estrenado hace apenas unos
meses en el Solís las óperas Yona de Petrella (9 de enero de 1866),
Martha de Flotow (19 de enero) y Medea de Pacini (28 de febrero).
El 30 de setiembre aparece en el Correo del Domingo de Buenos
Aires la primera versión del Fausto de Estanislao del Campo que com
prende tan sólo 21 décimas y 240 redondillas.

6Estanislao del Campo. Fausto. Impresiones del gaucho Anastasio el Pollo en
la representación de esta ópera. [Con un facsímil de la primera edición, estudio
de Ernesto Mario Barreda y prólogo de Raúl Quintana]. Buenos Aires [Biblio
teca Nacional], 1950.
Estanislao del Campo. Fausto. Impresiones del gaucho Anastasio el Pollo en
la representación de esta ópera. [Presentación por Emilio Ravignani. El manus
crito del Fausto de la Colección Martiniano Leguizamón, por Amado Alonso.
Texto del poema. Versión manuscrita por el autor y facsímil del "Correo del
Domingo".] 3* ed., Buenos Aires [Ediciones Peuser], 1951.
7"Teatro Colón / (Buenos Aires) / EL DOMINGO 2. / Se dará la grande ópera
en 5 actos del maestro Gounod: / FAUSTO / A las 8 / NOTA - Con este objeto,
- 7 -

.

�El 3 y 4 de octubre aparece en el periódico La Tribuna de Buenos
Aires el texto del poema, tomado del Correo del Domingo.
El 9 de octubre se publica en El Siglo de Montevideo el primer
comentario sobre el Fausto 8 y se transcriben dos fragmentos: uno con
la referencia al coronel oriental Fausto Aguilar, y otro — el de más
alta temperatura poética — que se haría memorable con el correr del
tiempo: la descripción del amanecer junto al mar.
El 10 y 1 de octubre aparece en el folletín de El Siglo la primera
edición montevideana del Fausto9 levantada presumiblemente del
Correo del Domingo de Buenos Aires.
El 8 de noviembre se publica en folleto aparte, por la Imprenta
de Buenos Aires, la versión definitiva del Fausto a la que Estanislao
del Campo ha agregado 27 nuevas redondillas.
El 11 de julio de 1867, en el Teatro Solís de Montevideo, se es
trena la ópera Fausto de Gounod 10 por la empresa de Antonio Pestalardo, bajo la dirección de Federico Nicolao y con el siguiente re
parto:
FAUSTO
MARGARITA
MEFISTOFELES

Luis Lelmi (tenor)
Carolina Briol de Nicolao (soprano)
Eduardo Bonetti (barítono)
Antonio M. Celestino (barítono)
Carlos Nerini (bajo)

La crítica musical montevideana ensaya sus más altos elogios ante
esta representación. En ese momento hállase radicado en Montevideo
el célebre pianista norteamericano Luis M. Gottschalk, a quien se le
pide opinión. El crítico de El Siglo^ dice entre otras cosas:
.. ."ha producido sensación á la vez que estrañeza en nuestro juicio y fran
camente antes de permitirse analizar una obra maestra semejante, es preciso verla
dos o tres veces.
Fausto no es una ópera como las que acostumbramos a oir, abundante en cava
tinas, en cavaletas, en dúos, en cuartetos y finales más ó menos ruidosos; no es
nada de eso; es un poema musical, en parte campesino, en parte sentimental, en
parte elegiaco, en parte fantástico, que espresa distintamente todas las sensaciones
y pasiones del poeta. No conocemos nada mas suave, nada mas delicioso, mas
espresivo en las obras de los grandes maestros y según la opinión del músico
más competente que tenemos hoy entre nosotros [Gottschalk] el 49 acto es la más
bella pajina musical que existe..."11

el Sábado 1* de Setiembre saldrá de Montevideo el magnífico vapor "La Orien
tal" y regresará el Martes siguiente de mañana - El precio de los boletos de
- pasaje es de 12 pesos de ida y vuelta - Se reservará localidades hasta las 12
del Domingo - Hay para vender la libreta de la ópera en la casa del Sr. D.
Julio L. Cailly, Ituzaingo 80 y 82".
El Siglo, 2* época, año 3, n9 592. Montevideo, 28 de agosto de 1866.
8Véase apéndice N9 1.
9Véase apéndice N9 2.
10El Siglo, Montevideo, 11 de julio de 1867.
11El Siglo, Montevideo, 18 de julio de 1867.
- 8 -

�A mayor abundamiento de información, el "Fausto" de Gounod
había sido estrenado el 19 de marzo de 1859 en el "Théátre Lyrique"
de París.
La versión de El Siglo^ que viene a ser, pues, la tercera edición
rioplatense del Fausto y la primera uruguaya, corresponde a la pri
mera cristalización del poema que luego habría de variar y aumentar
su autor un mes más tarde cuando vio luz la edición definitiva en
folleto independiente.
Cotejada nuestra versión con la primera aparecida en el Correo
del Domingo diez días antes, coincide con ésta, palabra a palabra y fáltanle, desde luego, las 27 estrofas que le agregó su autor.
El primer día en que comienza a publicarse el folletín del El Si
glo de Montevideo — 10 de octubre de 1866 — en la gacetilla corres
pondiente, uno de los redactores del periódico advierte a los lectores:
"Ascazubi, el popular cantor de las costumbres de nuestros campesi
nos, no desdeñaría de aceptar como suya la referida obra".
En realidad, Ascasubi y del Campo son escritores de una misma
raíz que se complementan. Fáltale al primero el buen cálculo de pro
porciones estéticas de que hace gala Estanislao del Campo, su refinada
pericia literaria. Pero Ascasubi, al igual que su antecesor Bartolomé
Hidalgo, ostenta en compensación un brío descriptivo más potente
aunque más tumultuoso. El humor acre con que describe Ascasubi, se
troca en del Campo en tierna delectación pictórica, en decorativo di
bujo a veces. El gaucho es en ambos el mismo hombre, pero visto a
distintas horas del día. A distintas horas sicológicas que es lo más
importante para completar su perfil definitivo.
Lauro Ayestarán

APÉNDICES

N1
[Texto de la primera crónica que se hace en Montevideo sobre la
aparición del Fausto de Estanislao del Campo].
Anastasio el pollo — Ha sido justamente aplaudida en Buenos
Aires como una originalidad llena de gracia y chiste, la composición
en estilo gaucho titulada: FAUSTO, Impresiones de Anastasio el Po
llo en la representación de esa -ópera, por Estanislao del Campo.
El lenguaje, las ocurrencias, los chistes maliciosos y las compara
ciones, son muy adecuadas á los personajes, habitadores de los cam
pos que se encuentran por casualidad é incidentalmente refiere uno de
ellos lo que ha visto en la ciudad, la exhibición de la ópera Fausto.
Anastasio se entrevera con la multitud que forcejeaba por entrar
al teatro de Colón; penetra medio cansao y tristón por las averías que
- 9 -

�ha sufrido el fleco de sus calzoncillos y por la pérdida de su puñal,
trepa una escalera con ciento y un escalón, y para significar que se
colocó en la tertulia le dice a su interlocutor Laguna;
Llegué a un alto, finalmente,
Ande va la paisanada(19)
Que era la última carnada
En la estiba de la gente.
Ni bien me había sentao
Rompió de golpe la banda
Que detras de una baranda
La habían acomodao.
Yya también se corrió
Un lienzo grande de modo
Que á d entrar con flete y todo
Me aventa, créamelo.
Atrás de aquel cortinao,
Un dotor apareció
Que asigun oí decir yo
Era un tal Fausto mentao.
—¿Dotor dice? Coronel
De la otra banda, amigaso;
Lo conozco á ese criollaso
Porque he servido con él.
Si propias son esas comparaciones y llena de naturalidad la alu
sión al valiente y prestigioso Fausto Aguilar, no lo es menos la des
cripción del mar agitado y en calma, que, a parte de su mérito en aquel
sentido, encierra cierto encanto digno de envidiarse por muchos poetas
que se acompañan con la lira de la civilización en vez de la quejum
brosa guitarra del gaucho.
—Sabe que es linda la mar?
—¡La viera de mañanita
Cuando ágatas la puntita
Del sol comienza á asomar!
Usté ve venir á esa hora
Roncando la marejada,
Yve en la espuma encrespada
Los colores de la aurora
A veces con viento en la anca
Ycon la vela al solsito,
Se ve cruzar un barquito
Como una paloma blanca.
- 10 -

�Otras, usté ve patente
Venir boyando un islote
Yes que trai un camalote
Cabrestiando la corriente.
Ycon un campo quebrao
Bien se puede comparar
Cuando el lomo empieza á hinchar
El río medio alterao.
Las olas chicas, cansadas
A la playa ágatas vienen
Yallí en lamber se entretienen
Las arenitas labradas.
Yno sé qué dá el mirar
Cuando barrosa y bramando,
Sierras de agua viene alzando
Embravecida la mar.
Yes cosa de bendecir
Cuando el Señor la serena,
Sobre ancha cama de arena
Obligándola á dormir.
[El Siglo, 2^ época, año 3, núm. 626. Montevideo, martes 9 de octubre
de 1866.].

- 11

�N 2
[Facsímil de la primera edición montevideana del Fausto de
Estanislao del Campo, aparecida a manera de folletín en el diario
El Siglo, 2^ época, año 3, números 627 y 628, Montevideo, miércoles
10 y jueves 11 de octubre de 1866. Del ejemplar de este periódico
existentes en la Biblioteca Nacional, Montevideo. Trátase de la pri
mera cristalización del poema y, presumiblemente, fue "levantada"
del Correo del Domingo de Buenos Aires del 30 de setiembre de 1866].

- 12 -

���.^-&gt;.
3a
^S
3 3 q. ^^i
" =f = S-l^
r-^ e 3
-a
a re
a
re. -63 re _3
a ^ 3 a*
*
;¡re
O- .09 8
_a
o -i
= 2__
g^
f¿
a-re
3o
2 "~
-= oS^o cg
^^ SSg'SaO
O
;a -3^:
^2
33 -C
:^
= le^
cs
F" re
^8 T-i'g3 3 3 ' 3 ^^
oa
_3
o cr ,
-o
oo©
a
2.-J3
-a
•-3
3g
2.I^
cr w
,o c ^ o "2.
o * c: 5
^cr0
3 g 5"
rt
O3
1

11 m1

-=.=•
W re Q. 03

are o
—
re o
o. -o--

ere-

3=2
o • c5
^.~ a
tr
a.
re
1
3
3
3
o

^o^
— ^e

^ =" 3" • o.
c? ^

2 re
•S 8-a

3 O*
63
3^
-•3'
3 re

re
a
o

3

3
re"

¡"^i 2

a
g"
3"^
o
O— • ^" B3
o

2-a
re =
2.a'
c-

a3
2
cr 03
3'a

"'O'N O
—.. ^O
re — 2- •

— oO-

re

g. ^a 3-3
cr
^. os- 3 ^
i-s.oi gw 1a3
^5.2
... =2.2 3.
3
^s ^^, •—
B '" ~
3
^ 3 =,re
re ^".-"" s"

s^^
re 2. ¿ i

BC"¿ ,.
3 — g J2
c =•!
a^
re

a SP a

1.1,1- I

^^1 i I íil i^!

cr
Ii r
1 re",
c2
o 0^5 5. 2.^ I I
—• &lt;-^ — 3
•a os — 3 3 ^ a
2 rn S
^- "^ CT
o~
"•• —_
^^ re
^ o^ •^^
re5
re 3 ^
re re re
(D re
( ¿ B C oi^.—.
5®r^
5S^5--1
*"^ —^ .re
^. —.
— •3
2.3
=: = re.
-w
^^
a o ?T"
ré e , -. ^ s re g *^ a
. ~-S e o *'. 3 3 2_'
- e 2 3 " ^ cr g"^ ^ —

;?s

csrér;r:
oc -3 &gt; c/i en ^ "a &gt;:
^-¡^rrocr^
rí^
.— g8^|
m ^ ^. re os 3
ore-osa
o""gf
O 05 •8
—
-1
^5
gSE9
^
3
S'
=•
r
3
a
x
^re
^_ en C 2i"!^ a- 0 = ^ l^3a
o
BOC
a —se re.re S c
3 c ^".3
Sg^ 8-fl.sS
*&lt;
g
^ 3.2
-o re cr " F ^ ^ al
B-re09
3g 3¿ 8 S M
en
aa
C"1C
re —g
3 •&lt; o, 5"
3 &lt;^3 =
•T^O^.
2* ^. a-1 o_2.,_ &lt; 3 3
^1b
n. ^ o ^ o. a „ ^
os re 3 re
re
a2
re
a
^;
" t-^
8.
m
03 • es-^s"-"a
=*^^
•a
^3
o
3—
P. re-cre
a
re
w
re
re"
re

����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3686">
                <text>La primera edición uruguaya del Fausto de Estanislao del Campo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3687">
                <text>Facsímil de la primera edición montevideana de Fausto de Estanislao del Campo, aparecida a manera de folleto en el diario El Siglo, 2º época, año 3, número 627 y 628. Del ejemplar de este periódico existente en la Biblioteca Nacional , Montevideo. Trátase de la primera cristalización del poema y, presumiblemente, fue "levantada" del Correo del domingo de Buenos Aires del 30 de setiembre de 1866</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3688">
                <text>AYESTARAN, Lauro </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3689">
                <text> Ayestarán, Lauro:&#13;
La primera edición uruguaya del Fausto de Estanislao del Campo / Lauro Ayestarán..    Montevideo : UR, OLI, 1959..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3690">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias - Departamente de literatura iberoamericana</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3691">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3692">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3693">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3694">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="467">
        <name>POESIA GAUCHESCHA URUGUAYA</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="335" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="568">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/016ccfe4e75767ff84a76243b8546782.PDF</src>
        <authentication>b3593937440f5602f970e18e085e18a6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3676">
                    <text>LO

?

g

o¡

ü

^

p

5!
n

a

n

O

O^

I

o

o

o
&gt;
id
O
&gt;
O

^d

�•8^JOJBA SO[ 9p BJJO^J B[ OÁnS pp OJISOdojd B OAtlJ
uaiquiBj anb B^ anb —aaqiuoq p— o^unsB ns ap ojisod
-ojd b Biauap^aj. BpBuiuuajap buii ap oaiijopuiniaaj uajsos ap bjb[3
sbui o BpBjaqqap sbui uoiauajuí eun uoa aiuatuBaiJOjsiq oiáans '^sajo[
-ba so^ ap Bjaoaj,, upisajdxa b^ osBa ns ua ouioa BAi^afqo ubi sa 'bui
-sita js na BpBjapisuoa "^^aijosopj Biíáo^odoj;uB^ uoisa^dxa v\ uaiq is
anbjod 'opBn^aaaB ajidaj ag •vaifpsojif viSojodo^juv BpBuiB[{ B^ uoa
opBniuaaB aiida^ as osBa ^^ -sajto^A so^ ap Bijosopj 'opotu ns b 'uaiq
-uibi aaa^q anb sb^jo BJBd 'souaui o\ aod 'BAijaBJjB aiuauíessasa A SBia
-uapuaj SB^aaia ap b}i.ioabj aA^anA b^ anb zijbui o uoiaBuojua eun bia
-Bpoj BAjasuoa t4saj[O^BA so[ ap Bjjoa},, uoisajdxa b[ 'Bapojsiq Biauapaa
-oJtd ns aod 'oqoaq ap íoidtauud ua o[os oaa^ *SBpoj b seprefiqoa BJBd
'BUiajaop ap o uoiaaaatp ap op^uas aamb^Ena ap BpBauBs oidiauíad ua
opis Bq 'Bi^o^oixB uoa biuiiuouis ua 'aauBa^ fanbB uoa asaauoduii ^y
so^ aaqos Baiapai uoiaBiuaiao JB[naxiaBd min apsap Bjsandtuí
A Bjsandoad aas b ouia 4Baijoso[ij buibj eun ap uoiaBuituouap
otuoa 'ttsaao[BA so| ap Biaoaj,, / 'opliuafa aod 'odtuaij oajsanu u^
• Biauajsixa
B[ B oqaaaap ns oprapui 'Buqdiasip b^ ap buisiui uoiadaauoa b^
ap ^iauBjsns o[ oanf ua Bjsa 'uoiaBuituouap bj ap jbuijoj uoi^sana
B[ ap sBj;ap anb a^^aaSB oiaBsaoau sa SBuady ^BdiaiiaBd as BiABpo}
anb ap ^njiaidsa BaajspunB b^ ap oipatu ua sBpBzipsaaAiun X SBpiSans
sauoiaBuituouap ap osbo ^a ua oiubi sa o[ oj^[ 'Baoda enn ap a^uaiq
-tuB p ua o epnasa eun ap ouas \a ua Bunjaoj aouaiu o joXbui uoa
opB^^jq aaqBtf ap sandsap 'bijoso^ij b[ ap oaiao^siq ouiuiBa pp BaaA
bj b opBpanb ubi| anb isoai- a sd^Soj- SBSoaatunu ap os^a p ua oíaojou
uaiq sa oinppi ojs^ "odaana p Baquios B| oiuoa opsad uba3[^ 'sB^sand
-oad ops o 'sejsand sauoiaBuiiuouap SBun^p anb uauo ap osituoad
-taoa p aod 'saaaA sbjjq 'Baija 'BOisijE^aiu 'Baiáo[ oiuoa 'sapuoiaipBjj
sbui sb[ ap une 'Baijosopj biubj o Buqdiasip eun ap uoiaBuunouap
B^ b Bp a\ as 'Bjaoa^ eun o upiaaaaip eun apsap 'anb uoixa^ui aBpaii
-aBd ^\ aod 'saaaA sbu^ 'bia opfop eun aod 'ajuatuBiaijdaaqns asaianp
-oajuí 'oSa^quia uis 'apns pBpipiaaed B^q *apuaadtuoa anb sauoi^sana
sb^ ap ojisodoad B painau o BAijafqo sa 'oaijosopj aaqBS pp
-sis b| ua 'Buqdiasip enn ap js ua uopBuiuiouap b[ 'oidiauíad

¿VDLlOSOILi VI^010J0HJLMV VI

HOd?

�Momento capital en la promoción contemporánea de la expresión
antropología filosófica —de la expresión, no de la materia que de
nomina— lo constituyó la obra de Scheler El puesto del hombre
en el cosmos, 1928, anticipo y anuncio de una obra mayor, a titularse
precisamente Antropología filosófica, ya expuesta en cursos, que no
alcanzó a publicar. Introducía al tema con su conocida distinción de
tres preexistentes antropologías, teológica, filosófica y científica. Nin
guna lo satisface, considerando quebrantados los tres círculos de ideas
tradicionales a que respectivamente corresponde cada una. Se propo
ne por ello elaborar una nueva. Pero desde el principio la vincula
a una de aquellas tres: "me he propuesto el ensayo de una nueva
antropología filosófica sobre la más amplia base". Su ensayo tendrá
de común con la antropología filosófica clásica, lo que a su juicio es
esencial de ésta: el reconocer y fundar para el hombre un singular
puesto metafísico en el cosmos, un puesto aparte. Por eso es también
antropología filosófica, sólo que erigida sobre bases más anchas.
Ese rasgo definidor para Scheler de la antropología filosófica,
la hermana por otro lado con la teológica. Tácita, aunque no expre
samente, lo tiene en cuenta desde que ordena en seguida su discurso
en función de dos conceptos de hombre, que llama el sistemático
natural y el esencial. El primero, referido a "un rincón muy peque
ño de la rama de los vertebrados", resultaba ser el propio de la
antropología que había llamado científica; el segundo, "que conce
de al hombre como tal un puesto singular incomparable con el que
ocupan las demás especies vivas", venía a ser el propio de las antro
pologías que había llamado filosófica y teológica. Atendiendo a esa
sola nota decisiva, y por tanto en el plano más general de la respec
tiva conceptuación, la antropología teológica queda implícitamente
subsumida en la filosófica. Todo el desarrollo de Scheler toma enton
ces el sentido de una polémica contra las explicaciones del hombre
que no se ajustan a lo que entiende ser el concepto esencial de éste,
llevada a cabo en nombre de la antropología filosófica. Aquí empie
za un gran malentendido que circula por su obra y se extiende des
pués profusamente en la filosofía contemporánea.
El término antropología, escasamente usado con distintos restrin
gidos alcances por filósofos clásicos, como Malebranche, Leibniz y
sobre todo Kant, se impuso hacia mediados del siglo XIX en el cam
po de la ciencia positiva, con un significado nuevo. Antropología, a
secas, vino a ser la ciencia del hombre, o si se quiere de la especie
humana, como rama de la zoología. Aun cuando desde el comienzo
pusiera a contribución disciplinas como la prehistoria, la arqueología,
el folklore, la lingüística, la etno^rafía, la sociología, su carácter de
ciencia natural era obvio, desde que dichas disciplinas del orden de
la cultura, caían también entonces bajo la conceptuación naturalista.
En nuestro siglo, al abrirse paso la distinción metodológica entre cien-

�cia natural y ciencia cultural, se ha sentido la necesidad —aunque
no siempre— de distinguir entre antropología natural o física, y an
tropología cultural o social, sin salir del plano científico positivo.
Prescindiendo de la rica problemática lógica y epistemológica que
de tal modo se plantea en ese mismo plano, así como del equívoco
que resulta cuando la antropología cultural es entendida como antro
pología filosófica, o a la inversa, queda en cualquier caso en pie
que toda esa antropología —antropología a secas, o antropología na
tural más antropología cultural positiva— es propiamente la antro
pología científica.
¿Era exactamente eso lo que Scheler entendía por antropología
científica, distinguida de las teológica y filosófica? Aparentemente
sí. Pero al no admitir en la antropología filosófica sino aquellas doc
trinas que se atienen al mencionado concepto del hombre que llama
ba "esencial", automáticamente quedan relegadas a la antropología
científica todas las doctrinas del hombre que interpretan a éste como
una pieza del reino animal y por tanto del mundo de la naturaleza,
"un producto final y muy tardío de la evolución del planeta Tierra".
Sólo tiene el carácter de antropología filosófica la que de un modo u
otro legitima el concepto de hombre que no sólo lo separa sino que
"lo opone del modo más riguroso al concepto del animal en gene
ral." Concluía Scheler al final de su obra: "La misión de una antro
pología filosófica es mostrar exactamente cómo la estructura funda
mental del ser humano, entendida en la forma en que la hemos descripto brevemente en las consideraciones anteriores, explica todos los
monopolios, todas las funciones y obras específicas del hombre." (1)
Las filosofías naturalistas, naturo-vitalistas o naturo-culturalistas del
hombre, por más que sobrepasen a la ciencia positiva, quedan exclui
das de la antropología filosófica así entendida.
No se trata de una eventual impropiedad de lenguaje. Se trata
de que en su origen la antropología filosófica surge adscripta a una
particular dirección o tendencia en la concepción filosófica del hom
bre, con la que aspira a identificarse. Se repitió así lo ocurrido en la
tradicional distinción en la teoría ética entre moral filosófica y moral
empírica, tan filosófica, al fin, ésta como aquélla. Cierto es que como
en el caso de la teoría de los valores, rápidamente se saneó ese vicio
de origen, volviéndose la antropología filosófica campo neutral. Pero
no del todo; el saneamiento ha sido más lógico que psicológico. Aque
lla malformación congénita de la expresión nubla a menudo su obje
tividad, asociándola consciente o inconscientemente a un punto de
vista: el del radical —metafísico— dualismo de lo natural y lo humano.
Que sea singular, con relación a la planta y al animal, el puesto

(1)

M. Scheler, El puesto del hombre en el cosmos, Introducción y cap. VI.

�del hombre en el cosmos, se revela a la menos comprometida, a la
más inocente descripción fenomenológica de la realidad. Es para la
conciencia ingenua un dato primario de su praxis tanto como de
su representación. Lo que quiere Scheler es proporcionar a esa sin
gularidad un fundamento metafísico, legitimar el singular puesto me
tafísico del hombre. Y entiende por tal, lo radicalmente irreductible
de su esencia a los otros seres naturales, por su participación en un
orden que trasciende al de la naturaleza. Era, desde luego, el punto
de vista de los espiritualismos tradicionales, anteriores a la revolu
ción de la moderna ciencia de la naturaleza que culmina con el
estallido del evolucionismo biológico. Tomando en cuenta esta revo
lución, busca un recinto que le sea inaccesible, protegido por el foso
de un insalvable biatus ontológico entre lo humano y el resto. Lo
desplaza todo lo que puede para hacerlo más profundo. No está en
el seno de lo biológico, escindido que éste fuera en vida animal y vida
humana; tampoco está entre lo biológico y lo psíquico, identificados
por él como las dos caras de una sola y misma vida; tampoco, en
el seno de lo psíquico, conforme a la caduca distinción clásica por
la ausencia o presencia de la razón. La antítesis decisiva, la gran
cesura ontológica, es la que separa a la vida —entendida como rea
lidad bio-psíquica— del espíritu. Lo esencial del hombre, lo especí
ficamente humano es el espíritu, en la consabida conceptuación scheleriana por la libertad, la objetividad y la conciencia de sí mismo.
^^t Lo inorgánico es espacial y temporal; lo bio-síquico es sólo tem
poral; el espíritu no es ni una ni otra cosa: "es no sólo supraespacial
sino también supratemporaF'. Lo propiamente humano, entonces, en
esta concepción, resulta ser supranatural. Y por tanto el dualismo de
lo natural y lo humano se resuelve en dualismo de lo natural y lo
supranatural. Es precisamente para fundamentar esta forma de tras
cendencia —lo humano, en su esencia, metafísicamente trascendente
al espacio y al tiempo, y por tanto a la naturaleza— que en su origen
quedó erigida la antropología filosófica.
Más allá de Scheler, ha sido, con toda lógica, a partir de posi
ciones también trascendentistas, explícitas o implícitas, que principal
mente se ha impulsado, más que la reflexión antropológica consi
derada en sí misma, la antropología filosófica como disciplina e in
dagación autónoma y hasta nuclear de la filosofía. En distintos escri
tos ha impugnado Heidegger el planteo antropológico con ese alcance.
"La idea de una antropología filosófica —llega a decir— no solamen
te carece de determinación suficiente, sino que su función en el con
junto de la filosofía queda oscura e indecisa." (2). Sin embargo, la
extrema trascendencia heideggeriana del hombre como existente, res-

(2)

M. Heidegger, Kant y el problema de la metafísica, parágrafo 37.

�pecto al propio ente en cuanto tal y en total, ha tenido el efecto de
exacerbar el antropologismo filosófico.
Semejante trascendenlismo contemporáneo de lo humano respec
to a la naturaleza, de lo supranatural respecto a lo natural, ha ve
nido a reemplazar, a partir de la existencia del hombre, la vieja tras
cendencia de lo sobrenatural respecto a lo natural, a partir de la
existencia de Dios. La antropología se pone así en camino de resultar
para la filosofía lo que fue en su hora la teología. Los dualismos
hombre y naturaleza, u hombre y mundo, en lugar de los dualismos
clásicos Dios y naturaleza, o Dios y mundo. El hombre —dirá Scheler— objetiva todas las cosas y entre ellas también a sí mismo, "par
tiendo de un centro situado, por decirlo así, allende el mundo tempo-espacial". (3).
Bajo el tradicional signo teológico, a los términos de lo natural
y lo sobrenatural correspondían el orden de la naturaleza y el orden
de la gracia. Bajo el contemporáneo signo antropológico, a los tér
minos de lo natural y lo humano han venido a corresponder el orden
de la naturaleza y el orden del espíritu o de la cultura. El ayunta
miento que todavía aparece en títulos de Malebranche y Leibniz, de
naturaleza y gracia, se venía dando desde desde muchos siglos atrás
con la misma espontaneidad filosófica con que hoy hablamos de
naturaleza y cultura. Decía Leibniz: "La naturaleza misma conduce
a la gracia, y la gracia perfecciona a la naturaleza sirviéndose de
ella." (4) Secularizada la frase, puede hoy sustituirse en ella, no sólo
sin inconveniente sino hasta con la ventaja de la certidumbre posi
tiva, la palabra gracia por la palabra cultura: "La naturaleza misma
conduce a la cultura, y la cultura perfecciona a la naturaleza sirvién
dose de ella". En sí misma, la frase así resulta justa. Pero si se en
tiende la cultura al modo scheleriano, como obra de un espíritu supraespacial y supratemporal, guiado por esencias axiológicas igual
mente ajenas al tiempo y al espacio, no se está muy lejos de confun
dirse lo supranatural con lo sobrenatural, y la cultura, imantada de
tal modo por la trascendencia, con una nueva forma de la gracia.
Espíritu, valores, persona —cifras de lo supranatural— son al fin
para Scheler la propia deitas luchando por su realización. Y siendo
ése para él, el desenlace de la antropología filosófica, vienen a ac
tualizarse con un sentido inesperado las palabras del mismo Leibniz:
"(Dios) se humaniza y tolera antropologías". (5).
Cuando la metafísica clásica moderna cristalizó en la sistemati
zación wolffiana de psicología racional, cosmología racional y teolo-

(3)M. Scheler, lug. cit., caps. II y V.
(4)Leibniz, Principios de la naturaleza y de la gracia ^undados en razón,
parágrafo 15.
(^) Leibniz, Discurso de metafísica, parágrafo 36.

�gía racional, el primero de esos términos pudo ser con más armonía
lexicográfica, "antropología racional" (el propio Kant llamó antro
pología teórica a la psicología empírica). El trilogismo de alma, mun
do y Dios, era en el fondo el de hombre, mundo y Dios —antropos,
cosmos, teos—, puente de pasaje histórico del tradicional dualismo
teológico de Dios y mundo, al contemporáneo dualismo antropológi
co de hombre y mundo. En este último dualismo, tal como aparece
en las tendencias trascendentistas, la noción de "espíritu" está desem
peñando un papel análogo a la de "alma" en aquella metafísica
clásica. Cierto es que no se recae en el sustancialismo. Pero con todo
rigor se separa al espíritu, es decir al hombre en lo que se considera
su esencia, de la naturaleza, es decir del mundo. El paralogismo de
la vieja psicología racional (o, digamos, antropología racional), en
juiciado por Kant, ha venido así a metamorfosearse en lo que se
puede llamar "el paralogismo de la antropología filosófica". De la
antropología filosófica, en cuanto la calificación misma de filosófica
cumple una función de soporte doctrinario análoga, por distintas que
sean las gnoseologías respectivas, a la de racional en la metafísica
clásica.
También como en la crítica kantiana el paralogismo genérico se
descompone en paralogismos particulares. Pero todos arrancan de la
radical falsedad de una premisa convertida en inconmovible axioma
hasta en el campo de los estudios positivos: la de la inespacialidad
de lo psíquico. Los fenómenos psíquicos, sector subjetivo de la ex
periencia, sólo participan, se dice, de uno de los marcos de ésta: el
tiempo. La inespacialidad de lo psíquico, la ensancha todavía Scheler
hacia abajo para abarcar a lo biológico. La vida, que reúne en una
identidad a lo orgánico y lo psíquico, se manifiesta en procesos sólo
temporales, y por tanto inespaciales. Relegada exclusivamente a lo
inorgánico una de las coordenadas del orden de la naturaleza, el es
pacio, se facilita el salto que relega también al tiempo: el espíritu,
montado sobre lo psíquico, ese espíritu al cual debemos la conciencia
moral, el mito, la religión y la ciencia, pero también según el mismo
Scheler, las herramientas y las armas, ya se vio que "es no sólo supraespacial sino también supratemporal".
Nada más ilustrativo, para no hacer aquí otra clase de confronta
ciones doctrinarias, que la inmediata reacción de Hartmann contra
la exageración scheleriana. Por un lado, hacia abajo, devuelve la espacialidad a lo orgánico o vital, no identificado como en Scheler con
lo psíquico; por otro, hacia arriba, devuelve la temporalidad a lo
espiritual, no obstante distinguirlo también, como Scheler, de lo psí
quico. De ese modo entiende recuperar su realidad: "el espíritu no
está fuera del mundo real sino que por entero le pertenece: tiene su
misma temporalidad". Esa reacción venía a serlo a la vez contra la
"antropología filosófica" como especulación autónoma. Mantiene Hart-

�mann el tema del hombre en los cuadros de la ontología, de donde
que su "nueva antropología" no sea más que un apartado de la "nue
va ontología". Si el espíritu se distingue de la mera psique, no es
como en Scheler lo metafísicamente esencial del hombre, desde que
"en la época temprana del género humano, la conciencia ha existido
durante períodos geológicos enteros, sin el lujo del espíritu." (6)
Pero, con todo lo enérgica que es, la reacción de Hartmann —y
aquí está lo especialmente ilustrativo de ella— se queda a mitad de
camino, por el aferramiento al dogma de la inespacialidad de la psi
que, y con mayor razón del espíritu, trasmitido bajo la forma de
dogmatismo ingenuo, de la conciencia natural a la conciencia filosó
fica. Capitalísima es, sin duda, su nivelación del hondo foso ontológico
scheleriano entre psique y espíritu, en cuanto hacía saltar a este últi
mo del gozne del tiempo. La distancia entre ambos términos se ha
allanado, desde que lejos de ser supratemporal el espíritu, no es
más que un novum introducido en el curso temporal del psiquismo,
sin afectar la temporalidad de éste. El advenimiento del espíritu, por
otra parte, no es lo que diferencia al hombre del animal; la psique
no espiritual, siendo, desde luego, propia de la animalidad, llega a
abarcar también una dilatada etapa primitiva de la existencia real de
la humanidad. Es a cierta altura del desarrollo del propio psiquismo
humano, que aquel novum se introduce. Pero Hartmann cava otro
foso en otro sitio, entre lo orgánico y lo psíquico. El foso resulta de
la brusca interrupción de la espacialidad a esta altura de la jerar
quía ontológica: lo físico y lo orgánico están en el espacio y en el
tiempo; lo psíquico y lo espiritual, sólo en el tiempo.
Radical escisión de la realidad en dos sectores superpuestos: el
tempo-espacial y el sólo temporal, cada uno incluyendo dos de los
que son para Hartmann cuatro fundamentales estratos ontológicos,
materia y vida, psique y espíritu. Devolviéndole con toda lógica la
espacialidad a lo orgánico, pero no pudiendo, por otra parte, rom
per con el inveterado dogma ingenuo de la inespacialidad de lo psí
quico, es llevado a escindir profundamente lo orgánico y lo psíquico,
donde Scheler, lejos de reconocer cualquier clase de hiatus, establecía
la más absoluta identidad ontológica. En este juego de desacuerdos se
centra y objetiva una dificultad en la que convergen la vieja y la
nueva filosofía del hombre, y también del ser. Esa dificultad, sosla
yada, es la que resulta de desdoblar el tiempo en dos sectores: uno
inmanente al espacio y otro que lo trasciende. En esto se restablece
entre aquéllos una concordancia (en el error) que es más decisiva que
todas sus discrepancias anteriores. Puesto aparte lo real supratemporal,
que Hartmann no admite, atendida sólo la temporalidad admitida por

(6) N. Hartmann, La nueva ontología, caps. III y IX.

�8
ambos, la desdobla uno haciendo el pliegue en la articulación de lo
inorgánico y lo vital, y el otro en la articulación de lo vital y lo
psíquico. La desdoblan ambos a diferentes niveles ontológicos, pero
ambos la desdoblan. Para ambos queda hacia abajo una temporalidad
solidaria de la espacialidad, y hacia arriba una temporalidad inespacial, una temporalidad que se aligera liberándose del lastre del es
pacio. Naturalmente que en esto no hacen más que mantenerse en
un punto de vista común a muy diversas filosofías.
En lo explícito, el tiempo no deja en ningún caso de ser uno.
Incluso se detiene Hartmann a refutar expresamente los pluralismos
de la temporalidad, defendiendo con energía la unidad del tiempo
real. (7) Es siempre el mismo tiempo el acompañado hasta un nivel
x por el espacio, y luego abandonado por éste. En ese nivel x el es
pacio queda rezagado y el tiempo prosigue su ascendente marcha ontológica. Con la sola diferencia de la localización de ese nivel en
que la espacialidad se suspende, concuerda con ello Scheler. Pero im
plícita, ya que no explícitamente, importa ello el establecimiento de
una dualidad que se superpone a la de espacio y tiempo y resulta más
decisiva. Es una dualidad interna al tiempo mismo: la de un sector
a y un sector b del tiempo, el primero no separado del espacio y el
segundo separado de él.
En cualquier caso semejante desdoblamiento tendría que reque
rir una previa teoría del tiempo en sus relaciones con el espacio. Tan
to más tendría que requerirla en el cuadro mental creado por la
ciencia contemporánea, que ha establecido la más estrecha interde
pendencia entre ambos términos, hasta reducirlos matemáticamente a
una sola noción; la de espacio-tiempo. En esta noción compuesta el
tiempo aparece como una dimensión más del espacio y por tanto co
mo accesorio a él. Para las doctrinas que desdoblan al tiempo, ten
dría que ser ése solo el tiempo del sector a. Por encima, el tiempo de
la temporalidad pura, inespacial o supraespacial. En suma, un tiem
po trascendente y superior al espacio-tiempo. Para Hartmann, de ese
tiempo participa gran parte de la animalidad, si bien no toda ella,
porque sólo le reconoce psique a las especies animales con cierto gra
do de desarrollo. Para Scheler, participa toda la animalidad y aun la
planta, porque ya desde ésta hay bio-psiquismo inespacial. Ni para
uno ni para otro, entonces, deja ese tiempo de comprender ya un
importante tramo de la naturaleza no humana. La línea por donde se
produce el pliegue que lo separa del espacio-tiempo, no serviría en
ningún caso para trazar la frontera que separa al hombre de lo que
no es él. Esto reduce enormemente la significación ontológica del
pliegue, considerado desde el punto de vista antropológico. Pero eso
mismo lo vuelve más enigmático y en definitiva más inadmisible.

(7) N. Hartmann, Ontologia, I, cap. 28, c) .

�Pocos prejuicios más pertinaces, y a la vez más graves, en la his
toria de la filosofía, que el que sustrae del espacio a los fenómenos
psíquicos. Los fenómenos y procesos psíquicos son tan espaciales co
mo temporales, en la misma forma en que los fenómenos y procesos
físicos son tan temporales como espaciales. No se trata de que, en
cuanto fenómenos, los físicos y los psíquicos sean idénticos, tesis tan
cara a los espiritualistas de la identidad como a los materialistas de
la identidad. Tampoco se trata de que los fenómenos psíquicos sean
espaciales porque del punto de vista de la intencionalidad, hagan re
ferencia al espacio, de afuera hacia adentro en la percepción y de
adentro hacia afuera en la acción. Se trata de que los fenómenos psí
quicos son intrínsecamente espaciales, tanto como temporales. Los
procesos del psiquismo, lejos de transcurrir sólo en el tiempo, trans
curren en el espacio tanto como en el tiempo. Y es un solo y mismo
transcurrir del psiquismo el que acontece a la vez en el espacio y
en el tiempo. Acontece a la vez en el espacio y en el tiempo, ya por
la sola razón de que espacio y tiempo no son, ellos mismos, entida
des separables. El espacio supone siempre al tiempo y el tiempo su
pone siempre al espacio. No se hablaría de fenómenos espaciales no
temporales; tampoco debe hablarse de fenómenos temporales no es
paciales.
Todo arranca de la consabida identidad tradicional de espacio y
extensión. De donde, el férreo silogismo: todo lo espacial es extenso;
los fenómenos psíquicos no son extensos; luego, los fenómenos psí
quicos no son espaciales. El error de la premisa mayor radica en
ser sólo parte de la verdad. Todo lo espacial es extenso, pero a la
vez intenso, del mismo modo que todo lo temporal es intenso, pero
a la vez extenso. Ex-tensión e in-tensión, o simplemente tensión, son
dos caras de una sola y misma realidad, de lo real. La temporalidad
del espacio en cuanto extensión genera el orden de la simultanei
dad, o sea del al-mismo-tiempo; la temporalidad del espacio en cuan
to tensión, genera el orden de la sucesión, o sea del antes-después. La
espacialidad temporal extensa, del orden de la simultaneidad, es ex
terioridad; la espacialidad temporal intensa, del orden de la sucesión,
es interioridad. No se trata de un dualismo de la espacialidad, de la
coexistencia de dos espacios, así como no se trata de un dualismo
de la temporalidad, de lo coexistencia de dos tiempos. Se trata de
un solo y mismo espacio, siempre temporal, que por un lado es
exterioridad y por otro interioridad.
La interioridad no es siempre subjetividad, en el sentido del
sujeto psíquico: en lo estrictamente físico hay ya una interioridad
intensa de la exterioridad extensa, por donde fluye la temporalidad.
Con mayor razón la hay en lo vital. Esta interioridad se convierte
al fin en subjetividad al nivel ontológico de lo psíquico, por la in
troducción de la conciencia; pero se convierte en subjetividad sin

�10
dejar de ser, en el espacio-tiempo, la interioridad intensa de una
exterioridad extensa. En este caso, lo es del organismo bío-psíquico,
irreductible diferenciación morfológica de lo real. Lo psíquico, sea
humano o infra-humano, es la interioridad subjetiva de una indivi
dual forma espacio-temporal; él mismo, entonces, tanto como tem
poral, espacial. La admisión de esta herejía de la espacialidad de lo
psíquico, reclama como condición previa, la de la herejía inversa de
la interioridad de lo espacial, aún en los niveles pre-psíquicos y previtales de lo estrictamente físico. Sin remontarnos ahora a Leibniz,
en este camino ha puesto la física nueva, a través de los pasos teóricos
del átomo, de la relatividad y sobre todo de los quanta. El clásico
lugar común de la temporalidad de todo lo espacial, recibe un nuevo
sentido, que exige, aunque sea también con un sentido nuevo, la es
pacialidad de todo lo temporal. Espacialidad, por tanto, inclusive de
lo psíquico, mientras no se quiera sustraerlo también al tiempo, como
en el caso del "espíritu" scheleriano.
Por ser espacial tanto como temporal, por ser siempre una pecu
liar manifestación in-tensa de lo ex-tenso, todo fenómeno psíquico tiene
un aquí tanto como un ahora. Hay un aquí de la percepción, que no
es el aquí del entorno físico percibido: es el aquí del lugar del espa
cio en que se desarrolla subjetivamente el proceso perceptivo, no dife
rente en esencia del aquí de la intelección, de la volición o de la emo
ción. El proceso afectivo, el volitivo y el intelectivo, acontecen, tanto
como el proceso perceptivo, sobre el soporte de un organismo que no
sólo está en el espacio sino que es espacial él mismo. De ahí deriva
imperiosamente el aquí de lo psíquico, que no consiste, sin embargo,
en el mero aquí de los procesos fisiológicos u orgánicos respectivos,
aunque éstos constituyan su inevitable supuesto. Lo psíquico, en
cuanto tal, posee siempre un aquí, porque es intrínsecamente espacio,
espacio vivido.
Para la incomprensión de la espacialidad de lo psíquico en la
filosofía contemporánea vino a ser tan influyente como la rigurosa
contraposición cartesiana de pensamiento y extensión, la no menos
rigurosa identificación bergsoniana de la psique con la duración, en
el sentido de tiempo real, concreto, vivido. Parte sólo de la ver
dad. Hay un tiempo interior que posee esas notas, en contras
te con el tiempo exteriorizado, físico-matemático. Pero tan "da
to inmediato de la conciencia" como ése, es el del espacio inte
rior, igualmente real, concreto y vivido, y con las mismas conse
cuencias. Si el tiempo interior es duración vivida que no se puede
medir, el espacio interior es extensión vivida que tampoco se puede
medir. Tenemos que salir de nosotros mismos para medir el espacio,
del mismo modo que tenemos que salir de nosotros mismos para me
dir el tiempo. No se confunde por esto el espacio vivido con el lla
mado espacio vital, en el sentido de ámbito exterior de la praxis, del

�' (O^ ^ 61 sojE-iS^jed 'HIXX "dB^ 'n qrj 'oumuntf oju^iuiipuaju^ \3 ^xqos oíídsu^j
'3^J3O^) ,/[0IDEds3 ¡3 lis] OJUStUITAOUl U3 1^-MSS EUqB 11S oduiSIJ 3S3 OpOJ SJUE.inp Snb
'pBpjSA UO3 'SSJISSp 3p3Ild 3nb O313 A ^BA^JJ O[ 31lb OUEqE3 \3 O SqDOS J3 Sllb JEn^t
|B 'S3JpUOq[ A pjOJXO 3JJU3 sfEIA |3 OpOj SlUE-inp OI^IS 3p BpilUI SlUSUISlUEtíUOS
snb 'odisns ns b epiun bjss S3nd 'jsqes sp sousui spsnd ou A 's^jpuo^ U3 sjss
SBi)U3ioi 'pjojxo U3 odasn^ ^n J3AOUI o .tBsu3d spsnd buije ns ^nb buiSeuii sipcj^
(•••) 'ojjo pp oun p 'o^usiuiEfoiE ns o uppEunxoadE ns 'oiusiuiiaouj ns .nqssuos
spsnd 3S opoui 3S3 sp A 'sntuídss sop 3.UU3 epunisip sp oiqiues un A epuBjsip
Eun Jiq^^uoD 3ju3uiEjj3p ^p^nd oun 'sojund sop 3.UU3 EpuB^sip bs3 op oiqujE3 un
O 'BOUE^Sip E^J3U EUn JBJ3piSUO3 3p3nd OU1EIU31EUI Utl IS \ O^U3TUIIAOUI 3p ZEdE3
ss snb 3^J3ns jbi sp ^oiusuu odjon^ p ss oj ouio^ 'odjsns ojuo b opsds^j Ei^uEjsip
sp jEtquiES sp z^dBS ubj ss s^usuiBjnSss 'jesj jss un "odjsns mi snb ^EnSí je ss
BuqB iui ouios snbjoj •oquijut nqjjdss pp inbB ojqEq ou snbaod 'soquij sniujd
-ss soi SOPJ B jeSiij sp oiquiE^ JinqijjB sp sousui opsnd ou 'ssjJBd sESJSAip us sod
-rasn sosjsaip us UEJsdo sniuídss so[ snb A 'usjss spuop us ouis JEJsdo uspsnd ou
'sodisns soi 3n^ ouisiui o[ 'smujdss soi snb opusiuiApB A 'osodsi us u^iss Ejspisuos
ss snb ssjss sojjo b o^ssdssa EpuB^sip sp oiquiB^ s^i B[ ouis 'ojusiuitaoiu pp Bspt
BJ^ Bun^uiu o3usi ou ouios 'snb.iod ínjuídss jb nszoususd [ojaBdss p us] pBpqiAoui
bi snb BSEq oA snb oub.uxs BSzsjBd pns bj jod uqzEJ BunSuiu Anq o^,, -.^^jo^ us
EpBinSipjd s^usuiEJBp Eqmss 'sopsdsE sns sp soun.8|E us 'snb opisp joj (^)

'pnitj[B A pnjijBj 'pmi^uof ap s^Disep ss^BiDedsa SBpnuapjoos sbrastra
8B^ a^nput BOidoj a^uBfaraag (g) 'pBpt^jodraaj ns ap uoiaBjaptsnoa b^os
oiuBna ua 'oompuo Bjara ns tbá ou á 'pBpi^iaBdsa ns ap uotaBJaptsnoa
ojuBna ua 'oatnbisd oj ap voidpj eun ji^e aQ -aj^saj^aj asBq ts\ apsap
uBatunuioa as \^ uoa anb so^anbe ap bj ua A BjnBuoiusoa jap Btauata
•uoa bj ua uaaaiuoaB anb 'uoiooraa A uoiaa^ ^uoiaaaja^uí ap soatnbisd
souaraouaj sofajdraoa soj uBuotaBjai as jBiaBdsa BtauB^sip araaoua b
íodraaij ja ua anb zaA bj b oiaBdsa [a ua npuvjstp ap uoiaBjaj eun Av\\
'ojubj oj jod 'soainbjsd souaraouaj sojut^stp soj a^iu^ 'BZBjdsap as
o BZBjdraa as od^ana ja apuop —otJBjaunjd-Bjjxa aiuarajBn^uaAa uatq
-uibi ajuBjapB ua Bjoq^ ap A— otJBjauBjd oijts jb ajatjaj anb 'optAtA
souara ou nibv ojio A íjBjqajaa Bzajjoa bj ap aABja bj uoa 'soajus^ soj
X SBjaosjA sbj b *ojjsoj jap aABja bj uoa 'jatd bj X sojnasnra soj apsap
odjana ja uajjoaaj sajBiasdsa sauotaButuijaiap ssXna 'ínbv opiAiA un
oarabisd oj BJBd Xbjj *ajsa b apuatasBJ] anb ja ua X odjana jb aiuau
-Braui otaBdsa ja ua 'ajuaiujBtOBdsa vzijdooj as Btauatauoa ap opiua^uoa
PX ' sauotaB^ouuoa SBtnap sbj SBpoj 'iqB ap jpjBd y "JBSnj 'otjis
*sn)ts ap 'uotaBnjis ojqBaoA jap Boi^ojoraija zibj bj b arajojuoo *oio
-vdsa /a ua upiavnjis outuuaj jaratjd ua 'onptAtpui ja BJBd sa 'boxja
'jBjnjjna - otaos 'Batjojsiq 'jBnjtjtdsa 'Batnbtsd 'jbjia upionnjis vj
•otaBdsa jap Bjsoa b odraatj jap uotaBztSojojuo bj ua 'opiBa Bq as
otnoa ^ja^a uts BjauBtu bjjo ap jas Bjjpod ou ]^ #odraatj ja X otaBdsa
jap bj BtauaAtA Brastra X bjos eun sojjosou ua sa íojob orastra ja jod
X odraaij ja soratAtA anb ua bcujoj Brastra bj ua ota^dsa ja ajuauíBu
-jajuí soraiAt^ "anbtsd bj Bjjasut as 'ajjanra bj b ojuatratasu jap 'anb
ua oatjojstq a oatrasoa odraaij jap ojuara^BJj janbs ap optjuas ja ua
odwan ja uoa opiata odiuan j^ apunjuoa as ou anb opora orastra

TI

�12
como datos integrantes de la localización de posición, si bien no, en
su caso, de configuración. Para la nueva física, en la micro-escala, la
localización espacial de posición es rigurosamente dependiente de la
temporal de instante. Del mismo modo, a la inversa, sin esas coorde
nadas de posición o situación, queda idealmente flotante, carente de
efectivo soporte real, y en definitiva de sentido, la sola determinación
temporal del momento del fenómeno psíquico. (Cualquiera sea el cri
terio de distinción entre lo meramente psíquico y lo psico-espiritual o
espiritual a secas, la tempo-espacialidad de éste o éstos, es inseparable
de la de aquél).
Una tópica psíquica, así entendida, se relaciona con la tópica física
antes que con la tópica lógica en el sentido aristotélico. El "lugar
psíquico", tiene que ver con el lugar físico, en cuanto ambos lo son
de objetos reales, antes que con el lugar lógico, que lo es de objetos
ideales. Y tanto, que aquellas coordenadas cartesianas de longitud,
latitud y altitud, tuvieron su antecedente en las aristotélicas de de
lante y detrás, derecha e izquierda, alto y bajo, verdaderas referencias
del espacio psíquico, más que del espacio físico, del espacio vivido,
más que del espacio matematizado. No es así extraño que si la tópica
física ha desembocado en la ciencia moderna en el discontinuo espa
cio-temporal de los quanta de acción, la tópica psíquica reproduzca
su modelo con el discontinuo psíquico en el espacio, a la vez que en
el tiempo, de las unidades dinámicas que son las conciencias como
tales. No se trata de fisicalismo de lo psíquico; se trata de que en el
indivisible espacio-tiempo, y por tanto en la naturaleza, a partir de
la multi-/orme materia en creciente y abierto proceso de concienci^don, se encierra el enigma del ser del hombre.
La antropología filosófica, en el carácter de disciplina diferen
ciada, surgió con Scheler para dar expresión a una determinada teo
ría del hombre que quiso ser la antropología filosófica. En esa teoría,
la autonomía de la reflexión sobre el hombre como reflexión sobre
su esencia ontológica, tiende a hacer de la antropología filosófica la
philosophia prima, subordinándose a ella el resto de la metafísica.
Para ello se funda en un a priori concepto del hombre. La tentativa
así tenía que fracasar. Exorcizada de esa intención, la antropología
filosófica, expresión en sí misma neutra, queda en pie, legítimamente,
como el sector de la ontología que toma a su cargo la auto-reflexión
sobre el hombre, sin excluir de antemano el punto de vista para el
cual éste no tiene modo de reconocerse trascendente al orden tempoespacial de los otros entes reales. Es decir, naturales.
Arturo Ardao.

�i 1

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3677">
                <text>¿Por qué la antropología filosófica?</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3678">
                <text>ARDAO, Arturo </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3679">
                <text> Ardao, Arturo 1912-2003.:&#13;
¿Por qué la antropología filosófica? /Arturo Ardao..&#13;
   Montevideo : Facultad de Humanidades y Ciencias, 1963..&#13;
  12 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3680">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3681">
                <text>1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3682">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3683">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3684">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="466">
        <name>ANTROPOLOGÍA</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="334" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="567">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8d87bc7912eecfe037f4c161301d633e.PDF</src>
        <authentication>eac9846d64fc79cefa0a75d093d1c472</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3668">
                    <text>SVDN3D a S3avaiNvwnH 3a avnnDVd
vonsnd3^ v^ sa

í¿ IZí
) •

BUWPOQ

i". / ¡ í

i'

"••*"',i.soiN3wnooq a soiX3i aa NoiovoinAia

8SVDi^OlSIH S3NOIDVOI1S3ANI 3Q OlfllllSNI

�327.73 DOC
La doctrina Monroe : selección

&gt;FMCE/124951&lt;

LA DOCTRINA MONROE
Selección Documental

�\

�INTRODUCCIÓN

La "doctrina Monroe", esto es, los parágrafos 7, 48 y 49 del Mensaje anual que
el Presidente James Monroe envió al Congreso de los Estados Unidos de América el
2 de diciembre de 1823 es uno de los temas que, proporcionalmente a su dimensión
documental, ha dado origen a una más amplia bibliografía. Esa bibliografía, que co
rresponde en su mayor parte a la época de expansión imperialista de los Estados
Unidos, es decir que se produjo casi íntegramente durante el siglo XX, ya con signo
apologético, ya con carácter de denuncia, ha contribuido a ampliar el panorama de
los documentos fundamentales que es preciso considerar para valorar la "Doctrina
Monroe" como instrumento ideológico de la acción económica y política de los Estados
Unidos.
Los estudios realizados han destacado el papel preponderante que jugó la pro
puesta de George Ganning, Ministro inglés, quien propuso a Richard Rush, embajador
de los Estados Unidos en Gran Bretaña, realizar una declaración conjunta para opo
nerse al posible intervencionismo de la Santa Alianza en América del Sur, invitación
que el segundo estuvo a punto de aceptar, en una última instancia, desprovisto de
instrucciones de su gobierno y angustiado por el avance arrollador del ejército francés
que estaba interviniendo en España. Sobre este aspecto se incluyen los documentos
Nos. 1, 2 y 3.
La importancia que tenía la tradicional política de aislamiento recomendada
por Washington en su Carta de despedida y fundada en las condiciones geográficas,
económicas y políticas de 1796 y también los intereses políticos, económicos y estra
tégicos de los Estados Unidos que orientaban la acción de su gobierno en 1823 y que
en parte se oponían a la anterior y tradicional política, pueden verse en la respuesta
de Thomas Jefferson a la consulta de Monroe, que lleva el N^ 4.
En sentido coincidente con lo anterior, se incorporaron dos fragmentos de John
Quincy Adams y del mismo James Monroe que subrayan la importancia que ya tenía
Cuba para los Estados Unidos (Nos. 5 y 6).
El carácter circunstancial del contenido del Mensaje —en lugar de la "Doctrina"
posteriormente encontrada en él; su dependencia estrecha de los intereses nacionales
de los Estados Unidos —en lugar de la adhesión rigurosa a "principios"; y, por úl
timo, las profundas vacilaciones habidas antes de desechar la invitación británica,
pueden apreciarse en la selección de las Memorias de John Quincy Adams que
llevan el N? 7.
El Mensaje, que consta de 50 parágrafos, es reproducido a través de su intro
ducción y los conocidos parágrafos 7, 48 y 49 (Documento N"? 8).
Por último, esta selección documental incluye un fragmento del Memorándum
Polignac, la declaración conjunta anglo-francesa que ponía punto final al temor de
un intervencionismo europeo en Latinoamérica, y que fue más decisivo para conso
lidar la independencia de ésta que el Mensaje de Monroe que tendría luego tanta

�significación. Aunque el Memorándum Polignac es de 9 de octubre de 1823 se in
cluye a posteriori porque no fue conocido por los gobernantes norteamericanos que
intervinieron en la elaboración del Mensaje del 2 de diciembre hasta mucho tiempo
después de publicado este último.
Como apéndice se agrega una cronología de sucesos políticos que precedieron
al Mensaje, advirtiendo que el enfoque total de este auxiliar documental carece de
referencias adecuadas a aspectos económicos —menos elaborados— y que condiciona
ron, en parte, el planteo estratégico y nacionalista de los Estados Unidos.
Cabe consignar que la traducción de los documentos Nos. 2, 3 y 9 ha sido rea
lizada por la Srta. Rossanna Di Segni, los Nos. 7 y 8 transcriptos de C. Pereyra, El
mito de Monroe y los restantes traducidos por quien ha preparado esta selección.

ROQUE FARAONE
Profesor (interino) de Historia Americana I
Montevideo, octubre de 1966.

�(Despacho N? 323 de Richard Rush a John Quincy Adams, de 19 de agosto de 1823,
donde se da cuenta de su reciente entrevista con George Canning.)

Señor:
Cuando mi entrevista del sábado con el Sr, Canning estaba por terminar, le
pregunté de modo incidental si, no obstante las últimas noticias recibidas de España,
era posible aún esperar que los españoles salieran con éxito de sus dificultades. Hice
alusión a la defección de Baltastercs, en Andalucía, un acontecimiento que parece
amenazar más a la causa Constitucional. Su respuesta fue general, exponiendo nada
más que su opinión acerca de las crecientes dificultades y peligros ^ue, indudable
mente, este acontecimiento acarrearía a la causa española.
Prosiguiendo el tema de los asuntos españoles, destaqué que en el caso de que
Francia lograra sus prepósitos eu España, queda por lo menos el consuelo de que
Gran Bretaña no le permitiría ir ,más lejos y poner sus manos sobre las colonias
españolas, haciéndolas caer también bajo su yugo. Acerca de esto yo tenía en mente
las ideas expresadas sobre este asunto en la nota del Sr. Canning al embajador bri
tánico en París del 31 de marzo, durante las negociaciones que precedieron a la in
vasión de España. Se recordará que el gobierno británico decía en. esta nota que el
tiempo y el curso de los acontecimientos parecían haber decidido sustancialmente el
problema de la separación de las colonias de la madre patria, aunque su reconoci
miento formal como estados independientes por Gran Bretaña podía ser acelerado
o demorado por circunstancias externas, así como por condiciones internas de los
mismos nuevos estados; y que su Majestad británica así*como proclamaba no tener
ninguna intención de apropiarse de la menor porción de las antiguas posesiones es
pañolas en América, también estaba satisfecha de que ningún intento sería hecho
por Francia para poner a ninguna de ellas bajo su dominio, ya fuera por conquista
o por cesión de España.
De acuerdo^ con esto debemos entender, en términos suficientemente claros, que
Gran Bretaña no permanecería pasiva en caso de una tentativa semejante de Francia,
y el Sr. Canning, al haberme referido a esta nota, me preguntó qué pensaba acerca
de lo que diría mi gobierno sobre ir de la mano en esto, con el mismo propósito;
agregando que no sería necesario ningún acuerdo de actuar en común los dos países,
sino que el simple hecho de conocerse que sostenemos los mismos propósitos, produ
ciría, por su efecto moral, el derrumbe de las intenciones de Francia, suponiendo que
ella las tenga. Esta creencia se funda, dijo, en el amplio poder marítimo que Gran
Bretaña y los Estados Unidos comparten, y la consiguiente influencia que el cono
cimiento de que sostienen una común opinión sobre un asunto que envuelve tan
amplios intereses marítimos, presentes y futuros, no podrá menos que ejercer en
el resto del mundo.
Contesté que no estaba en' condiciones de decir de qué modo vería mi gobierno
tal sugestión, pero que la comunicaría del mismo modo informal en que me había
sido formulada.

(de Writings of James Monroo, edil, by S. Murray
Hamilton, New York, 1902, t. VI, pág. 361 y sgts.)

�2 (Nota "privada y confidencial" de George Canning a Richard Rush, de 20 de
agosto de 1823 en la que formaliza el sondeo anterior.)

Muy señor mío:
Antes de dejar la ciudad deseo llevar ante usted en forma más precisa, aunque
confidencial y oficiosa, la cuestión sobre la cual discutimos brevemente la última
vez que tuve el placer de verle. ¿No ha llegado el momento en que nuestros gobier
nos podrían alcanzar un entendimiento mutuo con referencia a las colonias hispano
americanas? Y si podemos llegar a un entendimiento, ¿no sería conveniente para nos
otros y beneficioso para todo el mundo, que sus principios estuvieran claramente
establecidos y llanamente manifestados? Entre nosotros no hay disimulo.
1.Entendemos que no hay esperanza de recuperación de las colonias por
parte de España.
2.Entendemos que la cuestión de su reconocimiento, como estados indepen
dientes, es sólo una cuestión de tiempo y de circunstancia.
3.No estamos, sin embargo, inclinados en modo alguno a poner ningún im
pedimento en la vía de un arreglo entre ellas y la madre patria por medio de
una negociación amistosa.
4.No aspiramos a poseer ninguna porción de ellas.
5.No podríamos ver con indiferencia la transferencia de cualquier porción
de ellas a cualquier otra potencia.
Si estas opiniones y sentimientos son, como creo firmemente, comunes a vues
tro gobierno y al nuestro, ¿por qué deberíamos vacilar en confiarlos mutuamente el
uno al otro, y en declararlos a los ojos del mundo?
Si hubiera alguna potencia europea que acaricia otros proyectos, que mira
a una empresa de fuerza para reducir las colonias al so juzgamiento, por cuenta y
en nombre de España, o que medita la adquisición de cualquier parte de ellas para
sí misma, por cesión o conquista, tal declaración de parte de vuestro gobierno y el
nuestro sería la manera más efectiva y al mismo tiempo menos ofensiva de indicar
nuestra común desaprobación a dichos proyectos. Ella pondría fin al mismo tiempo a
todos los recelos de España con respecto a las colonias que le quedan, y a la agita
ción que domina en esas colonias, agitación que sería un acto de humanidad aquietar,
estando determinados (como lo estamos) a no sacar provecho fomentándola.
¿Entiende Ud. que, bajo el poder que ha recibido recientemente, está Ud. au
torizado para entrar en negociaciones y a firma^ alguna convención sobre este
asunto? ¿Entiende Ud. que si eso no estuviera dentro de su competencia, que podría
intercambiar conmigo notas ministeriales sobre ello?
Nada sería más satisfactorio para mí que unirme a Ud. en una tarea de este
tipo, y estoy convencido de que rara vez en la historia del mundo se ha presentado
una oportunidad donde un esfuerzo tan pequeño de parte de dos Gobiernos amigos
puede producir un bien tan inequívoco, y evitar calamidades tan vastas.
Estaré ausente de Londres tres semanas como máximo, pero nunca estaré tan
alejado que no pueda recibir y contestar cualquier comunicación en un término de
tres o cuatro días.
(de The evolution of our Laiin-American policy. A documenfary record,
de J. W. Gantenbein, N. Y., Columbia Univ. Press, 1950, págs. 310-311.)

�3 (Respuesta de Richard Rush a George Canning, de 23 de agosto de 1823.)

Muy señor mío:
Su nota confidencial y oficiosa del 20 del corriente me llegó ayer, y ha mere
cido toda la reflexión debida al interés de su tema y al espíritu amistoso de con
fianza sobre el cual se funda.
El Gobierno de los Estados Unidos, habiendo reconocido, en la manera más
formal, la independencia de las provincias españolas de América, no desea nada más
ansiosamente que ver esa independencia mantenida con estabilidad y bajo auspicios
que puedan prometer prosperidad y felicidad a los nuevos estados, así como benefi
cios al resto del mundo. Como medio para llegar a estos grandes fines mi Gobierno
na deseado siempre, y desea todavía, verlos recibidos dentro de la familia de na
ciones por las potencias de Europa, y especialmente, puedo agregar yo, por Gran
Bretaña.
Mi gobierno cree también sinceramente que ha llegado la época en la que los
intereses de humanidad y justicia, así como los demás intereses, se verían esencial
mente ayudados por el reconocimiento general de estos estados.
Haciendo estas observaciones, creo que puedo decir confiadamente que los
sentimientos expuestos en vuestra nota son en todo acordes con los que animan a
mi gobierno: Él entiende que la recuperación de las colonias por parte de España es
imposible. No pondría impedimento alguno en el camino de un arreglo entre ellas
y la madre patria, por medio de una negociación amistosa, suponiendo que un arre
glo de esta naturaleza fuera posible. Nc aspira a poseer ninguna porción de esas co
munidades, para o por cuenta de los Estados Unidos. Miraría como altamente in
justo y causante de desastrosas consecuencias cualquier intento de parte de alguna
potencia europea de tomar posesión de ellas por conquista, por cesión o bajo cual
quier pretexto que sea.
Pero de qué manera puede mi gobierno creer conveniente manifestar estos
principios y sentimientos, o expresar su desaprobación a proyectos tales como el
último enunciado, son puntos que no están previstos por ninguna de mis instruccio
nes, o por el poder que he recibido recientemente; e implica, debo agregar, consi
deraciones demasiado delicadas para que yo pueda actuar sobre ellas de antemano.
Será para mí un placer particular ser el órgano que lleve rápidamente las opi
niones y puntos de vista de que Ud. me hace depositario a la atención del Presidente,
y estoy completamente seguro de que él apreciará plenamente su interés intrínseco,
y no menos los sentimientos francos y amistosos hacia los Estados Unidos con los
cuales han sido pensados y comunicados a mí por parte de Ud. No creo tampoco
excederme al anticipar que la satisfacción particular del Presidente derivará tam
bién de la indicación que Ud. no ha dudado en proporcionarme, referente a la justa
y liberal determinación del gobierno de Su Majestad con relación a las colonias
que aún quedan en poder de España. Retribuyendo plenamente la cordialidad perso
nal que vuestra nota también trasunta, y rogándole aceptar la manifestación de mi
gran respeto, tengo, [etc.].
(de The evolution of our Laiin-American Policy. A Documealary record,
de J. W. Gantenbein, N. Y., Columbia Univ. Press, 1950, págs. 311-12.)

�4 (Respuesta de Thomas Jefferson a James Monroe de 24 de octubre de 1823.)

Monticello, 24 de octubre de 1823"
Señor mío:
La cuestión planteada por las cartas que me ha enviado V.S., es la más im
portante que se haya ofrecido a mi consideración después de la relacionada con la
Independencia. Ésta nos hizo nación; aquélla nos da la brújula y nos señala la ruta
que debemos seguir por el océano de tiempo que se abre a nuestra vista. Y no podría
mos embarcarnos para este viaje en condiciones más propicias. Nuestra máxima
fundamental, y la primera de todas, debiera ser no complicarnos en las discordias
de Europa; la segunda, no permitir que Europa se mezcle en asuntos cisamericanos.
América, tanto la del Norte como la del Sur, posee un conjunto de intereses distin
tos de los europeos y enteramente peculiares. Debería, por consiguiente, adoptar un
sistema separado, propio, diferente del de Europa. Mientras ésta trabaja para ser
asiento del despotismo, nuestros esfuerzos, indudablemente, debieran tender a hacer
de nuestro hemisferio el domicilio de la libertad.
Una nación, más que ninguna otra, podría perturbarnos en esta empresa; pero
hoy nos ofrece dirigirnos, ayudarnos y acompañarnos en ella. Accediendo a su pro
puesta, la desprendemos del bando enemigo, traemos su peso al platillo del gobierno
libre, y de una sola vez emancipamos un continente que de otro modo permanecería
largo tiempo presa de dudas y dificultades. La Gran Bretaña es, entre todas las
naciones de la tierra, la que más puede dañarnos, y con ella de nuestra parte no
nos infundirá temor el mundo entero. Por lo mismo, debemos cultivar asiduamente
una amistad cordial con ella, y nada podría conducirnos de un modo más inmediato
a estrechar nuestros vínculos de afecto que ver otra vez a la una luchando por la
misma causa al lado de la otra. Y esto no quiere decir que yo comprara ni su amistad
al precio de tomar parte en sus guerras.
Pero aquélla a que la presente propuesta nos conduciría, dado que tal fuera
la consecuencia, no sería una guerra suya, sino nuestra. Su objeto es introducir y
establecer el sistema americano, que consiste en apartar de nuestra tierra a todas
las potencias extranjeras, y en no permitir que las de Europa se mezclen en los ne
gocios de nuestras naciones. La guerra tendría por objeto mantener nuestros prin
cipios y no el de abandonarlos. Si para facilitar esto es dable hacer una división en
el conjunto de las potencias europeas, y poner de nuestro lado la fracción más fuerte,
seguramente deberíamos hacerlo. Yo estcy resueltamente de parte del Sr. Canning
al opinar que con ello impediremos la guerra en vez de provocarla. Con la Gran
Bretaña retirada del platillo de la balanza en que se hallan las otras potencias, y
puesta en el de nuestros dos continentes, toda la Europa, combinada, no emprende
ría esa guerra, porque, ¿cómo atacaría a sus dos enemigos sin flotas superiores? No
debe desdeñarse tampoco la ocasión de expresar nuestra protesta contra las atroces
violaciones del derecho internacional por la intervención de una en los asuntos do
mésticos de otra, violaciones iniciadas tan criminalmente por Bonaparte y conti
nuadas hoy por la igualmente criminal alianza que se llama Santa a sí misma.
Pero tenemos que preguntarnos primeramente si deseamos adquirir, para nues
tra Confederación, alguna o algunas de las provincias españolas. Confieso ingenua
mente que siempre he considerado a Cuba como la adición más interesante que pu
diera hacerse a nuestro sistema de Estados. El dominio que esta isla, junto con la
punta de la Florida, nos daría sobre el Golfo de México y los países e istmos que lo
limitan, lo mismo que sobre todas las aguas que en él desembocan, llenaría la medida
de nuestro bienestar. Sin embargo, convencido como estoy de que esto nunca podría
obtenerse, ni aún con el consentimiento de Cuba, sino a costa de una guerra, y
convencido cerno lo estoy también, de que la independencia de la isla, que es nues
tro interés en segundo lugar, y especialmentee su independencia de la Gran Bretaña,
es imposible sin guerra, no tengo la menor vacilación en abandonar el primer deseo
a futuras contingencias y aceptar la independencia de Cuba con paz y la amistad de

�tiendo que no pretendemos la adquisición de ninguna de estas posesiones, y que
no nos interpondremos en el camino de cualquier arreglo amistoso que hicieran con
la madre patria; pero que nos opondremos con todos nuestros recursos a la in
tervención de una potencia extraña, ya como auxiliar, ya como estipendiaría, o bajo
cualquiera forma o pretexto, y especialmente a la trasmisión de esas posesiones a
otras potencias, por conquista, cesión o adauisición de cualquier género. Consideraría,
pues recomendable que el Ejecutivo estimulara al gobierno británico para que per
severe en las disposiciones que traducen estas cartas, asegurando que le prestará
su concurso dentro de las facultades que tiene, y que como esto puede llevar a una
guerra, cuya declaración incumbe al Congreso, el caso se presentará a éste para que
lo considere en su próxima reunión y bajo el aspecto razonable que el mismo go
bierno le atribuye.
(de El mito de Monroe. de C. Pereyra, Madrid, 1931, pág. 231.)

�S (Fragmento del despacho de John Quincy Adaxns al ministro norteamericano ante
el gobierno de España, de 22 de abril de 1823.)

Son tales, verdaderamente, les intereses de esa Isla [Cuba] y de este País, tales
los vínculos geográficos, comerciales, morales y políticos formados por la naturaleza,
desarrollándose en el curso del tiempo y ya alcanzando la madurez, que mirando ha
cia el futuro, en el probable curso de los acontecimientos del corto período de un
medio siglo, es casi imposible resistirse a la convicción de que la anexión de Cuba
a nuestra República federal será indispensable para la continuidad y la integridad
de la propia Unión. Es obvio, sin embargo, que no estamos aún preparados para este
acontecimiento. Numerosas y formidables objeciones se presentan a primera vista
ante la extensión de nuestros dominios territoriales más allá del mar. Deben ven
cerse muchos obstáculos internos y externos a los sistemas políticos vigentes antes
de que ese resultado pueda ser alcanzado y mantenido. Pero existen leyes de gravi
tación tanto en política como en física; y si una manzana arrancada del árbol por
la tormenta no puede sino caer a la tierra, Cuba separada violentamente de su in
cluso antinatural unión con España, e incapaz de propio sostenimiento, sólo puede
gravitar hacia la Unión norteamericana, la cual, por las mismas leyes de la naturaleza
no puede arrancarla de su rama.

(de Wrilings of James Monroe. editado por S.
Murray Hamilton, N.Y., 1902, t. VI, pág. 353.)

6 (Fragmento de una carta de James Monroe a Thomas Jefferson, de 2 de junio de 1823.)

Ellos [los dirigentes cubanos] piensan que no pueden mantener la independencía por sí mismos, aún en el caso de que los países extranjeros no los molestaran,
pues, separados de España, temen que la superioridad de la población negra hiciera
que ésta asumiera el gobierno. Les aconsejamos inclinarse por el momento por Es
paña, y en realidad durante todo el tiempo que pudieran; resistir por la fuerza toda
tentativa de Inglaterra de tomar posesión de la Isla y les advertimos, en caso de
que se hiciera una tentativa semejante y que ellos hicieran conocer su preferencia
por nosotros, que el asunto seria llevado ante el Congreso, quien decidiría, con la
visión completa de la situación del momento, la posición que debería tomar los Es
tados Unidos y que hay motivos suficientes para pensar que sería favorable a sus
deseos. Este consejo les fue dado a través de distintos órganos en los que ellos con
fían. Siempre he estado de acuerdo con usted en que no debe asignársele demasiada
importancia a esa Isla y que debemos, de ser posible, incorporarla a la Unión apro
vechando el momento más oportuno para hacerlo y con la esperanza- de que llegue
de tal modo que pueda hacerse sin ruptura con España o cualquiera otra potencia.
Considero Cabo Florida y Cuba como formando la boca del Misisipi;
(de Writings of James Monroe editado por S. Murray Hamilton,
N.Y., 1902, t. VI, pág. 312-3).

�7 (Fragmento de * Memoirs" de J. Q. Adams.)
WASHINGTON^ 7 de noviembre. — Reunión del gabinete en la casa del presi
dente, desde la una y media hasta las cuatro. Asistieron Mr. Calhoum, secretario de
Guerra y Mr. Southard, secretario de Marina. La materia tratada fue la de las
proposiciones c^nfidenciales hechas por el secretario de Estado británico, George
Canning, a R. Rush, y la correspondencia que ha habido entre ellos acerca de los
proyectos de la Santa Alianza en la América del Sur. Se habló mucho, sin llegar a
una resoluc^ón concreta. El objeto de Canning parece haber sidoi obtener algún
compromiso público del gobierno de los Estados Unidos, ostensiblemente contra la
violenta intervención de la Santa Alianza en los negocios de España con la América
del Sur; pero en la realidad, o más bien el punto concreto de las miras de Inglaterra,
va contra la adquisición que pudieran hacer los Estados Unidos de alguna parte
de las posesiones hispanoamericanas.
Mr. Calhoum se inclinó al otorgamiento de poderes discrecionales para que
Mr. Rush tome parte en una declaración contra los Santos Aliados, aún con el com
promiso de no adueñarnos de Cuba o de la provincia de Tejas, porque siendo el po
der de la Gran Bretaña mayor que el nuestro para apropiarse de esos territor^os,
tendríamos la ventaja de que ella se obligase por la misma declaración que nos
otros hiciésemos.,..^•"
Yo pensé que co había paralelismo. Nosotros no tenemos la intención de apo
derarnos de Tejas o de Cuba. Pero los habitantes de cualquiera de las dos, pueden
ejercitar sus derechos primordiales y solicitar la unión con nosotros. Es seguro que
no harán esto con respecto a la Gran Bretaña. Por lo tanto, si nos unimos a ella
en su propuesta declaración, le damos una garantía sólida, y acaso inconveniente,
contra nosotros mismos, sin obtener nada en cambio. Dejando por ahora toda consi
deración acerca de la conveniencia que tenga la anexión de Tejas o la de Cuba a
nuestra Unión, quedaríamos libres para obrar según las emergencias que se presenta
sen, en vez de atarnos a un principio que fuera más tarde un obstáculo para nosotros.
Mr. Southard se inclinó mucho a la misma opinión.
El presidente se mostró contrario a cualquier línea de conducta que pareciese
de subordinación respecto de la Gran Bretaña, y sugirió la idea de enviar un enviado
especial para que proteste contra la intervención de la Santa Alianza.
Yo observé que deberíamos considerar separadamente si en el supuesto de
una invitación asistiríamos a un congreso de los aliados para este asunto.
Mr. Calhoum era de opinión de que en ningún caso asistiéramos.
El presidente, refiriéndose a las instrucciones dadas antes del Congreso de
Aquisgrán, declarando que en el supuesto de una invitación asistiríamos a una reu
nión en la que se trataran cuestiones que no fuesen las de la independencia plena,
dijo que esa misma limitación podría adoptarse ahora.
Yo observé que entonces no habíamos reconocido la independencia. Hubiéra
mos querido reconocerla en concierto con los aliados europeos, y, por lo tanto, hu
biéramos acudido gustosos a una reunión convocada con tal objeto. Pero hoy no
existe ese mot:vc. Hemos reconocido a los Estados. Tenemos la seguridad de que los
aliados no se reunirían con tal objeto. No habría, pues, razón ni conveniencia para
la misma limitación. Nuestra negativa para asistir sería menos explícita, y sin reservas.
El presidente asintió con presteza.
Observé que las comunicaciones recibidas últimamente del ministro ruso, ba
rón Tuyll, daban, según mi manera de ver, una oportunidad muy adecuada y con
veniente para que fijemos nuestra posición contra la Santa Alianza, y a la vez para
declinar la insinuación de la Gran Bretaña. Sería más franco y más digno a la vez
confesar nuestros prncipios explícitamente a Rusia y a Francia, que presentarnos
como una lancha remolcada por el navio británico.
Todos aprobaron esta idea, y se leyó-mi proyecto de respuesta a la nota del
barón Tuyll, que anuncia la determinación adoptada por el emperador de no recibir
ministro alguno sudamericano.
•-9

�13 de noviembre. — Durante la mañana me ocupé en hacer un proyecto de
minutas para el Mensaje del presidente sobre las materias relativas al Departamento
de Estado. Llevé a la casa del presidente mi proyecto de minutas y las copias de las
instrucciones enviadas a Richard Rush en el transcurso del último verano. Di lectura
a los papeles y los dejé en poder del presidente. Le encontré lleno de incertidumbre
acerca de la respuesta que se daría a las proposiciones de Canning, y alarmado, más
de lo que yo hubiera concebido como posible, por el miedo de que la Santa Alianza
restituya inmediatamente toda la América del Sur a España. Calhoum estimula el
pánico, y la noticia de la rendición de Cádiz a los franceses ha afectado de tal modo
al presidente, que parecía desesperar enteramente de la causa de Sudamérica. En
algunos días se recuperará; pero nunca he visto en él más indecisión. Discutimos las
proposiciones de Canning, y le dije que si resolvía aceptar o declinar esas proposicio
nes yo redactaría un proyecto de respuesta adaptable a cada una de estas dec sienes,
para su consideración. Me dijo que mañana hablaría más acerca de esto.
15 de noviembre. — Recibí una esquela de Mr. D. Brent, en la que decía que el
presidente solicitaba mi presencia en el despacho a mediodía. Acudí y le encontré
allí. Me pidió la correspondencia relativa a nuestro trato con las colonias británicas
de América, para la referencia que piensa hacer de esta materia en su mensaje, lo
que creo que debe ser en términos generales. Me mostró también dos cartas que ha
bía recibido: una de Mr. Jefferson, fechada el 23 de octubre, y otra de Mr. Madison
que es JL^'_^f^_del mismo mes. Los dos opinan sobre las proposiciones de Mr. Canning.
El presidente les había enviado las dos notas de Richard Rush, fechadas el 23^ de
agosto, y les incluyó la correspondencia cambiada entre Rush y Canning, para que
le diesen su opinión sobre las proposiciones. Mr. Jefferson las juzga como lo más
importante que ha acontecido desde nuestra^ Revolución. Está porque se acceda a las
proposiciones, cen la mira de comprometer a la Gran Bretaña contra los Santos
Aliados, aún cuando piensa que la isla de Cuba sería una adquisición valiosa e im
portante para nuestra Unión. Las opiniones de Mr. Madison tienen un acento menos
decisivo, y estima, como ye, que este movimiento de la Gran Bretaña se debe más a
sus intereses que a un principio de libertad para todos.
A la una fui al consejo reunido en la casa del presidente. Leyó un billete de
Mr. Crawford en el que dice que no se siente bien para asistir, pero que espera
salir el lunes. Estaban allí Mr. Calhoum y Mr. Southard; Mr. Wirt, ausente en Baltimore. Volvió a tocarse el punto de las proposiciones de Mr. Canning, y no tardé
en conocer las causas del desaliento que siente el presidente con relación a los asun
tos sudamericanos. Calhoum ha perdido completamente el seso por la entrega de
Cádiz, y dice que los Santos Aliados, con diez mil hombres, restaurarán la domina
ción española en todo Méjico y en toda la América del Sur.
No niego que pueden producir una impresión temporal de tres, cuatro o cinco
ahos, pero creo menos factible la restauración del dominio español sobre el conti
nente americano por obra de les Santos Aliados que la desaparición del Chimborazo bajo las aguas del Océano. Añadí que si efectivamente los sudamericanos se ha
llaran en condiciones de ser sometidos con tanta facilidad, ésta sería una razón po
derosa para que nos cuidáramos de vernos envueltos en la misma suerte. Yo estimo
esto como una de las tantas extravagancias de Calhoum. Piensa que debemos com
prometernos en una guerra para impedir lo que, si su opinión es fundada, tenemos
la más completa impotencia para prevenir. Quiere que pongamos nuestras vidas y
fortunas a bordo de una embarcación que, según su propia declaración, ha sido
abandonada hasta por las ratas. Calhoum insiste en su idea de que se den poderes
discrecionales a nuestro ministro para que acepte la invitación de Canning sólo en
caso necesario y no de otro modo. Después de porfiada discusión, yo dije que toda
la cuestión de la respuesta a las proposiciones de Canning debería resolverse por la
prueba del derecho o de la sinrazón. Considerando a los sudamericanos como nacio
nes independientes, sólo ellos, y no otra nación, tienen derecho de disponer de su
condición. Nosotros no tenemos derecho para disponer de ellos, ya sea que obremos
aisladamente, ya unidos a otras naciones. Ni esas otras naciones tienen derecho para
10

�•opi}jed jbuioí ap sa^uB o^anse \b opoj OAanu ap ajapisuoa a^uapisajd \3 anb ap oasap
la asaidxa pB^jaqyx buisiui bx uo^ -umomBO jh aod opeqoJdB anj&lt; o^sa opoj,
•oj^siuiui un ap ojAua \b BJBd soiJBsaaau sopuoj sox asB^oA
anb axo-puBDipur 'osajguoa \e uoiaBpuauíoaaj Bun A 'a^uaipuadapui uqiOBU ouiod sog
-aijg sox ap o^uaiunaouoaaj oyiduiB un eiua^uoa uaiquiBj, 'BiauBjg ap Xaj X9P uois
-ajuoo e^jaiqe ungas 'opBSBq Bjqsq as Bjsa anb ua soidiauíjd sox ap A Biauejg jod
BUBds^ ap upisBAUT Btuijx^ BX ap eoiaae upiaBqojdaj a^u^zund s^ui bx ap souiuija^
ua opuBxqsq 'lEgn^Jo^ A BUBdsg ap soxuaiunaa;uoae sox B BJPnIV 'sauoiOBTJBA se^aata
uoa oaad 'sa^uB SBtp soaod op^p BjqBq ai oA anb jopBjjoq xa uoa opaanoB ap a^uaui
-IBdiouiad oxopuatDBq 'sojatuBj^xa so^unsB sox 9P ^exqBq b sandsap Bipaaoj^ "Bqaaax
-sa sbíu uoiun bi A Bigjaua bsojo^ta sbui ns UBiJBpuBuiap o^uojd axuauíaxqBqojd anb
'sojgixad saxqBpiuuoj A sa^uauíuiui ub^ JOd opBZBuatue ^xsa s^Bd a^sa anb eqesa^dxg
•pnxainbut 3abj3 ap A pBptuuiaxos Bpunjojd ap ouox un U9 ^pBpBpaj Bq^xsa uotoonp
-oa^ui ns *9iCax sox sou ''at^sue^^ ns BJtBd op^jBdajd BiqBq anb sajopsaioq sox
-o^ 'sandsap ^ *Bapi B^sa oqoadB a^uapisaad xa sa^uaux^üoa so^sa ap BjaxnbxBno
Bun pBxunxoA ns b Bzjanj bx aod jBgn^Cqns ap o ouEauauíB oíaajsiiuaq x9 ^a soidputjd
sns ap uoisnjip ap Bsaaduia Bpo^ ap uaiquiB^ uBjpu.a^sqs as ssadojna SBiouaxod sbx
anb ap Bzusaadsa A uptoBxaadxa Bj^sanu JBJBxaap 'Bdojna 9P soaxxjxo^ so^unsB sox U9
uotauaAja^ui spo^ A szaanj bx Jod soxJBgBdojd ap upiaua^m Bpo^ opuBgau :ouaatq
-og oj^sanu Bpunj as anb ua soxxanP^ jbuijtjb A 'sauoioBoxunuioo s^sa ua sopesajdxa
soidiouiíd sox 9P oxu^tu^í^u^stP oj^anu ajqos 'nxiJídsa ns ua BpBuiuuaxap A auurj
oaad 'ouo^ x9 U9 ^TaoxBTXxouoa A BpBjapoui 'upiaBjBxoap Bun jaa^q ap x9 sa oSua; anb
o^ispdojd xa "soubui siui ua osnd a;uaiua^uaxaaj anb 'saxouBdsa so^unsB sox 9Jqos b^ou
Bun ap o^OBj^xa x9 u^ SEp^^sajiuBUi sauoiatsodsip A soxuaiun^uas sox b A a^uauíaiuaia
-ai x? Jod s^qaaq sax^q^aA sauotoBoiunuioa sbx b BjaiJajaj as "pEpiun^JOdo Baauíijd
bx ua a^uaurxBqjaA BijBsajdxa ax BiouBXsns B^na A 'xx^nx uoiBq \^ ajuauíxBiDuapijuoa
BpBgaj^ua as anb umpueiouiajuj un jBjBdajd ap oasap iui ouisiuiisb auopuaj/^^
• • -uaiquiB^ uinoqx^o A 'sauoiaaf
-qo sbsojo3ta asndo o^a y 'PBPT^^nB 9P upioBan^saj un Bis^q o sojoabj saxBioadsa
EjjiqToaj BUBdsg xBn9 X9 a^UBipaui oxgajjB un souiBtjB^aCqo ou anb ji^iiupE BjoajBd
anb 'uotDEOTjrpoui Bun oxsandojd BjqBq a^uapisajd xa "BpiaaJOABj s^ui uoioeu bx ap
XaAtu xB souBDijauíBpns sox J0(^ sopBXBJ^ Jas SDUiBiiTpad 'axqBSiuiB upiDETOogau bx ap
bja bx -rod SBiuoxoa SBngj^uB sns A BUBdsg aj^ua asaiaiq as anb oxSaJ^B un BJBd ou
-n3xB o^uaurtpaduii souiBppuod ou opuBna un^ anb saa opBSaadxa og "BqBXisaaau ^s
ou iui BJBd anb 'asujj Bun ap Bajaos uoisnasip b3jbx Bun souitAnx "equ^uasaid oA anb
BuuojaJ ap SBUiJojaj sbx ^ a^uapisajd \^ jod SB^andojd sbuijo jaj sbx uo 'guiutieo
ap sauoxaisodojd sbx ap B^andsaj ua qsn^ 'H B B^U ap axoa^ojd xa ?A.axg "oauía sbx,
B;ssq B^unt bx oanQ 'Bun bx b BjBnpa^a as "axauíqBg x9P sojquiarui sox ap uptunaj
aun b bxstsb anb BJBd a^uaptsajd xap Bxanbsa Bun tqioaa — "eiquiaiAou ap \z
•BiauB^Joduii ap Bpipaui jatnbxBna oujaxqog ns uoa asB^xnsuoo sbj^o sbx s^po^ ua
a:-b opuaiJinbaj A 'uBiJBaijTaadsa as anb SBiauaguixuoa ua JBjqo BjBd bpbxbuos uoidbz
uoo 'oxtoixdxa jap^jBO jaua; uaqap sauoiaonj^sui sbx 9n^ a^uapisajd xB aflP
B otJBJXuoo axuauíBJaxua ^os O^ "qsny; ap A saxgui ouaaxqog x^P otaTnF B opua
'a^uauíuiui oj^jxad ap osua un ua oaiuBxijq oujaxqog x9 uoa a^uauíB^unC ajqo
anb BJBd qsnH B saxBuoiaajasxp sape^xnaej' ajqos uinoqxBO ap Bapi bx opE^dop^ BtqEH
x9 sunaj as bucubui anb oaiput a 'uotan;i^sns bx asBpBpaj anb ua outa
-o^sondojd BtqBq X? anb ojBjjBd xap uqtanxixsns ouioa JBaipui Bqeasap anb ox ap
bx ip ax A 'oxaa^ojd iui ap sotquiBa sox 9P soungxB b sauoiaafqo srui asndxg
•oqaBdsap iui b outa sandsaa 'oxxBqsa B opuBasBd 'Bjanj BqB^sa A 'bsbo ns b ing 'sbjio
asBjapt'suoa axuapisajd x9 9n^ astnb ojad íuoxaafqo uauai^ ou sauotaBj
9P ssungxv 'souBaijauíBpns so^unsB sox 9P Ba^a3B 3uiuubo ap sauotaisodoíd
sbx ajqos qsn^ pjBqai^ BJBd sauoiaaru^ur ap opajCojd iui b soiquiBa sapusjg ajaigns
uainb 'a^uaptsajd xap Bxanbsa Bun oqaBdsap tui ua iiqyaaH — 'aiquieíAou ap oz
"oqaip ox uoo opjanaB ap B^ou bx
oqap o^ x 'Bzusijuoa A BzanbusJj uoa gurnue^i *jh ap SB^ungajd sbx b Jiapuodsaj
bx ?JBp sou oidiau-TJd a^sg oxuaTuiixuasuoa ns tns souBaijauíBpns sox ap Jauodsrp

�ouioo isb 'oujaiqog a^sa ap soidiouyjd soi ap uoioisodxa eun asanj osad ap anb
-uibj Bjpuajua as 'qsn^j xjf^ b guiuuB^ "jim jod ssqoaq sauoioisodojd sbx b BOOAjnbaui
Bjsandsaj Bun zaA bx b A 'osru ouiaiqog x9P optqioaJ aq ajuauíBuii^iP anb sbjou sbx
sbpoj b 'BaopBixpuoa 'ogjBquia uis ^A 'Bsoijq 'auuij Bjsandsaa Bun asanj anb ap bjtui
bx SBuiaps Biuaj as •Biouagjauía Bjsa BJBd opBpuauíooaj 3q Biouajsisui bjubj uoa anb
Biuajsis x3 uoa pBpiuuojuoo Bjaxduioo ua Bxx^q as anb A ajuapisajd X3 J3-b
aui anb aCasuay^ pP ojBjj^d xb ajuauíBjoBxa asaipuodsajjoo anb bj^ubui ap op^j
Bqejsa uinpuejouiajq xa 'BqEUiijsa ox isb is JBxnoijJBd \^ ajqos x3 uoo JBSjaAuoa
ap oasap iui asssaadxa ax A Bidoo aun assSajxua ax tunpuBiouia^ IB Bjnpax asaxp
'Bpuajajuoa Bun b asB^iAUi ax oA anb íxbiotjo ou ^ xqjaA b^ou ap buijoj ua 'uAnj^
ap upjBq xB I^^ ^oc^ opBgajxua asanj 'asBDtput ajuapisaad x3 3n^ sauopBDijxpoxu sbx
uoo 'BqBAaxx anb xa ouioo uinpuBiouia^ un anb Bja ojisodojd x^
ax ou op^jsa ns ojad 'ajuaiosaxEAUoo angis piojmbjo -jh ^IM '^W
'ajauíqBS xap sojquiatuí sox b puiBn ajuapisaad x3 ^ 'pjBqjnos "^H BqBSan sojuaui
-oxu sosa ua -oipidsap as ajuauíBjBtpauiui oiad 'x^ uoa BqBjsa '3{joj^ BAan^ ap 'jnoM
XBJauaS la 'ajuapisaad ib opa opoj aAaxq 'opiSpip Bq aui anb sb^ou sb^ ouioo isb
opiuaA soiuaq oA A ^a anb ox o^ioj ap opBJBdaad BiqBq anb uoioBxa^ bx uoo ajuaui
-BjunC 'uinpuBiouia^ ajsa atuoj, *osnj ojjstuiui 'xx^11!! ap uojBq xap jqpa^ ajuauíajuaio
-ai anb sbjou sbx a-iqos sauoioBAjasqo ap opa^oad un aoiH — 'eiquiaiAou ap S^
•opBqBS X3 A
saujaiA x3 ^juasajd anb sauoiOBoipuj sbx ap njijídsa xap ojjuap a^uauíBpx^11103 SP
-BjOBpaj opis UBq anb A ojBdaj axasaauodo. apand ou anb ajjuoaua '^ns X3P Boxjauív
b A xe^njjo^ b 'BUBdsa b 'sogaijg sox B soAijBiaj sojBJjBd sns oA^\ aui a^uapisajd x3
'uixbxxeo -j]A[ opipadsap oqnq as anb ap sandsaa "oAanu ap opBjuasajdaj 'bououib
-pns b uopBxaJ uoo ^b^o 'jj/\[ ap xad^d x3 sa •Bgaijg pB^jaqrx bx ap uoaduiBO ubj x3
Bjas x? ^ 'oujaiqog xa ajqos ouis 'xa ajqos uBjBsad ou ojgxxad x3 -^ bSjbo bx 'Bjanj isb
opuBno unB A 'BjBaadsoad cu bai^eiotui ns "uoTOB^ndaj ns JBAaxa BJBd Bgaijg BsnBO bx
b BuxoojjBd 'SBiauanaasuoo sbx 9P PBpxxjqBSuodsaj bx 3ua:j ou oiuoo A 'pBpiaBxndod
bx 3P aJiB x3 na soxxxjsbo opuBjuBAax angts ut^bxpo 'ih "pBpipunjoJd Bood b oaqno
-sap sox ^ UBxd ouBjpca ajsa ap soatjoui sox oosnq 'BjBq as ojsa ap bpbu anb uaiq aj
-uauíBjoajiad aqBS ouioo A 'oioau un tu B^SBisnjua un sa ou ouioo A 'sogaiag sox B W
-sajdiua un jbjixiobj A BjpBnosa Bun JBiAua ap ojisodojd ns ua Bipisiaa "utjbxxbo ujai
ap BiuBduioo ua ^jjuooua ax A 'ajuapisaid x3P bsbo bx b ina — "aiquiatAou ep YZ
•BqBUBduiooB sax upzBjuis bx anb 'axqísod Bjanj ojsa apuop BjSBq 'osBd Bp^o b tsb soxjbj
-ngasB BJBd 'sbuijb sbx ^buioj ap sajus ouiajjxa ^jtuiix x3 Bjs^q souiBTJBJijaj sou uaiq
sbj\x "BXJBooAojd ou ojad 'BXJBjdaoB Bijas BOT^jxod BJjsanu 'Bn3-i3nb Bun soujsosnq b
bpbu uua^ap asaiAnjsa bzubtxv bXbs bx anbjod 'asjBJgox Bjaipnd ou ojsa ts "opunuí
Xa opoj uoa pbjstuib A zBd ua 'ajanj uatnb Bas 'josaons X3P soubui b as^d uotobjj
-siuiuipv bx anb ua ouioo isb 'SBAisaons sasBj sns opBzijapBjBo UBq anb sogSBJ sox B
Bpuodsajjoo utj ns anb ua ouaduia jo^Cbui x3 oguaj A '^Oixqndaa B;sa ap ojoí ap pBpa
bx ouioo BjaoajBdB ajuauíBAijoadscjjaJ anb oaj^ 'soub ap ojauínu ojjaio ap Bpiuijap
uoioBjnp uoa uqtobjistutuipb ap Biuajsis un ouioo o^unCuoo ns ua asjBjapysuoo apan^
•jaoauaj BjBd b^C Bjsa BxxanbB 'xBn^oB opoijad* ns JBUiuuaj xb Boqqnd BpiA bx ap ^sjbj
-ijaj opipxoap Eq ajuapisajd x3 TS 'ajauíqBg ap uoiunaj Bun ua jBuoiouaui Xíobj Bja
ou anb osad ap sauoioBjapisuoo BiqBq ojsa BjBd anb aCiQ -soxxa bjjuoo uoisajgB otuoo
oxJBjaJdjajuí a ojxajajd ouioo jbuioj sopBtxv sojubs sox u^pand atesuapq ns ua anb ox
opoj 3p Bgua^sqB as anb BjBd axopuBxsui 'OAanu ap axquq ax A •souBoiJauíBpns sojunsB
sox aP Bajaos qsna 'H B bjou bjjo. BjBd JopBJjoq \a ajuapisajd xb ?f3a "BpBgaxx iui
b oipídsap as ojad 'ajuapisajd x3 noo Bq^jsa uijbxxbo "jh — 'aiquiaiAou ap ^^
•ajuapuajdjcs ouioo OAanu ubj Bja ojsa Boijjxod Bjjsanu
ug •Euedsg A Bioaj^) ouioo 'soadojna a^uauíBAisnxoxa sooi^ixod so^aTqo jod A Bdoj
-na Bpoj bj^uoo sbuijb sbx B ojuaiuiBuiBxx un Bjjas afBSua^AX ajsa "ajuaiuxEnjoB soiu^zog
anb bx ouioo pBpinnbuBj; ap A buixeo Bpunjojd ubj ap opoijad un uoiobu Bjsa ap bijox
-siq bx ua opiqBq BiqBq Boun^ -oiCbj un ouioo bij^bo •p^X3Tnbui apuBJg Bun asBsnBO A
Bsajdjos Jod uoiobu bx b asBiuoj uoToonpojjuí bx 3p ouoj x3 9n^&gt; 9P Jouiaj x9 ?XS9JTubj\[

�un breve desarrollo del sistema político que ha de sostenerse en lo venidero: esen
cialmente republicano —con mantenimiento de la propia independencia y respeto de
la ajena; esencialmente pacífico—, con deliberada abstención de toda participación en
las combinaciones de la política europea; cultivador de la paz y la amistad con las
monarquías más absolutas; apreciador en alto grado y deseoso con anhelo de con
servar la del emperador Alejandro, pero declarando que después de haber recono
cido la independencia de los Estados Sudamericanos, no podríamos ser indiferentes
a cualquier tentativa de intervención armada hecha por las potencias europeas, ya
para restaurar la dominación de España en los continentes americanos, ya para in
troducir principios monárquicos en estos países, ya para transferir una porción cual
quiera de las antiguas o actuales posesiones americanas de España a otra potencia
europea. Este Memorándum fue leído, y a continuación se abrió una discusión super
ficial que duró hasta cerca de las cinco, hora en que el presidente suspendió la junta,
para reanudarla mañana a las doce. Calhoum, con muchas manifestaciones de des
confianza y duda, hechas sólo para avivar la discusión, cuestionó si sería conveniente
entregar ese Memorándum al ministro de Rusia. El Memorándum contenía un des
pliegue ostentoso de principies republicanos, y provocaba una cuestión, acaso prema
tura, con la Santa Alianza. Tal vez sería ofensivo para el emperador de Rusia, y tal
vez para el mismo gobierno británico, al que no parecería grato tanto republicanismo.
Las objeciones de Calhoum no fueron apoyadas; pero Mr. Wirt presentó una cues
tión más importante, que yo mismo había formulado en una de nuestras primeras
deliberaciones. Esta cuestión era si estaríamos apoyados al ocupar con tanta am
plitud el terreno de la resistencia a la intervención armada de la Santa Alianza para
restablecer la dominación de España en la América del Sur. Ésta es, y siempre ha
sido para mí, una cuestión que me arredra. No fue discutida. Pero Mr. Wirt habló
del peligro de adoptar una actitud amenazadora sin la intención de hacerla efectiva, y
Mr. Wirt preguntó si en el caso de una directa hostilidad de los Santos Aliados con
tra la América del Sur, este país se opondría por medio de las armas. Mi Memorán
dum y el párrafo nos llevarían hasta donde pueden llegar las facultades constitu
cionales del ejecutivo en este punto, y si seguimos tal conducta, yo desearía que se
propusiese y aprobase una resolución conjunta de las dos Cámaras del Congreso para
el mismo objeto. Pero esto haría necesario comunicarles, por lo menos confidencial
mente, el estado actual de cosas.
26 de noviembre. — Asistí a la diferida reunión del gabinete en la casa del
presidente, desde las doce y media: cuatro horas. A solicitud del presidente, leí una
relación de lo que hemos tratado el barón Tuyll y yo desde el día 16 del mes pasado,
y después mi proyecto de observaciones sobre las notas que últimamente se han re
cibido de él. El presidente leyó después el proyecto del correspondiente párrafo de su
Mensaje al 'Congreso, para saber si ese párrafo debe formar parte del referido Men
saje. Hice una recapitulación de todo lo que se ha dicho en las anteriores reuniones
del gabinete, y advertí que las cuestiones actuales tuvieron su origen en un pro
yecto de introducción al Mensaje, proyecto que ^el presidente presentó sólo para que
fuese considerado. Esa introducción es de solemnidad no acostumbrada e indica ex
traordinaria preocupación, y aún alarma, por el actual estado de cosas. Se relaciona
con dos párrafos, el uno que contiene fuertes y penetrantes censuras a Francia y los
Santos Aliados por la intervención en España, y el otro la indicación del voto de una
partida para enviar un ministro a los griegos, con lo que en suma se les reconoce su
independencia. Ahora se propone la sustitución de esto, con el fundamento de que
si se plantea una cuestión entre nosotros y la Santa Alianza, sea en un terreno exclu
sivamente americano, de tal modo que nos desliguemos de todos los intereses euro
peos, que repudiemos toda intención de intervenir en ellos y formulemos nuestra opo
sición sólo por una causa americana. La respuesta a las notas de Rusia serviría simul
táneamente para contestar a las proposiciones de Mr. George Canning, y para asu
mir la actitud que los Estados Unidos deban mantener en relación con los designios de
la Santa Alianza respecto de la América del Sur. Dados estos puntos de partida, ob
servé que todos los documentos hasta hoy redactados forman parte de un sistema

18

�••^

(s^Ss ^ fZZ "2?d 'xgQX 'piJp^W 'BJXajag O ap oíao^^ *P OIIW 13 3P)
•aaop sei ap boiub bububui
-ij uptoBUiuua^ap ns jbuio^ BJBd niinpuploutap^ I3 uo 9panb as a^iapisaad 1^
'OAispap opoui un ap pn;ipuoad uoa aeaqo souiaqap anb
ox jod 'aja upiuido zyi *BUBdsg ap o^^s ap zaA ua axia ap sbiuoioo ua
ap ope^xnsaa xa uo 'sczejq sns ua a^uaiuBja^ua ubjjbCojjb as 'eya^a^^ ubjq ^I 'P ^]\
-ubjb3 ax aod Bpi^apjd ajjas 0199 souBaiaauíBpns sox ap axouapuadaput ax osbd ib; ua
ouioa ojag mbui iap otuiraop ns jod 'bsoijo;3ia ajjapanb BUBpjg ubj^) ai X soppueA
UBjaas sopa^e sox aqanx esa ua anb jajo Á. 'axqeqojdun apua^uipjoa aun aja a^s^ anb
aqBsuad oj^ -upioajadooo aj^sanu uxs aiaua^STsaa ^uod sax Bua^ajg B-if) bx anb X 'jns
lap BDIjpuiV BX B UBOB^B SOpBIXV SO^UBS SOI 3n^ SOUIBSUOdng •BT3UB;jOdUII JOXetU BI
ip ax oX anb ib X 'a^jad ua 9ui3ns a^uapisajd xa anb 'b^sia ap ojund oj^o oqnji
*oxJBzaqaaj X sauoto^sad jauío^ sjad a^uataijns ox souiajBjnsajdB sou ou anb
oaja oX X 'sa^jand sbx b Bjsa 'o^ub^ ox jod 'ojSn^d xa *osojapod opi^JEd un aua^ anb xa
ua 'sjBd asa ap BjjBuanps as 'BUBistni bx ap uptouaAUo^ bx ap oabpo oxnojpB xa un3
-as 'SBiauaSixa sns b souiapuios sou ou ts -BiouBja ap ojispdojd xa sa xpno 'uojaXo ai
anb SBuosaad aoop o zaip ap Biauasajd ua 'oqaip Bjqsq ax aniAna^^ ap apX^ anb sbjp
oj^na ap souaui aa^q 9iujojui axu ui^biibo '^Vi A ¿ooifaM 3P BtouBja ^ Bqno ap bjou
-as BJjaj.BiSux uoo 'upiosn^is aj^anu saauo^ua Bjjas xpno? *ui^q xa ua a^ad ns outoo
aqn^ ap BjjBuanpB as 'so^uatuixoa^uooB so^a a asjauodo ajaipnd ou is 'os^naaj oxuij
-X9 ouioo 'BUBpjg ubj^ ax 2i 'sajiv souang ua ouiod 'upqjog ap bsbo bx ap adxauud
un a jeziuoj^ua BJBd opueSiJ^ui ope^a eq anb souiaqss apuop ua 'oaix^iAX uoa ajjap
-anb as btoubjji íapqo X njag xa 'biujojtxbo bx js BJBd bjjbuioi^ Bisng soxasjj^Bdaj X
sasjad sosa JBZiuoxoaaj bjjos ssajduia bx ap xbuij ops^nsaj xa 'BUBdsg ap s^japuBq sbx
o^uauioui Jaxuiad xa ua jBxoqjsua BJBd uasajaiq ox opu^na unB 'BiouBdsa boij^uiv bx
b UBi^uios sopBtxv so^ues sox ig -ou a^uauíBjnSas ¿Buadsg ap oijo^ijja^ sox ua aid xa
uasaisnd anb 'a^anuí ap suad ofaq 'so^pqns Efns b jiqíqoJd BjBd saxspnBa sns X aj3uas
ns uasBSipojd anb jbuiSbuii opjnsqB a^uatuauBUinq bj^ ou? sasjed sosa uaqBSnXqns
sopBixB sox aP so^iDj^fa sox Ts ^ 'u9ioBuiuiop ns jaua^uBui BJBd a^uB^s^q botsjj Bzjanj
jaua^ b BijaAxoA ou X BTua^ ou bX B^g 'BUEdsg ap upioBuiuiop BAisnxaxa X Bn3i^iB bx
jaaaiqB^aj BJad osa asapiq anb 'sbsod sbx 3P Bzaiejn^Bir&gt; bx BpBp 'axqísoduix bj^ 'odt Caj^
b aiuauíiBioadsa X 'jns xap Boijauív Bx b bjpbaui is oaag oxans oj^sanu ua BjnbJBU
-oui Bun jaoaxqB^a asssuad anbjod o soujbdb^b ap uotaua^ut bi asatAn^ bzubixv b^ubs
bx anb asatsndns oX anbjod ou cqsa ^ •sorjasaaau X sa^uaiuaAuoa UBja oj^o X oun anb
Biaja oj^ *aÍBSua^i xap ojBjjBd ib asatpuodsajjoa anb BJBd a^uatuBspajd opBpBpaj
opTS BiqEq a^g *opaXojd ira X aCasua^^ xap ojBjjBd xa saxqBidaaaut ubj^ *uBjaaxBAajd
ÍS "opt^Bd un JB;dopB ap sa^uB upioBjaptsuoa BixdraB spra bx asaipaauoa sax a^uaptsajd
Xa anb BqBjadsa X 'opsiuasajd asaiqnq sbx 9nb ap BqB^iatxaj a^ 'uoioB^xpara Bpunj
-ojd spra bx ap ssjopaaajara Biajo sbx 3n^ 3?íP '^T^. '¿Vi 3P sauotaafqo sbx
uo^ 'bzubixv B^usg bx b upiDisodo ap.Bauíx Bun ua souopuarpraojdraoa BfBX.uaA
soraaua^qo is X 'jns ^P Bauarav ^\ b upioBxaj bx uoa pn^i^oB B^sa Jiranss soraaqap is
:jaqss b íaxuaraxB^uapiaui sa^ua Bpi;nasip '^ji^ '¿Vi Jd ^aXB Bp^xuasajd bi Bja 'upiu
-ido ira unSas 'jBUiuuapp aod a^uB^jodrai upi^sano Baiun bx anb X 'oipn^sa B optns

�8 (Parágrafos 1, %. 3 7. 48 y 49 del Mensaje que el presidente James Monroe envió
al Congreso de los Estados Unidos el 2 de diciembre de 1823.)

Conciudadanos del Senado y de la Cámara de Representantes:
1] Muchos asuntos importantes solicitarán vuestra atención durante el actual pe
ríodo de sesiones, y para ayudaros en vuestras deliberaciones procuraré daros una
justa idea de esos asuntos. Cumplo este deber con desconfianza, por la vasta exten
sión de los intereses de que tengo que hablar y por la grande importancia que ellos
revisten para cada una de las partes de nuestra Unión. Lo acometo con celo, por la
arraigada convicción que abrigo de que nunca, desde que consolidamos las conquis
tas de nuestra Revolución, hubo un período como éste, en que dada la condición
del mundo civilizado y sus relaciones con nosotros haya habido tanta necesidad de la
devoción de los servidores públicos por sus respectivos deberes, así como de las vir
tudes, patriotismo y unión de aquellos a quienes representamos.
2] Formáis un nuevo congreso, y debo trazar este cuadro de los negocios del país
• con particularidades que en otro caso no serían necesarias. Lo hago, sin embargo,
lleno de una satisfacción especial, porque así doy cumplimiento más lleno a los sanos
principios de nuestro gobierno. Siendo el pueblo el soberano único, es indispensable
que se le presente la formación cabal de todas las materias, para que tenga cumplido
efecto el ejercicio de aquel alto atributo. Si se le deja a oscuras, será incompetente.
Todos somos susceptibles de error, y los hombres encargados de los asuntos públicos
están más sujetos a la excitación y al extravío, por pasiones y por intereses, que la
gran masa de nuestros representados, que en el retiro doméstico y en el ejercicio de
sus ocupaciones ven como espectadores tranquilos, aunque profundamente interesa
dos, la conducta de los que manejan aquellos negocios. Cada parte del gobierno está
sujeta a la inspección del pueblo, y cada funcionario es responsable ante él. Así, pues,
mientras más amplia sea la información, más perfecto será el juicio que los ciudada
nos pronuncien sobre la política seguida y sobre la conducta observada por los go
bernantes. Grande es la cooperación que éstos pueden recibir del juicio desapasio
nado de los ciudadanos: su aprobación formará el mayor de los incentivos y el galar
dón más satisfactorio para los actos de virtud; el miedo a la censura constituirá una
insuperable garantía contra el abuso de la confianza pública. Los intereses de los ciu
dadanos en todas las cuestiones vitales son idénticos, y los vínculos, tanto de senti
miento como de conveniencia, serán proporcionalmente afianzados, en la medida del
mayor conocimiento del estado real de los negocios públicos, especialmente cuando
se presentan difíciles alternativas. Estos datos permiten sobreponerse a los prejuicios
y celos del localismo, así como la formación y el creciente poder de una política
nacional que extiende su solicitud afectuosa y protectora a todos los grandes intere
ses de nuestra Unión.' .
[3] Un conocimiento preciso de nuestras relaciones con las potencias extranjeras,
para lo relativo a nuestras negociaciones y convenios con ellas, es particularmente
necesario. Igualmente necesario es que formemos una estimación justa así de nuestros
recursos y rentas como de los adelantos realizados en cada uno de los ramos del
fomento de la prosperidad nacional y de la defensa pública. Haciendo justicia a
ctras naciones, podemos esperarla de ellas. Nuestra capacidad para sentir las ofensas
y para exigir la reparación de los agravios, nos pondrá en condiciones de evitar que
se nos causen. ,
[7] A propuesta de^gobierno imperial de Rusia, hecha por conducto del ministro
acreditado en esta C^pital, se han trasmitido instrucciones y poderes bastantes al
ministro de los Estadoss Unidos en San Petersburgo, para arreglar los derechos e in
tereses respectivos de las dos naciones en la costa Noroeste de este continente, abrien
do negociaciones con este fin. Su Majestad Imperial ha hecho una propuesta semejante
al gobierno de la Gran Bretaña, el cual ha accedido de igual modo. El gobierno de

\

/ C4 3 ••, • *

�91
^aqss b íbuistui b| 'ogjBquia uis 'sa 'opumu ^p a^ad BipnbB ope^gB ueq soubi
anb SBJjang se\ asjBpiúi ib BpBpopB 'edojma b uppBpi uoa Baxijpd bj^
sopiu^ sopBpa soi ap p ouioa op^^ ounSuiu apauíBjngas X 'sopraaj s^ui son
-anbB up^ 'bzubiiv b^ubs 8I ap soi ap uajaijrp soujaiqoS soXna sapaipuadapui sBpua^
-od sbi SBpcq SBpBsajaiut u^pa anb bi uo upi^ana sa 'oidpuijd ouisiui ia uoa opaanoe
ap *u9puaAjaiui B^sa Jegau apand opnd ^nb b^sbh 'sbuisiui sbip BJBd souopsj
-sips sotdpuud ua asopuBXodB apaiuaAuoa oppja uBq anb oí 'sbuijb sbi aP oipam
jod 'BUBdsa ap sooi^auxop sopnsB soi ue sbpbiib SBpua^od s^i aP
anb a^UB^ioduit oqaaq a^sa ap B^nqoj s^ui Bqanad asjpnpB ^jpod o^i
Bdoana anb UBJisanuí iBSniao^ A BUBdsa ap so^uaiuipa^uooB soui^p soi [6f-]
•sopmn sopB^sa soi aP
ua a;uaipuodsajjoo oiqui^a un p^punSas Bj^sanu Bjsd aiqBSuadstpui BgBq 'ouaatqog
a^sa ap sa^ua;aduioa sapEpuo^nB sbi aP OT^?n? B &lt;an^ oiqurea un B^^q ou anb ajdxuap
'Bai^jiod B^sa souiaamgas A opingas souian "BUBdsa X son^ aj^ua pBpnBj^nau BJ^sanu
souiBjBpap souiaiqog soAanu sosa b sotupouoaaa opu^no sopiun sopB^sa soi Bp^q sai
-i^soq sauopisodsip ap U9joB^ajiUBUi Bun ouioa ouis soj;osou Jod b^sia jas ^jpod ou
'sou^sap sns BjauBui Bung^B ap jigijrp ap o sopnunjdo ap opCqo \b uoa Badoana Bpua^
-od Bun ap u9puaAja^ui bi 'sopiun sopB^sa soi aP ouaaiqog ia Jod saiuaipuadapui
ouioo soppouooaa opis UBq 'soidpuud so^snC uoo opaanos ap X 'uppBjapisuoa Bjnp
-bui ap sandsap anb X 'Bpuapuadapux ns opiua;uBui X op^aspap UBXsq anb souaaiq
-og ap 3\^^% as opuBna oaad -Badoana Bpua;od aamb^^na ap SBpuapuadap o SBiuopo
sbi ua souiajpuaAjaiui tu optuaAja^ux souiaq o¡i 'aaanj anb bi Bas 'ouajsxuiaq a^sa ap
U9pjod Bun ua Biua^is ns Japua^xa b auiuiBOua as anb ssna Jod sqaaq BA^E^ua^. jamb
-^na pBpungas X zsd Bj^sanu BjBd Bsojgipd souiBjjBjapisuoo anb JBjBpap b uBgxiqo
sou 'sBpua^d SBixanbB X sopiun sop^^a saI 9^^ua uappca anb sauopBiaj sbsopttub
sbi ^ pBpxjaouis Bi •oidtnaCa uis pBppipj Bun opbzuboib souiaq pna p oCBq btu^^sts
'souBpBpnp sopop s^ui sns 3p BjjnpTqBS bi jod opejnpBui X 'souBiunoad sopijiJOBS
ap X ajguss ap sai^pnaj ap Bpoa b opBuuoj 'Buia^srsr oapanu ap Bsuajap bi b
^sa bsbui ua BuBauauíBa^ou upp^u bi •soujaiqog soAtpadsaj soi ^^^^^
a^stxa anb bi ap apaaoJd Bpuajajrp 8P3 •sopt^fi sopBpa sl Jd opE^dopE Bq as anb
pp opadsaj apa ua a^uauíiBiauasa ajatjip sbpbtib SEpua^od sbi aP o3^Io&lt;^ ^^^apis ia
•IBpjBduix a opBjpnii ^opBAjasqo opoi. BJBd sa^ua^Bd uos anb SBsnsa Jod 'ouajsixuaq
apa ap sopiaiuipapioaB soi ua Bpaaip s^ui BjauBiu Bun ap sopBsaaa^ui souiBpa a^uaxu
-BUBsaaa^ "Bsuajap bi BjBd sounqpjadB sou o ousp p sounpias'aJ 'sopBZBuauíB a^aiu
-Búas o sopE^oiA uaA as soqaajap sojpanu opusna ops 'SBJjang s^sa ua soxuapzam
sou anb Baipiod Bjpanu uoo aiqi^Bduioo sa ru 'uaquinoui sbüs 8 ops sauij soXno
's^adojna SBpuapd sbi aP se-uang sbi ua uppBdiDiped opiua^ souiaq sBuiBf
oot^uBi^v ^P opBi oj;o pp
UBipq as anb saiuB Camas sns ap soipnbB ap Bqo^p bi ap X papaqn bi ap joabj ua
sosopiuiB sbui so^uaruiiiuas soi u^^p^!8 SOPIÍ1 sopBpa soi aP souBpBpnp soi 'uaguo
oapanu BAijap as anb bi ap X sauopBpj sapuBjg souiaua^ anb bi uoa oqoíg pp apBd
Bun ua BSBd oprena saja^ui opoqos uoa operauasaad souiaq ajduiais "opiAajd Biqsq
as anb pp apiaaajrp Xnuí opis Bq 'Xoq BpBq 'opB^nsaj p anb iBAjasqo oiJBsaoau
sa SBuady 'uoiaBjapoui BUBUipaoBj^xa uoa BqBzxiBaj as ozjanpa asa anb X 'iBgnpo^
ua X BUBdsa ua oiqand pp U9pipuoa bi JBJOtaut BJBd ozjanjsa ap^japisuoo un ap
sauoioBpajtuBui BjqBq anb 9tujojut as sauoisas ap opopad ouii^n p asjijqs \y [8í^]
•SBadoana
SBpua;od sbi ap Bjainbpna Jod uppBzraoioo Bjn^nj ap saxq^daasns ouroa bX sopBjapis
-uoa Jas u^jaqap ou 'uaua^uBui anb X opiuinsB UBq anb U9pipuoa aiuaipuadapui a
ajqr[ bi Bpsp 'souBapauíB saiuau^uoa soi an^ 'sopiun scpBpa sai ap sasaja^ur a soqa
-ajap sopipuajduioa uba anb p ua 'oidpuiJd ouioa jaua^os ounpodo opBgznt Bq as
'jBuxuua^ apand anb soi J0&lt;i soigaxiB soi ua ^ 'uaguo opBp Bq opa anb b sauoisnostp
sbi U3 'osru oujaiqog p uoa Epuagrppn Bpapad sbui bi JBAi^na BJBd pnpaips ns
ouioa jSB'jopBJaduta pp pBpiuiB bi b opinqijp Bq a^uauíaiqBUBAUt anb joiba UBjg
p japaaojd oso^siuib apa uoa JBpajruBui ap oasap p opiuai Bq sopiun. sopBpa soi

�no intervenir en los asuntos interiores de ninguna de aquellas potencias; considerar
el gobierno de fado como gobierno legítimo, cultivando relaciones amistosas con él,
y manteniéndolas por medio de una política franca, firme y viril; satisfacer las jus
tas reclamaciones que haga cualquier potencia, y no tolerar agravios de ninguna.
Pero tratándose de estos continentes, las circunstancias difieren de una manera emi
nente y conspicua. Es imposible que las potencias aliadas extiendan su sistema político
a cualquiera porción de ambos continentes americanos, sin poner en peligro nuestra
paz y felicidad, y, por otra parte, no creemos que nuestros hermanos del Sur, aban
donados a sí mismos, adoptarán ese sistema por propio acuerdo. Es, por lo tanto, im
posible que consideremos con indiferencia tal intervención, sea cual fuere la forma
baj© la que se presente. Si atendemos a la fuerza y recursos de España y de estos
nuevos gobiernos, así como a la distancia que separa a la una de los otros, es obvio
que aquélla jamás podrá someter a éstos. La verdadera política de los Estados Uni
dos consiste en dejar que los contendientes decidan la cuestión, y nuestro gobierno
obra así con la esperanza de que las otras potencias observen la misma conducta.
(de El Mito de Monroe, de Carlos Pereyra, Madrid, 1931, págs. 257 y sgts.)

If

�C5H -gBd 'ii ^ '8S6I TiopuoT 'ja^sqa^. *^ D 9P
}o aauapuadapm aqj pus uieiug ap)
•sbuub sbi ap otpaui aod sbiuoio^ sbi bj;uod uoioob Bpo^ b opom
ap Bq^panuaj anb oxnii.in aod rsBpiDajOABj sbui sauopeu sbi ^j\xx^ 'etj^b&lt;j
ap oganí 'BpBaoioa JE^a ap 'bip puioo 'asopu^ua^uoD 'sosc^siuiB sopjanoB
ap oipaui jod 'sappaamoa SBtB^idA saao^Bui sbi ^JaiAniqo BixiB^i aipBj^ bi énb o^sng
uoa BjjaA 'Bjja^igui ouioa 'anb A ¡iBpuaaajajd oiuaiuiBpj^ jambiBna js BJBd jauaiqo
o 'BDiJ^uiv ^a sBiouBdsa sauoxsasod sbi 9P ^Vi^ü Bungp ap as^BidoadB BJBd
Bpeq BpuBJ,j ap uppBn^ts a^uasaid bi ap o 'sbiuoioo sbi aP op^p
lap BtB^naA jbobs ap oasap o U9pua^m epo^ 'a^jBd ns Jod 'BqBgau bpubj^ anb
noa Joua^ttB uppBpa ns ap QpB^a-&gt;tiB BiouBdsa Bai^uiv bi b ipnpai ap Bzu^jadsa
Bungaxu BiqBq ou anb Bjaao ouaaiqoo ns anb 9JBpap OBugtio¿ ap adpujj¿[ la

CGZ8I P
p g aip \9 3Buf&gt;r[Od ap adpuu^ 'btdubi^ ap aioBittasajda^ \9 A Buiuub^
Sfi5u¡ ojjsraip^ \9 aziua apazipsaz BjsiAaipia bi ap mnpuBzoiuaj^ ^p

�APÉNDICE

•é^^^ ^ 5 1 ^

.4, •

^y •

•¥••••&gt;

�CRONOLOGÍA
EN WASHINGTON
27- I U.S.A. envía repre
sentantes a Chile y a
las Provincias Uni
das.
V Gallatin obtiene de
Francia seguridades
de no emplear las
fuerzas.
6-VI Conferencia Adams Stratford Canning
22-VH Nota de U.S.A. a Ru
sia sobre el úkase de
1821.
9- X Llega el despacho de
Rush del 19-VH .
16- X Nota de Tuyll elogian
do la neutralidad de
U.S.A. y declarando
que no se recibirá a
representantes de hispanoamérica.
17 X Monroe consulta a
Jefferson y a Madison.
24-X Respuesta de Jeffer
son.
7-XI Primera sesión del ga
binete.
13- XI Noticia de la caída de
Cádiz.
15-XI Segunda sesión del ga
binete. Monroe mues
tra a Adams la res
puesta de Jefferson.
16-XI Despachos de Rush
informando que G. B.
desiste.
17-XI Tuyll entrega nota de
Nesselrode de 30-VIII
sobre "principios po
líticos".
21- XI Tercera sesión del ga
binete.
25-XI Respuesta de U.S.A a
Rusia.
25-XI Cuarta reunión de ga
binete (suspendida).
26-XI Concluye la sesión an
terior.
29- XI Instrucciones a Rush.
2-XII Mensaje presidencial.
4-XII Carta de Monroe a
Jefferson.

EN LONDRES

EN ESPAÑA

4- IV Invasión francesa a
España.
24- V Madrid es ocupada
por los franceses.

16-VIII Entrevista Rush-Canning.
19-VIII Rush informa a su
gobierno.
20-VIII Propuesta escrita de
Canning a Rush.
23-VIII Canning informa a
Rush que se convo
caría un Congreso.
23-VIII Respuesta de Rush a
a Canning.
18- IX Entrevista Rush-Canning (el primero fir
maría si G. B. reco
nocía).
26- IX Entrevista Rush-Canning (reconoc. futuro;
y si el rec. inmediato
influiría en los pode
res de Rush).
2- X Rush a Adams sobre
futuras entrevistas
con Canning.
9- X Memorándum a Polignac.

31-VIII Batalla de Trocadero.

IX Los franceses se
aproximan a Cádiz.

3- X Ocupación de Cádiz.
X Francia pide Congre
so.

26-XII España pide Congre
so.

��^**•

8X
sx
6

8
9
S
f

SZ8I - IIX' Z I9P atBSüaW IP 0^ ^ 8 ' t *8 'X
828X-IX-9Z t L ^P smepv b T a
ajqos aojuoyi • ap ^ surcpv b *f ^
* b uosaajja^ setuoqj, ap
.
8^8X 9P

qsnH p^BqaiH ^P B;sandsan

ap oz I^P ^muuso aSjoao
9P 8ZE

6
T

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3669">
                <text>La doctrina Monroe : selección documental</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3670">
                <text> La doctrina Monroe : selección documental.&#13;
   Montevideo : FHC, 1966.   18 p.&#13;
 </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3671">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias - Instituto de investigaciones históricas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3672">
                <text>1966</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3673">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3674">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3675">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="465">
        <name>DOCTRINA MONROE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="333" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="566">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/822fe2ef9d71a571c8cbacba1dbab407.PDF</src>
        <authentication>32c9e7fe1e8ebeef6dc8cf7dbe9d117a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3659">
                    <text>LUCE FABBRI

EL FASCISMO
Definición e historia

320-533

F ab
ej-9

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
DPTO. DE PUBLICACIONES

�9ZS0l
ep
D|joism a

O^SIDS Vd 13
I i 88 V d

3DH1

sejgvdeesoze

^ u 5- I

�'-v

anb ua ibtotui uppBDOAinba Bun ap o^jj 'BioBiuijd Bsa
ap apjBi sbui uojbxbjx soprano soun anb jpap anb /Cbjj
SB^ijapdasuBS,, ap oxnqx p 'ojunii^ X9P sandsap 'uojaiqpaj
ap oganx BpBoijqBO apauíaxuBpunqB 'BaxqurasB exianb^
ua uojBdpipBd an^ só'j "6X61 9P ozibui ap g^ Bjp p 'oíopdag
o^ubs pp BsauBjiui BZB^d B^ b uBqBp SBUBpaA SB^Cna 'sapp
-jauío^ A. sa¡Btj;snpui sasaiapi so^ ap opajj^ x9P ^puapisai^ b^
ap upps un ua Bzuaiuioa oqoíp apauíBidoíd ouispsBj p o jad ísb^
-spSBjajd jbuibh souiapod osbo a^sa ua anb 'sauopBdpipB ap bui
-b3 Bun Bpo^ jaq^q apan^ "Bzaiduia anb Bijopiq un 'Bjq^pd Bun
ap opatuipBu p ua '^Bq ajduiais ÍBjauBui BAanu B^ap Bun ap
BpBin^ijuoo pBpipaj Bun ajduiais aoBu 'BjqBpd Bun aoBu opuBna
'oja^ "opBdsa \^ ua Bjapojj jaxnbpno UBSBqai anb sooa ^Bq A
oduiat^ x9 u9 so Caí sbui uba anb saoiBj ^Bq anb ojbx^
p r8I-^x6I 9P' BJjan^TBi"sé Bpi^Bd ap

o^xapoa A osaoojd ns ua apuodsajjoa ^\
souaui o sbui anb pBpipaj bx A BjqBXBd bx Jin^as sa oxj3a BJBd
ouiuibd oaxun xa "souiaiaA ouioa 'bidba Bxnuupj Bun jas ap so fax
B^a A oiJopxpBJXuoa ox A x^xuauínj^sui axuauíBjnd ox opBXJBa
-sap jaqBq ap sandsap Bpanb anb oaxonu xb oqanuí Bajao^ as anb
o jad 'Bpnp uis 'axuaioijnsui uppiuxpp Bun sa B^sg; '^Bigoxoapi Bun
ap Bosnq ua Bzjanj Bun,, ouioa opBjapisuoa jas opnd anb o^ub^
'sBiouBxsunojTD sbx ungas B^ui^sip upiaBJOxoa opiJinbpB Bq anb 4Bp
-uaiouoaoxnB uis oaijpxsxq ouauípuaj un sa ouistosbj x^ 'o^oaja u^
ap saABj^ b upiaiuijap :jas Bijaqap oxn^i;qns ia

O^SIDSVd 13

�habían caído de buena fe, arrastrados por una demagogia a la
vez nacionalista y obrerista, que pudo engañar, sin embargo, sólo
a una minoría de intelectuales, mientras el mundo del trabajo
tuvo desde un principio una idea clara de la naturaleza conser
vadora del nuevo movimiento.
Si no todos los sansepolcristas auténticos participaron en los
desfiles de rutina, durante los veinte años que duró el gobierno
fascista, muchísimos fueron —como compensación— los sansepol
cristas falsificados, que surgieron en gran número durante el pro
ceso de burocratización del régimen y, en sus tentativas afanosas
de anticipar la fecha de su inscripción al partido, llegaban a veces
al resultado "óptimo" de quedar registrados en la minoría privi
legiada de los fascistas de la primera hora. Naturalmente, ni los
auténticos que se fueron en seguida, ni los apócrifos que llegaron
mucho después, nos sirven para estudiar el fenómeno fascista más
que marginalmente, en la desorientación que lo incuba y en el
conformismo que lo acompaña cuando triunfa.
Si la reunión de la Plaza del Santo Sepulcro en Milán fue
algo así como el bautismo de la nueva corriente, su nacimiento
verdadero fue menos localizado en el tiempo, más gradual, y sus
primeras manifestaciones se observaron esporádicamente en toda
Italia y en forma masiva en la llanura del Po.
Asistí a ese nacimiento, y mis pocos años de entonces, que
podrían invalidar mi testimonio, estaban compensados por una
ubicación excepcional, tanto desde el punto de vista geográfico,
como desde el social y el cultural: Bolonia, la ciudad donde resi
día, fue considerada siempre el principal centro de irradiación del
fascismo y, si con mi padre frecuentaba a la vez los ambientes
relacionados con las tres ramas de la enseñanza, con el periodis
mo, con los partidos de izquierda y con los sindicatos obreros, por
mi condición de estudiante de Gimnasio, tenía contacto j^pjvJLas
familias de esa pequeña y media burguesía provinciangj_jcuyqs
7njqs? junto con elementos obreros desocupados, formaron los pri"méros contingentes de "camisas negras"^, Mi material informativo,
fijado en mi memoria por un apasionado interés, se renovaba a
diario y a diario era sometido a un proceso de crítica y discusión
a todos los niveles. Sentía alrededor de mí mucho odio y mucho
amor; se vivía entre malentendidos y se buscaba la verdad. La
calle, tumultuosa y exasperada; mi casa, cruce sereno (aunque
por momentos dolorido o entusiasta) de corrientes encontradas;
las casas de mis compañeros de clase, en su mayoría sumidas en
un silencio reticente, rencoroso, despreciativo, que de pronto en
contró su grito cuando las primeras "expediciones punitivas" es
grimieron puñales y machetes. Mucho odio y mucho amor: odio
codicioso del pobre que siente la fuerza del número y quiere
substituir al rico en su prestigio y su bienestar; odio del pequeño
rentista empobrecido por la inflación, que quiere defender contra
la marea que sube no sólo su renta, sino su mediocre mundo mo-

�os 'upiDBgouqB A B;siogo sojo^ui 'jouib A oipo 'upis^d bx uo 'A.
'uBqBjngijsop 'opuBoijqduixs 'onb SBugisuoo op ouoxx Bq^^so 'soouo^
-uo b^ 'ojib \b onbjod 'isbo o o^uouib^oojtp oozouoo onb o\ op oxq
-bjj * • • jBuopuBqB onb ogon^ OAn^ biduo^sisoj buistui bso jod onb
upioBdnoo Bun jbzjojoj b 'BiuBqxv ^ BqBiAuo oubixb^i oujoiqog xa
onb SBdoj^ sbx onbjBquio op scqaond sox b uBJBgoxx ou onb BJBd
so^oij so^ uo uBipuo; os onb sojoínuí sbso op BAi^m^ui bto^bj^so bx
íuBqBJodnooj os —bxxb— so.ns sox sbjxuoiui 'sBipuiBj sbx A pBp
-np bx jod sopigooB 'BjJonS B| op Bpipjod bj^ jod Bij^ny uo Bpso
-oAOjd BOiuipuooo sisijo Bpuoq ts\ op so;uoooui sbuit^oia 'buot^ op
SOUIU SO^ Op BTUOpg B BpBO^ BX ^JOUIB OSO Op SOipOSldO SB]/\[
( ' • "JOOUOJ Op SOUOJI UBqB^SO SO^UOIUO^BJ!
-o^ so^ A sound sox uBqB^ojdB souodbuijb sopuBjS sox op souonp
soj :&lt;topxBDXB \dp uBd,, \d BqBjn^ij onb uo souopuBO uBioBq og)
•B^UOpiA SBUI ZOA BpBO SISTJO B^ Op OipOUI UO UppiSUBj; Op O;U0UI
-nj^sui ooijioBd ouioo osopuBpjjod 'opBAijd opjouioo xo opuBuiui
-ixa Bqx 'bxxsuixo]^; op sbxoouSb sbai^bjo¿ooo sbx uoo upiDBxaJ uo
'Bjjon^-^od bx uo 'onb A upioBxqod bx b o;uouibxoojjoo jb^uouitxb
BJBd Bjjong bx o^uBjnp pziuBgjo Biuoxog op bxstxbtoos oidioiuntu
XO onb ouinsuoo op BAi^Bjodooo boso^ubStS bx op soj^siSoj soijj
sox ouioo 'sopbztjoxba o^uouiBuoxd ou ojod 'xs sopBipnxso 'soj^o
'biouoioaoj BsopBjd uoo poixqnd A mgoooi 'oooj^ op oSiuib
un 'oopouio ^nb A Bjjong bx uo uojounuí onb soqonui
o;uojj \^ opsop uBiqxjoso onb sb;jbo sbx 'oxduioCí jod isogoxppos
sox ubjouSt onb jouib oso op soxuouinoop ^bj^ "bidouoooj ox (soub
oouo siui uoo bojoo Xnuí ossd o A) bojoo o^uouioxuoioijns eqBSBd
uoinb ojod íoxpo xb bioojb(J os 'Bjjong bx opijjns joqBq jod 'soooa
b 'jouib o^g ^Soxx u 9nb upionxoAOJ Bun UBqBJBdojd A SBSx^nq
uBqBziuBgjo 'soxBnpoxo^ui o soxBnuBiu sojopBfBqBJ^ lA so^iSBJBd
sox B uBqBiounuop onb 'Bpi^nCui bx Jod UBqBugxpui os onb sox
op jouib ÍSBuiop sox uBJoijnuí ou onb BJBd x^o^BO bx b opi UBiqBq
A BJjonS bx bj^uoo op^qonx UBiqBq onb sopixBAui sox 8P 'sojo^
-josop sox 9P juib ísBJoqouiJ^ sbx op opBx ojp iop:^uioTprar^r^q'J
onb tb ^¡ouBuiJoq!,, opBxijg joq^q jod opB^noo^o onjXxxsñj
onb \^p jouib ÍBij^Bd boi^iui Bun jod o^uojj \a uo o^onuí
onb (Bipoui osbxo 'so^uBipn^so) soiJB;unxoA sox aP ^ouib
:BJJon3 bx ap opbaouoj opqBS BiqBq uoiquiB^ x^ A íoipo oso ouioo
osuo^ui o opjouoo ub^ opjonooj ox ojo¿ •oxqipoui ox b ogijip os tu
'opiui ou ouisiui x^ anbjod 'jxpoui op XÍDÍJÍP s^ur so jouib xg
•o^jonui op soxuoiuiBsuod b opBjq
-uin;sooB BiqBq ox A opB^uBgigB BiqBq ox Bjjong bx onb souioqBS
oso jo^ "jipoui uopond ox sogoxppos sox ^ 'soxbtjo^bui souopBn^s
b opBgq BqB;so onbjod 'oxqxguB^ oipo un op BqB^BJX og : • • (soo
-uo^uo uBqBuiBxx ox 'upjnqix,,) buojoo Bun o oj^oo un ouioo oCnx
ns B^uo^o A Bsojd bx JBqos ojoinb ou onb 'Bjjong op
-so 'odtj oAonu x^P oxpo íboi^sixt^so oxps unB o Boijqsoxij
joinbxBno jod bpb^buouib 'sootsbxd sox uo bpbxxx^sbouo Bjnqno bu
-onbod ns A —oxBpuBoso xap osojouio; 'ooi;oosb cjgxB 'ooi^xodB— \ei

�confundían, como siempre en los momentos incandescentes de la
historia.
r El problema central —que era el del socialismo y de sus
relaciones con la vida institucional europea que tenía en la revolución francesa su punto de partida— se había planteado en
todos sus términos ya antes de 1914; pero la guerra y la revolución
rusa, aún no sedimentadas, habían exasperado las polarizaciones
y, a la vez, enturbiado la atmósfera. Sólo más tarde, vistas a cier
ta distancia y a través de sus primeras consecuencias, realizaron
una acción esclarecedora.

II
VIOLENCIA Y ESPÍRITU DE CLASE
^ Pero uno de los frutos de la guerra se vio inmediatamente
y. no necesitaba ser explicado, pues su carácter primario y casi
biológico lo hacía inmediatamente comprensible: el tigre dormido en cada ser había sido despertado y entrenado para matar;
había matado y había recibido por ello embriagadoras ovaciones.
Se trataba ahora, pues, de un tigre despierto y cebado.
El rasgo más inmediatamente visible en el fascismo anterior
a la "Marcha sobre Roma" y que, sin ser una definición, apareció
como su principaL característica diferencial, fue la crueldad im
pasible y antihumana de sus métodos de lucha. Se le consideró
al principio un subproducto de la guerra, más o menos como hoy
consideramos la delincuencia infanto-juvenil. El mismo movimien
to fascista subrayó esa continuidad al adoptar símbolos —camisa
negra, calavera, llamas negras— y armas —el puñal—, de unos
cuerpos de voluntarios del ejército italiano, organizados durante
la contienda, llamados "gli arditi" (los audaces), que eran em
pleados en las empresas bélicas más arriesgadas y, llegada la
jpaz, trataron por un tiempo de mantener su cohesión, incapaces
^nuchos de ellos de readaptarse a la vida normal, después de
tanta sangre, tantas promesas y un alejamiento tan prolongado
de todo trabajo creador. Se trataba, por otra parte, de elementos
ya de por sí anormales, que fueron absorbidos por el fascismo,
junto con sus emblemas, en su casi totalidad. Sentirse dueños de
vidas ajenas, producía en tales elementos una embriaguez sobre
humana, para la cual parecía que valiera la pena arriesgar la vida
propia y arrojar por la borda el caudal enmohecido de la moral
tradicional.~~"
Ayudó a hacer confluir en el fascismo los "residuos de gue
rra" de este tipo el hecho de que la nueva corriente se presentara
como un movimiento reivindicador de los valores atribuidos a un
conflicto que el pueblo italiano no había querido ni sentido, y
que tratara de sembrar, entre las esperanzas de un socialismo

8

�'I^6I era Biuoiog ua opBarjqnd A riqqe¿[ i^in^; jod ojijd
-sa 'oxusiosbj xa ajqos ojqti un ap oin^i^ xa sa BAt;uaAa^d uoianioAeuejiuo^ (i)

í' osndo oxxi^^ui X9 A zoq bx v (t) •7&lt;^^^^u9A9Jd
ouiod cugjns 'pBjjaqjx bx A ouisqBpos ^a bijuod pigjns ouisidsbj
~X9'A ¡P^-^^^n ^I ^ ouistxbidos X9
souiajan^)!,, BqBjuBD 'bBba BzuBjadsa Bun ap oqoBjjoq 'a^pa
ua 'oxqand x^ -axqBXTAaui BioajBd anb upionxoAaj Bun ap
-ut bx b axüaij"^sajoxBA ap x^^ototpbjx BXBosa Bun n^ opBSBq
-sajd un ap o 'oAixonpojd oCBqBj^ un uoa
ou axqB^sa souaui o sbui upioBn^js Bun ap uBqBzo^ anb sox sopo^
ap zoaaj opaixu un ap opnpojd \b axuauíxBiauasa anj ouisidsbj
Xa '^xuBxsuoo ^ Bxxionas Baujx Bun uBin^as A ojbxo ^nuí
un uBqBxqBq oiquiBa ua soqaaq sox 'so^uaiuiioaxuoDB sox 9P
X^ ^ osajguoo BpBO ua UBqBiiBA SBuiBj^ojd sox ís 'o^oaja u^
•japod \e JB^axx ^p so^ub 'sbj
-apuBq ouioo pxi^B 'puiBxooíd 'p^n^onj^sa ouisidsbj \b anb sbuibjS
-ojd soAisaons sox ua uoja^ajo anb 'saxBDijaxoijuB ¿ souBDixqndaj
soxxanbB 'souBixaJos SBjsxxBDipuis soxxsnbB ^^sauopipBJj sbsotjox^,,
ap soqoBjjoq sajuBipnjsa soxx^nbB anb 'oinsxxBpos x^p ^x^-19118^ U9
(Á saxBdiDiunuí SBiuiouojnB sbx ap 'sojBDipuis sox 9P 'sBAijBjadooo
sbx op so^iuiaua sox b {&lt;sbj3u sbsiuibd,, sox U9 ^juauíBjBipauíui
ojsia uBiqBq anb sox usqBjsa pBpaaA bx op BDjao sbxu oju^no uoj
-Bjjsouiap saaoijajsod sauoiDBjdBpB sbuisiui SBsa oja^ 'opBiquiBD
opunuí un ua 'apjBj sbui jbuiuiixo op p^jBoua as 'oujaiqog oqoaq
'opijjBd x^P opjBdB \a anb 'soijojisubjj sopadsB b Bipuodsajjoo
anb oix^ 'sojajqo soipaui sox U9 ^^uarjjoo opint ajsa ua uaxquiBj
'is BiqBjj •bjsixbidosijub ajuauqBjuauíBpunj A ^saxBuojjBd sbx 9P
oioiAjas x^ JopBAjasuoo ojuaiuiiAoui un oiJBjspisuoa x^ 'x^idubj
-sqns oaxonu ns 'BDijBuianbsa A x^juauíaxa buijoj ua saoaA b anb
-unB 'ajuauíBjBipauíui uojBjdBD souisaduiBD sox ^ saxBiJjsnput soj
-ajqo sox 'sajuaaBdB o saxqBiJBA ^soiJBpunoas soSsbj saxBiouasa ouioo
uojBSznC A ouisidsbj \a jiuijap ap jbjbjj x^ uojbubu3 as saxBnj
-oaxajuí sox Ts '9n^ S9 '(ouijuaSjB ouisiuojad xa ua 'oxduraí9 ouiod 'os
-uaid) sasiBd sojjo ua oAnj bjsidsbj ojunijj x9 9n^&gt; sauoiDBAijap sbx
ua 'sandsap asjBDijijaA ojsia aq ou anb A 'axqBjou oqoaq xa
•ouauípuaj xap saxBiouBjsqns sajapBJBD b Bipuodsaj A
SBpunjoíd SBsnBD b Bioapaqo anb ouxs 'otiojtsubij tu XBiDUBjsunoJp
ap BpBu Biuaj ou BpuaijuoD bx Jod BpBjBsap BiDuanouixap bx ap
upiDBzxxijn bx anb ap Bjuano uojatp as 'BJian^ bx ap bijojisubjj
BiDuanoasuoo Bun anb sbui Bjanj ou SBAijiund sauotoipadxa sbx 9P
ajuBpBjgap ouisipBs x^ 3ub ap BzuBjadsa bx ua sopojaui sns uod
opbsubjj UBiqBq A 'xBuoioxpBjj odij ap ouisijoijjBd un jod sopBA
-axx 'ojuatuiiAoui x^ opBUBduiooB UBjqBq anb 'soqDnuí 'oujaiqoB
oqoaq ouisidsbj ja ^od 'ZZ61 9P a^qnjao ap jtj.ib(J b 'sopBaxduia
opuais uoiaingis souBiunqui sopojaui souisiui sosa opuBn^
•Bpipjad ZBd Bun ap 'x^nuí bijojdia Bun
ap SBjnBjBuiB sbj 'ajuauíuiui u^q^asap sapnjiqnuí sapuBjg anb

�eLmachete y la calavera, en consciente desafío. Su emblema ofi
cial, más refinado, era el haz lictorio romano, símbolo de autori
dad, vinculado a la vez con la tradición revolucionaria siciliana
(había habido unos "fascios" proletarios en la breve historia de

la isla después de su incorporación al reino de Italia) y con los
recuerdos del imperialismo antiguo. El mito de Roma, tan ambi
guo, que ya en la Edad Media podía ser utilizado a la vez por
Federico Barbarroja en sentido absolutista y por las comunas que
combatían contra él en el sentido de las autonomías municipales
y de la democracia directa, fue ampliamente usado para atraerse
al sector juvenil, generalmente nacionalista, de la clase media
culta y para la exportación. La valorización de la victoria en
terreno internacional estaba basada en un supuesto carácter la
tino del Mediterráneo ("mare nostrum") que no carecía de seduc
^ión para las derechas españolas y francesas; y para esa idea-fuerI^a, que podía ser aprovechada tanto en sentido monárquico como
republicano, el haz lictorio pareció el signo más adecuado. Con
él se hicieron las escarapelas (vulgarmente llamadas "chinches")
que distinguían a los miembros civiles del partido. Pero los "Ca
misas Negras" que formaban las bandas irregulares fascistas, ofi
cializadas después de 1922 con el nombre de "Milicia Voluntaria
para la seguridad nacional", usaban la escarapela con la calavera.
Sus cantos, profundamente grabados en la memoria de los italia
nos que tienen mi edad, junto con el ruido seco de los tiros y los
gritos de los apaleados, no mencionaban a Roma eterna, sino que
eran de este tipo:

"¡A las armas,
a las armas! somos fascistas.
Palos a los socialistas,
y, para emparejar,
palos a los populares,
y, como complemento,
palos al parlamento.
Palos,
palos, siempre palos,
palos, palos, palos,
palos en cantidad!

Los populares constituían el partido católico, no precisamente
de izquierda, sino alg'o molesto para los grandes terratenientes,
industriales y comerciantes del Norte, por disponer de impor
tantes fuerzas sindicales y de muchas cooperativas.
El más serio de los historiadores fascistas, Gioacchino Volpe,
en su "Histoire du mouvement fasciste" (Ed. Societá poligráfica
italiana. Roma), cuya segunda edición se publicó en Italia, pero
en francés, a fines de 1934, no puede negar este carácter clasista

10

�rr

_^_'ouistdsbj ^p upioiuijap vi BiouBpqns v\
jBosnq anb v\\ 9nb ' jot japod Biouaijadxa v\ v^o% jod sopBuiunqi
; 'sojpaiuis soqoaq sosa ua 'i^B unB sa ^ 'Bi^opapi ap soiquiBo sonu
j -i^uoo sns ap saABj^. b 'bpídsbj opaiunAoui pp axqísiA a^auípiJ
i -apui
opjouoo ooiun o\ Binqpuoo 'Bpjainbzi ap sopBjapisuoo
sapnpap^i soj bi^uod Biajqo asBp b^ ap sauopBzrpai sbj bj^ ]
L-uoo BpB^axjo 'BoipBS optiuaui b 'B^apiA uppaB ap odi^ apa"
^
-pnq b JBapdB ua sojaxqo sajopBziuBJO b jb^bui ua 'sapoipuis
sapaoj jiiu^sap ua 'opBAijd opjauíoa pp (&lt;(puuou,, BjjanS-pod
Bun ua SBpapans) sbpububH sv\ uBqBjapoui anb 'sBAipjadooo
jBipuaoui ua soppuBa^dui^ 'op^Ajas oAisn^oxa ns b sopauínjpui
ouioa uppoB ap SBppsBj sodnj^ so^ b uBqBiapxsuoo sopB so^
uoo ubijjod ^uppBn^s v\ ap souanp sojapBpjaA so^ jas
o UBja 'jBSBd p o^ub^ un B^qBq adp^ ouiqoDBoi^
^a anb sox ap ^bptxbioos opixJBd \v ^injpap ua sopBsajaxui pBpaio
-os bx ap so^uauíaxa,, sosa 'i26I ap o^bui ua "osojapodopox ajaC
XB 'b^sia ap o^und oidojd ns apsap 'jBDijipnC Bja upiDBdnooajd
jo^bui B^^no 'bxsiuijojuod JopBxjoxsiq un jod ^sopBzxxBgax opis uBiq
-Bq upiDDB ap sodnj^) sosa opuBno 'sandsap soub soqonxu
-ajd soqoaq sox aP ^pisiA Bun ap \vin\vu sa ouiod 'b^bjx as
CT9-09 *
-uoqB ouis oziq ou 'ofBqBJj^ x^p X^J9U8O uppBjapajuo^ buisiui
bx
SBpixBpos sox OJ^ J0C^ ^ P^I un J0^ SBppsBj sox 9&gt;iXU9
ouisiqB \d anb ojbxd sa 'BqB^odB as xa na anb BDiuipuooa •
x uaiquiBx ouis 'bxsixbidos opi^jBd xa oxps ou 'ajduiaxs
jinj^sap ua sopBsaja;ui 'pBpaioos bx ap so^uauíaxa
UBiDjaCa soxxa ajqos anb oCnxjuí \^ jBAjasqo Bipod as 'a^jBd
jod ' Bqonx bx Jod sopiqjosqB u^qB^sa (-j q "SBjgau sbsiuib^ sox
{&lt;ixsíJPBn^s,, ap ajquiou x9 apuop ap '&lt;(auoizB(p ajp^nbs,,
i ua) uoiddb ap sodnj^ sox 9P sauaApC sox 'sBpuiAOjd sbx
ua 'p^pxxBaj ua '^q^qt X9 opBSBqaj uBiqBq sbpídsbj sox 9n^ 9P
upisajduit bx saouopa oAnx iuixossnj\[ 'Bn^ajx Bun ap oasap ns
op^sajdxa Biqnq sa^uB sasaui sop iuixossn]^[ anbunB 'saxqBJoxaui a
SB^Bipauíui SBixBsajdaj jaojafa ap uapjo bx sbxsidsbji^ub SBiouax
-ota sbx b osndo x^-ipao bxsidsbj axiuioo xa "SBpB^SBAap uojanj sax
-BDipuis sapas SBqonj\[ 'BpBqgB nui anj x^Jo^oaxa Bqonx Bq,,
: saxBuoioipBJX sbjop
-BAjasuoo SBZjanj sbx uo9 ^nboxq opuBuuoj pxuasajd as bxsidsbj
opiXJBd x9 saxBno sbx ^ 'T^6X 9P o^bui ap sauoiDDaxa sbx ap o^is
-pdojd b 'oxduiaCa jod 'aoia 'SBnosB ajqos ouiod o^DadsB asa ajqos
BSBd anbunB 'opBipnxsa axuauíxBpjBduii ou \^ jod ouauíquaj x^p

�III
DE LA PLAZA DEL SANTO SEPULCRO
AL TOTALITARISMO
Cqn un conflicto que el 21 de noviembre de 1920 estalló en
Bolonia entre socialistas (que acababan de ganar las elecciones

municipales) y fascistas (decididos a impedir la instalación del
nuevo Consejo), el...terror, ya habitual en las calles, empieza a
adquirir un carácter sistemático y planificado. Doménico Saudino,
en su libro sobre ^Génesis del fascismo" (Chicago, 1933) observa
que, durante ese año 1920, la acción de los Camisas Negras, que,
en el año anterior, había tenido un carácter esencialmente polí
tico, dirigiéndose contra el socialismo como partido, se orientó
en cambio hacia la destrucción de los organismos económicos crea
dos para la defensa de los explotados (sindicatos, ligas campesi
nas, cooperativas) y aptos para preparar el cambio que parecía
inminente.
No creo que haya habido un viraje en sentido clasista, como
piensa Saudino; creo que, desde el comienzo, el fascismo tuvo ese
carácter clasista. Sus adversarios directos lo reconocieron y los
fascistas mismos, si eran miembros de los Grupos de acción, lo
sentían. Se injertaron, por otra parte, en una lucha que estaba ya
planteada, llevando a ella unos slogans cambiantes y un método
inédito, de violencia brutal y fría, empleada como instrumento y
solo por añadidura como placer, siendo fruto, no de una pasión,
sino de un miedo y de un cálculo. Esto es lo que distingue esta
violencia represiva de la violencia revolucionaria, apasionada, a
menudo ciega, a veces injusta, pero que quiere construir, se diri
ge hacia el porvenir y es impulsada por el amor a los demás. Esta
última puede ser negativa (si se prolonga más allá del momento
insurreccional casi siempre lo es), pero no puede ser identificada
con la primera, hija del miedo de perder lo que se tiene, del odio
hacia todos los que suben o quieren subir.
Saudino, en el libro mencionado, cita algunos ejemplos, acom
pañados por una abundante documentación fotográfica, de esta
típica \ violencia transformada en sistemay con la complicidad de
un gobierno que era débil y se creía astuto.
Las bandas fascistas, compuestas por desechos de guerra,
desocupados permanentes, jóvenes amorales sedientos de emo
ciones, estudiantes borrachos de nacionalismo y de vagos sueños
de grandeza y de imperio, estaban acaudilladas por ex-oficiales
y por hijos de terratenientes, industriales y comerciantes.
—^ Estos últimos, es decir los phdres, pagaban los gastos y son
reían con complacida indulgencia. Acompañaban esa sonrisa las
autoridades locales. Los ^muchachos" tenían buenas armas y rá
pidos medios de locomoción, que les permitían concentrarse y

12

�SI
'(6S - ¿C '&lt;3&lt;I '61 'oSBOiqo •óuistosbj xap
'oi2o;^¡i ^ep ouBes u ojjosi -ouipnes ooiuauíag)
•&lt;(soCiq sns BjBd ^í js
UBd ia 8sjbub3 Bi^uiaad ai anb oCsqBJj un opuBuopuBqB 'pepnio bi JBCap b bpb3
-íiqo A sb^siosbj sox aod BpBZBuauíB anj 'osodsa ns ap souisasB soj ap ojuaiuiBsaooad
Xa BJBd sapEpuojnB sbi uoa eijsisui anb 'aixSEjum¿ ap Bsodsa bi iBjssq ou ojsa
A •opBjsaaaE anj bzuejeui bi ap saxqBsuodsaa soi ap ounSuiu anb aioap mnuí
•ainq opinSasuoo uBiqBq anb sop souaui ¡uunj, ap SBuqoo sbx ap sanbsoq sox
ua o 'oouBjjBq o ozod un3iB ua uBJBJjuooua as arib souaui b 's^uíap sox 3P sodjana
sox Bjainji;saa ^zinb og xa anb ojsajuoo ajJEunpuBjg '^^i ap ox^s Bia sojaanuí soi
ap xbidijo ejsii bi anb axasopu^Ajasqo "uopiund ns EJEd sodinba saaoCaui soajsanu b
opBijuoc souiaq soi as A ^z B opiSaia souiaq —xa ofip— soiJEUopnioAaa 00 3P ^jsii
Bun aa "..ujanx ap sotJBUoiDnxoAaj soi e uoiooax' axqijja.x Bun jtSiijui Bjsd,, 'so^ap
sosa opbziubSjo A. sauapjo sBsa opBp BiqBq ouisiui xa anb oiBioap 'Z^6T ^p ajquiaioip
9P OS PP oxoaas II ua opBOixqnd afBiJodaí un ua 'a^iBuiipuB^a bjsiosbj ajaf xa
•i;xnjjag soijeo ap o^BuisasB xa opBjoidap jaqBq
ap uauíijo xa jod Bioxsrd ap A uo^^q ap sadxoS b 'saidB^und b oqoaqsap 'oaauíqBjBo
- xa 'aixSB^uin^) oxa3uy A ojbssb]/\e UBn^ 'biozzbj^ uoa^ 'oiqooag oiSBAa ap :Ésodsa
ns ap bxsia bx b oiaanuí 'tuoajpuv oiuiuuaH ap ^U^ ap soji^ b opBa^iOA 'ozzijbx
oa^iM ap íaojjax. ap booi 'BianqB bi ap bpbjiui bi oCBq opBqoutx 'ossoiq^ sajpuv
:ap sajquxou sox uoa cujaa as ajquiaiaip ojnaso asa ap so^BuisasB sox ap aijas ¿^
•aaaóuoaajc uoaaipnd oí soSiuib soi TU BUEÚijaq bx ju
anb 'ojund xb^ B;sBq opBjnStjsap sqB^sa jaA^pBá ns 'Aaj fap Bn^Bjsa bi ap said sox
b utj ib opBuopuBqB A 'il xanuBjAX ^o^oia osioo xa Jod isb opbj^sbxib 'uoiuibo un b
Sbtd sox ^od opb;b anj opunqiJoui xa 'Joad oSib uojatoiH ,.io3anj ib oiuaaix!,, :uEqBiTnB
sojjo '.¡oísouianSioo,, :BqBjiJ3 as 'opEajostd 'op^adioS 'opBapoj anj 'opioouooaH 'JB3nx
IB 93an 'sooiS^niEjaui soi ap uqiooas bi ap oiaBjaaoas 'ojajqo un 'ojajjaa oapa^
'IBUjajuí bzubp Bun 'ouixap ap sopbobjb ouioa 'uBqBzuajj
SBjsiasBj sox lana xap JopapaaiB 'ojasB^q auuoua un b oioijipa opipuaídsa xa oduiatj
oood ua ofnpaj oSanj xa 'sBi.iBipua.oui SBquioq jod A 'bjjbu ap sauopiq aod 'ojuaiA xa
jod opBjuauíiiv 'upiaanj^sap b'i ozadiua 'oSan^ 'Bipaooijasiui uis sopbjbjjxbui uo-ianj
'SBuraijo sbx úa UBqBJjuoaua as BJoq Bsa b anb sopBaxduia soaod so^ -oueui ap SEquioq
opuEJtj xbooi xa ua uojBJjua anb 'ssj3au sbsiiue^ soi b ajuajj asjBJtiai ap uapao
piqioaa BJS^' aadiuais ouioo 'iBaa Bipasno bx jod EpBipojsno 'oiqan^ xap bsbo bi
b ouioj ua opiunaj BqBjsa sbjsiosej sBz^anj sei ap iBdiauíjd oaxo^u xa 'apjBj acx
•sopsuianb uoaanj 'auasoaaox uoa sopBSaj A BtiBjuaA bi jod sopbjij 'saiq
-anuí sox íaiioou euisiui usa bsbo ns ap sopBqaa uooanj ofiq ns A Bsodsa ns 'ojjanuí
anj apuop 'auBO bi b jixbs BJBd biubo bi ap asjBjUEAax b opB3;iqo anj ouodiuv
oiJBiAOjjaj xa -ouanbad ¿Ciq un ap A Esodsa ns ap Biouasaad ua sbjsiosbj sox ^od
opBmsasB A 'Bsaúi bi ua ¿pipuajdaos anj 'biaubjj ap aojonpuoo 'ojaxoiqo oajEiM
•sojiiap soaijuapi ajuauíBijj
UBiiduma sodn^S sojjo 'ojubj SBijuaii\[ 'sojij b sojjanuí A 'Bjauno eun ap apjoq ib
sopsauíiB uo^anj 'p^prno bi ap Baanj sopBAan ^'sbjsiieidos SBijBduiis sns aod sopioouoo
oaad '¿pijjBd un3uiu ua uBqBjixiui ou anb saaquioq sop 'ij^axanz oStuib ns ap A
ouijjaqao^ aaiísa^ ap bsbo bx b ajuaaj B^uajap as aqooo ouisiui ia 's^ndsap ooori
•aaSuBs ap
o3bx un ua bibo tjjnaaag A 'aaAiOAai ap sojij stas "souisasB sox uojBuapao— ¡buiuib^!
•aapuaosap oziq ¿i as mv 'SBixBjnuí sbi * 9Aan ai as A aqooo un b Jiqns oziq ax as
'bsbo ns ua opBjsaaav •ijjnaaag soijbo :aopBz;uB3ao un anj buiijoja Baauíiad Bg,,
:ouipnBR
•q ooBq ujanx ^p bzubjbui Bjsa ap anb ojBiaa xa 'oxduiata ouioo souiBaA (I)

m '(T) uijnj, ua (Buio^; ajqos BqoiB]/\[ bx ap sandsap sasaui
sop) ^^6T 9P ^^quiaxoip x^p soiposida saaoj;B sox ap tu '^fiq ns ap
Biauasajd ua o^januí soub 89 ^p ofaiA un sax^no sbx a-^^a 'sBuosaad
aAanu uojaiaaaad anb bx ua (i6I oixnC) BpBJXSBaao^; ap bzub^bui
bx ap tu 'sanbuB^ sop k sojautqBJBa sox '^ija^uBjuí bx 'XBa^; Bip
-jBn^) bx aod sopBpxBdsai sbxstosbj jod ouBipaj^ uBg ap ouxxuajoxj
oixiBq xap uqiDBdnoo bx ap 'Biauasa ua 'o^ui^stp sa ou 'bixiuibj ns
ap bxsia bx b o^januí ¿L sbxsidsbj uaia ap sbui jod aqaou ap bsbo ns
ua opbxx^sb 'bjbouIcI ap souisaduiBO ap jopBziuB^io xap o^BuisasB
Xa •opuBzixaxuis souiB;sa anb osaoojd xa ua xBoipBj oiquiBo un^uiu
bojbui ou sand 'x^^oionxixsui Bijo^siq bx ua oxqs BiouB^joduit Bjap
-BpiaA auai^ anb '^Buio^; axqos BqojB]/\[,, bx ap sandsap a^jBd ua
'sa^iB a^JBd ua ÉBapxB sbj^ BapxB 'pBpnxo sbj^ p^pnio 'btxb^x opuB^
-sinbuoo uoaanj isy 'opigaxa oouBxq x9 a^qos ojauínu ubjS ua
^

�asesinato de Matteotti, que, llevado a cabo por orden de Mussolini dos años después, se convirtió en un símbolo-resumen de la
metodología fascista. La supresión violenta del diputado socialdemócrata José Di Vagno, en la provincia de Bari en setiembre
de 1921, no difiere substancialmente de la del candidato socia
lista Antonio Piccinini, llevada a cabo en Reggio Emilia, en fe
brero de 1924, ni de la de Gaetano Pilati, que tuvo lugar en
Florencia en octubre de 1925: el partido dueño ilegal de la calle y
el gobierno de partido (que se encaminaba por esa vía a ser
gobierno de partido único) se comportaban igual.
Entre uno y otro de estos ejemplos elegidos al azar, el mar
tilleo de la violencia fría, de la crueldad empleada en sí misma
como instrumento de intimidación, ha tenido una continuidad
aterradora. Mientras existieron penosamente, entre un secuestro
por las autoridades y un incendio por los Camisas negras, algunos
diarios y periódicos independientes, en cada uno de sus números
se daba noticia, no de uno, sino de numerosos casos de violencias
del mismo tipo.
La fecha que marca la legalización más o menos completa
de la acción fascista no es la de la toma del poder, sino el 3 de
enero de 1925, día en que Mussolini pronunció el decisivo discur
so en que asumía la responsabilidad del asesinato de Matteotti y
lí^los demás episodios de la misma clase que habían jalonado
su marcha hacia el poder absoluto. Es la fecha de nacimiento
del totalitarismo, cuyo proceso formátivo, sin embargo, requirió
aún cierto tiempo.' El hecho de que la violencia adquiriera un
carácter legal y fuera ejercida por la Milicia Voluntaria para la
Seguridad Nacional, incorporada a la fuerza pública y equiparada
al ejército, o, en terreno jurídico, por un Tribunal Especial, no la
hizo disminuir en forma sensible, mientras no fueron creados
todos los resortes de un contralor capilar de la vida nacional,
desde el cierre de las fronteras al restablecimiento de la pena de
muerte, desde la nueva Constitución que abolía el sistema re
presentativo y reducía las elecciones a la ratificación de una
lista única elaborada por las altas jerarquías del Partido iden
tificado con el Estado, hasta el contralor de la economía (con
tendencia a la nacionalización) a través de las Corporaciones y
del Instituto de Reconstrucción Industrial.
^Con todas estas medidas y muchísimas más —que requeri
rían otro estudio, sobre el "Totalitarismo fascista" (la palabra
es invento de Mussolini)— comienza un segundo período de la
historia del fascismo, período en que la definición clasista del
fenómeno entra en crisis, como veremos. Pero, cada vez que acon
tecimientos internos o externos sacudieron poco o mucho las bases
del régimen (guerra de Etiopía, guerra de España, conflictos con
la Iglesia, vicisitudes de la segunda guerra mundial, república de
Saló), la violencia de los camisas negras volvió a desencadenarse
sobre Italia con los caracteres ya tradicionales de sadismo frío,

14

�C9ZS0L
"0^61 'sioiba 'siJBci •shbti ua aiTAts eu^nS ap sub xis : niuaKr
A 6S6T 'P-ibuiiubo 'sijb^ ajspsej maii^j bt ^uitujaAies oue^aeo ^ouipnes ^p
opeuoiauaui ojqii xap seuiapB 'asuB3A 'sc^uaiuiiAoui soj;o ua anb leiuauíEpunj sbui
oqanuí sa 'ouisiasBj xa ua 'anb 'o^aadsB asa ap Bajaos asjBjuauínaop BjBd (I)

BjauBui n • • • so;dapB sox ap bsbui bx aiqos jod sbui zaA BpBo Bq
as ajaf 13"'' so;iui jaua; b pzuauíoa Á. ' • • upisiui Bun ouis
a^uauía^duiis ou b^ 'Binqu^B as ouisidsb^ ^a aj jas
b isbo BqBgan ^nb 'Bjqo Bidojd ns ua so^dapB soi ap bzubijuoo
Bun puB as 'BuqdíDSip A p^piun puB^ as [ouisiosbj
souisiiu is m uvsaidxa anb soipat[ j^ajo ap japod \a uauai^ 'osbd
opo^ ua ^A uppBuiJoj ua sBapi 'opnuaui b 'uos sc^uaiun^uas A
sauoisBd anb uojBpiAp A BpiA ts\ uoa Bijosopj bj uojaipunjuoa
SBiSopapi ap sajo^anj^suoa sapq^q so^sa 'sap^ns saiopBuozBj so^
-s^ -BuiBjgojd un sa ou 'opBuiuua^pui ub; b;siosbj BuiBjgojd p
anb jbuijijb ap uBsao ou soiJBSjaApB sng "siBd ^ap a;uB;joduii
sbui BpBziuBgjo Bzjanj b^ sa b;siosb3 op^jB^j p '^^61 U3,
:aaouooai o^ isb (fa^spsü/ %ua\xi
-acinow np 9jlw^si}J,, opBpa ^A ojqq ^a ua fad20^ ouiipovoi^
•nBauíqo^) ap
apuoo ^a 'ibuij \e 'A aj;siB]/\[ aQ 'axi^ua^) ap saABj; b xagan 'saiuBf
m^ÍIlíiW 'iU^ABiqDB]^ 'ix^auíjB]/^ 'oizunuuVíQ ^P saABj; b aqasz;aijvj;
'^ajos a;uauiBAisaons opis uB^Bq so;oaxipajd sajo;nB sns anb
fsauoigaj sbx o so;uauioui sox ungas oaixppD o opiajosap opis
anb ízaA bj;o ouBoixqndaj oganx 'ooinbjBuoui oganx '
opis B^Bq oiustdsbj \^ anb oqonuí B^oduii ou anb a;uapiAa

OI^ISI^VH A
:viooioaai vmíi aa vDsaa
AI

x sp
ap a;uauBuuad ox ogjsquia uis jingui;sip anb ^ÍBq 'jBgnx un o jo;
-oas un 'o;uauioui un BJBd SBjapa;BA s^po; 'saxBiojBd sauoipiuijap
SB;sa aj;ua 'sBa^sjjapBjBO SB;sa aj;ua 'saoipui so;sa aj;u^
-.- •SBiJo;axpBj;uoo opnuaui b A SB;ui;sip sauoiaiuijap ua o;ub; o;
J0(j ^ saaipui ua sodij sbui so; uojanj oujaiqc^g ap soub sojauíijd
so; aP Ia ^ Buio^; ajqos BqajB^\[ bx b joija;uB opoijad [^
•SBpunjojd SBsnBO sns SBpBuopBxaj a;uauiBiJBS
-aaau jB;sa uaqap Buix^n B;sa uoa anb a;uapiAa uaiquiB; sa ojad
ÍBiDuaxoiA ap x^p^dsa asBxa Bsa b upioiuijap ns Jianpaj Bpand as
anb BJBd BiouB;joduii BpBtsBuiap auai; B;spsBj ouauípuaj xa
'(l) SBUBUI3XB • -g SBX aP U9P
A oxduiafa x^ ^od soduiai; souii^n sox ua opBn;uaaB

�de hablar era una acción, puesto que se apoderaba del alma de
sus oyentes y sabía levantarla hasta ese estado emotivo que está
cerca de la acción, que es sinónimo de acción. Renegaba de la
elocuencia "vacía, palabrera, insubstancial" de los demócratas,
para atenerse a una oratoria fascista por excelencia, es decir des
nuda, áspera, franca y dura: nunca se detenía en detalles, no
seguía la crónica diaria, sino que evocaba visiones, indicaba un
camino... Mantenía en sus adeptos la psicología militar... En
lugar de discusiones: creer, combatir, obedecer. Difundía alrede
dor de él una especie de intolerancia, casi de desprecio, por los
hombres demasiado sabios, demasiado inteligentes..." (pp. 87-91passim.) En páginas anteriores, G. Volpe había hecho mención
del espíritu individualista de Mussolini, que le hacía considerar a
las masas con cierto desdén.
En otras palabras, no hay en el fascismo más ideología que
vun vitalismo bastante vago (la vida no es teoría), que llega a
identificarse, a nivel periodístico, con un "historicismo" que no
es más que la divinización del hecho consumado. Un partido
militarmente organizado, que no tiene programa, sino mitos, no
ves y no puede ser más que un instrumento de poder. Volpe lo
siente, pero no lo dice. Se lo hace decir al mismo Duce, citando
su artículo Relativismo y Fascismo, publicado en el Popólo d'Italia del 22 de Noviembre de 1921, en el que se menciona a Nietzsche y a su "Wille zur Macht" para afirmar que "el Fascismo es
la más formidable creación de una voluntad de poder individual
y nacional" (ídem, p. 91).
f
Aquí nos acercamos al fondo del asunto: voluntad de poder^
^individual y nacional.
Individual, sí: Mussolini se consideraba una encarnación del
Príncipe de Machiavelli y, como tal, se sentía "por encima del
bien y del mal". Nacional, ya es distinto.^ Si hay un fenómeno
internacional, éste es el fascismo, que, en Italia, para mantenerse
como partido, entregó la península a Hitler (como hicieron por
otra parte, los fascistas de los demás países europeos: Austria,
Francia, Hungría, Rumania, Yugoslavia, Checoslovaquia, Norue
ga, etc.). Hemos visto que, en el primer período, su carácter más
visible es más bien la defensa del capitalismo, que sólo en su
^erficie es fácil de conciliar con la "defensa de la patria"., Y
sin embargo, en todas partes, el fascismo, no solamente logró pre
sentarse como la expresión más cabal de la pasión nacional agre
siva y resentida, sino que también consiguió utilizar a grandes
contingentes juveniles, fáciles de entusiasmar con esa vaga vo
luntad colectiva de poder que es el nacionalismo, visto y expe
rimentado en las plazas como afirmación activa, rodeado por un
halo de poesía épica, de gloria, de voluptuosa violencia.
En Italia, el movimiento fascista, sacrificando algunas de sus
consignas más audaces, se fusionó, antes de llegar al poder, o,
mejor, para llegar*a^ poder, con el viejo y conservador Partido

16

�¿I

odi^ ap BpBzipSai BpuapiA Bun 's^ppsodsap sasBp sbi
'uBjpad oaad '({&lt;ouisijaqii,, Bjq^pd bj '^ipn ua 'ajaipjd as
'ogjBquia uis 'anb p BJBd) oaiuipuoaa p 'oiapapA souaui opipas
ns ua ops 4&lt;ouisipjaqq,, ouiuija^ ongiquiB p UBqBsn sand 'sapn^
-ipB SBquiB UBqB^odB k uBi^Bduioo B^ip^TdBD Bisangjnq bi ap
SBZjanj SBt 'opBi ns jo^ 'BqBoijipapT as 'a^jBd Bjp jod anb p
uoa 'BpxpposipB n^ujdsa ns anb unB ppuasa sbui asjBpAaj jod
pq^oB oai^BJ0ouiapi^uB &amp; XBjaqxppB n^uídsa ns oja^ -soubui sns
ua Bjuod ouBqB^i ouisip^idBO \^p B^ippostpB uppa^aj b^ anb
Bpua^od ubj ^\ 'opi^jBd ap oipo ns ap opiAias p 'tsb jBqoaA
-oadB opuaipnd 'BpBAijd Bsajduia bj ap Á p^id^o pp sopBiapuBqB
uojaipis as 'ouisipposipB oai^ua;nB ns ap aiquiou ua 'Bip^j ua
^^61 ua J^pod \3 jBiucq p 'sBppsBj souistui so^ anb souiaqBS
•oaiuipuoaa apauíBjaui
'puoptpBj^ opBaijiuBis ns ua opipua^ua ouisip^xdBD p jBAjasuoa
b Bpuapua^ b^ jpap sa 'B^xp^idBa ouistsbp p pBpipunjoad ua
UBSBqaj anb saoiBi SBsa ^ouispsBj-pBu pp SBpunjojd sbui saaiBj sb^;
uoo a^uauíBuiipi SBpBZBpa uB^sa 'oxpo Á. BipiAua ap 'puopBjji o
-ap ospduii uos anb 'BppBj b^ á B^sipuopBU b^ 'sauoisBd SBquiB
OJ8d "(296T aP ^^qm^í^ip ^p Z I3P soxiBip so^ ap Bpipu) sajp
-uo^ ua apauía^uapaj ppip anb Bpuaiajuoo Bun ua ^jjais p^j
-si 'pxpuni\[ oipn^ osajSuo^ pp apapisaid p 'Buip^ Baijauív -^
Biiapj^ui ua pnpB ouispBuoau p BJBd souaui oí jod 'ppouooaj
oí isy 'iuipssni\[ ap soubui sbi ua oubuioj ouaduiT p o uppBu bi
ouioa 'o^uauínj^sui aiduiis un ^ja^íH 8P soubui sbi ua &lt;3nJ ouisi^
-luiasiiuB p uaiquiBj^ "BjqBpd bi ap oaijBjoa opxpas p ua ps^)
-jaAiun sbui 'ouispBJ p 'BjapuBq ouioo pAjasuoo ogjBquia uis anb /
'ouisipuopBu pp opaoB p opuBZBídsap 'opunuí p A Bij^Bd bi aj^
-ua a^uand p pjpooua 'BqBtios iuipssn]/\[ anb opaduii p 'Bjauíip
buijoj ua anbunB 'opTnipuoa B^Bq anb ouispsBj ooxun p sa anb '
^ouispBu p opg -BjapBpjaA Bpuasa ns uoa BpBuopBpi BjauBiu bu^
-np ap 'sBzjanj-SBapi sns ap aiuB^oduii sbui bi jas aoajBd ojad
'ouispsBj pp Bpuasa bi jini^suoo ap oqanuí Bpip 'sand 'ouisip^
-opBu i'a 'SBisipuopBu suBgop soCaiA soi Jpip^sa b uaApnA bjj
-an^-^od ap SB^psBj-oau sapjq soi 'dJBquia uis j^ 'sooipijpd
sapapi ua a^^d ua BqBjídsut as anb BpBuiJB Bpuaisxsaj Bun b
asjBpaijua Bjaiqap A {puopBuipB,, ouiod zaA ns b op^uas Bjanj
ouispsBj p anb BJBd BUBuiap uppBdnao bi jBgan anb oAn^
•&lt;{puopBu,, ouo^ p jBoxjisuaiui b A Booda Bjauípd bi ap
ouispsBj pp &lt;(ouBipjos,, ouo^ p jB^iiqap b uoja^Cnqijpoo so^uaui
-ap sopa sopojL -auini^ b oizunuuv4a aP uppipadxa bi ap soij
-Buoiai-xa soi ^P 'saiuaipquioo-xa soi 3P '^W118,, soi 3P soqonuí
b asiBJodjooui opBjgoi BiqBq a;uauuoijaiuB ouioa '

�V
TOTALITARISMO Y VOLUNTAD DE PODER
ITALIA Y ALEMANIA
Eso se vio claramente a raíz de la crisis económica que las
tentativas deflacionarias del régimen provocaron a partir de 1926,
anticipando así, en la península, la gran crisis mundial de 1929.
No se puede decir, naturalmente, en qué proporción los aprietos
del gobierno fascista en este terreno contribuyeron al proceso que
llevó al régimen a hacerse y autodefinirse totalitario. Vimos an
tes que la reacción popular producida por el asesinato de Matteotti había sido, ya a principio del año 1925, un factor determinante
en el mismo sentido. Pero es indudable que ese proceso se acen
tuó, especialmente en terreno económico, bajo la presión de la
crisis del sistema de precios y salarios, que, al adquirir carácter
mundial, contribuyó a su vez a la expansión del fascismo. El
nacismo alemán tiene en ese momento su punto de partida cro
nológico; y eso explica algunas de sus particularidades diferen
ciales, por ejemplo, sus consignas anticapitalistas, que no impi
dieron el apoyo que le otorgó el gran capital, no sólo alemán,
sino internacional.
El fascismo alemán, pues, con el nombre significativo de na
cionalsocialismo, repitió la experiencia italiana en una atmósfera
bien distinta: un poderoso ejército derrotado y humillado, un
capitalismo acostumbrado a dominar mercados y reducido a la
quiebra por el pánico internacional y la presión interna que
se sumaban a las consecuencias de la derrota, el complejo de
inferioridad que esta última había hecho nacer en las clases
dominantes y que se agregaba a su tradicional complejo de supe
rioridad agudizándolo, la desocupación... La república de Weimar había sido una frustración y había demorado el proceso;
mientras tanto la revolución rusa se había estabilizado en un
plano absolutista y, en todas partes, los partidos comunistas, que
habían crecido al lado de los enormes y burocratizados partidos
socialistas, adquirían un inédito carácter estratégico.
Todas estas nuevas realidades, nucleadas por las sobrevi
vencias de un gigantesco aparato militar, desarticulado e intoxi
cado por la g"uerra perdida y una revolución a medias, pero no
destruido, le dieron al nacismo sus caracteres típicos que lo di
ferencian, en superficie, del fascismo italiano.
A pesar de estas diferencias, la naturaleza profunda de los
dos fenómenos es la misma: ella consiste en la voluntad de poder
de fuerzas sociales que habían dominado por mucho tiempo y se
sentían amenazadas de muerte. No teniendo ya resortes propios
en una sociedad dislocada por la guerra y en proceso de trans
formación rápida, desordenada y violenta, estos grupos recurren

18

�61
ua asopuBj;uooua une 'oun;;n apa uE;ua;ap anb so; sopo; anb
A japod ap so;uaumj;suT so;ub; aj;ua oun anb sbui sa ou upponp
-ojd b; ap jopas un ap jo;bj;uoo ;a anb jpap opxpod Bjajqnq
as '^oq ouioo jaÁB 'ojag "soubui sns ua ;Baj japod ;a UBTua; upp
-anpojd ap soipaui so^ ap souanp so; anb jlbA^ o;jap Bja 'sBauq
sapuBj^ se; ua 'ouioo 's^aui; sapuBj se; ua '^oq 'o;jap sa o;sg
•;Eaj pEpaidojd e; e osaaoE uauaj; 'Booda Bj;sanu ua 'anb so; mos
;B;xdEO ;ap souanp so; ou A uppBziuB^jo e; ap sooraaa; so; anb
opuEAiasqo —;Buop;pBj; b; sa anb— Bjauíud e; e
Epun,as E;sa jpnpaj ajainb '(CsdJLoiDdxip so\ ap upian\oaax
ojqi; ns ua 'uiEqujng "a^Ea e; ap ajquioq ;ap e;sta e; e b;;es '
-apos b; ap sa;uEjga;ux SEuiap so; sopo; A uppE;aj ap EpiA e; ua
aAE;o-so;sand so; uEdnao anb so; aj;ua a;uaui;Ejn;Eu aoa;qB;sa as
anb 'ej;o e; '(ÁEn^njfi ;a auai; anb EiiEqsEjEdixuas EpBjaojnq ap
afE;uaojod ;a ua asasuaid) SEiJoSapa SEquiE e 'Bpxpaui Bun;E
ua 'aoauapad u9pE;qod b; ap eijo^Íeui e; anb o;sand 'jao^q ap ;p
-ijxp sa sopE;o;dxa A sajopE;o;dxa aj;ua upisiAip e; SBj;uax;\[
•oje;o A a;duiis seui oqanuí aA;anA as opo;
'japod ap opEJ ;a ua ouis EpiA ap ;aAiu ;a ua ou 'souiESEq sou
'uppEuiuiTJDsip E;sa EJEd 'ig 'sasEp ua sajquioq so; ap BDijpa;
uqísiAip e; EJEd Ezi;i;n as anb o;ja;Tja ;a jEqduis uis 'Eooda
Ej;sanu ap so;ua;uipa;uooE sapuEjg so; ap ounguiu e tu 'ouisp
-sbj ;e opuoj ouisiui ns E;sEq japua;ua Epand a^ anb oaja o;^
•(osEd un o;os ojad 'soj;o soqonuí ap
A 'Ednooajd sou anb Eiua;qojd ;ap uqpn;os e; Ep^q osEd uanq un
op^p Eq as 'jaasod ap etsub a;dxuis e; ouioo 'ajquioq ;ap BAipgau
o EAiqsod pEpiAipE b; EJEd 'a;uE;joduii ue; o;nuij;sa un sa &lt;jBp
-os oix;sajd,, ;a jeaj^suoo o jaua;qo ap oasap ;a anb ap ^api E;sa
uo^) •oiJo;EuiuiiJosip oijaqja ouioa *E;uaj e; ap opE; ;e B;uana ua
jaua; e apuai; as EJoqE anb jo;oej oj;o ;a sa anb '&lt;{oii;sajd,, ;e
sa;uajaqui saja;aEJEa so; uaxquiE; opuBSBqaj A ooxuiquooa a;uaiu
-EATsnpxa ou opi;uas un appusp ';Epos assp ap ouistui o;daouoo
;a o;e jEDTjxpoui anb EiqEq 'b;stsep ouauípuaj ouioo ouispsEj
;e opuaiurjap Jin^as EJEd 'anb oje;d ota as o;uauioui asa ug
•seot;
-;;od a;uaui;Epuasa seuije uej3 soDTuipuoaa saposaj so; anb ;a
EJEd 'otue un e opEj;uooua uEjqEq 'sotjeots A sajoppjas opuEosnq
'anb —^t;b;i ua op;qEq EjqEq so; so;ue oood ouioo— EraEuia;v
ua oqnq uass^qj^ soqanuí 'sEpuauadxa sEjauíjjd se; ap sandsap
'ojad 'so;ua|uiTAOui soquiE ap uppEpuBUTj e; e uoja^nqTj;uoa A
'tsb uoja^aja o; opunuí ;a opo; ap SE;sqE;TdEO so^ -o;uauinj;suT
a;dui;s un soueui sns ua op;s uE^Eq '86I 3P J;;jEd e ouispsEj ;a
o 'ouispEu ;a anb jpap apand as ou 'sjEd un ap EDTuipuoaa EpjA
e; ap a;uEUTuija;ap jo;oej o;ue; o; jod A upponpojd ap soTpaui
so; ap ETJE;a;dojd EpEATjd Esajduia e; jod Epra;jap E;sa e;st;e;
-;dBo asE;o e; ts 'o;oaja ug 'sasEp ou A sa;Epos SEZjanj aC;Q
#so;dapE asjEaCuEJ
EJEd ;EuopEjj; o; e uajjnoaj 'sojjESjaApE sns ej;uoo jojja; ;e

�permanente conflicto recíproco, están ligados por una fundamen
tal solidaridad, que se hace consciente en los momentos en que
el resto del conjunto social, que el fascismo llamaba "masa amor
fa", se vuelve peligroso para ellos.
Se ha afirmado muchas veces en estos últimos tiempos que
el estado contemporáneo, con todas sus atribuciones correspon
dientes a organismos ramificados, es en sí una clase social. Y esto
es cierto, no sólo en los regímenes totalitarios, sino también en
los plutodemocráticos, en los cuales, sin embargo, para que la
definición de la clase dominante sea completa, hay que incluir
en ella, al lado de los equipos dirigentes de la administración pú
blica (ejército y policía inclusive), a los de las empresas privadas,
de los partidos, iglesias, sindicatos, instituciones deportivas, etc.
La discusión que tuvo lugar, hace dos o tres años, en Inglaterra,
Francia e Italia, acerca de la importancia política de los "apara
tos" de los grandes partidos y del influjo que ejercen en sus res
pectivas líneas de acción, es particularmente esclarecedora para
nuestro tema, pues nos hace ver bajo una nueva luz la constante
histórica del "conservad^rismo" y nos explica mejor esa definición
del fascismo como "contrarrevolución preventiva", que va a ser
para nosotros, al final, su única definición valedera.
Ya dije que, al principio, el fascismo fue interpretado y se
sintió a sí mismo como un movimiento de defensa de la clase eco
nómicamente privilegiada. La crisis económica de 1929 —que se
anticipó en Italia, como vimos— reveló en él y en el nacismo
alemán que a raíz de esa crisis llegó al poder, un carácter pro
fundo más general, del que la defensa del privilegio económico
no era más que un aspecto y que se resume en el título de la re
vista teórica del fascismo italiano: Jerarquía.
Contra la tradición democrático-liberal que tuvo su afirma
ción más enérgica en la Revolución Francesa, el fascismo se hace
el abanderado del principio de autoridad; su clasismo y su con
servadurismo son más políticos que económicos y están dirigidos
a defender posiciones, más que posesiones. A través del fascismo
de la segunda época y del nacismo, el capitalismo privado se en
caminaba a transformarse en un capitalismo de estado, en manos
de la misma clase dirigente en cuyo provecho se había llevado a
cabo la guerra del 14, resignada a burocratizarse a un elevado ni
vel, es decir a dejarse absorber por el "aparato" del partido único,
salido en gran parte de sus propios cuadros y transformado en el
esqueleto mismo del estado.
Como siempre sucede al estudiar un proceso histórico, esta
evolución posterior del naci-fascismo —truncada, acaso solo apa
rentemente, por la derrota de 1945— nos ayuda a ver mejor sus
comienzos. Ese desesperado conservadurismo, agudizado por el
miedo a perderlo todo y por el desprecio a las "masas amorfas
e incultas", debía darle a la violencia fascista ese carácter frío
e inhumano que aún nos sobrecoge en el recuerdo y que volvemos

20

�IZ
anb opap sa) A^i ^a jod opBuiBjj; ^nj anb ouis 'uqpnpA
-aj Bunguiu oqBo b qAan ni 'oujaiqo^ un^ura qa^oA ou Tuipssnji\[
•sasaja^n sns b Bipuodsaj anb oujaiqoS un ap {&lt;uapjo pp sbz
-janj,, sbj jod a^auíBuipapuBp souaui o sbui SBpigapjd A SBjp jod
SBpBpuBuij uBja SBgpnq sb^ apauíB^aij^uBS UBiduioj anb sb%
-siosbj sBpuBq sbj A japod p UBq^papp anb sbj UBja sBpBiSapA
-ud a^auíBoiuiquooa sasBp sbj BdBp BjauíiJd b\ ua anb bA 'opajj
-oo Bjanj ou 'ouispsBj p jod opB^asajd Buiapoíd pp 'ooxuiquooa
ua 'oAi^iuiiad oa^B^d p anb jpap ajainb ou opg;

va
IA
•Bidoad pB^un[OA uoo sonpiAipui ap sop
-bztub^jo so^unCuoo ouioo ouis 'sbsbui ouioo ou '68-9861 oiuau^ p
ua A fQi ua 'snppsBj SBzianj sbj; b apajj 'uojBnpB "X'N"O
b\ ouioo *x*O'xi ^i o^ub^ apuop 'BUBds^ ua 'oiquiBo ua 'ofnp
-ojd as oj^ 'opbzubab sbui i^p BqB^sa sopi^Bd so| ap A sapoipuxs
souisiub3jo so^ ap ^uqpBoijisBui,, ap osaoojd p anbaod 'opadsaj
apa b Bip^j ap p anb ooidi^ sbui sa BiuBuiatv aP OSBD 13
•SBinbjBjaC sb^ ap Bsuajap b\ ua BqBuaduiasap ouispsBj p anb
pd^d pp o^aiuipouooaj ojnosqo \b jod A japod p jBAjasuoo ap
oasap ns jod uaxquiB; opnuaui b ouis 'oCip as ouioo 'sapaguip sns
ap BipjBqoo A pBpqiqap jod ajduiais ou osbob 'bububui b\ b aqoou
BI 9P ^psJBJodjooui b uojBSBd saoaA b A ouispsBj \b uojai^sisai
souaui anb so]; uojanj 'opjBdB ua Bpi^ija bijouiui Bun BqBuiuiop
A UBioajBdBsap BAippiui ns A onpiAipui p apuop 'sopBzipjoojnq
sbui SB^sippos sopi^Bd so^ A sopoipuis so^ 'a^atuBSjaAuj
'jLi^vqwoo '¿^oapdqo 'jiaajiD : SBUBip^ sapajBd st\ SBpo^. ap jbjj
-oq unB opinSasuoo uBq ou BJjang b\ b sajoija^sod sozjanjsa soj
anb buSisuoo b^ sa íojauínu ns jod a^auíB^snf oso japod
-sui un sa anb 'BauaSouioq bsbui Bun ap uqpipuoo B[ ua
-ubui b BpBuipap buStsuoo Bun 'p jod opipuios 'ouBip^ opand
1&amp; osnduii ouispsBj p ^ojauínu pp B^sipua^Bui uqpBzuopA b^
'tBUOpipBJ^. BpBJOOUiap B^ B OUIOO SBpippOS SOpipBtJ SO]; B O^UB^
'opBqoojdaj sapaqBq ap sandsap 'o^oaja ug •B^sip^idBo opijauaq
p 'uBqBZBuauíB ouioo 'jBZBuatuB jod anb 'Bpipua^xa sbui zaA Bp
-bo Bjajqo ^p^ip,, ^un ap BpuapuooopiB A uqpBuuojo^B ap sou
-Bi^iq jas jod sbui 'bubs uoo sopanuí A sopingasjad sapB^ipui sns
b uojaiA A oganj p jod sopmjpap uojanj SBAipjadooo sb^ ^
-ndod soaua^B so{ ^sopoipuis so^ *ouispsBj pp s^abj^ b
asBp b^ ap BuiBjgojd p anj asa 'sbsbui jas ap jBfap BjBd ouiuibo
p {&lt;sbsbui,, sb^ b sappuBjjao japod p b^soo Bpo^ b jauapy;
'sooipq-^sod sapjq
soAanu sns ua A SBpuaAtAajqos sns ua o^Bdsa uoo jBj^uooua b

�las violencias de los Camisas negras en todo el país, pero sin nin
gún estado de necesidad) para encabezar el ministerio. Y el poder
le fue entregado para que defendiera los valores tradicionales:
patria, propiedad, orden, familia, religión, jerarquía, contra la
chusma que, aprovechando a la vez las oportunidades que ofre
cía una democracia aún tímida y el terror que la revolución rusa
difundía entre los privilegiados, marchaba (o creía hacerlo) ha
cia la conquista de una igualdad auténtica, no sólo jurídica, sino
económica, social, cultural. En ese entonces todos pensábamos que
el acento estaba puesto en lo económico; hoy, evocando, después
de cuarenta años, mis recuerdos de niña, veo clara la importan
cia que tenía, no sólo para sus protagonistas, sino también para
sus alarmados observadores, el espectáculo de esas bibliotecas noc
turnas municipales, llenas de obreros discutidores y estudiosos,
que leían libros de historia, de sociología, a veces de filosofía, con
la intención de capacitarse, no para abandonar el trabajo ma
nual, sino para realizarlo mejor y, además, para expresarse a sí
mismos y entablar el diálogo con ventaja. Ese tipo de ascenso
social daba miedo e infundía odio: un miedo y un odio parecido
al que experimentan las minorías blancas por las mayorías ne
gras en ciertos estados de origen colonial. La hostilidad racial,
fácil de despertar en un plano irracional en individuos y grupos
débiles que sufren complejos de inferioridad, es, en sus manifes
taciones masivas, un simple disfraz del miedo a la igualdad, del
miedo a perder posiciones "de poder". En el fondo a la desigual
dad y al poder se reduce, muchas veces, el "prestigio social", por
lo menos como ilusión.
Ahora, que hemos asistido al ciclo completo, cerrado por la
derrota en la guerra, sabemos que fascismo y nacismo estaban
en el camino que lleva al capitalismo de estado a través de un
absolutismo total, basado en la fuerza pública y el contralor dé la
economía, pero extendido a todos los demás terrenos: el cultural,
el deportivo, el de la distribución geográfica o laboral de la po
blación, el biológico, etc. Más difícil, por tratarse de un terreno
ya sólidamente ocupado, se reveló el absolutismo religioso, que
dio lugar a una tensión de carácter permanente en lo profundo
y a toda una problemática conflictual de la que, en 1945, no se
vislumbraba ninguna solución, ni siquiera teórica. El fascismo ita
liano trató de emplear la iglesia católica como instrumento y lo
consiguió sólo transitoriamente y a un precio muy elevado; el
nacismo se esforzó por crear una religión propia, en la que Sigfrido y la sangre germana desempeñaban un papel demasiado

del fenómeno por él no imparcialmente estudiado, aunque pasa
sobre ese aspecto como sobre ascuas. Dice, por ejemplo, a propó
sito de las elecciones de mayo de 1921, a las cuales el partido
fascista se presentó formando bloque con las fuerzas conserva
doras tradicionales:
"La lucha electoral fue muy agitada. Muchas sedes sindica
les fueron devastadas. El comité fascista central opuso a las vio
lencias antifascistas la orden de ejercer represalias inmediatas
e inexorables, aunque Mussolini dos meses antes había expresado
su deseo de una tregua. Mussolini tuvo entonces la impresión
de que los fascistas habían rebasado el límite. En realidad, en
las provincias, los jóvenes de los Grupos de acción (en italiano
"Squadre d'azione", de donde el nombre de "squadristi" para
los Camisas negras. 1. f.) estaban absorbidos por la lucha y, por
otra parte, se podía observar el influjo que sobre ellos ejercían
ciertos elementos de la sociedad, interesados en destruir para
siempre, no sólo el partido socialista, sino también la organización
.económica que en él se apoyaba. Es claro que el abismo existente
entre los fascistas por un lado y por otro los socialistas y la
misma Confederación General del Trabajo, no hizo sino ahon
darse." (p. p. 60-61.)
Se trata, como es natural, de una visión de los hechos pre
sentada muchos años después, cuando esos Grupos de acción ha
bían sido legalizados, por un historiador conformista, cuya mayor
preocupación era justificar, desde su propio punto de vista, al
jefe todopoderoso. En mayo de 1921, esos "elementos de la so
ciedad interesados en destruir al partido socialista" de los que el
historiador Gioacchino Volpe habla un tanto al pasar, eran o
parecían ser los verdaderos dueños de la situación: corrían con
los gastos y consideraban a los Grupos fascistas de acción como
instrumentos a su exclusivo servicio, empleándolos en incendiar
cooperativas, que moderaban las ganancias (suculentas en una
post-guerra "normal") del comercio privado, en destruir locales
sindicales, en matar a organizadores obreros y en apalear a huel
guistas.
Este tipo de acción violenta, a menudo sádica, orientada contra las realizaciones de la clase obrera y contra los intelectuales,
considerados de izquierda, constituía lo único concreto y materialmente visible del movimiento fascista, a través de sus conti
nuos cambios de ideología. Y es aún allí, en esos hechos siniestros,
iluminados por toda la experiencia posterior, que hay que buscar
hoy la substancia y la definición del fascismo.~

vago para imponerse más allá del ámbito del terror; Franco, por
tradicionalismo habsburgo-español, ensaya desde hace un cuarto
de siglo, con algunos tropiezos, el camino de la adhesión a las
altas jerarquías de la iglesia constituida; Perón, cuyo movimiento
justicialista constituyó la experiencia más típica, aunque incom
pleta, de fascismo en nuestra América Latina, empezó como Fran-

22

21

�C^ZS01
ua '^souBiunqui,, sbui oqonuí uos ÍCopBpa \9,, jbajosuoo bjb&lt;3 soti
-Bsaoau ouioo Boiput ouijuaioxj oiJBjaioas p anb soipaui soj anb
souiajaA '^pABiqDB]^; ap adpuu^ 23 souiaapi ig •pBppnia zoaaj
ap ouiaijxa jainb[Bno b uBgaxx 'opBaio uBq sbuisiui SB^a ajuauqBi
-aua anb ooipunC uapjo pp asopuaiAiis oxibaiosuoo ap saoBdBa
-ui uajuais as A (ouiaiqo^ pp saABij b ou o uBziaCa ox anb) jap
-od ^a uBjuajap anb sasBxa sb^ ap BiouaxoiA bx A ouisixBgaxx xa
•opioaxqBpa ajuauqBgax ouiaiqoS un bjj
-uoo asjBAaxqns ap bat^biotui bx opBuiox laqBq ap oqoaq jb B;sinb
-ubjj oxuaiuiiAoui x^ ^p ox as ou ouioa 'upianxoAaj ap japBJBO Bp ax
ou '(f *d - opBxia ojqix) ^sbxstxbtoos sbsbui sbjjouib sb[ bj^uoo
BJjanS bx ap Boiuaax bx k n^jTdsa xa,, —3(^xoa 3^ÍP ouioo— opBaxd
-uia aaqBq \^ '^ax bx ap oj^ap sopBjpBnoua unB so;ubd k sau
A SBAixBjadooa A so^BDipuis Bjpoo 'pBpxxB^ax bx ap
jaqBq xa *soiJBSiaApB sns ap bx ua A Biauaiauoo Bidojd ns
ua 'upxonxoAajjBJXuoa 'o^uauíoui opo; ua 'ouis 'ajquiou asa a^uaui
-XBTOTjo opiuinsB B^Bq anbunB 'uptonxoAai Bun anj Baunu oxustosbj
Xa 'BiiBuoianxoAaj BjajspuixB ua '6X6T u9 PPBN 'oxsouiBxidaxx
•BjdoTx^ ua jtjoui b opBTA
-ua anj A SBinbiBjaC sbx BJBd pBpisoj^xxad ns o^ojd ^nuí pxaA
-aj anb ojad ^sa^ozTJoq soj^o ap Bjainbis Bioua;sxxa bx laoouoa
uis uatuiiSaj x^p oj^uap sopioajo saxxuaAnC sodnjg b puisBisn^ua
anb '^Bpjainbzi ap ouistosbj,, opbuibxx XB ^PTJ ^p^atJ bx pCap as
B^sBq 'oíSaxiATjd xap upioBuuojsuBJx ssa bjb^ 'a^aanj opB^a xap sou
-bui ua axqBaxBui A XP9P 'BpBi^axiAjjd axuauíx^uoiaipBJX asBxa bx ap
oíaipuaq ua ojad 'saauoxua ouioo axqapua ubx ppajBd Baunu anb
'ouisixBxidBO xap opBAijd oxoadsB xa 'JBuiuiixa osbob A 'jBnua^B ap oas
-ap \b bxstosbj oujaxqoS x9 u9 ^a^pui 'x^TPunm ^oiuipuoDa stsijo bx
ap soub sox ua upiaB^iuii a;uapiAa Bsa ap ouisiur japBJBO xa
•jaxxxH ^o^ oSanx opBSBqaj A opBzxxaxuis ^oui
-sixnxosqB oidojd ns BqBziuB^jo ^¿X6I 9P 9Jqnpo ap umonxoAai bx
ap 'o^u^sip osaaojd un ap saABj^ b 'opi^jns osnj opB;sa [ap oxap
-oui \d ajqos 'anb ua o^uauíoui xa na 'uauíx^aj ns iuixossn]/\[ opiuij
-ap Bq ^ouisiJBxqBXOj,,, 'saxBxo^ sauoTanxos 'souajjax sox sopo^ ua k
'oiaaad jainbxBna b 'uajainb as anb o^sand 'AIX sTnT 9P S0T U9
BCoJJBqjBg ap soduiaix sox u9 9n^ sopnB sbui oqonuí saiapBJBD
'ouiST;nxosqB ap odi^ oAanu apa ua 'BjoqB buio^ ojad
japod opox b a^uajaqui sa 'a^jBd bj^o jod 'pB^inoijip
•aXuauíBjaxua opinSasuoa Bq ox opBX un^uiu ua
BjoqB B^SBq A soxJB^uBxdns ua Bjotuap oiad 'sasoip s^uiap sox ^
BajB as opBziuTAip ajaf xa 'soxiui ap oiquiBD un jo^bui oqonuí
pBqnoTjip uoo ojad 'ao^q anb ox ap x^uotobj axuauía^uajBdB upio^o
-ijipnC jainbxBno axuauíxioBj jauoduii apand ax as anb x^ 'oxioiafa
ns auaix b^ anb Bzianj Bun sa oiad ÍBiSoxoapt Bun ap Bosnq ua
japod ap Bzjanj Bun sa ouistosbj xa oidpuxjd x^ anb souitCiq
'SBIOUBJSUnOJTO SBX 9P
'oquinj ap saoaA sbtjba o^anx piquiBO A 'Biuaxqoíd apa b ajuaij 'oo

�el sentido técnico de la palabra, que los que se emplean para
adquirirlo.
En la primera fase del fascismo, los dueños y aprovechadores de "la empresa privada" acostumbrados a controlar desde ella
lo esencial del proceso histórico en curso, concibieron al fascismo
como un arma para conservarla. La segunda etapa empieza-, cuan
do tal conservación aparece como imposible y la clase dirigente
se resigna a cambios de estructura que le permitan conservar
su posición, aun a costa de utilizar instrumentos de poder dis
tintos de la posesión de los medios de producción. El contralor
político-burocrático de esos medios equivale —repito la cita de
Burnham— en los niveles superiores, a la propiedad real. A esta
altura del proceso, el totalitarismo nacifascista, la burocratización
de un capitalismo en crisis alrededor del estado que absorbe sus
pérdidas y la cristalización del "aparato" del partido único (in
cluyendo a los sindicatos oficiales) que tiene al estado en su poder,
convergen en la formación de una nueva clase, análoga a la que
Gilas más tarde nos había de describir en su libro, como la inevi
table consecuencia de la involución dictatorial del socialismo, es
decir de su identificación con el capitalismo de estado.
Para captar, pues, los caracteres diferenciales del fascismo,
dentro de ese proceso desencadenado por el hambre de poder que
lleva al totalitarismo, hay que estudiarlo en su primera etapa,
durante la cual crea un estilo fácilmente reconocible, que se re
pite en casos análogos (falangismo, estalinismo, peronismo, OAS,
macchartysmo, Ku-Klux-Klan, brotes nacistoides y antisemitas,
etc.): esos carateres definitorios derivan todos de su impulso
conservador, contrarrevolucionario antes de la revolución. Cruel
dad, culto por el superhombre, desprecio por el hombre y su li
bertad (y el desprecio es en este caso, como el odio que lo acom
paña, un pobre disfraz de miedo), el horror como arma, son el
fruto y el síntoma de un desesperado agarrarse a un pedestal que
se desmorona. Se trata de grupos sociales que ya gastaron los
ideales que los llevaron al poder y se encuentran agotados espi
ritual y físicamente, como todos los sectores de población que
han ocupado posiciones de mando, en lo político o en lo económico,
durante muchas generaciones y, sobrecogidos por el pánico del de
rrumbe, se encuentran vacíos de recursos que no sean los de la
fuerza bestial. Entre el sadismo nacifascista y "la dolce vita" de
post-guerra hay una continuidad. Y, si se quiere una prueba, léase
esa primera terrible novela de Moravia, Gli indifjerenti, que, sin
embargo, vuelca el fenómeno, generalizándolo, en el ambiente de
una media burguesía en proceso de degeneración, en la que hasta
la indiferencia_moral no eg más jque ^onformismo.
Los oropeles de la existencia parasitaria que llevan los "In
diferentes", aunque se basan, no en una riqueza real, sino en sus
apariencias, siguen siendo el signo exterior de una jerarquía. En
ese miedo de perderlos, y en las bajezas que de ese miedo deri-

24

�sz
is ua BzuBijuoasap— sesnBD sbuisiui sbx b sopiqap 'anb
'(BIOUajajUOD B\ ap Op^i:}. \B S3 X^) íf^íl^^ IDUIWUD V^O^V^,, B\ U3
EqEJXuoaua 'Epiaouoo sbui jas Biaajaúi anb opxxoj-Bpuajajuoa Bun
ua 'soduiB^ ougBAXBg anb sajapBJBa sox uos sopg 'jaoajBa aajo
as anb sbx ap sapEpixBO sbx soxia ua opuB^Bqaj 'sajquioq ap pEpiu
-gip ns a^n^xsuoa anb o| 'SBiuap sox,, uos 9n^ 'soiJESjaApB sox
ua opuaiJiq 'botsij BiouaxoiA bx ap ouaua^ x9 ua Bqanx BI ^Bnqs b
BAaxx ^nb pEpijoijajuí ap o^uaiuiixuas un 'zaA bx b lJL ^japod xa
-jasuoo ap opBjadsasap oasap un :osa sa oxustosbj xa 'ouanq ^

aa

^VI3OS VlOOlOXVd
o^o^ oiv^si^sva aa

-n soxBjBdB ap a^jBd jod 'oj^o jod saxxxns sbui 'opBx un jod
-auag sbui sa^josaj sns áp oiuiuiop xap saABj; b 'pBpiuBranq bx ap
boisij BpiA buisiui bx ja^auíoaduioo bjbcJ ouioo soCax ubx opBgaxx Bq as
'sa^uBCauías sox 9P upioBziABxasa ouioo axuauíBuinbzaui aqxauoo as
anb 'Biouaxodiuuio ap BAi^ua^ B^sa ua íoib¿ 'ajquioq xb jBuxuixxa
uis opox X9P asjBuiuiixa apand ou ajquioq xap pBXJaqq Bq "bzubj
-adsa bx b B^jaiqB B^jand bx Bfap anb uppoxpBJXuoa bx B^sa 'xb^ oui
-oa ajquioq xb a+uajaqui ouisiAixBxaa x^ BdBasa upiaiuijap jod anb
oxb BjBd 'souaui un ¿ sbui un ap pBpixiqísod B^sa ua ¿L í
sbui jas ap oqoaq xa ^od ouisixnxosqu oCaiA xap Biouajajip as
japod as^ 'oxiui un 'zaA bx b 'A 'oxuauínjxsui un anb sbui oood sa
{{japBax,, \b anb bx BJBd 'B^sBjEd axuauíBDiuipuooa 'btjbxijouiui
Bun ap a;jBd jod 'oxJBAjasuoo BJBd japod xa ítJBzixBxox,, ap
-uax Bun sa anbjod a^uauíB^sn^ 'pBpiauaSouioq ajainbpB
osaoojd xa 'sasBj sbuii^xp sns ua 'p^pixBaj u^ "opBXJodxa ouiod osnj
oxubx 'ouisiuixBxsa xa uoa opBSBd Bq anb ox sa iouistosbj
A BdB^a BpunSas bx ua jopBAiasuoo aAxanA as anb Á jBgnx Bp
anb b oaiXBJDOjnq oxBjBdB xap BpixJBd ap o^und xa sa ^BjnpBxaxp bx
b BAaxx 'upianxoAaj Bun ap oj^uap 'anb (oAixBioajdsap A bxsisbxo
uaijo auaix buisiui BjqBXBd bx) {&lt;sbsbui,, sbx jo(^ 'axuaiasuooui
unB 'oíaajdsap asa anb uaiquiBx Jiaap anb ^Bq oja^
-oAaj unguiu o;uaAui ox ou 'o;uaiuiBaxBdB un ap sandsap '
ua opBJXsiuiuins 'sbaisbui sisop ua jo^sbo ap a^xaoB xa
aXuauíxBngí jas uapand anbunB 'sBUBiunqui ubx uos 'is BJBd 'x
-aua ua 'uBqanx ou anb 'oiquiBD ap SBZjanj sbx 9^U9UIIPÍJT(
bxubSjeS bx Jod sopBxóa Biaua^isaj bx ap sajquioq sox 9P
A SB^uax sa^anuí sbx 'buio[ ua ossbj, bia. ap SBjnpox. sbx 'BJJang
Bunqn bx ap oiuaiq ouiixxn x9 u9 BiuBiuaxv 9P -^ .?IBS 9P
-ndaj bx ap oíaiAjas xb &lt;(SBjgau sbsiuibo,, sox 9P
Xa 'Bidoix^ ap Bsajduia bx ap sa^uB b^ 'sopBiounuBajd uB^sa 'uba

�mismo de cada uno de sus componentes, deseo de imponerse o
destacarse, como desquite, con cualquier medio, en un ambiente
considerado "superior" y odiado como tal— llevan a una violencia
de tipo morboso.
Hay en efecto todo un conjunto de fenómenos degenerativos
a los que la vida humana está permanentemente expuesta: el
desencadenamiento incontrolado de los instintos adolescentes, al
que llamamos delincuencia infanto-juvenil, el desafío de anorma
les (o que se creen tales) que se manifiesta a través de un culto
extremado por una fuerza y una salud que ostentan —gracias al
grupo— pero individualmente no tienen, la psicosis de guerra,
que se oculta bajo un frío arrojo, el desprecio por el otro hombre
(de los "niños bien" por las masas, de los "descamisados" por los
"intelectuales", de los blancos por los negros o viceversa, etc.).
Se trata de distintas manifestaciones que constituyen la zona pe
ligrosa (algunos la llaman demoníaca) de la irracionalidad. Nin
guna revolución se libra de esos fenómenos morbosos. Pero nin
guna los emplea como armas. Emplean, en cambio, muy racional
mente, esas degeneraciones de la irracionalidad los g'rupos socia
les entronizados en el poder, en su desesperada resistencia contra
las fuerzas de cambio, resistencia que puede adoptar la forma del
golpe de estado, o apoyarse estratégica y demagógicamente en
sectores desposeídos de la población (Hitler en el "lumpenproletariat, Franco en los moros, Perón en el proletariado no
organizado del campo) sin dejar de ser resistencia, es decir con
servación.
Este carácter "metodológico" de la "contrarrevolución pre
ventiva" se vio claro en la última guerra, durante la victoriosa
expansión del nacismo, favorecida por los conservadores de los
países invadidos, que renegaron así de su tradicional nacionalismo.
En cada uno de tales países la violencia ejercida por el invasor
con un sadismo nunca visto, para mantener el dominio de la si
tuación, fue violencia de partido o de clase, y estuvo material
mente a cargo, en la mayor parte de los casos, de elementos lo
cales de derecha. Hay más: todo estaba calculado para producir
en el adversario detenido, humillado y torturado, la pérdida del
respeto hacia sí mismo y hacia sus compañeros de cautiverio y al
final de su misma calidad de hombre, obligándolo a rebajarse en
grado extremo y a cooperar con los verdugos para sobrevivir.
En uno de los primeros libros que salieron sobre el infierno
de Auschwitz, escrito por una polaca sobreviviente de ese campo
de concentración, leemos: "Nuestro sufrimiento mayor estaba
constituido, no por la suciedad, los piojos, las chinches, el pesado
trabajo, los golpes que los Alemanes descargaban sobre nuestros
cuerpos, sino por el fango moral, dado por las relaciones entre
las detenidas... Con plena conciencia los Alemanes ensuciaban
en los pueblos lo que había en ellos de mejor y más noble, mez
clándolo con la peor podredumbre moral... Se esforzaban por

26

�LZ
bjuiout;ub bdiBbj^ Bun Boi^ipd BpiA bx ua aA 'sopBuoiouaui
sox ap ojngas souaui xa 'sisixbub \b ua 'sa anb 'ja^qn
•OAT^aCqo ouiiqn a^a bzubo
~XB anb zaA Bun 'BJopBAjasuoo aAxanA as axuauqBXBj anb 'japod
Xa jod Bqanx Bun ap souiuua^ sox b oiquiBO xb Biouapua^ Bsa jionp
-ai ap sojgqad sox jaA ^ uBpn^B sou uaiquiBj, 'oiquiBD xb Biouap
-ua^ jainbxBna Bjpioa japod \3 jBAjasuoa jod op^jadsasap ozjanj
-sa un ap oxanpojd x9 sa ouistosbj x9 rsoqoaq sox ap sist[bub \d
ua souopuBSBq 'souiBgaxx anb b ouisidsbj xap upioiuijap bx jbuijtj
-uoo b uBpnÁB sou 'xBxuauíijadxa jbuibxx souiBijpod anb BiouagjaA
-uoo Bun ap 'jbzb \e o^ub^ un sop^uio^ 'soxduiaCa ouiod oxos xnbB
&lt;^jJUI0D X8IV 8P oujbd'povi o^v^s^ \3 ud vwuanouiiap fí,
aax^xH p^Bqja^ ap ¿apod \ap oiuovmap \^ 'uiuioj^[
g ap pv%i3qi\ v\ v opaiw \^ ouioa sojqi^ *oap o^uaiuiixauíos
Á. japod x^P BiSoxo^Bd bx ajqos 'soaxpaui B;sBq Á sogoxpoisd 'sog
xp
^sajopBiJo^siq ap upiauap^ bx 'BJjang bx ap sandsap ^opBj^
-uaauoa Bq ouauípuaj x^P oaisbui JL osonaxsuoui j3xdbjbd xa
•ZBdBO sa
SBzaCBq anb ap A. saiojjoq anb ap ajquioq x^ op^xaAaj jaq^q xa
'ouBuinq jas Bp^o ua Biouapd ua a;stxa anb Bi^saq bx opB^adsap
jaqBq \^ anj ouistosbjtdbu x^ oziq anb joad ox anb :p^pjaA B^sa
ajqos 'osoxuBdsa o^bx3J un ap s^abj^ b 'a^isui anb • (axqiuoi[
un sa o%sa %s ^P^V^^^ 'íAaT ouiiJd 'oubixbxi oajqaq un ap Bjqo
Bun 'za^Bipauíui ns jod a^iBXJodun 'opBqa b^ oxxjqix X^P SBuiapB
4inbB JBpjoaaj souiajanb oxos Bxxa Bpo^ ap o jad ÍBJopagooajqos A
a^uBpunqB sa oiuiuija^xa ap soduiBo sox a-iqos Bjn;Bjaqx ^T
•b^siosbjtxub oxuauínoop
un ap b^bj; as anb souiioap ts jofaui oxJB^znC souiaaja 'sB^ui^sip
sauoisBd aj^ua A oixdure sbui oqanuí o^xa^uoo un ua '^oq opiaq
•Bja ox 'sauoiaua^uT sbx ua A o^uauíoui asa ua 'A íubui3xbixub o^uaui
-naop un ouioa uB^uasajd ox 'opungas xa sosjaA ua 'ojauíijd xa
Bsojd ua 'ojqix X9 UBgoxojd anb pjBnxa Xn^d ^ aqn^ saxJBq^
•boistj oganx A XBnqjídsa sa^un 'a^januí ap a [bu
-Bjgua o^uax un is ua Bja anb 'btjbtp BpiA Bsa ap sauag^uii SBjp
sbx uoa SBpBiaosB 'opBoxjiugis opunjojd sbui A oAanu un btjoui
-aui bx ua uajaxnbpB (• • • opBzijpaxa ajquiBXB ap SBOjao sbx ua
bx 'soduiBo sox 8P pBpixBaj bx BqBJougí anb op^gaxx uaioaj
opnpxos un ap Bjnaox bx A upixaqaj bx opuBDOAOjd a^anuí
bx ap bjbuibo bx b Bijaiujajua bx ap axuauíBpajip uBqi anb ^s^pnu
-sap sajaCnuí ap souaxx sauoiuiBa aqnaA sosa ap axqiJja^ Buaosa bx
'sb3 jBjjoqB BjBd oaia sopbCojjb uBja souiu sox an^ S0I ^ 'soijo;
-Buiaja aojó^a sox) J^ojjoq ap sauagBuii sbx &lt;0JClíl Ia opBjja^
•(091 - ¿SI - 9CT 'dd
- 9^61 ~ siJB^j - z%icmpsny v sioui ^ñux/^ - BqsuTAvan[
^SBUBipipa sBijasiui SBj^sanu ap oipaui jod BpBxxoxax
-ns 'x^uoiobu A xbtobj pBpxxBAij bx Bja uBqBaxduia anb axqiJjax sbui
ouauaA xa oja^ "D^a 'saxBjn;xno 'saxBiaos isaxqísod SBiouajajip sbx
SBpo^ opuBqoaAOjdB 'sopiuapp sox aj^ua papisouiiuB bx JB^adsap

�el deber de la afirmación de sí —para estados e individuos— y el
del sacrificio de sí en bien de la comunidad; y busca difíciles con
ciliaciones en una línea absolutamente tradicional, sin que pa
rezca darse cuenta de que los peligros de un triunfo de lo ^demo
níaco" (según su propia expresión) tienen carácter mortal, en este
momento en que la capacidad creadora y destructiva del hombre
ha llegado muy cerca de los límites mismos de la vida.
Pero, tanto la afirmación de sí, como la abnegación' quedan
completamente falseadas en el fenómeno fascista, en que la prime
ra se reduce al empleo de la fuerza material y la segunda al ma
soquismo de la obediencia ciega. Más aún, yo diría que quedan
falseadas, toda vez que buscan realizarse a través del poder coac
tivo, político o económico, de unos hombres sobre otros, poder que
tiende al fascismo cuando se ve amenazado.
Gino Germani, en la introducción a la edición argentina de
la mencionada obra de Fromm, tiene unas líneas tan lúcidas a
este respecto, que no me resisto a citarlas. Dice: "La estabilidad
y la expansión ulterior de la democracia dependen de la capaci
dad de autogobierno por parte de los ciudadanos, es decir de su
aptitud para asumir decisiones racionales en aquellas esferas en
las cuales, en tiempos pasados, dominaba la tradición, la costum
bre, o el prestigio y la fuerza de una autoridad exterior. Ello
significa que la democracia puede subsistir solamente si se logra
un fortalecimiento y una expansión de la personalidad de los in
dividuos, que los haga dueños de una voluntad y un pensamiento
auténticamente propios. En su dimensión psicológica, la crisis
afecta justamente la personalidad humana". (Erick Fromm - El
miedo a la libertad - Paidós - Buenos Aires - 1958 - Prefacio de
G. Germani - p. 18)
Naturalmente, Germani se refiere aquí a la democracia li
beral, como salió de las revoluciones del siglo pasado y que im
plica el respeto de los derechos básicos de las minorías, y no a la
jacobina, que tiende a exigir el poder total para los ungidos por la
mitad más uno de los votantes. Y, a mi vez, al hacer esta aclara
ción, que en este momento considero necesaria, quiero excluir
del adjetivo "liberal" todo sentido económico en relación con la
empresa privada, pues esta es en sí un instrumento de poder y
como tal la consideraron ya los obreros de Paris que entendían
completar la revolución de febrero de 1848 afrontando en junio
los fusiles de Cavaignac.
Crisis de la personalidad, dice G. Germani: podríamos con
formarnos con esta definición provisoria para entender los brotes
de delincuencia nacifascista en América Latina y en algunos paí
ses de Europa en esta tumultosa post-guerra. Pero no hay que
perder de vista que los estados de espíritu y cultura que tales
episodios revelan quedan como pelig^osos instrumentos dispo
nibles, pues corresponden a la mentalidad y a las consignas carac
terísticas de las bandas armadas al servicio de los poderes tradi-

28

�6Z
A sBoyuouooa SBjnbiBjaC sbi ua sopand soqB UBdnoo anb soi ap soqonuí ap a;jEd
jod 'jadBd ns ap sa^uapsuoa ajduiais ou souopj soAanu sns ua o sapnpisaj sauopB^
-sajiuBiu sns ua 'Ej^uañaua tqspsBj buauíquaj p anb SBAiSBd A sbai;oe sapBppqdtuoa
sb[ soujBoqdxa EjEd unB uaAjts sou A ',,uin[g uoaq anb janiH JoCaj\[,, :sasaousjj
saiEjjpnpui sapuBj^ so^ jod BpB^dopB bi ua asjiumsaj UEijpod sbti3 "ba^o b spd
un ap UBiJajtp euijoj bi ua ops anb 'opioaiqBjsa oí ap Bsuajap ap sbuSisuod jod
opiurjap ¿as Bjjpod anb ,,Bjjan3 - ajd,, Eunqn bi op opoijad un opo^ ^Ceh 'oduiai^
ojpanu ap Biao^siy bi ap sopunjoíd so^sbj soi ap oun Bojao ap boo^
uoioBnjis Bun ap zi^eui un jas ap so Caí 'anb 'ouiru^ ap op^^sa a^sa ap iBjaiia
pp uoioBqojduioo bi sa soj^osou jb33j3b souiapod anb o^ *opuo^g[ II inbB
•..BpBJOOJng bi ap ^C Boi^iiog bi ap 'Bjn^BJisi3B]Ar bi ap
'Biono^ bi ap sopbj3 sojib :sapBpijo^nB sbi 3P ^^JBd Bun souaui oí jod ap B^cmpuoo
ap Baují bi sa i^no Ejaajip BjauBtu ap aqijasap u^iij^ ap Bpnod iap pniijDB
.^PI
-uinua^ur uotaBSjaAuo^ bi omSisoJd A 'toiuiag b a^uaSB ia o^sa^uoa ',,o3uaAja^ut ou
ojí 'oa,. •uo'ioDBjst^BS ap opuaijuos sqi as '3j3ubs ap oíans uo^sBq ns Bpaambzi bi
uoa o^uaiua^sos 'ispoa^ aiqBjouoq ia 'o^uautoui asa ug "o^unSaad ai '..¿auaiAja^ui ou
anb ao¿[?M ^pzuBoiB oí piuja^ *aj3uBS opuBajJoq^ 'itaio un uoo BqBiJBqo Bioiiod un
'Bna u^^ ops^odB 'A e^uotuibo Bun Biqsq —ossaídsg p ajaijaj— sosBd soood v..
•BijnpiqBS ns ap SBidojd sapBpisoiuaSui sbi SBpo^ uoa oíopu^adioS 'p uoa uojb3
-oqesáp as 'ratuja^ B^rpoijad p a^uB uojBj^uoaua as SBptasBj soi opu^no -sa;ua3B soi
ap Bpuajajipui bi ajjua sBJJOdiqaBa sbi opub;t3b 'Bpipd ap opBzijo^oui odjana pp
SBpuoiuiEa sbi b aiuajj 9SBd BAt^und uopipadxa bi A 'uapjo bi jbjou3i uojauíj
-ajd saiBpnod SBZjanj sbi oaad 'sb;spsbjijub sodnjS soi ^P SBAi^^piut SBOijpBd sbi
jEpapur Erqap ou anb ap Epua^iaAps bi Bpnog ap Bjn^Bjap bi ap Baijiiod Bupijo
bi ap opiqíaaj BiqBq ispaa^ "luipss^iM ^p JaABp^a pp oqoj p uoa Baiiipd BjajJB.a
ns opepiui jaqBq jod bppouoa 'isiaaa^ (opB^ndip) ..aiqBjouoq,, p Bqi SB.ptasBj soi
ap BzaqBa bt v 'a^uajj oqaaq BiqBq sai 'opBuiiBsap A ops 'anb 'piuja^ oiqBg bjsip
-oijad ib optpajSB UBq A 'iB^uapiaao uopBztiiAia bi b A ouispip^Ba p 'aSuBpj bi b
'^oiíípnBa,, ib soiSop uoa sapjJBa opusAan 'sauopaq ap sopbuijb 'aipo bi b opBfBq
UBq rsapuBdsa sa^uBipnjsa soi ^ oauBjg ap sapunqu; soi ^od SBpi3iiJui SBuapuoa
SBjnp SBi'ap joabj ua uop^^sajiuBui Bun op^zipaj u^q uhui^ ap SBppsBj soq,,
:^96I 3P
ajqnpo ap gZ pp 'opuo^ TI oubiib^i ouBUBUias pp ,,oumaae¿,( p ua souiaaq (i)

un . asjBuiJTj^ un z^a ^\ b sa anb 's^uiap so^ Bioeq ajquioq
ap bai^ob pBpqxqBsuodsaj ^sa ua 'oun Bp^o ap pBpiauB^uodsa b^
ua JL pBpqBuopBJ B]; ua 'oun Bp^a ua UB^sa sBsuajap SBjapBpjaA
SBoiun sbx ojSqad a^dT^^nuí asa bj^uo^ "BJjanS b^ ap ouisiqB ja ua
souopuB^idpajd *&lt;(pBpaqq bj b ooiuBd aojja^,, ap SBqouBjBAB ua
SBp^jsiB sauopB^sajiuBui SB^sa btjbuijojsubj^ anb B^spsBj ojgqad
ja soujBZBuauíB Bpand apupp apsap zaA Bjsa souiaqBS ou ojlb¿
•uojaCnpojd as anb ua sasiBd soj
ua sopBjsiB ajuBjSBq BJoqB Bjs^q op^panb UBq sapjq sajB^ '(op
-unSas ja ua bjsijojj3^ jbjijiui upioBziuBgjo Bun uoo bpbtjb ajuaui
-Bqoajjsa ajuBuxuiop bijoutui Bun 'osbo jauíijd ja ua opijjBd ap
p^BJBdB,, un) bjsbo Bun ap aapod jap Bsuajap ap SBsajduia sbatsbui
uojanj 'bjstjbiuojoo BiouaiJBdB bj oCBq 'anb BuqagjB bj ap A bjb
-unq uppnjoAaj bj ap sauoisaadaí sbj opBj ap opu^CaQ (T) -sojja uoo
sajua^jnpui opnuaui b uos ouistui osa jod souBSip so^no 'sajBuop

�Imp. Cordón

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3660">
                <text>El fascisimo : definición e historia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3661">
                <text>FABBRI de CRESSATTI, Luce</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3662">
                <text> Fabbri, Luce:&#13;
El fascismo :definición e historia /Luce Fabbri.&#13;
   Montevideo : UR. Departamento de Publicaciones, [s.d.].&#13;
  29 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3663">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3664">
                <text>s.d.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3665">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3666">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3667">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="464">
        <name>FASCISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
