<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=57&amp;sort_field=Dublin+Core%2CCreator" accessDate="2026-04-07T07:51:52+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>57</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="222" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="411">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7fe43e0236e955fcfb6f70c73a8fc974.PDF</src>
        <authentication>bd10085912579a2336014ce95a209693</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2453">
                    <text>�antecedente para su adsorción a la parte proteínica de la membrana
bacteriana. Pero nos interesaban más aún los grupos o estructuras quí
micas, que dan afinidad por la fibra vegetal del algodón, constituida
por polisacáridos (celulosa) ya que una parte principal de la mem
brana microbiana también está constituida en general por polisacári
dos, evidentemente algo diferentes. En la química tintorial estos grupos
o estructuras son denominados "substantivantes" y los colorantes res
pectivos llamados "substantivos" o "directos", a los cuales pueden ser
asociados también los colorantes de cuba en su forma reducida (soluble
en agua). El hecho de que ciertos grupos "substantivantes" p.e. el
grupo —CO—NH—, aparezca en forma repetida en la germanina
(Baeyer 205 o Fourneau 309) y p.e. la estructura "benzidino-bis-azóica"
(I), también substantivante, aparezca en el azul de tripano (tripanocida como la germanina), nos pareció también un antecedente muy
promisor para nuestro plan de trabajo: Aplicar los vastos conocimien
tos de la química tintorial sobre substancias y colorantes substantivos
a la quimioterapia (4).
Con respecto a los postulados b) ye) habíamos pensado introdu
cir el resto sulfanilamídico (II) en ciertas moléculas (p.e. de estructura
"substantivante"), ya que es capaz de aproximarse al resto aminobenzoilo del ácido pteroílico, impidiendo con sus electrones disponi
bles (según II) la síntesis peptídica (III) del ácido fólico (esencial
para muchos microbios) a partir del ácido pteroílico y glutámico. Los
electrones disponibles se fijarían a la fisura electrónica del grupo carboxílico del ácido pteroílico, impidiendo así la reacción con el grupo
amino del ácido glutámico.

I

II
H,N

^

v

^III

(7A

CH

III"/
CC-CH2-]\--C-OH

V V\/ +1

•"hJn—ch-ol-ch,-cooh
OHi

COOH
— 232 —

�—

Z—

jbuijoj usijpod 'soaiua^ouioaaouiaq soaijajsoad sodnaS sns ua opiuajuoa
(g) oaijojjidBJjaj Btuajsis jb 8biobjS i(^) sojuauuaj sojsa 'jBna bj un^as
'upiaanpaa-opixp ap sojuauuaj soidoad soj ap uoiaaB bj ap oiusiuBaaiu jb
oiaadsaa uoa sbui sisa^odiq Bun aaa^q b BAajj sou 4tsojuauuajiiuB?^ ouioa
soaipiuiBjjns sojsanduioa sojaaxa ap uopaB bj ap uopBiaadjajuí Bjs^
•o^anpojd pp BUBiqoaaiuin
-ub pBpiAijaB joXbiu bj b sajqiuodsip sauoa^aaja jbuijoj ap pBptjiqísod
apuBj^ sBin bj tsb opua^nqijjuoa 'sa^qiuodsip sauo^jaap jbuijoj apand
'BpBtiaapB uoiaBuiquioa ua oinuip ajsa 'ouisira oaipzBp opia p naiqiuBj
ouis 'oaipiuiBjps odn^S p ajuauíBps ou osb3 a^sa ua anb 'Bjuana souiBp
sou 'o^duiafa un sa (^\\) sapna sb^ ap 'ojsanduioa ouiiqn a^sa ap bio
-uBuosaj ap sbuijoj sb^ unáag qozBiiBjpis pp *a'd uoiaaB ap ouisiuBoam
pp oiaadsB un upiuido Bj^sanu unSas ajsisuoa anb o^ ua 'sBtauBisqns
sbjjo b ouaSixo p JBpBjsBJ^ ^ojuauuajijuB,, ouioa 'Bapod 'pzBpBjjns
p ouioa 'BpiuiBjps Bun 'oaijaaB opia^ ua asopuBuuojsuBJ^ 'ouaSixo
pp Jo^daaB [a 'Baijjaadsa buijoj ua 'sa (oaiAnjid opioB pp u9pB[ixoq
-^Baap ap oianpojd) 'opiqapp^aaB p puuou os^a [a ua SBJ^uaij^ #Bpixu
-Bjps B^ anb ajqBprxo a^uauqtaBj sbui 'BpuBisqns Bajo b '(¿) ZQSJJ ap
buijoj ua ajuauqBnjuaAa 'oua^jxo p asopuBpBjsBJj 'BpiuiBjps bj b ajuaui
-BAanu sauoajaap sop 'a^ ^. q _j_ 0sH^—HO Z snoioBnoa bj un^as
'aapaa 'ajqBqoad sbui oqanxu sa anb oj 'o '(BpBJjuoaua (9) ajuauípuoia
-daaxa ajuauíBjos oaad '(g) saaojnB sounp aod BpBjnjsod) BpxuiBjps
-ixoapiq Bun b BpiuiBjjns b[ aBpixo n 'BaoqB uBapod anb soj 'soAij^^au
ojiapiqxo sauoi sop sajqiuodsip Bfap sauojoad sop ap BpuaaajsuBJj Bjsg
•BpBuoiauaui vÁ '(q^j) Bppnpaa buijoj bj b bSojj as 'oai^opisij ajuaiq
-uib pp Bn^B jap sajuaiuaAoad 'sauojoad sop ap uoiaip^ jo^ *(^^yj)
sBAijBJ^au sb^jb3 sop isb Bjsa opuaijmbpB 'BSBjixoqjBa-oa bj ap oaijpzBij
opio pp oua^pjjiu jb aaBjua ^^qop uoa op^Sij —^3= odnaS jb ubíij as
ttsa[qiuodsip5i soaipxuiBjjns sauoajaaja sop soj '[ja b sopBiuixoadB zaA
Bun anb ap 'sisajodiq bj souiaaBq 'BSBjixoqjBO-oa bj ap uoiaunj bj ua
ButzBipBjjns bj ap Á jozBijBjjns pp uopuaAjajuí bj jBaqdxa bjb^
•souaSpjpiq sop opBj
-daas opuaiqBq '(q ^\) Bjnuijpj bj apuodsaaaoa Bpianpaj BSBjtxoqjBa-oa
bj y -oaiuipijid ojaia ja ua asjBpixo Á — aianpaj ap zBd^a 'j Biuizuaoa
bj A BSBjixoqjBa Bun JB^nj aauíiad ua auapaajui jBna ja ua 'sotqoaaiui
soqanuí bjb¿ Jbjia uoiaanpaa-opixo ap osaaoad 'oaijaaB opios A oaiu
-oqjBa opijpxquB b (JJ003 0^eH3) o^p^jd opia^ jap BAijBpixo uoia
-BjixoqjBaap bj ua 'oua^pjptq ap JojdaaB ouioa ajuaiuajqBqoad 'auaiA
-aajui buisiui B^ 'BSBjixoqjBa-oa bj b uaiquiBj ouis 'oaijjoaajd opiaB jb
ajuauíBjos ou 'opBj ojjo aod ajuauíBAijaadsaj BoimpiuiiJid o boijozbij
A opBj un jod BaipiuiBjniBjjns zaA bj b Bjnjanjjsa ns b sbiobj^ 'sop soj as
-jBiuixojdB japod aod 'BJauBiu Bjsa ap uBuoxaaBaj (JJA) ^utzBipBjjns ^j
A (ja) JozBijBjjns ja anb souiBSua^ • (uopanpaj-opixo ap sspBuapBaua
sauoiaaBaJ ua uoqBjsa jas) sajBiujou sauoiaunj sns Jijduina 'sbui sojjo
A ^ A (^) j; Biuizuaoa bj '(Al) (buiiubij bj ap ojBjsojtp) BSBjxxoqjBa
-oa bj ouioa sajBiauasa sojijoqBjaiu b 'jipadiui ap uaiquiBj oms 'oaqoj
opios ja ouioa jBiauasa ojijoqBjaui un ap Bai^ojoiq sisajuis bj Jipad
-uii ap 'opBjuBjapB souiaq tsA ouioa 'ajuauíBjos ou 'bjbjj as '

�electrones disponibles, con los cuales y con protones reducirían los
substratos reducibles (SR) (los diferentes cofermentos), recuperando
sus dos electrones de dos iones oxhidrilos y trasladando el oxígeno así
liberado, de un modo muy específico, a sus substratos oxidables (SO).
("Electrólisis biológica") :
i "f" ^ ej
~~" ~
"— + SR

+ SO + 2H2O

SR¿¡

SO + H2
^&gt;F + + ^¡

+ (OH)7 "^
SRH2 + SO.O

H2O

IV

IV a

NH,

N

CH3 CH2—CH,
I
I
I
c=c
o

•n(

C—CH2—N^

|II^

H3C-C

CH,—S

0-P-OII

CH

CH, CH,—CH,
I
c= •c
_0_
o^-p-o -

OP+OH

I
OH

OH

IV b
CH3 CH2-CH,
i
i
c=c
'i

Ó^P-OH

N
\

CH,—S 0-P-OH

OH

VII

VI

NH,

CH=CH

I

:N

CH

Ai

I

^CS

II

H

CH H,N

:NH

í

I

NH2

CH

N^CXCN

T i ^ CH
CH

r. _N-

H-ín

H-C1
H-C-OHI

Vía

^,

H-C-Offl

CH -CH

i
o
H-C-OHi

ó

\ c —s:+

c-o^p-oíp-o-c
H, OH Ó
H,

\. ^
Ar

^: -CONH,

II I
CVCH

Ar- —SO2

:n

CH

so2

— 234 —

�XI

'HN

•BUBiqojairaiiuB pBptAijaB 'sisajodiq BJjsanu un^as 'jauaj UBuaqap bujj
-nraijd B^ ap sopBAijap so^ uozbj Bisa jo,j '(^xi) Buipmpioijojpiqap
-siq B| Bjsd Bun A (qm^. -^ ^IIIA) ^uipinpjoijojpiqap b^ bjbcI sop
jnbs soniBoipui sa^na se^ aa^aa 'Biouenosaj ap sbiojoj sns imSas sa^qra
-odsip 8auoj^oa|a jbtojoj napand (a 'B8B[txoqjBa-oa v\ b asjBtnpcoadB
japod BJBd oaqozBi^ cqoia p uauaij (q 4(uopo^[B p BJBd soAiiuB^sqns
sa^uejopa soqontu ap pa^uao Barnoiujsa b^ noisnj B[ ap eapdiauíad
da^nanodmoa sop eo[ opnaXn^^snoa) aiaijjadns ap p^piAijoB uauap
(b tsopBpnuoj: ainaraaoiiaiUB sopBpjsod sajj so| soinsxm is jod jqd
•nina ap BÍB^aaA b^ SBcnaps nana^ Buqnratjd B^ ap sopBAiJtap soq
e^m o^ubj
oíaajBd son BidBja^oinimb b^ na noiasaqdB a^qísod ns 'of^q a^uara
-BAi)Bpj oíaaad ap 'sa^uB^opa eo^ ap Biiisnpni wei^ b^ ap ojanpoad
nn ap mb^ bjbii as ouio^ '(x) pianaS Bpnuoj B[ ap sopBzuaniqod
ajuauíBip sbui 'bojío naiqniBi sojanpojd sop soisa ap opBj p naaajBdB
OJad i (xi) Buiptnpioiiojpiqap-siq B[ á (m^) Buipmpioiiojpiqap
B^ :nos 'uoisnj B[ aod opiuaiqo oianpojd pp sapdianiad sajuauod
-moa SBq "opBnojps naiqniB^ aiuauípniuaAa Á (^221 ua (ó) Z9A
-tjd jod oipasap) 'ajjnzs noa Bnxpmpj-d ^\ ap tuoisnj b[ ap
oianpoJd p apua^ua as MBni{nnin^w uoioBuiniouap b[
•soAtinBisqns saju^jopa ap
Bun uBAiJap pno pp A oaqozBiiozuaq opio p Bpijadaj o BiJBiran
Bun ap auaxjnoa anb 'Buipmijd bj ap odnj p jod ajuara
-Bsojapod BpjBJiB anj upiauajE BJjsanu uoisBao Bjsa u^ 'soTqojaira so[
bjjuoo soAijaadsaJ sopBAtjap so^ ap ojuaiuiBjJodraoa p JBipnisa BJBd
'uopoSp pp Bjqxj B^ Bj^d soAijuBjsqns saiuBJopa UBAiJap pna pp
'Braajsis nn Jiaap sa 'oAtiuBisqns oaqozBij Braa;sis un opBosnq soraaq
uozbj Bisa jod A ajuapiAa aaaj^dB BnBiqojairatiuB pBpiAijaB
oaqozBtj opxa pp BpuBiJodrai b^ 'sojsandxa sojdaanoa so^

�-NH,

Este fue realmente el caso, como resultó del examen "in vitro"
de los productos que preparamos, derivados de la dehidrotiotoluidina
y de la bis-dehidrotiotoluidina. Los productos fueron examinados con
tra los siguientes gérmenes: Proteus vulgaris (X-19), Escherichia coli,
Salmonella typhi, Klebsiella pneumoniae, Streptococcus pyogenes y
Stapbylococcus aureus. Los gérmenes fueron cultivados sea en medio
sintético, sea en solución glucosada de peptona. Las concentraciones
límites de inhibición están expresadas en 0.000001 g — 1 gama por
1 cm3.
Mientras que la dehidrotiotoluidina misma, insoluble en agua,
solubilizada o mejor dicho dispersada por intermedio de etilenglicol
(en cantidades no nocivas para el cultivo de los gérmenes) se mostró
inactiva contra todos los gérmenes mencionados, su derivado metilensulfónico (XI I, soluble en agua, preparado por acción del formol-bisulfito sobre la dehidrotiotoluidina, mostró una actividad inhibidora
entre 150 — 200 gamas contra el proteo y el estreptococo. El colorante,
obtenido por copulación de la dehidrotiotoluidina diazotada con el
ácido 2-naftol-3,6-disulfónico, ya conocido bajo la denominación de
Tiorubina (XII) (10), mostró en forma de su sal de sodio, una acti
vidad inhibidora entre 30 — 60 gamas contra el estreptococo y de 90
gamas contra el estafilococo. Los colorantes obtenidos por copulación
de la dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido J (ácido 2-amino-5naftol-7-sulfónico) (XIII) y con el ácido 2,3-oxinaftóico (XIV), tam
bién en forma de sus sales de sodio muy poco solubles en agua, se
mostraron inactivos contra los 6 mencionados gérmenes.
En la serie de la bis-dehidrotiotoluidina, esta misma substancia,
solubilizada con la ayuda de etilenglicol, mostró una actividad inhi
bidora entre 20 —• 40 gamas contra el estafilococo, y su derivado metilensulfónico (XV), preparado con formolbisulfito, una de 30 gamas
contra el estreptococo y el estafilococo. El colorante obtenido por
copulación de la bis-dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido 2-naftol 3,6-disulfónico (XVI) mostró en forma de su sal de sodio una
actividad de 80 gamas contra el estafilococo. Los colorantes obtenidos
por copulación de la bis-dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido J
(XVII) y el ácido 2-3-oxinaftóico (XVIII), casi insolubles en agua
también en forma de sus sales de sodio, se mostraron inactivos contra
todos los gérmenes.
— 236 —

�— L2Z —

AIX

IIIX

BNEOS-

IIX

Bisa
ap sa^qísod s^uozej aae u^p^nd uaiqraBj 'B[noa^ora b^ ap
[a aod Á JB^naa[oni osad jo^boi ^a aod BpeooAoad 'apuBJ s^in a^uatn
qBtuuaAa aioijaadns ap pBpiAtjaB buíi Á odijozbu opio pp uoiOTiadaa
Bq *sa[qiuodsip saaoa^aa^a ap uoioBinaoj B^ aqiauoa as sapna sb^ un^os
'Buipinpjoi^ojpiqap b| ap BiauBuosaa ap sbuijoj sb^ anb a^qBjsa SBtn aas
aaaasd anb '(BXl) BpuBuosaa ap sbuijoj sa^qísod sns ap Btm un^as
BpBoqdxa jas apand Bnipinp^oi^ojpiqap b^ ap B| noa nptaBJBdnioa na
Buipxn^iopojpiqap-siq b^ ap ataas B^ ap apuBaS sbui pBpiAt^aB Bq

�XV
MICII2SO3Na
H3C

XVI

H3C

-NH,

Para aumentar la actividad antimicrobiana de la dehidrotiotoluidina y de la bis-dehidrotiotoluidina respectivamente, hemos introduci
do en ambas el resto sulfanilamídico. A este respecto deseamos recor
dar, que ya hemos obtenido, hace algunos años, por condensación
de la dehidrotiotoluidina con el p-nitrofenil-sulfocloruro primero la
p-nitrofenilsulfo-dehidrotiotoluidina (XIX) y después por reducción
la p-aminofenilsulfo-dehidrotiotoluidina (XX) (11). Esta vez hemos
obtenido las substancias deseada* por condensación de la dehidrotio
toluidina y de la bis-dehidrotiotoluidina con p-acetanilido-sulfocloruro
(suministrado por amabilidad de la casa Hoffman La Roche, Nutley,
U.S.A.) y desacetilación de los productos acetilados (XXI) y (XXIII),
— 238 —

�— 6S^

IIXX

'

IXX

XX

XIX

opBjijaaBsap ajuauíBiJBpunaas 'ojanpojd
I9 ^ (IIXX) PBIíl93B ojanpojd ^^ jsb asopuaiuajqo 'ipajB ua sa^q
-rqosui ua soisandinoo so^ b ajaatAuoa anb 'ouaSpjpiq un ap ucuoisod
ap uoiooBaj Bun jBn^ auan 'HB9t^ I9P puan^ui b^ oC^q 'ajuara
'anb aaaa^d 'oaad 'ajuauiBUijB[nBd asopuB^ijaaBsap 'opra^tp
ip?ojB bjjuoo sa^qBjsa odraaij oood uos sopB^tjaoB sojanpoad scq
•ooraipiJtd oxpara ua aiuauíBjoaaip uoiaBsnapuoo tb\ aezqeaj ap
ajqtsod sa uaiquiBj ÍButpiaid opuBéajSe 'oun Bpsa ap ^ora un jea^draa
oairaouooa sbui oqanra sa o jad 'o^njopoj^ns pp ^ora un Á butuib bj
ap sajora sop opuBajdraa 'Baiuanjoj o Baiuaauaq uopnjos ua bjjbzijb3J
ajqxsod sa 'sojsandraoa sojsa ap uopBjBdaad bj b ojaadsaj U0^
•pBpqiqnjos Baod Xnra ns b
opiqap ajuauíajqBqojd 'sop^uopuaui sauaraja^ soj bjjuoo soaijobui uoj
-bjjsoui as aijas Bjsa ap sopBjijaaBsap Á sopBjijaoB sojanpojd so^
• (AIXX) ^ipinjojoijojpiqapsiq-ojjns
qiuajouxuiB-d bj á op^uopuaui tsá (XX) o^^&gt;npoj(l p JSB opuaiuajqo

�-Mf,

H3C-

-NHCOCH,

HSC-

H3C-

— NII,

Para la obtención normal de los productos desacetilados se realiza
la desacetilación ventajosamente con una mezcla de 1:1 de alcohol y
de ácido clorhídrico conc, desdoblándose sin embargo en esta ocasión
los productos parcialmente en ácido sulfanílico y las bases respecti
vas. Contrariamente a los compuestos acetilados, que parecen ser ca
paces de una transposición, no fue observado lo mismo en los com
puestos desacetilados (con alcohol y HC1) con el grupo amino libre.
Estos productos son perfectamente solubles en álcali diluido y el grupo
amino libre parece, por su propia atracción, impedir el traslado de un
protón al ciclo tiazólico.
De lo expuesto, vemos que cierto número de derivados en gene
ral hidrosolubles de la familia de la "primulina" tienen actividad an
timicrobiana "in vitro". Queda aún un gran número de derivados de
esta serie, sean o no colorantes, por preparar y examinar, especial
mente los productos sulfonados, y realizar, por último, el estudio "in

— 240 —

�91

'O}JJ3S9p OpO)9UI p
un89S oojjpiqjop opioB uod sas^q sop sbj onpis^j p U9 JBJBd^s X oo9s
b sopiun^a soiobj}X9 so[ JBJodBA9 'pqoop uoo (ou^jbjjbu pp
-Ij) BOIUJjniUlJd UOISIIJ BJ 9}U9UIB109Jip J9BJ^X9 UQtqtttBJ 9p9lld Og
*oT6I
9punj X BJ9piA-jnzB BI3U93S9JOn[J UO9 JOpO UIS ISBO pqoOJB U9 9Apn8ip
9S BUipmpioijojpiqgp bj io^fZ 9P B9J" 9PunJ -^ b^^ijbuib gpj9A Bpu99
-S9Jon[j UO9 pqoop U9 9Apnsip 9S Binptiqoiouojpiq^p-siq B&gt;q -Bti^B
UO9 UOl9B^ldt99jd X UOI9BJ)U99UO9 'pqO9[B U9 UOpnpSip Jod SOpB9
-ijond J9S U9pgnd so:pnpojd sop scq 'o^ijbuib oouB^q jojoo 9p Buip
-irqo^otjoj[piq9p b^ jsb opuBjidp^jd 'BUipop uoi99B9j BjSBq B9ijsnB9
BpoS UO9 OpBIBJJ S9 OJJtJBUIB JIOp9 9p OpBJ^pj ^g ' (B^JIJBUIB) BUip
-mpjOIJOJpiq9p-Siq B[ OpUB^ldl99.ld 'BlláB 9p OS93X9 Ull UO9 SOpBJBJJ
uos sopiun9J sooijprqaop sopBjqij so^ '9iqn[osut 9jU9uiB9ij9Bjd onp
-TS9J BJSBq 'S999A SBUnSp O1U9IUIBJBJJ 9JS9 9SOpU9i:)ld9¿ 'BTJBUI OUBq B
^:X O9IJpjqJÍOp OpiOB 9p OS99X9 Un UO9 S98Bq SB^ 9p BpZ9lU B[ 9BJ}X9
9g ropopui 9iu9ináis p opBJoqBp soui^q 'Buipinpjoijojpiqgp-siq B[ X
^ 'S9SBq SB[ 9p BpZ9UI BJS9 9p JBJBd9S

Noisn^ vt aa VMiaimox
-oixoaaiHaa-sm v^ aa x VMiaimoxoixoHamaa va aa Moiavavaag fi[

•O^JIJBUIB JOpO UO9 'pqO9[B U9 9[qnpS 9JU9Uipi9JBd
'(8 00I"06) S9^qn SBoiuipuiijd sos^q sb[ 9p bjdz^ui Bun jsb ouoj^qo 9g
•BnB X Bpinjtp XnUI B9tJSnB9 BpOS UO9 9]U9UI[BUIJ X iO^&gt; QX JB ^Qg^!!
uoo opBABj S9 opiu9jqo jsb ojyiJBuiB ojonpojd j^ 'BnSs Bqonuí uoo
OpBJ^IJ J9 BJldl99jd 98 X OU9^BJJBU p B-llJtJ 98 'BJJJU9 9g •UpiOIJpq^ B
O^ ^^ JB OOIJnjjnS Opi9B 9p EUI9 OO^T UO 3JS^ B JBJBd9S BJBd—
-JJ9Ajnd X OpBIJJU9 BJJ9qBq 9p 89ndS9p 'OU9JBJJBU 9p UOTOipB UO9
-99J9 UOISnj BJ B}U9TJB9 9g * (SBJOq 5 9p S9Ilds9p ) g^JJ 9p O)U9imipU9jd
-S9p 8BUI BXBq OU 9nb B}SBq 'o0^^ B ^pB}U9UinB BJnjBJ9dui9} BJ 9JU9UI
-jbutj X o00^ B SBJoq g 89nds9p 'o08T B ssjoq 8 9;uBjnp BpB)U9po 89
•9JB9 e03ZbM 9P 8 X 9P ^ 9JjnZB 9p S9JOUI Z, 9P 'BUtpin[OJ-d 9p JOUI X 9P
Bj9Z9ui Bun O8B9 opun89s p ug *SEH 3P iu9juiípu9-ids9p sbui
ou X O8X B 9n89jy 9nb BjsBq BJnjBJ9dui9^ bj SBJoq 8 9juBjnp
-BJU9J OpUBlU9UIVlB 'Bpipunj 89 '9JB0 ODSbM 3P ^ I 9P ^ OU9JB^JBU 9p
8 oox 3P '9^JnZB 9P 39¡oui ^ 9P 'BUipinpj-d 9p joui un 9p Bpzam Bun
O8B9 J9UIJjd p Ug 'OU9JBJJBU Op UOIOipB UIS O UOO (gx) BJn^BJ9JI[
bj 9p S9uoi3B3tpui sbj un8os BpBn^o9j9 3nj Boiujjnuijjd uoisnj Bg
Moisna va aa MoiDvziavay (j

1VXM3MH3dX3 3XHV3

�III)

Acción del formol-bisulfito sobre la dehidrotiotoluidina.

2,4 g (1 centimol) de dehidrotiotoluidina fueron disueltos en
240 cm3 de alcohol y agregada una solución de 2 g de formaldehidobisulfito (P. M. 152 con 1 H2O) en 20 cm3 de agua. Se calentó a
reflujo durante muchas horas, examinando de tiempo en tiempo, si
la solución alcohólica precipita aún con agua (dehidrotiotoluidina)
y agregando 1 g más de formaldehido-bisulfito disuelto en 10 cm3 de
agua. Después que al diluir una prueba con agua, no hubo más pre
cipitación, se dejó enfriar, separándose 0,7 g de un producto de color
amarillento brillante, soluble en agua con fluorescencia azul-violeta.
Al concentrar la solución alcohólica filtrada a 50 cm3 se obtuvo 1,3 g
más de producto de reacción. Concentrando una solución acuosa (que
da mucha espuma), la misma al enfriarse, forma un gel. La solución
acuosa, casi sin color, pero fluorescente, se colorea en amarillo al aci
dificarla, transformándose la sal de sodio obtenida en el ácido dehidrotiotoluidina-metilensulfónico libre (precipitando en diluciones no
demasiado grandes). La sal es soluble en alcohol metílico y etílico,
precipitando con éter. La solución de la sal de sodio obtenida, calen
tada con una solución de barita, libera formaldehido, el que se evapora
totalmente al hervir la solución durante media hora a ebullición. El
sulfito de bario formado puede ser titulado iodométricamente, des
pués haber sido muy bien enfriado y acidificado con HC1, según un
método ya empleado por nosotros, para dosificar los derivados amino-metilensulfónicos (13).
0,08955 g de substancia necesitaron 4,8 cm de solución de Iodo 1/10 n.
para Ci-&gt; H14O3 N2 S2 Na
peso molecular
calculado
356
-f H2O """374
""encontrado 373

IV)

Colorantes azoicos a partir de la dehidrotiotoluidina.

a)1,2 g. de dehidrotiotoluidina fueron diazotados con 0,6 g de
NaNO2 y 6 era3 de HC1 conc. en 80 cm1 de agua y la solución intro
ducida en una solución muy alcalina de 1,74 g de la sal de sodio del
ácido 2-naftol-3,6-disulfónico. El colorante (Tiorubina) precipita en
forma de sal de sodio.
b)1,2 g de dehidrotiotoluidina fueron diazotados como antes y
la solución diazotada introducida en una solución muy alcalina de
1,3 g de la sal de sodio del ácido J (ácido 2-amino-5-naftol-7-sulfónico).
El colorante precipita en forma de sal de sodio (poco soluble, color
bordeaux).
c)1,2 g de la debidrotiotoluidina fueron diazotados como antes
y la solución diazotada introducida en una solución muy alcalina de
0,94 g del ácido 2,3-oxinaftoico. El colorante precipita en forma de
sal de sodio, muy poco soluble de color bordeaux.
— 242 —

�-ajuB bX opiuajqo p oapuapi sa X ^jqq ouiuib odnj un jaua) Jod 'ap
-BjozBip sa oianpojd jg 'jBatjippB ye ajuauiBAanu B^idpajd pna B[ ap
'Bpuqip BotisnBD Bpos ua apnps aiuaiuB^a^duioa 'oiuajpjBuiB ojanpojd
un ap 2 g'I opuBjtdpajd BnSB ap guia oq¿ 9ajB as sandsag *auoa
T3H aP e010 OS ^ pqoap ap giua 001 uo ínIJ9J B SBJoq g ajuBJnp
sopBjuapa uojanj Butpmpioiiojpiqap-ojps-opqiuBiaaB b^ ap 2 g

(i ^
'% U'6
^ "d[ ^SEMí:O6XH3Z3 ^uipin^oioiioapiqap-oj^nsopqiuBjaaB Bun BJBd
0l/u ^OS ^H 3P sraD l'll U^qB^isaaau S 009l'0 :IHBPIaf^ 9P op0^^111 I9
un^as og8^ 'A d ^P oi9npjd I9P ouaScuiíu ^ap uoioboijisoq '(BAiiisod
uoioaBaa-ozBip) i[ea[B ¡a uoo oiobjuoo ua B^oq ^ ap sbui ojanpojd \&amp;
JBpanb b uqioBpjaoBsap Bun oSasquia uis asopuBiaiux '^j ouioa ooijp
-iqxop optaB uoa opB^idioajd jas apand 'uoian^s ua Bpanb anb
•^ *g ap o^onpojd pp aja^d sg "(HXX) O9H9^eii opp pp
[B opBfij Bq as ooipjuiBj[ns odnj pp ajqBsxuox 'oua^pjpiq p aiuaui
-ajuajBdB pna b¡ ua '(oi6I A d) ^uipmpioijoapiqap b^ ap X 'og8
•g *g ap ojonpojd pp aiuaaajip 'og¿^ 'A d aP '9iq^jozBip ou 'opin^
-ip ipop ua a[qnpsui BpuBjsqns Bun (opBJBdajd uapaJ ojonpoad un
ap bjbji as ts aiuauippadsa) opuB^idpajd B^sa ua oipnsip ajuaxu[Bp
-JBd Bpanb Á Bpinpp BoijsnBa ^pos ua a^nps sa oianpojd [g &gt;9Jqi[ ou
X opBpjaaB outxub odnjiá p jauai Jod 'jbjozbip apand as ou 'og8^ sa
upisnj ap o^und n #BnB uoa Bjidpajd 'uppBJiuaauoa BiAajd pna pp
'pqoap ua ojpnsxp jas apand 'IDH ^ 0sH ua 9iqniosui oianpojd ^g
'oaxjpjq
-jop opps X BnB uoa BpnjBJi sa 'BpBuiuua^ B^sa zaA Bun 'uppaBaj
ap Bpzaui b^ Bpoj 'ajuaAps ouioa ajuauíBiaaJtp Buiptjtd opuBzqijg
I^H ^ ^^ioB uoa oiuaiuiBjBJi jod 'op^uopaBaj Bjaiqnq ou anb 'Buip
-inpjoxjojpiqap B[ ouioa tsb Buiuiqa as anb 'o^ijbuib jopa uoa BnB
ua O[qnps 'Buipinpiotjojpiqap b^ ap ojBjpiqjop p BpqtuBjps b^ ap
PBI lB ^sopuBuiJoj 'ojnjopojps pp pui un ajqos Buipinpiopojpiqap
b^ ap sapui ^ osBa a^sa ua jBa^duia aqap as ojad 'Buipoíd jeS^j^b
uts ouaauaq o ouanpi ua uaxquiBj uppBsuapuoa B[ JBztpaj apand ag
•BnS^ ua sapnps 'sopBuuoj a^uauípnjuaAa sojanpojd sojjo n 'ojBjpxq
-jop ns op buijoj ua 'op^uopa^aj BJaxqnq ou aiuauípn^uaAa anb 'bu
-xpinpjopojpiqap B[ jaApstp BJBd 'sojnuiui sounSp ajuBjnp (^^01)
opxnpp oatjpjqjop oppB uoa oQg b bjjbui ou^q p b^bj; as X (S f) opBi
-idpajd p BJipj ^s 'jBiJjua Bfap ag 'sbui BuipiJid ap Euia \ ajuauípnj
-uaAa opuBSajS^ 'sBJoq g-^ a^uBjnp uppqpqa b ofn^aj b sBpBjuapa uoj
-anj SBptunaj sauopnps ssg "ouanpj ap guia qq^ ua (o^f\ 'A 'd '^
'W d) ojnjopojps-opqtuBiaaB ap (puipuaa un isBa) ^ f?'^ 9p uppn^
-os Bun BpBSaJB X BuxptJid ap guia ^ UBjua^uoa anb 'ouanpj ap guia
n9 9i^aipa ua sojpnsip uojanj Buipinpioiiojpiqap ap

f?'^

oaiNV^ixa3v-d no3 vwiaimoxoixoHaiH3a vi sa NoiDvsN^aivio^ (A

�riormente (11) por reducción de la p-nitrofenil-sulfo-dehidrotiotoluidina, fundiendo el producto ahora obtenido al^unos grados más alto
(P. F. 263), no dando ninguna depresión el P. F. mezcla. En las aguas
madres de la desacetilación fueron encontrados ácido sulfanílico y
clorhidato de la dehidrotiotoluidina, por haberse desdoblado una parte
del producto durante la desacetilación.

VII) Acción del formolbisulfito sobre la bis-dehidrotiotoluidina.
1,85 g de bis-dehidrotiotoluidina (P. M. 373) fueron disueltos en
250 cm3 de alcohol y agregada una solución de 1 g de formolbisulfito
(P. M. 152) en 10 cm3 de agua. Se calentó a reflujo, hasta la formación
de un precipitado naranja, (tiempo relativamente corto). Se dejó en
friar y se filtró el precipitado, que fue soluble en agua y alcohol me
tílico. De este último el producto naranja puede nuevamente ser
precipitado con éter. Por concentración de las aguas madres de la
mezcla de reacción alcohólica se puede obtener más producto. El com
puesto se descompone al calentarlo con una solución de barita en
formaldehido y sulfito de bario, que pudo ser titulado como en el caso
del dehidrotiotoluidino-formolbisulfito.
0,1 g de substancia necesitaron 4 cm3 de solución de Iodo 1/10 n para
N, S;iNa

peso molecular

calculado

20
•n

obtenido

489
507
500

VIII) Colorantes azoicos a partir de la bis-dehidrotiotoluidina.
a)0,93 g (J/4 centimol) de la bis-dehidrotiotoluidina fueron dia
zotados con 0,35 g de NaNO2 y 3,5 cm de HC1 conc. en 80 cm3 de
agua y la solución introducida en una solución muy alcalina de 0,87 g
de la sal de sodio del ácido 2-naftol-3,6-disulfónico. Precipita la sal
de sodio del colorante formado de color bordeaux. La sal de sodio
puede ser transformada en el ácido libre, menos soluble.
b)0,93 g de la bis-dehidrotiotoluidina fueron diazotados como
antes y la solución diazotada introducida en una solución alcalina de
0,65 g de la sal de sodio del ácido J (ácido 2-amino-5-naftol-7-sulfónico). Precipita la sal de sodio del colorante (bastante insoluble en
agua).
c)0,93 g de la bis-dehidrotiotoluidina fueron diazotados como
antes y la solución diazotada introducida en una solución alcalina de
0,47 g del ácido 2,3-oxinaftoico. Precipita la sal de sodio del colorante
formado, siendo bastante insoluble en agua.
— 244 —

�'% S8'0l pBj^uoaua ^ &lt;^ 9'qi o
8úS W d z^*^z0ozllLZ0 ^uipin^oioi;ojpu[9p8tq-^ijiuB^ns eun bjb^
*0l/u *OS^H 9P Emo ^'^I uBqBqsaaau ^ ^¿sx'O :lHBPI9í^[ 9P poiaui
^a unSas Oo¿^ 'd d 9P ojanpojd ^ap ouaJ^^jqu ^ap uoiaBaijisoQ
'oOLZ 9P '3 d I9 9U9P 'BnB UO3
uotaBqdiaajd X xoqoaxB ua uoiarqosip jod opBaijijnd jas apand 'a[qBj
-ozBip sa ojanpoad [^ *opiaB uoa opBiidtaajd Jas apand apuop ap 'op
-in^ip i^a^^ ua a[qiqos a^uautBia^duioa 'oqiJBiuB ojanpojd un oqdiaajd
BnSB jb3jb ^b X ojjuaauoa as sandsaQ 'oCn^jaj b SBjoq ^ *auoo X3H
ap giua 08 ^ ^oqüa^B ap Eiua Q8 3P Bpz3ui sun uoa sop^jua^Ba uoj
-anj (O82 'd 'd.) Butpuqojotjojpiqapsiq-oj[nsopqiuBiaaB b^ ap 3 ^

(x
'% 81'OT opBJiuoaua ^ o^ ^'
d ES^MeO^zH6í:3 Buipin^oioiiojpiqapsTq-oj[nsopi[TUBiaaB Bun
•QX/u^0SzH 9P Erao ^'lI UBqBjxsaaau S 8^Sl'O :IllBPI9f^ 9P
Xa uttóas OS8^ 'd 'd 9P l^upojd ^ap ouaáoj^iu |ap upiaBaxjtsoQ
•ajqq outuib odnj^ un auar^ 'BiJBpun^as a^uauíajqBq
-ojd uoiaB^paaBsap joj *oaqozBn o^aia un ap oua^ojqu ^B oatpjuiB^xns
odnjS ^ap oua^pjpiq ap uoi un ap upiaBj^uu jod opBUUoj 'jB^naa^
-ouibjjut uoiaisodsuBJ^ ap ojanpojd un a^uauía^uajBdB 'Buipuqojoijojp
-iqap B^ ap oo|bub osBa ^a ua ouioa sa X {o^fZ 'd 'd) BuipTiqoioiiojp
-iqap-siq bx ap uaiquiBj X OS8^ 'd d 9P oj^npojd x^p aiuajajip sa QZIZ
'd d 9P ojanpojd xa ' (upiaBxtiaaBsap jod) BAiqsod upiaaBajJOZBip bx
oduiaij uní5xB ^p sandsap ^p 'BpBqdiaajd ou ButxBaxB upianxos bx uaiq
-uib^ -BAi^isod upiaaBajJozBxp bx uoa X xx^X^ U3 3TcIriIoslIT ^oZLZ 9P 'd d
ap ojanpojd 'aiJBd Bun aiuauíBpidBJ opuBirdiaajd 'aAxansip as opinj
-ip ixBa[B uoa opBjBjj^ "axqBjozBip sa ou 'O82 9P 'd d un auaíi 'bu^b
opuBSajás o uoiaBJiuaauoa jod Bas opuB^idiaajd qoqoaxB ua oqansip
jas apand ojanpojd X3 'o0S B uj^uru ouBq xB sojnuiiu sounxB % SI IB
IDH uo9 o[opuBjBJj X Bn^B uoa oxxij^uib ojanpojd \^ sandsap opusi
-tdiaajd 'bjjbui ouBq xB s^joq ^-x BuipiJid ap f.uia Q^ ap upianxos ua
sauoiajodojd sbuistui sbx ua sojanpojd soqiuB jBiuaxea uaiqiuBj apand
ag "oiBjpiqjoxo ns ap buijoj ua 'op^uoiaa^aj BJatqnq ou anb 'ajuasajd
a^uaiuxBnjuaAa 'Buipinxojoijojpiqap-siq bx jaAxostp BJBd 'oqs b bjjbui
ou^q xB sojnuiui sounI&gt;|B ^Sl IB oaupjqjoja opiaB uoa opBjBJj Jas apand
'ojnd ajuB^SBq bX 'o^anpojd ajs^ 'oiuBaap as x^na \^ 'oxxtjbuib oíanpojd
un ozqBisiJ^ 'JBTJjua pfap as X ojjqjaJ b SBjoq ^ pjuaxBa ag 'ouanxoi
ap gUia ooi ua soqonsip ^osaaxa) ojnjoxaojxns-opixtuBjaaB ap 8 ^ Biuai
-uoa anb 'bjjo BpB^aj^B anj upiapxos Bjsa y *^opoi jsb asopuaiAxosip)
BuipiJid ap gUia g asopuBSajB 'ouanxoi ap Ruia QOf7 U3 ^iuaqBa ua soj
qansip uojanj Butpinxoiouojpiqap-siq bx ap (xouiijuaa z/\) ^ 98'l
•OHQHO1DO^1Í1S
-oaniMVxaav-d mod VMiaimoxoixoaaiHaa-sia va aa \roiDVSMaa\io3 (XI

�El estudio bacteriológico "in vitro" de las substancias fue efec
tuado en el Instituto Pasteur de París por el Dr. Fernando Boyer,
después de un examen preliminar en el Instituto de Higiene de la
Facultad de Medicina de Montevideo por parte de la Sra. Quim. Farm.
Violeta Ricaud de Pereira y nos es grato agradecer a ambos muy cordialmente su valiosa colaboración.

BIBLIOGRAFÍA
1)E. Riesz, Anales Asoc. Quim. Argent. N? 160, p. 76 (1943), Chem. Abstr. 38,
p. 519 (1944), Archivos Soc. Biol. Montevideo XI. N&lt;? 3-4 p. 159 (1944), Chem.
Abstr. 38. p. 5701 (1944), Ph. (Rev. Asoc. Estud. Quim. Uruguay) 1945, N&lt;? 2,
p. 14, Proc. Royal Irish Acad. 51 sec. B. N&lt;? 10 p. 170 (1947), Bull. Soc.
Chim. France 1947 p. 684, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias I. N&lt;? 1 p. 305
(1947), II. N? 3 p. 75 (1948), E. Riesz y P. Rubino, pR, I. N&lt;? 3-4 p. 103
(1951).
2)E. A. Hauser, R. G. Phillips, J. W. Phillips, J. Vavruch, J. Phys &amp; Colloid.
Chem. 53 p. 287-94 (1949), Chem. Abstr. 44 p. 10806-7 (1950).
3)Patentes Suizas 150 292, 153194, Patente Inglesa 333 559, Patentes Francesas
692 890, 811738.
4)La gran eficacia de la combinación de la estreptomicina con el colorante subs
tantivo "Rojo Congo" contra el bacilo de Koch, observada por G. Pescetti y
Destefanis (Torino), Chem. Abstr. 46, p. 10411 (1952) está de acuerdo con
nuestro postulado.
5)R. L. Mayer, Bull. Acad. de Med. 117 p. 727 (1937), R. L. Mayer y C.
Oechslin, Compt. Rend. 205 p. 181 (1937).
6)Información privada de parte de D. W. "Wóolley, (The Rockefeller Institut
for Medical Research, New York) 1950.
7)Ver también N. L. Levitan, J. M. Kolthoff, W. G. Clark y D. J. Tennenberc, Journ, Am. Chem. Soc. 65 p. 2265 (1945).
8)E. Riesz, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias, Montevideo II. N&lt;? 3 p. 53 (1948),
Zeitschrift F. Vitamin, Hormon-u. Fermentforschung IV. H. 5 p. 417 (1951).
9)Dahl y Cia. Patente Alemana 35 790, Friedlaender I. p. 535.
10)G. Schultz, Farbstofftabellen, 79^ edición, N9 262, Patente Alemana 35 790.
11)E. Riesz, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias I N? 1 p. 305 (1947). Chemical
Abstr. 45 p. 10212 (1951).
12)Ver especialmente la tesis de Walter Brunner (Politécnico de Zurich), p. 53
(1943), edición Leemann &amp; Cia., Zurich, Stockerstr. 64.
13)G. Gerlinger, tesis (Universidad de Estrasburgo, Ciencias) 1936, edición Jouve
&amp; Cia., París, M. Battecay y G. Gerlinger, Bull. Soc. Chim. 1934 p. 1618, G.
Gerlinger, Bull. Soc. Chim. 1936 p. 47, Jean Roche, Hanina Lehr y Eugéne
Riesz, Bull. Soc. Chimie Biologique t. 25 N&lt;? 1 p. 1064 (1943), E. Riesz. Ana
les d. 1. Asociación d. Quim. y Farm, del Uruguay t. 49 p. 47 (1947/1948).

— 246 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2454">
                <text>La primulina, un nuevo principio antimicrobiano</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2455">
                <text>Trabajo realizado con el apoyo de la Facultad de Humanidades y Ciencias en su laboratorio de química orgánica y biológica de acuerdo con el plan "investigaciones originales" auspiciado por la misma.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2456">
                <text>RIESZ, Eugenio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2457">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 231-250</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2458">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2459">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2460">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2461">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2462">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="320" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="551">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/254cddcd0fe96f54de7992d8b9602520.pdf</src>
        <authentication>ea3b682e64898468b40a569e31ac7320</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3535">
                    <text>SVI0N3I0A
saavaiNw
avnnov^

OHd
vonand3d vi 3Q avaiSd3AiNn

^) • 1

•I•

U*\ti i^^

aiuo

pq

Uii

(6681"688 L) eue^u^iueauou u^oenaudd e| e
ap eomeiuq esuajd e-|

SOQ 3Ü1N3
V^I1V1 V0I^3!

�^p eoiu^)ijq esuajd

soa
VNI1V1 V3I^3IMV

�Copyright de la presente edición Departa
mento de Publicaciones - Facultad de Hu
manidades y Ciencias • Universidad de la

República
Queda hecho el depósito que marca la ley.
Printed in Uruguay • Impreso en el Uruguay

�'6881 9P BUBoiJ^ureuEj cpuaaajuc^ e^ (

(3
Bireouaureajjou Boi;^iod Bun ^p boiubSjo U9P
^ :opBjs^ sp BUBjajoas B| ua auiBia q sauíBf

Ifr *?d'S0NVDW3VÍV0NI1V1

soavjnm soi aa so¿ Na ihOnvá viDVwoidia vi (11
ua boiu^;uq Biouasajd vr\ (g
mouanyui a U9iobj8iuiui (^
BUlJB^ BDU9UIV
ap joua)xa opjauíoo ja ua ByBjajg ubjq ap ajjBd-Bjon3 (
'IB^uaui)Uooja)ui oui
'\\iiBva a^odsuBjj [a ua eijB^ajg ubj^ ap u9pBdpi^B^ (3
•SBDiui^uooa sBsaiduia
X sa|B)uauiBUJaqn8 soiíjs^jduia ua sauoisjaAUi se^ (\

SI -8pd • VNLLVl VDWaWVNa VDINV1I^ VDN3MJNI VI (i
VXVld VI Ha O1^13 ISI3 VNVDI&gt;I3WV31^ION IMOISNVdXH

VI Ha SOZN31WOJ SOI A V3I1MV1I^H VI3N3Q1HNI VI
Hl^Vd VHHNDId
11 #8^d^uoppo "V ^ní '}01¿

6

^d
33IQNI

�6
SEGUNDA PARTE:
LA PRENSA INGLESA DE MONTEVIDEO FRENTE A LA
EXPANSIÓN NORTEAMERICANA EN AMERICA LATINA
(1889-1899).

/; LAS FUENTESpág. 57
1)La prensa inglesa.
2)Otras fuentes.

II) LA PRENSA INGLESA Y LA PRIMERA CONFERENCIA
PANAMERICANA (1889)pág. 62
1)Antes de la Conferencia.
2)Durante y después de la Conferencia.

III)"EL PERRO DEL HORTELANO"pág. 74
("The dog in the manger")
1)La necesidad de la intervención. Su justificación.
2)La intervención de los Estados Unidos en América
del Sur.
3)La intervención de los países europeos en América
del Sur.
4)La Doctrina Monroe. Su papel en la historia de Amé
rica del Sur.

IV)LOS ESTADOS UNIDOS A LA CONQUISTA DEL MERCA
DO SUDAMERICANO
pág. 89
1) Posición de Estados Unidos en el comercio exterior
del Uruguay.

�(0681/AI/8)
'jns (ap Bdppuiy uoo ooiup^uq opjauíoo {3 ((&gt;

(688I/IA/91)
B( dp OJ&gt;| (9 U9 S^|8lI1 BJSUoXbUI OpJdUIOO (3 (g

W**^
SONVDNmVONIlVl SOCIVD
U3W SOI 3Q V1SIÚÓNOD VI V SOOIN/l SOOV1S3 SOI (¡I
BPP9J9UI U9iq BUfl *Bn8BiB9It^ 9p U9!)S9n3 B^ (¿

(^68l/IIA/8) '^ojuo^ ap BnjBjs^ ^ X pscag (9
(€68t/IX/l) -ouBia^oq pp o^ad 13 ($
(E681/X/01) *aojuo^ euupoa bj X U9pu9AJ9jui bi (^
(€681/11/10 BOU?uioidip U9K90J9JUI (e
(€681/11/¿) -B^IjpUIOldlp U9PU9AJ9JUI (^

(^68 l/HIA/31) ¿o ?nb jq^? (1
6H '^?d

0NV731V0H13d OU^Hd 13 (i

(6681-6881)
VNllVT VD^3WV N3 VNV3I&gt;I3WV31&gt;1ON NOISNVdX3
VI V 3JLN3U3 O3O1A31NO^ 3a VS31^NI VSN3&gt;M VI

^ 11 -8?d

• Sd^udnj X BijBj8oi|q;^

1VNI3 V1ON
'89(8111 oiojdtuoo (dp sajopipduioo soidpepjdA soq
'OpjdUIOO nS JB)U9UI
-9J3U| BJBd SOppf^ SOpBISg iod 8OpBZT(B9J SOZJdnjSg

�10) El comercio uruguayo con los Estados Unidos.

(VII-VI111896)
APÉNDICE II:
EL COMERCIO EXTERIOR DEL URUGUAY (1886-1899)
Cuadros estadísticos

pág. 157

1)Proporción en que los diferentes países concurrieron
al monto del valor oficial de la importación total del

Uruguay (1886-1900).
2)Proporción en que los diferentes países concurrieron al
monto del valor oficial de la exportación total del

Uruguay (1886-1900).
3)Monto de las importaciones y exportaciones uruguayas
desde y hacia Inglaterra y los Estados Unidos de Nortea

mérica (1886-1900).

�-9% [9 'buisiw bj ug auoppo V ^Bnf }O1¿ PP o^jB:) B uaiquiBj '(9961
osjí^) XBn8mfi jap buojsih w^d osjno ap afesBd ap ofBqBn oiuoa
soulBJB^u^s^jd anb \,^\d BI ap oi^ ja ua BUBouauíBajjou upisuBdxa
bj ap sozuaiuioa sol ^ BoiuBjijq Biauanyui B^,, ^jqos bjjbí8ououi B|
ap so^n^jdBO souba opBSaj^B souiaq 'oiqureo ua 'a^Bj Bjaunj^ bj ug
*opun3
-af ;* aiuauqBioj jiuiudns b X aoipu^dy ^uiud ^a pBjiui B| b jpnpaj
b uojB8íiqo opBdsa X oduiaij ap sauozBj 'uppipa aiuasaad bj ug
(6881 'uo;8uiqsB/yy) ^.BOu^uiBouBdsiH 3 sopiUQ sopBjsg soi anua
a^odsuBJX X opjauio3,, '-ouBouauíBja^ui o^uaiureojaaB pp jospid
•ojd aiqBsuBaui a '881 u3 BlBld Bl 3P J*I P 9^S?A 3n^
jBpjauíoa uoisi^\[ 1 ^p sa^uBjgajui soj ap oun- siyin^ Xoja^g
ap ojqq [ap 'oipnjsa cujsanu Bied sa^uBsajajui sbui so[n;^dBa soj ap
uppanpBJi b( Biuajuoa opunSas [a !Buia^ BpBO aiqos soppajBdB soAij^a
-yiu^is sbui sojnojjJB so^ ap uppoaps bj ua bi^sisuoo so[|a ap ojaiuud
(a :sa{B^uauinaop saaipu^dy sop jbuij jb opuB8aj3B 'ouisiui pp upts
•ia BpidBJ Bun JBp jod saouojua opB^do souiBiqB]g Bsuaid Bqoíp jod
sopB)Bj^ souidtunSjB soj b X sBuiaj soi B ojuBno ua OAijBjaipj ajuBj
-sbo 'o^ipap Bja osozjoj 'uaiquiBj oiad ajuspunqB Xnuí opB^nsaj Bjq
-Bi[ uopBS^saAUi Bqoíp ap osino p ua opiunaj [B;uauinaop pija^ui
p anb souiBqBpuas 'buisiui b^ BqBzaqsaua anb BpuajiaApy bj ug
'ofeqBn 3)sa ap jBjuauíBpunj oajanu ja aXn^^suoa anb
'BjnjBu3isB Bqoip BJBd osina ap aÍBSBd ap b;^bj3ououi Bun ua opi^iaA
anj JoqBj Bsa ap ops^nsaj jg -BuyBg Bau^uiy ua BUBouauíBayou upp
•Bjpuad bj ap sozuaiuioa soj b a^uay oajiíAajuo^j ap BsajSui Bsuajd bj
ap sauoiaisod sbj jBAajaj pipuodsaxioa sou ouisiui jap oaiBui ja ug
•(0C61 - 0881) 'BPld Bl 3P }^l P ^3 BUBauauíBanou U91D
-Bjjauad Bg,, rstuaj ja ua op^a^uao '(o¿6l - 6961) uoppo V UBnf
jap U9iaoajip bj ofBq 'sBiouai^ X sapBpiuBuinn ^p pB^jnoBg bj ap
ap buo^sjh ^p ouBuiuias ja ua souibjbidiui anb upiDBSi^saAUi
bj ap sopBjjnsaj soj ap 'aiuauíjBiaiBd 'B^uana Bp oÍBqBj^ ajuasajd jg

VDN31M3AaV

�10
ma había sido enfocado a un nivel casi exclusivamente bibliográfico
y tenía el carácter de introductoria a la investigación que estábamos
realizando sobre la prensa inglesa. Creímos que la inclusión de los
mismos podría ser de utilidad al lector para ubicar la materia de la
investigación en el contexto histórico general de la presencia inglesa
y la expansión norteamericana en la América Latina de fines del si
glo XIX.
Somos plenamente conscientes de que esta Primera Parte es solo
una muy incompleta aproximación al tema y de que, fundamental
mente en lo que tiene que ver con Uruguay, es absolutamente insufi
ciente: las razones ya mencionadas nos impidieron incluir toda la
parte referente a nuestro país, pero, aunque hubiéramos podido ha
cerlo, dicha información, elaborada hace ya varios años, se resiente de
la falta de una detenida revisión que ponga al día la bibliografía utili
zada que, como tendremos oportunidad de señalar, en los últimos
años se ha visto enriquecida con valiosos aportes.
No obstante las limitaciones y carencias señaladas -y otras muchas
que el lector se encargará de anotar- deseamos que este trabajo, más
allá de sus modestos alcances, pueda resultar útil a otros estudiosos,
allegándoles un material no siempre de fácil acceso debido a las difi
cultades inherentes al idioma.
Finalmente, queremos dejar constancia de nuestra deuda con Juan
A. Oddone, quien, además de sugerirnos el tema y guiarnos en los pri
meros pasos de la investigación, atendió pacientemente las múltiples
consultas motivadas por esta edición; así como nuestro agradecimien
to a Alba Mariani que, en su carácter de Ayudante de la Cátedra de
Historia de la Cultura -en el período en que iniciamos este trabajoacudió solícitamente en nuestra ayuda siempre que la solicitamos,
orientándonos y proporcionándonos valiosa información. \
Montevideo, noviembre de 1986
AMR.A.

�•9rud opBp Biq^ij bX sbijbjSououi sns 9JU9S9jd gnb ug Boodg bj ug "Bp
•buijoj 9ju9uiBU9jd BJ0pB8ijs9AU¡ Bun Xoq sg zgn^upo^ bjjb^ buv
0¿6l ^ 6961 ^J^U9 OpBZIJB9J BUOJSIJ-J 9p BJnj
•epuggrj bj 9p jBjngiJjno oiíbuiui9S un b upiDnqijjuoo ns 98o99j 'bjoj
-nfi ns buSisuoo oj ouioo 'ofsqBjj 9js9 Bjugjsns gnb uopB8ijs9AUi Bg
*9{qiSJ9A9JJI O9
-|U0UI989l| 9ÍBJ1A Un 9p OZU91UIO0 J9 'O^IS 9p S9UIJ B BX '0pUB|By9S ^^S9
091X9^ X B9U9UIBOJJU93 *Bqn3 BIDBq S9SU9piUnopB^S9 S9^B^dB9 9p BI9
-U9n|jB 9^U91D9JD B( Opi^U9S 9S9 Ug 'BUB9U9UiB9^iOU-O[3uB U9I9B^UOJJ
-UO9 Bjnjnj B{ U9 SOAIS109P OqBD [B S9J0PBj SOJ)O JBJ9dO B UBUB2U9U1
-O9 O^UOJd lS9UOI9B;S9jIUBUI X SOlDinf S9[B^ 9p BJ[B SBUI 0J9^ B9dOJn9
U9|OU9AJ9^U1 9p BAI)B;U9^ BpO) B BlUOdo UpiUfJ Bj 9nb 0AISnpX9 9ÍBJJ
-iqjB 9p U9|SU9)9jd B¡pnbB 9p 9jqi^n3SipUl OUBJOJOD OUIOD 4SBUBDU9U1
•boui^B| SBDiiqndsj sb] ub^uojjb 9nb souj9)X9 o sooi^s^iuop sopryuoo
SO| B 9)U9Jj BP9Jip U9PU9AJ9^UI nS 9JU9U19^U9;S1SUI OpuBlUE|09J 'jBUOID
-BUÍ9^U! OUB|d (9 U9 SOpiU^ SOpB^Sg SOj B Bu^lSB BSU9Jd BS9 9nb pdBd (9
oiqureo U9 oi\o Xnuí sg *s9(qnu9^ oood sooiuipuoog s9{bau ouiod soubd
•(J9UIB9^IOU S0| B JB[duI9^UO9 9^IUIJ9d 9{ S9pn^jB| SB^S9 U9 BJJ9}B|8u|
9U9I^ubui anb BJ9puBuy X ppjgiuoo BiDBunjd boijo89^bd b( ojx^juo^
(BJ U9 ÍS9(qiAOUIUODUI UIIB U909JBd ODIU^ JUq tt|BUJJOJUI OU9dun,, |9p
osBq sb( 'oXBn8run osbd (b 90Bq 9nb o{ U9 X '9ju9nj BS9 ^p BAip^dsagd
B( 9pS9Q 9JU9UIJUO9 (9p JnS (9 U9 S99UOJU9 JB9jdS9p B UBZU9IU1O9
SOpiUfl SOpBJSg S0( 9nb UppOB BJ 9jq0S Znj BfOJJB O9piA9^UOJ^ 9p BS9(8
-UI BSU9Jd B| 9p 0JU9IUIBA9J9J 0JU9JB [9 (OipnjS9 nS 9p JBI9UBJSnS 9JJBd
B| Bpnp U1S 'Bpun89S BJ Ug BUB0IJ9UlBUBd BIOBUIOjdip 9JU9I9BU BJ 9p 09
-JBU1 J9 U9 9SU9piUnOpBJS9 JBI9J9UIO9 UpiOBJpU^d BJ 9p S9UOI9BJS9JIUBU1
SBUBjdU!9J SBUI SBJ BZIJBUB 0U1SJUIISB ^XBnSttJfJ U9 9JU9UlB9yi99dS9 X
'9JU9UIJUO9 J9 U9 B9IUBJIjq UOpB;UB|duiI BJ 9p O9IJBUI9nbS9 0UBJU9AUI
Un BZBJJ 9JJBd BJ9lUUd ns Ug XIX 0(8lS JOp S9UIJ BIDBq S9JBU9duil S9J9p
-Od SOJ U09 BUIJBg B9JJ9UIV 9P JBIUOJO9O9U U9J9BJ9J BJ 9p S9JBJldB9 SOJ
•99dSB SOUnSjB B9OJU9 Z9n8ljpo^ BIJB(V BUV 9P ofBqBJJ 9JU9S9id jg
U9PBJU9S9JJ

II

�12
bas de su temple vocacional desempeñándose como Colaboradora ho
noraria de la ex Sección Historia de la Cultura, dirigida entonces por
el Dr. José Luis Romero. Egresada de la Facultad en 1979, coordinó
más tarde un equipo de investigación que emprendió un vasto proyec
to sobre el tema -tan crucial como inexplorado- de la historia de los
recursos energéticos en Uruguay, una parte de la cual ha sido ya con
cluida y se halla en vías de publicación.
Por último quisiera recordar que con la edición de este trabajo tam
bién se recupera una tradición que arranca desde los comienzos de
nuestra Facultad, procurando publicar los más destacados trabajos de
pasaje de curso de la Licenciatura en Historia. Algunos de ellos fue
ron recogidos en los primiciales Cuadernos de Estudiantes (1950) y
otros en la Revista de la Facultad o en las series del ex Instituto de
Investigaciones Históricas. En los años previos a la intervención se
dieron a conocer, con el apoyo de Banda Oriental y Fundación de
Cultura Universitaria los resultados de distintas investigaciones reali
zadas en el marco de los seminarios de Historia del Uruguay, Historia
de la Cultura e Historia Americana. Creemos que es ésta una tradición
que importa rescatar.
Juan Oddone

�VlV^d VI 30 OIH 13 N3 VNVira
-3WV31HON NOISNVdXS VI 30 S0ZN3IW

-od soi a voiNViraa vioNsnidNi vi

ei

�71Z 6
I||B OpUBZlJBUB 'opOIJdd 3JS3 U9 B^lUBJUq BJSljBlJ9duil UOIS
-u^dxa (ap SBaijsuajoBJBO sb| uBipnjsa T i(oiquiB09jqi[ pp ouisipuad
•un 13, opBjnjij ojnajjJB ajuBsaaajui un ua 'uosuiqo^ X jaqSBqBQ
sbdiu^ juq sbiuojod se| ua BpijjdAui anj Buins Bjsa ap oixas un oíos
ojad 'soiip^ja aasuijoj bj oí^q sBaiuB^ug sbjsj sbj ap uoiaqBS sBjqij
P 000000¿8ri '0881 ^ S181 3Ji"3 "ouaduii ^ap Bjanj sBpBDiqn
SBaJB e uojapiq o| sBqa ap ojuap jod o¿ un isbo A 'sboiub^u^ sbjsi sb(
ap uoiBj8iuia seuosjad ap sauopiui 0^ ap sbui ^ 161 ^ 3181 ^Jlu3
'oqo(8 pp sauoauu sojoiuaj sfui soj jod 'sa|Buopn;ijsuoo sbui
-joj sns ap A ssapi sns ap 'Biuoipi ns ap uopsuiuiasip b\ ua 'sooiuB^uq
souepepnp ap U9PBi8iuia bj ua 'sopBjnpBjnuBui sopnpojd A sap^d
-bd ap u^pe^odxa B[ ua 9pjauoa as anb a^s^ ouauí^uaj '.upjsuedxa ua
pepapos eun ap Buojsiq B[ ap bjbjj as anb ap p sa XIX i^s I9 u9 B^
•lueiijq Buoisiq bi ap opEDB^sap sbui oqaaq p ^Aapas sa[8ui aopBuoj
-siq p BjBpyas ouio3 ((ouisi{Buaduii OAanu,, pp BpsjapuBqB v\ anj A
B^si|B)idea U9isuedxa ubjS B^sa ap Bzaqsa b¡ b oAn;sa ByBpjg ubjq

IIIAX
A 11AX 'IAX sofSis soi U9 ssadojna sBioua^od sbi uojBziuoítejojd anb
pp ofJBpuaaajip BiBd ..ouisijBuaduu OAanu,, un asjBuiBn ua opep sq
anb o| ap U9puBdB bj sa B^sip^dBa o^ojJBsap ajsa ap a{qB3ijsapui
•bui
-ajsis asa ofsq uBianpoid ou anb sbuoz BiaBq U9isusdxa aiqBpiuuoj ns
sa 'opouad a^sa ua ouisip^idBa pp p^uauíBpunj Baijs^apBjBo ^^
*o^uap jod
0 un b opB)uauinB BiqBq afBjuaaiod a^sa ^ 161 U9 9n^ sBj^uaiui 'bj
•sipjidBa U9ioanpojd ap sbuuoj of^q BpEa[duia Bja pipunuí u^pBjqod
Bi ap ojuap aod 01 p 019S 0S8I U9 9nb ^^uas Bjs^q 'ojps ubj3 ajsa
ap sauoisuauiíp sbi 9P Bpuapuoa jbuioj bjbj ouisi|BjidBa pp ^oubab
ouBuipjoBjjxa un ap oSijsaj an^ XIX l^!s 19P P^!1" BpunSas b^

V^4UVl V3IM3WV N3 VDINVlla VI3N3m3NI VI (i

�16
tos de "imperio formal" e "imperio informal", que nos ayudan a pre
cisar el lugar que ocupó América Latina -y por lo tanto el Rio de la
Plata- dentro de esta expansión imperialista.
De acuerdo con estos autores, la expansión británica en el siglo
XIX asumió dos formas: el "imperio formal", o sea las colonias colo
readas de rojo en el mapa, y el "imperio informal", comprendiéndose
dentro de este último, áreas que sin estar unidas al Imperio por nin
gún vínculo de tipo formal o jurídico, debido a las relaciones comer
ciales y financieras entabladas con Gran Bretaña, se transformaron de
hecho en verdaderas dependencias de la gran potencia imperialista1 Du
Veamos cómo se dio este proceso.
El acelerado crecimiento de la industria británica planteó nuevas
exigencias a la política exterior de Gran Bretaña. Existía una apre
miante necesidad de conectar su comercio exterior con las áreas subdesarrolladas. De dichas regiones Gran Bretaña traería materias pri
mas y hacia allí exportaría productos manufacturados.
Tras este objetivo, a comienzos del siglo XIX, Inglaterra debió for
zar la entrada a los mercados cerrados por los monopolios extranjeros.
Como ejemplos de esta necesidad económica que se tradujo en hechos
políticos recordamos la expedición a Buenos Aires y Montevideo, en
1806, y la toma de Java, en 1811.
Pero, al mismo tiempo que efectuaba estas intervenciones, la políti
ca británica apuntaba a establecer una hegemonía política indirecta
en América Latina, tendiente a favorecer su comercio; un buen ejem
plo de ello es el traslado de la familia real portuguesa al Brasil efectua
do por la flota británica, luego del cual el monarca lusitano firmó un
tratado de comercio con Inglaterra (1810), excepcionalmente favo
rable a los intereses británicos.
Con posterioridad a 1810 esta política tuvo aún más oportunida
des de desarrollarse. Al amparo de la revolución independientista,
Gran Bretaña trató de romper el monopolio comercial español y ga
nar una supremacía "informal" sobre estos territorios. En 1824,
Canning lo expresó así:
"América hispana es libre y, si nosotros no manejamos nuestros asun
tos con torpeza, es inglesa" 2.
Posteriormente, con el establecimiento de ferrocarriles y líneas de

�oaixa^ ua oidojd oj oziq
XX 0{9is jap sozuaiiuoa b X 'soam^ juq SBjsiuopaB soj b ja8ajojd BJBd
B¡quioio3 X BjBtuajBno ua oziq oj 0¿8l SP ^pBaap B[ ua :sasiBd sounS
•|B ua ouiAJa^ui Bysjajg ubjq sapBpiunjJodo sbuba ua anb JBjByas soui
-aqap 'Bjaajip Baiy[od uopuaAjajuí sun uis '[buuojui oiuiuiop un ap
ojuaiiupa[qBjsa ja anj B[8aj B[ anb ap JBsad b 'BuijBg BDuauíy ug
'a^a 'ajuauiajq
-ij jBnpB ByBjajg ubj^ b uojaijiuuad soadoina sd(BAU so[ anb ua epip
-aui bj 'ouaajxa (ojjuoa uis sBaiui^uoaa sauopeuuojsuej) sb¡ jod issaA
-bjjb BJBd baijbu pBpaiDos B( ap pBpijiqBq 'Bysjajg UBJ9 uoa JBJoqBjoa
BJBd sa[Bao[ soujaiqoS so^ ap uppisodsip 'bdijijod ejnjanjjsa ns ap zap
-gos 'ouojujaj [ap oaiuipuoaa iojba :sajojaBj sajdijjnui uoo opjanaB
ap uojbijba X sa|qixay uoianj 'sajBuijqjin o sajsuuoj sBiauapuadap sb|
X (ByBjajg ubí^) u^isu^dxa ua Biiuouoaa b[ ajjua sozbj sog opBjS
ap ouis Bza[BjnjBu ap anj ou &lt;([euuo^ui ouaduii,, [d X tjBuuoj ouad
•uii,, [a ajjua Biauaja^ip bj anb Bjjsanui sou XIX o[3is [ap oaiirejuq oiu
-si[Bijaduii [ap o[jojJBsap ja 'uosuiqog X jaq9B[[BQ uoa opjanaB a(j
((oiajauioa ajsa ap Biauajs;xa B[ b SBUBsaaau
sBaijijod sauoiaipuoa sb[ JBAjasajd BJBd [Bao[ Bay^od B[ ua uBqenpB
[Bjaua8 o[ jod 'oiajaiuoa asa ua Bqsui^uo as pBpijadsoíd BXna sasBp
sb[ 'jouajxa oiajauíoa jap sajuaipuadap ajuaiuajuaiayns ojjanA uBiq
-Bq as sBjuiouoaa sb[ anb zaA Bun anbjog,, 'soaiuBjuq sasajajuí so¡ ap
Bsuajap ua SBUojuajad sauoiaudAjajuí ap pspisaaau BiqBq ou :oiuiui
-op ns ap ^biujo^ui,, ap BaijsuajaBJBa bj ^qB aQ BajuBjuq u9?suBdxa
B[ ap BdJBj bj ua JBJoqB[oa b sojsandsip opBJjsoui UBiqsq as souaaiq
-08 soXna '[isBjg X BuyuaSjy oiuoa sa[Bj sasjBd ua SBpBjjuaauoa uBq
-Bjjuoaua as 'uosuiqog X jaq^B^B^ uBjByas 'sauoisjaAui sBjsa ojag
'ojafuBjjxa [a ua s^aiuBjuq sauoisjaAui sb[ ap [bjoj [ap oj
-jBnaun Bas o'sBjqg 000000'666 aP ojuoiu un jod sauoisjaAui opBzij
-B3J uBiq^q sojipqns sns 'BuijBg Bau^my ua ajuaLUBjos 'anb BuBjajg
ubjq BJBd ajuBjjoduii ubj Bja (([buuojui ouisijBuadun,, |o 'e 161 U3
[Bipunuí Biiuouoaa bj e SBpiun ajuauiEpn^s uojBpanb
Bauauíy ap sasiBd sajEdpuud soj ap sBiiuouoaa sbj sajodBA

�18
1) Las inversiones en empréstitos gubernamentales y empresas econó
micas.
A la hora en que el dominio español tocó a su fin, la diplomacia
británica trabajó activa, eficaz e inteligentemente para asegurar a
Gran Bretaña un sitial de primer orden en América Latina.
En 1822 Gran Bretaña estableció relaciones consulares con las nue
vas naciones, reconociendo poco después la independencia de Argenti
na, México y Colombia, haciendo lo mismo con Chile en 1831.4
Esta década de 1820 fue testigo ya de la temprana incursión de los
capitales británicos, bajo la forma de empréstitos destinados a sostener
los trastabillantes gobiernos de las flamantes repúblicas, o a la forma
ción de consorcios mineros u otras empresas económicas.
Se inició asi el ciclo de inversiones británicas en América Latina
que. con múltiples altibajos, se prolongó durante todo el siglo XIX y
buena parte del siglo XX, alcanzando su volumen máximo en 1928.5
Fred Rippy resume así las alternativas del ciclo inversor británico
en América Latina:
"Las inversiones británicas en América Latina comenzaron con
un 'boom' en la década de 1820', disminuyeron abruptamente
en los veinticinco años siguientes, se expandieron lentamente
en la década de 1850', crecieron con mayor rapidez en los do
ce años siguientes a 1860, disminuyeron su ritmo durante la
depresión de 1873-1879, experimentaron un segundo 'boom'
durante la década siguiente -con caballeros, condes, lores y
vizcondes desempeñando un significativo papel como promo
tores- decididamente aminoraron la marcha en el curso de la
década que se inicia con 1890, y recobraron su rápido flujo
durante los primeros años del nuevo siglo, cuando se realizaron
grandes inversiones no solamente en compañías mineras o en la
extracción de nitratos sino también en muchas otras em
presas" 6
En la década de 1820' Gran Bretaña atravesó por un "boom"
especulativo en el cual participaron los más variados sectores de la
sociedad. Fruto de este ímpetu inversor fueron la formación de cien-

�:isb opiyadaj asop
utJjuioaua'íejqij ap OCO'000'6¿t so( Bqw^dns Buyag Bouatuy us sed
•nrejuq sauotsjaAui sbj ap |eqo|á jsujuiou ojuoui ja 088 j ap sauy y
•S3)U3in8lS SBpBO^p S3J)
stj ua ajuaiuoa ubjíI iin ua asjBunojsiiBJi b pzuaiuoa 'ounuiui anj
.0t^8l ^ 0C81 8P s^pBo^p W| ajuainp anb 'sajBijdBr ap ofnjj jg
8*opouad ou'suu ja ua sasaj^ui sajuBjaimuj so¡ jod ouBauauíB
ajuauí^uo^ jb opcejí |B^idBa jb |Bn8i sas epaa^p u^sa ua B^Bjajg ubjq
ap^ap opj^iaAui jB^daa jap jb^o^ ojuouj ja s^zinb anb Xddi^
soya sz soj ua soojUBiijq sBjsijBpdBO soj jod a;uauijuoa ojjsanu ua op
•ijjaAUj jB^dBa ja onod Xmu anj 'sppuauadxa sbjbiu sBjsa ap o^ang
•uopByap bj b K {Bíidra ap sBpipjad sapuBjg sbj b opiqap oj
•uojd pidiunjjaiu! as A aAajq anj ,0^^1 ^P BpBaap bj ap t4uiooq,, jg
'SBiii|ja)sa sBjqij ap sauojjiiu $z soj X Oc sol 3J^ua BqBjsa buij
&gt;sg 8auauiy u^ opiiidAii; ooiuBjijq |Biimiou jBjidBa ja '9^81 B!^EH
• 'o%9 'uoi^aj B| ap ojjOjjBsap jb sBpBuj^sap sBsajdtua a^utaA sbj;o
uoJBJ^uoaua una opidBj sbui uy u^ *sBj|a ap ¿ ojos ^81 B^s^q jiaia
•ojqos opuRjSoj 't^\ ua bX opBquimjap UBiqaq as pajiui bj ap sbui
^ouBauauiB o|ans |ap sazanbu sauuoua sbj jaBijxa BiBd sBpBpunj sbj
-auuii SB^yaduioo 9^ sbj ap :apans jofaui uojaijjoa ou sbuiiuoub sapap
•eioos sbj ap seisiuoiodr sog js^Bd ap opalap uBiqaij souBauauíBouy
-bj sojysajduia soj sopo) ¿gj ap sauy y saiosjaAUi sousjauiai sojj
-anbp jad oyan8&amp;|Bq Bp^u anj ou sauoisjaAui SBjsa ap op^ijnsaj jg
•(,,jB8ajj ua opjB) ou anb aquinjjap
|d BJaiukAajqos anb ap sajuB o^^^d anj jB^dBO a isa ap ucmo^bij aun ojos
-Xddi&gt;j BjByas - anbuna,,)sajqij OOOOOO'S^ apsouaui ou ap opBzuoi
n jaiidea un ueqBztjBio) (9^ seun aiuauiBpaunxojda) auijag aauauiy
b sauoi^Biado ap oiiuaa |B)uauiBpunj o oaiun ouioa uBiua) anb X 'sao
-uoiua sapBuuoj sbuiiuoub sapBpapos sbj anb oduiai) ouisiui jb 'sajq
il 000()00'¿l ^psBiu ap jbuiuiou jojba un jod souBDijauíaouijEj soji)
a soj ap souoq uojajduioo sasaj^ui soj ^^81 ^ PZ^I ^i%u¡s :saj
sosa ap aiuauoduu ayad Bun anj BinjBg Bouauíy bioej-j *soj
soujasqo^ jod sopjiiuia souoq ap Bjduioo bj ua SBums sapa)
ap U9isj3aui bj X -sosbd soj ap ajjBd joXbuj ej ua 'sBpcjjaqRosap
ajuaiuainjosqa sbojej japuajdiua BJBd- sriuiuoub sapapaiaos ap so)

61

�20

INVERSIONES BRITÁNICAS EN AMERICA LATINA
FINES DE 1880^

PAÍS

Inversión
Empréstitos Empresas
NominalGubernaEconómiToialmentales

cas

Argentina20.338.709
Bolivia1.654.000
Brasü38.869.067
Chile8.466.521
Colombia3.073.373
Costa Rica3.304.000
Cuba1.231.600
República Dominicana ..714.300
Ecuador1.959.380
Guatemala544.200
Honduras3.222.000
México32.740.916
Nicaragua206.570
Paraguay1.505.400
Perú36.177.070
Uruguay .....'7.644.105
Venezuela7.564.390
General10.274.660

11.233.7009.105.009
1.054.000
23.060.10215.808.905
7.765.104701.417
2.100.000973.373

Total179.490.261

123.078.00656.412.255

(•) Las cifras estén expresadas en libras.

3.304.000

.
1.231.600

714.300
1.724.000135.380

544.200
3.222.000
23.540.8009.200.116

206.570
1.505.400
32.688.3203.488.750
3.519.2204.124.885
6.402.8001.161.590
10.274.660

�1V\ A Xn8tuf| '^(no'itmg 'Binjua^^iv uojanj opouad aisa ap bímubi
-uq BJOSidAtii a^uaiuoo Bscuapod bj ap sa^uaidpaj sapdpuud soq
'S9{BlldT?3 dp U91SJ^AUI BSU9UIUI BJS3 3p OJ|BqE3
t '3Vü9ui^uuij9^U9SBdss9|^ui oiuiiuop^jd \9 A- 6 ojyuino o^iopo^ bj
^BtuBfl B| ouioo^ ein^eq Bou^iuy ap ,,BjsinbuoD BpunSas., b^ss b ouiiu
-bd [a ByB^ajg ubjo b uojduqB 89(B)idB9 soj '.opipn^B soul^q bX anb [B
'XIX l^s PP P^M111 Bpunéas B( ua s^adoina sB]ouaiod sbj jod opczru
•o^B^ojd Bjst(B^|dBD U9(8UBdxa ap osaaojd [9 opo^ ap asiB[siB apand ou
anb ouaiu9uaj 'Muiooq,, ounsjsoiapod X OAdnu un uojB;uaunjadxa a^
-uaui^uoo oi|sanu ua SBoiu^^uq sauoisjdAUi sbj '0681 ^ 0881 8J:'U3
oj^sanu Bjjuao ai anb \o ua opouad 'XIX I^!S PP SB;jaunj;sod ¡e\ ua
sauotsjdAUf SBqofp ap U9pBn;is bj 'so8sbj sapuBi8 b 'Bjoqs souiB3y\
•osoqDaAOjd sbui
oqonuí anj SBaiuipuoaa SBsajduia sssjaAip ua op^jaAui [B)idBo
ap opBÍop uB^qBq anb so^^s^Jduia b uBipuodsauoa ssjq^ ap
l¿ ap s^ui -sBui^a^sa sBjqij ap sauo^iui H soun- souBouauíEoinj
-bj soujaiqo^ sa^uaiajip soj ap souoq ua opiydAUi jb)o} o^uoui jap anb
aqBD 'oiduosuBj) ajuauuoija^uB ojpBna jb opadsai

u^^sa sbjjio SBq ()

ap opBiuo^
S9€*666'E* ' uapjo osjaAip ap sB^ireduioa X sbj3iabu sBsajdiua ¿
6¿S'E6t'sBiauBjsa ^
O9SEIO'€SBjapuBinj sBsajduia sbjjo X soouBq 9
^0E"86€*.'*'*.''*'•'• SBjauíui sBsajdiua ^ j
S6E'0¿0' Msoaqqnd sojaiAjas ap sBsaaduia pi

?SV3IWON

•033 SVS3^3^3 SV^VA N3 OOI1^3ANI 3VNIW0NlVlIdV3
\l

�22
A fines de 1890 el monto nominal total de las inversiones britá
nicas alcanzaba casi a los 426 millones de libras esterlinas, y el núme
ro de empresas de capital británico operando en América Latina ha
bía pasado de 96, a fines de 1880, a 289.
La distribución del capital invertido a fines de 1890 era la siguien
te:

INVERSIONES BRITÁNICAS EN AMERICA LATINA
FINES DE 1890
PAÍSInversiónEmpréstitosEmprestó Económicas
NominalGubernamentalesCapital
TotalNo.Nominal
Argentina.....156.978.78872.000.0006284.978.788
Bolivia503.003
3503.003
Brasil68.66961937.009.5934731.660.026
Chile24.348.6479.535.8523614.812.795
Colombia5.399.3831.913.500233.485.883
Costa Rica5.140.8402.000.00043.140.840
Cuba26 808.00024.412.00072.396.000
República Dominicana....1.418.300714.3002704.000
Ecuador2.189.4801.824.0002365.480
El Salvador294.000294.000
Guatemala922.700922.700
Honduras3.888.2503.222.0005666.250
México59.883.57720.650.0003939.233.577
Nicaragua411.183285.0003126.183
Paraguay1.913.424828.30031.085.124
Perú19.101.315
.719.101.315
Uruguay27.713.28016.159.3951511.553.885
Venezuela9.846.2192.668.850157.177.369
General10.297.702
1610.297.702
Total425.727.710194.439.490289231.288.220
O Us dfrss sella esptwtós — Hbrss.

�IBJ
•ni|n."&gt; Rpuan^ut n ojnojqaA ap opuauíis 'Bui^^ Bau^uiy ap ppos
-oamiouoaa o[|oxiBsap ja ua uopBaijiu8is jauaj ap Buqsq 'soadojna sas
-ibcí sojio so| ap a^uaiudAOJd upioBj^iuiui bj ap SBjuusip uaiq sbdi;sij
-apBjB^ uoo anbunB *anb Botue^ijq upioBaáuuui b{ 'ouiijjn jod '^ sas
-iBd sojsa ap aoua^xa oiajauíoa p ua ay^d-B^ona ns 'Bur^^ Bau^uiy
uoo sopiuf) sopB^sg soj X Bdojng b Biun anb oofUB^ooia^ui ouijju
-bui a^iodsuBjj [a ua uppBdpi^Bd ns :saiopBj saaj sojjo souaui oj jod
Bjuano ua jauaj souiaqap ^xiX l^s PV ^UíJin bou^uiv I ua sauois
-uaunp sBjapBpjaA sns uojanj sa^no ap BpBqBOB sbui Bapi Bun jauaj bj
-bj -ijib BqBuiuuaj ou BoiuB;uq Bpuanjjuí B] Ja^auj[BjniBu '

•SBjqn U9 88p889JdXa U^IS9 SBJJID 881 (•)

(Lí d &lt;-jp *qo) Xddi^ ap

Zt^'SSZ'S' ' ' ^iJ^niJod X bujij;jbuj uopeSaABU ap sesaiduia ¿
6O^'998'¿saoiBJ sauaiq ap SBsajdiua ^3
000 I6"Ssojbjjiu soi uB^o^dxa anb sB^^Bdiuoa 03
TK"18STISBiauíui sB^yBdtuoa 69
S^'6¿6'61*sooqqnd sopiAjas ap SBsaidiua zt
9^^06^1sapjjBDOjjaj 6

*SV31WON
-033 SVS3^IdíN3 SVI&gt;IVA N3 0QI1^3ANI 3VNI^0N IVlIdVO

ÍZ

�24
2) Participación de Gran Bretaña en el transporte marítimo intercon
tinental.
Uno de los cambios más importantes aportados a América Latina
por el capitalismo europeo en expansión fue la introducción de la
navegación a vapor.
El "steamer" presentaba una serie de ventajas frente al tradicional
velero: mayor tonelaje (multiplicó por 5 y por 10 la capacidad de car
ga), menor calado, menor duración de sus viajes. El vapor amplió en
forma muy importante la capacidad de traslado de carga y de pasaje
ros; esto último resultó decisivo en el desarrollo de la inmigración que
afluyó bajo la forma de un verdadero aluvión a ciertos países de Amé
rica Latina durante la segunda mitad del siglo XIX.
En ese verdadero "duelo" entre el "steamer" y el velero poco a po
co el primeio se fue imponiendo, fundamentalmente para el traslado
del correo (la regularidad y prontitud de sus arribos aceleraron el rit
mo y acrecentaron la importancia de este sistema de comunicación),
asi como para el envío de determinadas mercancías que debían llegar
rápidamente a destino.
No obstante, el velero no desapareció en forma automática; por el
contrario, intentó su defensa incorporando una serie de transforma
ciones tecnológicas que acrecentaron su rapidez, su capacidad de car
ga y su facilidad de maniobra: tales eran los "clippers". Con ellos la
navegación a vela mantendría un indisputable dominio en el trans
porte de carne salada, pieles, cueros, guano y maderas, donde fue el
medio de transporte más indicado.
El "steamer" tenía también sus desventajas. Una de ellas, y no la
menos importante, era la de que, debido a la rapidez del viaje, llega
ban viajeros contaminados por determinadas enfermedades y sin que
se tuviera conocimiento de ello, pues aun se encontraban en el perío
do de incubación de las mismas. Esto, combinado con la gran afluen
cia de inmigrantes, provocó un déficit higiénico en nuestros países,
determinando una gran vulnerabilidad frente a las epidemias. Pero su
faceta más negativa estuvo en el hecho de que todas las compañías
de navegación transoceánica estuvieron en manos extranjeras (euro-

�-UI03 SBJ UOJB$df| B(p SBJX ^\V\¿ B| 3p Ol&gt;J [3 X |}SBJ8 '
ajjua s^jodBA ap eaui| ns ojnSneui '03 |}b^\ pXoy B| 'oub asa ua uns
|ap eauaiuy uoa ajuauíjuoa ofaiA p opuaiun sajodeA ap jEjnSfoj eau
^1 eun BjapajqBisa as anb ejed ^gj B}SBq jBjadsa anb BuqBq ojag
•&lt;€XuBdiuo3 uoij
•B^AB|^ UOZBUiy,, B{ SajpUCT] U3 QUJJOj a^UdUUOUa)SOd X SEUOZEUIV
¡a ua sajodBA ap oot^jj |a BqBpiui bhe^ ap U9jeq ja zg%\ ug
'Xen^ruf) 01 j p 9)uouiaj anb JodBA jauiud
p anj 'aujoqx *fl ^MOf UBjidB^ p jod opBpuEuio^ 'oapiAajuoj^ X
saiiy souang aJiuasaÍEU soyB soijba a^UEjnp 9zi|Baj X EiuEdiuoD eíjo
e opipudA anj ouBDijauiBauou uaSuo ap 'sEpEpuo^ 9^^ ap 'oeiuojo^
p anj sasua)B|doij sBn^^ sbj b 98a|( anb ajuBajaiu jodEA jaunjd [g
seXenáBJBd ssn^B ua 93aABU anb JodBA jaiuud p anj uuoqng,, p
's^auBjj Buan^ ap anbnq un 'bubje^ oi^ p af^sed p 9ZJOJ
•o^uE e^oij b| pno b\ ua 'opB^iiqo ^p B[[Bjeq bj ap o^ang [
-jaju? otajauioa p sajouaiui sou so| ap Bjn^adB B{ jbjSo[ bjecI
Boijauíy ap sasied soj ajqos puoiaBUjajuí U9isajd ubjS sun
iOSSI ^ .O^Hl ^P BpEDap sbi aiuBjna Bjajsoa uopBSaAeu b| a^uaiu
•jouajsod X soueaijauíBouiiBi sou so| uojanj sBiauauadxa SBUBjdiua)
SBjsa ap ouBuaasa [g sajB(n3aj scauíj jaaajqB^sa ap sojuajui sojaiuud
so| jod aiuauuofja^sod SEpin^as uojanj sauopuBdE sBuBÍa[ sB)sg
opiAjo p ua uojaXBD ouBpidojd
ns ap p X JodBA pp ajquiou [g 'o|jE[duia)uoa BJBd sajopBpadsa ap
uoaauqna as sBajozB sb¡ anb 'souBapiAaiuoui so| aj^ua U9pEsuas bjubj
p 9snea y^g \ ua oapiAa^uo^ b jodBA jauíud pp oqujE [g
e| ua ajuB^odiui pdBd unSuiu 98nf ou ojad gig[ ua osiBjBdjBy\ e
9^a|| jodBA |g spuapuadapui b| jod Bqan( ns ua souajiqo SE^oujBd so^
c jepnXB Bjed auBjqao^ p^og ap ouBuuaq un jod saipuog ua opina}
-suoa '((JB)g 3uisi^|,, p opis jaq^q BuaaajBd sBUEauauíEpns
sb| ua u9puedB ns oziq anb JodEA jauíiid p 0Il||Bq|n^
sauauiy BjBd SBpipj^d sa)UB)joduii Xnui ua 'ept^BdBj^uoa omoa
'X 'sajajj ap oidaauoa jod sEiyBdiuoa sej BjBd sbpubub^ sauuoua ua
ofnpBj) as oqaaq a)sg o^ijej} aisa ap oiuimop pp sopmpxa a;uauiE}
•n|osqB souBDijauiBoiujB[ saspd so| opuEjsa ^(ajuauip^uauiEpunj sBad

�26
pañías francesas10 bls y las italianas.
Veamos tan sólo tres de las compañías británicas que unían los
puertos ingleses con América Latina. Los datos son de Mulhall y correponden a fines de la década de 1870':
Pacific Co.; con un capital de 2.954.300 de libras. Sus vapores realiza
ban tres viajes mensuales entre Liverpool, Brasil, el Río de la Plata y la
costa occidental de América. Recibía un subsidio del gobierno chile
no. La capacidad de sus vapores, verdaderamente espléndidos desde
todo punto de vista, iba de las 1.500 a las 4.800 toneladas. Poseía
54 vapores, lo que representaba una capacidad de carga ae 107.000
toneladas.
RoyalMail Co.; tenía dos líneas de vapores con una estupenda flota.
La primera, unía Inglaterra con las Indias Occidentales, y estaba co
nectada con el ferrocarril de Panamá; los vapores viajaban una vez por
mes desde Southampton. La segunda, que llegaba hasta el Brasil y el
Río de la Plata, realizaba viajes quincenales. La compañía tenía un
total de 24 vapores, que sumaban unas 54.000 toneladas.
Lamport and Holt\ tenía dos líneas que unían Inglaterra con Brasil y
el Río de la Plata. Una de ellas partía de Liverpool y la otra desde
Londres. Esta compañía mantenía un tráfico muy intenso: cinco o
seis de sus vapores llegaban mensualmente al Río de la Plata. Poseía
una flota de 32 vapores.13
A fines de a década de 1880' la participación de los intereses
británicos en el transporte marítimo interoceánico era muy importan
te. En su trabajo sobre el comercio y el transporte entre Estados Uni
dos y América Latina, publicado en 1889, el norteamericano W.E.
Curtís 14 se q^ejaba amargamente del dominio que sobre las líneas
de transporte marítimo tenían los países europeos y nos brinda algu
nos elementos para estimar la importancia de la influencia británi
ca en ese sector: ennumera las líneas de vapores que unen los puertos
de Estados Unidos con América Central y América del Sur y señala
que, excluyendo de dicha lista los vapores que navegan bajo bandera
norteamericana, existen unas 21 líneas que hacen ese tráfico, de los
cuales, por lo menos 15 pertenecen a capitalistas ingleses.1 s
La evidente superioridad de Gran Bretaña tenía su explicación en•
una política d- subsidios a las líneas de navegación, que apuntaba

�-aína sajope^odxa sog -010^30103 ja jod apiaiujBuoi3ipe.u sopeajduia
sopo)9ui so| ua sauoio oyipoui ofnpojd u^iquiBj ouauiouoj apg
soadoina sojonpojd soj ap opajd jou
-aui X p^pijBo bj jod sopB^ojjap 'jejaua^ ua BuajjBqBjBj ap sojnoi^B X
s^piqaq 'soiajquios 'soqouod ap u^pBouqBj B| b sepEoipap SBujsnp
-UI SBJ 'SBpBJOajB S^UI SBl 3JJU3 SOUi^Ji^ BIUOIO3 B^ B UBqBJUOUIOJ 9S
'sosbo soqonui ua 'sauaSjjo soXno 'saiBooj SBu^snpui sb| ap
-ap bj Bisa sa^uByodun sbui sbj ajiua '.sBiouanoasuoo sBuas sbjjo
-uibj 93JJB0B sopBjnpBjnuBui sopnpojd ap jopB^odxa 4tuiooq,, jg
sbj ap sooiui9uood sosdB^o soi B 3[qBi9UjnA Xnuí B;uiouooa BJ^sonu
B opuaiAjOA 'saiopEjdiuoo sop^ojaui so[ ap sauopBnpny sb[ b opad
-sai uoo sastBd soi^sanu ap Boiui9uooa spuapuadap B[ ap u^pBrquaoB
Bun oubiojoo ouioo oaíi^ 'sBjsiuiouooa so¡ oiJBuiBn ua opBp uBq ouioo
MBjanjB Bp^q opaiuipajo,, ajsa 'apauiBoiSpg souaÍB ueía aj anb soq
-anbB ajuauíauan^ asopuaipisaj 'Bjuiouooa bj ap jopas un ua 9i;uao
as sauopsu sB^sa ap iopnpojd ozjanjsa ja opo^ '.Bjnqnoououi bj ap ojj
-oiiBsap ja 9ioajOABj Badojna BpuBuiap Bg sasred so^a ap ooiuipuooa
ojjoiJBsap ja ua sauoioBoijipom sajuBjjodun Biouanoasuoo ouioo üoj
-aiAnj oiquiBojapi a^sa ap sBjSai sBg jBjauíui X ouBnoadoj&lt;te uaSijo
ap SBuiud sBuapui sasisd sopa ap oÍBj^xa Bdoing sojja ap oiquiBo y
-soadojna sopBjnpBjnuBui sopnpojd soj Jod souBouauiBouipj sopeo
•jaui soj ap U91SBAUI BiapBpjdA Bun ap sBoippapBJBO sej 'sajeiojauioo
soiquiBojapi soj ap jaAiu b '^uxnbpB xiX ^^^s PP P^qoi BpunSas
bj ua Buipg Boi^uiy BioBq oadojna ouisijBqdBo jap u^isuedxa Bg
'BUIJBg
Bou^uiy ap joua;xa oiojauíoo ja ua Bqepjg ubj^ ap ajjBd-B^ong (
Buijeg BoiJ^uiy uoo Byepjg
ubj^ ap oiojauioo ja 9zubojb 'saiope^ soqonui soj;o b X ap^ b opiqap
'anb uauinjOA ja saouo^ua soujapuaidjos aqap ojq -jbjuojjb usiqap
anb SBijojBuiuniosip sbjijbj sbj b opiqap sajqejOABjsap sauoioipuoo ua
jjpduioo b sopBSijqo 'sajBAij sas^Bd soj ap oioiauioo ja jBZBjdsap Bjed
buub Bsojapod Bun 'sooiuBjuq soqpqns ap odni^ un BjBd sbioububí^
ap a^uanj ajuB^odon Bun ap s^uiapB 'pXnqpuoo BiuouiaSaq 4jsBnb,,
Bpg 'sasjBd sojpanu uoo sajBpjauíoo sauoioBjaj sbj jB^uauiaJoui b

Ll

�peos fomentaron una actitud consumidora en nuestras poblaciones,
valiéndose de los créditos, los agentes viajeros y la publicidad en gene
ral.
Este afán consumidor, orientado en muchos casos hacia artículos
de carácter suntuario, produjo un enorme flujo de materias primas
latinoamericanas hacia Europa y desalentó la formación de industrias
nacionales.
Como en los demás sectores de la actividad económica que hemos
analizado anteriormente, la participación de Gran Bretaña en el co
mercio exportador e importador latinoamericano fue preponderante.
Sin temor a equivocarnos, podríamos afirmar que durante la segunda
mitad del siglo XIX Inglaterra mantuvo la supremacía de este comer
cio aunque, en las dos últimas décadas del siglo, esta posición de pri
vilegio comienza a ser horadada sistemáticamente por la presencia de
pujantes competidores, fundamentalmente Alemania, Francia y Esta
dos Unidos.
Veamos ahora, brevemente, algunas cifras que ilustran tan solo dos
momentos de este voluminoso intercambio.
Año 1875. En ese año el monto total del comercio exportador e im
portador de Gran Bretaña ascendió a la suma de 597.310.000 libras,
de los cuales 33.780.000 correspondían a su comercio con América
del Sur. La proporción que correspondía a cada país o región en ese
monto total era la siguiente:

Estados Unidos15Canadá3
Francia10China3
India9Egipto2
Bélgica y Holanda8Suecia y Noruega2
Alemania7Turquía2
Australia7Italia2
América del Sur6España2
Rusia5Otros países17

100
El com^rcio con America del Sur ocupaba el séptimo lugar y casi
igualaba el comercio mantenido con las colonias australianas.

�9p aji^uqBiu^uiBpufvj S9iu9p9nojd 'soiuoums^i
sosjdAip J9O9JBdB 8 ubzu9ouo9 -sgjuB sBzinb o- 0^^1 sp Jiy^d e '08
uts 'zspnos \^\o\ qejisoui bjj9jb|8u( gp upptsod e¡ 'BinjBq 8^
¿od ^pBzqBW sopnpcud dp u^pBpodiut e| u^ 'soui^a OUI03

000 000'S¿000000 06
000'000*9tl000000'19
000'000'U000000* 181

sopiUQ sopc^s^

SHNODVl&gt;!OdWISHN0DVl^0dX3SlVd

:s9Sied S3)U9tn8is soj ^psap s^u
I 3 'BID8l| S9UO19B^JOd\9 SBJ 9p SBi^IO SB^ oSfotl| BQ S9JB(9p 9p
S9UO||IUI 00S 8Un B 9^U9UIBpBUIIXOjdB OipU9DSB OyB 9S9 9p SBUB9IJ9U1
-BOUI^B[ S9UOI9BJJOdX9 SB^ 9p JBJO^ OJUOUI {9 ^8881 U3 OUB9IJ9lUBOUl|
-B( JOU9^X9 OI9J9UIO9 j9p SBjjp sBun^jB Bpuuq sou si^n3 '888[ ouy
•sooiuBjuq so^pqns ^p S3tio[|iiu ^
UO3 'BJi9JB[3ui 3p SBIUOIOO S9^UB8oJJB SBtU X S9JOÍ31U SB| 9p BUH 'BpBU
-B^ 9p SBJ 9p 9jqop J9 CSB9 B UBipU99SB SBJ9UI|jd SR| 'BUB^9jg UBI^j UO9
BpBUB3 9p X JnS [9p B3U9Uiy 9p S91B19J9UIO0 S9UO19BJ9J SB|
9S is 3nb BqB|Bii9s sojep so}S9 opeuio^ soui9tj U9inb 9p

001001
9' ' •U

Z\Qle^id bj 9p

lt9t
8^••••••••ei

zíot'

S3NOIDVl^OdX3S3N0DV1HCWWISlVd
:9^u9in8is B| bj9 (B^oí 9S9 U9 UBqed
-lOIJJBd SOUB0U9lUBpnS S9SlBd S9^U3J3JJP SO| 9nb U9

�30
dos a los intereses ingleses, que coinciden en señalar una aparente de
cadencia del comercio inglés con América Latina, frente al avance de
otros competidores. En la segunda parte de este trabajo el lector en
contrará referencias precisas a este respecto.
4) Inmigración e influencia cultural.
El Profesor J.A. Oddone señala en su trabajo sobre la emigración
europea al Rio de la Plata:
"Bien se sabe que Inglaterra ha sido quizá la nación donde el
fenómeno emigratorio ha alcanzado formas más típicas y cifras
más rotundas. Factores demográficos, y toda la conocida se
cuela de cambios que presidieron la transformación industrial
de la vida económica británica, impulsaron sin pausa una emi
gración masiva dirigida hacia Estados Unidos -donde en 1850,
9 de cada 10 emigrantes procedían de Inglaterra, Irlanda y Ale
mania-, hacia Australia, tras el gold-rush de 1851, y hacia
Nueva Zelandia y África del Sur".17
América Latina no figuraba entre los destinatarios de esta emigración
masiva; siendo los factores que la desalentaron de diverso orden. En
tre ellos debe citarse la dificultad de acceder a la propiedad de la tie
rra en regiones con adecuadas perspectivas de desarrollo económico
(situación que contrastaba con las facilidades y excelentes perspectivas
que presentaba al novel colono la ley de Homestead de los Estados
Unidos), las dificultades inherentes al idioma y el temor a ser objeto
de discriminaciones por motivos religiosos, en una América Latina
signada por la herencia católica de la conquista.18
Pero nuestro continente, si bien no fue la meta final de una emigra
ción masiva p^^veniente de Gran Bretaña, recibió a cambio el aflujo
de pequeños contingentes de emigrantes que trajeron consigo un cier
to capital y que, en general, realizaron una próspera carrera en estas
tierras, vinculados a las múltiples empresas modernizadoras sustenta
das por el capital británico. La emigración británica puede definirse
—en mucho mayor medida aún de lo que lo fue la emigración france
sa— como una emigración de élite. A sus protagonistas los encontra
mos desarrollando tareas de orden técnico y administrativo (ingenie-

�soijsanu ua
ap oji^sa ¡ap oaijboijiu^is Xniu afesBd un souiBJjuoaua 'sauoi8aj sBjsa
jod saÍBiA sns B^B¡aj apuop '^sauiBauauiy-ouBdsiH sanbi¡qnda&gt;¡ saq,,
ojqn ns ug PUMO 3Jopoaqi ouBauauíBa^ou ¡ap ¡a sa oaisBp bX oiu
•oiuiisa) uq BDod? b¡ ap sojaÍBiA sosojauínu so¡ uB^uano anb o¡ ¡bx *bu
-¡JB1 bdu^uiv Bpoj b BAisuajxa asjaaBq apand uaiq 'bjb¡j b¡ ap oj^ ¡b
9Xn¡jB anb BDiuB^uq uoiDBjSiuia b¡ b BjundB uoidbuutjb s;sa anbuny
6 • tBpuapaoojd ^sa ap soiuoun^sa^ so¡ sopoj isbo u^ia
-objsijbs uoo jBX^jqns ua¡ans anb BzuBj^n b oadoma BpiA ap
op^sa ¡a u^¡quiB) ouis umsaqoo Bqaaj^sa sun o¡os ou uauai^UBui
anb b¡ ap oj^uap 'pBpiunuioa ns ua asiBzi¡BuiEiBui b uapuai)
X [Bpo$ OAijdopB oipaui ¡b U9idb¡iiuisb ap o¡nu
un uBiauapiAa sasa¡8ui souojBjáiuiu} sodmS so¡ "„
anb 'sapBpapos SBjsa b uopejodjooui ns ua ((a^uai¡Bsajqos sbiu bj bz
-¡nb BoijsuapBJBO,, ouioa 'jE¡Byas Buad b¡ aaajaui 'o¡¡a aunnsqo o¡^
sa¡Bio^o soqoBdsap so¡ ap
X sauo¡Bs so¡ ap sByand sb¡ uojBanbuBjj a¡ 'Bu^Bd ajpBui ns ap oiSij
-sajd ¡a X BpBpouiooB uoiaisod ns 'sb^jb sasB¡o sb¡ ap ¡aAiu b 'pBpi¡i;soq
BpBjapoui Bun ap X sBjjnq ap oaijoui anj t&lt;s^[8ui ¡a,, 'saJB¡ndod sasB¡a
sb¡ ap ¡aAiu b anb oyaia sa uaiq ¡s *SB¡¡oua sapepaioos sb¡ ap a^sd
jod ajuBjSiuiui ¡a opfqo anj anb ap ozBqoaj ap ouauípuaj ¡a Bpipaui
jouaui ua uojaijjns SBUBauauíB sBXB¡d sb¡ b uojBqixiB anb sooiuBjuq
saiuBjSituui so¡ anb asjiaap apand SEoijsuapBjBo SBjsa b opiqaQ
a¡qBipiAua a^uaiuBDUBjj
ou opuena ^BpBSoqBsap Boiui^uooa u^pBn^s Bun ap uojbzoS '¡Bjau
-a8 o\ io¿ BjapBUBÉ u9pB^o¡dxa b¡ ap u9¡aBziujapoui b¡ ua u9pBdp¡)
-jsd BAispap Bun uojaun) 'a^uauuBjnDijJBd 'asuajB¡doij ojrquiB ¡a ug
'SBiJBipqouiuf SBsajduia X souBousq so^uaiunoa¡qBjsa ap o¡¡oxiBsap
¡8 sopB¡nauiA uoiaiAnjsa X JopB^jodxa X jopBjjodun oiajauíoa o^jb
¡a ua ajuauqBjuauíBpunj 'oiajauíoa ¡a ua uojb^pb uaiquiB^ ^ap 'sbu
•iui sb¡ ua 'SBiJBn^iod sBjqo sb¡ ua 'sooqqnd sopiAjas uB^pua^ anb sb¡
ua 'sa¡iJiBaojjaj ap SBJopna^suoo sBsajduia sb¡ ua (op 'sa^uaja3 'soj

ie

�32
"Cuando uno viene de ver en que condiciones de atraso y de
semi-barbarie se encuentran sumidos los puertos del Pacífico,
constituye una agradable sorpresa encontrar en medio de la
pampa el refinamiento de un salón londinense y los entreteni
mientos de una mansión de campo inglesa. No se podría en
contrar en otra parte un ejemplo más llamativo de la capacidad
que tienen los ingleses de transportar una porción de su patria
al corazón mismo del desierto. Véase, en efecto, lo que pasa en
la pampa de Tamarugal. El director de la oficina y sus emplea
dos, que son casi todos ingleses, están alojados en una casa
puesta a su disposición y mantenida por los individuos o la
Compañía a la que pertenece el establecimiento; allí, constitu
yen una familia más o menos numerosa, que comprende fre
cuentemente dos o tres mujeres y niños. Algunas de estas casas
están muy bien amuebladas, cuentan con luz eléctrica, están
provistas de todo el confort que puede desear un inglés exigen
te, y arregladas de tal forma que pueden ofrecer una encanta
dora hospitalidad a los visitantes que allí son siempre bienveni
dos. En el salón, las damas ejercen su dulce influencia como en
la madre patria; en la mesa, la comida es servida con una co
rrección enteramente inglesa; en los dormitorios, una colección
de novelas inglesas con la habitual encuademación en sólido
cartón y las conmovedoras ilustraciones que representan heroí
nas sentimentales, ofrecen un soporífero al huésped que per
nocta allí; periódicos ilustrados, revistas y el ubicuo htnch se
encuentran a disposición de quien los quiera leer. Si a M de
Maurier20, le tocara en suerte estar exilado en la pampa de
Tamarugal, encontraría allí aún más tipos y escenas para dibu
jar; ingleses aficionados a los deportes atléticos, vestidos con
ropas apropiadas; jovencitas que juegan al tennis vestidas con
pasmosa coquetería y atravesando como amazonas las llanuras
polvorientas para hacer visitas en los establecimientos vecinos.
Ciertamente, la vida está lejos de ser alegre en la pampa, y sin
embargo, estos ingleses llenos de salud y de voluntad que la
industria ha exilado, parecen perfectamente felices, sin duda
gracias en gran parte al delicioso ambiente en el que viven"2'.

El fenómeno que tan amenamente describe el viajero norteamericano
no es privativo de Chile. A todas partes donde fueron, los ingleses lie-

�\
B|p 3p
J839U9Z 8 U8J8ZU9U1O9 9nb 9p S9)UB SOU8 SOqOniU U8U8S8d X BUIJJDOp
BfpnbB ug ^pBuuoj opis Biqeq awa^iqp asBp v\ ap u^psiauaS ^un
BpO) Oi9¿ S0UOI3BU SBJ)S9nU 3p OnOJJ8S3p (9 U9 OJ9(ÜBJ)X9 (8)ldB3 (9p
(ddBd [9 jBuoijsano 8 opuBíten 'bdijijo s^ui pnqpB eun 9)dopB 'U9psz
-JUJBpOUI 8] 9p 89UOpOipBJ)UOO SB| BUI)U98iy B^ U9 98J8ZOqS9 8 UOJ8Z
•uaufoo opuBno '^^u^uíjousisoj ((opunui (9p B3iuBjuq uq^biui,, B( 9p
uoi^dops bi$3 9p S9^uduod\9 sdiBdpuud so^ 3p oun aaj oiusiuub^
*SB3IUB)Ijq S9UOI0n^)8UI SB^ U8J9 OJ3JqU!O8
1^ \.^Z3qB3 B^ uaiq JBpiouiB 9nb ÁBq 'oqo^q ojBjquios (9 ^^so mbs,,
:b|3jb^\ opu3JO[j ofip o( OUIO9 'o 'soiuBidBpB J9qes U9 eqB)S9 opo^
'SOS.19AUO9 SOA3nU SO[ 9p Bln8 |9 J9S 8iq9p U9inb X
opBiídsui Biqsq usinb 'ooupa^ ubj8 [9 bj$ qqui^ urepy
8{ 3p SOS3i8ojd SOJ 8 SOUJBSBdlUOOB X OSBJJB 3^UBZUo8j3A OJ)89nU J8U
-opuBqe soureiJ3nb is inbB gsjBDqdB Biqap 3ju3iubsozjoj 9nb 'Boiji^od
X L^1U10U033 BUUPOp 8UT) 9p 'SOldlOUUd 9p 9U9S 8UH 9p BJ3UJS3 U9P
-B3{{dB ?J 3p O^OJJ [3 BJ9 ByBpj^ UBJ^) 9p JOpU9(dS9 (9 9nb 3p U^IOO^A
-uoo auti^ Bun bijsixs soubdu3uibouiibi 83^u38iqp sodnj^ so| 113
'89UCM89I SB)S9 U9
ouisqeqdc^ pp uoisuBdx^ a^Buiuqnj bj Bied opBno^pB |8J
íi^ X oo^iiod ooiBui p 9nj 't4opuntu ^gp eoiuB^uq uddBun bj,, 9sjbui
U9 Opep Bq 3nb Or\ *SBUB3U3lUBOin)B| SBqB S9SBp SB{ 9p 8910)398
p U9 3^UBUIUIOp 3flJ 9nb 'S9S3|8UI BpiA 9p O|I|S9 |9 X BUIOipi
p sduoiDnq^sin sb{ jod uppeiiuipB Bun ^p 3^jBd suijoj o^a opox
3p OpOlU 3)83 3p SO)3ddse SOUnSfB JB)Ilin 9p -9)U9UI{B)U9UIBpunj
S9SBp SBJ 3p 9)JBd JOd— O3S9p p U9 OpBf9(^9J CHA 9S BpU9)Od
u^¿j8 B[ ap oi8i)S3Jd 1^ ji^as oziq ^s ByB)9jg ubj^ ap pjnqno epu^ny
-ui b¡ 'soqpqns sns uojbjj93U9 98 anb ua o)U9iuib(sib pp JBsad y
•pBpiAI)03(OD nS 3p OAI)BAUd
osn BiBd uoj9Xtu)suo3 anb SBisdiSi 9 sappos sqnp lsoiJ3)U3Ui33 'sap)
-|doq SO[ UOS OUISlAlSnfOX3 3)S9 9p O(UOUn)89X SapepqBUOI^BU SBJ)O
3p S3)UBJ&gt;^fU!3 X SOAI)BU SO[ B OpSp9A 9)U91U|B)O) ISB3 OjnDJtO Oq39J)S9
Un UOJBUSjqj X BUBUO)0I^\ BJJ9)Bf9ui BJ 3p U9¡DJOd BUn O8ISUOD UOJBA

�34
5) ^a presencia británica en el Uruguay2! bls
a) Comercio, inversiones e "imperio informal"12
Las relaciones entre Uruguay y Gran Bretaña en el siglo XIX
constituyen un buen ejemplo de la existencia del "imperio informal"
analizado por Gallagher y Robinson. La historia de las mismas puede
dividirse en tres etapas: 1) 1800-1850. Se remonta al esporádico
contacto que aparejó el comercio ilícito desarrollado por los comer
c^antes y navios ingleses en las postrimerías del período colonial, y
se continúa con la aventura militar inglesa que culminó en la ocupa
ción de Montevideo en 1807. Esta última marcó un salto cualitativo
en dichas relaciones ya que, aunque breve en términos de dominación
militar y política, tuvo sin embargo una influencia mucho más perdu
rable desde el punto de vista comercial, ya que permitió que la pro
ducción manufacturera inglesa pudiese acceder al mercado de la re
gión platense, despertando, a su vez, la avidez de los comerciantes lo
cales poit establecer nuevos lazos mercantiles. Al mismo tiempo, el
fraca ¡o de la expedición militar alimentó en Gran Bretaña la convic
ció^ de que el objetivo de su política para la región no debía ser ya
la obtención de una nueva zona coloreada de rojo en el mapa, sino la
apertura de un amplio mercado para su creciente producción manufac
turera, mientras las élites locales se ocupaban de gobernar, Inglaterra
explotaría los recursos naturales de la región, a cambio de derramar en
sus costas las mercacías que salían de sus abarrotadas fábricas.
Obviamente, este plan solo sería posible si estos países sacudían
el yugo español y lograban un mínimo de estabilidad política que ga
rantizara la regularidad del intercambio comercial. Pero la vida demos
tró que el mero hecho de conquistar la independencia no era suficien
te para asegurar la ansiada estabilidad: las dificultades internas del país
y la interferencia de otras potencias europeas amenazaron con hacer
naufragar los planes británicos para la región. Las esperanzas de los co
merciantes ingleses de que sus exportaciones al "hinterland" platense
alcanzarían un fantástico volumen, se vieron notoriamente defrauda
das. A juicio de ellos, la causa fundamental de este fracaso debía bus
carse en la inestabilidad política interna -concrétamete, en la acción
de 4tunos pocos jefes armados"2 3 cuya acción impedía cristalizar la
seguridad indispensable para el desarrollo económico de la región.

�i nuauístuju oiuass ^s oiquiBaajqij ja ojBduiB oXna b- (1981) Bl
ap Xag q ap upioBqojdB bj apuodsauoa opouad
I!
OAnu p svjnsij uis uppBjSaiui un BjBd sred
{1 JBjrédOjd 3p OpUB)BJ) 'SBUBSaOdU SBJIUBJB8 SBJ OJaíUBJ^XS JB)ldB3 |B
^pui.jq ud —ajuauípai '0)1x^ joXbui uis anbunB— uojbzjojs^ as e^
-od^ B^ ap soujacqo^ scq *ouo)BJO(dxa odij ap josj8au^ opio un '
B^^ ap utj ¡a ajqos 'uojbioiui soDiu^^uq sa^jidBa sol
uoisusdxa B( BJBd BiJBsaoau sauopipuoa sbj jbzi^ubjb^ ap ajqBiA
-iqysod Bo^un v\ 19 ua uojaiA anb 'si^d p ua sa^ua^sixa soaiUB^uq sasaja)
-ui soj ap oXods p piqpaj u9iquiB) anb '-uuiy^ Buiuiouap oj oiuodMou¡sjpuadun-qns,, ajsa ap Biouajsixa bi ppidojd aoi^o u8pjoj jg
*pao{ a)ua8iJip assp bj ap sa^aXn^u;
saiopas ap Bipduiis t\ A ajoj)jfuii{ ouadui{ pp BjapuBuy epuapuad
•ap B| 'sa¡B)uaiuBpunj sajBpd ouioo OAnj blusiui Bg "XBngnjfj [a ajqos
Biuouia8aq pniJiA eun jaajafa b uBijBAinba anb sauopipuoa jauoduu
^^iuuad a; seso^ ap B)OJjap B[ ua uppsdp^jBd eXno 'j{SBjg jod op^d
-nao an^ By^jajg ubj^ ap J68n¡ p 'opouad a isa ua ouioo isb ang
*oaiU98Bjojd 101 un jB8nf uBjjaqap soaiuBjuq sapiidea
to( anb n ua BDiuiouona u^isuedxa b| b op^noaps odjbui un opuapa^o
'BnuaAjos Bunu^uí sun uoa o{JBJisiuiiupB ap [a 'jiaap sa 'Bipuodsaojo^
^¿\ anb \^á^d p js^nf ap sauopipuoa ua uasaunjsa saiua^iiip sasep sbj
o)üB) BjsBq 'sied aisa ua op^isBuiap asjapmojduioo Biqap ou BqBpjg
ub.9 anb ap uppaiAUoa ft\ aoyjo u^pjog pp sousuopunj so[ ua uoj
•Biuauiíp tQf8l ^p BpBo^p B[ ua Bsa[8ui uopuaAjajui B| ap sopBqnsaj
sojSbiu sog '^9SI*OS81 (Z 'jajá as ajuauíjBjauaS anb o¡ ap ope^iu
-g sf^ui a^ueiseq 'oXen8BjBd op^aiauj p X esoaauo X poi^ip Bja U9pe8
•9abu ns anb bX 'BpBui^eun boiSbuj 3abj¡ 8[{anbB anj sajouajui sou soj
ap Bjr uadE e[ iu -sap/ip sBjjan^ ap opouad o8jbi un ap Bpin^as anj
p jod— bpbisub ubj Bapi^od pspgiqBisa b¡ oíbjj sBsog ap
9\ iu ;opBasap Bjaiqnq eyeiajg ubjq ouioo sbuojobjsijbs ubi
^od'uoianj ou sBpuanaasuoa SBXno 'apuBi^ Buan^ B[ ua Bsa[8
•ri| u^t^uaAiaiui bj oiua^B anb B| BAiioadsiad Bisa anj X 'aayjo 8i3Jog
p na líqBadurea íbiiuiis Xnuí uqiuido Bun isa^iuBOjam saiopas soi ap
OAi^rAiid anj ou anbojua ap jo.ua aisa 'o^iBquia uig oiJBJisouiap ap
9Í':Baua as Bijoisiq Bg -oiquiBajajuí pnbB ap sauoiaBiiuig sbj
-xa anb sv^ubd sv\ ap aiuBpoduii sbui b[ iu eaiun bj Bja ou

�36
tas tierras^ y la puesta en marcha de diversas instituciones bancarias
(en esta rama los capitales ingleses debutaron en Montevideo en

1863).
Pero el alto costo que tuvo para Uruguay esta experiencia de hege
monía brasileña —endeudamiento externo, crisis financieras favore
cidas por las maniobras del famoso Barón de Mauá, etc.- no se vio
compensado con la estabilidad política y social tan deseada. Poco a
poco el Brasil fue perdiendo el apoyo de algunos sectores de las clases
dirigentes y de los comerciantes extranjeros, que volvieron nuevamen
te sus miradas hacia Inglaterra.
El inicio de esta nueva etapa en las relaciones con Gran Bretaña
estuvo simbolizado por el hecho de que el último empréstito brasile
ño (1863) fue refinanciado en Londres como primer empréstito bri
tánico (1864). 3&gt; 1864-1890. ^íste período puede considerarse como
el del decisivo asentamiento del "imperio informal" británico en
nuestro país.
Los esfuerzos antes referidos, realizados por los gobernantes loca
les para atraer a los capitales extranjeros habían tenido un éxito mo
derado: se contratan los primeros empréstitos europeos, comienza la
implantación ferroviaria, se asiste a la construcción de obras y servi
cios públicos donde ya aparece la participación de capitales extranje
ros, entre los que se cuentan inversiones británicas, materializadas mu
chas de ellas al calor de la bancarrota financiera brasileña.
No obstante, hacía falta la presencia de otro factor para decidir
un vigoroso aflujo de capitales a estas orillas del Plata: la seguridad y
el orden. Las sucesivas guerras civiles habían dejado como saldo un
país anarquizado. Con el advenimiento del Militarismo y el consiguien
te fortalecimiento del poder del Estado, el capital inglés encontró
las garantías que había estado reclamando.
Los factores mencionados sirvieron de base a la etapa francamente
expansiva protagonizada por el capital inglés entre 1875 y 1890,
período en el cual nuestro país se integró definitivamente al mercado
mundial.
A partir de 1880 las inversiones británicas afluyeron en forma cre
ciente, alcanzando su nivel más alto entre 1885 y 1889.: mientras en
1875 las mismas bordeaban los 10:000.000 de libras, tan solo en la

�BXBn8run B,uuouooa B[ ap sooi3[Bjnau sojund so( 'opis ap saiuj
"(S3UOl|llU 09) O31X3J\ X
(sauogiui 69) [isBjg '(sauoijiiu 091 ?SE^) BumaSjv ua epeoipea b¡ jocÍ
a^uauíEjos 'BinjBg Boipuiv ap ojsaj [a ua BpBjadns opuais 'sBuijjajs^
sBjqi^ ap 000'000:8 sol ^qEapjoq XetiSíuq ua BoruB^uq [bjoj puiut
•ou u^ísjaAui B| 0681 u^ 's^^^di^j uoo opjanoB a(] XIX \^s pp sauij
ap XBn8niQ p ua sooiuB^ijq sasajajui soj ap uppBtuis B| Bja ibuo jbob^
-sap a;uauqBuxj Bsaia^ur sou 'opESBd oj^is iap BpBa^p sun^n v\ b ajuaui
-BaiSpjouojo opejooB 'oiprusa oj^anu ap bjsia ap o;und p apsaQ
IBuoidbu Boijqod Buaasa B[ ap sajopas so^ap
jod opB;uap oaiuipuoaa ouisqBuopBu pp sajBquia so^ jod ouioo
^sb -sopiun sopBjsg soi ^^uauqE^uaiuBpunj- sajopipduioo soAanu ap
spuasajd 2\ jod 'OAi)ue;sns o{ ua 'Boqdxa as s^[3ui osaaojpj [g
XX I^ís I9 opBJjua uaiq BjSBq soaiuB;uq sasaiajui so\ ap Bpuany
-ui B| oÍBq o soubui ua uojamSis BXBn^njn B^iuouoaa v\ ap sa^osaj
sa^uEíjodiui soun8[B anb bX P^ubíb} opBisBiuap buijoj ua asjBjajdjajuí
apand ou 'o^aequia uis 'O[[g s^d oj^sanu ua BoiuBjuq epuan^ui B{ ap
o^uaiuipaBDsap opa[ un b souii^sisb Bqaaj Buiiqn B^sa ap Ji^^d V
&gt;161 X ^16I 9^^U9 o^\2 s^ui pAiu [B as
-opuBSa^ 'sauoisjaAui sb^ ap ojuauínB p jod BpBzuapBJBo Bjsa *f 161 ^
3061 ^i\\id apua^xa as anb 'Bpun2as Bg -sisijo b^ ap sauoisnoaadaj sbj
-np sb| SBpBp 'sauoisjaAui sBsop^nBO ap o8an| X ojauíud uopoBJjaj ap
BdBja Bun sa anb X '3061 U9 9^uauiBpBuiixoidB euiuijaj X 0681 u9 BP
-luí as anb 'sun :sasBj sop ua asjipiAip apand XBn8njQ p ua oaiUBjuq
josjaAUi opp pp bóbp Bull^n B^sg &gt; 1610681 (p ^z'J '"I sasa[8ui
jod sopiSuip uos X S9[3ui [Ejid^a p jod soppaiqejsa opis uBq 'ajuaijjoa
Bn8B ap X sb8 ap o;uaiunoajsBqB p 'sanbip so^ 'soauBq so[ 'sbiaubj^ soi
'sapiJBDOjjaj sog SBsa[3ui soubui ua u^^sa siBd ajsa ua BpuEjjodun bu
-n8p uauai^ anb sapu^snpui SBsaaduia sb| sBpoj •"„ :isb -o¡in3jo oui
-i^i8a[ uoo- Biquosap oapua^uo^ ua saj^ui ajuB^uasajdaj [a {$%{ ua
anb pBpipai Bun jboo^sbjj oi2o\ ou 'pfajBdB ^idsBJj 3abj8 a^sa anb uop
-OBjpj B[ 'o^Bquia uis '2\2\¿ pp sBnuo sBquiB ua ajuauíBoijBiuEjp 91 j
-nojadaj anb '16-0681 U9 's^ipuog ap 'sjaqjojg 8uuBg bsbo b| ap sis
-uo B| jod opBjnsnBp a;uauiBosnjq anj U9isusdxa ap opopad ajsg
SBjq
•H 9P 000000:S3 9P SBlu sJB^ P U9 uojajpiAui as '4088l 9P

L

�38
eran controlados por los intereses británicos: bancos, comunicaciones,
ferrocarriles, empresas de transporte, el comercio de la carne, etc. A
esto debemos sumarle el volumen de la deuda externa del país con
Inglaterra -per cápita, la más alta de América del Sur- y el hecho de
que los bancos ingleses, además de ser responsables de gran parte de
tos billetes que circulaban en el país, controlaban buena parte del aho
rro nacional. Igualmente privilegiado era el situal de Gran Bretaña en
el comercio exterior uruguayo: la importación de productos manufac
turados ingleses figuraba a la cabeza de las importaciones uruguayas.
Por último, cabe preguntarse cuáles fueron los factores que favore
cieron este aflujo de capitales británicos hacia nuestro país. Dejando
de lado aquellos que tienen que ver con el desarrollo económico de la
metrópoli y que explican la necesidad de los capitales británicos de
buscar nuevas áreas de inversión, señalaremos tan solo dos variables
de carácter local: a) la falta de capitales nacionales dispuestos a asumir
el papel de promotores de la modernización: en su inmensa mayoría,
el capital nacional prefirió la inversión en tierras -favorecida por la
sorprendente valorización que las mismas experimentaron por esos
años- que daba buenos dividendos y que era un factor de primer or
den en e! ascenso social; y b) la ideología entusiastamente liberal de
los grupos dirigentes, que se esforzaron en limpiar de obstáculos el
camino de las inversiones extranjeras y que, al nivel de los más estre
chos círculos gubernamentales, fue de una inocultable (quizás "ver
gonzante ' no sea un término demasiado aventurado) proclividad a fa
vorecer la acción de los inversionistas cobijados bajo la bandera de la
victoriosa Albion.
Por lo general, la receptividad con que los gobernantes locales tra
mitaron los reclamos y deseos de los subditos de Su Majestad Británi
ca, hizo innecesarios otros expedientes más violentos, confor^ando
así una situación que resulta ejemplar del "status" de "imperio infor
mal".
A este respecto resulta muy ilustrativo el Informe que enviara al
Foreign Office el representante inglés en el Uruguay -GitTord Palgrave- al abandonar este destino diplomático en 1884. En el mismo ha
blaba de la "... disposición -que debo hacer la justicia de reconocer
a este Gobierno de que durante mi residencia aquí ha sido muy marca^

�seuioq.^, 'uos^aaf irenf "1103 ovtyi uBnf 4uaqc&gt;Bg as^ opjenpg
uifjiiS ojpunfaiv 's^q8nn opjeai^ 4qsB3 ptUB(]
b jb^io ouiapod soDtuBjuq sojapu^^a sopB3B)S9p s^iu Of ajiug
*B9it| B|S9
J9pU94dui9 BiBd SdUOlOipUOO SBUH|d9 U9 UBqBJ|UO3Ua 98 'Upt^^IOfd
^ca ap odij OAdnu p diqos soaiucpi soiuaitupouoo uoo X 'opjauioa (9
sopB|nuinoB 4s3|BjidB0 soun^|B 9p 'ayBd joXbui ni U9
oj^sanu ap BAipnpoid Bjnpnjya t\ U9 nupua) S8id
•uanoasuoa sbjub^ anb ouuo opsueS jap U9pB)UB[dun B| ua a^aiupi
•uaiuapunj ja;u9s oziq as -sau^iuap X sasaauBjj sojapus^a ap B| uoa
oiuní- ^puan^ui n$ -oXBn^run oj8b pp u^iOBziiuapoiu ap osaaojd |9
ua sajBjuauíBpunj sajopBj uoianj jopapuajdiua njuídsa X BisiiBjidna
pBp^Biuaui n u^jjb^ X uinip^ Jod Bpcipnjsa uaiq uv\ opis sq anb
^ 0981 9V ^p^o^p B[ ap jijjBd b BnonBsap as anb pjnj b^b asap BAanu
^sa ap etpjBtv^uKA v,\ uBJinji^suoa soaiuBjuq sojapuB^a so^ *odiuB9 |t
9181JIP as U9pBj8iiuu; b;s9 ap a^aXnjjui 9 a^ueyoduii s^ui jopat |9
'SBpnp b JB8n| ujs 'oja^ SBoqqnd sBjqo SBSJdAip ap u^taanj^uoa B| ua
uoiBdpiyad o s^[3ui ^^dBa p Jod SBpepunj sBsajduia saiuajajip ap ai
•uajj p iiojaiAn^a sasa¡8in sa)UBj8iunji sojiq uosui^uiox s^uíox uop
anj S918U1 a|UB*pjauioa opBOBjsap ojio íou^apiAaiuotu otojauíoo oqt
pp sajopapunj so[ ap oun oiuoo opBjapisuoa jas apand auoja^ pnuí
•B :opjawoa p uojBDipap as so^a ap sounSiy puopeu eaiuiouoaa
pepiAipe e[ ap sajopas sosjaAip ua uojsnpB SB|siuo8B|OJd sn^ bsoj
-aumu Xmu 4XBn8nJQ ua oooduiBi 4anj ou BoiuBjuq upiafijiíuiui B^
^Dn8rufl ¡9 ua soonwjuq sajuDjZi^ut so^ (q

Bisa ua ope^pajaB ojafuBjjxa ojisiui^ ojio un^uiu opej8o| eq
unSas 'anb b[ ap saJOABj ap sauoisaauoo o sapBiinayip b uopiqos
epidej sbui eun "„ opiuaiqo Biqeq 'sajBuosjad sopBiuoa aiueipaiu X
saaaA sepiiadaj jod 'uainb ap 'soiue^ pjaua^ pp osuaass p apsap op
-LunasuBJ) cduiaii p aiusjnp ouoiou a|uauiJB|nai|JBd opis eiqsq pp
-uasapjd opj| aya anb opuBDBisap '^/ "4/ -peisafe^ ns ap U9p83a|
B( ap sepBUBiua soaiuejuq soppqns X sasajajuí so| ap ojd ua sauoiaei
-uasajdaj se[ sepoi b ajuajj B^pdujis puopdaaxa Bun jbjisoui e -Bp

6í

�40
Salvo escasas excepciones, la regla fue que estos inmigrantes britá
nicos
"no se orientalizaran con facilidad / ... / Los frecuentes viajes
a Europa de los fundadores de estas familias /... / se comple
taban con el todavía más frecuente envío de los hijos a Ingla
terra, para recibir una educación que consideraban más ade
cuada a la dirección de las vastas empresas y establecimientos
que debían heredar".27

Ya nos habíamos referido a la particular capacidad de los ingleses de
llevar una porción de su patria consigo, de recrear su habitat donde
quiera que estuviesen. Uruguay no fue una excepción: Nahum y Ba
rran recuerdan el relato hecho por W.H. Hudson de aquellos "nostál
gicos ingleses" que "habían organizado con perros criollos una caza
del zorro a la usanza aristocrática británica en los campos del Río
Negro".29
Este esfuerzo por recrear un microclima anglosajón se vio reforza
do por las uniones matrimoniales entre miembros de estas familias.
También en el campo de los deportes y entretenimientos, los ingle
ses ostentaron un empecinado exclusivismo: el Montevideo Rowing,
club de regatas, fundado en 1872, sólo admitía a ingleses o hijos de
ingleses. Lo mismo ocurrió con los inicios del fútbol. Durante un cier
to tiempo estos deportes sólo los practicaron los extranjeros. Cuando
comenzaron a ser patrimonio popular "los miembros de la 'high life'
comenzaron a alejarse de él /se refiere al fútbol/ buscando nuevos
campos a su afán de exclusivismo".29

�-ubab sojirej j^atjdxa BjBd dAJis anb X sajBuoipuatu SBOijqndaj sbj uoo
ajjou jop U9^au uüjS bj ajjua sauoiaejaj sb[ ud oAtspap irej jadBd un
9&lt;iní anb— BUBauauíBajJou-oj^^uB pBprjBAU s^ ofdpuud o u9pBjap
-jsuoo ap odij oj^o jambjeno ajqos sajBpjaiuoo X soottupuoaa sasajajui
sns ap pBpuoud BjnjosqB Bf anj sasjBd sojsa Bp^q sopiufj sop^jsg
sol 3P Joua^va Bot;i;od B{ ap a^uB)Jodiui sbui Bai^spapejBa s^
o8anj pp BJjaix I e)SBq uBipua;xa as anb sB^a^ sb{
ajqos aiupuiiuop Bpuanyui ns jaaiafa b opBu^sap gqe^sa si^d ns anb
ap Bapi bi souBDuauíBa^ou sa^ua8ijrip so[ ap ajuaiu B| ua OAn;sa 'Bp
•uapuadapui b{ ap sojuauíoiu soj apsap bX anb asjpap apand [BjauaS
ug asjBpjoaaj apns ajuauípjauaS anb o\ ap sbjíb sbui ajuB^sBq ubj
-uouiaj as sBUBDuauíeaviou SBjsiuoisuBdxa s^apj sb^ anb jBpujo soujaa
-Bq aqap ou 'a^uau^uoo pp oiuiiuop p jod Buap[8ui uoo npduioo
b jBJ^ua ap sauopipuoo ua uoJBj^uooua as ou sopiun sopBjsg soj
SBpso^p sbuba ajuBjnp anb ap oqoaq ¡g Biouanyui ap buoz BAijBAüd
ouioo -opBpiooaj sa ouanq - UBqBjapisuoo saouojua apsap bX anb p
'ouBDijaiuBOiirdsiq o^r^jod ojajqBj ja ua SBzaid sns aju^uqiqBq biaoui
Byepj^ ubj^ ouíoo opaaj ap soua^ uoJBAjasqo sopiuf) sopB^sg so|
'ojuaiuoiu asa ug a^uaipuadapui ^pu bj b ubjobu Bouaiuv ^p sBjoyBd
-sa sBiuo(oa sb| anb ua ojuaiuoiu ouismi p apsap bX asjdAajd Bipod
pBpipAU sqaip anb ojjap sa uaiq is 'xx \^\^ \^V sBiauíud X XIX
o^^is pp sBpeoap sBun^n sb^ a^uBjnp 9^oxiBsap as anb ejsijBuaduii
-jajuí Bqonj bj ap BjjBjBq ap odurea anj eui^eg Bouauív anb ;sb sg
j^ pp jns p uBipuajxa as anb sBJja^ sbj ap oiuiuiop p ooiu
ug^\ \n jBjndsip ap Epe^iBaua b^ anj BUBOuauíBajJou Bpn^B jg
0€ttBisinbuoa Biaojaj,, e\ ap SB^siuoSBjojd so| uojan^ sopuiQ sopBjsg
soj 'Baiui^uoaa Biauapuadap bj o bpbuijb upioBuuuop bj jod osjno
•ap ns opoj ua BpBuSis 'Bin^Bg Bauauív ap ^ijojshj ajuaujns bj ug

SOIsrV3I^3WVOlsíUVl
S0QV^1M3W SOI 3C1 SOd N3 1HÓNVA VIDVWOldia VI

(II

�42
ees, repliegues y cambios de frente, de otro modo incomprensibles,
protagonizados por los Estados Unidos al sur de sus fronteras- no es
más que un corolario de la preocupación fundamental de su política
exterior, puesto que el objetivo final de dicha disputa no era otro que
la conquista de los mercados hispanoamericanos.
Al año siguiente de producirse el reconocimiento de la independen
cia de las repúblicas hispanoamericanas por parte de los Estados Uni
dos, el presidente de esta nación. James Monroe, formuló lo que ha
dado en llamarse la "Doctrina Monroe". Esta resume el pensamiento
de los proceres de la independencia norteamericana sobre política
exterior. Hamilton había querido lograr el aislamiento de la gran na
ción: los Estados Unidos debían mantener su independencia de toda
influencia extranjera y luchar contra todo lo que se opusiera a impo
ner su política sobre la parte Norte del continente. El propio Washing
ton, insistía en que los Estados Unidos debían mantener su indepen
dencia frente a la política europea.
La "Doctrina Monroe" surgió en una coyuntura muy especial: en
medio de la reacción legitimista patrocinada por la Santa Alianza en
la década de i 820' con el propósito de devolver a las metrópolis
europeas las colonias que el torrente independentista les había arreba
tado.
La "Doctri^a Monroe" está contenida en algunos parágrafos, fun
damentalmente en los Nos. 7. 48 y 49, del Mensaje anual enviado
por el Presidente Monroe al Congreso de los Estados Unidos, el 2 de

diciembre de 1S23.
Los pasajes más significativos del Mensaje expresaban:

*... La sinceridad y las amistosas relaciones que existen entre
los Estados Unidos y aquellas potencias /se refiere a las poten
cias que integran la Santa Alianza/, nos obligan a declarar que
consideraríamos peligrosa para nuestra paz y seguridad cual
quier tentativa hecha por ellas que se encamine a extender su
sistema en una porción de este hemisferio, sea la que fuere. No
hemos intervenido ni intervendremos en las colonias o depen
dencias de cua^quier potencia europea; pero cuando se trate

�anbiod ojja b uBiuodo ^s soyams sop^jsg so| :8J ua buibue&lt;j ap
ocaj8uo3 je Biauaisiss B| jod sopiuf] sopejsg soj ua epeyasns eiuaiu;
taiu^jod bj asapjanaaj) soyajns sasaiaiui soj osad joXbuj ap uojanj
opouad ajsa ua anb aiuapua sg ¡Bijojiijaj uorsuBdxa B| jod oznaj
•dbjbd as '\}\]J Exianj^) bj ap sauíj bjsbij ajjoa anb 'Bjaiuud bj :,0881 9P
Bpea^p^j ap sozuajuioa bjsbij saauojua asa apsap SBdBja sop Jin^uijsip
asopu^ipnd 'oaiiuouoaa ojjojjBsap ns uoa BpBjnauíA ajuaiuBpajip oa
•njsa BUBauaiuBa^iou jouaixa eaijijod b| 'Biauapuadapui ns apsa&lt;]
'oiuiuiop asa ejejndsip
sa| Biauajod bjjo anb jBiajoj b sojsandsip usqeisa ou anb X eiauan^ju;
ap euoz ns ouioa BinjBg Bauaiuv ^ ueqBjapisuoa sopiUQ sopejsg
soj anb Bu^^ag ubj{) b ji^dApB b uaiq sbui ouis 'SBUBauauíBouBdsiij
ssaijqndaa sbj ap Biauapuadapui bj bpb^ui iBAjasuoa b eiauBisui Biui^n
ua BqBjunde ou t4aojuojv ^uijpoq,, bpbuibji bj anb j^suad ojBsuas
sfiu aaajBd 'BUBauauíBoui^j bijojsiij aoijajsod bj ap znj bj e 'o^ag
'Bueauaui
-eouBdsiq Bjauapuadapur bj ap bi^ubjb8 bj uojanj X bzubjiv bjue bj
ap sBJopBjsinbuoaaj SBAi^uiaj sej uoiaunjap ^uoisjdA Bisa unSas 'aoj
ap SBjqBjBd sn^ sajouaui sBUBuuaq sbj ap Bjopajojd X BiJBpijos
ns ap oiuoiuijsaj ouioa 'sasjBd soisa b aiuajj aiuauíjiqeq bj
odns oiiBauauíBauou oprjsg ap ojuauíBUBdaQ p ^Bisijeiiadiui
-jaiui Bijanj bj ap osuai sbui oj na \X I^'S I^P sejauiud X XIX l^!s
jap sBpBaap SBiuiqn sbj ajuEjnp opoi ajqos tsujieg Bauaiuy b opad
•sai uoa sopuifj sop^isg soj ap jouajxa Baijijod B| ua saunuioa sbui
ap sopnd soj ap oun opis bij (4aojuo)^j nnupo^l.. b-j

u'4tsopiunsopBisgso|
niasq sajijsoij sauoiaisodsip ap uoiaeisajiuBui Bun ouioa ouis
sojiosou jod b)sia jas Ejj&gt;od ou souiisap sns Bjaueui Bun8|B
ap JiSiJip ap o sojjuuijdo ap OAipfqo ja uoa fiadojna Biauajod
Bun ap uojDuaAjajuí bj 'sopiuQ sopéisg soj ap ouiaiqo^ |d jod
saiuaipuadapui oiuoa sopiaouoaaj opis ubij 'soidiauíid soisnf
uoa opjanaB ap X uoiaBiapisuoa rjnpBiu ap sandsap anb X 4Bia
•uapuadapu; ns opiuaiuBiu X opBjrjaap ubXbij anb soujaiqo^ ap

�44
consideraban que concurrir significaba dar un aval a la independencia
de algunos países sobre los que tenían intenciones hegemónicas, tales
como Haití, Puerto Rico, etc. Más claro aún resulta lo dicho si pensa
mos en la anexión de Tejas por parte de los Estados Unidos, que apa
rejó una guerra con México en 1845, y que reportó al vencedor la
anexión de un riquísimo territorio muy apetecido por los sureños).
Pero, al finalizar la guerra civil, la diplomacia norteamericana va
a experimentar un cambio sustancial -y esta es la segunda etapa de
la que hablábamos-, directamente relacionado con el ocaso del ré
gimen esclavista y los comienzos de un pujante desarrollo industrial.
En este período, la necesidad de buscar mercados para una produc
ción manufacturera en constante ascenso, así como el temor a la
competencia que los productos provenientes de algunos países lati
noamericanos pudieran hacer a sus exportaciones en el mercado mun
dial, llevaron a los Estados Unidos a modelar una nueva política hacia
América Latina en la década de 1880'.
1) James G. Blaine en la Secretaría de Estado: la formulación orgáni
ca de una política norteamericana para la América Latina.
El gran impulsor de esta política fue James G. Blaine (1830-1893).
Cuando en 1881 llegó a la Secretaria de Estado durante la Presidencia
de Garfield hacía ya dos décadas que había hecho de la política el cen
tro de toda su existencia. Había integrado la Cámara de Representan
tes de Maine, su Estado natal, (1861-1862); y el Congreso de los Esta
dos Unidos (1862-1876); había sido Presidente de la Cámara de Re
presentantes (1869-1875) y Senador por el Estado de Maine (18761881), y desde 1876 hasta su muerte fue un serio rival para las nomi
naciones presidenciales del Partido Republicano.
Hacker y Kendrick, en breve semblanza del personaje que incluyen
en su obra ^The United States since 1865", expresan:
"Resulta un significativo comentario sobre aquella época el
hecho de que a pesar de que su nombre no puede asociarse a
ninguna resolución legislativa de alguna importancia o a nin
guna norma política, no importa cuan obvia fuera (excepto.

�tusjnp ^soub ojjsna ap sajaa jod i\\v B^aaauBuuad zaA
sg ap eijs^jaas bj b pjajoa auiBjg 'uosijjbh uoa oaag
'opBnpe O|
(ap'uasXnq^^uijajj 'opB)sg ap ouBpjaas OAanu {a 'sopiufl
sope^sg so[ ap ajuapisaig ouioa pjayjBQ b jn^^y -i^paans [B opu^na
'U9IDB1IAUI Bqaip opuBjda^B opB^sa^uoa uBiqBq bX S8UBauauiBoui)B|
cauopBu sBunS^B X saiuaipuodsajjoa sauopBjiAUi sb¡ op^sjna
opnisg ap ojuauiBjjBdaQ |g sopBOB^sap seiu so)sand soj ap oun
•nao aÍBiiiqjB p oueiua^ oXna ua X 'uo^iiiqsB^ ua BUBjqapa as anb
BUBOUaiUBUB^ BIDU3J3JUO3 BUn ap U9PB/I[B3J B[ S3DUOJU3 O3p| pBp
-ijco (Bj ug 'josuajap osoiopjB s^m ns auiujg ua OAnj -'jBpyas ap pBp
•fun^odo soiuajpuaj ouioa 'ssojapod sBiuap jod Biauan(ju{ Bun usup
•ua) sopiun sopB^sg soi pno p ua afBj^qjB- ajuauíjuoa pp jns pp sas
-ted soi 9J^ua sB^ndsip sbj JiiuiJip ejBd aÍBi^iqjB pp U9pn{os vr\
sbip ajjua jBJjiqje BJBd siBd ajsa ap sota
•yo so{ opuapaijo 'sBUBauauiBouyBi sauoia^u sbj ajjua uojBjpsns as
anb sopijjuoo soj sopo) ua sopiufj sopB)sg soj ap Biauanyui bj jyuas
jaaBij bjb¿Í 9}ua9ui sbj as 'osdBj aAajq asa a)UBjnQ BiJBjajaas eqaip ua
U9j)sa3 baijdb ns b uy osnd ppyJBO a)uapisajg pp opuisase ja opu^na
'ajquiaiAOu ap saui ja bjsbij oSjbo oqaip ua opuaiaauBuuad 'J881
ap ozjbui ua opBjsg ap BijB)ajaas ej b z^a BJauiud jod 98ajj auiejg
•..joXbui bu
-Buuaq,, ap pd^d ja BUBSnf a)JO{^ pp sjBd ubj8 ja apuop U9?un Bun
ua sopiufj sopB)sg soj uoa sasiBd sosa b jiun opuaiqap tsBadojna sau
sbj b a)Udij sBUBaijauiBoui)ej sauoiasu sbj ap pBpu8a)ui bj ap
Bun anb sblu o8jb jas Biqap ((aojuo^ Buu)aoQ,, bj anb Bq^s
•aadxa J^ ouioa 'X t(souBauauiB soj BJBd Bau^my,, ^p Bayijod ej j^nbe
uoa B,iUBduio3 ojjn^jo uoa BqBuiBjaojd oj X Xbj3 Xjua^ ap josaa
•ns un Bqejapisuoa as auiBjg 'Bu^sg Bau^my Biasq Boj^jod ns ug
Bai)jjod BJ3JJBD BpBSuOJOjd
ns ap ajqB3B)sap oSsbj oaiun ja uojaXn)i)suoa anb ssapi sbj b oujo)
ua auiBjg jod BpBSajdsap upiaaB bj anj jsna saauo)ua
C€\(soauBJodujd)uoa ns BJBd oaiojaq jappjBa un Biuaj auinjg
ap Bjn3y Bj (sBiiBaijauiBoui)Bj sauopsu sbj uoa sauoiaBjaj
sej ap o)uaiuiBijaoj)sa un JOAOiuojd ap oasap ns 'ajuauio|qisod

�46
pudo desarrollar con más comodidad los proyectos que había esbo
zado durante su corta gestión junto a Garfield. Debido a su impulso,
pues, es que en 1889 se instaló finalmente en Washington la Prime
ra Conferencia Panamericana, en la que actuó como Presidente.
Debemos decir, sin embargo, que si bien Freylinghuysen no hizo
realidad los proyectos de Blaine en torno a la Conferencia Panameri
cana, de su gestión data una iniciativa que se inspiraba directamente
en las ideas de Blaine, nos referimos a la Misión Comercial nortéame
ricana que recofrió las principales ciudades latinoamericanas en el año
1885.
2) La Misión Comercial de 1885.
Por una ley aprobada el 7 de julio de 1884, el Congreso de los Es
tados Unidos autorizó al Presidente de la nación a enviar una misión
a los países de América Central y Meridional, con el "objeto de pro
curar los medios más eficaces de consolidar las relaciones internacio
nales y comerciales" entre dichos países y los Estados Unidos. Tal lo
que expresaba la nota de presentación de los enviados norteamerica
nos ante el Gobierno del Perú y que llevaba la firma del Presidente
Arthur. De acuerdo con la misma fuente, habían sido designados para
integrar dicha misión George H. Sharpe, Thomas C. Reynald y Solón
C. Thacker.34 Sin embargo, hay que señalar que cuando la misión
arribó a Mon^evideo, y de acuerdo con las expresiones de la prensa
montevideana. estaba integrada además por William Eleroy Curtis,
redactor y p^opietario del diario "Inter-Ocean" de Chicago.35 Su
presencia es líe destacar puesto que es autor de un interesante libro
sobre las relaciones comerciales entre los Estados Unidos y América
Latina, que y hemos utilizado en este trabajo.
Los cometidos de esta Misión eran:
"1) Implantar comunicaciones por vapor, directas y regula
res.
2) Firmar tratados comerciales con derechos y concesiones
recíprocas.^

�-jaiqoS (dp oaoduie) 'souBauauíBauou sojuauuBauiBjd soj b u9isaqpB
ap sauopBJBjaap X sopiufj sopBjsg soj bidbij BijBduns ap sauopE^saj
•iubuj sb( b asad '^ 'Bu^uaSjy B| ua jBjaua8 ua Baqqnd U9juido b| jod
X oujaiqo8 [a jod uaiquiBj opjvrediuoa anj 'sa^uBjJodiin ub^ sopjanoB
ap U9pajauoa bj uojBajuBjd souBauauiBajjou so[ anb uoa Bpua^in B|
jod oXBn8tun oujaiqo8 ja ua opBOOAOjd jBjsapiu ¡g opijjBj X adioj
o^uajuí un '.osbobjj op[duioa un opis Biq^q U9isi^ B[ anb auuojuí ns
ua eqBuuijB opuBno U9ZBJ ap BiaajBa ou aABjS|Bj anb a^uapiAa sg
¿€\(BzaqBo B| b sopiuQ sopBjsg soi u0 BU
-BoijauiB [BjauaS u9iDBjapaj Bun ap BAipadsjad bj 'ajqisod sa is 'sa;uB
anb Bjouiaj sbui oqaaq Bq unB X 'BpBU opiuajqo Bq ou 'o^njosqB osbd
-bj^ un,, opis Biq^q 'XBn8njn p uoo J3A anb Biuaj anb oj ua 'U91SIIU
B| 'aABj^pg 'S^(8ui JopBÍBquia pp oíainf y "SBll9 Ud ouisBisn;ua jb{
-nai^ed unSuiu o^iBquia uis uojbj^oui ou 'sasa^oo 'sojubs ap sBjsand
-saj sBg 'SBjajouoD SBisandojd 9zipaj X soA¡píqo sns 9ajuB[d U91SIUI
bj apuop BpBAud Bjsuajiua Bun jBSnj oAn^ 'Bpiuioa bj b pBpuoua^sod
U03 'ajduiais ap sosinasip sonaBA soj uojEiquiBO as apuop '[bioijo
u^pdaaai Bun uoa ^inbasqo soj sojub aiuapisajg ja 'XBnSnjfj ug
JoqBj ns BpBzijBuy jod opuBp 'sjBd ns b osaiS
•91 ap uBuipBd apuop apsap 'jisbjq ja uoa oSanj X Bu^uaSjy bj uoa
oidoid oj jaaBq usqBauBjd 'siBd ojjsanu jbusia b pBpuoija^sod
*ajiq3 X njag 'jopBnag 'oaj^ o^ang 'Bqnj 'Bjanzaua^ '
•jopBAjB^ ub 'BjBuia^Bnf) 'oaix^j^ bX opBqsiA B^qsq U9jsi^ bj 'S881
ap ojunf ap sEip sojauíud soj ua 'oaptAa^uo^ e 9qujB opuBn^
•oaspuBjg ue X su^aj
-JO BAanjq 43JJO^ BAanj^ 'BiqdjapBjiqg 'ajoiuiqBg 'uo^sog ap sa^uBia
-jauíoo uoa uojB^siAajjua as U9jsiuio3 bj ap sojquiajui soj 'sopiufj sop
-sjsg soj JBÍap ap sajuB 'BpipnjB Bjqo bj ua siyn^ BjsayiuBui ^

SBUBauauíB p
-UBajatu ap sajopiuinsuoa soj e sajBjaqij soqpaja japaauo^ (9
•oqsodap ap sojau^npB sauaoBuijB X sBUBauaui
-Bajjou sajBiajaujoa sbsb3 ap o^uaiuipajqBjsa ja jod jB^ajg (^
•auuojiun Bpauoiu uoa jB^uau
-jUioa ouBauBq Buia^sis un ap U9PBjuBjduij bj b Japua¿ ^p
jB|nsuoa oíaiAjas ja ua sBJOÍaui X oj
-auBnpB uiLiajsis pp sBuuojaj X u^iaBaijijduiís bj jauodojg (&lt;¿

�48
no argentino obtuvo la Misión algún beneficio económico concreto.
Digamos por último que la Misión norteamericana, al finalizar sus
investigaciones, que se prolongaron por 14 meses en total, elevó al
Congreso de su país un informe. De acuerdo con el testimonio de
Curtis, dicha Comisión señalaba que los obstáculos que existían para
incrementar las relaciones comerciales entre Estados Unidos y los
países de América Central y América del Sur, eran los siguientes:
"1) el fracaso de los industriales y comerciantes de este país
/los Estados Unidos/ para comprender y atender las nece
sidades peculiares de este comercio, tanto en lo que tiene
que ver con la producción de mercaderías adecuadas a
los mercados, como en la preparación y embalaje de ta
les mercaderías para ser embarcadas.
2)El fracaso de los industriales y comerciantes de los Esta
dos Unidos en otorgar a sus clientes de la América Cen
tral y del Sur, los créditos que les brindan las casas euro
peas.^
3)La falta de facilidades en el servicio bancario que obliga
a realizar todas las transacciones comerciales a través de
los bancos de Londres, y a pagar sumas exorbitantes por
concepto de intereses y transacciones cambiarías.
4)La violación de las patentes y la falsificación de las mar
cas comerciales de los industriales norteamericanos, y la
fabricación en Europa de falsificaciones e imitaciones de
inferior calidad de las mercaderías norteamericanas con el
objeto de engañar al público.
5)La falta de un sistema común de pesos y medidas y de un
tipo de moneda uniforme.
6)Los enormes, y en muchos casos casi prohibitivos, im
puestos aplicados a las mercaderías importadas por la ma
yoría de los países de América Central y del Sur, los que,
en lo que tiene que ver con los productos propios de los
Estados Unidos, podrían ser suprimidos o considerable
mente reducidos por la concertación de concesiones re
cíprocas. De acuerdo con las instrucciones del Departa
mento de Estado, la Comisión inició la negociación de
tratados tendientes a obtener este fin con varios de los
gobiernos que visitó.

�souEauauíB
sopejsd so{ ap sojjand soj uoo JB|n3aj X ajuanaaij uopD?unuiO3 (
"BUB^
•uaure BJduenpe uoiun Bun ap u9PBuuqj bj b sajuaipuai sBpipa^ (^
pEpuadsojd X zBd bj JB^uauíqj b uspuai) anb sBpjpap^ (¡
:epuajdjuo3 B| b ojsandojd ouBiuaj [9 o^unfpB as 'sbuisiui sbj y
sou
-B9U9U1BOUIJB1 SOUJdiqo^ SO| B S9UO1DBJIAUI SB| UOJBSJnO 9S OyB 9S9 9p
Ol|nf ap \ (3 X BUE0U3UJEUB^ BIDU9J9JUO3 BJdlUIJd BJS9 JBDOAUO3 Oip
•pap sopiupj sopBjsg soj ap os9j3uo3 ¡a '8881 3P oXbui ap pz |g
"S881 ua ^UÍ^^l ^?i?lUV 9IJJO99J
9nb BUEDU31UB9U0U UpiSl^ B^ JOd SOUB9U9UIBOUl)B{ SOUJ9iqo8 SO|
b opBluas^jd uoisnosip ap oubiu9^ p ua BqBjnSij o^und ojs^ anb
•IUBJ SOUI9pJO99^{ Z9A BJ9lUUd JOd OpBJS^ 9p BIJB^9J998 eI
anb apsap 3uiB|g jod BpiAOiuojd opis BiqBq sbuboij9uib
B| SBpoj ap os3j8uo3 un jBzipaj ap Bap; B| 'BJBpjoaaj as 011103

6e

6881 3P BireauaiuBuej Biauajajuo3 eq (^

8e
•OJna sapAU sns ubzoS anb ap Bpu^jsiSB buisiui B| a o^ui
-JJSa OUISIIU p SEUBDU9U1B9JJOU SdJOdBA ap SB3UJ1 SB| B OpBU
-opjodojd Bq ou sopiufi sopBisg so[ ap oujaiqoS p anb ua oj
•s^ ap BsnBa B| asopuB|{Bq '.sajE^Saj X sopidBj uppBDiunuiOD X
ajJodsiiBJi ap soipaui ap BpuasnB bj Bja oubdu3uib ouajsiuiaq
p uoa opjaiuoa ojjsanu ua sBiauapijap sbi ap [BjuauíBpunj
uozbj bi anb 9Jjuoaua ojad 'sajouaui sojnaB^sqo soqanuj sojjo
ap Bpuais^a bi ajqos 91UJOJU? a 9jjqnasap U91SIU103 Bq
*a}jodsuBJ} ap soipaui ap bjjbj b| :piuauiBpunj ojnaBjsqo 13
so;j9nd soisa
B SBpEJJOduJl SBUapBDJdULl SB| dp On|BAB p BJBd OJSIlf X
aiujojrun opopui un ap bjjbj b| X 'sauopB)uauiB|8aj s9|bj
ap sBUB^un|OAUi sauoiaBjoiA jod sa^Bjiqjoqxa sauop
-11BS X SBqnui jauodmi ap BaijDBid bj 'puo;pija^ X |BJ^ua3
BDU9UIV ap sojjand so] ap soqaiuu ua SBjauBnpB sauop
•isodsip 'sa|BuopBjji sosBa soqamu ua X 'sBÍa|diuoa s^q (¿

�50
4)Disposiciones uniformes aduaneras para observarse en la im
portación y exportación así como pago de los derechos de im
puestos, avalúos de mercancías, facturación, preceptos de sani
dad y cuarentena.
5)Adopción de un sistema uniforme de pesas y medidas, protec
ción de derechos o privilegios de invención, marca de propiedad
literaria y extradición de criminales.
6)Adopción de moneda de plata de curso forzoso en las transac
ciones comerciales recíprocas a todos los ciudadanos de los Es
tados Unidos.
7)Convenio sobre un plan definitivo de arbitraje para las cuestio
nes, disputas y diferencias entre los Estados americanos y otros
Estados.
El primer país en comunicar su aceptación fue el gobierno argenti
no, luego el uruguayo, siendo Haití el último en hacerlo. Santo Do
mingo no contestó a la invitación y tampoco concurrió. En total fue
ron diecisiete las repúblicas representadas.
La Conferencia se instaló solemnemente en Washington el 2 de oc
tubre de 1889. En la sesión inaugural surgieron ya las primeras dife
rencias; al decir de Martí -atento observador del evento- "ya hubo es
grima".40
Los norteamericanos pidieron que Blaine, Secretario de Estado,
presidiese la Conferencia. Saenz Pefia, uno de los tres delegados argen
tinos,4 l se opuso y arrastró detrás suyo a los demás delegados 42. Mé
xico y Colombia debieron interceder; Blaine no formaba parte de la de
legación norteamericana y el Presidente de la Conferencia debía ser
uno de los delegados, argumentaron los opositores. Por último, Blaine
integró la delegación de su país y fue elegido Presidente.
Después de este primer encuentro el Congreso levantó sus sesiones
hasta el 18 de noviembre para permitir a los delegados participar en
una extensa gira por los Estados Unidos con que los había obsequiado
el gobierno de este país.
Poco después de instalarse regularmente la Conferencia, el delegado
de Uruguay, Alberto Nin, se retiró de la misma manifestando que obli
gaciones impostergables lo reclamaban. Desde ese momento,Uruguay
quedó sin representación.

�wi i.- ^pEiuaitn Bjq^q 'aiuauusspajd 'osajtfuo;) ais^) "6881 3P
a g^q( ^p oisoíte anua oap^aiuo^ ua opBzqeaj ^opBAu^ puop
oqaaja^ ap ouRauauíRprn; osaj8uo3 ja jod opefasuooe oj jeip
•nisa 9ppap epuajajuo3 R| 'opRAUd (RuopRUjaiut oqaaiap ^ euejai
ij pepaidojd 'sepipaut X sitsad 'saiuapd 'pspiuRS r epuajajai uo^
'RlRjd ap o ojo ap Rija*

miiuwaiap uw ojad [RuoiaRujaiin epauom

vun ap u^pRynas R( 9pjoae ai :|eiua^Rn9 ap apjoosip o^oa [a uoo op
anj uaiu^pip p 'sauofaRdijipoui sa(d;^pui ap oSan^ 'uy jo^
ecHjjjo B[ ua
9fun as Ru^ua^y *ep|d ap sajopnpojd saioX^iu soj u^ja anb
cp^p 'soijRiayauaq sajoXvui so| usuas anbjod uppBqojde m na sop^s
•aja)U| a)uaui{B)iA u^qB^a sop(Uf) sopejsg soj anb opuapip 'osuojiv
'ouanqa ope8app p jod jB^nf jauífid ua opBOBjH anj uaiun^ip ig
Bpuajajuo3 B| • ta^uapitB sasiBd o; sopo^ ua p^a] osin^ ap B)
-B)d ap puoiDBUjajuí Bpauoui sun asopu^ynaB 'ouBDuauíe aiu^u^uoo
p opo) BJBd Bijepuoiu u^tun R| ap o^aiiupaiqB^sa ¡a pfasuooy
'|Btiopeiua)U| Buv)auo|^ U91UQ
souang X oapiA3)uoj^ 'ojiauBf ap oi&gt;j 'sopiufi sopB^sg ap soi ^nd so|
opuaiun 'JodBA b u9pe8dARu ap sapnsuaunq sopid^j sopuias ja^ajq
-Bisa uBuaqap sBiyeduioo seqaiQ s^auq sbui o Bun opueuopuaAqns
'eiRjd (ap sBaqqnda^ sb| X |(sejg 'sopiufi sopejsg soj ajiua sajodBA
ap seaui| ap ciuaiuipa|qeisa p eqefasuoaB anb auuojuí un ojoqt^y
oai)up|)v p Jod U9iaeaiunuioa ajqos U91SIU103
SBDOJdpaj sefsiuaA ns jBJBdiuoa X OAijaadsaj
oisoo ns JBunjsa 'BjapepjdA uoisuaixa ns JBuiuijapp 'sa[qisod se ja se¡
jRipnisa BJBd (u^peu ep^a jod sojqiuaiui saj)) sojaiuaSui ap puop
•Btuaiui uoisiuioo Bun JBjquiou opuaiuodojd 'jB(nDiiJBd ua sopaXojd
so( ap ounáuiu iod ompui as ou ojad •(Biuauijuoa pjjeoojjaj un ap
notaanjisuoa B( oqojdBiouBauauíBjaiui (UJBoojjaj un ap u^ioanjjsuoa
B| BJBd saiua^sixa seisandojd sajj sb[ jeipnisa eiqap upisi 11103 B^S3
ap U91SIU103
:Biauajajuo3 ej ua
oqansaj X op^nasip O( 'sapjauaS s^ui soSsbj sns ua 'ejoqe

�52
puesta al panamericanismo alentado por los Estados Unidos, tratando
de alinear a los países latinoamericanos, tan íntimamente ligados a
Europa por lazos económicos, culturales y, por supuesto, también
políticos, para enfrentar los avances de la política norteamericana en
el sur del continente).
Comisión de Unión Aduanera.
El dictamen de la mayoría determinaba que la Unión Aduanera
era "... el libre cambio entre las naciones americanas de todos sus
productos naturales o manufacturados, lo cual es propiamente una
reciprocidad absoluta" 43. Pero la Comisión no dejaba de ver los
inconvenientes que tendría la aplicación de este sistema entre nacio
nes cuyos principales ingresos fiscales provenían de las rentas de
aduanas y señaló también que Estados Unidos debía abandonar, aun
que más no fuera parcialmente, su proteccionismo, para llevar a fe
liz término una iniciativa de este tipo. En definitiva, consideraba que
por el momento el librecambio era impracticable y terminaba reco
mendando a las naciones la realización de tratados parciales de reci
procidad comercial. Los delegados de Chile y de Argentina se opusie
ron al dictamen. Al realizarse la discusión del informe de la Comisión
en el seno de la Conferencia, Saenz Peña pronunció un importante
discurso. En él hizo el proceso de los tres principios presentados por
la Comisión: el Zollverein, el librecambio internacional y los tratados
de reciprocidad, realizando un fuerte ataque a los Estados Unidos.
Martí relato así las últimas palabras del discurso de Saenz Peña:
"Pero cuando el delegado argentino Saenz Peña dijo la frase
que es un es^andarte, y allí fue una barrera: 'Sea la América
para la Humanidad', todos como agradecidos, se pusieron de
pie, comprendieron lo que no se decía, y le tendieron las ma
nos".44
Lo que no se decía era que América Latina no estaba dispuesta a rom
per los lazos que tan estrechamente la unían a Europa, para caer en
brazos de la gran potencia del Norte.

�opgp jod 'sgjqod ugiq ubj^ sopiuajqo
•bubdu^lubub^ epudjajuo^ Bjguijjg bj oXnpuoo isy
st^ ^ap
SBJ9D9qBD Jod S9|OpU9lU9I 'SOUSBIU SO^lUlB 9p BJUnf B 9U1B{| Op
-8^89 9p BIJB)9J39S BJ 9Tlb SO[q9nd SOJ 9p BIUJ1J BJ BA9JJ OU OJ09/(
•Oíd jg X :bjb9 b bjbd 'Bidoad bsb^ ns U9 bjiui gnb 'Bj9^n^ X Bip
-jbojb Bpoj bjjuoo jns jgp sojq9nd soj 9p op^Xoíd un BqgmdB
8TDU9J9JUO9 BJ 'in^ [9p S9^U91JBD SOS9S 9p SOjqand SOJ BJBd
onjgdj^d jojnj pipid 9nb 'Bpugjgjuoo bj gp bijo;bdoauod bj
9p JOjnB J9 'XJ^ JOpBU9S J9p JB^U9UIJUO3 B^piB^JB BJ 9p Z9A Ug,,
jy *opBJ9ds9
sopiufj sopBjsg soj gnb oj jgs 9p oipniu Bqs^sip gju^iujBuy opsqojdB
opgXoid J3 -BUBjuin^) gp s^^Bqiug soj ofBq op^oijipoiu gjugiuBpunj
-ojd 9nj sopiufj sopBjsg soj jod opBjugsgjd jbuiSuo opgXojd jg sop
-lufj sopBjsg soj X BupugSjy ai^ug zbu9j Bq^nj Bun b gjuguiBAisnjoxg
isb9 ofnpgj gs 'U91S11U03 bj 9p ougs j9 ug jsSnj OAn) gnb gj^qgp jg
BDU91UV 8JBd BUBDIJ9U1B9POU BOl^lJod BJ B OP9dS9J UO3 BJDU9J9JUO3
B| 9p UO19E9UIJB BJ JBP9^9p BJBd OIJO^IUIJ9p JB^jnS9J B Bqi '0UBIU9J
jgp sojund sopo soj gp ounSuiu 011103 'sopBsgjg^i sbui uBqejsg sop
-1113 sopB^sg soj jBng jg ug jgnbE X Bpugj9juo3 bj gp uppBjgpjsuoo b
O^S9nd 9)UB)JodllU SBUI BUI9J (9 BJ9 9)S9 SBpnp B JBSnj Ul '0UB^IJ9UIB
jgp S9uoiobu gj^g sBjjgXgj sbj JiiuiJip BJBd gÍEjpqjv ap
ap opaXojd jg jBipnjsg gp bpb8jb^u9 bj gnj U9JSU1103 Bjsg
gp op^jBJ^) jiugugQ JBjsaugig ap 1101SIU103

�(6681 * 6881 ) VNLLV1 V3I^3WV N3 VNVD
-RI3NV31UON NOISNV3X3 VI V 31N3^3
O3ÜIA31NOW 3Q VS330NI VSN3^d V3 31^VJ VaiSÍH93S

�,, p JBoqqnd b pzudiuo^ spXsy^^ J^P uA JW 8¿8I ua 3n^
0$ uo^bsbobjj S3|3ui oaippusd un JBoqqnd jod sozjsnjsd sojjo
6^ 0UX3 |d jod BocyBdiuooe snj ou snb Bjnju^AB
't43unx UB3piA9}UO|y,, [3 9punj sjsabh sBiuoqi j^ 'oy^ 3S3 ug BS
-3{3ui Bn3U3( B{ U3 S3J3^3BJB3 SOJ JBU3pjO B BJ3IA(0A RXenSn
Bun 3nb BJBd 5981 oy^ (3 B^sBq JBJddsd snb euqeq 'bs3(3ui
-iuiop bj uoo o^unf ejdpdJBdesdp ,,jb)S uadq^no^,, |d 3nb ^p oSdng
g^ -Op|U3A3ldS3p J0P31 |B
U9isnjuo^ Bjidio ub3í3 ssuoisnj sepipd3J X S30B3nj s^uopijBdB snb bX
'S3UOlSlD3jd SBUnálB 4ezi(B3J 3qBD 'BIDU3J33X3 JOd IB^U3Uin3Op 3^U3HJ
ej)S3nu 9J3S dnb lo3piA3juo^ 3p bs3(8ui BsudJd bj b opddsdi uo^
¿^^ '1981 u^ ^Bpunj ouisiui ^ snb ssity
sou^ng 3p ..pjBpuB^s,, P nj jns pp B0U9tuv us s^suiBUBip 9P3J
-BdB 3nb s?[3ui ooipou^d jsunjd p dnb Bq^SdjSB oj|n8jo opBjnuiisipin
U03 BiquDss ^ dnb ud ojudiuoui [3 u^ soppdJBdBSdp bX 'bjbij bj
sp oiy {3 U3 S9(3ui us SO^UDS3 so3tp9(Jdd \z opi|siX3 UBiq^q 's^ouo^
-ud aps^p sopijjn^suBJ^ soyB Bpsps so( us 3nb Bqss^jdxd
P U3 BS3{8U( U9pBUlUJOp B[ 3p BJIUU3AB ZB8nj B| 3)UBjnp (¿08 I"9081)
o3ptA3juo^ U3 X^nuiqony Jod opBjips ',,jb^s uj^qjnos,, (3 snj 'jns
pp B3U9uiy B( Bpoj BJBd X 'BUdpui bjss U3 ojnjosqB oj^uoid ig
•BIJ
-BJ3JIJ BIJ3PU1 Ud BUJB^ 3jpB^M B[ dp 3JU31U[B^OJ OpUdipUdddp lS9|ipB0
-J3ui 3)U3uiBA¡snpx3 isbd soAipfqo UBinSssjdd 3)U3Ui)U03 3;sd U3 sopp
-sjqBjs^ sdS3[3ui so[ snb 3p oqo^q p Jod 'opmf ns b 'BqB^qdxs ss o^sg
9^'44BpuBjui ns us unB BJS3 BSd^ui Bsudjd B[ 3nb 3SJ[33p spdnd 'jn pp
Bouduiy sp SO31UB33O so^snd sdpdpuud so| ud opBzqi^n dpdiuBqdiuB
SdBuioipi ojjssnu 3nbunB,, snb BqB(BU3S (Bqqn^ pBqDij^ g¿8l U3

(\
S31N3QJ SV3 (I

�58
rican Review" que, más que un periódico de notici^s, era una revista
fundamentalmente literaria. Poco después de la muerte de su funda
dor, la publicación dejó de aparecer.
El lo. de marzo de 1886 S1 empezó a publicarse "The River Pía
te Times", fundado por Henry Castle Ayre, quien había colaborado
esporádicamente en la "South American Review". El periódico contó
desde sus inicios con una subvención del Gobierno de Tajes. Salía
una vez por semana, ocupándose fundamentalmente de problemas
comerciales y financieros. Su título se justificaba pues prestaba aten
ción no sólo a los asuntos uruguayos sino también a los sucesos que
ocurrían en la otra orilla del Río. El periódico estaba escrito más
para los lectores europeos que para los locales. En 1889 comenzó a
aparecer bisemanal.
El 7 de marzo de 1888 aparecía *The Express", fundado por Melville Hora. Su Director era Charles Gurney. Fue el primer periódico
en lengua inglesa que se publicó diariamente en el Uruguay, habiendo
gozado también de una subvención gubernamental. Sólo vivió tres
años. El 31 de marzo de 1890 desaparecía este diario que desde hacía
tiempo había quedado desamparado de toda ayuda gubernamental.
El Sr. W.H. Denstone, que había sido subdirector de "The Ex
press", tundo en 1889 (lo. de junio) "The Montevideo Independent",
contando con el fuerte apoyo del financista Edward Casey. El 12 de
julio de 1889 el Sr. Edward Casey compró el "River Píate Times"
-virtualmente muerto luego de que le fuera retirada la subvención
oficial- fusionándolo con el "Montevideo Independent" (cuya vida
"independiente" duró poco más de un mes) en un gran diario que con
servó el nombre del primero:" The River Píate Times". Su Director era
Henry Castíe Ayre y el Sub-director, W.H. Denstone. Además de su
número diario, el "River Píate Times" publicaba una edición sema
nal.
Al desaparecer "The Express", el "River Píate Times" pasó a ser
el único periódico inglés del Uruguay.
Cuando Mr. Casey abandonó el "River Píate Times", Denstone
adquirió todos los derechos (lo. de octubre de 1890), continuando
solo. Posteriormente, al plantearse un pleito por el nombre del diario,
Denstone le cambió el título por el de "The Montevideo Times"

�€ s ..BJanjB ap soo
•fisjpoijad soÍBqeu b japuajB BJBd odiuaf} f uiapB opuaiuaj 'oj
•aiunu ojos un asjBaqqnd ap opeíap eXeq anb uis X 'peptpaj ua
BpnXB Bun8uju uis opBaijqnd eq o\ auoisua^ j^ soye aiupA ap
fui ap opojjad un aiusjnp sand 'pipunui piooaj un sa a;uaui
-aiqsqojd anb oj ajasjjnqujB apang '8BOTji|od X seaiuipuoaa
•auo|iano ua bdi^ud n ap pBpuaauis X jo8?a ib X ajuaipuad
-apui ouoj ns b opiqap 'B3|jfuiy ^p Jns ^p s^(8u[ ouisipouad
ja ua osojuoq oisand un op[n8auoa Bq oofp^uad aisa 'uppsino
•jp X oqBuiBj ua oyanbad anbuny 'iBd p ua sop^saiajui sodiu
•fjuq saioiduasns so^ X -apuBiá Xniu ou biuo^oo Bun- p^p
•i^aoj bj ap sasaj8ui saiopaj so( jod opeisaid ja anb oXodB ojjo
u; X Bun8|B U9pdnjja)ui uis saauoiua apsap opBoqqnd asop
'auo^uaQ Jp^ ap upioaaijp B| o(Bq Q68I ua 9paiBdy,,
::oiipa ns b X ouBip [B opinf ajsa Bq^ojpap as pXop] ap uinqiy [a ua
'1161 U3 oapiAaiuo^ ap Bsa[8ui biuo|oo b¡ ap Bpuapaxa jod oiaaoA p
ua 91ujojsue.11 as 'pepinuiiuoD ns e sepsj^ 'opaja ug ((saui;x oapiA
•aiuo^^ aqi,, sa 'ofeqeii oJisanu ap sopaja so| e 'e^oduii sou sem anb
u^iaeaqqnd bj anb Jioap souiaqap ^sied oiisanu ua sf[3ui ouisipouad
p jod eptjjoa ayans B| ap ojepj opeyeSiqe apa jezipuij eie^
•opEijnsuoa
soiuaq anb '8061 U3 Bjeatjqnd ^nb OAaniq oyy ap oiuauiajdns osuaixa
p 'ouisiuiise asjeaeisap opuaiqap 'sauopejisnn uoo Jips e pzuauíoa
ouBUBiuas p ¡061 9P -n^i^d e 'osjndun ns e opiqaQ 'ouepidoid
ODiup oiuoa 9panb aiXy a^s^^ 'Xaujn^ js p Jaaa[iej p '0681 U3
^S'saauoiua apsap 9Ajasuoa anb ajquiou '&lt;tSAvafsj X|^aa^\
I9 '(6681-9II) aiuauuouaisod X (6681) ,,91 S^9N
p ojauiud jas e 9sed .ajquiou ap saaaA sop jeiquiea 9jqap oueueuias
p sepueisunajp sesjaAip jog 'jaaajede ap opefap ejqeq anb (&lt;sauifx
oapuaiuo^,, [ap [Bueuias U9^aipa B[ Jin^isns ejed tiSM3{q XenSnjQ,,
p uojBpunj ajXy a[}se^ Xjuajj X XaujnQ sajjeq^ Q681 9P S9UU V

pu
-Biuas u^pipa ns asjBoijqnd ap 9Íap S^ndsap oaog sapooj sosaans so;
e aiuampiuaiuepunj oueip [a asjeatpap jod opejdojde sbui eqejap
-isuoa 'pepiunyodo esa ua o^aidxa un8as 'anb ajquiou (068l"ll"S^)

�60
2) Otras fuentes.
Además de la prensa inglesa publicada en nuestro país durante el
período, hemos consultado otras publicaciones que entendimos po
dían aportarnos nuevos elementos de juicio en torno al tema. Entre
ellas: a) una serie de artículos publicados por el ^South American
Journal" -en el período 1888-1892- referentes a Uruguay, que se
encuentran microfilmados en el Departamento de Historia del Uru
guay de la Facultad de Humanidades y Ciencias. Como es sabido, el
^South American Journal" era, sin duda, la publicación más impor
tante que se editaba en ese entonces en Gran Bretaña, dedicada a los
asuntos sudamericanos. En sus páginas acogía frecuentemente artí
culos de la prensa inglesa de los países sudamericanos, siendo muy
grande su influencia en los medios inversores ingleses.
b)Número especial publicado el lo. de enero de 1908 por "The Uru
guay News". Este álbum brinda un panorama de los intereses britá
nicos, norteamericanos y alemanes en el Uruguay, en la primera dé
cada del Siglo XX, constituyendo una valiosa ayuda para un mejor
encuadre del tema y del período.

c)Similar utilidad nos brinda el álbum publicado por Reginald Lloyd
en 1912, "Impresiones de la República del Uruguay en el Siglo XX",
que ya hemos citado. Esta publicación, hermosamente editada e ilus
trada con estupendas fotografías, realiza un balance de lo alcanzado
por el Uruguay con un amplio destaque de la participación británica
en la vida del país.
Dejando de lado los materiales de origen inglés, debemos citar otras
fuentes a las que hemos acudido:
d)"Industria y Comercio". Este periódico, que se publicó desde 1898
hasta 1902 en forma bisemanal, ilustrado con hermosas fotografías,
estaba dedicado "al fomento del comercio, la industria y la produc
ción nacional", siendo su Director Martín Helguera. A través de sus
reportajes y artículos dedicados a las diferentes firmas de plaza, busca
mos detectar la posición relativa de los intereses ingleses, norteameri
canos, etc., en nuestro país.
e)Anuario Estadístico, publicado por la Dirección General de Estadís
tica. La versión periodística o literaria, cargada de subjetividad, debía
ser moderada por la objetividad de las cifras. Con este fui revisamos

�ajuanj Bipip ap sopiBj^xa sooysipBjsa scupeno so\ uBJByuooua as
a^sa Buduio3B anb i^^uaiunoop aoipuadB pp puy iv *oABn8
-mil joiiajxo oíaiaiuoo [a ua sopiU^ sopB^sg so^ ap X euBpja ubjq ap
bi iBJBduioo BjBd '(0061-9881) soaysipBjsa sojjBnuv so^

19

�62

II) LA PRENSA INGLESA Y LA PRIMERA CONFERENCIA
PANAMERICANA (1899)
En el momento en que se reali/o la Conferencia (2 de octubre de
1889-19 de abril de 1890) se editaban en Montevideo dos periódicos
en lengua inglesa: "The Express" y "The River Píate Times". ¿Cuál
fue su posición frente al evento?
I) Antes de la Conferencia.
En los meses previos a la instalación de la Conferencia fue "The
Express" el que más se ocupó del tema. En junio de 1889 S4 dedicó
un editorial a analizar el comercio con los Estados Unidos, señalando
que para que el proyectado congreso de naciones americanas tuviera
éxito, los Estados Unidos debían realizar algunas concesiones en ma
teria tarifaria. No tendría sentido hablar de estrechar las relaciones
comerciales y políticas entre las dos Américas mientras se establecían
mayores restricciones al comercio exterior. Y si, además de aumentar
el volumen del comercio, los Estados Unidos buscaban afianzar su in
fluencia política, nada podría favorecer más este objetivo que hacer
gala de ese espíritu de realizar concesiones de modo de hacer desapa
recer las naturales sospechas que albergaban los países latinoameri
canos. Y agregaba:
"Que existe t^l sospecha, el sentimiento de que los Estados
Unidos persignen con esta Conferencia ventajas puramente
egoístas, ninguna persona bien informada puede negarlo. Y
que van a Was^ington /los países latinoamericanos/ sin ningu
na simpatía por su próspero vecino y sin ninguna ansia de
transferir su comercio a los Estados Unidos, es igualmente evi
dente para aquellos que han vivido entre ellos".
Creían que no pocos de los países invitados concurrirían al Con
greso más por cortesía que para efectivamente negociar algo, llevando

�so| sopoj ua 3nb dp oqaaq p anb BqBpyas BjausnpB upiun bj ap Eiuaj
[e oujo) us :oijbui3J opsuoiDuaiu p jBzqBue e o^ani Bqese^ Bdojng
uod sauopaesuej) sej ap opmüdd ua SEueDuauiBaiJou sBiejsq seuapea
-jaui ap U9pEjjodiui B| jod opjaiuoa pnjDB pp euiai e| auas SBpipaui
sapj ap opBqnsaj oDiun p anb usipuajua sauatnb 4s3|edo| sopoSau
ap sajqiuoq so[ ajjua souBjuamoa opeaoAOjd Biqeq uoisnasip ap seui
•8j so¡ ajqos ^pepuuq uppBiujojuí B| anb eqesajdxa 9 sandsap sBip
tOQ (Buoioeuja)u; ojuaAa oqaip ua o|jBjuasajdaj bjbü u^q ojjaqiv
'¡q jb opBuSisap Biq^q XBnSnjf) pp oujaiqoS p anb ouisiuiisb opuBiu
-jojui a oijBiuaj p opuaiquasuBj) 'sBUBaijaiuepns sBDijqndaj sb[ ^
sopiiifi sopB^sg aj)ua sappjaiuoa sauopepj sbj JBiofaiu eja osaj8uo3
pp aiqisuajso oAipfqo p anb sajupa[ sns e a)uauiB)uiasns jbujojui b
ss S9UJ 9Sd 3P dZ e^P 13 'oiund p ajqos aAjanA oatpouad p
Bpuajajuo3 eI JBjapisuoa suaqap anb ouBiua) ojsand
-oíd p BjDouo^ as bX opusna '6881 3P oiso^b ua '
'((peppojdpaj ap souiuipj ua iBpjauioa ap uopuaun B| X
X Bzanbu joXbui ns ap bidubjou^i sbui 'JBÍasuoaB ap anb
odiuau oiusiui [B jBpnX^ ap bisub un 'soupaA sns ap sojunsB
so[ ua a^uaSqa^ui seui s^ja^i un 'eisauoD sbui
sbiu jBj^soiuap uBiqap sopiuf) sopBjsg soj -oqaaq UBiqBq ou saj
-ub anb bsoo - soupaA sns jod ajuauiBjapBpjaA asjesajajui a jBnps ap
buuoj Bi jBiquiBD ap u9pud^ui bj a^uauípaj Bi^sixa Bjoip anb sa \$
ttsai8u!,, ou
-is ouBDuauíBa^Jou eja ou BqBayipa sq as a)uaui|Bn)iqBq anb uod ajq
-uiou p X a^uEDijiuSisu; Biauanijui ns opuais sas^d soisa ua opBjuasB
uBiqeq as soueDuauiBa^ou soaod Xnui anb SBj^uauu "Día 'JodEA b uoid
-eS^abu ap sBauq UBqeiDUEuij 'sajijjBoojjaj ueiujisuod sasa[8ui sb;si]B)
-idBD so[ '.soaijbu so[ b so^paJD UEipaDuoo 'inb^ uBqeseD as X u^papE)
-sa as soadojna saiueiojauioD so| :Bdojng uod sasiBd sojsa ubi un anb
sapjnjBu sopauiA so| jBpyas b o8an| opuBSBd 'sBUBDijauíBayou sau
-qDuajui se{ ajqos sopaaj sns ooipqjad p Bqssajdxa isy
p BqBiunSajd '((¿o^ua;uii^uas a^sa uanbqdxa anb sajuapijns anb
sojuauiap uajsjxa ou? 'opo) ap s^ndsap '^,, soupaA ap sBidojd bi^
-aduiís X uoiDBjadooD ap anb u^iDBuuuop ap oasap un uod sbui opuEni
-de uequisa sopuif) sopnjsg so| anb ap O)uaiuii)uas p o^isuod sopo^

�64
puertos del continente americano se pagaran los mismos derechos de
importación, sería ventajoso para el comercio europeo, y especialmen
te para el británico. Con respecto al establecimiento de líneas directas
de navegación que unieran los puertos de los Estados Unidos con los
del resto de América, se mostraba partidario de ello, señalando la ur
gente necesidad de que la correspondencia entre ambas regiones
fuera más ágil.
Hasta aquí no encontraba que nada de los proyectado perjudicara
al comercio con Europa, por el contrario, creía que saldría benefi
ciado.
Con respecto a la adopción de un sistema general de pesas y me
didas, leyes sobre patentes, derechos de autor y marcas de fábrica,
consideraba que sería muy ventajoso, pero advertía sobre la extrema
dificultad de lograr un acuerdo sobre el primer punto. El proyecto de
establecimiento de una moneda de plata común tenía aspectos negati
vos y positivos. Entre los primeros se encontraba el hecho de que, con
toda seguridad, de aplicarse esta medida, se daría la tendencia de que
la pieza de plata vaya al país más rico, permaneciendo allí y cuando
la acumulación de moneda fuera muy grande en el país más rico, el
intercambio se volvería cada vez más desfavorable para los países más
pobres. No obstante, el comercio se vería enormemente facilitado con
el establecimiento de una moneda común sobre un área tan extensa.
Por último, se ocupaba del proyecto de arbitraje, al cual consideraba
realmente utópico.
Al final de este análisis, "The Express" señalaba que, en lo que te
nía que ver con el Uruguay, en el caso de que tales objetivos llegaran
a concretarse, solo podría salir beneficiado. El efecto que pudiera
tener el Congreso sobre el comercio europeo también sería positivo,
sosteniendo el periódico la tesis de que cuanto más aumente el volu
men del comercio más aumentan las ganancias del comercio, porque
el país se enriquece y tiene, por lo tanto, nuevas necesidades. Señala
ba, por último:
"Una competencia saludable favorece al comercio, y especial
mente en lo que tiene que ver con el intercambio de artícu
los y mercaderías "bonafide" 57. Las mercaderías baratas y
malas serán desplazadas del mercado y el precio será determi-

�:dfesed
un uoo jBuojipa ns BqBzijBinj ouBip jg qBjuauiíuoo edojng
X BjjajBj^uj ud Bipaons saj ouioo 'pooj Bujsnpui Bun uoo jtpdiuoo
dnb UBljpUO) OU SBUBOlJaiUBajJOU SBU9pB0J9lU SBJ 'BJBJ^ B| ap Oi^
(3 ug 'soireoijaiuBa^Jou sajBujsnpuj soj BJBd uB^sjxa mbB anb sapBp
-[jiqíSod SapUBjS SB{ e)U9nO U9 OpU9lU9^ U9iqUIB) OUIS 'S9SU9}BjdoiJ SOJ
-onpojd so| BJBd opBOjaui ajqísod un dp bjsia 9p ojund p ops^p 9ju9iu
-B[OS OpBJ9p¡SUO0 J9S Biq9p OU SOPIUf} SOpBJSg 501 UOO S9JBI0J9UIO0
SOUOlOBpJ SBl 9p BUI9^ \^ '4tS3UJTX 9JBJ^ J9AI^,, pp OlOinf B 'QJ9J
*os9j3uo3 ounxojd p U9 soXsn^njn X soutju^Sjb sopB^^pp soj
9p U9PU9JB B| 9SJBJJU90 Biqgp 9nb BJ9 O^Und 9JS9 9JqOS BJB^ B| 9p
oj^ p JBipn^ Biqgp ^nb so{ jod X nSBJ8 P uoo Ji^diuoo 9iqisod bjo
9nb soj U9 sopnpojd soj^o ubi jsix^ 9nb Bipu9^u9 ooippudd [g ^jbo 9p
S9UOlOB^iodX9 SBJ JOd SBpBZUBOp SBJJIO SB| SB^JB XnUI OpUdIS 'jBJOJ
B[ B ISBO UBqBZUBOp SOpiUfj SOpB)Sg BIOBl| S9UO10B}JOdX9
;uo) b¡ qojouioo 91S9 U9 uo9] pp 9^Bd Bg *opB0J9iu os
-OÍB^U9A 9}U9U19[q!UinS9id X UBJ$ Un SOpiUjg SOpBJSg S0| U9 UBIU9J SOU
-B0U91UB sopnpojd soj 9nb BqBjBy^s 'Bou^uíy ^p ojs^j ja biobij s^d
9S9 JOd SBpB^0dX9 SBU9pB0J9UI SBJ 9nb JOXBIU S909A ^/j X Z JOlBA
Un JOd SBIJ9pB0J9lU SOUB0IJ9UIB S9SIBd SOJ 9p OJS9J |9p UBiqiO9J SOp
-lUfj sopBjsg soj 9nb jBqojduioo 9p o89ng jns jsp Boijauíy X sopiufj
SOpBJSg 9JJU9 |BIOJ9UIOO OiqiUB0J9)UI J9p SEJjp SBJ BqBZIJBUB 'B10U3J
-ajuo^ Biuix^ud bj bjsia U9 opuaiua^ uaiquiB) X '0Q sandsap oooj
6SS9jB9jao ap jopnpojd ouioo bjbj^ bj ap o^^ ja Bjuaj anb
sopiufi sopejsg soj ap jbaij jBioua^od ap lapBjBO ja Bjju^noua as 'oij
-Bip ja BOBjsap sbiu anb X sopoS^u ap ajqiuoq opBjqmou ja jod SBpij
-J9A sauoiuido sbj 9j^ug *osaj8uoo oiuixpad jap bjsia ua Bjuano ua Xnuí
SBpiuaj jas uBiqap juijj j^ jap sauoioBiujijB s^g jBjjua^ eouamv
X JopBnog 'jisbjq b sBuapBOjaui ap BJOpBjJodxa X ouopsBjq oqonEO jap
BJOpBJJoduil [BdlOUIjd \4O3 pUB UUJj,, BlUJIJ E| 9p 9JUBj89JUI 'iUJjg
S9JJBIJ3 j j^ jod tl9qo|f) ^jo^ A\9(q 9ijx,, ouoij.nuBouou O0!p9iJ9d |F
SBpBZlJH9J S3UOlOBJB|09p O^U91UO0 gg SBJJ9 9p BJOUlUd BJ Ug "6019 J9p
i&gt;dnoo 9s sapBpjuniJodo sop ua ojos 'opaja ug osaj3uoo opBjoaX
-oíd jb uppu9jB Bood o)S9jd PjjBd ns jod .^jauíjx aiBfj J9Ai^,, jg
ttJOÍ9lU OJ JOd 9jdlU9IS OpBU

�66
"....Por nuestra parte, y hablando desde un punto de vista co
mercial, tenemos mucho que ganar con este acercamiento. La
ley fundamental del comercio ^comprar en el mercado más
barato y vender en el más caro- debía hacer sentir su peso
aquí como en otras partes y es esta ley, más que cualquier
tipo de sentimiento, la que conducirá a cualquier resultado
práctico los debates a desarrollarse en Washington." 61
Había elementos de carácter sentimental que serían sacrificados al
ampliarse estas relaciones. Parece obvio señalar que se trataba de los
vínculos afectivos que unían estos países a Europa.
2) Durante y después de la Conferencia.
El 2 de octubre de 1889, los delegados a la Primera Conferencia
Panamericana se reunían en el "salón diplomático" del Departamento
de Estado en Washington, para celebrar la sesión inaugural de dicho
Congreso. Escucharon allí la alocución de bienvenida pronunciada por
el Secretario de Estado, James G. Blaine, principal propulsor del
"nuevo panamericanismo". En la sesión inaugural se vota un receso
hasta el 18 de noviembre que tenía por objeto permitir a los delega
dos participar en una extensa gira por los Estados Unidos programada
por el Deoartemento de Estado. Los dos delegados argentinos no estu
vieron presentes en la sesión inaugural y tampoco tomaron parte en la
gira. La explicación de estas ausencias debe hallarse en las diferencias
que surgieron entre Argentina y los Estados Unidos por problemas de
procedimiento ya desde el primer encuentro, situación que se agudiza
rá en el transcurso de la Conferencia. El 18 de noviembre, finalizada la
gira destinada a deslumhrar a los delegados latinoamericanos con el
progreso del gran país del Norte, el Congreso reanudó sus sesiones,
enfrascándose en arduas discusiones sobre reglas y procedimientos.
Las delegaciones de Estados Unidos y Argentina protagonizaron conti
nuos altercados. Estas discusiones, de carácter realmente "preliminar",
ocuparon a la Conferencia hasta el 15 de enero de 1890. Recién a
partir de ese momento los delegados comenzaron a discutir sobre el
temario. A mediados del mes de marzo se inició la consideración en
sesión plenaria, de los informes de la comisión sobre unión aduanera,

�j ^lURpjaiuoo so[ anb ap otpaq p ua asjBjjuooua Biqap
uauinjOA joX^uj Bjuai ou souBouaiuB sasiBd so| X sopiu^ sopBisg soj
anu^ opjauíoo [a pno b^ jod uqzbi B| 'opiní ni y •souBouauíBpns
sasjRd sof ap sapBptsaoau sapaj sb[ ajqos sopiu^ sopsisg so{ ap sai
•ur'jpiauíoo so¡ b opuaXnJisin ,4aouBuig pus uodxq,, opuRzípaj RqBi
-a anh joqBj ?.\ iod uopobjsiirs ns opuRsajdxa RqB/uamo^ ;ijrvm
BirfjRi B^u^uiv uo sauopRpa sns ua sopiupi sopRis^
so{ jod BpBpuap^a 6B|pj X s^zanbBy sbj uo^ soisandBJUioa -iBOR^sap
8qRsajo^u| 9\ Bsai8u{ riuo[oo B^ ap ojaaoA p 'a^uaiuBiAqo 4anb bsoo- bu
•i\^] Rouauív ua Badoina Bpuasaad R{ ap soAi^sod sopadsR so| ur^Sjtis
sB(p ap anbjod sR(JRzipuR a^unsajoiui sa ojad sauopBJiBpap SBqoíp
BqB^uamoa ou op^ip 13 'l|q e9'SBURauauiBpn8 sRoijqpdaj 8B{ uoo oía
•iauíoo p jRiuaiunR BjBd opuB/jpaj uRqRisa as anb sozjanjsa so| b ou
-401 uo 'jjjo^ 8Aan(si u8 ^BnSnJf) pp jnsu93 '^ijb^ ?of Jod s^p^zipaj
sauopBJBpap 9(q[jDsuRJi ^.ssaidxg aqx,, 'uij ns b BqB8a[| bX sbjbs
•aiSuoa so{ ap rji8 r( opuBna ^6881 9P ^iquiatAOu ap sopBipaui y
Z9 tJnS I3P Bouatuy uoo oio
•jauíoo pp upioBqduiB B| b BpuRuodiui Rpiqap R¡ opuep Bqsisa as anb
Bjoip ouosiuiojd jas Bpajsd sauoioRposB sBisa ap ojnmj [3 ubio
-ajaui o( ouioo sopepunoas uBiias sauopBziuB8jo ssisa ap sozjanjsa soj
jns pp ROipuiy B{ Bpoi ua anb ap bzubijuoo ns BqBsajdxa X sauoped
-nj8R SRisa ap BpuBiJodun b^ Bqepuas ussajdxg aqx,, 'RuiiBq Rouduiy
ap opjauíoo p ua ajuBiJodiui sbui uopBdpiiJBd sun siBd asa b jRjn8
•asB b sBpBui^sap sauoiosioosB ap sopiufj sopBisg ua uoioruijoj r[ ap
oiis'xlojd b X u9pB|Bisui ns ap a^uam^is Rjp iv Bpuaaajuo3 bi ap 01
-ubi uo oíubi ap BqBdnoo as ,,ssajdxg aqx,, 'Bipaons ojsa
•opB(Bisui R^qBq as anb sasaui sps ap sbiu biorh BUBouaiuRURg
Rjauíug ri sauoisas sns BqBjnsnpo 0681 P (í^qB ap 61 1H
bX 'BjauBnpB uoiun B[ ap sojnjiisns 'pRpiooadioaj ap sopRjRjj soj ap
uoisnosin v,\ ap oai^oiu uoo RqRijuooua as anb ua oiuaiu'RouRisa jap
Bíouajajuo3 B^ b jbors BJBd sozjdnjsa sopBpouap UBZipaj sopiuf) sopBi
-sg so^ 'Bipaj Run^n Bisa ug pjqB ap ¿ p bisbij ozjrui ap 93 [a apsap
93uoycud as opaXojd ounqn aisa b oujoj ua soiuaiuiipaoojd ajqos
uoisnosip Bg rurpuoui U9iun bi ap Ruiaj |ap 'opjBi sbui sb;p soood X

¿9

�68
canos habían demostrado tener poca fe en estos pueblos, actitud no
compartida, por cierto, por sus colegas ingleses, alemanes o franceses.
Estaban tan mal informados que creían que los latinoamericanos
eran seres semisalvajes, mezcla de sangre española, india y negra.
Por otra parte, nada o casi nada habían hecho los norteamericanos
para desarrollar las riquezas de los países sudamericanos; Inglaterra,
Alemania y Francia, en cambio, habían realizado inversiones muy
importantes, habían prestado dinero a estos países, desarrollado sus
recursos, etc. Y, como los sudamericanos no son ingratos -señalaba
Martí habían aprendido a no temer nada de los países europeos y a
agradecer las múltiples ventajas con que se benefician al estar en con
tacto con ellos. Sin embargo, los sentimientos de estas repúblicas ha
cia los Estados Unidos eran muy favorables, considerándolos como la
República Madre. Este sentimiento favorecería un gran aumento del
comercio si los Estados Unidos estuvieran en condiciones de otorgar
a los importadores sudamericanos las mismas facilidades que les brin
daban los países europeos. Y, para que no quedaran dudas sobre este
punto, Martí expresaba: "Como es natural, los sentimientos no harán
que un hombre compre mercancías inferiores a un precio mayor cuan
do puede obtener de mejor calidad y a un precio menor. Sería absurdo
esperarlo."
Pero lo que resulta realmente sorprendente son las afirmaciones
que a renglón seguido hacía Martí:
"Me ha molestado mucho ver que algunos periódicos y unos
pocos individuos, han estado tratando de alarmar a las repúbli
cas sudamericanas con la idea de que los Estados Unidos tra
tan de obligarías a comerciar con este país por ser su mercado
natural y aludiendo más o menos vagamente a ciertos ocultos
designios en el comercio de los Estados Unidos en contra de
la independencia comercial de estas repúblicas. Esto es entera
mente falso y el único efecto que puede tener, si llegara a ser
creído por la generalidad de los sudamericanos, sería destruir la
simpatía hacia los Estados Unidos de que hablé anteriormente,
y si se produjera un cambio semejante ya no habría esperanzas
de incrementar el comercio".

�p^ q[o 'Buijua8jy Bai|qnda&gt;| bj ap
ap souBauauíBouBdsiq so| b uauodojd aiuatupaj anb oj
•qod B/iuouoaa bj ap saAa^ sb| uoa opjanae ap ouisiui s jod
aiuauíajqq B|jojjBsap as anb— opjaiuoa ns iR||ojjBsap ap
A -BzBuauíB aipBu anb- SBueagqndaj sauopumsui sns uoa
(BuopBu epuapuadapui ns jbzijubje^ ap oixapjd ja ofeg
-soueauaiuB sasind saiuRisaj so| ap ojuníuoa p
anb 'aiuauíBDiuiouoaa Á mi\\ui 'eaij^jod sajjanj sbiu 'ojos js
jod 'uos anb auou pp sopris^ so| ap oqaaAOjd ua oijadiu| os
-uauíui d\sd opuBjo[dxa A opunui pp ojsaj jb osaaae p opuaiq
-iqojd 'oja)ua a)uaui)uoa un opuBuiiuop 'Bpuajod pso|oa ejos
Bun anb sbiu 'opaja ua 'Buqeq ou 'BpBUB^ bjsbij o8anj pp bjj
-aix ap sauijuoa soj apsaQ eiuoiuaítaq ns oppajqBisa SEzinb
uBuq^q a)jou pp souBauaiuB-oj^uB so| pna B| ajqos buije^ b^ij
-91UV Bpoi ap spuapuadapui B| BUBjaaje 'asjBzipaj v. bjb^oji
/souBauaiuepns sasiBd so| ap sBjauBnpe sbjijbj sb| ap upia^a
-yiun ap R^sandoíd B| e ajaijaj as/ ajuBlauias opaAoíd un &gt;s,.
:jouaj a isa ap saí^sed ciuajuoa u^ijsana U^ opaiuB p anb Biuana ua
opuaiuai 'osajguoa p aaqos sauoundo sns ap BAijBJisn|i jas ap BÍap ou
tiopdijasueji eqaip 'oiJBiuautoa unSuiu Bq^Saj^B ou oueapiAaiuoui oa
-ipouad p anbuny BUBauauiBue^ epuajajuoj Bjauíu^ Bisa jbziub^
-jo [B opBjsg ap oiuauíBiJBdaQ pp soiu^^sap sojapBpjdA so| UBJd sa|
-BiiD opiiBiaunuap sopiuQ sopeisg so| b anbBie auanj un cqBzi|eaj as
apuop ,^p|BJ3H buibub^,, pp opaiije un sBuiunjoa sns ua ofnpojdaj
i^ssajdxg aqx,, 'ojuauuipaaojd ajqos sapqap sonpjB ua BpeasBjj
-ua ^qej[eq as Bpuajajuo^ bj sejiuaiiu 'ajquiaiaip ap sozuaiuioa y
' s9 osaj^uoj aisa jbdoauod jb sopiufj sopsisg so| ap sauopuaiui
sejapspjdA sbj e oujoi ua sajoiuai sns BqBqnao ou ousqna Biouied
p apuop sopiupj sopBisg so| ua jBsuodsajjoa ns ap so|naiM^ sos
-ojauinu 9aqqnd ouriuaájB oijeip p oueaijauíBUB^ osajSuo^ pp osjna
p aiuBJnp 'opaja ug sajiy souang ap (kuppB(q sg,, oijmp |a ua
ipep^ oiuauíoui oiusjui asa jod anb sauoiuido sr| uod uop
•aipBJiuoa ua jBJiua uaaajsd -eAiiBayuíSis scuiap jod BjaiiBiu ap saaaA
SBun^p sB|opuBuuojap 'opBisuaJiua ns ap sauopiuepap sb| t4uBiiuB,,
seisipoijad so^ safe}jodaj ap odij ajsa ua anb |RniiqRq sa anbjod
ise soiupap o| A sBjaExa UBjanj ujit^¡ ap sauojaiíjR|aap siusa ^

69

�70
Ecuador, Perú, Chile, Uruguay, Paraguay y Bolivia, y también
a las dos repúblicas federadas de América Central, es la abdica
ción de sus más legitimas aspiraciones. Es la renuncia a desa
rrollar su nacionalidad de acuerdo con sus propias ideas. Es,
en una palabra, el suicidio de la raza latina".66
Hasta marzo de 1890 "The Express" no se volvió a ocupar del Con
greso. Para ese entonces ya era para todos evidente su fracaso. Desde
el punto de vista de las realizaciones, nada realmente significativo sal
dría de sus deliberaciones y el diario no dejó de señalarlo. Al fracaso
del proyecto sobre unión aduanera dedicó su editorial del día 21 de
marzo, mientras que el 30 de ese mismo mes se ocupó del citado pro
yecto. En este su último editorial -el diario dejó de aparecer al día
siguiente- se hacía eco de las afirmaciones del "South American
Journal". El periódico inglés señalaba que
"está claro ahora que ningún resultado práctico resultaría de
la prolongación de este Congreso y los delegados sudameri
canos están comenzando a preguntarse por qué razón los reu
nió Mr. Blaine cuando, al parecer, no tenía ningún plan de ac
ción definido".
Digamos finalmente que en el período previo a la instalación de la
Conferencia y hasta poco después de su apertura, la posición de "The
Express" fue de una expectativa no muy entusiasta. Posteriormente,
cuando ya era evidente el fracaso de la Conferencia, comenzaron a
aparecer en el periódico opiniones claramente opuestas y aún fuertes
críticas que, aunque muchas de ellas provenientes de otras fuentes,
eran seguramente compartidas por el periódico montevideano.
En "The River Píate Times" encontramos muchas referencias a la
Conferencia durante y después de su realización; pero la mayor parte
de ellas provienen del corresponsal en Londres ("London Letter"),
del "South American Journal" o de algún diario norteamericano. No
obstante, trataremos de sacar algunas conclusiones.
Mientras los delegados paseaban por los Estados Unidos, "The Ri
ver Píate Times" publicó el discurso pronunciado por el nuevo Minis
tro norteamericano en el Uruguay, George Maney, al entregar sus car-

�cr¿^w ap oj ja opuefij u^poui un 9iuasajd oX^n^tun opBftajap jg
u,,saipuog
ua sajBpijo sapBpijiqBsuodsaj sns Bjuana ua opuaruaj 'ajqísod
Bjanj oiuoa odiuarj ojubj XBn^njfj ap opeSajap ouioa ojsand
ns ua jaaauBuuad jaqap ns 9japTsuoa anb ojad 'osaj^uo^ ^ap
sauoiaBiaqiiap sv\ ap oaip^ad opB^nsaj unSuiu Bijpua^qo as ou
anb Jiqiajad b 92uauioa sojuaiuiipaaojd sojaunjd so| apsap "„
anb i[|B Bqesajdxa uifsj •biusiiu
bí ap &lt;;aj^qap so( ua jBdiai^nd ap o8an| sajpuog b osai^aj ns b 'sp
-uajajuc&gt;3 bi b XBn8njf) ^p opE^a^ap X ByB^ajg ubj^ ua oXBnSnjn jop
-BÍsquia 'uí^ o^jaqiv "J(I {a ^od ,tjBUjnof UBoijauív ipnos,, i^ s^pBnj
-saja sauopBJBpap sb^ ^jqs ap SBjp soiaiuiid so[ ua 9oqqnd ltsaunx
aqxM 'a^uBtusBisnjua oood ub^ aouBpq a^sa
0 *4toyanui ajuauíjBJoui,, JB^sa
osaj8uo3 \9 anb BqBaipui aiuanj Btustuí b^ 'ozibui ap sopBipaiu y
9 'BjauBnpB uqiun ajqos opaXojd pp
&lt;tovjaiuiipuni|,, p ua souijua^iB sopB^app so[ ap JoqB¡ bj opueaBjsap
J'"l .oasBij, opiduioa un 'afipajd
ouioa 'jas pqnsaj uoj8uiqsB^ ap oBuauaury ub¿ osaj8uo3 p,,
:Bq
asuauípuoi jBsuodsajioa [a 0681 9P ojajqaj ap saui pp sau^ y
g9 "tísaíuapisajdaaiA sosj^Aip
so^ ap sauopunj sbj opuaiinasip Bjoip uBj^uanaua as sopBSapp
soi anb X SBpBftj bX UB^a o^uaiunpaoojd ap sB|8aj sbj anb opis
Bq oiuaiuoiu p B^sBq osai8uo3 pp paj opBqnsaj oaiun ja,,
anb UBqsaipui 'ajquiapip ap sozuaiuioa b oijbjp jap jbs
-uodsauoa ja sajpuog apsap sqBiAua anb sBiaijou sbj 'a^jBd ns joj
L9 -ep
•uajajuo^ bj jb7(ub8jo jb s^d ns ap sauopuapi sbj ajqos sspBsajdxa
SBpB|3A souaui o sbui sauopBsnaB sbj jijuaiusap BqBjnaojd oua^jou
oaipiuojdip ja jBno ja ua 'Boijqnda^ bj ap ajuapisajg jb sappuapajo sbj

!¿

�72
como fecha de clausura, moción que no prosperó. "Pero -agregaba
Nin- no demorará mucho más; no hay vida en él". ¿Porqué se había
empantanado el Congreso sin dar a luz resoluciones verdaderamente
significativas? Nin contestaba:
"Si los Estados Unidos desean establecer relaciones más estre
chas con los países sudamericanos, deberían estar dispuestos
a hacer algunas concesiones para obtener ventajas que parecen
desear tan ansiosamente. Son ellos, y no nuestros países, los
que ponen obstáculos."
Con posterioridad a este artículo, todo lo que el "River Píate Times"
publica en torno a la Primera Conferencia Panamericana, incluye el
término "fracaso". Así, el 20 de abril de 1890 -bajo el título de "El
fracaso panamericano"- transcribe un artículo del "New York
World" donde podía leerse:
"El Congreso Panamericno ha arribado a una conclusión en el
único tema de importancia que debía considerar. Ha decidido
que será imposible establecer ningún tratado comercial con un
país que construye a su alrededor una verdadera muralla china
como lo es nuestro sistema tarifario /.../ Es imposible com
prender como cualquier hombre sensato podría haber espera
do un resultado diferente" 72
El corresponsal londinense -que desde el principio se había mostrado
muy poco entusiasta frente al evento- escribía a fines de mayo, no
sin cierta satisfacción:
"El Congreso Panamericano ha finalizado por fin, y sus resulta
dos pueden resumirse en una palabra. 'FRACASO'."73
Por último, y seguramente para que sus lectores no albergaran ninguna
duda sobre los verdaderos resultados de la Conferencia, el "River Pía
te Times" citaba en su apoyo al "South American Journal":
"Dudamos que los resultados obtenidos puedan mirarse justa
mente como proporcionados con las grandes esperanzas alenta-

�sopiuf) sopejsg soj ap oiusiuopaajojd
OAisaaxa jb ajj^d ubj8 ua osbobjj a^sa JBoipnfpe asopuaiqap 'op^sBa
•bjj Btqeq ouBauaiuBouijB| opjautoa ja jBjnjdBo ap sopiuf) sopBjsq
so^ ^P ^Ai^Bjuai ^i anb -uoiaaBjsuBS uis ou- opuB|Buas 'osajguo^
(ap joqe[ B( ajqos sboi^ud sb^ uojai^^oaaj sButSpd sns 'a^uaiujotiajsoj
•soptuf) sopeisg ap opBaaaiu (ap BjnuadB bj ^enáruQ eand supua) anb
sap^pipqisod sbj ajqos uppua^B bj oiue^ ttsatuix ^\p,\¿ jaAi^,, (a epuaj
-ajuo3 B( ap uoi^B(B^sui bj b oíAaid opouad [a ua anb JB|Buas e soujbj
soiuapod 'soiuauodsip anb ap (Bua^ui osBosa (a a}UB^sqo ojq
,^somBsuad o|
"N *cPunW OAan{sj (ap (Bpiaiuoo uoiun ap oyans (a JBd a^ua^
-odun a opeluajjap sbiu [Buij un 3sjbuii?buii apand ou, anb aaip
'Buiaj ajsa ap oipn^sa (b opnoipap ojno^jB a^ua^i|d(Uf un ua 'as
-u?uipuo( oui^njBui B^ajoa ufj Bso^xa ops eq ou 'sopiufl sop
-Bjsg so( ap opyauaq OA¡snpxa BJBd ouEauauíBoui^Bj opjaiuoa
(a .JEjnuiBD ap BAijB^uaj Bjsa 'inbire^ ^suajd bj ap opipajaA aui
-lUBun ajuaureaipBjd ja souiB^daoB is X /•/ ajuauqBuiSuo s^p

U

�74

III) EL PERRO DEL HORTELANO.74 bis
En el presente capítulo analizaremos la posición de la prensa in
glesa de Montevideo s en torno a la intervención de los Estados Uni
dos en la política latinoamericana. Comenzaremos por plantear el
problema de la intervención extranjera en América del Sur en gene
ral para analizar luego su posición frente a la intervención de los
Estados Unidos y de los países europeos en particular.
1) La necesidad de la intervención. Su justificación.
El "Montevideo Times" mantuvo durante todo el período estudia
do una clara posición intervencionista, que puede resumirse así: que
intervengan los Estados Unidos o que intervenga Inglaterra, pero
¡que intervenga alguien en América del Sur! Esta posición se basaba
en la convicción del profundo fracaso del experimento republicano
en esta parte del continente americano y en la necesidad de imponer
el orden y el respeto a los compromisos financieros contraídos, en
estas repúblicas sumidas en el caos. Para sustentar su posición mane
jaba una serie de argumentos, a saber:
a) el derecho a intervenir por ofensas financieras. En repetidas oportu
nidades el diario se extrañó de que tanto los Estados Unidos como
los países europeos interviniesen tan prestamente en América del Sur
cuando la vida de sus compatriotas corría peligro y no hiciesen nada
para proteger los cuantiosos intereses aquí invertidos; llegando a pre
guntarse: "¿es que la cabeza rota de un marinero tiene más importan
cia que intereses financieros que representan millones"? 76 A su jui
cio, era absurdo que se recurriera al costoso aparato diplomático y de
guerra de los países europeos únicamente en los casos en que peligraba

la seguridad individual. Así lo expresaba en julio de 1892:
"Es indiscutible la utilidad de los buques de guerra extranjeros
en el mantenimiento del orden en América del Sur y veríamos

�|d snb sajopsj sns b puuojuí g6gi 3p ozjeiu U3 :3ju3jajip uopisod
eun o Anís os ^sm3n XenSoiq,, j3 snb ap siauBisuoa JBÍ3p
• to3dojn3 jouoq
3p oSipOD |3 JEpdS3J BJBd epBJBddJd JBJS3 BU3q3p OJUBJ O| JOd
X U9pBJ3qi¡3p BpOl UOD SEJdpUBUlj X S3JBpjaiUOa S3UOpB|3J
J3U3^UBUI B Bdaing B OpBJjAUI Bq JtiS [Sp BDUSlUy ¿SOpBZBUSUJB
usa 3s opuena sasaj^^uj soss JdSd^ojd BJBd spipsiu Bun^uiu bj
-BLUOJ 3S OU 3nb 3SJ33J3 3q3Q? S3U1JOU3 O^U3U1OUJ 3^S3 U3 UOS
jns pp BDiJ^Ujy U3 sosdojnd sss^j^jui sor\ -sof^iduioa X soqa
-3JJS3 s^m Bip b Bip udApnA 3S 'jn pp BDuauiy sp sb| sBpinp
-Ul 'Opunill pp S3UOIDBU S3^U3J3Jfp SB| 3JJU3 SOJ3I0UBUIJ X S3|B13
-Jdiuoa sozbj scrj puosjdd pBpunSss bj b sbuubjbS sns sp Bjnj
-dnj B| oiuod oiuiii3[ ub^ u9pudAJ3^ui 3p OAijoui un S3 SBpnsp
sns JBSed 3p Bssuiojd ns dp opBjs^ o uppBU Bun sp 3^JBd jod
Bjn^dnj B|'jsa sp opoiu ojjs^nu y •SBJspuBiiy sBsuajo jod uop
-U3AJ3JUI-OU B^ 3p BUfJ^OOp B[ OUB^d 3p SOUJBZBqaSJ
:Buid|qojd pp opuoj [3 jbzi|bub b o33n|
'eisduoqs^p Bpnpuoo ns BJBd oaiju3Dui sp oiajis opsnpB
s3siBd sojS3 snb uoo pBpiundiui B^ -sdiujous sBiuns sp Bpipjsd
bj opeiiAd BJdiqnq ss 'jns pp Baijdiuy sp sssi^d so| sp bj^ioubuij pBpij
-ssuoqsap bj b sopfns 'soqpqns sns dp sdssjs^uí soj sp uopoajojd bj U3
BZ3UUIJ joXblu opBjjsoiu^p uBJdiqnq sosdojnd sssiBd sspdpuud soj is
3ju3iuBjsBisnju3 Bq^pnjBs ouBip [3 3nb Bpipsui 's^sajaju! sns sp upp
-as^ojd bj S3j3ui ouj3iqo3 [B opBjpqos UBiq^q SBjsiuopaB soq • bui
-3} jb oujo^ U3 uoi^isod ns ojuauuiuapp joXbiu uoa osndxs lts3ui;x
ospiA^juoj^,, [3 3nb -pjiqDSjo^ pjoq BqBJjuoou^ ss BzaqBD BXn^
B- SIBd 3S3 3p SOpi^UBJBS S3JIJJB3OJJ3J SO| 3p SBJSlUOpDB SO| X OUl}
oujdiqoS [3 ajjua opBjpsns opiyuo^ pp oqsodojd b anj
;tUB3Bq oj B^ip un3|B sB/in^ pBpi^sduoq ap sbiu
oood un uo^ SBJsfuBjjxs SBpnap sns U3n3^d souBDüdiuBpns
Soj snb jbj9oj BJBd udiquiB) sopB3|dui3 jas uspand ou snb buj
-j^s^i Bun sg a^au!juoa ja us jiaia Buad B| bSjba anb aaBq anb
oj opo^ uaqap sauamb b sojaluBjjxa so| uoa uppBjapisuoa ap
spiu oaod un jauaj b souausniBpns soj b isb opuBijasus 'opnu
-aill B SBUI B3JBJ B)SO U3 BJE3|dlU3 SU| 3S 3llb [3 SOÍO SOU3nq UO3

�76
Cónsul británico en Uruguay, en ausencia del Embajador, había pe
dido explicaciones al Gobierno uruguayo con respecto a algunos
detalles relativos a la compañía inglesa que suministraba agua
corriente a Montevideo; y agregó:
"¿Debemos esperar que por una empresa inglesa sean soltados
los galgos de la guerra? El "Sirius", el "Barracuta" y los res
tantes buques de guerra abrirán fuego sobre esta desgraciada
ciudad. ¿Y entonces? ¿qué pasará? Si las empresas y los especu
ladores ingleses no pueden cuidarse por sí solos es mejor que
no salgan de su país. Todo inglés que vino a este país o invir
tió aquí su dinero, lo hizo con el total conocimiento -o con
la posibilidad de obtener total conocimiento - de las costum
bres del país; y, si no les gustan, tienen la opción de irse /.../80
b) si no pueden participar de la vida política de estas tierras, los
subditos extranjeros tienen derecho a la protección del gobierno
de su país de origen.
El "Montevideo Times" hizo hincapié en la importancia del elemento
extranjero en los países de América del Sur, concretamente en Uru
guay y en la Argentina: una alta proporción de su población activa
era extanjera; la mayor parte de la industria y del comercio estaban
en manos de extranjeros. Si estos residentes extranjeros pudiesen par
ticipar en el gobierno, su defensa quedaría en sus propias manos,
pero, como esto no sucedía era muy razonable que solicitasen a sus
respectivos países la protección de sus vidas e intereses cuando los
veían amenazados. A juicio del diario inglés los abusos de diverso
orden cometidos en perjuicio de los residentes extranjeros en Améri
ca del Sur, planteaban la siguiente alternativa:
"Esta situación no puede continuar eternamente y hay dos ma
neras de acabar con ella: haciendo extensivas las facultades
administrativas a los residentes extranjeros o mediante la in
tervención de alguna potencia mayor, ya sea de Europa o los
Estados Unidos. Como parecen existir muy pocas probabili
dades de lograr lo primero, abogamos enérgicamente la defensa
de la última, porque la consideramos justificada desde todo

�^gBpUB;i3lA e;
ap opituixa jeisa jejadsa apand sojjo e oiuei eqap anb sied un^uiu,,
anbjod 'apans ns e sope;nauiA uei u^isa sa|euopeuuoa sns ap sasajajuí
so; opueno aiuauqeiaadsa 'oiauaps ua uasaiaaueuuad soadojna sasied
so; anb japuapjd uBjpod ou 'saiuaipuadapui sopezqiAia sas^d soj ap
so[ ap osiuio osea opuapeq ueqenu^uoo sasied so^sa (8 '

-edsa o8nX pp uojejaqq as opuena anb sauoiaipuoa semsiui sej
ua une ueuuiA soadojna eu^snpui e¡ ^ [e^dea (a uis anb eX
^seaiuoja jas uaaajed anb seaijijod seqaní saiuaueiujad se| ap
uopdaaxa uoa- uos anb o\ ua soijeuuojsuej^ X aueqjeq e¡
ap sasied so^sa e jeauejje jod opefeqej^ eq anb jope; oaiun
;a uaXn;;;suoa 'sojafuejjxa ueiue|j soueauamepns sasied so;
sauainb esopanbe anb,,-oaipo!jad ;a eqepyas- ,,sa oqaaq ;g,,
•sasn^l so;sa
ejed sesopyauaq a;uauieuins opeqnsaj ueiqeq anb sa|eu;snpui ses
-ajdiua ua sepi^aAUi opis ueiqeq sejjp sesoiiuena 'ejja;e[8u| ap sajop
-nap a;uauiepajip ueja soueauawepns sasied so; sa^na se; jod seuins
sauuoua se; ap seuiapy ezanbu ns X ajues ns sopa ua opemejjap
opuaiqeq 'sasied sojsa uoa esojauaS a;uauieuins opis eiqeq (a;uaiu;ep
-adsa 'ejja;e;3ui edojng uoa opepnapua ajuauíauuoua e jai Anisa ou
anb oueauauíepns sied eiisixa ou anb jejeyas jod opuezuaiuoa 'o(n)
-;iqns ;a ua ejsandxa euoai e; eqeqojjesap ouapqa oaippuad [j
ítuopeqojde ;eioi,, ns uoa ueqeiuoa sepiuaiuoa i;;e sau
-otsajdxa se; anb opueisajiueui 'os^ejedje^ ap &lt;tjauno^ ujajsa^,,
;ap o;naipe un 9ai;qnd saunj, oappaiuo^,, ;a $6^; ap ;;jqe ug
*(tejafuejixa epuep^iA e; ap
opiunxa jeisa jejadsa apand sojio e oiuei eqap anb sjed u^^uní,, (a
j -usauope8qqo sns opuepdsaj
X sepezqiAp sapepqepoiu opueidope e|jeiua aiuauqpej uap
-and e;;a e ueSuodo as anb seoqqndaj seqanby 'aiuauíjuoa ;a
ejed oqaaAOJd osuauíui ap jeqnsaj ejed ejde X eisp ap ojund

U

�78
d)fracaso del experimento republicano.
Este argumento -uno de los más utilizados por el "Montevideo Times"
para defender la intervención extranjera- puede exponerse así: los
países sudamericanos, una vez liberados del dominio de España,
gozaron de absoluta libertad para organizar su sistema político y su
actividad económica. Allí estuvieron los Estados Unidos, vigilantes,
para impedir que nadie fuera a interrumpir el experimento republica
no que iniciaban las jóvenes naciones. No obstante, transcurridos casi
tres cuartos de siglo, ¿qué es lo que se podía apreciar? Que estas re
públicas estaban sumidas en el caos: continuas luchas internas, crisis
económicas, imposibilidad de cumplir con las obligaciones externas,
etc. La vida e intereses de los subditos extranjeros se encontraban
perpetuamente amenazados. En vez de gobiernos republicanos demo
cráticos, existían en la mayor parte de ellos dictaduras militares o
pequeñas minorías no representativas, entronizadas en el poder al que
utilizan en su propio provecho. Ya era hora de convencerse de que el
experimento no había llegado a feliz término. "América del Sur es
reconocida e indiscutiblemente el fracaso del siglo diecinueve", llega
a decir el diario 83. Ya tuvieron su oportunidad y no supieron utili
zarla. Ahora, se hacía perentoria la intervención de un país extranje
ro que pudiese imponer el orden y garantizar el cumplimiento de las
obligaciones externas.
e)se trata de países sin nacionalidad ni tradiciones arraigadas, enor
memente atrasados con respecto al resto de la civilización.
En agosto de 1892 el "Montevideo Times" daba cuenta a sus lectores

de que el gobierno alemán había enviado una nota al gobierno portu
gués protestando por el trato dado a sus subditos acreedores de ese
país, y de que el diario alemán "Vossiche Zeitung" sugería que las
naciones europeas pusieran a Portugal bajo una comisión como ha
bía sucedido con Egipto, Turquía, etc. El "Montevideo Times" se
preguntaba entonces:
"Si la intervención extranjera es sugerida con tanta presteza

�X sopiuf) sopejsg uojBziuoSBjojd anb opqjuoa [B asopu^uya&gt;| sal
-BAps-iuias so^qand oiuoa sopEjBjj jas b asjeuSisaj ou is X uoidbzi|iaid
ap opBjg ns b asiBASja u^iqap 'Bdojng uoa sauopBpj jauaj uBuanb
sasisd sojsa is :wa &lt;4Aijoiu-;p|,, ns saauojua asa ap ejjajB|ui B|
ua eSoq ua Xniu sbjsidbj sBuupop sbj b 'ajuauíBjn^as 'sBuafe ou 'opaad
-souaui ap sBpsgjBa sauoisajdxa uoa^ 'souBauauíBpns sasjBd so[ ap os
-bj^b [a B[Byas ouBip [a anb soj ua saÍBSBd soj uos unB sajaju^ joXbui 3q
S8omaiu
•oui ¡a ua BpiA ns EjBd X opBSBd ja ua onojJBsap p BjBd ojaf
-UBj^xa |BjidBa p uoo sopBpnapua ajuauiBjajua ísbd uB^a anb X
U9|0B|qod bj ap aiJBd joXbui bj aXnjusuoa ojofuEjjxa ouiauíap
p sapna so| ua 'saaqiun^oa SBtiáuuB o sopniuasB a^uauíauuij
soujaiqo^ uis 'spiuijap jbui X a|qBjsaui uub pEpipuoiaBu ap
'sauaAof sopB^a ap bjbj^ as BiauBjjodiui ap aaajBa sojafuBjjxa
ap uopjodojd bj sapna so[ ua X odiuaij oqanuí aa^q sBpiaa[qB)
-sa sajquinjsoa X sa^qBjsa soiuaiqoS uoa 'Bpiuijap uaiq X Bps3
•jbjjb pBpipuopBu Bun uauaii anb sasiBd ap inbs bjbjj as ojq,,
¡Buiaj a^sa ajqos upiuido ns jBsajdxa b b^ajoa ajuainSis oyB [y
• usasajajui sns jBAiasajd b a;uaipua^ oiquisa jamb
•pna b BpiuaAuaiq Bsojnpa opsisBuiap Bun ubijbp anb X u^iaBjj
•siuiuipB bj ua zoa BunSuiu uauai^ ou anb sojafuBjjxa sa;uapis
-aj jod BuoXeui ns ua Bpmyjsuoa B^sa u9pBiqod B^sa X uapjo
opunSas ap sadojna pspnia Bun ap B^ anb jouaui sa p^oj upp
-8{qod ns sauopBjauaS sajj ap souaui a^Bjnp ajuaipuadapui
opis Bq XBn8njfi 'sajuByqBq ap sauoipui 6 o 8 soun ap uppBjq
-od Bun uoa X Bdojng ap bj^o jainbpna ouioa Bn^i^B ub^ uop
-bu Bun jEuiiuip ajuaujBoipBjd Búas soadojna sops^sa soi\o
oÍBq U9isiuioa ua ojjauo^ 'Badojna Bujapoui Bijojsiq bj ua
ajuBoyiuSisuf pdBd un opBSnf Bq ou X s^idojd sajquin^soa X
Bjn^jaqj 'a^^nSuai 'pa^ bijiujbj ns auai) tBUBi^sua Bja B| ap
sozuaiuioa apsap a^uaipuadapu; U9p^u Bun opis Bq ^
:sasiBd sop so^ ap u9pBnqs bj jEJBdiuoa ap BiSjns anb Bjun^ajd

B opadsaj uoa opas aqap ou anb jod? |B^n)Jo(| n opadsaj uoa

6¿

�80
Chile en 1892, al que ya Memos aludido, señalaba que la insatisfacción
de los norteamericanos con los procedimientos judiciales chilenos (los
Estados Unidos solicitaron que los agresores de los marinos norteame
ricanos fueran juzgados por tribunales norteamericanos) era muy jus
tificada y podía hacerse extensiva a todo europeo que hubiera tenido
contacto con la justicia sudamericana, agregando:
"Este método español de realizar el proceso en forma secreta
es completamente anticuado y las repúblicas sudamericanas de
berían cambiarlo si desean elevarse a) nivel de las costumbres
europeas" 88
En setiembre de 1893, ante la información de que los buques de la
marina brasileña sublevados contra el gobierno bombardearían la ciu
dad de Río de Janeiro, el "Montevideo Times" expresó:
"Que los brasileños luchen y se bombardeen entre ellos no nos
despierta grandes objeciones, no más que las que tendríamos
frente a las luchas entre las semicivilizadas tribus de África y
Asia, a las cuales apenas se han mostrado superiores en su
conducta política durante su existencia republicana" 8?
Para mayor abundamiento citemos otros ejemplos de similares mani
festaciones despectivas: en enero de 1896, durante el conflicto fronte
rizo entre Venezuela y Gran Bretaña, el "Montevideo Times" daba
cuenta a sus lectores de una manifestación antibritánica que había
tenido lugar en Caracas y en la cual un retrato de Lord Salisbury ha
bía sido condenado a muerte y colgado en la plaza pública. El dia
rio señalaba que
"esto es simplemente una ridicula chiquillada, pero es sufi
ciente para mostrar el pernicioso efecto de la doctrina Monroe en estos malcriados y semi-civilizados países menores de
hispanoamérica". 88
En octubre de 1893, señalaba la necesidad de que las potencias ex
tranjeras iniciaran "un nuevo camino" en lo que tenía que ver con su
intervención en América del Sur, señalando:

�-aureapou soj anb epouooaj uaiq is :9flq3 B opBiuiB oioiyuoo un uod
9ZBUduiB siBd 9^S9 opireno 'ojdiuaía jod ísoprufj sopBjsg soi B opireX
-odB ao^q oí Biu^j [3 bjbíj anb sapBpiun^odo sBJdiuud sb] ug bijoj
-OIpBJJUOO 'OpOUl 0W9ID U9 '9O| UOI^ISOd nS ¿SOUB3U9UlBpnS SOJUnSB
SOI U9 SOpiUfJ SOpBJSg S0| 9p —JB^ 9p BZBU9UJB BJ 9p O- UOpU9AJ9)UI
e\ gp opiouoo oqoaq [9 9jub ,ts9unx o9piA9juoj^,, ¡9 puido ^n^)?
*oqo9J9p joábui ^ uBiu^j sguginb soodojn^ sgsi^d so| ubj9
9p soj U09 '9ju9iujBju9iuBpunj 'X) Bdojng 9p soj uoo
U9 SOpIUQ SOpBJSg S0\ 9p S9S9J9}UI SOI UBqBJBdlUO^
as is 'gjUBjsqo ou ísopiuQ sopBjsg soj UBjgpiq oí 3nb sg 0D1891 sbiu
o| 'pBpiiuixojd ns BpBQ ¿jiu3aj3JU{ ^q^p u^mb? 'oj9^ ^ns pp bou
U9 BJ3ÍUBJJX3 BI0U9^od BUn 9p U9f3U3AJ3^Ul B| 9p -uS9Uí|X O9p
OlOinf B- pBpiS909U BJ 'S90UOJU9 'OJB|0 OpBp9nb ^||
pp eoi^uiy U9 sopiUQ sopc^sg so| ap U9pu9AJ9}ui eg (z
*OpB^d33B Ol|09J9p Un S9 SOpBA9|9 SBU1 S9S9J9)U] SO|
BJBd UOI0U9AJ3JUI B[ S9pnO SOJ UOO 'S0pBZI|tAp-IUI9S
S9sifid :uos 9nb Bj^s^nuí ojugiuiBuodiuoo ns 9nb o| uoo op
•jgnoB 9p b^bj) S3| 9S is gsjsfanb ugqgp ou 'soiqiu^o so^ss
uajginb ou ougpond ou so^o is ojsj /•••/ S9ibi ouioo
-UJOO U^qgp 'SBpBZCJUp 3JU9U1JB}OJ S3UO10BU SB| B Bpiqgp EI3U3J
-9J3p BJ UOO SOpBJBJ} J9S UB9S9p SOUB0U9UlBpnS S9SJBd SO| JS
'BJBJO S9 U9J0njOS BJ 'S90UOJU9 '9ÍU31UBU9J3 /'"/ '9^U9J9Jip S9 0}
-UnSB J9 'JBI0U9S9 OJ JBZIJBUB B SOIUBA OpUBnO 0J9d 'JOU9JX9 Bd
-BO BUIJ BUn 'U9PBZIJIAJ0 BJ 9p S9JOIJ9^X9 SOU9lS SOUnSjB U99SO^
•BAIJB93U B^S9ndS9J BUn JBp 9nb J9U9J SOUI9UI9X ¿S9UOISU9J
-gjd sBidojd sns opBoyysnf X oju^iuibjbj; 9js9 b opipuodsgjj
-oo UBq sosiBd so^sa? :S9 saouojua 'asjBjnuuoj b B^unSgjd Eg
•sopiUfj sopB^sg soj X jBjuappoo Bdoing 9p sosiBd soj uoo SBp
-BZIJIAIO 3JU3UI|BJOJ SOUOpBU 9nb J9AJU OUISIIU J9 U9 SOpBOOJOO
OpB)S9 UBq 'S3UOISU3J3jd SEldOJd SnS B BJS3IldS3J U9 3JJBd U3 X
BI0U9pU90S9pUO0 jod 9JJBd U9 '30JU0^ BUUpop BJ B Opiqdp 9}
-JBd U9 'BJOqB BJSB^ U9I0BZIJIAI0 B| 9p SBIJOSgjBO SBJ U3 JIUinSB
uaqsp ^nb U9pisod bj 9p U9ioo9j3 bj ^sobij ja souE0jJ3iuBpns
soidojd soj 9p soubiu sbj ua Bp^nb ^juaureoyoBJd anb U9jodo
Biin b 'ajdiuis Xniu BAijBiuaqB Bun b aonpaj as ajsg JBuopnjos
ap jp.yip ubj jas Buaqap ou Biuajqojd ja 'opoj ap sad

18

�82
ricanos quizás se habían extralimitado en sus exigencias, de todos mo
dos encontraba justificada la intervención y saludable la lección que
Chile estaba recibiendo.
Al final del período estudiado, al informar a sus lectores del esta
llido de la guerra hispano-norteamericana de 189889 b&lt;8 que conmovió
hondamente a América Latina, el "Montevideo Times" mantuvo
una actitud equidistante, sin inclinarse hacia ningún bando 92. Algu
nos días después apareció un extenso editorial sobre el conflicto -el
único artículo de fondo que publicara a propósito del mismo donde,
después de afirmar que comprendía la simpatía hacia España expre
sada por la prensa local, pasaba a rebatir los argumentos por ella
expuestos: los países, como los individuos, -decía- no gozan de
independencia absoluta; si una de las repúblicas sudamericanas es
tuviera por caer en desorden crónico, poniendo en peligro las vidas
y los intereses de los extranjeros, no hay ninguna duda de que habría
una intervención por parte de un país europeo o de los Estados Uni
dos y esta intervención sería muy justificada. El "Montevideo Times"
terminaba señalando que
"... aunque pueda cuestionarse la prudencia y corrección de la
forma en que los Estados Unidos han intervenido, su interven
ción no es el ultraje y el insulto que se ha pretendido señalar,
ni es injustificable desde el punto de vista del derecho interna
cional tal como es aceptado actualmente /.../"93.
Esto era lo que opinaba el diario inglés sobre el episodio que mostró
al mundo en forma inequívoca la voluntad claramente expansionista de los Estados Unidos y su transformación en arbitro de la vida po
lítica de los países del Caribe. No deja de sorprendernos, entonces, su
ataque a la política de los Estados Unidos a propósito de la revolución
brasileña de 1893 contra Peixoto, un episodio decididamente menor
dentro del acontecer político latinoamericano. Quizás la proximidad
de los sucesos brasileños fue lo que determinó esta toma de posición.
El "Montevideo Times" había tomado partido por los revoluciona
rios y demostró su profundo malestar a medida que llegaban los tele
gramas -no muy dignos de crédito, reconocía- afumando que los
Estados Unidos apoyaban a Peixoto. Para el diario, los Estados Uni-

�Kntu jRsaxdxa B)SRq 'B9i)U9 sbui zba BpR9 pnqpR Run 8 9%
Bd l8OpiUf) S0pR)Sg p U9pU9AJd^U| B| B oXodB |9(J
9ft -By9(ISBjq UOI9n(OA9J B| U9 Upi9U9AJ91Ut
^8 OtUi^n JOd X PUR^^BJ SRJSI SB( 9p BUIJU9ÜJB BIUOJOO B| B 9nbRJB
|9 ''0)9 'O9IX?^^ OA9n|^ &lt;RTUJOJt]R3 9p 09lX?^ B 01(991) ofodsap (9
'09TX^^ BJ)UO0 RiJ9n8 BJ 'SRX9X 9p U9^X9UR RJ I(|B JB|By9S 9p BqBpiA(O
OU 9SU9J9RUOq OlJRip (9p J0P9f (3 'RUl^T] BOU^Uiy U9 SOpiUf^ SOpBJ
-Sg 9P B(S(U0I$URdX9 R9I)^(0d B( BqB|9infU9 98 9pU0p |tpjRpUB(^ 89Jiy
souan^,, |9 Jod RpRoqqnd rvib^ Run ofnpojd^j s^nds^p seip soooj
\¿ I'" I '
•n|0A9i B| 9^uRjnp pn^pR ns U9 9Sjbzuo1U9ab 9nb op oqonui
^8 X 9SJB|n)Bj8uo9 ^nb 9p BpRU 9U9() ou sopiupi
OP|(JUOD (9 9(UBJnp BUR9U91UR9(JOU
R| 9jqos opinf 9(U9inSis |9 91)11x19 'jou9)sod ojn^UJB un ug

^^6OUIS!)OdS9p |9p BSU9J9p U9 'S9 0JS9 '(ISBj^ U9
-U9l9Rq O|JR)S9 URU999JBd 9nb OpOUl (9p OU O)J919 JOd
*Ol(99J9p 9)S9 UBJ919J9Í9 SOpiUf) SOpR)Sg SO| 9nb 9p BJR|U9UIB(
98 9ipeu 'uapxos^p pp 9)U9iu[e)U9uiRpun| u9aia ^nb sourdij
-9iuRpns so9^)i[od 9p o|noxj9 opejitufi un 9p 'sBzinb (u9pd99X9
y oqo9J9p joXbui ub3u9) sopiun sope)sg so( sBzmb 'or&gt;j)i|od
R)sia 9p o)und (9 apsap 'ox^j *SB)unf S9UOI9RU sr| sRpo) 9p so|
b U9(RAtnb9 9)U9ui9(qBqoxd s9S9J9)u; soXn^ keyR)9xg ubjq anb
souB^uauíBpns so)unsB soj ua jiu9aj9)ui b oqnaxap joXbui 9U9i)
SIBd Un^^llIU 'OJ919UBUIJ X JB19J9U1O9 BJSIA 9p O)Und |9 9psí&gt;((,,
:uoi9Rnui)uo9 e BqBfeuas uBXRasap anb ouxaiqo^ ap
uaunSax (9 asxep r sasied soisa ap oqoajap pp sopiun sopEjs^ so| ap
9)jRd xod O)uaiuji9ouo9sap p eqBoyiuSis sand 9abj3 a)uaiuRtuns oip
-aq un ap -tlsauni oapiAa)uo^,, pp oua)U9 b- eqB)Bj) as 4o)oxiaj
b sopiun sopBjsg so[ ap oXods (a Bqeiuxijuo9 as X ojjaia exa ojsa ¡
•soprun sopejsg so| ap oXode p opoiu a)sa ap jbubS X oiusiuBaqqndaj
ppsaxosuajap soj ouiod jaoajedB exed psBjg ua RjnbjRuotu B| jB)UB(d
-un UBqR^snq soijBuoi^njOAax so| anb ap xoiunx p opipunjip URjqeq
o)oxiaj ap souBpijjBd sog 'ouR3ua un ap sbuiipia opuais uRqejsa sop

�84
te los temores que la política exterior de los Estados Unidos le ins
piraba. En febrero de 1895 dedicó un editorial a analizar dos grandes
peligros que amenazaban a la civilización, ambos igualmente enemi
gos de la libertad individual y del progreso colectivo: uno de ellos
lo constituía la monarquía alemana, que quería restringir la libertad
de opinión, etc., y el otro peligro provenía de los Estados Unidos:
"... a cierto sector de norteamericanos parece habérseles pues
to en la cabeza, y no por razones totalmente desinteresadas,
que tienen la misión de republicanizar el mundo o, por lo me
nos, aquellas partes a las que puedan tener acceso y por consi
guiente asumen la tarea de intervenir directa o indirectamente
en las luchas políticas de otros pueblos y tratar como crimina
les /.../ a aquellos que puedan tener opiniones monárquicas"9?
Cuestionan luego el derecho de los Estados Unidos de intervenir en
esta parte de América: en enero de 1896 reprodujo un artículo dedica*
do a la Doctrina Monroe y que había sido publicado por el "Buenos
Aires Herald", donde se señalaba que era fácil comprender el interés
material y directo que tenía Estados Unidos en las Indias Occidenta
les, en México y en los países centroamericanos y nadie podía espe
rar que Estados Unidos permitiera intervención europea en estas re

giones; pero ¿qué tenían que ver los Estados Unidos con América del
Sur? Norteamérica tenía un interés solamente sentimental en esta par

te del continente. En América del Sur no existía un solo país cuya
moda, comercio, vida social^ religión, leyes, idioma o costumbres es
tuvieran inspiradas en los Estados Unidos. En todos estos aspectos,
el modelo había sido Europa y, fundamentalmente, Francia:

"Hispanoamérica no asimila lo sajón; en efecto, no gusta de los
Estados Unidos más que de Inglaterra. El estado de la opinión
pública en América del Sur hacia los Estados Unidos es de sos
pecha, desconfianza, celos y antipatía, a pesar de todas las efu
siones y tornerías oe los discursos diplomáticos y de clausura
de los banquetes. El Congreso Panamericano debía haber ense
ñado esta lección a los Estados Unidos".

�roitís3|Bpipnfj3d ubi
sopBjjnssj opiusj Bq snb BDijqod 'sssiBd S3[B) Bioeq bpubjsioj
BAISSSXS 3p BSljqod BUR 3p OJUSlUIBJJBdB 3|qBpn[BS Uli OUIO3
UdiqillB) OUIS 'JOSUSJO SIBd SSS BJBd UOpSSJ BppSJSUl lldiq BUn
Ouioo o^os ou 'BnSBjssijq sp Bsgqnds^ bj uos opusiuinsB bjss
BJJ3JB|8uj 3nb plUjpB SlUJIJ B| JBJSpiSUOS 113 SOUJB||3BA O|q,,
UO3
BJid)B(3u} jod BpB^dopB pnqpB B| 3juB BqBjSd|B 3s s^ndssp soyfi
\kS3iB8nj sojjo us X BM^ud^^iy BDqqnd^y b|
U3 soqpqns sns 3p s^s^j^juí so| J^S^jojd BJBd jspod ns J3DJ3Í3 b
opippsp UBq 3S soddoind sss^sd sojjo soun8|B X Byfij^jg ubjj
3nt&gt; 3p SOUIBJBJ3JU3 SOU IS OpBjgB OJ3pBpj3A SOIUBIJIJU3S —^
:SOUlJUd^jB SOpiJUBJBS S3J1JJB3OJJ3J
so( spsBjsiuopnB soj sp uopBnjis B| 3p ojisodojd b 'ossjdxs (,$\ 3p
ojdjqdj ug bub3U3uibouijb| pBpqBdj B| sp ojjiqjB oiuod jsnj3B BjBd
OpBfBydS SIBd (3 BJJ3JB|SU| BJ3 S333A SBj 3p dJJBd JOXBIU B| U3 'ooj JB|
•n^ijJBd ud siBd un3uiu sp bj BqBjpqos ou 'Bddojns uppudAJdjuí Bipsd
O^JBip J3 OpUBI^D 'SOSBD SOUílSjB U3 U3iq IS 3nb JBJBU3S 3nb XbJ-|
S3UUOU3 SBUlllS 3p Bpipjdd
B| OpOUl 3JS3 3p 3SOpUBJIA3 'pBpiUndlUI dp UBqBZoS OU 3nb JOqBS |B SB3
-qqndsj SBysnbsd sbjs^ dp pnjijos B| opis BJdiqnq bjjo tuspjo j^iuud
3p soddojns sssi^d so^ dp oun sp k(BiopBJ3poiu,, BpnXB B| uos op^i
-UODUBJ3iqnqS3SlBd SOJS3'3JU3ipU3d3pUI BpIA ns dp S3JOq[B SO| 3pS3p
(S Bjuijsip Xniu opis BJdiqnq bub3U3uibouijb¡ pspqBdj bj snb Bipusjus
((S3unx O3piA3juo{^,, (g 'OSB3BJJ opunjoj un opsj|ns3J B^qsq Bdojng
JOd BpBAJdSqO SOUB3U3UJBpnS SOJUnSB SO| U3 UOpUdAJSJUl OU 3p B3IJ
-iiod 2\ 'upiuido ns ug jns pp B3ü3uiv U3 jiusajsjui BJBd oysjjou
siBd p dnb soq33J3p sbui 'jsa sp opoui ns b 'ubiu^j anb soddojns
sssiBd so[ BidBq sofo soj 3A|3nA ouBip |3 jBinjBu S3 oiiios 'ojáipd un
Binjijsuos sopiuf) sopBjsg soj sp djjBd jod bsjbj bjss sp uppunsB
B| 3nb OpBp X 'BUBS333U BJ3 BJ3ÍUBJJX3 UOpU3AJ3JU{ B| 3|lb OJSSIlj
*jn^ pp B3U3U1V us sosdojn^ sssied so| sp uopusAjsjuí Bg (
5,8

�86
Pero el diario inglés llegaba más lejos aún, manifestando su deseo de
que estos países se convirtieran en colonias británicas. A fines de 1895,
a propósito del conflicto fronterizo entre Venezuela y Gran Bretaña,
expresó:
"Aún suponiendo que Inglaterra llegara al extremo enteramen
te improbable de conquistar Venezuela y convertirla en una
colonia británica; decididamente, ;no saldría ganando la civi
lización?". 103
No obstante, para que la intervención de los países europeos pudie
ra hacerse efectiva, debía removerse un obstáculo fundamental: la
Doctrina Monroe o, mejor dicho, lo que el "Montevideo Times" llama
"la interpretación 'jingoísta' de la Doctrina Monroe".
4) La Doctrina Monroe. Su papel en la historia de América del Sur.
En diversas oportunidades el "Montevideo Times" se ocupó de la
Doctrina Monroe 10,4 realizando en todas ellas un idéntico análisis:
la doctrina fue enunciada por el Presidente Monroe en 1823, en un
momento en el cual los países sudamericanos se encontraban luchando
por liberarse del yugo español. Es natural que esta lucha inspirara sim
patía a los Estados Unidos y que éstos quisieran proteger a los nacien
tes estados de cualquier intento por parte de los países europeos de
volverlos a una situación de sometimiento. Pero el panorama había
variado fundamentalmente desde ese entonces. Durante casi tres cuar
tos de siglo las repúblicas sudamericanas habían gozado de una absolu
ta independencia, como quizás no había disfrutado ningún país en el
mundo. Pero las esperanzas puestas en ellas se habían visto defrauda
das. Lejos de ser dignas representantes del republicanismo, había cam
peado en ellas el despotismo militar y la burla hacia las instituciones
democráticas. Invitaron a Europa a enviar subditos y capitales, ofre
ciéndoles garantías que luego habían burlado cínicamente. Era muy
poco probable que el Presidente Monroe estuviera de acuerdo con se
guir protegiendo semejantes desmanes. No obstante ello, en los últi
mos años la doctrina Monroe

�k,saunx
p 'Biuajqoíd (a ua JBJijqjB r oqaajap ns opRUJBjaojd BiqRq sopiufl
sopBirg soj ap oujaiqoS [9 anb ap B^uano icp p? 'opRuopuaui bX 'bjjbj
-ajfl UBJ9 X Bpnzau9A anua ozuaiuojj opjijuoa {p o^spdojd v
901 \tP*wnm aiuautjuoa,, un ap aqaojdaj p
ano souaiu b 'uaqap otuoa ua^oduioa as sou
snb jb(i8(a ap pRpijiqpsuodsaj /•••/1\
Jipnp ^pand ou (B9dojn9 U9pu9AJ9)u; B{ 9p jn pp e^ipuiv b
ja^vtojd ap b9íb; b\ aiunsB Bou^uiea^oiq ;s a^uasajd p ua ^ajis
ou X opesBd p ua \\}\) opis eq ou anb o;sond 'cpesuaj o eppuop
•ueqe Bas aojuo^ euupop b| anb /"'/ ap bíoij b[ opu^o^ b^m

:uBjap;q o¡ sojio anb jBfap o jjuaAjatui uajqap
iop|UQ sop^sg so^ 'a^duiais jRjnp Bjpod ou U9pBiu;s Bjsa oja^
&lt;4ouBpuoq pp
ojjad,,9p uyisajdxa bj 'a^uauíBDijpj^ Xntu 'Bzqijn ..sauiix oapiAoiuo^,,
p pn^ps ns iiuyap ej^^ uRjaioiq o( anb sojio e uoiaijuiuad iu uapjos
-ap [9 uoa JBqeae BjBd uojaiuiAja^ui iu :o^sa opo^ ua pd^d a|q^uauiB|
un opn8nf UB^q^q soptuf) sopBjs^ soj anb BqBsuad s^i^ui ounip ig
soiiuoua
sopinbad ope^ua Bjaiqnq anb o[ 'soadojna saspd so| ap uqiauaAjaiuj
b^ qipidun anbjod (3 ÍSBZjanj sBidojd sns b sBpBjqij opBpanb ui^atq
-nq is oqaaq usjaiqnq ou ajuauíBjnSas anb bsoo 'sopiBjjuoa sosiuiojd
-uioasoj jBipndaj b X sajopaajaB sns ap asjsjjnq b uoaaiAajjB as 'sopiufi
sopBjsg soj ap oXodB ja uoa JBjuoa uBipod anb opuaiqns 'sBUKauaui
-Bpns sBaijqndaj sbj anb bX 'uapjosap ja ^juajB anbjod (j .sauozBj sop
jod ajuauíjBjuauíBpunj 'jojj9 jbjb^ un '&lt;4saiuix oapuaiuo^,, ja Bjed
'opis Biq^q aojuoj^ Butjpop bj ap MB;sio8uif,, uopBpjdiajuj Bjsg
soi8ns aP sasa-19^! SOP
X sBpiA sbj ap u^iaaajojd bj BJBd unB 'jns jap Bauauíy
ap sasiBd soj ua buijoj jambpna ap jiuaAjajuí ap soadojna
sasiBd soj BJBd ojuauiípaduii ojapBpjdA un Jin^jsuoa b sauoi3aj
SBqanuí ua opue^ajj 'jojiib oidojd ns b BUBjquiosB ajuaiuajqnq
-ojd anb jbj buijoj Bun ua BpBijduiB X bpbuuojsubjj opis sq •••„

�88
^Dudamos de que ningún derecho semejante pueda er admiti
do, en todo caso hasta tanto los Estados Unidos hayan defini
do con mayor claridad su intenciones futuras. Donde existen
derechos, hay responsabilidades y hasta ahora, como hemos di
cho, los Estados Unidos no han aceptado responsabilidad algu
na con respecto a los países sudamericanos. Por cierto que no
pueden proclamar derechos basándose en intereses materiales
superiores. No obstante, si los Estados Unidos reclaman ahora
sus derechos con la intención de asumir al mismo tiempo las
correspondientes responsabilidades, no creemos que pueda ha
cerse ninguna objeción. /.../ Pero si los Estados Unidos persis
ten en la exageración de la "Doctrina Monroe", a la que ya nos
hemos referido, o sea, si los Estados Unidos se plantan entre
Europa y América del Sur, sin aceptar ninguna responsabilidad
por el buen comportamiento de la última, la situación será
mucho más grave y ellos (los Estados Unidos) tendrán que preEararse para luchar no solo contra Inglaterra, sino contra todos
&gt;s principales países europeos cuyo interés en el asunto es co. r,,. 10*7
mun
' '

�9^ ;::^^d B 'OAI^Bpj OUIOO [B9J JO(BA H8 Ud OJUBJ OpUUUlUSip UB(|
S8U^9U9U1B9VIOU S3UO!DBlJodX3 SB{ nb UBJJSanUI SBJJp BJ
:oump [B jpap Bpsq d| sourauBnft sojsa ap U9P
Bg 'BjJd)8i3ui ap se? ap ojxas un ajuauiBpBiuixojdB opuaX
•njijsuoo (Bi3UB)joduii U9 je3n[ oabpo un uBqsdn^o sopiuf) sopejsg
io( ^psap 8duopB)Joduii srj (o^uap jod g un b isbo
gggl ud oj^d 'o^uap jod (,z un X ojuap jod ^^ un 3J)ii9
BjqBq 98 89JO|J9)UB SOIJB OOUID SO( U9) OJU9UI9J0U| 9JUB^JOdlU} Un
oye 9^9 opBiisoiu opu9iqBi| 'ojsond j^mud {9 soyB souba BpBi| 9psap
BqBAJ^suoD bjj9)B(3ui 9nb BqBpy^s 'sauopBjjoduii sbj b op9ds9j uo^
'8JI9)B[^U] UOO X SOpiUfl SOpBJSg SOJ UOO OtqiUB0J9JUl p 9JU9J9J9J O|
U9 UBp9J9iu 9| SOUB^U9UJO0 ^nb souiB9y\ -oX8n2njn JotJ9^x9 opjatu
•09 pp SBJJP 8B| 9^U9UIB9ip9(J9d BqBZ|(BUB ((89UI)X O9p;A9)UO|^M |3
^opiuf) sope^g so[ 9p epu^pdiuoo
bi 9p J9ui9j anb oqonuí biu9) ou bjj9P{Su{ 'soui9A ouio3 '(¿881) 1
•U9p jod 60'^^ un B (¿681) o)U9i9 iod 66'S u^ ^J)U9 uojBp^sp exi9)
•B[8U1 BI9Bl| S9UO!9BJJ0dX9 SBg (t768l) 01U9W Jod 0¿' un ^ (¿68 0
0^U9I9 JOd 8't&gt;¿ Un 9J;U9 UOJBJPSO S^d 9}S9 9pS9p S9UOpB^.l0dlUI SB(
BJJ9)B[8U| B S9;U9IpUOdS9JiO9 SB| UOD SBJ^p SBJS9 SOlU9JBdlllO3

'(9881) ou'^ Jod zp* n un b (8681) oju^o jod ^
un 3íju9 uojB[pso sopiun sopBjsg so[ Bpeq s^uoioBjjodxa SBg '(688 0
o^uaiD jod 9^'6 un X (1681) &lt;nuap jod 68^ un 9jjua uojbipso sop
-lu^ sopBjsg 9psgp sauopBjJodun sb| '0061 B^SBM 9881 ^ps^p uajjoo
9nb st-uB $i sojsa ua anb isb soui9y^ XBnSnj^ pp jo;j9)X9 opjaiuoo
p uasopiuf) sopejsg ap uoioisod B| j^pajdB soiu^pod 'o^qBJj 9^sa 9p
33íClN3dV P ua ppinpui soiu^q 9nb so9psipB)S9 sojpBno so| 9p ejjns
-UO3 B| 9p s9abj^ y sasiBd soquie 9j}U9 oiquieojaiui pp u9iun|OA (b

Q pp jou9|X9 opjauio^ p ua sopiun sop^jsg ap uoiaiso^ (|
^01

0QV33W 13Q V1SIÍ1ÓNOD VI V SOdlNfl SOOV1S3 (AI

68

�90
todos los esfuerzos que se han realizado para fomentar el co
mercio, las comisiones que se han nombrado y la cantidad de
tinta y de palabras que se han gastado". '08
En el año 1889, sin embargo, se registró la cifra más alta de las impor
taciones desde los Estados Unidos durante el período estudiado. El
"Montevideo Times" comparó las cifras de 1889 con las de 1888 y se

ñaló:
"Con respecto a la importación, el único aumento notable ha
sido el de la importación de los Estados Unidos. Esta se elevó
de $1.584.908 en 1888 a $ 3.411.601 en 1889, o sea a una
suma considerablemente mayor al doble. En 1888 los Estados
Unidos ocupaban el octavo lugar en la lista de países de impor
tación, en 1889 ocupaban el cuarto lugar. /.../ Es verdad que a
esto debe contraponerse una disminución en la recepción de
importaciones, pero aún así hay amplio margen que prueba
que la determinación de los industriales norteamericanos de
abrir el mercado del Río de la Plata para sus productos no es
vano alarde, sino que ha sido llevado a la práctica en gran medida." 109
Pero este crecimiento del comercio de importación con los Estados

Unidos era pasajero. En 1893 el diario unali/uba las cifras correspon
dientes a los años 1890 y 1891, señalando que, proporcionalmente,

era Estados Unidos el que había perdido más terreno. En 1889 había
ocupado el cuarto lugar como país de importación, pero en 1891 ha
bía bajado al octavo. Agregaba:
"no estamos en condiciones de asignar ninguna razón para esta
disminución".110
Después de haber experimentado un repunte en el año 1892, al año
siguiente Estados Unidos había bajado a un séptimo lugar entre los
países de importación, señalando el "Montevideo Times" que le era
difícil decir en base a qué se había hablado tanto últimamente de
ampliar las relaciones comerciales con los Estados Unidos. En efecto,
hasta ese momento ni las importaciones desde los Estados Unidos ni

�t j j 'tiO\009d\l J9 9)U91UJB)O) JBUOpUBqB O SBJOp
•|)9dlUOD SBJ9fuBJ)X9 SB9UIJ SB[ 9p SBJ 9nb SB)JB SBU1 9)JOdsUBJ)
dp sbjub) JBÍy b sopRf|qo U9A 9S S9nbnq 9p souBpidojd soj)
^nu 9nb 9puBj3 ub) S9 sopmfi sopBjsg soj 9p Bjgpueq b| uod
SdJOdBA JBS9ABU A J9U9)UBUI BJBd O)SO3 [9 U9 BJDU9J9JJP r|,,
:BqBjBU9s sijin3 souj9iqoSsoa
-flD9ds9J sns jod sopBipisqns 9)u9Uibsoj9U93 sojj^ sopo^ 'Byedsg A Bp
-UB|0^^ 'BtJBJI 'BIUBLU9|V 'BIDUBiJ 'BJJ9)B[3lIJ 9p S9tlbnq SOJ 9p BI9U9)9d
-U1O9 B| B 9)U9JJ J99Bq UBJ9iq9p y^10\ BA9n{sJ UO9 SOUBDU9LUBOU;)B[ SO)
•Jdnd so| uBiun 9nb s9JodBA 9p sb9uj| sbsb9S9 sbj A S9jbaij sns jod sopsj
-OJ)UO3 UBJ9nj 9)JOdsUBJ) 9p SO|p9UI SOJ SBJ)U9JIU JBUO!pU9UI B9IJ9UIV
A JBJ)U93 B9IJ9U1Y UO9 OI3J9U1O3 nS iB||dLUE JB)U9)UT 9|qiSodlUl BqB)
-|ns9J 9| sopmfj sopB)sg b .S9JB|n39J A sopídsj uppBDiuruuoD A 9)jod
-SUBJ) 9p SOip9lU 9p B)JBj BJ BJ9 |B)U9lUBpunj OjnOB)SqO (9 'U9JSJIUO3
BJ 9p Opinf B 'OJ9^ 9)9 'SBpip9UI A SBS9d 9p UI11UO9 BIU9)SIS Un 9p
BI9U9SnB BJ JOd OpUBSBd 'OUBDUBq BIU9)SJS J9p S9pBpl[pBj 9p B)|Bj BJ 6
'OJ3J9UJO9 9)S9 9p S9pBpiJBljn99d SBJ J9pU9jduiO9 U9 SOUB9IJ9UIB9)JOU
S9)UBlDi9UJOD A S9JBIJ)SnpU! SOJ 9p OSB9BJJ |9 9f)S9p UBqt 9nt&gt; A 'UOlS9J
B)S9 UO9 SOpiUfJ SOpB)Sg 9p OI3J9UIO3 J9 JB)U9JJU9 Biq9p 9nb SOJ11DB)
-sqo S9jedpuud soj UBqBjBy9s 9S '^881 U9 Buyeg Bou^wy 9p S9sied
SOIJBA O)fSIA 9nb 9SU9piUnOpB)S9 (BPJ9U1O3 UOJSIJ^ B| JOd OpBJOqBJ9
dlUJOjUJ J9 U9 ^(i JBJ9UinU 'JJ dB^) OÍBqBJ) 9)S9 9p 9^6^ BJ9U1UJ
bj U9 J9A 9p pBpiun)Jodo souiiAtu ouio^ osbj)9j |9p sesns^ sb| (q
S9)UB9IJJUS|SU| 9)U9UIBAJ)BJBdlUO9 O)U9U1OUJ (9 B)
-SBIJ OpiS Ueq SIBd 9)S9 UOD SgUOIDDBSUBJ) SBAnD 9)U9I|D Un B S9J
-BIDU9J9j9Jd SOl39|IA!Jd 9JOpUBp 'SBIJ9PBDJ9U1 SBJ)S9nU B SOpBO
•J9ui sns opuBjjgD o opj9iuoo 9S9 opugAnuiiusjp sBzinb A 'op
-J9U1OD 9)UB)JOdU!l 9 Opi|OS Un 9)SIX9 S9U9inb UOD S9SlEd SOJ)O
B J9pU9jO B 9SJB3S9IJJB B)BSU9S BDI)l[Od BUn BIJ9S OU 9nb SOlll
-99JD odlU9l) OUISUU JB OJ9J SOpi)U9S SOquiB U9 OIDJ9U1OD J9p
uoisuedxg ubjS Bun opBjSe uod souibijda *oijbj)uod j^ iod,,
—BqBnuyuoD— Mu9p9Íqo Bun omoo o)S9 soiunjBygs ojq,,
opj9UiOD |9
U9 9)UBDJluSlSUI 9)U9UIBAI)B|DJ iB8ll| Ull Op^driDO OpU9!qBl| 4JB)O) |9p
o)U9p Jod 6 I3 opBSBdajqos uB^qiu| sind aso bidcii S9uopB)jodxo sb|

16

�92
La conclusión a la que habi'a llegado la Comisión fue compartida^ en
general, por todos los que se ocuparon del tema. Curtís recoge las
opiniones del Sr. William H.T. Hughes, "uno de los hombres más in
formados y emprendedores entre quienes se ocupan del comercio con
Hispanoamérica", quien afirmó que las medidas más indicadas para lo
grar una apertura de los mercados latinoamericanos eran las siguientes:
"Prim^o: Admitir libres de todo derecho las materias primas
que necesiten nuestros industriales, producidas en los países
al Sur nuestro que estén dispuestos a admitir en iguales condi
ciones a nuestros productos y manufacturas a cambio de
ello; o sea, en otras palabras, realizar un comercio recíproco
con cualquier país que esté dispuesto a otorgarnos iguales ven
tajas.
Segundo: Establecer líneas de vapores que aseguren una comu
nicación frecuente, regular y barata.
Tercero: Establecer facilidades bancarias."
Con resrecto a las líneas de vapores, Hughes agregaba:
"...existe un dicho tan trillado como verdadero y es el de que
el comercio sigue siempre a la bandera. Entonces, si nosotros
queremos comercio exterior debemos tener vapores que lleven
los colores de nuestra bandera y deben ser tan buenos como
los de nuestros competidores europeos".113
La dificultad fundamental para navegar vapores de construcción nor
teamericana no era que su costo de construcción fuera mayor que el
,^le los europeos, sino que las líneas europeas estaban fuertemente sub
^idiadas. Hughes creía que las líneas norteamericanas no estarían en
condiciones de competir con las europeas hasta tanto no gozaran de
iguales beneficios.
Cuando Curtís se ocupa del comercio de Estados Unidos con Ar
gentina en particular, surge también la evidencia del mismo obstácu
lo: al analizar los cuadros estadísticos que mostraban la nacionalidad
de los vapores que habían arribado o partido desde los puertos argen
tinos en el año 1887, la columna correspondiente a los Estados Uní-

�s^iu*1; asatu soood loun 'Byidsg X 8}imuo|V 'Bjjap|8u| aiuaui
•pdpuud 'ua8uo 9p saspd ins ap usdjwz sojan8aeo soisg
•OUlUI^rt (3p BJ9A B| B O|^OJJB
8R| as anb Bjfld pnjiqBq ^unisBd R{ 9p bobs ds uainb b jojba uts X
ofafA oipqao un oiuoo 'UBpand anb sb8jbo sbj jb^uba9( b o)J9nd
U9 o^j^nd ap sopB^AU9 X uanau^^ad anb sbj b B^yBduio^ sb^
JOd OP1AJ9S 9p ÍOpH]inb S9J6O)BUiJB SOSOUJtU a^U9Ul(BJ9U98 UOI
tojs^ -jBiu (op ioj9[|pj9nft sol- &gt;oi9n8jB0 saubnq sopBwen
io| ap au9|AOJd BtiBouoiuBa^ou BjapuBq B[ offtq ubSsabu 9nb
S9joc(i?a sol ^^^udjjua uoqap anb Bpua^duioo Bjjas i^iu e^,,
souiaqonos^ ¿sojanSjBa sanbnq so[ u^ja

p
BJBd fOUB3|jatUB9MOU SOpBJnpBjtlUBlU 80|nD^UB 9p Bpajtp U9PBJ
•jodxa bi BpiqBD B;uai ou oqnojp ajsa ap oj^uaQ 'oubduoiub aiuau
•|juoo pp jns p ouijsap uo^ sopBjnpBjnuBm sopnpojd uoo jrSjbo b
ub^a|oa X ucqB^jBosap apuop 'Bdoang BJBd sauoisiAOjd o soubjí? uBq^^
•jbd jf[Y sopfup) sopB^sg b ouusap uoo o^a 'sojano '9jbd UBq^8jBo X
sopnpcid so^a uBqs^jBOsap apuop 'bjbu bj ap oi^ p X [isBj^ p ouij
•sap uoo soadojna sopBjnpBjnuBui sopnpojd uoo sope^o sv^jaquiy
o [oodiaAn apsap uBj^^d soojnq soipi^ 'sauBiuap X sasapui soojsq
ioi iod op^oipBjd sajBinSuBuj sapiA ap Buia;sis p Bja oiojaiuoo pp
U9tOB||dui bj sqBjuajjua anb sotnoejsqo saaoXBui soj ap oun 'jopB
ajsa ap opmf y g{qsusojan^jB0 sanbnq so( X saje{n3ueui safeu soj
:puo;puaiu Bou^uiy X sopiuf^ sopB^sg so^ ajpa sBun^uBui sauopeoiu
-nuioo sbj jezipuB p Bqejapisuoo spjn3 anb sopadsn sop sojp XBj^
S|l SBUBOUBq
sauoion^^sui ap eiouasns B^ ap X JodBA iod sauoioBoiunuioo ap Bjpj
B[ ap U9pdooxa b 'opjauioo a;sa ap oijoüBsap p BJBd sopoejsqo
-sixa ou anb eqepuas sijjn^ XBn8njQ p ^puajajaj jaoBq p
p 11 *4se9uH sajqju?3A ubioj^uoo anb sapaj
sajodBA ap sb^ubouioo apjsiaaip jod edojng b ^piun v^
pg
-sa sajiy souang [:anb sBj^aij^ •••] opBSBd oyB [ap
euijua^jv Boqqnda^ bj ap so^and soj ap cx^JEd o ^^aq sopiuQ
sopejsg so[ 3P ^japueq v\ BJBAaq anb jodeA un Bjambis |¡q,,

[b]

oouB[q ua Bqnisa sop

6

�94
de que expiren sus certificados de inspección anual. Pueden
permanecer durante años navegando sin volver al país, y mien
tras lo hagan no hay cómo obligarlos a ser inspeccionados.
Algunos de estos cargueros visitan los puertos coloniales del
país bajo cuya bandera navegan, pero esta es una porción muy
pequeña de su tráfico. Su actividad principal se realiza entre
los puertos de los Estados Unidos y los del extranjero, y como
su costo de mantenimiento es meramente nominal, están en
condiciones de fijar tarifas más bajas que las de las líneas re
gulares de vapores en cualquier grado que sea necesario para
apoderarse del tráfico. Muchos de ellos unen las actividades
comerciales a las de transporte, y cuando no pueden obtener
cargas por los métodos habituales, compran productos o los
toman bajo consignación, para venderlos en los puertos que
visitan. Las líneas de vapores norteamericanas con las cuales
compiten, limitan sus actividades al transporte y la ley no les
permite realizar discriminaciones en las tarifas de los fletes".1 *6
El "Montevideo Times" procuró determinar las razones que explica
ban el retraso del comercio norteamericano. A mediados de 1889, al
referirse al insignificante volumen de las exportaciones desde Estados
Unidos hacia Uruguay durante 1888, señalaba que la única razón de
este hecho era la inexistencia de líneas de vapores regulares y direc
tas, circunstancia sobre la que era innecesario insistir por ser sufi
cientemente conocida. 117
Analizando las cifras del comercio exterior uruguayo correspon
dientes a 189. el "Montevideo Times" constataba que la posición de
los Estados Unidos en dicho comercio continuaba siendo de muy es
casa importancia. Las razones de este estancamiento debían hallarse
en los obstáculos tarifarios y la necesidad de establecer una línea re
gular de comu^icación por vapor. *18
No obstante, a mediados de 1896, el mismo "Montevideo Times"
realizó una puntualización importante:
"Uno de los principales clamores que se oyen *ada vez que se
ha sugerido la ampliación del comercio con los Estados Unidos
ha sido siempre la necesidad de una línea regular de vapores.
Pero cuando miramos las estadísticas que hemos transcripto,

�-sd dp BjambjBno b j9DU3auod 'oipjp souidq bX oiuod '(pijip bj
•9S 'BJdpD^d 'SBUBUldJE SBJSB^UBJ Á S93|tlp 9pií9A lBUEUI3|B BSBd
BUn 'SBSdDUBJJ SBpdS O SOUjA 9pU3A 'BSddUBJJ BSBD BUtl 'Sd|Oy
-BdS9 S9JI33B X SOUIA 9pU3A BJOyBdSd OpJdlUOD dp BSBD BUn ISE
:pBpI|BUOI3BU BIUSIIU nS 9p SBJJdpBDJdUl SB| B BpUDJdJdjd Bp d)
-U31U|EJ9U3 BSB9 BpUD 'o^S3 dp BJdnj ÍUOIDBJJOdlUI dp OI3JdlUOd
(dp (Bjoj [dp opj3^ un isBd dqjosqs bjj9)B|^uj dnb bX sdpsp
-([BUOIdBU SB| SBpO^ dp SBIUJIJ SB[|9 UOd OpUBIdJdUIOd 'OpBdJdlU
[d ud UBuiiuopdid SBS9[^u¡ sBiJdpBdJdiu SB| 'sojqnj soqdnm ug
'OJBd SBIU [d Ud JdpUdA X O^BJBq SBU1 OpBOJdUI [d Ud JBjduiOd
b (BJdUd^ |Bpjduioo Bi9U3pu3j B[ dpjB)sqo ou 'oduidij oqdnui
SduoidB[dJ sb^s9 JBoyipoui |P,'J!P
SBddOJ
9^U3UJ|BJU3UJBpunj UBJd SBSBD SB^S9 dp S9|Bl9JdlUOD SdUOpB|dJ SB| X
pp uoidB|qod bj dp u^idBj^djui B[ uod BipuodsdiJOd ds [Bnd o[SBAjJEU X SB[OyBdSd 'SBUBl[B;i 'SBSddUBJj 'SBUBUIdJB 'SBS9|8ui UBJd S3|Bp
•JdlUOd SBSB3 SB[ dp 9^iBd JoXBUl B| ^SIBd [d Ud S9^U3^SJX9 SBUBdUdUIBdJ
•JOU OldJdUlOd dp SBSBD dp OJdUinU OSBdSd [d :BpUB^Jodui{ JOXBIU dp
dnb BpuB^sunojp bjjo BqB|Byds ouBip |d 0|ndi)jB oujsiui jd ug
6Mttopjdiuod[d
Ud^UdiunB so[os is jod ^^odsuBJj dp soipdui soAdnu dnb s^jub
'd^iodsuBj^ dp soipdiu soidoad sns Bd2npojd opjdiuoo dp udui
-njoA joXbui un dnb djqBqojd sbuj sg 'uopB2ojd bj dnbyysnf
opB^nsdj [d dnb dp souiBpnp P^JBd BJ^sdnu Jod 'oidd 'sdJodBA
dp Bdui[ Bun jEuopudAqns dp opE[qBi| bij ds pBpiunjJodo Bun
dp SBUJ Ug BpUBUIdp B[ B 3JU9UIBJn9S BJjn3dS BJJ9JO B| [Bnd [d
Ud osbd un dp bjbjj ds dnb ojsdnd [Bpjduioo OjqiuBdjdjuí [BnpB
[dp sdpBpisdddu sbj d^udui[Bjoj ddBjsyBs 'souiddJd 'o^sg SB3ui|
SBSJdAip dp sojdnSjBd sd|BuoisBdo soj b jBUopudui uis 'pBpu
*B|n2dJ 3^uEjsBq uod bSjbd dp X sojdÍBSBd dp djJodsuBJj [d BJBd
SdJodBA UBiAUd 'BDiuBjuq BJdpuBq oÍBq \}\o\\ puB ^ioduiBg,
BJ X .dUig ^^UU^, B[ X 'BUBDIJdlUBdJJOU BJdpUBq OÍBq \'OJ pUB
UO^JOfq, B[ '[BnpB OJU3UJOUI [d Ug d^UdJdjIp BlidS OSBD |d BUIJ
-Ud2jV B[ BJB9dJE 9S |S XBnSnjfJ U3 d^U3UJB|OS BSUdld 3S IS 'jp
-dp sd :s9JodBA dp [BiDddsd Bdui| buii J9U9JUBUI bjbcÍ djudpijns
Sd OU SdJB|Op dp S9UO[[HU OJJBI1D dp OipdlUOjd Ufl B 3)UdlU|Bnue
dpudíDSB dnb oiDJdiuoD un dnb djiídpiAd BjpisdJ Bp;n2dsud

�96
tas casas ya establecidas a romper las relaciones que mantienen
actualmente, en favor de las mercaderías norteamericanas^,1
Por último, no podemos dejar de señalar el problema planteado a la
ampliación del comercio norteamericano con América del Sur por la
política tarifaria marcadamente proteccionista adoptada por los Es
tados Unidos después de la Guerra de Secesión l21. Su puntal fue la
Ley de Lanas y Manufacturas de Lana aprobada por Estados Uni
dos en 1867, por la que se aumentaban los derechos aduaneros sobre
la lana sucia, circunstancia ésta que afectó en gran forma las expor
taciones de lana rioplatense hacia los Estados Unidos 122. Este tema
había sido planteado vivamente por los delegados hispanoamericanos
-fundamentalmente los argentinos- durante la Primera Conferencia
Panamericana.
Durante todo el período estudiado son constantes las quejas de los
sudamericanos y frecuentes, también, las gestiones de los diplomáti
cos estadounidenses por llegar a establecer acuerdos de reciprocidad
con estos países. No obstante, parecería que todos los esfuerzos se
rían en vano mientras subsistieran aquellas barreras aduaneras. El
"South American Journal" (19 de junio de 1897) informaba sobre
un grupo de acaudalados comerciantes provenientes de América del
Sur, América Central y México, que se encontraban recorriendo los
Estados Unidos con vistas a ampliar el comercio con ese país, señalan
do que, no obstante la cordial bienvenida que habían recibido por
parte de la prensa y de los principales hombres de negocios, los visi
tantes denunciaban vigorosamente la tarifa proteccionista estadouni
dense, que fijaba fuertes derechos aduaneros sobre las importaciones
sudamericanas, mientras que las mercaderías provenientes de los
Estados Unidos eran admitidas casi libres de derechos en la mayoría
de los países de América del Sur. Los comerciantes sudamericanos ha
bían declarado que:
"... hasta tanto los Estados Unidos hicieran gala de un mayor
espíritu de reciprocidad, preferirían comprar artículos manu
facturados ingleses, puesto que el sistema de libre comercio
inglés proporcionaba mayores estímulos para el comercio que
los que podía ofrecer Estados Unidos" l •

�a ¿^Sjaua ajqBiuopui ns X jns jap Bou^uiy ap opjauíoo ja
bo ap sinbu^X soj ap upioBuiuua^p bj opuaioouoo
Bjoajipui a b8jbj
Bun jod ajqísaooB auiauqBnjoB 'sajB^uappoo seipuj sbj
ap sajBdpinjd sojjand soj ap oun ua bjboso Bun bjbij as odiuai)
oqonuí ap sa^iB X sBuBiuas spBo JodBA un adiBz anb Bjuajuí
as c^uaiuoui ja jod anb soiuaaj3 safBtA sns jbjjoob Bjed epip
-aiu BunSjB uaiuoj 'Biauajaduioo e^sa jod sepeinuií^sa 'sbs3|8ui
saJodBA ap sciyBdiuoa sb( anb souaui b 'sajpu&lt;r| o joodjaAn
uoa soiuauajuBiu anb bj ap y\so\ BAanf^ uoa Bqoajisa sbui uoia
^Boiuniuoa ua auod sou a^auíBaipBjd ojsg 'ojiauBj ap oi^ ua
ap sBip sop opuaXnpur 'sBip n ap afBu un ozijBaj •••„
:oqaaq jap BpuBjJodun bj ^qBOB^sap ouBip jg ^
!B^ R7Bja PUB 'SQ Bl J0(i ^ppajqB^a y[io\ BAan^^ X bjbij bj
^H I3 ^J^3 sajodBA ap Bpajip Bauq bj ap ojauiud ja 'ao
ja '^jjo^ BAdnt^ ap apaiuaAOJd 'oapiAajuoj^ b opBqujB
Bip asg "c68l 3P 3-^qnpo ap 9^ ja ousip ouisiiu ja sajopaj sns b Bq
•Bp anb Bjsa sBiai^ou s^^sa anb BAipaijiu^is sbiu oqanuí 'oiag
*oa
jap souBDuauíBpns sasiBd soj sopoi ua BjjBjjauad anb a Bua8
-BJJB^ aj)sap jns jb Buajjoa anb sajujBaojjaj ap Buiajsis un b opBiaauoa
'Bauaiu^pn^ ap jBuouuiajdas Bjsoa bj ap sojjand soj X uo^saAp^
anua sajodBA ap Bau_ij Bun jaaajqBjsa BJBd uojsaAjB^ X oSBDiqj ap
snjsqBjidBO jod opBziuB8jo oiuauiHAOuj un ap uoio^aja B| ap Bjuana Bq
-pp ,,saimi oapiAajuoj^,, ja 'oub oursiiu jap ajqiuaiaip ug ' buij
-ua8jy Boijqnda^ bj X XBnSnjfj 'jisbí^ ap sojjand soj Bjssq sopjupj
sop^is.j soj ap soauiiB|]i: souand soj aj^ap sBdujj sop X osiBJBdjBy\ b
ub&lt;; aj&gt;sap nuajioa ^auq supj souBaijauíBpns soj X sounau
sojjand soj anua sspBipisqns sajodBA ap sBauq san ap u^ia
-Bajo ej opua^ns B^q^q sopiufj sopBjsg soj ap ajuapisojj ja anb sajoj
-oaj sns b BqBuuojuj ..sauqi ajBjg joai^,, ja 0681 3P ajqiuaijas ua 'sbui
-iiueiu cauoioBoiuniuoo sbj ap Bma^ jB^uaiuBpun^ jb opadsaj U03
¿jns jap Boijaiuy uoo sajBjojauioo sauoioBjaj sns ap upioBnqs bj
jBJofam jod opouad a^sa ajuBjnp sopiupj sopBjsg soj uojaioiq an()?
•oiojauíoo
ns JBjuaiuaJoui luud sopiuji sopBjsg jod sopezi|Baj sozjanjsg (z

Lb

�98
puje es imposible decir a qué desarrollos y cambios puede con
ducir ésto finalmente y creemos que tenemos razón en llamar
la atención sobre este arribo como un suceso de la mayor im
portancia".126
Otro de los obstáculos para la ampliación del comercio, según había
mos visto, era la ausencia de instituciones bancarias norteamerica
nas, para facilitar las transacciones entre los hombres de negocios del
Norte y del Sur del continente. En enero de 1891 el "Montevideo Ti
mes" informaba que corrían rumores en Montevideo de que habían
sido presentados para su aprobación los Estatutos del "Banco Ameri
cano del Uruguay" a establecerse en Montevideo, con capital nortea
mericano. Sin embargo, el diario estimaba que todo este asunto tenía
por objeto influenciar el mercado con fines especulativos.127 En
marzo de 1895 informaba que en la Cámara de Representantes de los
Estados Unidos se estudiaba un proyecto para establecer un Banco
Internacional Norteamericano (una de las recomendaciones de la
Primera Conferencia Panamericana), que habilitaría a los empresa
rios de los Estados Unidos a competir exitosamente con los europeos
en América Latina y, fundamentalmente, en la Argentina.128 Como
vemos poco es lo que podemos informar sobre este punto, y prácti
camente nada sobre sus resultados,
Otro aspecto señalado como importante era la necesidad de que
los hombres de negocios norteamericanos conocieran realmente lo
que los países sudamericanos podían ofrecer y, viceversa, que los
comerciantes sudamericanos conocieran los artículos y materias pri
mas que los Estados Unidos estaban en condiciones de exportar. A
este fin respondieron las numerosas ferias internacionales organizadas
en este período y que a continuación reseñamos: en marzo de 1891
el embajador de Estados Unidos en el Uruguay, General Maney, en
tregó ai Presidente de la República la invitación formal para que
el Uruguay participara en la Feria Mundial de Chicago.129 Un mes
más tarde el "Buenos Aires Standard" informaba que el secretario de
la Legación de Estados Unidos en la Argentina había presentado for
malmente al Presidente Pellegrini, al enviado especial de los Estados
Unidos para las Repúblicas de Argentina, Uruguay y Paraguay, Dr. N.

�X IBJUI33 BOIJOUiy 'O0!Xa|A| ap saiURUOdtUt S3J
•Bpjauíoo scujuao soj sopoj ua sajRSjnons uBuaoajqBisa as ajuauuou
-ajsoj •SEUBouaiueouBdsiq sauopRjqod sbj ap SBoysuapBJBo sbj ap X
opjauioo {ap sapepisaaau sbj ap sopEzpoijajui auiauiBijduiR sajqiuoq
ap o&amp;ibo b uBjjB^sa sBpuaSB SBg SB-usaniu b as^q ua asjapudA UBtjp
•od ouBDuauíBajiou sopnpojd so{ apuop sojis^dap soqdiuB uoo 'sai
•IV souang X ooixa^ ^p sapBpnp sb{ ua sajBSjnons jaaa^qBisa opippap
'pBpnp Bsa ap ,,^uBduiof&gt; ^utpBJj pue ^jodx^ uRauamv., ^{ nb
puR ^odxq,, ouinbjo^oau ODipouad (a 0681
ap oiunf ua :sopnpojd sns jaaouoa jaasq ap sbuuoj srj;o uojBapi
souBauauiBa)Jou sopo8au ap sajqmoq so| 'cusa uoa saLUio^u).^ o^
, &lt;tSBuiJV ap bzbjj,, B{ ua '{BuoiaBjq jBjn^ upiaisodx^ bj BqBnj
oaja as apuop [bdoj {a ua souRnuaiuBa^ou sopnpojd ap uoioisodxg
Bun ap u9iDBzi{Raj bj BjBd opjanoR un uojRuijy 'uiuiRJips
cXBn8njQ {a ua sopium sopBjsg so{ ap {nsuo^ ja X XRnSnjpi pp
U9pBposy B{ '9681 dP o^so^b ua :siRd oidoid ns ud sauopisodxa
ap uopBzcpaj B{ uojaiAouiojd ojos ou soireayauíBaiJou soj
j sopiufi sopBjsg X Jn jap Boipui
sauopBjaj sbj jBijdure opfqo jod Biua^ anb U9jaisodxg BpBuopuaui
bj ua apBd jbuioj BJBd sajBjnaipRd soj b X oujaiqo^ jb jRsajajui RjRd
sauo^sa8 SBSJdAip opBzijBaj R^qRq apuop ^68l dP dJquiapip ua bui)
-uaSiv ^j b opBSajj B/qBq XjaAy j^jauaQ jg oyB ouisjiu jap ajqiuayas
ap saui ja ua Bi^joaQ ua asjBjn^nBu; b (iuoi;;qiqxg [Rpjauíuio^ puR
uo^o^ b^ubjjv,, bj ap jBioyo opB^ajap ap j3pbjrd ua 'sopjufj sopüjsg
soj ap 4Xj3av yvif lBJ3uaQ ja 'ajiq^ ap a^uajuaAOjd 'oapiAajuo^v b 98
-ajj 968^ ^P ojajqaj ua 'U9ioisodxa BAanu Bun ap u^poiuojd ug
•BuyuaSjB Bi^saniu bj ap uoiasjBdajd bj ua
sopesaja^n soj sopoj b X souyuaSJB sopsuoisiuioa soj b ajqísod RpnXB
bj Bpo^ jBpuijq ap ojafqo ja uoo 'sasauj aojó^o b aoop ap opo^ad
un iod sopiUQ sopBjsg soj ap u9joB8ag bj ap opBSajSB ouioo sajiy
souang ua BuaoauBiiijad a^ajo^ag iq jg *oyB asa ap ajqnpo ap oc
ja X 681 3P oXbui ap oj ja aj^ua o^Boiq^ ua asiBzijBaj b SBujsnpui a
SB^uRsa^e ap U9pisodxg Rsuauíui sun ua buijsisuoo u^ioBjqajao Bg
•U9JO^ jod RDüaujy ap o^uaiuqjqnosap jap ouBuaiua^ o^Bn^ jap U910
-Biqajao bj ua aired jbuioj b souiaiqo^ sopa b jb^iaui RjRd ^^uoissiuio^
UBiquinjo^ S^PjJO/y^,, bj jod opRuojsiuioo opis RjqRq uainb

66

�100
iniciativa se vería complementada con el envío de una cantidad de in
teligentes y emprendedores agentes comerciales, ampliamente inte
riorizados de las necesidades de estas naciones y familiarizados con el
idioma y las costumbres de la población.133
No estamos en condiciones de estimar cuál fue el resultado de to
das estas iniciativas, si es que llegaron a llevarse a la práctica. No obs
tante, veamos qué opinaba el "Montevideo Times" sobre estos esfuer
zos por entrar a competir con Gran Bretaña en el mercado sudameri
cano:
"Si el comercio entre los Estados Unidos y esta República no
aumenta no es ciertamente por falta de empuje de los yanquis.
Y por otro lado podemos agregar que si el comercio británi
co está perdiendo terreno (como está sucediendo) se debe en
parte a falta de empuje o de espíritu de empresa por parte de
los comerciantes".
Los norteamericanos venían corriendo muy de cerca a los británicos
en el comercio de artículos de algodón con América del Sur. Tal lo
que afirmaba un artículo del "European Mail" y que reproducía el
diario montevideano.135 El "South American Journal" también
llamaba la atención a los comerciantes ingleses sobre esta competen
cia, haciendo hincapié en el trabajo que estaba realizando la Oficina
de las Repúblicas Americanas en Washington para promover el comer
cio norteamericano con América del Sur. El prestigioso periódico lon
dinense recordaba que los comerciantes ingleses nunca habían visto
con agrado el patrocinio oficial, pero si no comenzaban a actuar or
ganizadamente, lo lamentarían.1 ®
La publicación de estos artículos -y de algunos otros que no in
cluimos por no ser excesivamente reiterativos- por la prensa inglesa
de Montevideo, denotan una cierta inquietud por la pujanza de los
nuevos competidores. Sin embargo, no hemos analizado todavía
uno de los pasos dados por los norteamericanos y que creemos es el
más importante desde el punto de vista de nuestro trabajo, por la
repercusión que tuvo en el Río de la Plata. Nos referimos a la Misión
comercial norteamericana que visitó nuestro país en 1896.
Al parecer, la idea de invitar un grupo de capitalistas norteameri-

�-8ISUI 0JU3UI|B3J BJO U0lUn|OA nS X -S0|B0O[ SBSnBO JOd SOSBO SO| SOpOJ
ISBO UO SBpB3J[dX3 JOS UBJpod SBpBJJSl33J SOJUBIJBA SB[- OIJBUOJDBJS3 Op
-pouBuuod BjqBq opjouioo oipip 3nb opuB|Euos '68I"^88l opouod
|3 U3 SBUBDfJ3UIB3^0U-0XBnSnjn SOppjOlUOO S3UOpB|3J SB| 3p SISI|BUB
OAOjq Un 'BJISIA BJS3 3p OJ^dOid B lOZl|B3J 4lS3lUIJ^ O3pjA3^UO|\,, |g
'Olí \9p SB||ÍJO SÉqUlB 3p BSU3jd B| JOd opipunjjp OJUOUIBI|duiE 3nj
BUBOM3UIB3)JOU (BI3J31UOD U9PB89|3p B| 3p BJjSIA B| 3
6€]
nS U3 BpBZfi^n J3S Blpod SB||3 3p BU!l8jB IS JBn8|J3AB BJBd OOBqj |3p S3^
-U3jU3AOJd SBJ3pBlU SBJ JBipnjSS 3p S3UüpU3^UI BIU3} J35jBq3pn^ J [g
S3SBp SEpOJ 3p SO|113jq3A 0000S ^ 000'Ot7 3JJU3 3^U3UI|BnUB UBl|BS
S3J3[jB} soXn^ sp ',^oj 8uunpBjnuB^ sj3qjojg j3^|Bq3pnjs,, B| op 9j
-U3plS3jd3DIy\ li3&gt;|Bq3pnJ5 J^f SOJJ3 3JJU3 X BUB3U3UIB3JJOU
Bl 3P BIU ^^lUUd 3p S3JUB|U3S3jd3J SOllll8|B UOI3E80[3p B[
opB||diun j^s Epsnd sauopBu sbjso o.uus
OJDJ3UIO3 |3 3nb BiBd JBjdopB B SBpip3lU SB| JB3ipil| 3 'SüpBJISlA
S3S;Bd SO| 9p SOSJI103J SO| 3p ODIJOBjd X OpUnjOJd SBU1 OJU3UU
-idouod un 'uppEitapp B| op sojquisiui so| op soabjj b 'sopiuf^
sopBjsg so[ op o|qond [B jí^uusbjj so oíbia pp OAipfqo p • "„
:onb
BqBpyos soiBijjsnpuj op (buc^oen uopBposy B| op o^uopisojg jg '
Op Oi^ BIOBl| BUjllSoS OÍUOllIJOlJOÍSOd X OOp!AOÍUO^\ EpBlj
UOpB^opp B| 'SBpiljAOJd SOjEdpiIUd SB| JOd BJ|3 BUn UBJiBllJOOJO X SO|
-BUjsnpui soíuoiuiioo[qBjso somBjJodim ubijej}S|a opuop 'buhuo3.iv b|
uosBip zoip iooouBuuod op sondsoQ jns pp Bou^iuy bidbi| uEUBdjBz
'sojpuog uo B^pEjso op SBip sop op spndsop 'opuop 'uo}duiBi[jnos b
ouiisop uoo oijnf op oí p y\io^ BAon¡^ op Bui^^d uopBopp Bg 9681
op ojqiuoips X ojso3e 'o¡|nf op sosoui so| ojuEjnp 'psEjg X XBn3njf)
'BUHU39jy BUEJIS1A BAIJ11UO0 B| 'SOSjEd SOAjPodsOJ SO| Op SOUJ0|qo8
so| Jod SEipoq souoiobjiauí b E)sondsoj uo :ej;3 EpcjooXojd B| ojqos
U9PBUU0JUI Bpidiuoo Xniu Bun opuBpuijq '(sopiufj sopB;sg) soi
-Bijjsnpui op [BuopB|s¡ u^pBioosy B| op ojuopisoj^ pp u^pEoiuniu
-oo bsuojxo Bun BqBoqqnd ^souiij^ oopiAOjuoj^,, p soiu oiusuu oso ug
•BAHJUIOO B| Op OÍBJA |0 BJBd SOAfiEJEdO-ld S0| Bl|OJBUI UO UEqBJSO
EX968I opoiunf ug uBUBqong j |op o3.ibo b soaiy souong op bubo
-uoiUEOjJou uopB3og B| uo 9U¡3ijo os juv; pp Boupiuy jb^sia e soubo

101

�102
nificante.
Opinaba que no llegarían a obtenerse resultados siguí
ficativos de esta Misión comercial por tratarse de una visita mu\ lúea/
que no permitiría a los visitantes conocer adecuadamente los recursos
y posibilidades de estos países.141
La misión comercial norteamericana arribó a Montevideo, prove
niente de Buenos Aires, el día 18 de agosto de 1896. Traía como guía
al Sr. Fishback, cx-secretario de la Legación de Estados Unidos en
Buenos Aires. El gobierno uruguayo había solicitado a la Asociación
Rural del Uruguay que formara una Comisión para recibirla, que esta
ba integrada por representantes de la Asociación Rural, Cámara de
Comercio. Centro de Comercio e Industria y otras instituciones simila
res, contándose entre sus miembros A. Seré, Carlos María de Pena.
M. Rodríguez Diez y el Sr. Honoré Roustan, Director General de Es
tadísticas. Durante su corta estadía en Uruguay, la delegación cumplió
un programa bastante intenso: visita a la Cabana Reyles en Villa Co
lón, viaje a la ciudad de Minas en un tren especial; en la ciudad de
Montevideo: visita a la fábrica de muebles (íiorello Hermanos, donde
recogieron muestras de maderas nativas, a la fábrica de fideos de Cas
tellanos y Mané, etcétera.142
El "Montevideo Times" no creía en la utilidad de una visita seme
jante. Expresó que hubiera tenido más confianza en los resultados de
esta gira si los delegados hubieran llegado en silencio y realizado to
dos sus contactos sin tanto aspaviento, conociendo al país y a su gente
en la vida diaria. Creía que una estadía de tres meses de un inteligente
viajero comercial, realizando los contactos necesarios, hubiera resul
tado de mucho más provecho que lo realizado por "todos estos mag
nates en su pomposo viaje oficial".143 Para reforzar su punto de vista,
el diario publicó artículos aparecidos en la prensa inglesa de Buenos
Aires con posiciones similares. En uno de ellos se comparaba todo el
alboroto hecho en torno a esta visita, con el silencioso arribo y parti
da de represe^tantes de industrias inglesas, alemanas, belgas, france
sas, italianas y de otros países: llegaban y se iban sin ruido, pero se las
ingeniaban para hacer grandes negocios.144
Por otra parte, para el "Montevideo Times" había sido mal elegida
la época del año para realizar la visita. Las principales actividades del
país eran la ganadería y la agricultura, pero en invierno la comisión

�•opjauíoa asa
ejed U9isuedxd ap oduiBa ubj3 un e^qeq ou anb rsaauo^ua anb niusiiu
o| opuEsuad Bm$as anb EqBjsajiuEiu X bjisja B|pnbE ap pEpiunjiodo
ua sappjauioa sauop^pi sEipip ajqos BJBzipaj anb sisqBUB ja Bqspjoa
-91 oijbjp jg oun3|B opeqnsaj asJiqpjad ejaipnd anb nis \ins |ap b^u
-^ujv uoa ouBouaiuBauou oiajauíoa ja jB)uaiuaj^ui jod sozjanjsa saui
-joua opuapeq openui^uoa ueiqsq as 'Bipaj B| b uoisüuo^ bj ap b^is
-ia B| apsap anb Bqnpyas ítsaui!x oapiAaiuo^-,, ja ^^pinj sbui soijb sajj

9
sauopBAOiim sa|B^ iB7i|na.i ap
srÍBjuaASB| udjjsaniiíap sa| X 'sspuaSB 'saiioiaiqiqxa ap oipaui
jod sofo sns ajuB sBuapBDjaiu SBipip uanbo|oa 'sa^apiíaA unas
-ap anb sauícpjaiuoa sojjsanu anb souaiu b lsop|upj sopE^s^
ap sa^uaiuaAOjd sBuapBajaiu uoa jBpiauíudxa ap ojsb3 p X bu
-sa(oiu B[ jbuio) b uba as ou ojjap jod X Bdojng uoa sajBiajauíoa
sauoiaBpj sns uoa EipajsijBs ajuauíBjaajjad B)sa aju^S bj inby
•o3[B aj8o| anb pa^jip Xnm sa '|Bao| opsajaui |a juqB ap jb^bji
BJBd ojaiiip jbjsbS b B^andsip aisa auia3 BJisanu anb
:jb|huis aiujojuí un ou.iaiqo3 ns
b CMAua oapiAd^uo^ ua ouBauauíBajJou |nsuoj p 'a^JEd ns joj jns pp
Baijaiuy ^p -iB8n| oj^o unSuiu ua 'pBpijBaj ua 'iu XBii8njf| p ua soauíBj
-uqso| uoa ojuaiuoui p jod jipdtuoa iisipod ou souBauauíBajiou sa|
-BiJisnpui soj anb Biaap ^aBqqsij p ug sopuipj sopBjsg b osajSaj ns b
U01SI11103 B| jod opBjuasajd auuojin p jod apjB^ sbui BpBuijijuoa anj
sujBai j p jod BpBjuBppB upiuido sg soadojna sopiaijiB sajoíaiu
soj ap ajJBd jod Bpuapduioa apanj Bun JB)uaj|iia unuaqap sBUBauaiu
-Bajjou sBuapBajaiu sb| anb X BpiaaíSBqB uaiq Eqs^sa EXBn8njn BzBjd B|
anb oppouoaaj B^qBq aiuBipu |g t&lt;sauij^ oapuajuoj&gt;i,, |B uopapjsijBs
ap opBUd|| jaqrij ap uaqap auiaiunjnSas sair^anjBpap sbXio ^sojqmauu
sa|Bdiaui.id sns ap oun 'siufiai^ j |B oisiAajjua sa|3iu oijiiip p 'oap
-iAajiioi\ RiBuopunqB BUBaijauíBajJou uoiaR3a|ap R| anb ap saniy
sosoiao sojapi^BS X sopBpd soduma BUB.i|iii&gt;&gt;ua o|os

tro 1

�104

3) Los verdaderos competidores del comercio inglés.
a) ¿retroceso del comercio británico en América del Sur?
La escasa importancia del comercio norteamericano con el Río de
la Plata no debe hacernos pensar que el predominio británico sobre
este comercio estaba libre de toda amenaza. Por el contrario, en la úl
tima década del siglo XIX, Inglaterra debió enfrentar una aguda com
petencia por parte de otros países europeos, fundamentalmente Ale
mania.
Uno de los fenómenos que prueba lo afirmado anteriormente y que
fue reiteradamente señalado en ese entonces, es el retroceso de las ca
sas importadoras inglesas establecidas en estas regiones.
El ^Montevideo Times", basándose fundamentalmente en la infor
mación aportada por los jefes de las principales casas importadoras in
glesas de Montevideo y Buenos Aires, afirmaba en 1889:
"En ambas ciudades, las casas importadoras inglesas -especial
mente las casas importadoras de géneros —. que habían ocupa
do el primer puesto en el mercado hace diez o quince años,
han descendido ahora a un segundo o tercer puesto y, aunque
cierto número de nuevos establecimientos han surgido natural
mente y se han hecho de clientela, esto no ha estado de acuer
do con el desarrollo del comercio y, hablando en términos ge
nerales, no puede decirse que las casas importadoras inglesas
hayan mantenido sus posiciones"'48
Los responsables de este retroceso eran las casas importadoras alema
nas e italianas que habían desplazado a Inglaterra a un tercer puesto.
Estos establecimientos ofrecían artículos de una clase similar a los
ofrecidos por ¡as casas inglesas, pero de inferior calidad y a un precio
menor. Vistosamente presentados - a menudo imitando los produc
tos ingleses- estos artículos, dado su menor costo, goza^an de ven
tajas frente a consumidores no muy exigentes y que no deseaban reali
zar grandes gastos. Pero, a juicio del "Montevideo Times", un factor
más importante aún para explicar este poderoso avance de los compe
tidores de Inglaterra era su mayor flexibilidad para atender los requerí-

�:Bjaap [nsu^^ un 'psBjg \v asopuaiJija^^ sopiun sope^
-s^ soj ap sajnsu^o soun^p 3p sauuojuí so[ ap safessd BqBjp "BUBaiaie
Biouapduioo bj ap Biuaj ja ajqos &lt;tajuaipuadapui,, oiuounjsaj un m
-jodB opuBasap'u^iaBaqqnd buisuu qts[ BaiuBjuq ssajduia bj -ajq
-isod Eia opuBno— opuBJofatu X opuBjtun 'sopijxnbpB so^uaiiupouoa
o{ jBoqdB BjBd 'Bu^d ns b ubiajoa soga ap soqonuí 'ajuauqBn^uaAa
X ofBqBj; ap SBiua^sts 'sBUBuinbBui sbj uoa uBqBzuBfiuuBj as 'Bn8ua| B[
UBipuajdB 'jifB uBqBÍBqBJ^ 'Bjja^BjSuj b uBqi sauBuiajB soq BiuBiuaiv
biobij oiajauíoa ja jsiAsap b oduiaij ¡a uoa Bijinqij^uoa ou sa^Bij^snput
soj^uaa sapuBjS soj^o ap JBjqsq ou jod- ja^saqauB^ X sajpuoq 'jood
-jaAiq ^p SBuptjo sbj ua sauBiuajB souBuopunj so^ubj ap oajduia (a
is asjBjun^aid e 98a¡¡ 'Buiaj ¡a jod opBdnooajd ajuauíBA^ '4jRujnof
UBDuauíy M^nos. 13 bubuí3[B Bpuapdoioo ap jBjqBq bio as sop^i
sopo^ ug ouBouauíBpns opjauíoa ia ua Bua^jSui ap jbau [Bdiauud
|a anj BiuBuiajy opouad a^sa a^uBjnp 'souibjbjub[3pb bX ouio^
mwm.ijT) m.JiMjDdwoo v\ (q
ISIÍi sauop
-isod opipjad jaqsq piqap ou 'pBpi[Baj ua 'ouiu|n a^sa apuop
sopBOjatu ua oaiuB^uq oiojauioo [ap U9fsnpxa uoo ojafuBj^xa
oniauíoo [ap aouBAB pp u^zsj B[ X anbjod pp sop[da.i UBjsa
sappjauioa sauuojuí sojjo X sajB[nsuo^ sauijojuí
rsajBjriuis sa^odaj uBqn3aj|
jns pp Bauauíy ap sauoauu so[ sopo^ isb^ apsa^ souaurpuaj so^sa
asjBjsjsuoo uBjpod apuop jB3n| oofun [a Bja ou bjbj^ b[ ap oi&gt;{ [j
os -ojuap jod OS un isbo ua '¿881 B opadsaj uoa 'opinu
•lureip Biq^q ja^saqauB^ ^p sajuaiuaAojd u9poS|B ap sojiio^je ap ugio
•Bjjodun B| anb uBqBaipui 6881 B saíuaipuodsajjoa sbjjp sbj 'XBn3nj^
ap ossa p ug #ajuapiAa anb sbiu Bia osaaojpj [g sbpjbX OOZ'ISVSÍ
'688 í yB 'sbpjbX 00L'S9VSZ '8881 oye ísbpjbX 00¿'I66'8t' '¿881
oyB :jaqBS b '688t'¿88í süB sol ^P (pjqB-ojaua) sasaui soaanrud
a^uBjnp b^b^j p.\ ap oi^ |B ja^saqauB^ ap sopifaj ap sauop
sb[ ap sbjjp BiquasuBJj sauopBuuijB snjsa opuBJoqojJo^
UBqB8jo^o sbsbd sB^sa anb sBpijipaja sapBpqpBj sb[
uoa J8A anb eiuaj anb o[ ua aiuaiu|BjuauiBpunj 'op^ajaiu pp sojuauu

SOI

�106
^Alemania informa sobre éxitos en Brasil. Hasta el momento
ha estado enviando toda clase de artículos manufacturados,
tales como calcetería, géneros de punto, vestidos y telas. Se
han enviado enormes cantidades de artículos de ferretería. Re
cientemente se ha exportado maquinaria y el comercio aumen
ta constantemente. Además de lo señalado más arriba, Alema
nia envía miles de dólares de porcelana, objetos de barro, cris
talería, papel, artículos de fantasía, juguetes, instrumentos mu
sicales, cerveza, productos químicos, tinturas, algunos artícu
los de goma y los tipos más baratos de perfumes, jabones y
artículos de tocador. La única manera que utiliza Alemania
para abrirse camino: el continuo interés alimentado en la patria
por los hombres y mujeres que van al extranjero. De esta ma
nera, son estimulados por sus cónsules, comerciantes, indus
triales alemanes que allí residen, y por la gente de su patria.
Ninguno de los artículos exportados desde ese país hacia Amé
rica del Sur puede compararse en calidad o en terminación
con la misma clase de artículos fabricada en los Estados Uni
dos, pero han sido promovidos por agentes alemanes que ha
blan portugués en Brasil y español en todos los otros países
sudamericanos".153
En 1899, analizando las cifras del comercio exterior uruguayo, el
"Montevideo Times" señaló que Alemania ocupaba el 4o. lugar y que
de acuerdo con los datos estadísticos, no podía decirse que el comer
cio con este país hubiera experimentado un aumento importante. No
obstante, era un hecho innegable -decía el diario que durante los
últimos cinco años las casas importadoras inglesas habían perdido mu
cho terreno mientras que el comercio importador alemán se había
desarrollado enormemente. E! diario ponía el ejemplo de una firma
alemana (no da el nombre) que había abierto sus puertas dos o tres
años atrás, a un nivel muy modesto y que ya había construido las me
jores instalaciones de la ciudad y trabajaba de 10 a 14 horas por día,
haciendo el trabajo de 40. No existía ninguna firma inglesa que tuvie
ra esa actividad.
A continuación brindamos un informe sobre una de las firmas ale
manas establecidas en Montevideo y dedicada a la importación de teji
dos, aparecido en junio de 1899, en la revista "Industria y Comercio".

�/*••/ opinílasuoa usq sBpBjundB sBauqBj sapuBjSJ S8( sepox
/•••/ Badojna eujsnpui b^ ap sosojo^ sojopnp
-J3A uos sapna sb| ap sBun^p 'ajusppB sbiu souiBjundB anb sBa
-uqej sapuBiS sb^ ap s^d ojjsanu ua BAisnpxa uotaBjuasajdaj
bj ac^día 'Bi^ X qqpj^[ uuBiujap^ bsbd bj 'buoi^ ap saiqanm
X euaajaui 'sopiíaj ua soiao^^au sapuBj^ sns ap sBuiapy
/•••/ uppBpunj ns ap s^ip sojaiuud so| ap
•sap opijuas opoj ua Byan^BjBq X a^uB||uq s^iu jas opipod Bi|
ou BipjBiu BXna 'pspnp Bjsa ap bsbo ubj^ b| ouiij[n oub p ua
X o^jnqiuBj| ap [Bsjnons a)UB^jodm; B| saudsap oaod '.|B}idBa
BupaA B( ap opjauioa oj|B p ua oso|oa un Xoq sa anb 'sdJiy
souang ap zij^biu bsbo ubj8 bj soyB aauo ao^q opunj 'Bpasa
apuBjS ua sopo^au jeiaiuj b ojsandsip X 'bjbij pp sBaqqnd
•aj sb( ua uBiua^ Buaajaui X sopifaj ap ouibj pp sauruiap soj
-anpojd sa(qB)ou sounSp anb odiusa oisba pp Bjuaua Rjaajjad
oip as qqej^i 1$ p 'sopBajaiu sojsa ap opuoj b jopaaouoj
sajuapuajdjos pBpqBaj ua X sajuRsaaui uos
BUBuinq pBpiAipB b( ap sauopB^sajiuBiu sb[ sBpoj ua sosajSojd
soXna 'Bujapoui [Bujsnpui uopeu ubj3 B[|anbu ap sopifa) ap
saiuBauqBj sajqa[ao X sapuBjl sbui so| uoa ajuauíBuiiiin opBu
-opspj X BiuBuiaiv ap opjauíoa o)p p ua ajuauiRsolmiaA op
-laouoa kqqBj^( js ajuBpjaiuoa jopapuajdiua X opBjjsn|i p ap
-uodsajjoa bsbd ssojapod B( ap uopBpunj B| ap BAtppiui s^
sopijjns sapuBjd
sns ap ajjed ubuijoj anb X aiuaniBAisnpxa aaupouui anb sajq
-B)ou so|naijJB soun^p sied p opoj ua ope/uBap u^q anb ajq
-luouaj p jod X Bzi[Bdj anb soiao8au so| ap BpuB^oduu B| jod
'sojsand sojaiuud so| ap oun BZB|d ua opBjsnibuoa Bq b¡j X
qqBJ)| uuBiujdfq bsbd b| 'uopBpunj ajuapaj Xnuí ap anbuny
sauopaajuoa
X Buaajaiu ap sojnaijJB ap (Bjaua9 ua sopjfaj ap ouibj [a ua Bp^
-sa b^sba ua ouisituisB nnpB sapBpnp sBXna ua ko3jnqiuRH ^p X
sajiy souang ap opjaiuoo oqB |B a^auíeqaajjsa uaiquiB) epe|
-nauíA 'Bf3 X qqBj)j uuBuuajq buuij Bsojapod B| ap B| sa oiuoa
'uopBpunj ns apsap aiuaujajuB|[ijq sbui opBqojBiu ubi| anb sbj
ap Bun ap zaA B| b X ouibj pp sejopejjodun sbsbd sapuBjS sbui
sbj ap Bun ap epiqap uopuajap b^ uoa soujBdnao b souiba • „
:uBuia|B opjaiuoa pp &gt;tipuBjado snpoiu,, p ajqosjj
jas jod Baijijsnf as 'Bsua^xa o| ap jpsad b 'uopduasuBjj b| anb souiaaj^

¿01

�108
un desarrollo importante de sus negocios en estos últimos
años en el Rio de la Plata, merced a la acción de la gran casa
Hermán Krabb y Cia., y ahora están en situación de dominar
en los respectivos ramos, tanto por la notable calidad de los
productos que elaboran, como por los bajos precios a que los
entregan al comercio del mundo entero. /.../".
c) medidas propuestas para que el comercio británico recupere su
predominio.
Durante todo este período se sucedieron las propuestas para mejo
rar la posición del comercio británico. Veamos algunas de ellas, En
1890, el "South American Journal" realizaba las siguientes sugeren
cias: 1) prestar más atención al gusto local, tanto en el diseño de
los productos como en su empaquetamiento, 2) establecer en los
principales centros comerciales locales de exhibición de los produc
tos, con sus precios; 3) empleo de dinámicos viajeros comerciales. Co
mentando estas propuestas, el "Montevideo Times" atribuía la mayor
importancia a la primera de ellas, agregando:
"Ha sido la exigencia de atender al gusto local tanto en la cali
dad como en el diseño y precio de los productos, la causa prin
cipal para que las casas inglesas hayan sido suplantadas gradual
mente por rivales europeos más flexibles.
Hemos conocido más de un representante, agente o viajero
comercial que se quejaba de no poder recibir pedidos simple
mente porque sus superiores en Inglaterra no le enviarían o no
querrían enviarle el tipo de productos más pedidos aquí".156
Entre las medidas más difundidas en ese momento estuvieron las pro
puestas por el Embajador de Gran Bretaña en Chile, J.G. Kennedy,
que incluían: estudio del idioma español en las escuelas comerciales;
adopción del sistema métrico de pesas y medidas; publicación de ca
tálogos ilustrados en español (donde los precios podrían expresarse en
libras esterlinas, pero los pesos y medidas deberían expresarse de
acuerdo al sistema métrico); autorización a los industriales para que
cada uno publicara un código telegráfico adaptado a su especial línea
de productos; estudiar la demanda de cada país y fabricar líneas es-

�6S jSoojUB^uq soi n^i vie 3P puBiuap B( asjBjuaiunB o ^s
•JB3J3 dp^nd sauopipuoa ^nb ofeq X sauopaajip ^nb ua jBuiuuapp (q
ísasiBd sojjo jod sopBauqBj sajEjiuns sopnpojd ap epueiuap B| b oj
-aadsai uoa BAtppj o B)n|osqB cas bX 'BaiuBqjq Bpuapaaoad ap so|nai)
•jb ap epuBiuap B| ap uopnuiuisip Bun 'opjauíoa pp oiubj jainbpna
ua opBUiuijapp usq anb sssnBa sbj uos sapna 'jsb Bas anb ap osbd ua X
'uajsixa is jBuiuuapp (b :sopadsB sa^ainSis so| jaaaiBpsa b ajuaiup^
-uaiuBpunj usqBiundB sopsuoisiuioa so{ b sBpep sauopanj;sui se^
opjauio3 ap
SBJBU1B3 ap uoiufj B{ ap uopBjuasajdaj ua 'uoj^uiJJBg ^uaauíA JS I3
jod opByBduiooB Búas opBiAua jg appji jo pJBog B| Bjed uppBuuoju;
jiunaj ap opfqo p uoa 'Jns pp Baipiuy ^ jBpadsa uoisuu sun jBj^aj
•ui Bjsd 'jajsaqouB^ ap 'uojSuiipjOyW j^ p op^uSisap BiqEq oaiuBjuq
oujaiqoS p anb puijojuí usaunx oapiAajuop^,, p 5^ \ ap ojaua ug
f sojafuBJjxa sajopipduioa so| uoa Bqanj ns ua soaiuBjuq sajuep
-jauíoasoj b jBpnXB BjBd asjaaeq Bipod anb oj Bja anb jBipnjsa ap Bp
-B^Baua umsiuioa Bun pjqiuou 'a^jBd ns Jod 'oaiusjuq ouja;qo3 |g
saiaUso|
ua U9pBuiiuuas|p sbui 'op^ajaiu [B sopBnaapp sopnpojJ ap sapiaad

601

�•sopiufl
sope^sg so| ueja o| ouioa a)ue)jodun oaod ue) a^ia^a un e
•ej ap seje ua edojng uoa ueiiiajueiu anb opjaiuoa opqos ¡a
ueiqap ou anb sajuByqeq sns e je^yas ap uojegjeaua as 'ajuejsqo o|q
sapn)i)e| sejsa ua eueaijaiueajjou piajaiuoa uopejjauad ap sojuajuí
souejdiuaj so] 'pnjainbui JoXeui uis Ñ 'uapsap opeiniuisipui uoa uas
•aiA soaiue^jq sasajaiu; so( ap saaoAejjod so| anb ;se apuajdiuoa a
oiquieajaiui oqaip ua uoaj pp ajjed v.\ asopueAd|| Ring
-as ^yejajg ubjq ojund ^nb ejseq J3a ejed 'aaipuady p ua soiuinp
•u; anb jouajxa opjaiuoo pp sejjp sb( e epeafo eun jeqaa ejseq 'ai
•uauiepjauoa 'Xen^njf] ap osea p ug U9peuuojui aiuepunqe epuuq
sou opeAapj puapui p o^s^ ajqos ^saauoiua pnbe ua 'sopeajaiu
sojpnbe ua eyepjg ubjq ap |Baij pdpuud p 'opaja ua sopiun sop
•ejsg so| uBja Ofsj eueauaiueoujjei eaiuiouoaa pepqeaj bj ua [euis op
-ei8a[|Aijd ns ap RjjajB|Suj e jBZB^dsap ejed sopiufi sope^sg so| jajjoa
-aj ueuaqap une anb epuejsip aiuaoua e{ ua asaeasnq uaqap ^(epueja|
-o),, Bjsa ap sauozBj se¡ anb soiuaajj ¿pn^pB Bjsa jeai|dxa oiuo^?
ajuauijuoa ofaiA pp sasiBd so| ap
uoisnpxa uoa sepuaijuoo sns ua jej^qje ap oqaajap p eqeuiepojd anb
ojsand 'seueuuaq sepeijjeasap sns ap epnpuoa e| jrrzajapua ap pep
•i|iqesuodsaj bj BjaiiunsB anb a[opuai3;xa ^oueauauie ajuaunuoo p ua
sopjufl sopeisg so| ap uypuaAjaiui e| jeiuepaj ua opBJjuaa OAnjsa ea
•ip^jd ns ap tiAijoiu-pa],, p anb jaaouoaaj souiaqap 'o)unse p ua se)
-jea uasBiiioj sauamb soadojna sasiBd so| uasanj anb oasap 'opuoj p
ua 'anb X einje^ eaijaiuy ua eueaijaujea^ou uoisuuojiui B| oai^ja cap
-(Ad)uo^ ap esa[3ui esuajd R| sapepiunjjodo sbuii3|R ua anb jep¡A|o u;s
:a)uajaj!p uaiq pRpipaj eun sounjqnasap 'esajdjos Bjjap uis ou 'ojag
a)jo(q pp s;ed ubjS pp sB^siuojauaAjajuí so)uaiu; so| a)uaiueai3jaua
opepunuap ueuqeq sjed oj)sanu ua soaiue^jq sasaja)ui so| ap sojaaoA
so| anb souieiuodns :jej)uoaua e soiueqjt anb |eija)eiu p ajqos ajuajaj
-ip a)ue)SRq eap; eun soiueiua} uoiae^ijsaAUi e)sa soiueíaiui opuen3

IVNId VXON

III

�112
Esta posición fue compartida por buena parte de los sectores diri
gentes locales: los magros resultados obtenidos por los Estados Unidos
en la Primera Conferencia Panamericana de 1889 -en la que los dele
gados argentinos jugaron un rol tan destacado, enfrentándose siste
máticamente a los designios del pais organizador- no dejan dudas so
bre ello.
Los vínculos establecidos por las naciones rioplatenses con las me
trópolis europeas, fundamentalmente Gran Bretaña, eran todavía
demasiado fuertes para permitir que de golpe y de una sola vez, se
alterara en forma sustancial ese sistema al que las naciones latinoame
ricanas estaban integradas desde hacía varias décadas.

�O S" í
X'Ws

/o wstimj^diuf ata,, P|bu^I NJOSNl^^O^ ^ uqof &gt;|3HOVnV9

8% I
'(Bijoiip^ B7UB?[V '^6 PP ^juanS 7 .'ojqBj '31VHV3ZV 30

1681
'sijbj 'sauwjuawy-ouDdsifj santniqnda^ sa^ tajopo^qx '03IH3
'6881 '3^I
Suiuhj^ )uauiuj3AOQ 'uo^Suii|SByy^ '.Douaiuy ifsiuvds puo
-;m/7 atjt uaaMjaq umjojjodsuojx puv apm .'Aoaaig uim[i!M '
"6961 ''oap^ 'Bjni[n3 b[ ap eu
-ua?3 X sapBptuBiunH 3p p^iinoej ^Z161P881 'sojuauinaoQ ap ugpaa¡

^s Avnoa^n 33 N3 so^iNviina shs^h^ini 3 shivimvd
•8961 'Bipadopiou^ \tsouadwt soj ap Djjan^ 07,, í
¿961 "(B^uaijo Bpung -pg 'oap^ '| ouio j/.oiuapow
•nuf} pp ¡Djn^ muojsifj tuiuiBÍiíag 3VHHVN ^ OJP3d ?sf
"6961 'oapiAajuoj^ •^soDiíBiuojchpsauíndv,, :euo¿ ap
b sbjou X jBuiiuipjd oipn^sg (8161-9161) ouv.vjaumuDj
iun dj Ásoptun sopojsg soj '^ürtiruf) ¡j íje^sq '

S3iN3nj a vuva^onaia

en

�114
LA DOCTRINA MONROE. Selección Documenta! . Facultad de Mu
inanidades y Ciencias, Instituto de Investigaciones Históricas. Serie
Divulgación de Textos y Documentos, No. 8, Mdeo.. 1966.

LA PENETRACIÓN NORTEAMERICANA EN EL URUGUAY. La
Misión Comercial de 1885, presentación de Raúl Jacob; Facultad de
Humanidades y Ciencias, Sección Historia de la Cultura, Mdeo.
LLOYD, Regina Id; Impresiones de la República del Uruguay en el
Siglo Veinte. Historia, Gente. Comercio, Industria y Riqueza. (Mon
tevideo-Londres, I 1 2).
MARTI, José; Argentina y la Primera Conjcrcncia Panamericana. Or
denación y prólogo por Dardo Cúneo; Ed. I ransición. Bs. As., 1955.
McGANN, Thomas; Argentina, Estados Unidos y el sistema inter
americano. 1880-1014; HUDHBA, Bs. As.. 1965.
MULHALL, Michael G.; The English in South America, Bs. As.,
Standard Office, Londres, Ed. Stanlord. 1878.
ODDONE, Juan \.; La emigración europea al Río de la Plata. Moti
vaciones y proceso de incorporación; Ed. Banda Oriental, Mdeo.,
1966.
ODDONE, Juan A.; Los gringos. Enciclopedia Uruguaya No. 26,
Mdeo.. 1968.
QUINTERO, Rodolfo; ¿as tres conquistas de América Latina; Facul
tad de Humanidades y Ciencias, Historia de la Cultura, Serie Estudios
Monográficos, No. 31, Mdeo., 1970.
REPPY, Fred }.; British investments in Latín America, 1822-1949.
A case study in the operation of prívate enterprise in retarded regions;
Universitv of Minnesota Press, Minneapolis, 1959.

�'^681-8881 saju9J3j3J so|iidijjb ap uppoajgs - IVlsraflOf IMV3I^3WV HlílOS

C061-8681 O3p!A9iUo^M 0DH3W03 A VIHISÍKIIMI
0061 9881
- oJiistpots^ 0¿^M|/;vDIlSiaVlS3 30 3V&gt;I3N39 N0D33^I0
S9jii9nj sbjjo (q

8061 9P
OJ9U9 9p oí |9 opRDi|qnd iBi39ds9 oj9iunM - SM3N AVíl^PIHíl 3H1

681 1681 SM3N AVfl^H^n 3H1
0681 6881 S3WU 31V3d ^3AI^I 3H1
6681 0681 S3WU O3OIA31NOW 3H1
"6881 ^P!I"Í
lM3aN3d3aiSH O3aiA31IMOW 3H1

ap 11 6881 ap oi[nf gp o\

0681 ap ozjbui ap Of

8881 ap ozjbui ap ¿

SS3^dX3 3H1

ap csa|^ui esiiaad (e
sajuanj

11

�(6681-6881) VNI1V1 VD1^
-3WV N3 VNVDI^3WV31MON N0!SNVdX3 VI V
3JLN3H3 O3QIA31NO^ 30 VS319IMI VSN3^J VI I 3^I0N3dV

�•jaqoS BJBd p^ppedB^in ns "SBUBjiSBJBd sasBja sns jauajuBiu ap jbi ucx&gt;
siBd jap ojnjnj ja X o^paja ¡a jBayuass b Ejsandsjp Bisa anb X SBjsio^a
sauy soidojd sns BJBd Japod jap ssnq^ anb 'sj^d |dp sBjsisajSojd sas
-ajd)ui so| uoa oiaiyuoa ua Bjsa anb BAimuasaadaj ou bijouiui Bun ap
soubui ua BJjuanaua as si^d jap ouaaiqo^ 13 sasajaim sns jBAjasajd b
ajuaipuaj oiquiBa jainbjBna b BpiudAuaiq BsojnjBa opBisBiuap Bun ubij
-ep anb X upiaBjjsiuiiupB bj ua zoa BunSuiu uauay ou anb sojafuBjjxa
sajuapisaj jod bijoXbui ns ua Bpiniijsuoa B^sa uopBjqod Bjsa X uap
-jo opunSas ap Badojna pBpnp Bun ap bj anb jouaiu sa jbioj uopB|qod
ns sauopBjauaS sajj ap souaiu ajuBjnp ajuaipuadapu; opis bij XBn3
-njfj sa^UBjiqBq ap sauojjiiu 6 8 soun 9P umaB|qod sun uoa X Bdoj
-ng ap bjjo jainbjBna ouioa En^yuB ubj uojobu Bun JBuruii|a ajiíauinaij
-aBJd Búas soadojna sopBjsa sojjo oÍBq uoisiuioa ua ojjauo^ Badojna
eujapom Buoisiq bj ua a^uBayiu^isu; pd^d un opn^nf bij ou X SBidojd
sajquinjsoa X BjnjBjapj 'afpnSuaj 'jBa^ bijiiub^ ns auajj 'BUBysua Bja
bj ap sozuaiiuoa apsap ajuaipuadapu; uoidbu Bun opis bij jBSnyo^
•opBaoqa asjyuas 9jaajBd opuniu ja opoj 'uoisjaAUoa ap opaXojd |ap
u9pBiao8au bj ajuBjnp BpydSns anj pBpipqísod Bjsa opuBna 'ajqisuajd
-ujoau; upzBj Bun8|B jod 'oSiBqiua ujs íXsn^njfj ap os^a ja ua Bjaipaans
isb anb BJBd uozbj sbiu saaaA zaip BuqBij upisuuoa Bun of^q si^d
|B jBaojoa uoa JBZBuauíB BJBd X BayBuiojdip uopuaAjajuí bj BJBd ai
-uapyns BsnBa sa sajopaajaB sns b ojbjjjbui |a jB^nyo^ ap os^a p ua ;s
XBnSnjfj aqpaj anb ja X jB8nyoj b opBpjoaB ojbjj |a ua ajuajsjxa Bia
-uajdjip B| jbjjsoiu BJBd ajuauia|duiis sojsa sounquasuBjj '.opBjjnsaj ja
opis bij jBna soiuaqBs ojq 09J7"*/ J0ABi ns U3 Baii^iuojdjp u^puaAjaj
-u| B| jauajqo 'unB 'uojaipnd X sopBqanasa ajuaiuBjsnf opis ubij sajop
sns 'Bpuanaasuoa ua X ojunss ja ua BpBsajaju; ajuaiuBjaajjpu!
BjaiauBuy Bpuajod ubjS BunSuiu ap oXodB ja uoa opnjuoa Bq ou os na
ns ua ojad oSanf oiusuu ja ajuaiuajuaiaaj opBjuaju; bij jB^nyo^ '.saj
-opaaiaB sns ap soqaajap soj bjoia anb s^d oamn |a sa ou XBn8nj|^

¿ON 3nó Od?
l\ ^ P3 t68l 3P ^so8b ap z\ 'S3^I1 O3GIA31NO^ 31U/(l
ONV131&gt;IOH 13fl 0NM3d 13 (I

611

�120
nar, ya sea constitucional o militarmente, se hace másevidente con cada
nuevo gobierno, y marchando constantemente de mal en peor, no sólo
se arruinan ellos sino que, lo que es mucho más importante, arruinan
los intereses de las clases progresistas y los de los residentes extranje
ros, mucho más representativos del país que ellos, y los intereses de
quienes fueron inducidos a invertir dinero en el país o en sus emprés
titos, en la creencia de que el país era administrado honestamente. Los
partidarios de la nacionalidad independiente para Uruguay son los me
nos y, en la situación actual del país, la intervención de una potencia
europea de primer orden, tai como Inglaterra, Francia o Alemania,
sería el beneficio más grande que podría recibir y recibiría una caluro
sa bienvenida por parte de los habitantes representativos, excepto por
la minoría que integra el actual gobierno; sería un beneficio para el
mundo en general, y un beneficio que no exige el sacrificio de ninguna
historia o tradición de importancia.
Si la intervención extranjera es sugerida con tanta presteza con
respecto a Portugal ¿por qué no debe serlo con respecto a Urugu-

guay?
Probablemente, una primera insinuación ayudaría a enderezar su
administración y los convencería de que no deben burlarse de sus
acreedores y de que los intereses extranjeros no deberían ser sacrifi
cados en la forma grosera en que lo están siendo actualmente.
2)/THE MONTEVIDEO TIMES, 7 de febrero de 1893, Ed., p. 1,
cois. 2-3/

INTERVENCIÓN DIPLOMÁTICA
El anuncio de que Lord Rotschild y los accionistas de los ferro
carriles argentinos garantidos por el Gobierno se han dirigido al gobier
no británico solicitando la protección de sus intereses y apoyo para
sus reclamos, será saludado con deleite por la mayoría de quienes es
tán interesados en los asuntos rioplatenses, y, si la solicitud recibe
algún respaldo, será seguida por la de otros inversores que han sufrido
o están sufriendo en este momento a causa de la deshonestidad finan
ciera y la mala fe de los gobiernos sudamericanos.

�•apupuij soiuauupajuoaB so| b RAijaadsojpj epnjiiu Run opuBqag
uopup
H8|p JBJ 3p BpiJSnf E| J3A B SOIUBZUB^|B Ofsl \1S 'EZaqRO BUll JOdlUOJ OJad
esuajo Bun ss ou JBqoj sBjqB|Bd sbjjo ug upap anb Bpeu uauaij ou X
o¡ppins |B sopBÍndiua X buioi bj b sopBAd[| jas uapand sajuBpjaiuoa so|
' . ((iun^qi| pB,, sopBumjJB jas uapand souBjjanq so| X sepnp sb|
'SBjq^ ap sapiu ap sojuap soipnui ua sopEjBjsa jas uapand soqpqns
sns 'ojad lEuaasa ua uaaaj^dB sejauoyea sb| X sajopBlequia so| uauap
•Jdiui aiuauiBjBipaiuui •ajiiaLUKjsnfui opeaR^B sa -Bjjan^ ap anbnq un
b ajuapauajjad oqaejjoq ojauueiu un o|duiaía jod - soppqns sns ap
oun ;s jiuaAjauu BJBd sosopa ajuaiuajuapijns u| uos soadojna sasi^d
tog SBiauanaasuoa sb| b joiua^ uis 'bub^ b| ap sa| as ouioa sajopaajaB
sns e jbjej} ap pB)jaq;j ua uRjjuanaua as anb uaaja SB||a is ajuapuajd
•jos oaod Xnm B^nsaj anb ojapusuij opunuí p ua oppaja ap Bpip
-j^d bj ap Bipaq uppdaaxa pEpiundun |ej uoa seijuejeS sns jb[üia X
SBsauiojd sns jaduioj -opa b opBiuiuB Bq sb| as anb 'une jpap souiEup
-od— opipuuad Bq sa| as sBUBauauíBpns SBaqqndaj sej b anb sa ojjap
o| 'sssoa sb| uB)sa ouioa |Ej oja^ zaA spun^as jod JBaad ap uopBjuaj
B| jouam opis Bjaiqnq 'uopB^sauouie X B^a^ojd BpBnaapB B| JEjuajj
•ua anb opiuaj UBjaiqnq laj b[Buj ap Rjjsaniu Bjaiuijd B| ajuB o ojuauu
-i|duinau! jaiuud p ajuE M^ -opjqBUJ ajsa ap ojuanuEAEJ^E X uopsnu
-ijuoa B| BjBd OAiuiaaui |Eaj un opis Bq sopa ap asjs^nq X sajopaajaB
sns b jByB^ua BJBd sasisd sojsa opEZo3 u^q anb ap pBpiundiui Ridojd
B| anb jpap |B souiepaBA o¡s] "ajuauiiEnpE uEjjuanaua as anb ua op
-ejsa osozuo^JdA |a ua opipuuq uRJdiqnq as ou -sasua)R[doiJ sezueuij
sbj 'a)uaiujB[nai)jBd sbui o sRUBaiJauiEpns srzueuij sb| X 'osuamuí oj
-uoui un jod SBpipjad opBjiAd jaqnq UEupod as 'ojauip ns jEao|oa e saj
-osjaAUi so| b ofnpui as sapna se| uoa sauuia(os sbijueje^ se| jaua^uniu
ap uppRSqqo ns sa|opuB|euas souBauaiuBpns sasiEd so| auiB opijsisu;
uBjaiqnq X jn pp Baijaujy ua soqpqns sns ap sasajajuí so| ap uopaa)
-ojd B| ua ezauuij seui opEjjsoui uRja¡qnq soadojna sasi^d sajuEjjod
-un sbui so| is anb ap soppuaAuoa ajuauiEua|d soiiiBjsa anbjod jojja
a|qEjuauiE| un ap EqEjEJ} as anb 'bjoi|B o|opiiEsuad souun^as X saa
-uojua soun^sua^ psBaRjj ojunsB p X BiauajaSns cqaip ajqos euj biiSb
ap appq un pqaa ajsa ojad 'JEpuiis Biua|qojd un jod XinqsqE^ pjog
r JBpde ap p|qEq os sasaui oqaopaip soun aaBq anb EjRpjoaaj a

�122
ros de los últimos quince o veinte años, sin referirnos a ninguna repú
blica en especial, no podemos menos que lamentar esta abstención de
intervenir en defensa de los inversores y acreedores. Considerando el
alto costo y la complejidad de la maquinaria diplomática pensamos
que ésta podn'a haber sido utilizada con la misma validez para prote
ger los muchos millones de dinero europeo invertido aquí, con que es
utilizada en las escasas ocasiones de intervención para la protección de
personas. De lo contrario, ¿debe admitirse que el bienestar económico
de sus subditos no tiene interés para una nación y que la protección
que ésta otorga acaba con las personas y no se extiende a sus bolsi

llos?
El hecho es que -y aclaramos una vez más que no estamos hacien
do referencia a ningún caso en particular- ha existido un exceso de
delicadeza en el tratamiento diplomático a estas repúblicas. Se les ha
atribuido un grado de civilización que sus hábitos y prácticas por lo
menos en asuntos financieros— no corroboran. Han recibido un trata
miento de personas adultas, cuando debían haber sido tratadas como
niños. Los gobiernos han sido considerados representativos cuando no
eran nada de eso. Se han mirado sus levitas y uniformes haciendo caso
omiso de la naturaleza semi-civilizada que frecuentemente yacía de
bajo de ellos. Si en vez de haber sido tratados de igual a iguai por na
ciones tales como Gran Bretaña, Francia y Alemania, se hubiera em
pleado un tono más enérgico para hablar con estas Repúblicas, y si se
las hubiera intimado a mantener sus promesas y comportarse con mo
derada honestidad hacia sus acreedores europeos bajo apercibimiento
de sufrir las consecuencias y quizás perder su independencia, muy dis
tinta sería hoy la situación sudamericana. Un juicioso control hubiera
ayudado a mantener las cosas en orden y aunque en ese entonces
pudiera haber sido en cierto modo resistido, no hay duda de que hoy
sería agradablemente recibido por la mayoría de los habitantes, sin
ceramente cansados de la actual situación. Cuando países tales como
Egipto, Persia, Turquía, Marruecos y otros por el estilo se comportan
mal en materia financiera o de cualquier otra forma, dejando de res
petar sus garantías, pronto reciben una enérgica intimación por parte
de alguna de las potencias. El mismo procedimiento debería seguirse
en América del Sur, cuya civilización, en muchos aspectos, no es su-

�'sasajajui sopap ap uppaajojd bj bjbcI '?s "Bjupiedsoj soj anb bubo
lf 9S IU BJ91OUBUIJ BU9^BIU U9 SOJDB SnS SOpO| JBqOJÜB 9p9nd Olí
'sBUB0U9iuBpns sBDi|qnd9&gt;j se[ jod oso^siiue s9J9)ui opBOJBiu un
^p9nd BauauieayoN uoijsgnn U9 sasjBd so^ b ajuauiBqduiB
B^J9^9JOABJ A JBSBd BJJpod 9nb JOÍaUl O[ BJJ9S 9UI^Í3UI9S U9PU9AJ9J
-ui sun 9nb 9p Bapi BJisanu auisuiBjajua ua^Bdiuoa 3nb 'uppisod bu
-9nq 9p (S9)U9Sl|9)Ul SOUBDU91UB9JJOU SOUn^jB UO3 OpBSJ9AUO9 SOUI9^{
'OJS9 9p SOJnS9S UB^ OpOlU Un8U!U 9p SOUIB^S9 OU SOJ^OSO|q SOJ910UBUIJ
soaijoui jod unB 'jns pp B^u^iuy U9 bj91uiaj9^ui B9dojii9 Biou9jod
eun^uiu 9nb uBui}iuu9d ou sopiun sop^jsg soj 9nb oqoip Bq 9
S9|Bi9U98 SO[ 9p A SOj^SIUlUI-J9Ulüd SO[ 9p 'SOU
•BJ9qOS SO[ 9p UOpiqUIE BOOJ B[ J99BJs^BS BJBd 9^U9lUBnjnui 9SOpUBZOi^
-S9p U9 anb -sb^jubjbS sb^ b opdsgj A pBpijs^uoq Bnjnui bj opuBiu
-JOJ9J- OS9 opugp^q opB9|dui9 jofgui oqonui bub^s9 o^q^q 9n89i|d
-S9p OpB3I|dlUO9 A OSO^SO3 Í1S A 'B9JB^ B^S9 9p BZ9qBD B| B UBUB1S9
SBpu9^od s^puBj^^ sBq s^unuioo sasaaspi soj BUBp sojquxauu so| 9p
ounSp gp pEppBdBoui bj o pBp^s9uoqs9p bi opuBno 's^uopBu sb| ^p
pBpiUniUOO B| U9 —BJBDqdB 9S Bip Un8p A- 9SJBOI{dB BU9q9p O^U9jUlip
-9DOid OUISIUI ig SOpo89U SnS 9p O3JB9 9SJ99Bq B 'UnB 'S999A SBUn8|B
OpUB89[| 'SOJUnSB SnS OUISIUI IS iOd JBlOiJUO^ BJBd ZEdBDU! 9J}S9niU9p
^s 9nb o '9iu9iuBju9|npnBJj A Bsojuoqs9p ^^jodiuoo 9s 9nb sojqui9iiu
sns ap oun b jeSi^sbo Ejsd soipgiu Bp as s^pEpj^uioo 9p p^papos
BU^^ *O9dojn9 iouoq gp o^ipp^ p JBpdsgj BJBd BpBJBdaad íb^s9 Euaqap
o^ub} oj iod A uopBjaqipp Bpoj uoo sBigpuBuij A s^ppjguioo sauop
•Bpj J9U9^UBLU b Edojnq e opEjiAui Bq Jn^ pp e^uguiy ¿sopB¿BU9uiB
U9A 9Ü OpUBnD S9S9J9^Ul SOS9 JoS^jOjd BJBd Bpip^Ul BUllSuiU EJEUiOJ 9S
ou anb 9SJ99J9 aqga? sguuoua ojuguioui ajsa u^ uos jns pp Bouauiy
U9 S09d0JU9 S9S9J9)Ul SO^ SOf9|duiO3 A SOqD9j;S9 SBUl Bip B Bip U9A
-pnA 98 'jns pp B9u^iuy ap sej sBpmpui 'opunui (gp sguopBu S9)U9J
-ajip sbi aj^uo sojapuBuy A s9[Bpj3iuoo soze^ so^ jBuosjgd pBpunSgs
B( e sbi^ubjb^ sns gp Bjnjdnj B[ ouiod oui^i89{ ue^ uopu9AJ9iu; sp oa
un s^ SBpngp sns JB^Ed ap cs^iuojd ns ap opsjsa o U9psu Bun ap
jod Bjnjdnj bj 4j9a ap opoui ojjsanu y sBjapuEUij SESuajo jod
U9PU9AJ91UI-OU B( 9p BUljpop B| OUEjd Op SOUJBZBq09J SOJ)OSO{s{
U9AOI
sbiu oqanuí 'ouap jod 'sa anb sBJiuaiiu 'sas^d soqanbB ap B| e jouad

ÍZl

�124
la intervención se vuelve atinada o necesaria, que Norteamérica lleve
adelante esta intervención o que se haga a un lado y deje que otros
intervengan. Pero, presentarse como la protectora de una nación que
se ha comportado en forma fraudulenta o deshonrosa, sin tomar nin
guna medida para corregir los yerros, equivaldría a transformarse en
cómplice de ellos. Kl hombre que, viendo cometer un robo, ni inter
viene él ni permite que otros intervengan, es considerado generalmente
tan malo como el ladrón. No creemos que a Norteamérica le interese
jugar ese papel, puesto que le interesa tanto a ella como al resto del
mundo que las repúblicas sudamericanas se recuperen de su empantanamiento y descrédito financieros y adopten un sistema de moralidad
comercial y financiera que está más de acuerdo con las ideas civiliza
das y que sea opuesto, por lo tanto, al practicado actualmente.
Por consiguiente, sentiríamos verdadero agrado si nos enteráramos
de que Gran Bretaña y algunos otros países europeos se han decidido
a ejercer su poder para proteger los intereses de sus subditos en la
República Argentina y en otros lugares.

3) /THE MONTEVIDEO TIMES. II de febrero de 1893, Ed., p. 1,
col. 2-3/

INTERCESIÓN DIPLOMÁTICA
Nuestros colegas bonaerenses, tanto ingleses como argentinos se
hallan en abierta contradicción en torno a si ha existido o existirá
intervención diplomática en Buenos Aires con respecto al pago de las
garantías a los ferrocarriles, al mismo tiempo que las opiniones verti
das sobre la conveniencia de tal medida varían en igual forma. Algu
nos de los diarios nativos se han acalorado, como era de esperar, ante
la mera sugerencia y afirman arrogantemente que cualquier indica
ción sobre el manejo de los asuntos argentinos proveniente de países
extranjeros sería rechazada de inmediato.
Hemos leído cuidadosamente los argumentos adelantados por al
gunos de los opositores a la intervención, pero no hemos encontrado
en ellos nada que nos haga cambiar nuestra opinión en favor de esa
medida. El argumento más importante que hemos visto esgrimirse

�tns soiunse so Ano ua sid un ua SBpuajod sBjsa ap uopuaAjajm B| ap
ajüatuajduu* *8ijb|bji as BISJ3^ o Bjnbini 'ojdi^g ouioo opezijiAp-uu
-as sied un^p une o Rzms o Boi^^pg oiuoo sapj lso||o ouioo oppa|qej
-sa uaiq ubj ojad jouaiu sied unSp ap soujauu sojunse so| ua juia/uaj
-ui uoo uBjezeuaiuB Ripi| o Biueuiaiv 'BiDiiBjg "ByBjajg ubjq anb bj ua
U9penus eun uoo apejEduioa ojs^ sa on saniapaaajd u;s sepipaiu ap
uopdopR B[ Baynsnf ojubj o[ jod A sa^uapaaajd auai^ ou U9pBnjis sq
siBd |d ua asjBjuasB b o ii^iaAUi b ofnpui so| as anb sej uoo SBsauicud
sb| ub|(ma as A sopezBuauíB aíuauiB^sníu! uaA as sasajajuí sns anb uejap
-isuoo opusno U9iouaAja^ui ns opuB^oqos cujEd ajpBiu ns b jipnos uap
•and u9'/bj nqoniii uoo 'uauaij B| ou anb o^sand 'oja^ soubui SBidojd
sns ua uopoa^ojd ns opuesusosap 'Bun^^ U9poaojd ueue^saoau ou
'sasicd sojsa ap uojOBjjsiuiuipB e| ua A ouaaiqoS p ua soppuasajdaj
a^uaui|Buopjodojd uBjaunjsa sojafuejjxa saiuapisaj soj ¡s sauuoua
uos sojafuBJixa sasajajui so| 'sicd pp ejanj oiuoo oj^uap o^uri 'opoiu
ajsa o(j 'oiojoiuoo pp A Bujsnpui B| ap a^jsd joXbui b| sojafuBJixa ap
soubui ua otusiuiisB opuBisa 'sbui o sop b saj) ap uppjodoid eun na soj
-afuBJixa jod BpBj3a)ui Bjsa saiepdea sop sb| ap Bui|noseiu B^npe u^p
-B|qod B| anb sejjuauu '.soaijbu so| anb sajuBuoduii sbui oipuiu uos
o|duiafa jod 4Bui^ua3jy o AenSiu^ uasojaluBjjxasasojajui soj eip ua
Ao^| pnpe ojuauioui p ua epiA ns ejed A opesed p ua o^ojiEsap p
RJBd ojafuBJ^xa p^dBO p uoo sopnpnapua ajuauiejania iseo uejsa anb
A U9pe|qod B[ ap aijed joAbui b| aAninsuoo ojafuejjxa ouiauíap p
sapno so| ua ^sajqiunjsoo senSi^e o sopejuase ajuaiuauuij soujaiqoS
uis 'epiuijap pul A aiqeisaui uiib p^pipuopeu ap sauaA^f sop^jsa ap
b^bjj as Bioucjjoduii ap aoajBO sojafuejjxa ap uo;ojodojd B| sapno so|
ua A oduiaij oipmu aosq seppaiqsjsa sajqum^soo A sajqBjsa souiaiq
-oS uoo 'Bpiuyap uaiq A BpBSpjje pepipuoiosu buu uauaij anb sasind
ap inbe bjbji as o|^ sajuapaoajd uis 'sbiusiui is ua 'uos sasied sojjo
uoa A sojafuejjxa so| uoa (EinjuaSjv e[ e soujcjiuu| ap pepisaoau soui
-auaj ou anb eA) sasuajB|dou soujaiqo^ so| ap sauopepj sbj anb -saj
-epuiis sojjo soqotuu A eiuaj ajsa jBjapisuoo p opeiseuiap eji^sisu; as
eaun(sj ounjjodo Anuí sa ojuauíoui p anb eA o^ipamu; ap oun soui
•eozajqBjsa 'ajuapaoajd un^uui ajs¡xa ou js 'bubzubab SBiuef opunuí
p sajuapaaajd ejaiAii) ou anb npnu ejaioiq as kouiiu is oja^ •ajuefauías
uopoR eun ejed saiuapaoajd uaisixa ou anb ap p sa ojuaiuoui p ejseq

S^l

�126
propios subditos tienen un interés igual o mayor que los propios nati
vos del país. Creemos que nunca será demasiado el énfasis que se pon
ga en este punto de vista.
Existe, sin embargo, otro aspecto aún más importante y de mayor
fuerza. Desde este punto de vista, el problema puede plantearse en po
cas palabras como sigue: ¿puede permitirse a un país que da garan
tías solemnes a los subditos extranjeros, violarlas impunemente sin
justificación alguna? ¿sí o no? Nosotros contestaríamos decididamen
te que no. Si la promesa hecha por un país a extranjeros no es consi
derada una obligación y sujeta a reclamación, la moral financiera
internacional se quiebra y las transacciones financieras internaciona
les se vuelven imposibles. Debería haber, debe haber alguna salva
guardia más enérgica que la mera pérdida de crédito en el mercado fi
nanciero o la exclusión de sus bonos de las bolsas de valores. En la co
munidad de comerciantes, aquel que quiebra su promesa de pagar de
be sufrir las consecuencias ya sea culpa suya o de su mala suerte, de
otro modo los negocios chocarían con un obstáculo insalvable. Del
mismo modo deber/a ocurrir en la comunidad de las naciones. Cuan
do una nación viola sus acuerdos comerciales debería correr los mis
mos riesgos y ser sometida a las mismas penas -inclusive al embargo
de los bienes- que un comerciante en su comunidad. Si se tratara
meramente de un problema entre un gobierno sudamericano y sus pro
pios ciudadanos nadie tendría derecho a intervenir. Pero cuando se
transforma en un problema entre un gobierno semejante y ciudadanos
británicos, alemanes, franceses e italianos, que no se cuentan de a
diez o de a veinte y por pequeñas sumas, sino de a cientos y miles
y por millones de dólares, seguramente aquellos pueden mirar hacia
los gobiernos de sus países en busca de protección cuando las so
lemnes promesas que se les hicieron y las obligaciones contraídas
con ellos son violadas injustificablemente. ¿Qué utilidad tienen los
Embajadores, las cañoneras, los costosos ejércitos si no la de proteger
los intereses de sus compatriotas? ¿Y las rentas y propiedades de
cientos y de miles de éstos últimos son menos importantes, tienen un
"interés menor" que la cabeza rota de un marinero perteneciente a
un buque de guerra?
Estas repúblicas sudamericanas han entablado amplias relaciones

�-I! 'AJX^ 3^(3J8)UI SO( OpUBaiJU3BS 'SBjapUBUIJ SESaiMOid SB| 3p OlddS9J
X jouoq ap ¿spBzqiAp sB[8aj sbj b asjB^snfB Bsnqaj BUBauauíBpns Ba
•fiqnddJ Bun^^B ts \ •saaopaajaB sns b ojauíp ap zaA ua Bjjaii Bazajjo
anb souiafap 'sapBpaidoid sns ap uopjod Bun oiqui^a s anftajjua
anb afsotuafap :sajB|iuns sRpuEisunajp ua ajuBpjaiuoa un b jaaeq b
BUB^i|qo as anb oj bSbij anb ojsoupfap 'sBpijaiuojd sei^ubje^ sb| jb8
•Bd apand ou ouijua^^iB oujaiqoS ja i (BjnjBu Xa[ B| b Bsuajo Bun aX
-n^^suo3 ¿sonpiAipui soj b UBaqdB S9JB|iiujs soseo ua anb seuad sbj ap
ajqi[ asjaA JBjadsa uBuaqap 'sauopeu ouioa '^nb jod? X uaaa|qBjsa
o[ sa|Biajauioa so^ipoa soidojd sn •pBpi[EJoiuui b| JB|nuuisa Búas
ou 'pepjaA u^ o^iisbo uis j^panb uapand ou seqR) SB^sa X
uspand ou anb ap bshbd b| Bdjna ns ouis eiaej^sap eun sa O|q
pBpi^sauoqsap ns ua 'unB 'X ouiaiqoS [Biu ns ua 'opeuajjuasap aqaou
•ap ns ua a^uauíBja^ua ouis 'aiqejiAaui o B^siAdiduii pep;uiB|Ba eun8
•uiu ua buiSuo as ou ojaíuBJixa [d uoa sauoiaB^qqo sns b ajnajj iaa
-eq BjBd SBaqqndaj sejsa ap pBppBdBau; epipuajajd B| anb asjnpjoa
•9i aqaQ 'OjaAas X opidBJ sa aiuauqBjauaS o^i^sbo ja 'sojafuBJjxa soqp
•qns b uBuoiaiBi^ sopBzqiAia ou sasi^d opuena '\ so\e\ oiuoa siqasjBj
-bji aqap X sBpBzqiAio ou seiusiui ;s b uBJB|aap as 'o|jaaeq ap uclop ;
'SBsauíOjd sns jBiadsaj X sopBzqiAia sasiBd so| ap sajqiun;soa se| jbi
-daaB uaqap 'SBpBzquia sauop^u sb| ajjua sepinpui jas ueasap sbubd
•uauíBpns seaqqndaj sb[ is 'oiubj O^ jot{ opiqiujad B^sa ou anb op^^^
jaqsq opnd uaiquiB) '.sBpiBjjuoa sauopBSqqo sb| ap ojpBj oipnd
ajjnaaj as ou sBpBzqiAp sauoiaBu sr| ajjua '4tsaiuix,, Ia aíuauiep
aatp oiuoj BpBzqiAp ou asrq cun ap BJoqB jijjBd X ^JBScd au
-aiAuoa saj ou anbjod sB[jBuopuBqs Bjoqn uapand ou u^pszqiAp B| ap
sB[8aj sbj uoa X sojafuBJjxa so| uoa ojubj opBpzaiu asopuaiqB^j np
-eyaduia BjqB{Bd B| b opdsaj [a opmpui e^sa ou (Bna [a ua oidojd 081 p
-9a un jod sBpn/qiAp sauop^u sb| ap o^ip^a ¡a jinq^sns saiasjijiuuad
apand ou ^ajuauia|duiis sbi)ubjr8 sRqanbB jBjadsaj X sRsaiuojd sns
jauaiuBui BjBd sopRJBdajd jB^sa uBuaqap 'o^ub^ o| joj soidojd so|
b auJOiiinaipRid uapaaxa soubiu sns ua uBjjuanaua as anb sojafuEJj
•xa sasajaiui so{ anb |bj spipaiu cun ua o|sa oqaaq usq \ sauiua|os
sbuubjb8 X sBsaiuojd sBuap olsq sopoSau X SBujsnpu; ap odi^ op
•o\ jupiui b opBpumjsa UBq so| X sa^qdBa sns opBzq;in uBq 'ojauíp ns
ouiR^sdJd ua opipad ucq 'soialuRjjxa so| uoa SBjapuBuij X sajEiajauíoa

LU

�128
je ros involucrados, dejemos que los países extranjeros le den una
lección de civilización y moralidad y le enseñen a respetar los acuer
dos hechos con sus subditos. Sería una admirable lección para todo el
continente,
No nos inspiran lástima los problemas financieros y de otra índole
de las naciones sudamericanas, porque sabemos que no se originan en
la mala suerte sino en los yerros y desatinos que ninguna experiencia
parece destinada a curar. Mientras los afectados fueron solamente
subditos sudamericanos, esto revistió poca importancia para el mundo
en general. Pero ahora, cuantiosos intereses se hallan involucrados y
era hora de que se hiciera algo para protegerlos. Tal como están las
cosas, frecuentemente estos intereses son desenfrenadamente sacrifi
cados, mientras que la política de no intervención ha establecido un
verdadero premio al repudio de las deudas y ha estimulado a las oligar
quías militares no representativas, que imponen la confusión y el de
sorden en todos los asuntos, a persistir en sus métodos extravagan
tes e inescrupulosos. Mientras encuentren que pueden zafarse de sus
obligaciones mediante el simple repudio, continuarán haciéndolo y
despilfarrando todo el dinero que puedan pedir en préstamos en
tan favorables condiciones. Esta situación no puede continuar eterna
mente y hay dos maneras de acabar con ella: haciendo extensivas las
facultades administrativas a los residentes extranjeros o mediante la
intervención de alguna potencia mayor, ya sea de Europa o los Esta
dos Unidos. Como parecen existir muy pocas probabilidades de lograr
lo primero, abogamos enérgicamente la defensa de la última, porque
la consideramos justificada desde todo punto de vista y apta para re
sultar de inmenso provecho para el continente. Aquellas repúblicas
que se opongan a ella pueden fácilmente evitarla adoptando modali
dades civilizadas y respetando sus obligaciones.
4) /THE MONTEVIDEO TIMES, 10 de octubre de 1893, Ed., p. 1,
cois. 2-3/

LA INTERVENCIÓN Y LA DOCTRINA MONROE
El problema de la intervención diplomática para poner fin a la de-

�p sol 3P ^qoaq uppdaoxa 'in^ jap B^uaiuy ua soadowa sas
•9J9iui soj 'une sbj^j 'SBadojna sBiauaiod sbj ap RjainbjBno ap uopuaA
-sajín bj ap pBpiunpodotn a BiauaiuaAUoaui bj Buqo Bjjnsaj 'ojuauíotti
asa ua sbsoo sbj u^qBjsa ouioa jbj 'X joyBdsa o8nX jap asjBiaqq jod
Bqonj v\ ua sopuuns sa^uojua uBqBJiuooua as souBauauíBpns sasi^d
scrj soya Bjuajas sopujnasuBj^ ap s^ndsap 'Bjoip? o(opuais bSis 'sa^
•uoiua aiqeaiide X epmdojda anj anb euupop aun anb ojsandns jod
asjsp aqap ou aiuaiue^ap ojad li%\ ap ajquiapíp ua 'osaj^uo^ ^
afasua^ ns ua aojuo^ aiuapisaj^ [a iod epioajqBjsa anj aaouoo B| as
anb o( ap s^ui a^uB^s^q B[qeq as ^na bj ap Buupop Bun ^ojuo^ buijj
-aop B| ouioo aaouoo as anb o( sa ajuBfeuias oquinj un uauío^ sojuaiui
-pajuooB soj anb ejBd ojnDB}sqo ^dpuud p '{npe oiuauíoui [a wg
•btjbub8 as o^
-iajd (a -so^pqps sns ap pp X sasaja^uí sns ap joabj ua Baij^|od Bun
Búas aiuauíB^jaia anb oj- Bpjn^ o u^puaAjajui bj ap pBpisaaau b¡ X
jns pp Bau^uiy ua oujaiqoS^nne pp osbobjj p laaouooaj ap 7BdB0 sa
sied a^sa 'oubjiuod p jod 'is ojad '^apjad as a^uamaiqBqojd ojja|d
p 'Bdaing bjjuoo usauip as sopiufi sopBjsg so] i oapuBf ap oi^ b
ns apsap opiunasuBj^ oduiaij oaod p Bjuano ua opuafuaj unB
X Buiaj pp BpuB^odun B{ BpBp oujaiqoS ns b sappadsa sauop
-anjjsui BJB^oqos a^auia|qBqojd uainb 'sopiupi sope^sg soj ap ajuB^
-uasaidaj p auipui as apuop Bia^q ejeuipui as BzuBpq bj 'apaans bsoo
pj JS 'uapisaj mbB anb sBioujBduioo sns ap sapspaidojd X sBuosjad
sbj b jBuoiauaui ou jod 'ins pp Bauaiuy ua ajuauíjBnpB sa^aisixa
soadoina sasaaajuí sojsba soj ap X uoidbzijiaio bj ap 'a^auíjuoo ja opoj
ap JB^sauaiq ja jod BpBuiBjaaa sa odiuaj^ oqanuí aoBij apsap anb epip
-atu eun jbuioi ap uafap ou 'sa^apaaajd ap bijbj bj b opiqap 'souiiqn
so^saanb Xsoadojna saiuRiuasajdaj soj ap Bzauuy bj ajjuanaua a^iBd
ns ap u^pisodo jainbpna anb aiuauíBjos souiBjadsg oisuajd opis
jaqBq Bupod X JBjadsa ap Bja ojsa 'ajuBisqo ojq uoiouaAjaiui ap bzbu
-auiB bj b ajuay Biouajsisaj ap pnjjpB Bun opuaiuinsB uBjsa X
UBq as bX souBauauíBpns soDjjBuiojdip soj anb 'o^iBquia uis 'Bj
'ojaiunu ouiyjn oysanu ua souiBaijqnd anb sbj ap Bjanj
Biaijou Bun^uiu uojaipa B^sa BJBd jauajqo opipod soiuaq ou 'sop^zq
•B3J sozjanjsa soj ap jBsad b 'ajuauíajqBjuauíBj ojad 'ouiaiuoiu jap aj
•UBsaja;ui sbui Buiaj ja 'a^uaiuB^jaia 'sa jisBjg ua u^ianjoAaj bsoj^sbs

63 í

�130
eran infinitamente más pequeños comparados con los que existen
ahora. Actualmente, sin embargo, la situación ha variado sustancialmente. La actividad y el progreso del continente descansa fundamen
talmente en manos de europeos; todos los países se encuentran fuer
temente endeudados con Europa y en su mayor parte no se han dis
tinguido por la escrupulosa puntualidad para cumplir con sus obli
gaciones. El auto-gobierno y el republicanismo nominal de los países
sudamericanos, después de sesenta o setenta años de prueba, ha de
mostrado ser un fracaso en todos los casos, sin excepción alguna; to
dos los rincones del continente experimentan una anarquía crónica,
y el único gran obstáculo para su progreso y desarrollo radica exclusi
vamente en los gobiernos. El Presidente Monroe y los que aplaudieron
su doctrina no previeron esto, no podía pedírseles que lo hicieran.
Pero nosotros, contemporáneos, y más especialmente, nosotros que
vivimos en el continente o mantenemos relaciones con él. podemos
verlo; percibimos que el experimento, a pesar de la simpatía que ins
pira, ha resultado un fracaso total y que ha llegado el momento de ini
ciar un nuevo rumbo. Quizás el Presidente Monroe, conociendo lo
que eran capaces de hacer los norteamericanos, hizo el favor a los
sudamericanos de pensar que procederían de un modo semejante, pe
ro ellos no correspondieron ese favor. "América para los americanos^
está rodeado de un hermoso halo sentimental, es una excelente consig
na para ganarse el aplauso de las tribunas, pero presupone mucho que
no es verdad en lo que tiene que ver con la parte sur del continente.
Cuando se forjó esa frase no podía imaginarse que los sudamericanos
evidenciarían una incapacidad para el autogobierno tan extraordina
ria, un abandono semejante de los principios republicanos, tal inhabi
lidad para mantener el orden interno y para desarrollar y civilizar sus
territorios, tal presteza para pedir prestado y tal lentitud para pagar,
tal irrespetuosidad por los intereses extranjeros invertidos en sus
países. Pero ahora el error es suficientemente evidente y, por lo tanto,
también lo es la necesidad de iniciar un nuevo camino. Después de to
do, el problema no debería ser tan difícil de solucionar. Este se redu
ce a una alternativa muy simple, a una opción que prácticamente
queda en manos de los propios sudamericanos el hacer: la elección
de la posición que deben asumir en las categorías de la civilización.

�MOCSOjUI UOlOBZqiAIO BJ 9p X SOUOIOBSqqO SE| dp OJUOUliqdlUnO
•U pp 'pBpifiqBJS^^Ul B| Op 'UOpJOSOp |9p OpiJJBd (9 JBUIO) B Bljp|EAinbe
9)U9UIB9ipBJd 9llb O| 'UOIOUOAJOjm BJ B OSOpUOlUOdO 9tlb 'llOIOBn)
-18 BJ9pBpj9A ns UBpUOjdlUOO SOUBOUOlUBpnS SO| Onb opUB^p X UOI9
-n|O8 BJS9 OpUB^JOOB 9)U9J9qO0 SBU1 X JOÍOIU ]9dBd Un UBIJB^nf SOp
-pifl sopsjsg so| opuniu pp sofo soi b 9nb soiUBSu9d \ "opE^doos oq9
-9J9P Un S9 SOpBA9p SBIU SOSOJO^Ul SO[ JOÍlojOjd BJBd UOpU9A.I9ÍU] B| S9|
-BnO SO| UO9 lSOpBZI[!Ap-UU9S S9SIBd :UOS 9nb BJ^S9niU
ns 9nb O| uon opj9n9B 9p cpji S9| 9s ;s '9SJBÍ9nb u^q^p ou so
-S9 J99Bq U9J9inb OU O U9p9nd OU SO[p |S OJ9J SBIJUBJB8 X SBS9UIOjd
$ns U9 pBp!|!qnijuo9 'sgjquimso? sns U9 p^pnEJoui 9p op^j3 oqn sbui
un 'Bioijsní 9p u9pBj)S!u;uipB B| U9 pnppgj bj 'sbzubu;j sns uo pspi)
-S9UOq B| 'B9I)l|Od I1S U9 pBpi(iqB)S9 B| X pBp;SOT1)9dS9J B| 'U9pjO p UBD
-znpojuu 9nb so|soiu9Í9(] "s^iB) ouio^ 9sjB)joduion u^q^p srpn/i|!An
9)U9UI|B)O) S9UO19BU SB| B Bpiq9p BI9U9J9j9p B| UO9 SOpBJBJ) JOS UB9S
-9p soucouoiucpns sosi^d so| i -BJBp so uopn|os v.\ 'soouotu^ oiuouibj
-J9jj oosojojuid O| op 9)iiBnu9)B p o pRponSjjuR bj gp Bd|nosip B| uis
'uibjs osoo9njJB^\ 'Bjnbjni 'o^diSg ^nb |9aiu oiusiiu |9 uo ubjiuoiiouo
98 9nb 9SJI99p Opond BIJ9JBIU B)S9 Ug SBJBqjBq 9)U9lUBJ9pBpjOA UOS
S9uopnpisui sns 'Bioi|od op X JB)i[iiu so^ipoo so| uo sopiuojuor sopo
-I|JB SOIJBA OUIOO 'BlOUBJJOdlUl JOU9UI 9p SOJUnSB SOlin^jB U9 X tOpBp
UBq onb sbuubjb3 sbj ;u sssoiuojd sns UBjodsoj ou :BunsjÍBq so bjoioubu
•ij X Boijijod jbjoiu ns X Bsojuoq bjoubui sun op sspnop sns uoo uo|d
-luno ou !soXo| sb| jod oun3|B ojodsoj ouoij os iu 'pcpoido.id bj b X npiA
B| B BUn3|B UOIOOOJOjd ISBO Bpilljq OU BpiJSnf Op UOIOBJ^SIUUUpB B| !S9|
-Buopn^isuoo o^uouiojuoioyns o| uos oiuoiubjbj 'sopBjSojJB uoiq o
so^Bjso uos ou soujoiqo3 sn ouiojojip se ojunsB jo 'jbioiioso o| jbz
-IJBUB B SOUIBA OpUBnO OJOd 'JOUOJXO B¿BO BUIJ BUn 'UOJOBZipAp B| Op
sojoijoixo sou^^is soun3|B uoosoj bai)b3ou Bjsondsoj sun jcp onb jouo)
souiouiox ¿soiioisuojojd SBjdoid sns opBoyi^snf X opoiuinjBj) ojso b
opipuodsoJJOO UBq sosiBd sojso? :so 'soouojuo 'osjB|nuuoj b Bjun^oad
Bg sopiufi sopB)sg so| X |B)uopiooo sdojng op sosiBd so| uoo sBp
-B/qiAio 9)U9ui|Bjo) souoioBii onb pAiu ouisjui jo uo SBpsoojoo opejso
UBq 'souoisuojoíd sBidojd sns b Bjsondsoj uo ojiBd uo X Biouopuoosop
•UOO JOd OJJBd ^10 'OOJIIO^ BUIIJOOp B| B Opiqop O^JBd UO 'BJOqB B)SB|.|

leí

�132
5)/THE MONTEVIDEO TIMES, lo. de noviembre de 1893, Ed. p. I,
cois. 2-3/

EL PERRO DEL HORTELANO
Es de esperar que los Estados Unidos no jugarán el desagradable
papel del perro del hortelano en los asuntos sudamericanos; es decir:
ni ejercer una influencia civilizadora ni permitir a otros que lo hagan.
Ciertamente, sería por demás extraño que la potencia que hasta ahora
se ha postulado como pionera del progreso y la libertad, se opusiera
ahora, constituyendo el principal obstáculo para la regeneración de
sus vecinos del sur. Sin embargo, esto es seguramente lo que los Es
tados Unidos están en inminente peligro de hacer si asumen una ac
titud opuesta a la intervención que lenta pero seguramente está sien
do reconocida por todos como la única esperanza inmediata de lograr
un mejoramiento en los asuntos sudamericanos. Nos vemos obligados
a decir ésto teniendo en cuenta el paso dado por el gobierno de
Washington con respecto al Almirante Stanton que se encuentra en
Río de Janeiro, y el telegrama informando que el Gobierno de los Es
tados Unidos apoyaba a Peixoto. En el momento actual, por falta de
información más explícita que la proporcionada por los escasos y
probablemente no muy fidedignos telegramas, el asunto es más bien
inexplicable y nos parece que el Almirante Stanton está siendo trans
formado en la inmerecida víctima de contradictorias circunstancias.
No parece haber hecho nada que no haya sido hecho ya por los repre
sentantes de los principales países europeos, o que sea incompatible
con las instrucciones enviadas anteriormente al embajador de los Es
tados Unidos en Río. Tanto si debía permanecer neutral como si de
bía participar en la protección de la vida a intereses de sus compatrio
tas no podía rehusar devolver el saludo al Almirante Mello, a bordo
del buque escolta de la flota brasileña, y que mañana puede estar al
frente de la situación. Pero, en torno a este tema de la neutralidad, los
telegramas son totalmente contradictorios puesto que también dicen
que los Estados Unidos favorecen a Peixoto. Pero no vemos cómo, en
ninguno de los dos casos, Mello puede ser ignorado. Podemos llegar,
entonces, solamente a una conclusión, que el Almirante Stanton ha

�•uau &lt;oiu p v.fj^or as A peiun(OA etdojd ns jod oipaq eq o| ou uny 'Ii
•oui A jouoq ap oftpoo ns jBidopR A seq^ ouio^ asjRyodiuoa aqap 'sep
-wipAio sauopeu ^p pepiuniuoo *\ jej^^ajuí easap i$ 'RpezcoAp RApnA
98 jn pp eau^iuy anb ueuiepaj opunuí [9 opoi ^p sopoílau soq rj
-jejoíaui ejRd ozjanjsa un^uiu jbzi|B3j mis anuiiuoa anb asjRÍap Rpand
aiUBfatu^s u^pRnjis rum anb asj^^uad npand ou Miaiq Rjoqy *O)Rip
•auiui oiqunt^ un ap sRAipadsiad ua^ixa ou \ sRpRaipnüad ojsia URq
as sBuosjad sa(qrjauinuu| a s9|qR(na|sau; SRiuns opipjad URq as 'sopRj
•oajR a)u;Hueuas ojsia URq as opunuí (a opo^ ap opjaiuoa p A srzuruij
8R| 'srs|B| jas opRqojd uRq sapnr se| SRpoj 'sRURouauíRpns snijuRJBa A
sauoisuapjd sb| b bpr^jo^o ezuRijuoa BAisaaxa R| ap saARJi r ajuaiuep
•BiaBj^sap ojad 'BURpunaas RpuRuoduq Run Rupua^ 'sou^uauíRpns
so| e a^uauiR(os RjRpajR osrdrjj ^\sd is ou o sopRzqiAp sopRiapisuoa
jas uapand soujaiqo^sns is ap p a|qj}nastp Amu o^unsB un aAiimsuoo
anb |B^ sa ea;^|od u^pipuoa ns 'pnpR ojuaiuoiu p ua A 'Riomaueq
A apnRjj 'pnppnja 'ouisijodsap 'sauoianjoAdj ap s^ui^d ap ai jas rs
-oiuiuiou^i ruu uoa RiJOisiq ns opRuaq Rq 'ozuauuoa |R aub pn^i aaau
-Riujad ouiaiqoS-opiR ap soye Riuajas b ejuasas ap s^ndsaq aAanuio
-aip off?is pp osR^Rjj p a^uauia[qi)nas;pin a Rppouoaaj sa jn^ pp roü
•9uiy sopRqnsaj soi souiauai bjsia r[ b A 'Jijajjajuí opRjuajin u|
aiuauíRijdujR opR/qRaj eq as ojuauíuadxa p 'pepiunjjodo ns
'ouang \,pBpiun^odo Bun sa|soiu^p 'souisiuj is jod joaRq uapand
sauaAof siu so( anb O| souiRdA A apiRds asun3uaiuBiu,, opumu pp oj
•saj |B UBJafip sopiun sopRis^ soj anb ounuodo s^map jod Rja sopBZ
-ijiap apiauiajuajedR soquioi opuamSis oujaiqo^-ojnR p jaaaiqBjsa
jod opuRqan| 'piuauíuadxa o RuojRqojd RdRja R| ua Rqnsa jn^ pp
Raij^uiy sRj^uai)^ ua^sixa ou rA saauojua URqRjuajsns e| anb sauozei
SR| ojad 'pjn^RU A aiuajaqoa Rja 'BpB|nuuoj anj aojuo^\ Riqjpop b|
opuBna 'O|3is ap soidpuud y ajdiuais jRinp apand ou ajuauíaiuap
•IA3 anb pmipR Run sa e^s^ 'apiRjsqo ofsj Radojna uoiauoAjajuí rj ap
jns pp eauaiuy b a^ajojd anb opnasa ap aiaadsa Bun ouioa sopRjqu
opis UBq anbjod (o^ ísouRauauíRpns soiunsR so| ua opRAjasqo uRq anb
pRpqRJinau Bpujsa rj b opiqap (oj :sauozRj sop jod ajuaiupjuaui
•Bpunj jn&lt;; pp Bau^iuy ua pRpuRpidod ap opezo8 upq sopiu^ sopB^sg
so| Rjoqe Bise^ *oun3|R ojuaiuipouoa souiaiiaj ou jRjaua^ ua opunuí
(a A sojjosou sajeno sbj ap sepj^as sauoiaanjjsui sruu^(b^

eei

�134
to de la inevitable solución del problema. La doctrina Monroe ya no
es aplicable ni sostenible, y los Estados Unidos pronto tendrán que de
cidir si volcarán su apoyo del lado de la civilización o del opuesto. Y,
como no podemos creer que llegue a contradecir en tal forma su pro
pio carácter y antecedentes y rebajar su prestigio defendiendo la con
tinuación de la situación actual, solo le resta declarar si participará
en la empresa de regeneración o si preferirá que otros lo hagan. Pero,
le guste a los Estados Unidos o no, algo debe hacerse por la regenera
ción de América del Sur.

6) /THE MONTEVIDEO TIMES, 8 de julio de 1894. Ed., p. 1/
BRASIL Y LA ESTATUA DE MONROE
De acuerdo con lo que reza un reciente telegrama, el 7 de setiembre,
aniversario de la independencia del Brasil, en Rio de Janeiro se coloca
rá la piedra fundamental de una estatua que se eregirá a James Mon
roe, el Presidente de los Estados Unidos que, en su Mensaje al Congre
so del 2 de Diciembre de 1823, estableció la sentencia que se ha he
cho famosa como la "doctrina Monroe".
Siguiendo a la máxima autoridad en la materia -a saber, "Ameri
canismo" de Bartlett- la declaración del Presidente Monroe se limitó
a lo siguiente: "el principio, en el que van comprendidos derechos e
intereses de los Estados Unidos, que los continentes americanos, dada
la libre e independiente condición que han asumido y que mantienen,
no deberán ser considerados ya como susceptibles de futura coloni
zación por cualquiera de las potencias europeas".
Esta declaración fue efectuada en un momento en que los estados
sudamericanos más grandes, a saber, Brasil, Chile, Argentina y Perú,
habian declarado recientemente su independencia y los restantes
paises luchaban aun por conquistar la suya. Puede decirse que recién
comenzaba el experimento de la independencia y republicanismo su
damericano, y en ese momento era natural que los Estados Unidos
contemplaran con simpatía dicha experiencia y se mostraran celosos
frente a cualquier interferencia europea capaz de obstaculizar su cur
so.

�ej ua uBseq as anb apsap 'sajBna so| 'souBaqqndaí soidpuud so{ e upp
-BjdBpBui jBijnaad Bun a^uaiujBn^i s asjBUjaqoS-oinB BJBd sojqand sns
ap pBpp^dBDui jsqnaad Bun ajqijnnsipui BjauBiu ap opB|3Adj Bq ajuau
-ijuoa ja opoj ap Buo^siq Bg sopBjuBjapB sbiu soadojna sasisd soj ap
ouuSje ap BjopBjapoui Bpuanyui bj o BpnÁB bj oduiai^ ua odiuajj ap
'opiuai usjaiqnq sasiBd sns is opjdBJ sbiu oqanm osajSojd ns X bsoj
•uoq sbiu oqaniu opis Bjajqnq Buojsjq ns anb ap Bpnp BunSuiu Jijsixa
apand 'soiuaajo 'ODoduiB^ ojSis ap sozuauuoa b Bqejjuoaua as anb
ua opB^sa jB BJdAjOA bjs^ X jns jap Bauaiuy ap soadojna soj b pBjjja^
soadojna ofEqBjj jb X Biauanyui bj b 'jBjidBa jb sbidbjS a^uauíBja^ua
isea o^sa X [Bipumu Baiuiouoaa Buo)siq bj ua BiauB^Jodui; Bjjaja opuu
-nsB usq anb seppa^p sop SBiuiqn sbj ajuBjnp uapaj sa anb asjtaap ap
-an^ sBjajauBuij sapBpuBjn8ajji sbj X oujaiqoS jbiu ja 'osaj^ojd ja ua
puqui^l ^j 'uapjosap ja jod uoianjndaj bjbiu ap ubzo8 ojuauíoiu ajsa
rjsBq X souBauauíBpns sopB^sa soj ua a^uauiBiuiuiui opBÍayaj Bq as
ojSis jap osaj8ojd ¡g BAi^^au 'BunSjB u^iaBjpBA uis X sosb^ soquiB
BJBd jas aqap BjunSajd Bjsa b Bisandsaj bj anb soiUBSua^ ou o oqxa
un opBqnsaj usq 'soub 08 n 0¿ somyjn soj ua BDipBjd ua sojsand op
-is UBq oiuoo jbj 'souBauauínpns oiusiuBDijqndaj ja X Biauapuadapui B|
}S jaaajqBjsa ap ja sa a^jns auiaiujBjn^u anb Biuajqojd jamud jg
sajBdpuud sojund soj jBoipui soiuapod ojos 'sa oj ouioa
auiBJJodiui a a^uBsaja^u; uv.\ Biuaj ja opuais 'X oaipoijad oyanbad un
ap sBuiunjoo sBpBqiinj sbj ua asjBzijBaj apand ou ajuauuouajuB Jipiqü
ap uqisBao opuiaj soiuaq anb jb uaiuBxa ajsa a)uauiBpBpBj8sdQ
a^uaiujBnpB
sopipuiojdiuoa sasajauu soj uoa ajq!)Bduioa sa ojiíauiíHiaiuniu ns
apuop BjsBq X ajuau^iuioa |ap jBisauaiq |b opinqujuoa Bq apuop Bjs^q
jaA BJBd ajuauíBuas BpBuiuiBxa Bas 'bjoijb Bjs^q BpBaqdB opis Bq ouiod
|Bj '4tBujjjaop,, Bjsa anb ap ojuaiuoiu ja opB8aj| Bq 'oSjEqiua ujs
soqpqns sns ap
sasajajuj sopbSjbjjb X SBpiA sbj ap uopaa^ojd bj BJBd un^ 'jn jap Ba
-uaiuv ^P sasiBd soj ua buijoj jainb|Bna ap jiuaAJaju; ap soadojna sas
• id so| BJBd oiuaunpaduu OJapBpjaA un Jinjiisnoa b sauoi8aj sBqanm
na opuBáajj 'jopb oidojd ns b BUBjqiuosB ajuaiuajqBqojd anb |bj bui
-ioj Bun ua epei|duie X BpnuuojsuEjj opjs Bq ^Biqjpop,, Bjsa -soub
sounqn soj ua ajuaiujBiaadsa X- o^JBquia uis 'saaiiojua apsafj

^il

�136
soberanía popular y en elecciones libres, son tan poco comprendidos
en América del Sur hoy en día como lo eran cuandaColón desembar
có en San Salvador hace cuatrocientos años. Desde este punto de vis
ta, pues, habían pocos lugares del mundo donde la influencia y aún
la intervención europeas, eran más necesarias y, por lo tanto, la am
pliada "doctrina Monroe", por más bien intencionada que fuese,
lejos de ser un beneficio ha sido un gigantesco error y materialmente
ha impedido el progreso y el desarrollo de una importante región del
globo. Y ésto no es todo. No pueden existir dudas de que algunos de
los gobiernos sudamericanos se han aprovechado de la protección de
esta doctrina para comportarse abusivamente con el capital e intere
ses extranjeros invertidos en el continente; en otras palabras, ha deja
do de pagar sus deudas y de cumplir con sus garantías. Cuando James
Monroe manifestó su posición contraria a la extensión de la coloniza
ción europea en América del Sur, dudamos mucho de que soñara si
quiera que sus palabras serían deformadas de tal manera que tendrían
el efecto de multiplicar la interrupción en los pagos y la estafa a los in
versores europeos por parte de los estados sudamericanos; sin embar
go, eso es lo que ha sucedido en muchos aspectos. Por estos motivos
pues, sobre los que lamentamos no podamos extendernos como desea
ríamos, Monroe es una de las últimas personas en cuya memoria de
biera erigirse un monumento en América del Sur, porque no ha sido
en modo alguno su benefactor.
Hasta ahora hemos hablado en general Cuando entramos a conside
rar las circunstancias particulares, nuestros argumentos son enorme
mente más fuertes.
Si la propuesta de erigir el monumento hubiera emanado de un
pueblo libre que celebrara el haberse librado de una invasión extran
jera, hubiera sido comprensible y digna de simpatía. Pero no es así.
Emana de un burdo despotismo militar del tipo que ha sido siempre
un azote del continente, un gobierno detestado por el pueblo al que
oprime y cuyos atropellos y atrocidades son un estigma para la civili
zación, un gobierno cuyo "honor" no está lejos de ser un insulto. ¿Y,
en conmemoración de qué se propone erigir el monumento? Del he
cho de que este despotismo militar ha triunfado sobre las aspiraciones
de la gran mayoría del pueblo brasileño de alcanzar una forma de go-

�ap ep{)jed ap ojuml p epsjujapjsuo.i c^ipiut ¡&gt;. souu:uepii|i:s i.j une oiu
-SBisnjua seui uoj 'sappipnüad uej sopeqnsaj opiuaj cij anb eonqod
'sasied s^pi epeq epuejd|oj RAisaaxa dp eoiiqod eun ap oiuauuejjede
a|qepii|es un oiuod u^iquiej ouis 'josuajo sied asa ejed U9poa| eppaj
•aui uaiq eun oiuod O|os ou 'enSejeDijsi ap Raqqnday R| uod opuauunse
ejjaje|8u| anb pnqpe auuij B| jejapisiioa ua souir|idfa Ofq
eppajaui uaiq euf|

VOOV&gt;IVD1N 30 N0US30D VT
¡V-Z '

'I d 'pa 4^6l ^P oXeiu ap p 4S3WU O3UIA31NOW 3H1/(¿
ua psejq |a
ejed oiiiod ^|Ejaua3 ua a^uauítuon p ejed ojuej 'joíoui aojuo^\ e enj
eun Ji^ija ap a|qeq as souaiu ojuena 'saauoiua 'ojuíiíuod ua
¿oiqojdo A b¿
uod ofeqe o[jeqDa ap e| --sjed ns e uauiudo a)uaiu|Rnpe anb
saueijnj ap zaq ejsa e asjauodiu; uepand anb ua eip /ipj p ope^an
eajej ejauiud ns Jas euaqap o¡q? ¿oujaiqo^ ajuefaiuas jod A sepue)
•unDjiDsesa ua epi^ua aojiío^Aj ap enjnjsa oun je|duiajuoD ¡e pujac
oiuauioui |a ua oipxa p ua o uoisud ua ajjed joábui ns ua - soyapsejq
so| ap euoAeui a|qejapisuoD e| euijuas an()&gt;? saiueujaqo^ sopiu so|
A sajosajdo so| ap ope| pp apsjenps ejaqap uyisajdo e| A uoiaedjnsn
e| ej}uoa eqan| ns ua soueauauiepns soiqand so| ap oáuue p opejapis
-uod jas ap zaA ua 'ojuej ü| jod "A eyapsejq u9pn|OA3j R| ajuejnp pnj
-ipe ns ua asjezuoSjaAe anb ap oqDniu js A asje|n}RJ^uoD ^nb ap epeu
auai^ ou sopiUjj sopejsa eiuaj pp je|qeq ejed pepuojne A ojuauu
-pouoa uaua;j anb sopanbe sopoj jod opeuapuoD 'a|qeu;ujoqe jeji|
-iiu oiusijodsap un e so]japiuos A souapsejq so| ap sauoiaejídse sa|qou
sk| jezojjsap ejed 'psejq pp sojunse so| ua a|qeaij^snfiu ajuaui|eio|
uopuaAJajui eun uod 'jauajsos eipuapjd anb oidiauüd oiusiiu p op
-eajosid eq 'sepnp e jeán| uis opeue^ua 'oueauauieaijou o|qand p anb
ap oqaaq pp \ sop sej ap eunSuiu sa ou |enpe R| anb ojsand 'osea
|R aua^ ou euuDqqndaj o eombjeuoiu eas anb ^epi'Aa|o seiu oiuaiq

¿ei

�138
una nueva política, ya sea por parte de Inglaterra solamente, o de to
dos los países europeos, que tendría el efecto de reformar la conduc
ta de estos países sudamericanos, de ponerlos a tono con la civiliza
ción actual y redimir la reputación y el destino de lo que Sir John
Lubbock describió recientemente como "un continente arruinado".
Este es un viejo tema del que nos hemos ocupado muchas veces, pero
ahora podemos volver a él con renovado deleite.
A comienzos de siglo, las colonias hispanoamericanas de América
del Sur y América Central gozaban de una simpatía general en su lu
cha por la independencia del yugo retrógrado y opresor de España.
Los ingleses y otros europeos no vacilaron en ayudarlos en la lucha y
el nombre de algunos de éstos aun son recordados con honor y grati
tud. Conquistada la independencia, el camino futuro de las nuevas
repúblicas fue seguido con interés y para apoyar su evolución indepen
diente apareció ahí la doctrina Monroe y la protección de hermana
mayor de los Estados Unidos. Los pueblos de Hispanoamérica fueron
dejados solos en la tarea de desarrollar toda la capacidad que pudieran
tener para gobernarse y progresar; completamente libres de toda in
triga o influencia por parte de los países europeos. Ninguna otra re
gión del globo gozó de una libertad tan ilimitada y, junto con ésto,
el oro europeo -especialmente inglés- fue prestado pródigamente a
los jóvenes estados, al mismo tiempo que la técnica y la empresa eu
ropeas les proporcionaban obras públicas, ferrocarriles, colonias, una
constante corriente inmigratoria y amplias relaciones comerciales.
Sus oportunidades en estos campos eran prácticamente ilimitadas.
Pero la etapa experimental de este proceso ha pasado y se impone
al mundo la convicción de que los países hispanoamericanos no han
respondido a las oportunidades que se les han dado ni a la confianza
depositada en ellos. Han quedado rezagados en el progreso y desarro
llo del siglo y el más adelantado de ellos está aun, en muchos aspectos,
bastante por detrás de la marcha de la civilización moderna. Pero, es
pecialmente, éste ha sido el caso de los países centroamericanos y más
pequeños. Cualquiera fuese la simpatía de que hubieran gozado al
principio, la han perdido efectivamente por el mal uso que han hecho
de su independencia. Su historia ha sido en lo fundamental, una histo
ria de desórdenes internos, mal gobierno, inmoralidad política y des-

�Bpuanyut ns oppjafa BX^q anb bj ua p^piunjjodo e^os Bun JBjp soiu
-apod ou jtis pp bdu^uiv ^ sopiun sopBjsg so| jod Bpspuuq uopnaj
-ojd bi ap pjoi p opuBZT|Buv sojtui9put oqanA u^q as otuoo anj jsb
\ *optAdJ)B uBiaiqnq as Baunu opoui ojjo ap anb so| b soiabjSb X sosaa
•xa japiuoa BjBd uppaa^ojd Bisa ap Bjquios bj ap opipA uBq as so||a
ap soaod ou 'o^^ anb joag UBjapiq oj anb soj^o b uojayiuuad iu uoj
-bjojjuod soi !u SOP^UH sopB^sg so| ojad 'sopBionuoa jas uBqspsaaatq
•ouBp^Joq pp ojjad pp p opts eq souBoijamepns sasiBd so| b opad
-saj uoo sopiuQ sope^sg so[ jod ope^nf pdsd [g a^aiuBjajua epn^au
opis Bq sa[ Bpuanyu; B^a ojag sojp ap so^ub; uod a^uauípnpB apaa
-ns oiuod U9pBzqiAp B[ ap BipjBn^Bpj B( ua uBUBisa ou sasu;d sojsa aj
•uBfauías epuanyui eun ajuauia^uanaasuoo oppjafa Bjaiqnq as oidp
-uijd p apsap ig -sd[B^uauiBujaqn3 sajojja so{ Ji^ajjoa o sauapj^sap
so| jiiuudaí BJBd epnXs d)qBJO(BAUi ap opis ejaiqnq P^janj seiu X
on^yuB s^ui si^d un ap |oj^uo^ p une o u9puaAja^ui Bj sa|Bna so) ua
sopouad so{ opis ueq soqoniu 'opinSas ouiuibo [a ua X oujaiqoS-o^nB
p BJBd peppedEO eqanuí opejjsouiap ueq ou -soqa ap sajofaui so|
unB— souBauauíBpns sasied sog osaj8ojd [B o^ando jojdbj un op
-uaXnqjsuoa 'piaipnCiad a^uauiepippap opeqnsaj Bq opnuaui e 'oijbj)
-uod [a jod íopeqnsaj uanq unSuiu ajuaiuBjniosqB opiuaj Bq ou ojad
'Bpnp uis 'BpBJídsui uaiq opsjsa Bq Biauanyui Bjsg jn^ pp Bauaiuy
ua ajuauj[Bjaua8 buibu a^ as BJoqB ouiod 'ttJoXBui BUBuuaq,, bj 'sopiujg
sopBjsg ap Bjopajojd Bpuanyui B[ Bjjuanaua as 'spsu anb sajuB X
jaiuud ug sBpuBjsunDqo sbuba jod sBpB|nuiysa opis UBq "SBpez
o sa(qejouoq asjBjapisuoa uapand ou anb 'sBjnsaABJj sBjsg
soJdfuejjxa sasisd so\ ap sajuBjuasajdaj soj b ajuaij - joad
o8¡b saD^A sBun8p X- BiDua[osui ubj8 opBjjsoiu uBq X — sauopn)
-ijsuoo X saXa[ sns ub3jojo anb sbi^ubjbS sb| aj Buanq ap opsjdaaB u^q
anb- sojafuBjjxa sajuapisaj uoa Bpajjoaui SBuiap jod buijoj ua op
-Bjjoduioa UBq as ajuauiajuanaajj anb ojsand 'oiabj8b oajun ns sa ou
ajsa ^ 'BjapuBuy Buapiu ua BuaaBdBjj X aj B(Bui ap sauopBsnae saA
-bj8 sbui sbi b so^sandxa uBjsa X saaaA sbui o Bun soSBd sns opipuad
-sns UBq so|p sopox SBpnap sns jBÍ^^d ap j^fap X ojafuBjjxa josj3aui
jb jBye^ua opis Bq o&lt;ted oaiun ns X - oadojna 'jpap sa- ojafuBjjxa
(BqdBD p X Bu^npu; bj ap sb;soo b opuiA UBq 'sosjnaaj soidojd sns
ap oqojjBsap osopmí [b asjsaipap ap zaA ug BjapuBuy pBpijsauoq

6ei

�140
para imponer el orden, la moralidad política o la h^nestidad financie
ra, mientras que no hay duda de que su protección ha tendido en mu
chos casos a exactamente lo opuesto a ésto y, especialmente, a abusos
en perjuicio de los residentes e inversores extranjeros. El comporta
miento de la "hermana mayor" se ha asemejado al de algunas herma
nas mayores en la escuela, cuyos indóciles y malcriados hermanos me
nores se transforman en una molestia general porque los hermanos
mayores ni los castigan ni permiten a nadie más hacerlo. Como otro
factor, no existen dudas de que muchos de estos países pequeños se
han aprovechado de su propia pequenez y debilidad, abusando así
de la natural resistencia de una gran potencia a realizar toda exhibi
ción de fuerza o ejercer presión hacia un país más pequeño. También
aquí existe el paralelo escolar en el descarado rapaz que primero se
burla de un muchacho mayor y cuando recibe el merecido castigo gri
ta "Ah! Cobarde! Pégale a uno de tu edad!".
De lo dicho más arriba, Nicaragua es un buen ejemplo. Evadió y
dilató todo lo que pudo el pago de la indemnización debida por ello,
alimentando hasta último momento la esperanza de que su "hermana
mayor" vendría en su ayuda y la pondría a salvo de las consecuencias
de su propio extravío. Afortunadamente los Estados Unidos fueron
demasiado sensatos para hacer ésto y ahora Nicaragua, encontrándose
en las manos de una gran potencia se retuerce, lucha y recurre a abjectas protestas sobre su propia debilidad y desamparo, del mismo modo
que lo hacen algunos miserables pihuelos de la calle al caer en las ma
nos de un policía.
En efecto, hace todo excepto tratar de pagar lo que debe o nego
ciar el asunto de buena fe. Esto es lo que la hace despreciable y a su
castigo, bien merecido. Inglaterra ha sido siempre excesivamente to
lerante con sus deudores hispanoamericanos e invariablemente ha mo
derado sus reclamos, por justos que fuesen, cuando encontró buena
voluntad y buena fe. Pero buena fe es precisamente lo que no tienen
estas pequeñas repúblicas y ésto es lo que las priva de toda simpatía
y vuelve necesaria una actitud firme. En el caso de Nicaragua, no es el
monto -por demás despreciable, pero si fuera solamente 5 libras no
haría diferencia- lo que está en peligro, sino el principio. Debe en se
fiarse a estas repúblicas menores aquellas lecciones que aparentemente

�ns b opue^ji i?jsa soueajjauíBouEdsiq sasiBd so| ap p^p^ ap buoujui Bg
•RiounuB as aquinjjap ns 'ojsaunj osBaBJj un opBjjnsaj Bq uoiauaAjajuí
ou ap Baijijod Bg 'ojuojd Bas anb souiBjadsa X 'BJB8aj| u^iauaAjajuj B|
'sosnqs sajuasajd so| ap soadojna sasajajuj soj ap uqiaaaiojd bj BJBd o
OAijafqo ajsa jBjn8ass BJBd euesaaau sa BarioJna u^puaAjajuí bj ijj os
-ajSojd (a X aj Buanq B| BJBd 'u9iaBzijjAia bj Bjsd Bjanj anb aiuEjJodiui
sbui sa ojad '&lt;4souBauauJB soj BJBd,, jas apand Bau^iuy sB^snf sauop
-B8i|qo ap oSsd ou ja Ja^a^ojd BJBd opis bij oj oujod BpBasjBj bjbj^uo^
•ua bj is (&lt;Buijpop,, Bidoid ns JBipndaj ua ojauíud ja euas 'o^sauoq
ajquioq un sbsod sb| sepoj ajqos opuais 'aojuo^ oidojd 1^ 'o^ABJ^xa
p X aj bjbuj bj jaSa^ojd ap ja 'Bjas oj iu opis Bq oj Baunu 'sa ou sop
-lufj sopB^sg soj ap |adBd jg soqaaq so| uoo BpB^uojjuoa jas jb asjaua^
-sos apand sBu3;suoa sbj ap Bun3u;jq nuas uopuajB aaajauj ou anb bjj
-oquisq Bjnd sa o^sg "-aja %4ísouBDijauiB soj BJBd bdij^iuv,, 'uaojuoj^
Buijpop B| JBDJidy,, '4í¿joXbuj BUBuuaq bj B^sa apu^Q?,,- 'BUBauaoi
-BOUBdsiq Bsuajd B| ap euaqj [BnjjqBq bj opB^uBAaj Bq ojunsB jg
ajqisoduu sa sBjja ep^q
ei)Bdui;s epoi u9Pbz;|iap bj b oiabj^b ajuauBuuad un opis Bq jBnps
ap buijoj ns X 'oujaiqo^-ojnB ja BJBd Bun8|B pBppBdBo opBjjsoiuap
usq iu Bpuapuadapu; ns oppajaiu ueq iu anb ojsand opB/ijiAp sied aj
-janj un8|B ap u^paajojd bj oísq sBpBao|oa UBjanj su^a sepoj is uoia
•6zi|iAia B| BJBd opijauaq un Bijas pepjdA ua X 'SBDijqndaj sByanbad
saiqBjasuu sBjsasBpoj ajqos Bsad aj B|Biu b| X pBpjjsauoqsap bj ap bilí
-81 isa jg 'Bujajxa Bpnap ns ap sasajaiu; so| B8sd ou anb soub Oc 3^BM
sBjnpuopj BiuBiuaiv B so^sd soj opjduimjaiui Bq Bjanzaudy\ 3|ubj8
-B|j sbui buijoj b| ua saiiopB8ijqo sns uoa jqdiuno ap jBÍap ap Bq^as
BjciuaiBnf) Bjpuai bj X opipad Bq bj BnSBJBaqq 'BpuaSjn uoo o|jaa
-:q ouBsaaau sa \ BaiJ^uiBouBdsipj ua BJoqB asjBuasua aqap anb uop
.^3j e| sa Bisa X '.soadojna sasaja^uí a soqpqns soj ap asJB|jnq ajuujad
a^ ou apuop 'bdijjv ua X Bisy ua BpByasua opis Bq anb U9paa| B| sa
rjsg sojaíuejixa soj ap JBsnqB uaqap ou ojad 'bub8 bj ap saj as oiuoa
souepBpnp soidojd sns b jbjbji uapang ojjaDBq jod ozjanjsa ojsauoq
un JBzqBaj souaui jb o SB|jB8Bd uaqap ojafuBJixa |d uoa sauopB8qqo
uaBjjuoa is anb ^sepBzqiAp sblujou sBjjap uoa opjanas ap X aj Buanq
apsojja uoa asjc|joduioa uaqap 'sasiBd sojsa ap soijpqns uoa X sopBZ
-ij|Ap sasiBd uoa sauoiaB|dj uaaa|qBjsa is anb :opjpuajdB ubij ou uub

It^l

�142
fin, ya no serán tratados más como niños malcriados o libertinos pri
vilegiados, sino que deberán aceptar la total responsabilidad de sus ac
tos y de sus deudas. Sobre todas las cosas, deberán aprender honesti
dad y buena fe en el trato con otros países y sus subditos, aún cuando
deban aprenderlo "en la boca del cañón". La buena fe es la base de
la civilización, del comercio y de las relaciones amistosas, y debe ser
incorporada en el código sudamericano donde hasta ahora ha estado
ausente. Cuando los ciudadanos aprendan a actuar de buena fe hacia
los extranjeros, pueden obtener de sus gobiernos que lo practiquen
con ellos mismos, y así estas Repúblicas alcanzarán un nivel civilizado.
Inglaterra ha comenzado la innovación de enseñar a Nicaragua una sa
ludable y necesaria lección y no es improbable que ésto se haga exten
sivo a algunos vecinos igualmente ofensivos. Es una excelente tarea y
cuenta con todos nuestros mejores deseos para su progreso y concre
ción.

�opiiins ueq sojuaiuipaiqe^sa soAanu ap ojoutnu oviap atibune 'A o)
-sand jaoja^ o opun^^as un e ejoqe opipuaasap ueq 'soye aamb o zaip
aaeq opeajaiu p ua o^sand jauíud p opednao ueiqeq anb -sojaua^
ap sejopeuoduii sesea sej ajuaui(epadsa- sesa|Sui sejopeuodun sesea
sej 'sapepnp sequie ug -sauopeAJasqo sej^sanu ap pepjaA e¡ jeuuy
•uoa ua soiue^aeA ou 'sejope^jodun sesea sapdpuud se| ap sajaf so| ap
ezueyuoa ap eu^ip seui oqanui uptaeuuojuí ej ua ouis sauopeAJasqo
seidojd sej^sanu ua ajuaoiejos ou sauoiaeuuije sejjsanu opueseg
sajiy souang ua a^uauíppadsa 'sasaj^ui
soia^auíoa so[ ap epue^oduii a ojauínu ajuapaja p jod ounqn a^sa ap
o^uaiuipaia p opej^soiuap opuejsa 's^[8ui ejsuouiiu opjaiuoa p uoa
uppaipej^uoa ajuajede eun opoiu a^sa ap opue^uasajd 'sapepnp se)
-sa ap o)uaiuipaja p uoa opjanae ap soye sounqn so| ua opejjojjesap
eiqeq as ou sajiy souang A oapiAd)uo^ ap s^i^ui e)suoAeui oiajaiu
-oa p anb soiueqepyas s^j)e sejp soaod opeagqnd ojna^je un ug

vivid vi aa oim ia Na S3^^^4I vis^oavw od3WO313
li-á
4P3 '6881 3P otunf ap 91 'lN3QN3daaNl O3aiA31NOW 3H1/ (8

SONJV31H3NVanS SCKI

-V3^3W SOI 30 VISinONOD VI V S001NI^ SOOV1S3 SOl(lI

ÍPl

�144
naturalmente y se han hecho de clientela, esto no li^ estado de acuer
do con el desarrollo del comercio y, hablando en términos generales,
no puede decirse que las casas importadoras inglesas hayan mantenido
sus posiciones. En Montevideo, en particular, durante los últimos die
ciocho meses podemos citar a más de una firma inglesa que se ha vis
to obligada a reducir sus en un tiempo florecientes sucursales a meras
agencias, mientras otras se quejan de la disminución de los negocios.
Partiendo del hecho de que la multiplicación de los comercios in
gleses puede considerarse una prueba de que las mercaderías inglesas
no han perdido su aceptación en el mercado sino que por el contrario
son más populares que nunca, debe existir alguna razón oculta que ex
plique el retroceso de las casas importadoras inglesas. Creemos que
con una pequeña investigación, esta razón oculta puede hallarse.
Mientras que, en términos relativos, las casas inglesas han disminuído su importancia y el volumen de sus negocios, debe señalarse que su
lugar ha sido ocupado principalmente por casas alemanas e italianas.
Puede decirse con razón que estas últimas gobiernan el mercado, ha
biendo desplazado a Inglaterra a un tercer puesto. Puede, qui/ás.
argumentarse que las casas italianas han pa^ado al frente debido al enor
me aumento del elemento italiano en la población, constituyendo los
italianos el sesenta o setenta por ciento de cada partida de inmigran
tes. Esto puede ser parcialmente cierto, pero una explicación similar
no puede aplicarse a los alemanes. En efecto, la colonia alemana no
ha aumentado tanto como la inglesa, creemos, con relación al aumen
to experimentado por su comercio de importación. La explicación
que buscamos, entonces, debe hallarse en otra parte.
Si se investiga, creemos que se hallará que las casas alemanas e ita
lianas que están ahora -y han estado desde hace algún tiempo quitándoles terreno a las casas inglesas, ofrecen una clase similar de
artículos pero de inferior calidad y a un precio menor. Estas merca
derías están vistosamente presentadas, a menudo imitando los produc
tos ingleses, pero no tienen ni el mismo valor intrínseco ni la misma
durabilidad, mientras que su más bajo precio de venta los sitúa con
ventaja frente a clientes que no tienen un juicio muy certero y que no
desean hacer grandes gastos.
Pero existe aún otra razón, quizás la más poderosa. Los comercios

�A s^sisd sojjo ap sbj b une apaaxa BjjajBj^uj apsap sopBjjoduu
-niOBjiiuBui sojnaijjB ap uopjodojd bj gnb souiaaja 'Bpugjgjgj
gnb b sajuapaj SBaijsjpBjsa souiauaj ou gnbuny jBaoj opBOjgui [a ug
upptsod n jguajuBiu uapand ou sBsajSui sBuapBaaaui sbj gnb gp Bapi
bj 'ojjap jod •sourezBijaaj A jsaj gnb ajuajBdB sbui sa sBsajihn ssjopBj
•jodun sbsbo sb{ gp BpuapBoap B| anb souiBiapisuoa 'uoisnpuoa u^
•sajBaoj sopoftau soj ap upiaBnjis j^npB b( b sbui as
-jBnospB A opBpino s^ui uoa opBoaaui p JBipn;sa u^jaqap ssquiB (sBn8
*{)us sb[ oiuoo sBAanu sb[ o^ub^ oja^ sBAanu sbj^o ap ojuaiiupaiqeisa
|d Bisd pBpiun^odo aiuapaxa Bun opuapai^o A inbB SBppafqeisa bA
sbuuij sbi opuapapuBi8ua 'Boqqnda^ B^a uoa opiauíoa ja jsjuauínB
BjBd pBpiun^jodo ajqop Bun ^puijq 'spjSui un sa josjndojd jedpuud
oAna 'jaAB souiuajgj sou anb bj b jBuopBuja^uj upiaiqiqxg BpBpaAoíd
B| A 'sojuauíoui so^sa ua ABn^njfj p ua Bzuaiuioo gnb uiuooq,, jg
•osbdbjj un Bas opB^jnsaj p opuBno un^ 'SBiuap
so( ap sBa;^suapBJBa sbj b asjB^d^pB ua Bjainbis JByos sbuibí A jas ap
BjauBui ns b uanoaps as soj^o soj anb JBjadsa ja BDiuBjuq pnpuejnsui
bj ap Baijs^gpBjBD BÍaiA Bun sa ojag so^uaiuijjanbaj sns b asjBjdBpB
A paoj opBaaaui ja sbui oaod un jBipn^a b uBjgipaaaB Bjja^Bj^uj ug
BULty bj gp sajBdpuud soj is biujoj ubj8 ua jB^uauínB uBiapod sopoSau
sns anb lsasaj3ui sajBu^npui sajuB^jodiui ap sojaÍBiA soj A mbs sspia
sajBSjnans ap sajaf soj opBjnSasB usq sou ajuauíajuanaaig
ojuauíoui jap sapBpisaaau SBAanu sbj b a^uauiBpidBj sbui
ubij as anb sBjjanbB uos oiSijsaad ns opiuajuBui ubij jofaui
anbsBSBasBj anb BjBj;uoaua as a^uauíajqBqojj sbj ib sopsfap uos anb
UBJ3A sajiApuiu; jaaauBuijad UBiuaiu; anb soj A 'aiusjaps Biasq bijo
-jbui opunui jg jojua un sa 'Bayijod ua oiuoa sopoSau ua 'ouisyBAjas
•uoa ja A ^sgjopBAjasuoa opsisBuiap uos 'BjqBjBd Bun ug •sauopaesuBj;
ibj uBzqBaj as anb ua sauopipuoa sbj ap uppsjaijB aiuaipuodsajjoo
bj uaSixa anb sajoua^xa sBiouB^sunajio sbj b osiuio osbo opuapsij 'sBjja
B aiuguiauuy opBuajB uBq as A ofBqBJ^ ap sbuuou SBiaaia uojbzbjj
as soyB aoBH BZBjd bj ap upiOBnijs j^nja^ bj a3ixa anb sBpijipaia sap
•epijjaBj sbj jbSjojo ua ubjidba A SBjuana SBAanu iijqB b sajuaaijaj uos
'SBuuinjoa ssjjsanu ua opBJojdap souiaq bA anb ouisiuiisad asa ap
anbo; ojjaia un ap sopsjaajB (jBjnaijjBd ua ounguiu b Biauajajaj jaasij
ujs A jBjauaS ua 'ojsandns jod 'opuBjqsq) bjbj^ bj ap oi^ ja ug sgsajSui

�146
que, mediante un mesurado estudio de las razones aducidas más arri
ba, las firmas inglesas cuya decadencia hemos tenido la ocasión de la
mentar, recobrarán su supremacía.

9) /THE RIVER PLATE TIMES, 8 de abril de 1890, p. 1/
EL COMERCIO BRITÁNICO CON AMERICA DEL SUR
A través de varios artículos escritos en junio pasado y de otros ar
tículos escritos más tarde con motivo de la publicación de las cifras
del comercio exterior correspondientes al año pasado, tuvimos oca
sión de señalar la inevitable conclusión de que el comercio británico
con América del Sur -es decir con la región del Río de la Plata con
la que tenemos más estrecha relación- estaba perdiendo terreno. Si
bien no ha decaído en términos absolutos —como tenemos razón para
creer ha sucedido en algunas ramas- si lo ha hecho en forma relati
va con respecto al de otros países que industrializan productos simila
res. En esa oportunidad señalamos un hecho especial, la disminución
en número e importancia de las firmas importadoras inglesas estable
cidas aquí y que habían dominado el mercado hace unos quince o
veinte años.
Nos alegramos de decir que nuestras observaciones atrajeron alguna
atención en Inglaterra y fueron reproducidas allí por más de un perió
dico.
Aunque nosotros no lo sabíamos entonces, y no habían sido escri
tos, ciertamente, respondiendo a ningún plan concertado secretamen
te, los artículos referidos tenían un peso extra por el hecho de que por
la misma época conclusiones muy similares eran señaladas por los
Cónsules y otras autoridades en otros países de América del Sur y
América Central, especialmente Chile, Brasil y México.
Desde entonces el tema no ha dejado de atraer la atención y ha
sido motivo de muchos informes al Foreign Office y de algunas car
tas. El South American Journal del 8 de marzo, recientemente recibi
do, trae un largo e importante artículo sobre el tema que recomenda
mos a la atención de nuestros lectores. En este artículo manifiesta
que las principales sugerencias para mantener y ensanchar el comer-

�'^o^iíoo A ©iVtj ap soadoma so)iq^q soj opuinbpB sq aiua8 bj A zaip
jrod opBoijdiqnuí ueq as pjaua8 ua soiooSau soj X uoyoBjqod bj anb
joqv opBiS jouaui ua japaons aqap ou —uojaiAn^ 9nb BiouB^odiui bj
opuinbpe uBjaiqnq Bounu sBsajSui sbsbo sb[ opom oj^o 9p o isb opis
jaqeq aqap X- soyB ajuiaA soun aoBq Bpjg bj ap oí ^ ¡o uoo jBiojauíoo
suad B{ bijba is ¿s9S9^8ui so[ uoo ouisiiu o{ gp^ons ou gnbaod? sgouoj
•U9 '.sofBooj soju9iipj9nb9j soj b sopnpojd sns iBnogp^ X opBOjgui p
Buod bj apA anb usj;u9nou9 sa^oyBdsa unB X SBSpq 'sgsgouBjj
'S9UBUI9P S9{BU^npU{ 'BpnSB SBIU Bip B Bip 9AptU 9S B^S9
X puapduioo Xsq oj^^ *S9S9[3ui sgjoijgdns soiapoui o SBjrBd sbi uoo
opjdnoB ^p opB0J9UJ p jBonpa ap jb^bjj uaiq Xmu bijbjs^ eunSjB bio
•uspdtuoo Biuono U9 jbuio^ anb Bjaiqnq ou \s 'o^aosq b so^uojd u^jsa
soj ^o soqontu 'so^aaAOjd ap soasap uauaiy ou o saosdBo uos ou soo
-lu^iuq saiuBpjauíoo soy is anb X 'sopnpojd soyap 'soppoiu soyjaio
Bpueiüap opBcuaiu p mbs anb sa pyuauíBpunj ojund [g -oioj9iuoo ns
JBAjasuoo uaaainb is 'JBSny opun8as ua ouis ojaunjd ua ou JBjapisuoo
uaqap anb o8p sa ojad 'ou o oyjap o\ ua jbjs9 uapand 'oysa ug sb^
-n^d SBAanu b opjanos ap sojjionpojd b asjBjsajoui ap pBpisaoau X^q ou
anb s^uiap so| sopo) b sajouadns ubi uos sbs9[3ui sB;uaiujBjjaq sns X
soyasip sns anb uBSuaig 'sajopBAjasuoo op^isBuiap uos 'uoioBoyiu^is
us epBu Bisd opipjad Bq ou anb ojad 'ojsa b u9iob{3j ua op^sn soui
-aq bX anb bsbjj Bun jyadaj bjb^ ^nbB sopipad sbui so^onpojd ap odi)
p apBiAua ue^jjanb ou o ububiau9 d\ ou Bjjap^Su] ua sajouadns sns
anbiod a)U9iu9|duiis sopipad jiqioaj japod ou ap BqBÍanb as anb pío
•¿auioo oíaÍBiA o a)ua3B 'ajuB^uasajdaj un ap sbui opioouoo souian
•sa^qixay sbui soadojna sapAU Jod a)
-uauíjBnpBj^ sepejuEjdns opuais ubXba sBsaj8ui sbsbo sb[ anb BJBd pdio
•uud BsnBo B| 'so)onpojd soy ap opaid X ouasip p ua ouioo pBpipo b¡
u? oyi.'B) poo| ojsnS p japuap ap Bioua^ixa B[ opis bj-j Bjauíud B{ b bio
-uEuodiui joXbui bj sofaj jod souiBoipnfpB anb o)Bipauiui ap jioap soui
-apod 'sBiouaja^ns SBjsa ap Bsuajxa u^ioBjapisuoo Bun b jBJ^ua ui
sajBiojauíoo sojaísiA sootupuip ap oajdiug • sop
•aid sns uoo so^onpojd soj ap upioiqíqxa ap sajBooj sajBioiauíoo sojjuao
sapd^uud so| ua jaoajqBjsg -^ *0)uaiuiB)anbBduia ns ua ouioo sopnp
-oid soj ap oyasip ja ua oyuB) 'pooj o^snS jb uoiouap sbui jBjsaij j
:sa)uain;8 sbj uos ouajsiuiaq aysa ua ooiuBqjq 010

Lt\

�148
por no decir de extravagencia.
En estos tiempos de crisis, cuando se dice que los importadores
bonaerenses están cancelando pedidos a diestra y siniestra, cuando las
casas están quebrando o luchando duramente para mantener sus cabe
zas por encima del agua, cuando los habitantes del gran mercado ar
gentino se están viendo forzados a economizar y a restringir sus gastos
en forma desacostumbrada, cuando aún el sólido y próspero Uruguay
siente la sombra de la pesada nube que cubre a la Argentina y sus co
merciantes deben actuar en forma por demás cautelosa, puede parecer
fútil hablar de medidas para ensanchar el comercio. Nosotros no cree
mos eso. La crisis, no importa cuan severa sea, es transitoria. Llegará
el momento -y puede que llegue muy pronto- en que las cosas se
enderecen y el sol de la atareada prosperidad brille una vez más a todo
esplendor.
Por más prolongada que sea la crisis, estos países progresarán, su
población aumentará, se abrirán nuevas vías de comunicación y con
ellas nuevos y más amplios mercados. Más aún, la crisis no afecta a una
nación industrial más que a la otra. Cualquiera sea la cotización del
oro, cualquiera sean las dificultades inmediatas que experimenten
los negocios, la posición relativa de las naciones importadoras perma
nece incambiada, la agudeza de la competencia entre ellas es más gran
de que nunca y solo espera que las nubes se retiren para desplegar toda
su actividad. Es más, para quienes tengan ánimo y empuje existe
ahora una oportunidad excelente para obtener (no sin riesgos, garan
timos) el dominio del mercado que más tarde o más temprano produ
cirá el más excelente fruto.
Con crisis o sin ellas, pues, es menester que los comerciantes ingle
ses interesados en el Río de la Plata, se mantengan atentos si no quie
ren que se les escape su negocio. Las causas de la decadencia que es
tamos lamentando no son difíciles de encontrar y les han sido señala
das con suficiente autoridad. Dejémoslos estudiarlas y ponerles reme
dio.

�?;? n.v iPToire japuajajd uis ojad 'bjoijb iBuoiouaui souidpod
soun^^jB 'pjauaS sbiu aouBop ap sorodse soqoniu BOJBqB
'^J9A 9$ OU1O0 4U9PBJ9plSUO^ BXnO ^ Sa)UB)lSlA SOJ)S3nU JBJU9JJU3
irajaqap 9nb Biuaiqojd p S9 ajsg soipaui ^nb uo^ X ucuooajip ^nb
U9 'OJJ9S 9p OSBD U9 'X ajUBJJOdlUI UOlSUBdxa BUn 'BJBipaUIUl BUIJOJ
U9 'raziuo^Bjojd 9p zBdBo S9 u9iun¡0A a^uBfauías 9p opj9uioo un is
anb
•ni oun^d^s p X opnnb p 9Jiu9 irednoo sopiufi sopBjsg soj 'XBn8njf|
|9 BIDJ9UIO0 9nb SO[ UOO SOSIBd 9p BJSl[ 2\ Ug SBygnbgd 9JU9lUBAIJBpJ
UOS SBJ^P SB| SO|n0i^iB SOJ1O SO[ SOpO^ ISBO U9 !S9iOp99AOid
soj|S9nu uos sopiuQ sopBjsg soj S9pno so[ 9p sojnoi^B
\9 A BUIJU9UJ9II B[ 'BJ9pBUI BJ (SB|O0U^b SO}U9lU9ldUJl 9 BÜEiimOBUl B(
S^^UBpodlUl 9}UB}SBq SBJJP UBZUBOp 'SOUOpB^oduiI SB[ 9a)i!g [BUOp
-d90X9 9JU9lUBJ9pBpJ9A '$68 I OyB ^B 9^U9ipUOdS9JJO0 '9fBJU90Jod OUIIJ(n
9)89 OpU9lS '0)U9p JOd 0'¿l un ^ ¿l'S un 9pS9p S9UOpB)JodX9 SBJ X
*0)U9p jod 93*6 un Biseq ¿^$ un 9ps9p uojbijba sopiun soprjsg soi
9ps9p souopB^iodun sb( 'XenSnjQ 9p jbio) opjgiuoo p uoo
ug "sopiuf) sopBjsg so( 9p p opods^j uoo o^uBoymSisui Xnuí
•9J 9nb X 'XBn8njQ 9p opjauíoo jgp |B)O) o^uoui p uoo BJBduioo o| 9S
|S oqonui so ou ^nb o[ '000000^$ sol 9P ofeqap jod 'o^ubj o[ jod
'opBn^s opB)S9Bq opjguioo pp pnuB |B)O) oipouiojd [g 00009^:^$
oun op pnuB oip^uiojd un uoo '\6S'QL'W B 0l€"l^^^^*l$ 9P 9\iXiA
topiuf) sopB^sg soj BpBq uopB)Jodx9 Bg /—/ "000'0^9:T$ so| u9 op
•en)is [BnuB oipouiojd un ap 9)u9uuoXbui uoje^edB as ou [ejaua^ B{8
-ai Jod ojad 'opo^ad p a^uBjnp 109*1 l^:^$ b O^6¿^6$ ^P uojbijba
_9( sajUBjisiA soj)sanu BJBd saja)ui pdpuud p uojsia9j sapuo sbj
'sauopBjjoduii SBg •BpuB^Jodun ubjS ap sa[epjauioo sauop^pj ap
api E[ BpBu BJBd uap sou anb asjpap apand ou X soub aouo ap opou
•ad un uBOJBqB SB^sg 'opBoqqnd soiuaq anb sb{ ap sapjauaS sop^qnsaj
to{ Bjoip jBjapisuoo soujapod 'sBoi)sipB)sa sb[ opB[ ap opuBÍa^
/:aoip 'sopiufj sopB^sg so^ BioBq
A apsap sauopBjjodxa X sauoioB^jodujj sb[ ap a^Biap un jBp ap oSang/

soaiNfi soavisa soi no^ OAvaoaiía od^hwo^ ia
/9681
9p O)so8b ap g 'onnf ap n X q¿ 'S3^I1 OaaiAHlKO^ HHl/ (01

�150
Uno de los primeros clamores que se oyen cada vez que se ha suge
rido la ampliación del comercio con los Estados Unidos ha sido siem
pre la necesidad de una línea regular de vapores. Pero cuando miramos
las estadísticas que hemos transcripto, enseguida resulta evidente que
un comercio que asciende anualmente a un promedio de cuatro millo
nes de dólares no es suficiente para mantener una línea especial de
vapores: es decir, si se piensa solamente en Uruguay. Si se agregara la
Argentina, el caso sería diferente. En el momento ^ctual, la "Norton
and Co.", bajo bandera norteamericana, y la "Prince Line" y la
"Lamport and llolt", bajo bandera británica, envían vapores para el
transporte de pasajeros y de carga con bastante regularidad, sin men
cionar a los ocasionales "cargueros"163 de diversas líneas. Esto, cree
mos, satisface totalmente las necesidades del actual intercambio co
mercial y, a medida que éste aumente, aumentará también el servi
cio de fletes, puesto que se trata de un caso en el cual la oferta seguirá
seguramente a la demanda. En más de una oportunidad se ha habla
do de subvencionar una línea de vapores, pero, por nuestra parte, du
damos de que el resultado justifique la erogación. Es más probable que
un mayor volumen de comercio produzca sus propios medios de trans
porte, antes que nuevos medios de transporte, por sí mismos, aumen
ten el comercio. Pensamos que en este aspecto del problema puede
dejarse librado a sí mismo.
Un problema bastante más importante y más difícil es el que plan
tea la nacionalidad. Quienes residen en este país son italianos, españo
les, franceses, ingleses, alemanes y nativos descendientes de estas na
cionalidades en el curso de una o más generaciones. Sus simpatías,
tradiciones y asociaciones son esencialmente europeas. Del mismo mo
do, las casas de comercio son inglesas, alemanas, francesas, italianas,
españolas y nativas, y sus relaciones comerciales son fundamentalmen
te europeas. Será muy difícil modificar estas relaciones, establecidas
hace mucho tiempo, no obstante la tendencia comercial general a
comprar en el mercado más barato y vender en el más caro. En mu
chos rubros, las mercaderías inglesas predominan en el mercado, co
merciando con ellas firmas de todas las nacionalidades ya que Ingla
terra absorbe casi un tercio del total del comercio de importación;
fuera de ésto, cada casa generalmente da preferencia a las mercaderías

�0[noijJB ouiyjrt ojjsanu us souiBJBjByas anb pBpijBuoiaBU bj jod
sepB9)UB|d sapBjjnayip sbj b ajuajj jaaBq anb uBjpuaj unB 'asjao^q ap
-and anb opuBzyirejBg osnjaui 'oj^j -BJoqB jbzijbub ap pBpisaaau sotu
-auaj ou anb jBpjaiuoa Biuajqojd opBauujuí un ap bjbjj a •opBajaui
ajsa ua sopiumsuoa sopnpojd ap sBauij sbj ap -sBpoj ua ou is- ssqa
•niu ua 3sjbj3o[ apand sojuaiuiuanbaj so;sa ap ojauíud [a anb jbuuijb
b so^andsip uejBjsa souBDuauíBajjou sa(BU}snpui soj 'Bpnp uis
/:aoip 'oinaijJB aouajuB ja BqBz
•jjBuy anb uoo so^und soj b asopu^uyaj íoiunf ap i Bip ja Bnuyuo3/
•pepiunyodo bj)o BjBd souiBÍap bj
so)und soj^o X sojsa ap BijduiB sbui u^pBjapisuoD Bq o\9 'a^odsuBjj
ap BijajBui ua sapBpijpBj 'jBiojauioa opB^Bjj un ap oipaui jod 'sop
-jufj sopBisg soj ap joabj ua opjauíoa jap jBiaadsa uppeijdujB BUfj ^
'sopiufj sopBjsg soj b BiaipuodsajJ
-oo a^Bd joXbui bj jBna bj ap 'oiaiauíoo jap jBjaua^ upiaBijduiB Buj^ f
'Bdcung b sBpBjnauíA sbsbo jod a^uauíjBnpB opBuiuiop oioiauíoo jap a)
-red Bun ap 'ajqq Biauapduioo ua 'asjByanpB ap upiauajui bj uoo sbubd
-jjauíBajJOU a^auíjBiauasa SBiauaSB o sbuijij ap ojuaiuiiaajqB^sa jg '3
•BZBjd bj ajuauíjBnpB uBzijodououi anb sBadojna sBuap
•BOjaui sbj anb joijadns p^pijBa Bun ap o jouaui oiaajd un b BZBjd Bisa
ua sBpBoojoa jas UBpand sBusoijauíBa^iou SBpapBajaui sbj anb jsjn^
•asy 'I :ajuain3is oj ua sojiosou BJBd apisaj 'saouo^ua 'Buiajqojd jg
•sopiupj
sopBjsg soj apsap sojnaijJB ap s^auíj sBjjaja JByoduii uapand anb sbjjo
uajsixa anbunB 'sBUBauauísa^iou ajuauíjBiouasa uos sauopsjaj sbX
•na sbuijij ojpna o sajj inbB uajsixa 'ouins oj y jBpjauíoa opBajaui
ja ua ajuBpiodun oaod Anuí uopisod Bun UBdnao SBUBauauíBa^ou oía
-jamoa ap sbsbo sbj '(ojuaia jod j ja aouBajB anb souiBpnp) upiaBjqod
bj ap uopjodojd syanbad Anuí Bun uaXn^ijsuoa —sopiu^ sopBjsg
ap souBpBpma soj jiaap sa- souBauauíBa^ou soj anb opBp 'jBnpB 01
-uauioui ja ua '^ 'sBUBauauisa^ou sBuapBajaui sbj ap joabj ua 'ajuam
-jBnpB uauaijuBui anb sauopBjaj sbj jaduioj b sspiaajqBjsa bX seseo
Bjsa ap BjainbjBna b jaauaAUoa 'oqoip souiaq bX ouioa 'paijip Bja
Bjajaaja 'sBUBuiajB sbisbjubj X saajnp apuaA 'bubuiojb bsbd Bun 'sBsaa
•UBJj sspas o souia apuaA 'BsaauBjj bsbo Bun 'sajouBdsa sajiaas X sou
-ia apuaA BioiiBdsa oiajauíoa ap bsbo Bun isb :pBpijBuopBu buisiui ns ap

l$\

�152
cubrirán, creemos, que esto cuenta más aquí de lo que ellos pueden
imaginar. Las tradiciones, vinculaciones y simpatías, tanto del pueblo
como de la plaza comercial, son, en todo sentido, tan enteramente
europeas que imaginamos estará lejos de ser fácil el cambiar las vin
culaciones existentes en favor de una parte del mundo que ocupa una
porción tan pequeña en la vida de este país. En efecto, si se nos permi
te hacer una pequeña disgresión, éste es un error al que los nortea
mericanos están muy propensos, no solo en materia comercial. Ellos
creen, por el hecho de que estos países están en uno de los dos conti
nentes americanos, y porque han adoptado nominalmente la forma
republicana de gobierno, que no existe meramente simpatía sino seme
janza, e incluso un fuerte sentimiento fraternal, hacia los Estados Uni
dos. El error no es extraño pero es muy grande. América del Sur -o
al menos esta parte de ella- es, en el fondo, un pedazo de la Europa
latina; tiene casi todo en común con la Europa latina, Italia, España,
Francia, Bélgica, etc.; y en realidad, muy poco en común con los Es
tados Unidos, prácticamente ninguna institución social, ni casi ningu
na manera de pensar. Cierto es que el pueblo se ha liberado de los gri
llos y restricciones que todavía pesan sobre la Europa monárquica,
pero existe aún una enorme distancia entre ellos y los norteamerica
nos, al mismo tiempo que una diferencia racial que no parece probable
puede ser superada en un futuro inmediato. Aquí vemos, no el repu
blicanismo sajón de los Estados Unidos, sino una copia del bastante
deteriorado republicanismo latino, como el que se vio en Francia y
como se podrá ver dentro de no mucho tiempo en Italia, España y Bél
gica. Existe una ligera semejanza en las formas exteriores, pero una
enorme diferencia en la práctica y aún en el espíritu subyacente. Esto
es lo que hace a la versión "jingoísta" de la doctrina Monroe, recien
temente traída a primer plano en los Estados Unidos, un verdadero
absurdo para los observadores locales, que solo pueden atribuir su
difusión a una total ignorancia de la naturaleza y costumbres de la
población local. América del Sur siempre ha sido, es y probablemente
continúe siéndolo por varias generaciones, esencialmente europea; no
bajo la dominación de gobiernos europeos, quizás, (aunque sería más
beneficioso que perjudicial que así lo fuera), pero ciertamente bajo la
dominación de las influencias, intereses, simpatías y tradiciones euro-

�sBjsa ua souiBaoAinba sou ^j) SBadojna sbuuij sBpBuiuuajap ap SBuap
-Bajaiu sns Jiqpaj e uajaduioa sb] ajuauíBaijaiud anb sauopB8ijqo e sep
•¡jamos JBjss uis SBjjand sns ojjaiqB usXBq anb sajuBjJodun sbsbo ap
sojdiuafa soDod XBq X (&lt;sBpB8ij,, sbsbo uos -sEpiduiauajui jas uapand
ou 'ajuam^isuoa jod 'anb SBjsa sauopBjnauu 'soadojna sapujsnpui
so| b ajuauíBAisnjaxa opBjnauíA BqBfBqBJj anb oadojna ¡B^dBO jod o
sajuaispca bX sBadoina sbsbo ap sBiauaSB o safBSjnons ouioo ssppaiq
-sisa ucuanj BZBjd ap sBnSi^uB sbui sbuijtj sb[ s^pox 'buuo^ Bjsa ap a^
-uauíBjajua isbo oppajqBjsa opis Bq Bdoang uoa opiauíoa {Bnpe [g
sBireauauiBajJou sBuap^ajaui ua SBpBzijBpadsa 'SBpua8B o sbuijij
sBidojd sns inbB jaoajq^jsa sa soqa BJBd ouqqjB a^uam^isqns ^g
'oqanuí jbj8
-oj JBjadsa uapand ou sajuajsixa sajBpjaujoD sbsbo sb{ uo^ Bi^Bduxis
ap sozbi o sajBpjauioa sauopBpj ssaod ubj XBq [Bno {a uoa siBd un
ap u^pBjpuad b| BJBd JB3n[ oaod Xnuí jBpanb aaajBd anb 'oadojna
ajuaujjBpuasa ubj sa opBDjaui {a 'Baijijod BuajBui ua anb s^ui uns
—opBjjsoui souiaq ouioa- '[Bpjauioa BijajBui ua '^ U9puijsip uis 'Bd
-oang Bpoj ap uauauojd sauopBjJoduii SBjjsanu anb ojsand 'oadojna
sred jamb^na ua anb opBjg joXbui un ua 'opoui ojjap ua 'X soadoj
-na sa]Bijjsnpui sajuBjjoduii sbui soj ap sbj uoa Jijadmoa usjaqap sbjj
•apsajaui sns 'oubjjuod p jog soqa Bia^q saj^padsa sBijBduns uajsixa
apuop opBajaui un o pBppBdea ns uoa opjanaB ap oppajsBqB uaiq ou
opBajaui un inbB jBJjuoaua uBjadsa is jbjbj jojja un uBuajaiuoa sou
-BaijauíBajJou sa|Bijjsnpui so( anb souresuad 'Biuaj jb opuaiA[Oy\
-opas Bpaqap ouioa sopiuQ sop^jsg so^ ua opip
-uajdiuoa uaiq ubj sa ou anb Buiaj un b oujoj ua pepjdA Bjnd sbui bj aa
•ajBd sou anbjod oins 'sopiuQ sop^jsg so{ Biaeq OAijeiaajdsap opijuas
un^uiu uoa ojsa sounaap o|sj s^api sns b sByBjjxa ajuauipiauasa sau
-oíanjijsui o sajqmnjsoa sa^auoduii jajanb ap ojuajuí unSuiu sopiun
sopBjsg so[ b BuaaapBj^B ou ajuauísjjap /"/ ojqand p '(u9PBzi[ia
•p bj ap sajajuí p ua ajduiais ou BpBnjaaja uppuaAJdjuí Bun) sajuBiiu
-ajdB opBiseuap sapuop^ujajuí o SBjapueuy sauope3qqo ap sojjbj
•aqij b oXnqujuoa sisd ajsa ap u^iauaAjajuí v\ opuBna sopiuf) sopBj
-sg so| e soppapBj3B jBjsa uspand 'sauozsj sepBsajajuí jod 'sousauaiu
-Bpns soujaiqo^ sojjap anbunB X oyanbad ajuauiBAfsaaxa 'souiijadaj
oj 'sa euBauauiBpns epiA bj ua Bau^uiBajJojq e^anf anb jadBd jg *sead

es i

�154
afirmaciones, nos agradaría que nuestros amigos comerciantes nos co
rrigieran). Nuestros amigos norteamericanos tendrán que considerar,
entonces, hasta donde les vale la pena seguir este procedimiento y
emplear capital en el establecimiento de sucursales y agencias para la
venta de sus mercaderías en competencia con las casas europeas que
ahora dominan la plaza, y asegurándose, por lo tanto, una parte del
comercio actualmente distribuido entre estas últimas.
A continuación de esto, se plantea el problema de una expansión
general o especial del comercio, cuya consideración será el tema de
nuestro próximo artículo,

/continúa el día 8 de julio de 1896/
/.../ Si se produjera una expansión general del comercio, no vemos
ninguna razón por la cual los Estados Unidos no pudieran obtener la
parte del león en ella. En un mercado en expansión siempre hay lu
gar para los recién llegados, y en una situación semejante, las firmas
o agencias que tengan relaciones especiales con los Estados Unidos
podrían lograr una mayor apertura para las mercaderías norteamerica
nas de la que existe actualmente, puesto que tal apertura no ocasiona
ría ninguna perturbación importante de las relaciones con Europa a las
que nos hemos referido.
Pero, por nuestra parte, aunque probablemente se nos acuse de
pesimismo crónico sobre el tema, vemos pocas o ningunas perspec
tivas de que se produzca una expansión general semejante. Tomando
el promedio de los últimos diez o doce años, el comercio de importa
ción de la República ha permanecido casi estancado; no ha mostrado
siquiera un crecimiento vegetativo proporcional al de la población. En
1885 la importación fue de $25:275.000 para una población de unos
583 000 habitantes, lo que da un coeficiente de aproximadamente
$43.5 por persona; en 1895, después de muchas fluctuaciones, la im

portación fue de $24:596.000 para una población de 850.000 habi
tantes, reduciendo el coeficiente a $30.1 por persona, una caída muy
importante. Como hemos estado señalando constantemente, la polí
tica en la cual se ha embarcado el Gobierno de la República desde
1890 está claramente opuesta a cualquier expansión del comercio.
Los intereses comerciales, no obstante su vital importancia para la
prosperidad general del país, están desprovistos de toda representa-

�-na sasiBd so| ap oun ap joabj ua aiuauíaiqBqoíd sbui ^uas lSB[jaaBq b
eje^aif re X 'saiBiaadsa sbijbjubi sauoisaauoa iBzqcaj b opcuipui oaod
BJjsanuí as 'aucd ns jod 'oÁBn^njn oiuaiqojg ^a \ soiano so[ X bubj B|
ouioo sa^i SBXcn^nin SBiuud sBuaiBiu sbj jBZBjdsap e Btiapuai anb bi
-siuoiaoaioid bjubi bijb cun e X t,ouísia|in^a^,, ^a j3a[oa b uBinpui
as sopiufl sopBjsg so[ 'sajuapai s^pijou jod jcSznr y 'O(Jiaap a(qisod
sa sou ou 'Bunao oisa anb ap pBpmqBqojd o Bapi Bun^^ a^sixa i$ sbj
-auBnpc sauoreaauoa uBJBzqcaj sa^Bd scquiB apuop [Biajauíoa opcjBjj
un ajuBtpaui juinao Bupod ojos o^sg sopiun sopc^sg so[ ap joabj ua
opjauioa jap [Biaadsa u^isu^dxa Bun JBjapisuoa jod epanb sou uny
•opi^cd ^npB {a japod [a ua cazau
•Buuad sBjjuaim aiqcqojdun Xnuí sa [Bna o\ 'oujaiqoQ [ap [Biajauioa
Bai^i[od B[ ua [caipBJ oiqurea un caznpojd as ou o)ub^ B^scq oiajaui
-oa [ap [Bjaua^ upisucdxa eunSuiu asjranpojd Bpand anb ap sczucjad
-sa s^aod Xnuí souidA anb 'saauo^ua 'soun^ada^ *siBd asa uoa oiajaui
-oa [a jBjuauiaaaui b Bnnqu;uoa ou oyaia jod anb o^sanduii un uoa
U9?3B)jodun ns opbabjS cq ouiaiqoQ [a a^uauía^uaiaaj Xnuí c^ad !sbj
-O3^j8b so^uauia[dun soj X BUBuinbcui bj opis Bq sopiun sopcjsg so[
apsap upiaByoduii ap ajucuoduii sbui oiqai [a anb souie^ip 'o[duiafa
ouio^ *souo^BfaA X sosoabj8 sbui une soisandun soj jaaBq o^fqo jod
uauat^ aanpoj^ux anb sauoiacoijipoiu scaiun sbj X so^cfBqaj ap capí
iainb[Bna a^uauiBp;piaap ajsisai ouiaiqoQ [a oiad 'a[qisodun ajuaui
-BaijaBjd sa oiajauíoa [ap [Bai u^isuBdxa jainb^no 'sBiaucnpc sbjijbi
SBunsiqB X sojsanduii so^a uampiad sBUuai[^ SBisajoui X scpcpaiua
ajuaiuBAisaaxa uos opadsai [B sauoiaisodsip sB[ anb ouis 'sosoiauo uos
o[os ou oíaiauíoa ja ajqos so;sanduii sog bsbui ua uBi8iuia X soiaiaui
-oa sns uBuata ou sauísiaiauíoa X saiapcaiaui so[ ^nbiod [a cuiSiua un
sa X ajqBjajo;ui 3A[anA as b9ibo bj anb B^Bq 'biuipia b[ sa oiaiaiuoa
¡a oís and un OAanu un jauodun anb Xcq anD aiduiai^ oqiaa.i ap as
•naB un b japuaasapuoa Biainbis uis SBqa ap cun cqanAap opuats 'Bisai
-joasap cpunjoíd uoa scpcicj; uojanj 'opeuas [B scpiSuip 'sBAiieiuas
-ajdaí sBuinj uoa sa[Biajauioa sauoiaipd sa^na sb[ ua sapcpiunijodo
saiuaiaai sop ua optunao o[ jod BpBpuapua sa auaij aj as anb ua
upiaBjapisuoa Baod Bg -BAiiisoduii uoisioixa B[ X uoisaido B[ BjBd oí
-aíqo un anb sbui oaod ouioa opBiapisuoa opis Bq oioiauíoa ja 0681
apsap 'opoui jainb^na ap 'X sbjbuib^ sb[ ua X ouiaiqoQ [a ua upia

SSl

�156
ropeos con los cuales mantiene relaciones más importantes y estre
chas que con los Estados Unidos o con sus vecinos del continente su
damericano. De cualquier modo, tales concesiones son, a nuestro mo
do de ver. un error económico. Las relaciones comerciales deberían ser
iguales para todos, y debería permitirse al comercio que se expandiera
en las direcciones naturales, sin la intervención del Gobierno —y me
nos aún de un Gobierno no representativo como el de Uruguay—.
Desde tiempo inmemorial, la experiencia ha demostrado que la inter
ferencia gubernamental en el comercio, o el intentar forzarlo hacia
determinados canales, es más perjudicial que beneficioso. Una conce
sión tarifaria en favor de un país significa una injusticia para otros y
una alteración de las relaciones comerciales normales. Como la expe
riencia de Inglaterra lo ha demostrado, el comercio nunca prospera
mejor o se expande con mayor rapidez que bajo una tarifa reducida,sin discriminaciones odiosas. Estas, sin embargo, son cuestiones gene
rales en torno a las cuales las opiniones difieren considerablemente y
que no necesitamos discutir ahora.
Pensamos que hemos recorrido ahora, aunque sin mayor deteni
miento, el terreno delineado cuando comenzamos esta serie de artí
culos. Tememos que las conclusiones a las que hemos llegado no sean
muy alentadoras ni podamos ofrecer grandes esperanzas a nuestros
visitantes que están al llegar.

�"soJtjstpDjsa saiponj

(0061-9881)

Avnomín ^^a ^oni3x3 oidhswoo is H33iaN3dv

LS\

��Of^Ou^ %P * O^*J^
^i^^W O N M O" N Ul

OIOI O
tete I I M I *•

o•o
oooo
P|
o iI o
o'oooV

p te u ••&gt; te * teteio^ *•
O H te M -O te teM Nuh.m
€^ -I
U| ^l
-1 ^&gt;
?• NHokikllmi ••• •&gt; I
N
I* Ul
Vik-

Cv ^^&gt; ^ W W^ ^* M ^^ V •' Mi

OO I O I O I O
O O I O I O I ^ I I I ^^J^OO^W^^VT^O^^AV^i

I

SI j l| I I^| I I ^^^SS8^n:

6,
o

U
MJ
M-*
te
K -J
^ OÍ

O II \^
O II ^j'
O
p

F I I I F I. I. I I I I FFF^F B.10.0*5^ "• ,.
! I o I I ^I Vnn "okl? te, N^ ^
Ki | I h I *• | o&gt; I i I |ioteteuiui^¡¡te*.te*3-3
te h |o -o é. ^j
O O II v&gt;
O
^s^
ION i &amp;

n^ i&lt;N

I o ii o ioe.u^JHHKOk.bii
•-I ii
—--••k*—O&gt;-te-l n O &gt;\
II •o i•
I^^—O ^-*^
te Iit^leoio
o.Mteteio
o. u&gt;i&gt;

^ssllHslh

"OO I I I -I OI I &lt;O I Ok^OI* ^i*'u Ob
'teoitekfi iicpi^ *o

g;

Pl

t

FR

5

13

3

o O
o

i-* r1
0* S
0* O
1-9

2

a 2
wo
d
d 93
93 93
rnon IEOR

3

Pl o
X •í
pi
93
93 Pl
H 2
V H
O Pl
0 V)
2 •&gt;
TOTAL JSCOSE

g

93
O
93 O
O 2
a Pl
o 2
O
f-i d
O pi
Pl r

DEL

�0061-9881
oij^nuy,, '[Biauao eai^sipBjsg ap

:31N3fl3

ap eju
bj ap sojojb soj e auuojuoa 'sajcpyo sajop^ soj mb^ uBp as (^)

618836:1

I9l¿:l

L6'^^
ZL'LLZ-L

QC í * COC * í
CC^"Q/ / 1 I

3099:9
60S&gt;¿8:9
^6LZ9L-9

/O7* \c\7:7
89t^'36:1

5^6*381:3

00¿6S¿: 1
8t-8'¿89:l

LIZ'^WZ

:

033'068:¿
616030:8
08¿'S0^:9
189'9¿^:S
8¿'3¿¿:8

96'^WZ

6LVLW^

689'¿0i:i
3¿¿^0l:l

lO9"llt^

806^85:1
^96lO¿: 1
6l8'9t73:l$

S80'6l¿:3$

soaiNinsoaiNn
SOOYJS3 VH^31V39^Ü SOQV1S3

0191^1^:01
^33*93^:6
196OI¿:9
^83019:^ $

0061
6681
8681
3681

9681
S681
t-681

681
3681
1681
0681
6881
8881
¿881
9881

VH^31V3ONI SONV

NODVIHOdXH
(*) 0061 - 9881
V3R13WV31^ON 30 SOO
-INfl SOaVlS3 SOI A V^^31V3OIMI VIDVH A 3OS3O SVAV09

S3NODV1^OJX3 A S3N0IDVl^0dWI SV3 30 OINOW
O^OVQ3

�i(l!jaA|iif| :&lt;(suoi8aj pepjeioi u| asudaajua ajBAjjd jo uotiejado eqj uj Xpnis
aSB^ y '6^61-^^81 's^^aury uipq uj sjuauíjsaAUj ipqqJH,, :*f pajj 'AddI^
'98 "d '8961 "oap^ 'SI'ON bX
-snSnjQ qpadoppu-^ '..sopaduq so( ap BJjanS Bq,, '.OABjsno 'inVHA3B
'Bjjsanu sa '[Buiüijo [a ua saouBjj ua o se[8ui ua usnuanoua as anb
sojxaj ap U9panpBJj B| 'ofsqBjj ajsa ap ojs^j p ua ouioa Mnby '01 *d 'piqi
• 'd 'p *qo 'NOSNiaoa3HOV^1V9 ',&lt;Mn8u3 S| aqs
X|pBS sjibjib jno aÍBUBuisiui jou on ^m ^i pus aajj s| BDuauív
'./'"/ *8uijBq bou^uiv ua BunSfB
asap ap ouaduii opaiqsjsa ¡u 9Jnaojd iu ByBjajg ubj o 3n^ ^P U9¡3
-BUJii^B BpBps^uasap bj ua ouiij|tj ajsa ap^puajsisui jsinaijjBd bj uoa
'Mld'W3'a ^ awMMBW "WM'"i "S'H ouioasapj 'buijbi boij^uiv
ua SBjsi{Bpadsa 'soxopojjo s^ui soaiufjijq sajopBuojsiq jod oqa
-fpBJjuoo 'S33UOJU3 apsap 'opis Bq BjsruoisiAaj anbo^ua ajs^ -aAanup
-a|p o|8(s p ajuBjnp 'BuijBq Bou^uiy ap outoa oaiu^juq ouisipuaduii
pp ojubj 'oajjsuajasjBa o8sbj p anj {buijo^u; ojuiujop p anb BjjaS
-ns anb opajUB pjuaujja^ un ua jaq8B{pQuqof X uosuiqo^ pjBuoy
jod 'CS6I ua 'opiní ap spj ua ojsand an^ puopuaAuoa anbojua ajs^
•sopiuf) sopBjs^ so|
ua anb pn8i p 'sau^uiy pn^ X ojjua^ ua B|auapuadapui B| ap U9psp
-qosuoD ap BdBja B( ouiod opBjBij -b^jbx8ouojsh| bj ap ousjuBd asaXIX I^!S I9 ^ ouosiAjp opouad ubj8 un ouioa SBpsjapisuoa opis usq
puapuadapu; ap 8Bjjan8 ssq 'uoisiAip ubj8 bjs^ b assq ua BpBaijipou
-ad ajuauj|Bjaua8 opis Bq bubdu^ujbouijbi Bijojsiq Bq qBuaduii opou
•ad p jBzqfiu¡j p B^ijqod Biauapuadapu; B| asopu^j8o| 'u9PBdnao
ap soipj^ía X sai8iuo|oa sauopBjjsiuiiupB uoa 'sapuuoj souadui; so|
ap B(jojs|q B| opis Bq oujsipuaduii pp Bjjojsjq B| '
rsajojnB soqaip jod spBjuaj
-sns u9pBj3Jdjaju( B| ap eai^Bj^oiJojsiq u9pbdijiu8|s b| saejsap 'uosuiqoy
X jaq8B|pQ sajosa^oj^ so| ap oindiasip 'uui^v -o^d ouBauauisa^ou JopBij
-o}8|q p '(9J3J3UOD as ou urp ajuauiaiqBjuauiB| u9piJBds BXna X BJnps8jaA
-ua joXbui ap ofsqBjj un ap ojusppB ap bj3ubui b opsjoqBia 'siBd ojjsanu
ua sasapuf sapjfd^a soj X Bi3Buio|dip b( Jod opB8nf pdBd [ap sisipuB op
-P9I un) (g-¿ "dd 'stól 'piuapo epuag '-oap^) ,,xiX ojX^S /a ua ¿vnBruft
¡9 U9 oofup^uq ¡viuuojuf opt^diu} ¡^,, ajqos ofBqBjj ns b U9ponpojju[ B[ ug siqi
'djuauijoij
-ejuB sojdpasuBJj sopp so| souibiuoj ojnaijJB apa a^ -gl-I dd 'S6l
Ton "1A |OA 'sauas puoaas '..MaiAa^ Xjojsjh Diuiouoag aqx,, ',,ap8Jj
aaij ^o uis[piJaduJi aqi,, ippuo^ 'NOSN18O^ ^ uqof '^3H9VqiV9 I

SV1ON
S91

�166
of Minnesota Press, Minneapolis, 19S9, p. 75. El trabajo de Rippy nos ha
servido como base fundamental para elaborar este panorama de las inver
siones británicas en América Latina. Salvo en los casos donde citamos
otros autores, la mayor parte de los datos que manejamos en este capítu
lo provienen de dicha obra.
6Ibid.p. 66.
6bis Sobre el carácter que tuvieron aquellas empresas, nos dice Rippy:
"Se formaron sociedades para extraer metales preci^sos de la cordillera de
los Andes, donde había pocos obreros, no había combustible para lumbre
ni caminos para los vehículos; técnicos y maquinarias fueron despachados
en la más absoluta ignorancia de las casi impenetrables montañas e inextri
cables selvas que los aguardaban. Había compañías para pescar perlas, para
inaugurar líneas de vapores, para cortar el istmo americano, para proveer
de motores a vapor a las casas acuñadoras de moneda, para establecer colo
nias de granjeros y pastores. Se formó una compañía para enviar ordeñado
res a la pampa; ¡pieles y calientacamas fueron despachados hacia los tró
picos.", 7
7RIPPY, Ob. cit., pp. 17-18.
8Debemos señalar que Rippy solo toma en cuenta en su estudio a los capita
les invertidos ¡ or personas o compañías que tenían residencia en Inglate
rra, dejando de lado los capitales traídos a América Latina por los numero
sos subditos británicos que aquí se establecieron.
9QUINTERO, Rodolfo; "Las tres conquistas de América Latina"; Facultad
de Humanidades y Ciencias, Historia de la Cultura, Serie Estudios Mono
gráficos, No.31, Mdeo., 1970.
10MULríALL, Michael G.; "The English in South America", Bs. As., Standard
Office, Londres, Ed. Stanford, /1878/.
lObis Messageries Maritimes, establecida en 1860, transportaba el correo francés
y en 1878 tenía una linea de vapores de primera clase que realizaban viajes
quincenales entre Bordeaux, Brasil y el Río de la Plata; la Transporte Maritimes o Línea Marsellesa que en la misma fecha transportaba un gran núme
ro de inmigrantes en un servicio mensual hasta el Brasil y el R ío de la Plata.(ll)
Compañía Lavarello, sus vapores realizaban viajes de Genova al Brasil y al
Río de la Plata. Poseía vapores construidos para transportar 1.000 inmfc
grantes. Los viajes eran mensuales y su duración era de tan solo 20 días.
11MULHALL, Ob. cit., pp. 514-515
12Ibid.p. 515
13MULHALL, Ob. cit., pp. 510-515.
14CU RUS, William Eleroy; 'Trade and Transportation between the United
States and Spaniah America", Washington, Government Printing Office,

�'(86l-l6l) ^^* P ^oraru(\ 13 í [861 'Í133 "oap^ '/^/ o^ojumap A
tuapvuoE upjsajdap 8^6I-6Z61 Avnürun '6L61 4Í1D3 'oa/^-aad A svualuvut
•xa sguois^Aui 'p^n 'aoOVT ^0861 'pjuaijo apuse "oap^ '0¿6¡'0¿8í
'oaupjodwaiuoo AvnBruf) pp voiutpuooa Dfjojstff 'X-iuaH 'HDNI3 :^¿6I
'•oapp :(¿6lmSZ8Ü ^^n^ruft pp vojiuguooa Dfuop^y di 0 upponpojtuf
'€1 "ON '.,^O!H • ^H ua 'ot^r&gt;|/
^of t986I-^S¿6I t#oapw '(bouioi /^
'oofupifjq otuadiu} ;¿ ^í sojapuvtsa sot 'antvg A. '.\\\ A. \\ 'a ouiox 'otuap
•owAvnSrun ¡ap¡Djn}j m^owhi ^NVH^VO jpad ftot A WHHVN u^iu^fua^
^sbaijb3ijiu8is S91U sBjqo sb| ^puajdluoD 'BA()8nBqxa ^S]| aun jas u(8 anb
'Bj^Bj8oi|q;q BJjsanu oqaaAOid uod jei(duiB ^jpod
jopa] |a 'ajuE^sqo on -ojpn^a oj^anu ap opouad A Biuat ib op
a^uauiB3ij)3adsa JB^a iod *(s¿61 *IB)uafJQ BpuB^ '-oapp^) ,,XiX
O[8|S |a ua ^Bn8run |a ua oaiu^jijq (buijojui ouaduii 13,, u¡m Jaiad iopB|j
-o^iq (ap ofeqBJ [a uoa 'oSiBquia uis 'U9pdaaxa Bun oqaaq souiaH *so||a
sopo} ap zn( B{ b ojxa jap uqísiAai Bpenaapa Bun jbz(|B3j opipadui; usq
sou oduia^ ap sauozs^ 'sajiods sa)U8}Jodui) uoa oppajaB o)sia sjqsq as
XBn^nan P ua Boiu^^uq spuanyui bj ap suia} p ajqos oau9)siq oiuafiup
•ouoa p ouisiui pp uopBjoqBp B( b pBpuopa}sod uoa anb ^p u^quiB) soiu
-BpaQ *jo|í3}ub b^bj8ououi Bun ua Buia} apa b souiBafpap anb oin^dsa
pp safBSBd 8oun8p ^nbs souia8oaaj 'BpuapaApv B| ua souiBp^as ouio3 sjqj^
•auoppo 'V usnf *joj^ (ap o8jsa •
'6961 ub 'Bin}|n3 B| ap bijopih ^p ouBuiuiag p Biaua}sisB Bj)sanu ua sop
-Buio} sa}undB opBzi[f}n souiaq 'sjsd oi}sanu ua soajuf}}jq sapiídsa so| lod
opBziuo8B}ojd josjaAU} opp p soujijajaj p anb ap 'ouisiuiisb 'Bpuspuoa
BouiBíaQ -BpB}p bX Biqo ns ua uuj^ JaPd 'íoj^ p jod opszipaj sisy^uB
p lp}uauiBpun^ o( ua 'souiin8as Byasaj aAajq Bisa ap u9pBJoqsp b( U3
•S8I-^^8I dd'-}p "qo ^BJopoaqx'aiIHD
'qaun^ ap sajopBj}sn(i sapdpuud so( ap ouf)
P9 d '}p 'a}a '..sadojna u9pBj8iuia ^q,, '.'Vf '3NOaaO
•SOI d'8961
"oap^ l9Z 'on BXBn8nJn Bipadoppu^ l,,so8uu8 soq,, :*y uBnf '3NOaaO
•E9-^9 "dd
••a ',,B}B(d B( ap 01 h p sadoina U9pBi8iuia sq,, i y usnf '3NOaaO
'saiqipBduioa ajuauiBJajua uos ou 8O|jbzi|B3j BjBd sop
-BaqdB soijajija soj anb iBiapisuoa jod UBMlnt^ bzi|B3j anb sauopBuipsa X
sopapa soi P soun8p opi^uío souiaH '66S-S6S dd 'qfa -qo 'qqVHlflW
"^Ol-86 -dd'9961 'oapfA
-aiuo^j *|B}uaiio spusg 'pq ',,B}B(d B( ap 01^ p Badojna U9ia6j8iuia sq,,
'auoppo oiuopy UBnf :j8}uojjuoa *o}und apa ajqos 'Bzaqsa 8| b uojbj
-n8y anb sbj sBsa(8ui sBtusduioa sb| 'o8jBquia uis 'uojan^ ou —sa)UBj8)uiu|
ap apauíppauíBpunj- soaafBSBd ap apodsuBJ} p uq 'Z81-LLI '^d 'piqi
'6881

n
U
ot
61
81
L\

91

si

¿91

�168
Mdeo., Banda Oriental, 1983; y ZUBILLAGA, Carlos, El reto financiero.
Deuda externa y desarrollo en Uruguay (1903-1933), Mdeo.. 1982.
23Así se expresaba la Manchester Commercial Association en un Memorán
dum elevado a Lord Aberdeen en enero de 1845. Citado por Peter Winn,
ob. cit.,p.21.
24Citado por Peter Winn, ob. ch., p. 44.
25RIPPY, Fred;ob.cit.,p. 37.
26Informe del Ministro Gifford Palgrave al ForeignO ffice, fechado el 26 de
marzo de 1884; PUBLIC RECORD OFFICE, Londres, General Correspondence, serie F.O. 5 1; publicado en "CAPITALES E INTERESES BRITÁ
NICOS EN EL URUGUAY". Selección de Documentos. 1884-1912.
Facultad de Humanidades y Ciencias, Sección Historia de la Cultura,
Mdeo., 1969, pp. 27-28.
27NAHUM Y BARRAN, Ob., cit., T. I, p. 326.
28Ibid,p,327.
29RAMA, Ángel; "La belle époque", Enciclopedia Uruguaya No. 26, Mdeo.,
1969
30QUINTERO, Rodolfo; Ob. clt.
31"La Doctrina Monroe", Selección Documental, Facultad de Humanidades
y Ciencias, Instituto de Investigaciones Históricas, Serie Divulgación de
Textos y Documentos, No. 8, Mdeo., 1966, p. 15-17.
32HACKER, Louis M., KENDRICK, Benjamín B.; "The United States since
1865", New York, F.S. Crofts &amp; Co., 1939, pp. 72-73.
33HACKER y KENDRICK; Ob. cit., pp. 108-109.
34"El Telégrafo Marítimo", Mdeo., 21 de mayo de 1885; en: "LA PENE
TRACIÓN NORTEAMERICANA EN EL URUGUAY. La Misión Comer
cial de 1885", presentación de Raúl Jacob; Facultad de Humanidades y
Ciencias, Sección Historia de la Cultura, pp. 1-2.
35Ib id, p.3
36Ib id, Prese ntació n, p. V.
37Informe del Ministro Gifford Palgrave al Foreing Office; en "LA PENE
TRACIÓN NORTEAMERICANA EN EL URUGUAY", cit., p. 18.
38CURTÍS, Ob. cit., pp. 23-24.
39En la elaboración de este tema hemos utilizado, además de las obras que se
citan, apuntes tomados en nuestra asistencia al Seminario de Historia de
la Cultura, años 1969 y 1970, a cargo del Profesor O ddone.
También deseamos señalar que los materiales provenientes de la publica
ción "Conferencia Internacional Americana", utilizados en este apartado,
nos fueron cedidos gentilmente por la Licenciada Alba M aria ni.
40MARTI, José; "Argentina y la Primera Conferencia Panamericana"; Orde
nación y prólogo de Dardo Cúneo. Ed. Transición. Bs. As., 1955, p. 90.
Esta obra recoge una serie de artículos que Martí publicara en "La Na
ción" de la Argentina, en su calidad de corresponsal de dicho diario en

�mus!1 oapiAujuo^,, p oiad 'aAOll P umqp |a p anb B| s Bqaaj sis^ i s
u9PBDi|^rtd bjjo iod ajuatu
•^wiajtod opauíojaj Bjjas anb omjii ^uio^ '8 u"!f jod opsjipa '..sauijx 9%
-M jaA|^^ M1,, |P ¿¿81 U3 U9!J;.'BdP B? dSJBJp aq3p SOJuajUI SOJS9 9JJU3 OS
'(06 d
**IP #qO 'nVHlflW) '0¿8t ap ozje'íi '^8 o.'^ijB^ -o^piAiíiuopí ap op3
-muí OAnu |9 opu9Xni^suo9 'OTDqqnj ssjqo ap Jop^^a 9iquiou oí sajou
IJU99 1^ *O3pfA9JU0^ U9 m\VUV} n8 UO9 9JU3UIJOU9I8od 98OpU9f39iqB|S9
V&lt;&gt;D pultl pUBi^iBj,, Bi ap opB9|duia opis BjqBq sj^abh SBtuoqi -js 13 6fr
*U9p|jBdB Biauí^d ns ap sqo
-9j B| i999|q)89 opjpod opudiqBq ou '6881 3P -np^d b u^paj (Euoobn to
-^oHq!al U9 Bijuanaua as S9w%l nv\¿ u9a.¡^ p 'apBd bjjo jo^ -opsuinj
-OJ^UU '(pfrgt oiunf -^^si oiunl) j^uoda^ O3p¡^3iuoy¡ puv vtuuotug ata
:cpc^ad p ajusjnp s^pu; oafp^uad un ap ei^uajsixa bj aju9uie¡os 9(ojjb
|*uopB^ B99jotiqigBi ap Baajojauíaq bi ua BpBztjEaj ssinduioa ^\ 'ojaaja
3 *689t-808l opopad p BajeqB anb 'syasaj Bjsa ua sspfuajuoa sauop
BUiíojut 8B] JBUiqjuoa opipod souiaq ou anb 'oSjequta ujs 'jBpyas
*P2an¿j^ K Dfuisnpuf 'opjawoQ 'nu^Q 'vfjotstf^ -atuf^a oi^IS t^ ua
jap oaffqnda^ vt ap sauofsajdw[ 'pXon PPupa^ jod opsoqqnd uinqp p
ua suajd si b opsaipap opajpB p A 068l/lX/S ia sawfj, oapfAatuoix ai¿
jod opBaqqnd jeiiojipa p 'opojp ba HBMlnW ap ofBqejj p -ousjjuoa
ua U9f3catpui OAps A- ajuauípjuauíBpunj opBz^ijn souiaq ABn^njQ
p u? sfput ounnpouad pp oqojjBsap pp Buisjoued ajsa jBpuuq bjb^
'S¿S-d'piqi
&gt;¿S *&lt;• "a *qo!-o PqaiW 'i^VHinw
•afBjjiqjs ap opbjbjj p ubuijij ou anb sasjBd 'apqD X oa
-|X9^ 'BuuuaÍJV a ajayaj as Bjp bj ap puy iv -¿1 'd '*jp -qo 'I13VW
•^01*d
'I '1*0681 'uoj^uiqsBM 'BUBauauíy puopRujajuj Bpuajajuo3 bi ap ssjay
til d "JP qo 'I1HVW
•BUBJ
-ujn^) pnuB^ A Bpssan^^ ajuaaiA uos souijuaSiB sopa^app sop sojjo so^
'ojanbusq A sopifaj ap ajuBouqe^ 'a3piioo3 *f sbui
-oqx '.u9po8jB ap sBpapusnq 9P ouBjaidojd 'uosubh '3 uqof ^opBuas-xa
ua sauoisjaAui sapuBj^ uoa 'u9qjB0 ue jBijjsnpui 'siabo '9
^opBÍoqB 'sajs^ sijjo^ ^oueaqqndaj oau^od 'jaqBqapnjs juauíaQ
!B}9|uo|33ajojd (B)jjsnpui 'aifaujB^ Majpuy ¡Bjsiuopaajoj^ pauBjy pp
B| ap ajuapraaj^ A ouBaqqndaj 'sarijxaj sojuapupaiqajsa ap oyanp
'N snipujo^ íopBjs^ ap ojuauíBjJBdaq pp oiiBuopunj 'jjoasaj^ Ai
-u*n MiBdP/^'.ajuBpjauioa'jui|j sajJBq^ ¡ouBDqqndai jopBuas-xa 'opB^oaa
'uouapuaH '8 uMf :Jd BpBiSajuí BqBjsa BUBauauJBajJou U9p69app Bq
•Bpuajajuo^ B( ap sajaqap so| b ejn8 ajuapaxa Bun Bpuuq sou
'pspiuatuB Au9f8Bd uoa opiJjaA 'opprq 'zbíbs 'oiuouijjsaj ns '

8^
¿^
9^
S^
^^
6
¿^

ij,

691

�170
habla de comienzos de 1880.
52El primer cambio de nombre tuvo su origen en un problema legal. En
el Álbum publicado por Lloyd se relata asi el episodio: "Un obrero emplea
do en la sección tráfico del Ferrocarril Central del Uruguay fue despedido.
Unos días después fue a la oficina donde estaba el empleado a quien consi
deraba como causante de su despedida /sk/ y de un tiro lo dejó muerto en
la silla que ocupaba. Vista la causa, en primera instancia el obrero fue con
denado a unos treinta años de prisión; en segunda instancia la pena fue re
ducida, y en un tercer juicio que tuvo lugar después que había pasado mu
cho tiempo, se le declaró inocente, pues había obrado, según veredicto del
jurado, en defensa propia! Al dar cuenta de esta última vista, el "Uruguay
News" aplicó el vocablo 'asesino' al individuo declarado inocente, entaoiuiido éste como consecuencia un proceso por difamación contra el perió
dico. Por consejo jurídico, el "News" cambió de título durante una tempo
rada evitando así mayores molestias y gastos, pues el proceso fue abando
nado."
53LLOYD, R.; Ob. cit., p. 134.
54The Express, 19 de junio de 1889, Ed., p. 1.
55The Express, 29 de agosto de 1889, Ed., p. 1, "The South American Con
gress at Washington".
56The Express, 31 de agosto de 1889, Ed., p. 1; Ib id, lo. de setiembre de
1889, Ed., p. 1.
57En latín en el original. (N. deT.)
58En fecha 7 de agosto de 1889.
59The River Píate Times, 7 de agosto de 1889, p. 1, Col. 2, "The future of
the Argentine and Brazil".
60The River Píate Times, 21 de agosto de 1889, Ed., p. 1, "The Washington
Congress".
61The River fíate Times, 21 de agosto de 1889, cit. El subrayado es nues
tro.
62The Express, 3 de octubre de 1889, p. 1, col. 4, "The Washington Interna
tional Congress".
62bis Las declaraciones de Martí habían sido hechas a un periodista de "Export
and Finance". Este periódico, fundado en junio de 1889 en Nueva York,
fue el primer diario de los Estados Unidos dedicado al comercio con Amérka Latina. (63). Cabe señalar que estas declaraciones fueron transcriptas
por W. E. Curtis en su trabajo "Comercio y T ransporte entre los Estados
Unidos e Hispanoamérica", ya citado.
63McGANN, Thomas; "Argentina, Estados Unidos y el sistema interamerica
no, 1880-1914". EUDEBA, Bs. As., 1965, p. 188.
'.4 MARTI, José; "Argentina y la Primera Conferencia Panamericana", ordena
^ión y prólogo por Dardo Cúneo. Ed. Transición, Bs. As., 1955.

�*C*7 '*IÍV&gt; 'I "d *P3 '681 P ajqui9(AOU ap *o| 'sawa oapiAaiuopi ata8
•I d #P3 'S68I P lq P 'sawa oapfAaiuo^¡ ata12
•f-Z apa • r -d "pg '681 P ojajqa^ ap 11 'sawa oaptAatuow ata18
*$68I P í&gt;2jui ap ¿i "P3 'p 'd'm -on 'A 'Pa 'SMa^¡ ^vnStun ata08
'Pfqi6¿
'P3 '- &gt;sIo:&gt; 'I *d '681 ap OJdjqaj ap ¿ *uiu oapfAaiuo^ ata2L
'^*0 'S *|O9 'i 'd 'Z6I ap oj|nf ap 91 'sawa oapptatuow ata LL
*(t 'P^ 'I *d 'Z68I P oiaua ap zz 'tatúa
oapfAatuow ata) 'oeiBiadpA U8 sopipajfa uojanj 'oausjj ap '(&lt;ajoui|)pg,t
ousapauíBapou anbnq pp sojauíJBiu ap odiuS un opuana a\\nD A sop
-fiifi sopáis^ aj|ua ^aiueid as anb oqa¡paj)ua |ap o}|S9doid * 'oiduiafa joj 9^
•l(saui;i oapfAajuo^,, |ap
a)uauiBAisn|3xa isaa uauauojd sopiSoaai so|uoui|)sai so| 6881 9P 4|}J*d v SL
•68I/IX/1 |P sawa oapfAawow |ap
pqjoiipa |ap oinj^ \a sa (ouB|ajoq iap ojiad |a) t,ja8w&gt;w atft uf Sop ato., *iqp¿
•9 loa 'i -d 0681 P oXbui ap 6Z 'Piqi P¿
Z'ioa'i -d'068! ap oXbui ap 6t'P¡qi ¿
•S |oa 'i -d '0681 P [f-q P 01 'tatúa t^td ^attHf ata IL
sajputri ua sau
-o|9B8;iqo sns ap opBfa¡B oduiap s^ui jaaauanuad Bipod ou anb opuapnpB
'apuajajuc^ B| ajuaiujB|n8ai 8sjb|b)sui ap s^ndsap oaod uo)8u|q88yw 9U
•opusqe uiN -iq 13 'S '|oa | 'd '0681 P n-q P 6 'sawa *t&gt;ld ^*t/íf ata \L
• \oo • 1 d '0681 ap ozjbui ap s! 'sawa a%v\d ^**/2/ ata 0L
'0681 ap OJajqaj ap sz |a Bpsqaaj Bqsjsa bmb^ 1 '..jana^
uopuo^,, ' -|oo '1 #d '0681 ap ozjbui ap ¿z 'sawa atvy J*t;^ ata 69
'6881 apajqtuaiaip ap i\ |a Bpsqaaj BqB)sa (Bsuodsajjoa |ap b}jb3 sq
•,,jaaq uopuoq,, 's jo^ '1 -d '0681 ap OJeua ap 8 'sawa atoid aa^fü ata 89
'&lt;(ojio ap o|3|nfjad ua o opyauaq OAisnpxa ns
ua uapunpaj sauoiaBjaj sajsa anb JBiadsa a)uauiBiU|)^8a| aqap soga ap ou
-nfuiu anb ap o^afuipuaAUoa pjoj p uoa X oujafqoo fui jod opsaoAUoa
opfs aq nj^iídse aisa uoa ops anb ap Xoisa OJnSas 'sopoj ap optjauaq ua
f jatinsaj anb 'ojjo X soun ap 'osoisjuib oiuafuiB^JaaB p ^jaAouiOJd sjad
|iu ua ojuauíoui aisa ua opiunaj souBauauíB sasjBd ap osajSuo^ p anb
ap BZUBjadsa B| oSiuiuoa ^jpjBduioa Bpuapaxg ns anb ua ajuauíajuafAiaj
'p -|oa 1 *d '6881 ap ajquiaiAOu ap oí 'sawa atvtd J*t^2/ ata ¿9
puB8a|B)s paifun MI,, ' |oa '1 d '6881 ap ajquiapip ap p 'ssaudxg ata 99
'(U-tlI dd'piq|)-.,8oi
-u|)|p sopíqo X soasaiuBliS so^pda ap 'a|uajaj|pu| a a|q;uia} japod un B
*s)pnAuaap souaui o s^uí 'saiqii 8B3i|qndaj ap b|||uibj aun ap BAitiuipp
X a|iiB|i!uini| uoisiuins B| 'uapA anb o| ap souaui Ba^puiv ap soiqand so|
japA a 'jas opnd sauop^u ap spuajajuoa Bq,, :o|duiafa o|os un soiuaio $9

\L\

�172
84The Montevideo Times, 12 de agosto de 1892, Ed., p. l.
85The Montevideo Times, 11 de febrero de 1893, Ed., p. 1, cois. 2-2.
86The Montevideo Times, 30 de enero de 1892, Ed., p. 1.
87The Montevideo Times, 16 de setiembre de 1893, p. 1, col. 3.
88The Montevideo Times, 24 de enero de 1896, p. 2, col. 2, Gac.
89The Montevideo Times, 10 de octubre de 1893, Ed., p. 1, cois.
89bis La guerra hispano-norteamericana de 1898, que estuvo precedida por un
clima de tensión y de presiones por parte de los Estados Unidos sobre
España, tuvo como detonante la voladura del acorazado norteamericano
"Maine" en la bahía de La Habana, el 15 de febrero de 1898. A conse
cuencia de la explosión, murieron 280 hombres de su tripulación. Sobre el
episodio dice Pablo de Azcárate: "La catástrofe impresionó profundamen
te al pueblo americnao y desencadenó una furiosa campaña anti-española.
Esto era natural, pero la conducta observada por el gobierno americano ex
plotando la catástrofe para excitar contra España la hostilidad y el encono
de la opinión pública, fue menos natural y altamente significativa respec
to de sus designios". (90)
La g^erra se desarrolló en dos teatros: las Antilllas (Cuba y Puerto Rico)
y las islas Filipinas. El hecho decisivo en la derrota de España y su peti
ción de armisticio fue la destrucción de la escuadra al mando del almirante
Cervera en Santiago de Cuba, el 3 de julio de 1898 y la rendición de la pla
za a las fuerzas terrestres norteamericanas el 16 de ese mismo mes. Luego
de más de dos meses de negociaciones, la conferencia de paz, reunida en
Paris, arribó a la firma del tratado de paz, llamado de Paris (10/XII/1898).
Por este tratado, España renunciaba a "todo derecho de soberanía y pro
piedad sobre Cuba"; cedía a los Estados Unidos la isla de Puerto Rico y
las demás que estaban en ese momento bajo su soberanía en las Indias
Occidentales, y la de Guam en el archipiélago de las Marianas o Ladrones,
por último España cedía a los Estados Unidos el archipiélago de las islas
Filipinas, debiendo pagar los Estados Unidos a España la suma de veinte
millones de dólares dentro de los tres meses después del canje de ratificaciones.(91)
90DE AZCÁRATE, Pablo; "La guerra del 98", Alianza Editorial, Madrid,
1968, p. 39.
91Ob.cit., p. 191.
92The Montevideo Times, 24 de abril de 1898, p. 1 Ed.
93The Montevideo Times, 28 de abril de 1898, Ed.
94The Montevideo Times, 15 de noviembre de 1893, p. 1, cois. 2-3, Ed.
95The Montevideo Times, 8 de julio de 1894, Ed., p. 1.
96The Montevideo Times, 11 de julio de 1894, p. 1, col. 5.
97The Montevideo Times, 22 de febrero de 1895, p. 1, cois. 2-3., Ed.
98The Montevideo Times, 26 de enero de 1896, p. 1, col. 5.
99The Montevideo Times, 7 de febrero de 1893, ed., p. 1, cois. 2-3; Ib id,

�*€1 *d'696l 'oapiAaiuo^ 'so3i}^uio(dip sajundy :Bua&lt;|
ap bijbw so^ar) a ttiou X JBuiiuqajd oipnjt^ '(8l6t~9l6Ú 'vuoouíuaüu
Df Ktoptun topoisg toj •Kvngmn 13 :jr*O *ia&gt;IVDIV-3IClVeV
"9681 P oioíb ap 8 'oi(ní ap t X ot 's^tU. O9pfA$uoH tu
'9681 ap oisoíb ap 8 'ofinf ap t X ot 'smuu op^iu&lt;m 9%a
•-t 'io^ 'i #d *P3 'S681 ap oi(nf ap it 'smuu. o^Atuof mu
•I *d "pa '6881 P ofinf ap 9 '^uqj, o^pfAMuon 9ta

ttl

Itl
OtI
611
811
Lll

i,, :|bui8|jo |a U3f|qsi I
IHX o|n^dBD -a qo í'3M 'SU^ÍIDSI 1
IIX oim^dBD *p|qifll
'Pf9!'P!&lt;)ICU
*III oinjjdBO"\]3 -qo *3*M 'SUMnDtil
*C-t 'loa 'i *d "p3 '^681 ap o||nf ap i\ 'S9utiL O9pfA9tuow HL111
*P3 'C *|oa 'i *d 'C68I ap ojaua ap S 'S9WU. o9pfA9tuow MJL011
*I *d '0681 ap ajquiaiias ap ti 'tautfj, oapf^uof^ 9tu . 601
'I *d 'P3 '6881 ap ojinf ap 9 'S9IUU. O9pfA9$uow 914J.801
•jojaaj ¡8 8Bd|nanp sounpad anb o|
jod '3DiaN3dV oqaip ap i^iaBDjiqnd b| aiqísoduii uojaia;q oíasdsa X od
-tuai^ ap ^auozsj 'souiBj^iBuas bX ouio^ -BpBuofauaui bX 'sijjii^ -3 uiBt|(i/vv
ap sjqo B| ap soAijsaijiuSts s^ui ojnjjdBD so| ap *3DiaNHdV l ua souisq
-^z||Baj anb uoiaduasuBJ^ B| ua sspiuaiuoa 'lisejg (ap X su(}uafjy taqqnd
•ag v\ ap jouajxa opjauioa |a ua sop^un sopB)S3 so| ap u^aan^s b| b tata
-uaja^j ajuepunqB 8B( jod epBnua}8 biba as U9p8i(uif| Bisa 'oíBqBJ} oqaip
ua 'a}UB|sqo Of^ [Bui^ijo bijbjÍououi B| ap U9paBpej B| ua bX "sitd ojtsanu
B o|j8)iui|| b opB8i¡qo uBiqsq sou oduia^ ap sauozsg *BU()ua8jv toijq
-ndag B| b uaiomei bíbzubdib sisi^ur aAajq a|sa anb opsasap souiBjaiqnn ^iq¿OI
*I *d **P3 'S68I ap ajquiaiaip ap ot 'S9iut,¿ O9ptA9$uow 914J. ¿01
•¡ d -p3 'S68I ap I^qB ap C 'S9W1J. o*ptA9iuo¡\ at&lt; 901
*I *d '"P3 &gt;681 ap oi(nf ap 8 'S9iutx o^pp\9iuow 9ttf SO I
(I -d'tSfoN
'A I&lt;A 'S68I ap aiquiapip ap 6t \,*vaN Xsn8njf| aqx,,) -oiJB^uaiuoa
^8UIU jaaaq uis oiad *u9piJBdB ns ap 88puBisunaip sb¡ opuBJBfaB 'epeta
-tinua an^ ouioa (8) Bu^jpop B| oiquasuBj) $681 ap ajqutapip ap 6t (a :aoj
BuupoQBi b U9puaui sun souiej^uoaua o(os ,,sm9n KvnUtufl,, ¡a U3 toi
*trC *8|oa'( d 'S68I ap ajquia;a;p ap ti 'su*lL o9pfA9tuo^ 9%n coi
'trl *s|oa '1 -d '*p3 'S68I ap oXeui ap ^ 'S9UH O9pt&lt;kaiuo¡^ ai¿ tOI
*|8u(8ijo |a ua op
-t *|oa 'i *d "P3 '681 ap ojajqaj ap ¿ 'S9uiu o^p^tuow m 101
'V01-V6 #dd
'C ^© *l *d '9681 ap ajquiapas ap 91 'S9tuu. o9pfA9tuofv 9ta 001
•I •d'-p^'S^SI ap(|jqBap 'pfqiU -d "p3 ^68I apo||nfap8

til

�174
123771^ Montevideo Times, 15 de julio de 1897, p. 1, col. 5-6;
124The River Píate Times, 23 de setiembre de 1890, p. 1, Gacetilla. La infor
mación era tomada del "Soutn American Journal".
125The Montevideo Times, 21 de diciembre de 1890, p. 2, col. 1. La noticia
provenía del "New York Maritime Register".
126The Montevideo Times, 11 de octubre de 1892, p. 1, col. 5, Gacetilla; y
27 de octubre de 1892, p. 1, col. 4.
127The Montevideo Times, 11 de enero de 1891, p. 2, col. 2; y 14 de enero de
1891, p. l,col.4.
128The Montevideo Times, 27 de febrero de 1896, p. 1, col. 3.
129The Montevideo Times, 10 de marzo de 1891, p. 1, col. 6 Gac.
130The Montevideo Times, 9 de abril de 1891, p. 1, cois. 5-6, tomado del
"Buenos Aires Standard".
13177ie Uruguay News, 2 de diciembre de 1894, vol. IV, No. 201, p. 4; y 24
de febrero de 1895, vol. IV, No. 214, p. 4.
132The Montevideo Times, 20 de agosto de 1895, p. 2, col. 1, Gac.
'
I 33 The River Píate Times, 2 de julio de 1890, p. 1, cois. 2-3, Ed.
134 The Montevideo Times, 8 de junio de 1892, p. 1, col. 3.
1 35 The Montevideo Times, 20 de setiembre de 1892, p. 1, col. 2.
136The Montevideo Times, 15 de setiembre de 1894, p. 1, col. 3.
137The Montevideo Times, 14 de marzo de 1896, p. 1, col. 3; y 9 de junio de
1896, p. 2, col. 1.
138The Montevideo Times, 12 de junio de 1896, p. 1, cois. 4-6.
139The Montevideo Times, lo. y 4 de agosto de 1896, p. 1.
140The Montevideo Times, 13 de junio de 1896, p. 1, cois. 2-3.
141The Montevideo Times, 10 de julio de 1896, p. 1, cois. 5, Gac.
142The Montevideo Times, 31 de julio, 11, 18, 19, 20, 21 y 22 de agosto de
1896.
143The Montevideo Times, 2 de agosto de 1896, p. 1, col. 6, Gac.
144The Montevideo Times, 8 de agosto de 1896, p. 1, col. 5.
145The Montevideo Times, 23 de agosto de 1896, p. 1, col. 4.
col. 5, Gac.
14677ie Montevideo Times, 3 de noviembre de 1896, p.
147The Montevideo Times, 30 de setiembre de 1899, p. , Ed.
148The Montevideo Times, 16 de junio de 1889, Ed. p.
149Ibid.ibid.
150The Montevideo Times, 25 de junio de 1889, Ed. p.
col. 4, transcripción
151The Montevideo Times, 4 de agosto de 1897, p.
del "South American Journal", del 20 de julio de 1897.
152The Montevideo Times, 4 de agosto de 1897, p. 1, col. 4, transcripto del
"South American Journal" del 20 de julio de 1897.
153The Montevideo Times, 18 de agosto de 1897, p. 1, cois. 4-5, transcripto
del "South American Journal" del 24 de julio de 1897.
154The Montevideo Times, 9 de junio de 1899, p. 1, Ed.
155Industria y Comercio, Año IV, vol. IV, pp. 18-20, No. 73. 5 de enero de
1901.

�"("1 P *N) (,,dui8Jl,,) I^UIÍIJO |9 U9 9B||fUlO3 9J)(I^| C9I
'9681 Oy |9 U9 SOUB3IJ9U1B9)JOU S9|BIJ}Snp
-U| sp U9|Siuio^ Bun jod b}B|&lt;] B| ap oi^ |B spsnpaja biisia b| b ajaijaj as 91
*('X^P "NI) "IBuiSijo |9 ua ui}B| ub :,,pB}un|OA B'oisnS v 191
*,,J99S
-od ap oqoajap |9 9U9I1 ou bX anb 'sb|uo|O3 sns japuaA b o|JB8i|qo 'opoui
ojio ap 'o sinbjnx 'ojdi8.^ uoa oipaans ouioa 'U9?siiuoa Bun ofsq \vtn\io¿
B Jauod UBuaqap ssadoana sauopsu S8|,, anb BuaSns ((8un)iaz aqaissoA,.
ut^uia( ouBip |a anb 's^iuaps 'buijojui BUisiíaiaj |^ iB^njioj ua saJopaaiaB
•oppqns sns b BqBjBJ) as anb ua buijoj b| Bijuoa opus)sa)ojd u^uíaje ou
J pBfAua bjou b| ap B|qsq as apuop asuauipuo| oijBip un ap ui|
ua ¡tiiuodsaüoa ¡ap BuiBi^aiaj un aquasusj} oiJBip |a u9iaBnu;)uoa V
•,,|8ujnof uBafjauty qinos,, |p
's-€ *s|oa 'i -d '8681 P ojajqaj ap 8 'u&lt;jl o9piAiuoi/\[ m
'^.681 P o(|nf ap ^i I^P .,l^ujnof usauauív Minos,, |ap
s-^ s|oa 'i -d '¿681 P ojsoÍb ap 81 'satufj. oaph\aiuo\^ atu
•t,|BUjnof aajauíuio^ ^o jaqninq^
•Ml,t I8P u9¡odijasuBJ| 'i -d '1681 ap njMB ap "oí 'sawu oapfAatuow atu
'I d '068! ap njq ap 9 'satutx wnd -^m *M

091
6SI
8SI
¿.SI
9SI

�Se terminó de imprimir
en el Departamento de Publicaciones
de la Facultad de Humanidades y Ciencias
en el mes de agosto de 1988
D.L. 233.401

�El presente trabajo enfoca algunos aspectos capitales de;
la relación neocolonial de América Latina con los poderesj
imperiales hacia fines del siglo XIX. En su primera parte
traza un inventario de la implantación británica en el.
continente y analiza las tempranas manifestaciones de la
penetración comercial estadounidense. En la segunda,í
el atento relevamiento de la prensa inglesa de Montevideo,
aclara la acción que los Estados Unidos comienzan H•
desplegar en el sur del continente. Desde esa perspectiva,!
y en lo que hace al caso uruguayo, las bases del "imperioi
informal" británico inconmovibles y su primacía comercial•
y financiera son los que permiten a Inglaterra contemplar:
a los norteamericanos como rivales poco temibles. Es muy|
otro el papel que esa prensa asigna a los Estados Unidos,|
en el plano internacional, reclamando insistentemente su
intervención directa frente a los conflictos domésticos o\
externos que afrontan las repúblicas latinoamericanas, como¡

corolario indiscutible de la pretensión de arbitraje exclusivoj
que la Unión oponía a toda tentativa de intervención europea.i
.. . ..

.

..

„_.„_......„^,_._ . J

Ana María Rodríguez Ay^aguer (1947) es egresada de la
Licenciatura en Ciencias Históricas de la Facultad de
Humanidades y Ciencias, donde se desempeña actualmente
como Ayudante del Departamento de Historia del Uruguay.
Integra -con los Licenciados Alfonso Labraga, Mario Núñez
y Esther Ruiz— un equipo de investigación que desde hace
ocho años viene desarrollando un proyecto sobre la historia
de la política energética seguida por el Uruguay, una parte
de la cual ha sido concluida y se halla envías de publicación.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3536">
                <text>América Latina entre dos imperios : la prensa británica de Montevideo frente a la penetración norteamericana (1889-1899)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3537">
                <text>El presente trabajo enfoca algunos aspectos capitales de la relación neocolonioal de América Latina con los poderes imperiales hacia fines del siglo XIX...</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3538">
                <text>RODRIGUEZ AYCAGUER, Ana María </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3539">
                <text> Rodríguez Aycaguer, Ana María:&#13;
América Latina entre dos imperialismos :la prensa británica de Montevideo frente a la penetración norteamericana (1889-1899) /Ana María Rodríguez..    Montevideo : FHC.DP, [1988]..   175 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3540">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3541">
                <text>1988</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3542">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3543">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="386">
        <name>AMERICA LATINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="446">
        <name>RELACIONES EXTERIORES</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="147" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="248">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d0133a380f1f5b02bf27ccca52a6c24e.PDF</src>
        <authentication>e315ad17919d16c1303ba7485a45b15b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1545">
                    <text>-uioa anh soy hob 'osaacid yap beaj;
-inoaB B4Rd ^na aaiioB Ojfani ueiiii
aaXiuyuiuoa seeu atib soy b3]uou
soy ;sopo; ojiuo ^ •sopnjotuoyrfi
8O[tmpiAT|)ui eaiiopBinis ^b| aU^

-niaos BH-miaiuisa bb[ 9bL.o; op Oln

u' By aRnopBouasop b

liua (
ayi
i ap jo
) Boy n
^odcuoa ns X
A bhuouosit us
u^ soy 'scyya aatyos snjiBXodB say
iurioi43{b ya o^isnoa objj atlb nptA

aiyiotu soy ap 'uoi.iRytyod ap uop
j^
bt ap ^ ournt^a ap
isip B[ ap X oaijRj^oiuap oyyojjBsap yap 'otnusuoa yap 'um.ianp
•yBmamBpurij sa ^IX ya ua ooijiio oiund oiyR sem ns RziurayB X yyjX
oy^is ya iBipainojd y^ Biam; as anb ^y -pByuyEa^ By ap sisijo 00103

ya japuajdoioa Rj^d sBoionbga hoaoiui ua bjji nn BjRztyBisua anb
By iRomsnoa X sysi^a By JBjadns c.inaojd as anb ^oy uoa sayROp; soa
-aim ap baijoR upioB.ioiyRja 'htj na 'sbjio X ^soaia sopma^uoa ap soisia
-o^lsap ea X sayGiiopipBJi SEmanbsa soy X pnynyea^ euaia ajjua sauoia
-Bjudmoa soooa bb^jo io^jaianoasap ap pu^pR nnn uo uaXnyaooa anb
a^namaiuanaajj sboi anboiiR soiyaai| soy opaaajd saaaA h anb REapi s^y
ap noiaRmjojsnGJi ap osaaojd OAtyae on soiquiRo sosa b RoRdiooaE X
&amp;yR[nai Eja Ry E oiaailsaA uoa uoiaBinui ayqisiA Run nsnoB anb a^uop
-uojiTjos pBpuByn^ois bijoio saauo|.na ^od JUinbyiB r oRzuoiuioa soai^
•yyod X sayEiaos 'goariuouoaa sonamouoj soy -snapi siiy ap ya ua omoa
p^pyyoai y ay. ouEyd ya ua o,nRl 'aidraais awnao ooios 'aiu^
-ynmjs EysaijiuRin as Ripay^ p^p^ Rfsq By poi aiuRJnp Rado.ina
Ey EZTJO13EAB3 X fjyX ny^ys yap sopRrpatu b Ryaiui as anb sisijo

ST8U3 B[

niujdsa

0H3K0H Sim 3SOf

�ponen cl mas bajo de log cstamentos, aquel que no ^o/a de prlvilegio
alguno y ^uo esta Inte^rado por los "la lira do res*1, se^iin Iob dcsi^na
Una vieja tradicidn.
Dentro de la coneepeidn orgatiicista de la soeiedad qn&lt;; prevaIece duraiitc la Edad Media, Be admilia qne la inte^raban Ires brazoa
quo, ya en la priinera mitad del si^lo XI, apaieeian earacterizados
con estas palaliras por Adulliertn de Laon: "Triplex Dei ergo domus
est, qiiae. (Tedititr linn: mine- orant, idii pugmuil uliique laboTtmt" (2).
Defensores, oradores y laliradores Hainan a estos Ires estamentos d^
la soeiedad las Pttrtidns (3 I en el si^lo XIII, y repiten el misuio eequema en Espaiia Ra tin undo Lulio por la misma epoca 14). el in
fante don Juan Manuel en el sifdo XIV (5&gt; y El Victoria! en el
XV (6i. Quiene^ no ejercen el oficio de las armas ni dedican so vida
al servieio de Ilios, es neeesario que "aren, atveti y sarjiien Itr. mar
ieza de la lierra, purn qu^ de frulos de que vivtoi el cahallero y sus
brutos 9 conio soslcma Rainiundo Lulio (7), en terminos que se ascmejun a los que m&amp;s tarde usara el Arcipreste de Hifa (3) :
(tiros ealron en ttrden par salvar las sits almax,
Otras laman esjuerza en querer usar tirmns,
Otras xirven senores can lax nnmns wnbax^
Para la conception vigente en la era feudal, y dentro de las tondiciones reales de la epoca, es evidente que los "laliradores'* erau Io9
que trabajaban la tierra, conio lo manifiestan explicitan^ente al^uitOH
lextos; pcro la crisis proporeiona relieve a otras formas de aclivi.lad
ecoiidtnica, y los juristas del si^lo XIV pudieron encoulrar muy apropiadas las observacioncs de Aristdteles (9i —lejano ori^en de toda
esla concepcion— para diversificar el gmpo de los que laborant, tal
conio lo baee en sn Defensor Pads MarsiHo de Padua (10); "Purtes
seu officia civitatis stint sex getwrum: Agrictdtura, arlificium, mililti'
ris, pecuninliva, sacerdotium, el jtidieinli.s sen catisiliativa". Artifidum
y j^ei^ttiiativa se agre^an aqui a la a^rieultura couio fonuas proiiias
de aetlvidad de quicnes estau fucra de los estaraentos privilc^iados,
pues aiinque Marsibo dice que son "affirm necesaria civitatis", a^re^a
que deben cstar sometidas a las olras. Observesc tpie Marsilio rcdaeta
bu Defensor Paris eu el terccr deccnio del siglo XIV. cuando la crisis
ba dibujado ya bucna parte de su eurva y se lia puesto de nianifiesto ya, sobre todo en Italia, la importancia ulcan^ada por esas nuevas aclividades propias dc los babitantes de las eiudades. Fretite a
la agrieultiira, artifidum y jtecuniatiixt representan las for mas dc ae-

2.Carmen, en MiCMt, Pm. Lai., CSLl. T82.
3.Pnnidas. tl. 21.
4.Lii.to, Libra 4e In Ordtm de Caballaria, I. 9-U.
5.D. Jua^ Manuel. Libra de las Kstadwi, I, 93.
6.GuTiEimE 1)Ie7 ue Games, HI rjeiarbd.. Croat^a dr D. Pero Nino, Protmfo. InL
7.Li&gt;i.id. Let: ril.
B. Libra &lt;Je Bur,, Amor, 126.
9. Politico. VI. III.
ID I^lI'twit, 1, S.

�[

in[nidi^

PII'I

IPII II

'

IIIII[I
II I II I III
PII'FL'
IIdillI I I I L 1II
1P IJIII
II'Il\ I I
"
I I •
[IdJ It *
IPIIIn|| |[
IIIIP I I 1 n
1

1 f

'

I

1

I

d1

I
I
I I I P
111
1-I
1
I
d q
j ,
iqjn[]
I ' I nb f
p
d qo. |
^1
,| [
I
I I I n
1 I n
1II1^
[IiraMll
I
"II
I
t
' I P II
IP
' I rIP I
AIM imule^ BUi3,t,tijd nn n^n]i^no^ baui,iio B, jp biiomii, B, lunj
-jal^p JiDijip PP - iqqRpniA .3 lpid&gt;B uos uopuqBJ baiib 'stqB^p! so, X
.BOpi .Bt 3,1 OlIlUBD ,3 U.1 3|U30I,BI3.1lIs3 '|BW1 I1U3UI11I13J |3,. B^,UB|
-.lodnTI KOU31U OU BO)33dsR BOJIO U(ll3B3l[dx3 UjS Bf3p Bill) 3,qB|.npiII
•3 •pBpiJBB.l B[ 3p 3d3IB3 ,3 113 |MU •', 3p mU3|qOJll ,3 B^^lIBqqiU
•Oil B3H,3B BIlIABipinqtlll SOlllljii BO, 3p XBIB3n^.1liq B, 3p BlllHIOU
•O33 pil,IIAI131- BI 3,1 Bill,BUB ,3 Til *1 BABipAIIUllBl, BIB1T3 B, 3U 331IBJ,B
A Bz;&gt;inaiiieu B| ;ip bmmv souiBiinjim 0[ubii^ ub^iuhjc! Ja ^nh si^ubS
miod B| ;t|i!A oj,^j OJU14B 1103 -ut^^3so.nl oiJBs^aan sa anb bb^ujj bb[
ap nun ^(ruii^uoo .( Bpt!i[B3B jeiaa ap ^^ip .tuqBj me 'so^.i.mjsj ens b
-&gt;d Mill w^iiaonre^ mioimy r.\ n •uodeg o oibzz.ii ^^vqtaos ^nsJOQ
'anuanj oiuoa ^a^opuBuijoui •sou.topom B^aopBJiTisaAUi so| ,i|uaiiT3]uaa
-aj,t.ut naaBt] ^nl) o\ bj oSaI a 'os,.;(oj.1 ;n.) ^p ej|antu a.w^^ 'oi^airi-inq
BJ op 0[[o.uBBop ]3 jntniHBA3 B .i]naiuiBia3ds3 asaai^iap anb -jBA.up
-3inofRi| ;su, &gt;q nptioj g -raooiwa ajajnb as is qnanieu sbui BpF\j Ria
-n,u.|)ui nn ofnq [niao^ojiuiouoaa oap^o |3 Jil^isuoaaj tuit.l n|^ ^jqoe
o^aiq opuiHBJB.iu.. Bi| as a stsij;, r, jBuapnaiusop B upini|i^iuoa Bi| sbU
anb [a 'aiuaniB^taa.Hl 'sa .( 'sasairi^nq soj b auna.i luliijliqns asj^
•^ajopBjqe!,, B.loana ap sai-tFct sRHntfTB ua opnnntii J3e
•j[os bmooiiu ^mi hub anb oiunfuoa [anb^ o^jnai^i&amp;^ATp TB upiniriBam
ei( as .anb aiDBiaodmi sniu odn.ricpis p^p smdojd Baiuinuoaa pepiAii

�tablecerse en las ciudades o ban couBtitujdo nuevos eentros urlj no
para ejtreitar cierlas formas de actividad econoij 10
par do los cuadros dc la or^aniza^ion senorial, jn a q

n

opt an por una do ell as ak-anznr mayor benefieioo
I [
dencia. iVinguna do esas dos posihiii dudes ofrcefa 1o
micosocial traditional a! que trabajaba con sus nanan 1 1
c ire un stand as fueron propieias sc aprovecluiroii |d 1
area de action ajona a ia iiifliicticia acnoriah Abi om n a
n
tuiwe la burguesia liaeia e] siglo XI, tntaramada n n
economica profunda que separa la primtra era f 1 1 d 1
da (141. y opera muy pronto una pareja mutation social de
tr ascendent ia.
En el siglo XI se habla ya de burgueses en Franeia y en Flandes. Son, sencillamente. gentes que viven en ciudadd d
actividades mercantile*, y todavfa en el siglo XIII I d
1
S
limbene: "Tune mcordatua sum quod vera est Call o n
n
d
Nam in Franeia salummodo burpurnses in civitat f
I b n n I
- ms vero et n&amp;bilas domint: morttntur in villis/on b
suis" (15), tomo extranado por esa tajante separation que no ob
servaba en Italia (16). Esa cirennslanda difrrenc a ina
d d
. de otras desde el punto de vista institutional, pero poa
diferentias se entreve una fisonomia semejanle en el tipo del bur
Para vivir del niodo que at ha propuesto —el linico mediante el tual
ba podido lograr su asctnao— el burgues necesit laa
que lo libere en cicrta medida del regimen vigent
^e n
1
este seran las reivindieaeiones quc el burgues del d S n 1 1 no
se propone al principin dtstmir el orden institutional, pcro queira
cierlos privilegios, tratara de obtcner tiertas libertades y el rttoiUH
cimiento de un derecho especial —yus mrreatnrttm—, y finalmente
lograra organizar una magistratura capetirita para la defensa de los
intereaes de sii tlase: los ^^hevins, el capitana d^l popolo y su^ consipli
Pero quienes quiereii vivir de esa inanera y desarrollar esa- ic
tividades no componcn un grupo determinado ni por el origtn ni por
clas'e aliierta que solo aceidentabnente ba ttndido a eerrarsc. Por e a
ea rat t eristic a ha logrado superar la resislencia que le ban opueslo las
fuer^as predomiriantes hasta enlonces, que vieron en las ciudadts un
principio de perturbation, como lo expresaba Gutbcrt de Nogent en
la frase tantas veces eitada: "Communio autem novitm at- i^ssimum
n" (17| y maa explicit a mettle aim en el discurso del ar^obispo

i. Vi-are Ia diatinridn
Mart tlloi'h. La totUti feudal; La format „*.
de dipend
. do I'fl m,. Paris. 1939. pd^. 95 y ilgls
15. SaIIMNK^K
a oara ^i E. Bernini. Laiansu 19^2. pit . 317; en rl
dn vestr pig. S39 v 921.
6. Tin^ante. [
ianos de Mcola Oltaknr sol.rs di nreiloifls en re Ian
'omu. y Ins i^udades
Esa. Firon C 393^ y II problem^ delta hrmasiane comnnale rid eittadini del itrdia
en Quern. di Si. Med.
[-" .'iRm^ "u
7.
Nokekt. Hlnlort^ de w ^o. ed. U. Bourpin, Paris, 19f 7. ^^g
Ouokur In
dd francesi net Madia Eta, Vatlerohi, irsu^
1927.

'

�— SOI
doa 'II -sanfi•nioo^ 1 MVSSIO "J '
•si &amp; [ejb •A *f
••j *;,"i )D,iajjof; -ca mihx an sai,i-;h
ja^ni^ au
'0 '
•nit i EB '*!* 'i^I
'H.I^ p -|nA3 -sasia:
rmnncri!!laj -^-Ji •^
'at *^ •^ •p.piw
1 ^uupnAia™
a to[ P
i|bidj na uawi!&gt;ui -uob^ J^ ota^uu.
ainam|[09
uoi^url laulii a|JTiiaj^suna
-^B u*

n aisi^aj

u luaioM ap i-HTO anil ap ]! ,,| -^te ^f' Dd

[BTaioiuoa A „,=.jn^aBjr.no.t pepTATps1 nS 1 Biaos B[BaB a b[

i toye

"9jp ;^. ;ni(l|
9ns m.uio] bj Bd oiad s apRj pioijip ap a; lanei epoi bi]u oa sum:nA o
•sos *t^tsau3.ii iq &lt;^I aP 1ZJOIijra [op oEIB 1 [11 BO j. [a bei.i s ariBpni a bes^i(
(OE ,p? ]jpnb sjvjo
spvnjS is sajjm sauutx] sap suaS sa] luawnai js ^jaiapwuoa n p&gt; jajvoa
-wj ^ ^ioias sayna^jaiu anh suaio ap ^tltiid^ ^s ja vnntf 'is ito^a sKntl aj
'sajpvvjj ua luaiuajatviaad jiiajmn suotiojnqiJi ia sauw^ saj puim^^tt
^pnou^a uoijjpBJi "f ap ojadnio jop^ns^oa uaiquiei '^ussro.i^ ^j^ o^
•iw l^ u^ bob 1 u^uiu^uxa oui^Btati^u^ ^p opi^ojBo o^ti^itin^^a^ ^[~|

ajiof smo^nai wf aj a^pa aj ua.nb
a.nou 19 Blip nd jna ui&gt;
ixnou
•safjtuuia xtmiol la
•sa]pq 13

^ZLq sai!m7O ;"{

S3] sojjnnji -nd njp sa; lua^noj sun saj
sa; luassiqjnof ia-xu93
siaitip luaiiinbiiiiid mb
xiatjtino svoq ap iau,3,d sainoi

:p*pnp eun jIX
p na ibb Biquasap 'boaoj^ ^P ua!J?-nI3 'B^B^ja^Bqna uopipBjj
I bbui hj ap BqBiIppjBrl onb wiood u[\ 'jopuafdsa A nzanbij: ns joct
s b o^uojiI Xiiui uojbzuoiuoo *ojaojo iia 'BapBpnp bh^j
•o[dniafa aod 'saitnbs o nioiajjoaoa 'soubjjta Biw.qpqBa 'soipotn
-ao^ui Borlnjj^ Bojjaia ua a; uainBJBia ot^^iApB ^B oiuojfl onli bBajot^adnB
aasRia bh[ jC Btsan^jnq e; ;uiiia iioix.moa op pirpqiqi^od iq opqc as a
SBn^n sub jin^as ap itapi|od D^ uaiq bbui pidopu a^ Fsan^inq popu^ae
bj iBjiodai Bipod anb soiaijanaq boj ap aopa ju anb opoin ap 'aiuaiii
-oa ns e asiBiodiojui —ofeqc ap A nqi-UB ap— Botpnin &lt;s Bjirraiod
anb oaoaoid un ua asjaaanliuua 8i^o[ eisan^^nq b\ A uaaa.u eapspiip
sbi uiaj -(p^) siiwnyuuiifs as aunt utniouiuiop 11 irtias jsjua^^ svf
%a snf nuiuoa snqtnb ? sijji sirunuiiuoj snijijiqvjoaxa ap^ :Bnriay op

�von - 1 livmpo. in,' vadu vv mis amplia y firui.' l.a.la ronvlllir ,-,1
nil dvrvvln, vxprv.oinvnlv vslaldv, id,,. E.la'solida, i.lai.l .Ir In. .vnorvs
arra.trd a orpivllo. dvfiiiilivan.vnl'v Ira. In. l..i.-lla. dv'lo. rivoi mvivadvrv. ,,,„• vomvnaarn,, a prv.lar din,™ In,.,,, P-nvr vn .11. .,,an., a
Inivna pariv itr la nolilra,: y .-on olio .a qnvlnalian las valla. poro a
|,(,r,, vi,irr Ins clot ..up,,, .nviali'.. Enlrv lanln. la Imraov..,,, nvrv.iMilia vl Iraliajo ,le Jos artvsanos viilrv los vtialv. sv f,,v,o v.talilvvivrulo
povo a |)nen nolalilvs difvrviivias qnv silnaliaii a lo. ilv mis anil,a 1,
miiy 1,,,,-u di.lanvia ,le l,, Imrauv.v. |,r,,|,iamvi,l,. ,livl,,,s. A.i ipivdd
v.lalilvvida vivrla po.ilblidad ,lv lrasv,,.a,,,iv,,l,, vnlrv l,,s rnpo, rnn&gt;liluido. a I,, In 1 ^m ,lv la vri.is, Kxlo. lor vnalv. ,,,.„ a nun, dv
Ulio ,, vim ,u,,,lo alrvdvilor ,lv on vjv ions, it,,,',lo |,or la vla.v l-nrnursa. |im,,,ivlvm ,ln ri,|,,vu y ,le nnvvas v l,,ayolal,lv. g.osibillrla.lv. m,noxiiv,,.. T.a partivi|,avi,',,i vn vivrla. Im-ma. ,lv vicla propia. ,lv la
vos irlvalvs. vn .„ vonvepd,',,, ,lv la vvi.lviivia imliviiliial y sovial y
slvnlv ,-„ vivrla avlilml ,p,v a.vivmlv vinno impnl.arla por nna liivraa
iuvnililv. y mivnlra. vl iiio.iniivn,,, ^viivral livmlv a vvilvr aiilv
sn vinpiijv. aparvvvn alpinm. v.fiivrao. aislailos para rv.islir a la nutlavii,,. Pvro vl v.piril,, l,,,rB,,i. ,„„. v.r, v, lo q,,v rv.,,1,,, ,lv ,,,„.Ilo. iilvalvs. vnnvvpvionv. y avlilmlvs— po.vv a .1, favor la vorrvsp.imlvnvia vnlrv la. forma.' ,1,- rvaliaarion y lo. sislvma. &lt;lv iilva.: y
v.a volivrmtvia lo liari imliaillilv por miivlio' livmpo I'rvnlv a la. ,,,,-ra.

I'-onsiialnnvinda von vl v.piriln liiirrqiv. aparvvii la a.piravi,',,, a
la 1,1,vi In, individual. I ,„• ,,l prlnvlpio mvra lihvrlad fislva para quv
vl mvrvailvr pinfivra dv.plaaar.v dv avnvrdo von 1,,. nvvv.idadv. dv
.„ avtividad. lilivrlad para pmlvr di.ponvr dv In. liivnv. y dv rvaliaar
diwr.a. y vplvja. ,,,,vravio,,v.. lodo ,„„, pniyimo a lo qov .v lla-

lit refl^xion Iiu^Iii rsliii^ar mi ^isilL-nni lie Mfalris ijiw ili'^pnihocalia i'U
la a^iirai'toti a la lilu rla.l fonio &lt;-i..iulii;ir&gt;ii jirojiia ilrl Inniihir. Aitii.1,- ..Ii.f a ^-l.f i.l.-a n..]...ijr iliffii., y w.nlcn'itlo "iiwlriiiari.i. l^-ni n, •.,,
l.^^ laiia un ^eminiicnto limy vivo y urn, olaru &lt;• imisiuuhi inliiicitin
-lei valor &lt;M homlirr, l.tiiieii'^.ilo dc[H-ii-lin -lo ei^ )&gt;^|tia^ (.-ali-lu-W
[.aru M^i-cii-1-T u dt^iidfi- on la ,-^-ala tociid ahri^ulm la oorii-liiinhro
&lt;lc ([lie rr^i.liati ,-n el --ierta^ pntrneia^ eaiht \ez niiii, -li^iiiiis .!-• e^liludiiini E! inillvidmili^iHo so a.-ounia v ,-l I,i,•,^,-.,I,, ,|i,,- aooinolo un
ilia la 1 area do roliejar la hisloria do'una vida no |.uodo rosi^iirso
al eiu-anlo de las personalidarles vifioiosas —"lionilucs nuevns" es-

— 106 —

�I

q

i

i

i

t^ii^tp ^ Bpoinoi&gt; uoioisod ^un H^.iopinzu

T

i

n •&gt;

i

p

i

' I

i I i "

I

!

I I11&lt;

n
pIJ I P P IP
p|||1
dmp. n
* 111Ii SI
dm

p

I

irebteP'l

pii 11
111•!

'Hill1
I
11
1

1
1

I

&lt;
I i
'

I

^
IP

I

111H 1 t I
I' 1 I 1 P I d
11 I
I P I

I d

I

,

I I I
II I

-

;
1 1

I VP

P— P ) t
I
•
I

III I
I
1

11I
p1 p I
1 I

ItI P

'

I

d uo^nd 'I V T"P
I
1^
I™ I
I

I

I I SI

&lt;q
I I^ I11 ^ III
Illl|d|nl|III Ii&gt;
|
|
Ib ||| rad I

I''IIIIII
I I P
I1'I"III
f
I111I ' I'II
1 I |InII |1
d II"1 ™I 1P

�a compromeTerla en los vatvenes de ima existencta 3Ui estabilidad.
Seguridad signil'ieaba, pues, uiantenhniento del bienestar. la riqueza,
la eonsideracidii y acaso el ostontoso boato con quo so ha ailornarlo
la exist eneia: y la burguesia, quo eomo clase social cxisle graeias
a una prot unua revolucion, bc op one a la revolueioti y bo translorma
Ciertameiite. el lujo al quo comienza a acoatumbrarsc la burguesia conslitiiye un reflejo del lujo cortcsano. pero muy pronto se
adverlira on el un airc peculiar. Cierta gravedad y cierta ostenta^ion
revelaran las solid as forlunas que lo alimentan, y eon osa caracterislieas lo encontrarcmos mas tarde en las cortes por irradiacidti de
los nuevos ideales do vlda.
El lujo, el refill am iento — le nutrhidezze— pasd a Tuscan a y a
toda Italia desde Oriente. dice en eierla ocasion Boceuceio (26), pero
seria inexacto torn a r al pie de la letra esta observation y saear de
ella exageradas eonseeueneias. Si llegaron a Italia afgunas costuinbres
y detorminados elementos para satisfaccr este apetito de boalo, es
innegable que el sentido predoniinonLe de la vida despues de iniriada
la crisis —el espiritu burgues— conducia neeesariamenle a un desarrollo del refinainiento. Era la eonsecueneia for^osa de la aeuinulacidn de la riqueza. operada on el seno de un grupo que necesitaba
consolidar stt reeiente presligio y demostrar su' superioridad social,
basada en la fuer^a arrolladora del dinero, del que deeia el Arcipreste (27) :
El dinero del mnndo en gran revalvedor,
Tada com del siglo sir face por m amor.
Por dineros se muda el mnndo e su manera...
Pero el lujo —observese bien^— no significaba aolaiuente vana
ostenl.aeidn do riqueza; era. adeinas, la expresidn mas ruuiplida de
una inequXvoea tcmleneia al bedonismo que ~c advlerte desde la primera bora de la crisis. Cotno el lujo, Lambien el hedonismo refleja
rierta influeneia de algunas tradicioncs eortceanas, pero coma el adqtiiere pront.amenle un aire singular por la deliberada omision de
todo traseendenlalismo y una vigorosa afirmaeidn de terreualidad
apenas eneubierta por las fofmas exleriores de la religiosidad. Lo importante ea la risa, el amor y el goce (281 gracias a los cualcs vale

2l'. IMto de Barn'Amor. ^ID. En rl tniinu ^nlido buy ntros pSHaji^ que mcucrJan
a^m^Biudu lu rl^Tl|)&lt;'iun il^l ni^r^.l^r vn Chaurer, Ciw^rhurc Tales y mis lion la^
ver^us lion qu^ eomienm el Shi^man's Talc:
A marckant lohyW dwelled at Saint Drny^,
Thai rich^ tew,, far ^hich men lielde him icy,
2$. AacirflEST^ d^ Hit a. Libra de Buen A mar. 44 el alibi, Rnru aril anna la Intradutxona
id. iirim.TB iu^uaila d^l Dcram.,™,^. ol jirolojn da In^ C.anierlmry Tales da CLun&lt;y lu cspreit iva frasc que el m,.mw ,iudc ea Lmea de ni huudern:
Voiir tale ^wyetk al this com/mnyai
Swich talking is nat worth a boterfiye;
For iher-in i, (her nu d^ipon ne game.

�66

AX -"d

HI 3BB3.1 'op.iHM oaajai p ua rafM.d

oivaooj^ p&gt;p Rjpjj 8j u^ pcpi|Haisnui Biisintiso Dim op saao
*nS[oa BP odooBf op so^ia'p^ra ra[ A 'ouipwrj oosoourjj

'U'E) ..""'/'oiu ijji/ns u^ju}uio.i]^p 1.1 tu^avns 'iu,^/np 'wo^ti^u /a
ttmiwi^ ij^^ 'ut^jrtq™ ju,^quH ou^tt utujjin^ -uiruoip ^aj^;rfaj uijoj jn
mt •vittjouat ja ^ussoj^^ uiaaoA jut]a^oH -Jin} Mtivwi sivu^j}OS
•soiujj/ numb 'ioj^uj/ j^j /m tviujnixiiii win a maim s jiijtnuj tp ]a
tnwuj.tn^intt sniuua 'ajinou '—jntmqwnjj} jaqij oniiui xa ponb oa
OJiI 'mirajp itjuujwnjji tnbipi ponb— ajvnnw 'tuaqujg wqaps viiI
:Bpail?IB;&gt; s^pmijdp bus a bbi^ op oiil)ijna apjj op cqiqqiiif ono(pHr|PS
siii) uoo oip^op ^o oBOA^aHq,) •B1!si[R^njnu B[ A oijb p&gt; ucn aotuiirn
-oo op oi-tons buii oiuoo rnbn phiosojiI son as jiaia op ooo^ |a
sosojoiut soi ojfios ppnoioA "oinojonri jiaia op B^onoiu pnti op opPAuop
osojo^ia ospidni; o odnioii [op biish^uh ^ k ohiojj uppopo.i odmoij im
p rjo oub ooOii op Ola nun oso aouo^uoo pcip^iitoi Hppu kpisoi^i i uisiin
pjIonbR ^io so[oijpdsa so] op ^tndB:&gt; BI aP
Bs!d ;'P oijonwmo;) [op
BOOS.UJ sauiPuzniodso bo^ iu 'siuqaamu soeutiQ sbj iu 'opeood jop jo.uoi|
p A ouoniu B[ op pvpiuixoid P[ opuppjoj.u utu|RuiR|o 'uznaiiua^
ip orqajadg us no 'iiubabssr^ oiIoaRf -R[[^o^ RURpj Firag op ooiod
p omoa ^on^ so] op souoioBoo-idun bbj iu 'sbiiso.ibo a sojipuBq sb[ in
'BiSoj^ ^sod Hj iu 'BppM -i^gj ,l(;'--*w i-U/ rfHap vjpnb mp.i othoa
ojjsoii pi njnjl^] J^^ss^ mwjs? *j^/ nirf iioj wji^ iijjeoh nj luwipojj Qtf
:boutiIuibj Rtilojd B[ op [B o ijaisniow^v asmq^aiu shj op ]B o(UB_f
ojso op jBinjjsip Rind Rzanbu us jpqooAo.idB UB(|Posop A oiuohih([ioob
nijmiopuoo omsim ]o onb so^onbc ouis (^g) vaipvd a mjqos Biou.)ioia
SO[ b^ iiejo on (og | ajaapi auoq omiajon ai/o sosonifjnq so(s^
•_^uao a iJDuisap in
jj ni a iqaoniH ni opnvjs 'orfno vi tuotj ip apiiuj^iqH ajpu
iujs i^S woo fjmi^^ts a 'ampjo woo ifinililoaau opinqpiq v^jaj
7 jarf opunpua 'ojjaapid ip a yuwop Jp i/iih/s o iapunp vjjap iuad
md wi auwtiilaj tp asniqa a •ippuaz a idduup ip ajiadoa pjoa opuaaaoj
a 'ononu ip i/^saa ltruam^ i/iiuo^^ ip aivSvdwoa ajvUi^q oj owiaavf is
oiS^aai ip uajaa jad ouun iwSo 'o/i^s otionq a vzsaj^J'j fU jad ^^n : ;f,^|
mniKA lunBAoif) oaip sauotub op 'souijuo-ioij so( b bSabijiuo ii^jjd
-so ^p pnitUATtf E^ -EnRoBiu tap 3up^o iiii EpiA bT jiaia euad bT

�Sp dekitabati los uidos c-on aqudlas ransom va&amp;hette r Heir. (35) y
so IiiiK.aba ^i a err para la vi^ta ton la? pinluras ? egeulturas quo
decoraban lihros, igksias y pakeios: la^ tie los Pisano y de Sinter.
de los Limhourg, Giotto y Orcagua. rn tan to quo pools? y narradores
satisfaeian ew vago iiuhok de uprendor riettdo propio" del ^iplu y
tlal^m rtemla ^tiella a \m liri^mo priifinido que akan^aba a. voces,
oomo on Petrarca. inipiulablo bolkza i36t.
que tibora do^perlabu la naturaloza. Paroeia como si so la deseubriera
&lt;k nuovo, y al eontoniplarla sorproiulia por sii riquean y variodad asi
como por fos oslados do anituo quo suscilaba, K| cspfrilu ere ail or codii"iii*""•nil
ia a volvor^o liaeia olla. &lt;kouio so ailvorrira tuny pronto on 1ol ue
^iinbour^ o En^uorraud C.liaronlon. Masaocio o Bono/^o Gozzoli. Van
Eyek n Van Per Goes. Las laliorca del eampo. las e^ceuas de cub, la
reei a analotuia de los (weeks o el Jon do de eolinas y arboles eomionzn a atraor y a dekitar al arlista quo so rcocija onti el cquililtriit do los cmijuoioa lanlo como eon la pujatiza do las formas sinjiularos y nun con el eneanto de la anoedota t3tl. Pero la nalnrakza
misina sodnoia por su jiraeia y su bolleza y se desenbria el ikloito
do eon templar la cuando Ik^aba la buona eslaeion; era enlonces
etiando los peregrines so dirigfan a Canterbury (381:
When thai liprilJe toiih his shoures sole
The droghte of Marche hnlh perce.d to the rote.
Ami hiuhel every veyne in swich licoar.
Of which vertu engemired u the flour;
y su sedueeion servia para ealmar las amarguras y proorupaciones;
por cm proponia Pamptitea a sits amigas que abandonaran la ciudad
anp9^notin
gmn d

^oh&lt;T b

b

m

obnp bU

�f

I

daa TtH

"I"^A

| p(|][p[

or

III

I[]n I p

b

B[ nj n
B] (
(mo [ |n | 8[ | o Bra I
o
I
pononbPtBi
o on nb B|nj b
| b[ [ho [.
[
,
jo nl o|
|

B|[n n

o I nl p^, |
oio
[

ij

| bi
nb oj
bon

n | | nb

1 [ b

o

|

ni|
n
[
Tb 1 [Bn [no

p

[

p

1 n
b
ft

| o^

Ira
npo o I

Bo
Ij
p
no b
i
p
[
OP "IP opjo
n o I -o|
b
| | o ob|
n
s
or| o Bt ot B
1
i raof |
-| |
1
oti&gt;•
iFBlnno|
|
Ii
(gp
O[

B||B B

"I

IIpW X

|0

o

n

Irao

[

ii n

|I| OO

I^pmiPl[I[II|I

IPni|nnniiBlpi
o ,
|B n
H o1
b I 1|

O ^11IIIOp O| O[ O || | BI
pIII
bh iII o I
ra
|
T
bI
o, |
,Ill
1
IIlolnnnn11^

BlI
I'

nl

bV

-on

II

o|

II

"

I {

b

"I

IIII
II
IId 1 I

I

n
II

I

d ranoo
qI]
B
|
om I^ Bn b ra
1I o
a L I
BI1 n ||
o
n,|B
boI
O
BI
nO I J
I i O(I I
03f1 B 1B ^J

�dental antes adnrmeridas y logrd final titrate hnponcr nuevoa mddulos
a la existeneia social eon lo que gund litego rapidamenle tin presligio
innsitado. Por eso el espirilu burgues os, en prineipio y duranle las
prinieras etapas de stt eons t.it ttc ton, el cspintu que an hit a a la clase
burguesa.
Pero esta rclacidn inn'voea stllo inantiene su legit imidad por poco
ticmpo. Cuando se eonslitnyd romo tin nuevo modulo de v.da, ol espiritu burgims sobrepasd las limit^ de la elase social quc lo estaba
forjando y se hizo patritnonio eomun; fue nua posibtlidad nueva y
renovadora de vasta perspeetiva, y la adoplaron grupos wociales diversos, eada uno de Iob males robustcctd en el inta de sits faces segtin
su peraliar idiosincraoia. Stguid siendo un estilo. pero se enriqneeid
y initltiplied sits faoetas ltasta liaeerse polimoefteo; mny poco dcspues,
ya ordenados y precisados bus limites, habia de ser el estilo propio

Ac a so el aspeeto mas delieado dc una investi^at^ on bisttirieo*
cultural sobre los ori^enes dtd espi.itu bur^ues sea el eslablecimiento
de (dino. iiuliienilo surgido en el seno de la bur^uesia, se derrama
luego sobre ntros ^rupos soeiales que se cotupeuetran de el en mayor
o ntenor e sea la y lo elabnran imprimiendole diversos acentos. Pero
es nceesario. ante Lodo. preci.sttr cdmo eunstituye en un prineipio patrintonio exelusivo de un ^rupo.
Ese grupo es, sin duda. la alta bur^uesi'a, rl iinico qm&gt; en rigor
agrttpaba a los tipicos burgueses. La alta bur^uesia era el conjunto dc
los majorcs, divites o ^rondes, lo quo en Florencia se ilanui (7 popolo
^rws.so, a difereneia del pnpolo minuto, comuitc, plebs, rayas posibilidudes eran Itarto redueidas. La alia bur^uesta, en cambio. unfa a

ptibliea, ejereor el poder y, sobre todo, dispnner de sus oeios para
go/ar .le el a su albedrio. Ella fue la que modeld ese mievo tipo de
Una cxporiciiria valiosa habia aiufiado sn peculiar forma de
actividad, y en esle lerreno la alta burgnesia manifiesla una total
origin alidad. En r.timhio, el uso do sub oeios reveld que miraba muy
dc cerea las formas de la vidu eortes: para dignificarlos y dignifiearse, la alta burguosm procurd Ilevar irau existeneia amable y gozosa y para ello gastd su dinero eon desravoliura y alegria: pero
tratd "al tnisino lienipo de pulirse mediaitlc el cullivo de las letras
— y ^ goee estelico, que se proporcionaba no solo con Lent pi at ivafieslas stintuosas, lucid un insoBpecbado boato y eiiltivd las maneras
corteses; y muy pronto se advirlid qne, Iran balierla eombatido acernobleza, que era, por lo demas, su constante dendora. "Figliuol mio
— 112 ^

�•oi( sns e nijpnnnaj osa jod oa anb ttuoueqso Ka^ou l? uoa tmuuvi
JBAJas.p sa une ajueuodnn sbiu oipmu od ia^iv t.e[ {
aj (
-ud^ut u^it uop,pB.u us e a^pmiuai and u^do sru[ u
I
—OIBllriBlU 0 apUB-Ui ^ OJaHRcptJ pi[Bj Of^^ *„•^." ^ """
" lBl
•BU &gt;"B[HA oa"BHI •Jll^ l aP ^sjEjniBH n 'sanlijiitj
I[ j
I
•auaduioa b opBzuamoa ubi| so.i3[]B([Ea eo^ 'ojnBja ;uill joj
•eoUiu^^ eop 9o( uitipijBdaB b^hib 311!) ssu^ndmoa 9 (

o1113^

^JQ3UJO3 BBO^apOll BLili t BBlia tlTQ ^BJ'^O B BIAB^Ol B J\OBJ
-ib bbiiibj 0181a bi[ anil \\^ "[^! oimt[iuiJni 9s^ u^ it nitij u
[

/

p/^ap oiSiams ju ainui in '^piwwjjaiu ai/:&gt; o^sajai^md mu u o
H-^ onmfDjy tjSap nmSndtuo:) Oj7p ou^vduio^ niwijd op a^ j I jj
•if uitap jap rnsunfui ojjap vjoioviMoii 0 oiju^ a u j p / /
•od ompuiiyj 'tjontm^^y i/^^ap njo-ttM ^/ p uiun/ j 1/ j d
-^wl ^jtiptitU tp '($&lt;&gt;]odv/^j ^pj iSii^j ^}[ j^p auoizutiujo^ vj ossiiMldn
'ojbiivui OJfscnt J0V otiq^p
'jud au bboj truSQn : ^if) iubh!^
oauB^ tiuofstjj BSouiBj ns ua BAaasuoa sou anb \^ anb oiuomii^aj
OAijsaJins bbiu 3hjr]|bij Bpanil ainarajiajjip oaad S(9tl Brano^ojjj a
OAnjsa sBJinaini biojbA ap Ba^v^ Hianapuaj ssa pjo^l^a oraoa opiqn
s-ji -soiAoa ^Btiti^|B u baia uuh upiaipBJi JinR.ii|iiiniaap B[janbR unSa^
Bijo JBjdope bjbiI epjA ap bbhhoj BajBmtcpiq sns jGiTopiiBi|B BjaTAjoBaj
'BE38aaa||Bm&gt;a sajqnnusoa sbj ap opBaooiBua 'anb san^^anq pipj o\[
•upueoiunmo.ua 1111 bj JBii[t.w] b ^ BasBpi sBl aura sajqoanb
-UBJjtrt Ba]iuij[ so| jBJjoq b Bipuaj anb Bgan^anq aguauiB.iidii J3a ap
opouj pa e Biea uuujaop ^(s^) Bj^ajuoa Ff ^nb o\ pi^aiA b[ onis ua^iio
|a Bja oh anb ap sisa% B| oaopuajuaj^oe ^Bzoppu Biop^paaA H[,, ap
B3-J03H JBinainn^r jb no Baaoojua jod ajuatiaajj an a 'B^anlii-i bt jod ojjo
X ua^uo ]a aod oun 'pcpaiaos bj ap saiouadtiB sodn^^ sop so[ ajgua
seiauBiBuiujp bbi ap a LBpuapuai Bgaa ^q •si0jiuaa mb wjtud au a^ iod
iopuopuajddn nunjsoj Jojap a pssw ouos 1a aqj mnuon ipiua^ lanb 0
juojnq pmh a uouijs r.mb apuaSiSaa 'jjsa^o^ ow infi ip avarj up md a
Oivutiiistra md a sumjSiiu o-jjom ituoiii^nip ni 'ai^a vsuas :noijfi&gt;Ji is
aiutjj mupoa nssaija-j pt irtu vj/ap n/jod tmjij anop 'o-jwmbp) i^^uw,/ u
ajMls u jssiipuu m aifit oijow oimuc&gt;jan&gt;f&gt;i&lt;'o:&gt; ia 7011 ai/a jm! 'wrij ppifap
aiapan v ouijs^paui n^ puimoiwi m aya ojjb/ vaq a i/^a iojja^ipuiuii
imui^^ifo^s in '— ij^^ otiq uk b oioauaaog ap san^nn| [a BipfasuoaB—

�nores. Es parlicularmente alercionador recorrer las paginas de La con^
quete de Constantinople de Robert dc Clati pur a haeerse una idea de
cdino habia cundido la eodicia y el interes por lu riqtieza cntre los
"httus hommes", en pareja eompetencia con loa veneciano^. "Et cil
meisme —dice en nil pasaje 148^— qui Favoir devoient garder si
prenoient les jo i a us d'or el i:e qu'il vmdaient, et embloient I'avoir;
et pretioi chaseuns des riches homines on joiaus tiar on dras de sole
a or, on ce qu'il amoit mieux, si Fen portoit, Einsi commencierent
Favoir a embler, si que on ne departs onques au commun de I'ost, nn
aus povres chevalier ne aus serjans qui Vavoir avoient aidie a ganignier, fors le. gros argent, si comme des poeles tfnrgent que tes darned
de In cite porloient aus bains, Mais toutes cures en eurent li Venieitm
leur moitie; et les pierres precieuses et li grans tresors qui remest a
purtir tda si nudes voles comme nous vans dirons apres".
Muy poea distiiueia aepara por cntonces, puea, las preocupaciones
de los ^ran tie^ baroites - apenas cnlrevisto el espechieulo dr la rico
Conslantinoplu— ib? las tie bis rieos eonierciantt^s vtait'eianos inie tan
ajrisladnniciile representa Marco Polo. Pero no son solantejile las preoeupaeioiies tie ordeu econdinico las que serialari la lenta aainiilacion,
Bino tumbien todos Ios otros rasgos del naciente espirilu burgnes.
Una asiniilacidn semejante del espirilu Ijurgues se prodiijo por
partc de los hombres dt; iglesia, que constituian un gnipo cornpueslo
por individtioa provenielites de todus las napns sociales. Eseasa extraiieza puede suseiLar el be.ebo de que los miembros del alto elero se
desli^aran haeia ima concepeion de la villa que parlieipaba dc niucbos elenientos dc la vida taballeresoa: pero es itnportanle reeordar
que, eorao la nobleza, el grupo de los hornbrcs de iglesia se adbirid
no solo a las preocupaeioncs de orden eennoniieo sino tanibien a
olros rasgos del eepmtu burgues meuos compalibles con el aposlolado.
fuentes niedievales acerea del desarrollo de la sensualidad en el clero,
a partir do los tmvadores provemales y Dante; pero vale la pena alincar alglinos tie los quo se refieren a las drdenes regulares por lo
sorprendenle de la trans form aeion que se produce en su seno, a loa
poeos amis tie halter predicado San Francisco la nercsidad de la pobreza, y tratar de indagar si no es una franca asimJlacion del espiritn burgnes lo que la produce.
Es bien eonoeida la direecion que imprime a la orden franciscana Elias de Cortona. euya cornpleja personalidail suscila verdadera
eslnpefaceioit. Pero dejando a un lado otras caraclcrislieas vale la
pena senalar eomo ve sii figura en cierlo uspecto uu eronista dc la
niisnia orden, Salimbene tie Parma, que analiza sus err ores y dice
en cierlo lugar: "Porra septimus defectus jratris Ilelye juit, quia nimis volebnt splendide vivere, . . .Et habebat putafredos pingues et quadrnius; et semper that equcs, etiam si transibat ab una Ecclesia ad
tdium per dimidium miliare, faciens contra regulam, que dicit quod

�uoioiuijsp c| uoiiodrnoo onb soniiiiaoi G ^J&gt;ia R[ op cXoqojd iioiodoo
-uoo'bj boouoiuo jod uoXniiisuoo onb soinomojo so] apnpB.i) [i.njrp
bo on i \-tqooiu it^oa out) outtu^^s jjoimm/ i ,rqa:&gt;is ^t^saqo^u aputttS
owa^uf aqo o'juu, omataosaja ioA&gt;, !S^l* no Btninojojj oqojd v[
ap eiuitx^oad jo oiiojjdxo a^ na in Brans Bqnsaj A •mqjojBAOjd onb sbj
Objo aojeno Binono us upuoiuaj jenigBn o\ 'o^ed bjjo Jod 'Bog 'irpiA
op souopipnoo bhj no omoiuiKJofotu un jbzhbojp b nopocjd ojuotii
-Band uppeitdsB bj szaonj jo.(bui Dqaiua uoo spq oaod ^hoi^jijjj bibj
bjjoio ^x EuniJjB fraoooaedR 'oiuoiujepodsa ATX oj^jb |jp osano jo no
'sGiits.idnifi;) outoo BBtipqaii ojnn] 'BBpBiJBjBBB s^^bjo hbj UEaeuapBonosap
Onb soiJBiioionjo.v^a soiuoimiAonr sosojoSta ^oj u^^ ^^diuS o|o up boj
-BOpi ^oj b sjaoniBiionBoj uoaE3o|d os ujsonSamj bj op ofBipp aod nsq
-BjBo onb BojEjooa Bodna^ soj uoicjiubi onb —uoiob^jisoaiji b^so Bjioans
anb BBinojqojd soj op itin^ bib^ amjouoo end— os.ib^jojSh ujapoj
•Son^anq niujdsta aopBjjirs
•dab jap uatqtnEj ouoTAOOd onb orasijBiipiAipiri joji op^niuooB aajjadsop
nn zoa ns h noanon — opimaCa Jod 'hojbjioj un op Boijij BJ otnoo—
nn^iopsini jo anb ap oianifjad in^ njjo opoi ipspi^iioiin n^aS uoo &amp;
odiuou o^fjHj aiucanp oiuo^^Bpiuoisos opimjip os oiaeiinoo ouoracnioj jo
anb oihbj uo 'joajoj op bbjo BBtmifjB oonpojd BBuodu jbioob oiioiupuoj
otuoo oaod I o^uaiTOciotmnaa jh 'Bzoaqod nj f *oi[oj&gt;utia^ jb oa.iojy.i jo
60 aRi|iiood njoti ng "oaojo jo no Btmuopoad onb -—sotiJianq niiJT&lt;Io~3 oiso
BJIUO.)^ prpijBuoaaoj Bia^ bjihoo uoiooboi buii outb as on Ajx "I^ie
^op oai^Biiu oiusiuiLvoin osojo^ia jo onb as.tejBCjaa Bjoipnd osBoy
B[ op sopBmBjj oj b opoaoB ofnoiti jo onb uoo ouopnEqB jap nnioeA
-joaqo tipn^^G o^ a to omuiopoail onb nj no '(OS) -ioonnq^j op noiadtjo
•sop oaopoad oj a 'opoj oaqos ^A [HoqaoBg op ^oiooEooog op soqsmn
80.T10 b onotjnuiBg op ofnsnd jo Bpaonoajj soaquinisoo op X bisijhsu
BaniBJo^q bj op Boamttoo 90JB3nj soj op onn no ptnaojgnBJj oe ooanoido
afnniti jop BjnifLj b, Aj^ oj^iia Jo no •oiUomojqB.iopi^uoo pipuno Rim)
-JO'j op SBij^ op ojdraofo p onb so jaba3 sbui o-j |i;aooo3 ohuobhoo
jo no ojiFAodn Aiira A aopejno^ Xnni otuoo osaoooajo Gpjaji 'uopati bj
op soidtout.id soj noo ojnomjBoipBJ opun^ttajuoo 'onb fjua op opora
nn aod bouoSoibo norodo Bim nqnoijtuSrs oinoinipuos oso oiiiGotpuoui
Ojibjj nn no ojuomiBjiiopiBd X Bisojut op oaqmoq un no 'spn3auq n|ra
-tdso jsp oonBAB nn A nnnjisijo Btononjjm bj op nojooBajoa sun oiutio
aejBojjdxo Bipod BpiA bj op ooiisjnopoq oiusimijaos nn op oijoajBsop
jo Bzojqou bj no tg • ((^^) ^tHj^ouf soiutssi^oi^p soqp tub ';noi/^oo
l ipm ui^nh 'utnunnpn^^ tun^uiojo^ijng iiojjwj/ 'itpissy njuonnoo itt
tucpnpj vtmtboj wapn^^ls wa^ • • • mnqtu/siinm jo luvqatsissu snq
-niiuo ut 10 tub 'sijuawnpui sitqijojo^^stanjp son/sM 'ido^sida /uaquq
mots 'satiquaas sotami ftiquqaq so^mtuiop tuoij 'an;uu^oj oiujntutfui
pia ajotmsKum u^t^fmnw ptu 'ajv^nba juoaqap uou satoui^; tMtinuj,

�He aqui indicados someramente loa caraeteres con qnc se cons*
liluye el espi'ritu luir^uea y la inecanica ilc su delusion a traves de
divcr^as capas sociales. Mas proFiindamente que la dislocat^on econimiica opcrara la dislotacion de Jas formas de vida, qnc acoinpana
esc f^ndnieno pero que lo aupera. extiende y ^cneraliza liasta indepcndiza^st^ de el v constiloir un fendineno liistoricocultural dc vasta
tiascendencia. ^o ea diffcil descubrir en el los germenes dc la modcrnidad.
Adrogue, enero de 1951.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1546">
                <text>El espíritu burgués y la crisis bajomedieval</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1547">
                <text>La crisis que se inicia  a  mediados del siglo XIII y caracteriza la cultura europea durante toda la baja Edad Media  se manifiesta simultáneamente, como ocurre siempre, tanto en el plano de la realidad como en el de las ideas.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1548">
                <text>ROMERO, José Luis</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1549">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Abril 1951, Nº 6 : p. 101 -116</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1550">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1551">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1552">
                <text>1951</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1553">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1554">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="184">
        <name>EDAD MEDIA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="272" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="492">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/193a3c60e738bbffcbf59b99fc5b75c2.pdf</src>
        <authentication>7b858c2793c6c5b148e6bbc52f14b603</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3050">
                    <text>�301 .242 ROM ide
Ideologías y cambio social en
11111111111111111111111111111 111111111 1111 11111111111
• fHCE/112015 •

José Lui s Romero

IDEOLOGIAS Y CAllBI O SOCIAL. EN
A i;I ERICA

LATINA

ToCTado de : El Cambi o Social y l as
Relqciones con las Ideas s obre el
Can.bio Social. Situaciones e ideologías en América Latina en el S~
glo XIX (PiEXICO CITY C O~TFERENCE ,
novem~ 22- 24 , 1962) -

1
112

8
'i

'(o
r- ·

UtJ

'

�M&gt;c1,¡L

/ _ ef)f{!Jto
~- - /}/le/

A {.JI-, / '!/!J

3 .- IJt v t. hJ fl 11 v V
4. - t;l&gt;&amp;CJl º~' IJ! llH¡G~ e1¡ 'Jln
I ])p-L. ~ J Je a f cJ¡, Jf
- /¡' lu /o

·

•-

-

r

I

•
"~

•

,
r

.

•

•
1

'

.

('

•

•

•
•

•

-

•

•

.

'

..
•

•

•

•

•

•

•

�..

•

•

-~

.-

·.

· Las ideas que expongo a continuación -de una manera casi geométrica- están destinadas a servir a la comprensión del problema total de
la cultura latinoamericana, caracterizada hasta ahora a mi. juicio por
el predominio de los fenómenos de ·transclllturaci6n. Teniendo en cuenta la finalidad de estas notas, circunscribo el tema al examen de las
co1·1·ientes ideol6gicas que se intensifican más claramente en el siglo
XIX, relacionr-lndolas con las situaciones r~ales.
l~-

El Problema de la Transculturación
Para entender la situaci6n sociocultural de Latinoamérica es im~
prescindible, en mi opinión, no perder de vista ciertas caracteristicas que configuran la historia del hemisferio desde fines del siglo
XV. Antes de esa época tiene una densa historia; si la conocemos mal
Y cada vez que se repite
no por eso dejamos de percibir su legado.
ingen11amente que ~érica es un mundo joven, se comete, además del error
conceptual propio del naturalismo, un error de hecho.
La historia
anterior a las postrimerías del siglo XV configura una realidad socioc1 ltural de cierto tipo; y la llegada de los europeos provocó una cris _s de cambio que, aunque en algunas partes lleg6 a exterminarla, en
otras muchas se limit6 a alterarla provocando 'tm fluido y complejo proceso de transculturación.
Lo que nuestros historiadores llaman la "conquista" y la "colonizaci6n" son los primeros experimentos de cambio social y cultural en la
serie de l os que. filializA.remos des,ués . Sin duda ha llabido cambios en
la historia americana anterior a las postrimerías del siglo XV. Pero
el que se inici6 con la "conquista" y la "colonización" fue de otro
tipo.
Se trata de ~ experimento parecido al de la conquista de España o de Galias por los romanos.
En el caso de l_a conquista del
mundo griego y oriental, los romanos obraban persuadidos de la superio- 1
ridad cultural de los vencidos, y lo mi~~o ocu1~~6 en el caso de la
conquista del Imperio Romano por los geroa.nos .
Pero c11an&lt;lo los romanos se enfrentaron con los celtas, por ejemplo, ignoraron su cultura
y optaron por superponerse a los vencidos; no s6lo como clase conquistador3 sino también como élite colonizadora para impostar una nueva
~
estructura socmocultural en el
ámbito de la conquista.
Esta fue tam- W
•
bi~n la actitud de los europeos en América desde las postrimerías del
1

�1

-

1.

•
•
del siglo XV~
Un largo proceso -al qu6 no es oportuno referirse aquí- condujo
n. lfl Europa· occidental a operar en el siglo XV unq nueva expansi6n
hacia la periferia, de radío más vasto que la que había operado entre los siglos XI y XIV. .fun~rica fue la má~ impo~tante de las zonas ocupadas porque dive rsas circunstancias facilitaron la pene traciór europea y la estabiliznción de la nuesva estructura. Para l os
ourc péos, Juuérica fue unD. zon~ ·· · ~rginnl de Europa. ExplÍci tamente
'
o n0, e~ designi o fue ~ustituir· en América una sociedad por otra:
GSt( es, por otra en la que l os conquistadores c onstituyeran l a nueva Eristocracia terrateniente y militarº · Pero ,además, e l designio
f ue sustituir uná cultura por otra, sin de t enerse a c once der a l a
aut{ct ona otro val or qYe e l de l exotismo. La actitud cate quís t ica
i' t1e tan ca t egórica como l a actit ud conquis tadora y c ol onizador a .
E.ti comp.-1.ración con t odos l os otros f enómenos de con t a cto de cult uras que puedan obser varse , e l que _s e produjo entre las cultura~
· ¿nericanas y l a cultura e uropca· desde las_ postrimcrías de l s i gl o XV
· par ecE
s
e
r
e
l
m
ás
c ontras t ~do y c onfli c tual. : ~o me a trevo a de cir
.
-q11e , como t a l contacto de cultur as , s e a e l me j or a onocido, porque ·
~e par e ce que no se }~~ r eparado suficientemente sobre est e as pecto
•
de l pl CQlemae Pe r o en todo cas o es visible que e l cambio s ocio-cul..
tura l con que se inici a l a er a co l oni~l en América es radica l y se
1csenc adena a part ir de un s i stem~ de ideas e l aborado en Europa y
oseriri'=l.lnente dis Ít:il c on r especto
a.
l
a
s
i
t
uaci6n
autóctona
.
Este
hccl o -que podría ser -cons i de r ado como un i L'lpacto medieva l .Guropeo
sobre l as culturns ame ricanas- abrió un período en e l que e l r i tmo
de l cambi o, drai áticar1ente vel oz al principi o, disminuyó luego poc~ a poco.
L0s el ementos de lu estructura eocio- cult ural some ti...
d~ comenzaron a r e cuper ar valor y vigencia . QuizÁ nunca podamos · ·
conocer con exactitud la densidad de l mundo de ideas y l a compléjidag de l as s ituaciones que no escondían de trás de l as r ebe lio,.,es indígenas, · signos de aque lla r e cuperaci6n. Acas o Ercilla l a.s
:uitu~ rera iMs que ningún otro. Pero sí podernos me dir l os ef e ctos
· tle·l i estizaje y la perduraci6n de ~deas y creencias, costumb.r es
· y actitudes que pudieron s obrevivir ~a la te~r~ble presi6n conquistadora.
··
·.
En esa situaci6n ~neral de transcUlturaci6n, operada por grupos c onquistadores y ca tequizador es que s e superpusie ron defini t in~ente a las poblaciones s ome tidas, se produjo l~ego la pene traci6n de sucesivas corrientes de ideas. ·Nuevas olas de poblaci6n
\

1-

1

•

2

�europea, ·d~ dist~ta ~xtracci6n social y co~ distinta ~ctmtud cultural, renovaron· lá e~tructura social .~a:tnlnoarnericlµla y, en alguna
medida,la estructura ciiltural. De c~~ las ideas qperar6n ·en .relación c·o n las ·si t~ciones t'Sa].es de~~dió . e 1 sesgo que las ideas
.tomarpn
su efÍ.C',r-. .,cia y Vigencia, configu. ·y, en Úl ~µw.. Mt@t~eia,.
.
randó, un procesq C?uyos~·rasgo~ se reiteraron -insistenterµente y que,
en1cierto modo, caractel:1.zan .la vida . latinoamericana•
.. Los casos de . tres grandes . corrientes·'· de ide~as -la Iius tración,
el po.s i tivismo liberatl
· y el soc:j.alis~~,_._
obserVados desde· el pun..;.
.
.
to de
puedan ayudar a
. vista de su imp.q cto y ~u proceso po~terior,
.
entender aquellos :reiterados caracte.r esº
\
.

'

\

'

_ 2.-Los Caracteres de la Situaci6n -Latinoamericana •

..

.

.

•

Para comprender cómo penetran, ·c6mo. se dif' unden y c6mo se . trans·r orrnan las· idefls europeas en Latinoamérica, ic:6nvirtiéndose con_fre.
cuencia en típicas · ideologías~ · conviene señala~ ciertos caracteres
de la situaci6n real latinoameTicana, que se origina con la co~quistau
·
· ' El priiner o es 'la ~parici6n de l~ ciudad americanae; Se tr~ta de
una p_rolongaci6n.~ de un fenómeno que', como e$ sabido; se manifiesta
. en Europa _desde ·el. sig1.o _X I, pero que·· tuvo en Castilla, especi~l­
mente 9 ciertos rasgos singul :iros -annlogós,. _por lo ·demás, a los de
otras zonP.s de.frontera como la del este de Europaº La - ciud~d fue
.céducto d(_, los conql;listadores y el centro de . l~ c olonizaci6n econ6mica tru1tG como de la ·catequesis cultural ~ Uira hacia "adentro~
racia la ·~ ierra otorgada al . conquistad-ar; . pero no puede deja: de
mirar hacia Europa, que no es yr:i la Eurc:?:J. medieval de 1 desct:bri•
miento sino la Europa burguesa del desar.rollo mercantilº . L.'-. • ciu... dad amer.icru:ia. ,quiso ser la ciudad hidalga· .p ero concluyó sienc~o la
ciudad
burguesa, cuyas capas superiores estaban constituidas por
•
los sectores ~dministrntivos, eclesiásticos, mercantiles y en cierta medido. por el de
las profesiones liberales.
Con úna. intensa
•
actividad mercantil, 6on escaso ~ artes~dp urbano. y con un contorno: s ocial muy complejo compuesto de l¡i n_ueva ~ y creciente-_ c~ai3e de
- , 1 los mestizos y de -la _
plase indígena· ·s ometida,
con el tiemp9 la ciu,
.
·. dad. se traJl!3form6 - ~~orno· ·e ra inevitable-=-.- .e.n:.e:i .~duct'? ~e ..~~ es pe- cie de clase nedia, ~n __ cuyo seno. comenz6 a constituirse .un sector
•
criollo.
·- ~
,.
.
l.Jos grupos terratenientes, los. ptopietarios de las minas,· los
·beneficiarios del comercio ·monopolista, todoa los que detentaban
él pod$r econ6mico, eran espafioles y ·oonfonnistas, en_cuan:t o ac:et'
•

•

•

•

•

•

.

•

�..
C"

.

''r· .

~ t~ban

·.

. .

•

,

.

total y vehementémente el -0rden constituido sobre ¡a base de
ld servidumbre de las poblacio~os aut6ctonas. En las área~ rura'
.
,
.
les perdurab~ el esquem~ social qua hab1a prevalecido en Europa
4-urai ·te la Edad I~edia y que aun pe-rsistía
muchas partes durante
la ECad Moderna. · La ciudad, en aambio, se.n cuando contara en su
3eno vigorosos s~ctores c onformistas, alojó ,,v fmmentó l os gérmenes disccnformistas burgueses, en términos análogos , por l o demás, a ,
"los c e las burguesías español as . ' La indep·e ndencia de l as col oni.qs ·
inglEsas de.lunérica del Norte. y ia Revolución francesa de 1789
avi vtron ese disconforoismo y desencadenaron en ciertos grupos ur- ~­
banof - criollos en su mayorí a- un~ fuerte tendencia al canbio de
'lCUGl"do con las ideas de la Ilus·traci6nº
Es evidente q~~ en l as-áreas rurales · estas ·ideas no habí an 1le.. c1do a penetrarº Decirlo es obvio. No había allí clases medias
sino dos gr\lpos socia.les ext.r emos, sin posibilid.3d a lguna de con0ilie.oj Ón; ni. había posibilidad~s hurJAnas o técnicas de c omunicacl6n. Por el contrario, l ergos s iglos de dependencia habí an l ogrndo constituir J.m sistema pasivo de consentimiento por part e de
l os grvpos s ome tidos, que ve í an en l a pr otecci 6n del s efior l a úni~~ pos:bilidad de sobrevivi r o de ne j ornr. Tradicionalismo, actitud a~lic~ ~ms que r e ligiosa , obediencia espontánea y, s obre t odo,
·mu a ctitud inerte frente al contorno y frente ~1 futuro car acteriz~ba el-comportamiento de l os grupos rura les ~ S6lo e l nestizo
-.en plgunas r egiones j por l o ~c~os- buscó libe r a rs e de l a dependencia por l a vía indirecto de l~ 01arginalidad .. El "gaude rio" o
gaucho de lns planicies que a r reabn o cuerenba hacienda re cup~ rah.~
su libertad en l~ soledad de lA na t ur~leza, i nalcqnzable par a quie~es ejercían ln ~utoridndº En la pampa o en lA sabana , en l as
r i erras o en las selvas ce rradas, e l ho~bre solitario l ograba escapc r a la depcnde nci~ a éosta de excluirse de ·1 a soci edad. Todo
ret crno a es t't tradición de ind6mi ta soledad , a1np1.r ada en una
concepci ón t e l \Írica de l a vida , escondería e n. el futur o un .signo
de di sconformismo socinl.
.

en

1

:

.

3 .~
.-

..

El Impacto de las Ideas

d~

la Ilus+rnci6n •

•

F1 caudal de las ideas de l a Ilustración pene tró en Latinoamé.\ rice F.l t ravés de l os gr upos urbanos de la clase media 9-esconforrnistao Per o antes de SGlglqr l as cons e cuenci~s de es t e hecho, conviene indicar que peculiaridades mostró ese caudal de ideas; serí~
error suponer que penetr aron indiscrimin~da.rae nte y que todas

•

f

�•

..

. .• ,.• ,

. ....

•

'·

•

'

.
. ..
...
,
no sól·o· cie7 las clases al. ..

~

•

fie lmente la mentalidad de ·1a· burguesía;· y
tas muy enriquecida~ . sino también de · las"' clases medias en ascenso.
•

•

1

5 .- El I nrpacto del Socia:Lisno.

-

.L. \..

-.

.:.

...

'

.

•

•

•

•

•
~

'

..•.

-

·c oE10 doctrina revolucionaria, ·destinirda á .Ofrecer una solución
econ6nicos ocial ·y políti.c a justa· a las clases d~$poseídas, el socialisoo se el.a boró simuJ.táneamente como una' especulación ·fi.losó- ~
fica y · cono un análisis histórico-social • . C o~o·e speculaci6n filosófioá, el s oc·i alismo tenía rer.lot os antecedentes; pero la f. ormulacign estricta que llegó· a Iatinbal:lérica hacia fines del siglo XIX
er a l a que se habÍ~ . elaborado en Europa en r elación 'con las situaciones s ociales creAdas por la Revolución industrial. Consistía en
un con.Ounto de fines, pero también en tm · conjunto de s oluciones
concretas p~&amp; problemas reales • . La doctrina i mplicaba la existencia
de un vigor os o p~oletariado indtStrial, desarrollado al calor de
una irreversible trnnsfornaóiÓn econÓrJica y técnica, y enfrentado
luego , cuando hubo adquirido volumen y organización suficiente,con
las estructuras vigentes en cuanto c0nst;ituím sis ternas coerei ti vos.
Como vago supuest 0, funci on~ba también la evidencia de üna soci ed~d c on una ec ononía en ·expansi6n ~ro estratificada tradicional- .
mente, que cerraba el horizonte del prol e t ariado industrial más
:_
a l 1_á de ciertos límitesc
De e s~9. circunstancia derivaba· cierta
t e _a_encia haci--~ la salvación, que e l annrquisno buscaba en la es- _ !
c~ &gt;nt orin del individuo nislndo y el s oci~lisno en unn acci6n coc·- '
p~~ta de l as clnses asalnriadas, cuyos Miembros debían adquirir a
l a luz de l a doctrina, una "conciencia de clase" y ciert-:i conv·ic- '
ci6n dEfinitiva de que no había salvaEi6n para el iTidividuo aisladoc
·
"'" '
Do l o.s condicione s económicas y s ociales que habían suscitado · .
las
f orLlulnciones modernas de esas doctrinns, ninguna se
..
,, daba en
Ln tin on.i~érica hacia fines del siglo XIX. En algunos pa~ses s e eope- ·
zaban u constituir ouy l éntarnente situaciones análogas -no idénti~
c ~s-, caracterizadas .no por las consacuencias de una trnnsf orrna..
ción i nterna sino por el iP'lp~cto indim:ecto que sobre la vida econ6rU.cosoci 8.l .,de Latinol\Oérica h'lcÍa
el .desa~rollo de .otros
países. ..
.
.
que ex~ortaban a e lla su~ p~oductos y buscabnn en ella materias , ·
pril!1'l s ... N·o habíar;t pues, proletariado industrial que pudiera sentirse pr otagonista de l~ acci6n necesaria a que se ve.ía f orzade el prol etQriado industrial europeo. Pero, aderiás, la relativa expansi6n
econ6mica que s e produjo en Lntinoamé~ica como reflejo de la que
se ope r aba en Europa acentu6 la vastedad de les· horizontes econ69
~

•

1

•

1

•

�J:i~osociales

aue eran característicos de la vi.da latinoamericana.Si
los sectores rurales asalariados se .mantenían. en un estado casi de
~ e rviCuubre los sectores urbanos y ahora ~uy especialoente los pecueño~
s ectores industriales descubrier.on un ho1:'izonte inr1e!)~o,y 1-a.
•
primera reacción de esos grupos fue apro ve ch~rl o buscando -con mue :'las 1 ooibilidades de éxito- el ascens o individual. La c.onvicci6n .
pradoLinante en l os grupos asalariados urbanos no .fue la de perte- ...
necer a una clase definida y defini~iva, sino la da h_qllarse en una .~
situación transitoria de la que se podía salir para me j orar sin de"18.Siac os obst-lculos º De r1odo que.. } .g_ idea de la i1e cesid.3.d de un~ ac.ci.~~ clasista chocaba contr~ la p;ropia experiencia tanto c or..10 con·trg. lé s más r e cónditas espcrru1zas de cadri inviduo, en l t1 rr_edidc? ei1 .
~u.e st ponía pe rs.istir voluntRri:mente en tmPt pos ición. marginal de
le..: que, en r ealidad, se as pirab~ vehenenterlcnte
·
a
salir
o.
·
•
En b~ta sitUAci ón,se Mio ~n ql gunos p~Ís es lati~oaoericanos la
~cnetr 0 ~i ón de las ideas soci?li~ tas . Arraigaron en pe queños gruU v d de cbr er os, ge ncr a l nente extran jer os y con expe riencia en l~
l~cha s~ndic a l, que procura r on r epr cducir en sus peíses de adopci6n
el sist~P1a de as oci~ci ón y las f or nas de ~ac i ón ~olítica que e ran
~:~pias de l os p~íses donde la Revoluci ón industrial lmbía c onf ie;ürado ·ya s ittl9.ciones dife r entesº El princi pi o fue la ortodoxia segÚn l as f uentes; y a unque no falt ~ ~u.;ien establGciera con rigor · .
lr s síntom'ls que r e11e l ab··n l a pr 0gre=&gt;iva inc0r poraci0n de La tinoa~é­
i"ica. é' ~lá 0sfe:.~a de la n· ,c va e con omí -i , e l a bis:1o entre lns si tua...:i one~ r eales y tma doct ina que cor ~is tía en l ri e}:plicaci ón de
~tras situaci ones r eales dife rentes no se col eó nunca sufic iente~nte~
La r eacción de l os s eJt ore-s· ~salP riatlos frente a l principio de que
e r1. UJ gente un car1bio en l !ls es t ruci: uras e conónicos ociales fue neg~ --­
t¿lt!l.: su aspiración - coso había s idc la de las clases oedias y l o sezuí ~ ~iendo- c r~ insertarse en la estructura e c on óni ~Js nc ial vigente
J- ~cu~ :=tr .en e ll1. un l ugar de privil ~gi o c10diante un asce ns o· individ11!:il c1e clase , · a zaroso per o sie::ipre posible . Este rechazo signific6
ebcasr
di f usión de l as doctrinas s ocialis tas .,,
v en cambio , su manteni.
.
mi ento m~s o nenos ort odoxo en ~e 1 seno de r e ducidos gruposº Un ia~go
f orceje o enpc z6 entonces -y continúa· ahora- entre dos concepciones de
l a actitud a ~sunir por las clases asalariadas: · una científicanente
r.alum pero escasanente adecuada a la si tuaci9n real y otra, mej or· ·
adec_uada por qhora, pero ingenui clfi rela c16n con e l urnces o de desarr-0110 técnicoeconómico. . ·
~
•
- .
•

,

•

.

10

..

..

•

�,

6.-. Proposiciones generales.

J

-&gt;•

•

• •

.

,

'

•

'

•

•
•

..

•

..
•

•

..

•

r ,.

•

•

••

r

-

•
,.

•
•

'
•

J. •

•

1

•

,

•

.•

.

1 12 o '

'I ,i-l

......;
•

•

. .r

•

.

••
J

..
1

•

'\

•

•

'J

~

•

..,

�)

•

•

•

\

..

I

T iraje reducido, para uso exclusivo de l os a lu mnos
de la Facultad .
•

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3040">
                <text>Ideologías y cambio social en América Latina</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3041">
                <text>Historia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3042">
                <text>ROMERO, Jose Luis</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3043">
                <text>Romero, José Luis&#13;
Ideologías y cambio social en América Latina / José Luis Romero&#13;
Montevideo : FHC, 1965; 11 p&#13;
Serie  Historia de la Cultura. Estudios Monográficos ; no.20</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3044">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3045">
                <text>1965</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3046">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3047">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3048">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3049">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="388">
        <name>ACULTURACIÓN</name>
      </tag>
      <tag tagId="386">
        <name>AMERICA LATINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="387">
        <name>CAMBIO SOCIAL</name>
      </tag>
      <tag tagId="389">
        <name>IDEOLOGÍAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="390">
        <name>MOVIMIENTOS SOCIALES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="354" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="589">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f3db4c443fb379a933f91e2e8063bc98.PDF</src>
        <authentication>7125ac502692a26f3b202b27650e651a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3875">
                    <text>O
O

^^.

Mi
"kl

o

Mí ^
O) 0)

o

i!
=? JD
Q.

LJJ

• ií
^-I
-82

O 3
ao
&lt; .P

O

I

c *~
o

�TOt —

'aohhhj

S

oipnjsa

so^ uos 'osaaojd pp sBAijBuaajp sb[ osaaAip ouijij uoa
Bd B[p ajqos oSanj UBUiBJBaua as ^ sisiia' b^ jBuapBauasap b
uoD sbiu anb so[ 'aiuauíBAijoB sbui ubuiJojsbjj ^s anb sodnjg
^ 9Jjua j^ -sopEjauíoiSuo^ soAanu so¡ ^jlU9 auoioBpa sbi A
saiBnpiAtput sauot^Bnqs sbi 9ju9oiBSj9Aip UBuapjo anb soiiiouia ap sbui
-ajsis soAanu osopua^njijsuoa 'uoiaisoduioo ns X bjuiouosij ús JBoiiip
-OUI B UBZU9IUIO9 S9IBUOI9ipBJJ SodnjS SO-q -SBIp 9jqoS SBpBXodB S9I
-Bi9os SBjnionjjsa sbi SBP^ ^P ojuaxuiBjaij^B p oSisuoo 9bi^ anb BpiA
ap sbuijoj sbi U9 U9ÍDBJ*IB un ojsaijiuBui ap uauod anb soi 'pasij
uoiaBziuBgjo bi ap X oiquiBa ap soipara soi 3V 'u^iaBiqod ap uop
-nqij^sip bi ap X oaijBj^ouiap oipaiEsap pp 'ouinsuoa pp 'uopanp
-oad bi ap sBuiaiqoad soi UOS '(l) pposoairaouoaa sispa Bun a'^uaui
-IBjuauíBpunj sa ^rx p ua oaijua ojund oip sbui ns EzuBap X
oíais p jBipauíoad p Bpiut as anb bi 'pBpipaa ¿i ap sispa ouio^
•pnpiAipui
uopBnjis bi aapuajduioa Bj^d 'aiuauíBiaiaisa sbui 'X BpiA bi X opúniu
p japuaiduioa BjBd s^uianbsa soAanu ua Bip un BJBziiBjsiaa anb
Bpuapuoa ap sisiaa Baidij Bun BanSijuoa as isy -EpEzúauíóa uópBjniu
bi jBuinsuoa X sisua bi aBjadns Bjñaoad as' anb soi uo s^papi boa
-anu ap baijob uppBJoqBp 'utj ua 'sbjjo X ^soaia sopiuajuoa ap soisia
-o^dsap bX X sapuopipsij SBiuanbsa soi A pepipaj Bjaap aj^ua sauoia
-BjBduioa saaaA sbj^o íojjapuoasap ap pnjijaB Bun ua iiaXnpuoa anb
pBpipaj bi aiqos sauopBAJasqo SBAi^sinbui uos saaaA SBun íanáis soi
ajuauíajuanaaij sbui anbun^ soqaaq soi B ^p^^a-id saaaA b anb SBapi sbi
ap uopbuijojsubji ap osaaojd oaijob un soiquiBa sosa b BUBdiuoaB X
'ppnaj Bia bi b oiaadsaj uoa uopBjnuí a^isiA Bun BsnaB "anb ajuap
-uajdaos pBpiíBináuis Biíap saouojua aod aiiinbpB b UBzuaxtuoa soaij
-jpd X sappos 'soaiuiouoaa souauíouaj soq -SBapi sbi ap p ua oiuoa
pBpipaj bi ap ouBid p ua ojubj 'aiduiais ajjnaó ouioa 'ajuauíBauBj
qnuiis B^saijiuBui as Bipaj^ pBpq Bf^q bi Bpoj a}uBanp Badoina Bjn^na
bi Bzpa^aBJBa X jhX o^is pp sopBipaui b Bpiui as anb sispa Bq

STSU9 m L
omwou smi asoí

|s13

t'a^?k

�— ^oi — •
•g 'i 'spnj uosuafaq"oí
III 'IA l^W\d'6
*92I 'jouiy uang ap ojqiq*g
•jia -307 'onni'i
*iaj 'oimaojj 'o?A/ ojad 'Q aP voftt9-lD 'lníJoiiA 23 'sawv-j) aa zajQ aaaanaf)'9
'6 'I 'sopDtsg soj ap ouqiq 'iaíi&gt;ivj^[ Mvnf -g*g
*0I-6 'I 't&gt;ija¡2DqDj ap uapuQ ^ ap ojqiq 'ona^'f
•t2 'n 'svptuoge
a 'uaiuuvj-3

-3B ap sbiujoj sbj UBiuasaadaj vciijniunoad A uimcnfijuv 'BjnqnaijB bj
b ajuaa^ *sapBpnta sb^ ap sajuBjxqBH soj ap SBidoad sapBpiATjaB sba
-ann SBsa jod BpBzuBa^ BiauBjjodrai bj 'bi^bjj ua opo^ ajqos 'b^ ojsaij
-lUBin ap ojsand Bq as A BAana ns ap ai^^d Buanq vA opBfnqip Bq
sisija ^1 opuBna '^IX I^Ts 19P íu9aap aaaaaj \9 ua si^n^ uosuafaQ ns
BjaBpaj oqisjB]^[ anb asaAaasqQ #sbjjo sb^ b SBptjaraos jB)sa uaqap anb
b3jSb '((spv}iai3 wiunsaadu matffo^ uos anb aaip oqxsaBj^ anbunB sand
'sopBiSa^iAtad sojuauíBisa so^ ap Bjanj u^^sa sauainb ap pBptAtjaB ap
SBidojd sbuijoj ouioa Bjnqnota^B B[ b inbB ue^ajáB as vcinmunoad A
tumaifijuy • i(pai)vijisuoo ñas sijviaipnf ja 'tumjopuaovs 'napvtnnaad 's^u
'wniaifijun 'vunjjno^¿8y :uinuanaS xas juns spnjmto viotffo ñas
^ : (oí) BnpB^ ap oqísjBj^ spn^ uosuafaQ ns ua aa^q &lt;q ouioa
pej 'juvjoqvj anb so[ ap odnaS ^a jBaijisaaAip BJBd —uoiadaauoa B^sa
Bpoj ap uaáiao ou^fa^— (5) sa^joisxjy ap sauoiaBAjasqo sb[ s^pBid
Anm JBJ^uoaua uojaxpnd ^ix [^is pp SB^sianf so^ A 'Baimouoaa
ap sbuijoj sbj^o b aAaqaj Buoiajodojd sisiaa bj ojad ^soixaj
ajuatuBjiaijdxa uBisaijtuBiu oj otuoa 'BJjaii bj uBqBfBqBJ^ anb
soj ubj3 4tsajopBjqBj^ soj anb a^uapiAa sa 'saoda bj ap sajsai sauotoip
-uoa sbj ap ojjuap A 'j^pnaj Bja bj ua ajua^iA uoiadaauoa bj bjbj
•svquio souvtu snj uoo saiouas uaauis sojjq
'svwm JDsn uauanb ua ozuanfsa udiuoi sojjq
'sbiu/ü sns sd^ juajvs uod uapuo ua uoujua sojjq
: (g) biijj ap ajsajdiaay ja BJBsn apje^ sbui anb soj b uBfatu
-asB as anb soutuíjaj ua ' (¿) oqn^ opuntuiB^ Biuajsos oiuoa '((sojnuq
sns A oiappaqno ja uvaia anb ap sojnuf ap anb vuvd 'njuaij vj ap vzaj
-viu vj nanbns A uaavo 'nauv}9 anb oiJBsaaau sa 'soiq ap oíaiAaas jb
BpiA ns uBaipap tu sbuijb sbj ap oíaijo ja uaajafa ou sauain^) '(9)
ja ua jvjjojoiyj 1^ A (5) ^JX I^ÍS Ia ua IanuBI\[ uBnf uop
-ui ja l (f) Baoda biusiui bj jod oijnq opunuiiB^[ BUBdsgj ua Buianb
-sa orasitn ja ua^idaj A 'jjjx J^JS J9 u9 (g) svpijxo^ sbj pBpaiaos bj
ap sojuauíBjsa saai soisa b ubuibjj sajopBjqBj A saaopBJO 'sajosuajajj
' (Z) (iJ^V2oqvj anbnjv juvnSnd njv 'juvuo ounn :vun unjjpa^o annb 'jsa
sniuop oS^a taQ xajdi^^ :uoBq ap ojjaqjBpy Jod SBjqBjBd SBjsa uoa
sopBzxjajaBJBa UBiaaj^dB 'jx oj^is jap pBjxui BJaraijd bj ua uA 'anb
sozBjq saj^ uBqBjSajuí bj anb BjjiuipB as 'Bipaj^ pspg bj ajuBjnp aaaj
-BAaad anb pBpaiaos bj ap bisioiubSjo uoiadaauoa bj ap oj^ua^j
•uoiaipBJi BÍaiA Bun
Buíoisap soj un^as 'ttsaJopBjqBj^ soj jod opBjSajuí Bjsa anb A ounSjB
ap Bzo^ ou anb janbs 'so)uaiuB)sa soj ap oísq sbui ja uauod

�— soi —
•61 '8!JBd "ufo 'WH *zl&lt;IO
'aSy uaXoj^ np 'i^ff{ na 'jvioos ja anbnuouooa tuawacinow aq 'aNMa^i^ -jj m\
'0161 'uotuDuiwvjj 's^jvj 'sDg-sAvj sap saijojaowap sauttapuv saq 'afíjjaaij -jj "ji
'9t6I 'OUBl!^ 'nBJ0ZJBW '"}/ 3^OJJ^ ?p
njna
'ajDnaipa^^i Diuojg ip moitsan^) ua 'oaaofpatu \au ouvíjdij aiuvaiaw jj 'ijodeg
opuBtnjy na B¡paj\¡ pBpg b^ ap BJiuiouoaa Buojsjq ajqos Bunsijjpluioa BijBjJioipjiq bu^ m\\
-sa b opBzuauíoa ubi^ 'sosojauínu sbui zaA BpB 'sodru^ so^jai^ uiaia
ap opoui jB^naijjBd un ap SBpBAiaap SBjBipauíui sapBpisaaau sb[ BJBd
sajqeíA sauoion^os ap ojunfuoa un ua 'a^uauía^duiis 'a^sxsuoa anb ouis
'Buujoop Bun ua BpBpunj Á spBidopB ajuauqBuoiaBJ BTJBuoion^oAaa
pnjiiaB Bun ap auaiAoad ou BuiBJt^o^d asa '(l) aiJBd bj^o ua jbjou
aoeq ^a oiuoo oaa^ •opiaajqB^sa uapjo ja BqBaaijB anb oduiaij jb oqa
-aAOjd ns ua Bjaspuiipaj uoioobjsiibs B^no sauoiOBoipuiAiaj ap ojunf
-uoa un 'sa o^sa '^sbuijíojoj ap BuiBaSoad^, un jj^ ojiáis ja ua bX Bjuaj
BisanSanq bj anb '(^x) ^uuajx^ uoa 'jbuijijb ajqísod Bas sou osbob
'soj^is soijba ap saABJj b optJjns Bq anb ojuaiuiiAjoAuasap ja bisia bj
b opuaiua) X upiaBAjasqo ap ojund oajsanu apsap

s sbui sojaadsB sns ap sounSjB BaoqB jod jbjubj
-apB oaainb —ojBdajd anb oipnjsa oS^bj un ap ja sa anb— Biua^ ja
rnbs jbjo^b aapua^ajd uig 'saoBj sop SBSa JBOJBqB aqap uoijsana bj ap
oajuBjd ja anb opom ap 'BSBdajqos X apaaxa bj anb souam sa oj ou 'ajq
-Bauui sa BsanSanq asBjo bj ap ojjojjssap ja uoa uoiaBjaj ns ig "jjjj^
ojííis ja JBipauíojd jb BpsuapBauasap sisijd Bisa ua saaiBJ sns apunq
anb 'sanSanq n^tajdsa jap ojjojJBsap ap osaaoad ja J^fij X japuajd
-jos jBjidBO Buiajqojd un aXn^ijsuoa Bjnijna bj ap Biao^sxq bj bjb^
•uoiaBuiiu
-jaiap XíJJíP 9P ^ ajqBiJBA sa janbB uoa uoiaBjaj ^Xna 'sajBapi soj X
ssapi sbj ap odiUBa ja ua ajuarajBiaadsa 'jbjoj ouaiuouaj jap sajus^
-aodrai souaui ou so^aadsB soajo uoiaBaijdxa uis BÍap anb ajqspnpui
sa 'p^pijBaj bj ap oduiBO ja ua sisua bj ap Biuajqoad ja aiuauíajq^j
-ou bjbjob —soiJBipisqns sodna^ soj ap X— BisanSanq bj ap Baiuiou
-oaa pBpiAijaB bj ap sisijbub ja ig 'jBAaipauíofBq sisiaa bj ap aauBajB
X BzajBjn^Bu bj ap Ba^aaB souiB^Bpui opuBna u^a^uBjd as anb
-ojjajui sosoaauínu soj b aapuodsaj BJBd a^uaiaijns sa is
Buad bj ajBA oja^ *oauiqB uoa axnSasoad oiJBsaaau sa anb SBaujj sbj
ap Bun aXnjijsuoa X BpBqBaB jBjsa ap Bjsip JoqBj Bjsa 'sozjanjsa sns b
asa^ '(Ti) aiiuouoaa Biaojsiq bj b 'taodBg o ojBzzn-q 'jJBqiuog 'uaaoQ
'auuaji^ ouioa 'asopuBuijaut 'souaapoiu sajopBSiisaAui soj ajuauíajua^
-ajaad uaaBq anb oj sa osa X 'osaao^d asa ap BJjsaBiu ^abjj 'Bisan^anq
bj ap ojjoiaBsap ja JtBuiuiBxa b aiuauíjBiaadsa as^auajap anb 'jBAaip
-auiofBq sisija bj opuoj b aaaouoa ajainb as is 'jBjnjBu sbui epe\[ *Bia
-uanjjuí ns ofBq jBiaosoaiuipuoaa uapjo ja ain^jsuoaaj BJBd Bjja aaqos
o^anj opBuiBJBaua Bq as X sisija bj jBuapBauasap b opinqpjuoa Bq sbui
anb ja 'ajuaiuBsiaa^d 4sa X 'sasanSanq soj b aunaj odiu^qns as^
•^saaopBjqBj^ Bdoan^ ap sa^asd SBun^jB ua opBuiBjj jas
bijos saauojua aod unB anb o^unfuoa janbB asjBaijisaaAip jb opinjijsuoa
bij as anb a^uBjJoduii sbui odnjáqns jap ssidojd Baiuiouoaa

�— tol —
'¿61 '^zu3Ji^ 'iij.i.iajjB/^ 'oa^ oipaj^ jau isaauDjf vjjfo a^ ua 'opiuajsos eq
'9SI '^F*^ '¿061 'síJBd 'uiSjnog -^ -pa 'ai s ap aijojsi^ 'xvaDOj^ aa
•epeiía bX
'P3IM ''S ÍP *lS3n^) na ajvumuoa auoizvuuof vjjap muajqoud jj X g^\ 'azuaxi^ 'oa^
oipaj^^ jap tutpnup juntuoa j ua sB.iuauiiqj X SBsaauBJj sapepnia sb[ X sbubi^bu sea
-nuioj sb[ axiua sBiauaxajip ajqos je^oiiQ e^oaij^ ap sauoiaeAxasqo sbj ajuasajd asuB^uaj^
'136 ^ 6 '^^d asB3A opimas ouisitu
\a ua í¿X '3?&lt;i '^6l '^JaJB^ 'tumiag -j tp vjno n 'doiuojj 'wvay aa afjaawnvg
•sjáis X (i -á^d '66X 'siJBj '-uinjjj ap qoAg 'ayuapuadap ap
suaij sap uonviujof vj ijopoaf ajapos vj 'qaojg axej^ aaBq anb uoiauíjsip B[ asea^

odsiqozaB ^ap os^nasip [a ua une a)uauie^iai[dxa sbih á (¿[) (udiuou
tuniwiss^d a wncwu wainn oiimuiuio^^ :epBjia saaaA sbjubj as^jj B[
ua juao^[ ap jaaqin^) BqBsa^dxa o[ ouioa 'uozaBqjnjaad ap oxdiauíjd
un sapBpnia sb[ ua uoxaiA anb 'saauo^ua BjSBq sajuBuiuiopojd sszjanj
sb[ ojsando uBq a[ anb Biauajsisaj bj JBjadns op^aSo^ Bq BatjsjjajaBaBa
Bsa jo^ *asjBJjaa b opipua^ Bq aiuauqBjuaptaaB o^ps anb BjjaiqB asBja
Bun oidzauí^d [a apsap ua^njijsuoa anb ouxs BiauBjsunajta bjjo Bun^uiu
.iod iu uaáuo [a jod iu opeuiuijajap odnaá un uauoduioa ou sapepiAij
-aB SBsa JBj^ojJBsap Á BjauBm Bsa ap jiaia uaxainb sauainb oja^
•ij^tsuoo sns Á ojodod jdp ouvjjdvo \9 'suicidtf^a soj :asB[a ns ap sasaaajut
so[ ap Bsuajap B[ BjBd Baijjaadsa BjnjBaisi^Bui Bun jbziubSjo bjbjSo^
a)uaui[Bui[ X '—tunjojvouaiu snf— [Biaadsa oqaa.iap un ap ojuatuiia
-ouoaaj [a X sapB^jaqq SBjjata aauajqo ap bjbjbjj 'soia[iAijd sojjaia
Baaanb oaad '[Buotanjijsui uapao [a ainjjsap oidiauíad [b auodojd as
ou spnp uig 'Bpuaijap sanSjnq [a anb sauoiaBaipuiAiaj sb[ usjas ajsa
Bas [Bna un^as X 'ajua^iA uauuáaj [ap Bpipaui Bjjaxa ua a^aqi[ o[ anb
sn^V^s un jbj^o[ Bjisaaau sanSanq [a —osuaass ns jbjo[ opipod Bq
[Bna [a a^uBipaui oaiun [a— ojsandojd Bq as anb opoui [ap jiaia bjb^
•san^anq [ap odp [a ua ajuBfauías biuiouosij Bun aA^Jjua as SBiauaaajip
SBsa aj)ua aod oaad '[Buoianjijsui bjsia ap ojund [a apsap sb^jo ap
sapBpnxa SBun BJBiauaaajip BiauBjsunajia bs^ *(9I) BHB^I ua BqBAJas
-qo ou anb uoiaBJBdas a^uBÍEj Bsa jod opBUBajxa ouioa '(S[) (is^ns
snqiuoissassod ja sijjia wi uniuvuoui auttuop sapqou ja o^aci saj
-i^itu 'jwjiqi/ snqijj?aia ut sasuanSunq opoiuwnjos viauvuj ut tuv\[
•opmansuoa lun^ooijjvQ jsa vuaa ponb uins snjvpuoaau oun^ :auaquii[
-Bg aiaap Bjpod J[[X o[Sis [a ua BiABpoj X *'sa[tjuBaaaui sapBpiAijaB
b uBaipap as X sapBpnta ua uaAiA anb sajuaS 'a^uauiB[[iauas 'uog #sap
-ub[^ ua X BiauBj^ ua sasanSanq ap bX [qeq as jx o[^is [a u^
•BiauapuaasBjj
bjsba ap [Biaos uoiaBjnuí BfaJBd Bun ojuoad Xnuí Biado X '(^x) BP
-unSas B[ ap [Bpnaj Baa Bjauíiad B[ BJBdas anb Bpun^odd Baiuiouoaa
uoiaBjnuí Bun ua BpBuiBJBaua '[x opfrs [a Bia^q Bisanájnq B[ asjin^
-ijsuoa b ozuaraoa isy '[Bijouas Biauan[jui B[ b BuafB uoiaaB ap BajB
un aaaa[qBjsa BJBd uojBqaaAOjdB as SBiaido^d uoaanj SBiauBjsunaaza
sb[ opuBna X 'soubui sns uoa BqBfBqBJj anb [B [BuoiaipBJj [Biaosoaiui
-ouoaa uoiaBnjis B[ Bjaajjo sapBpqiqísod sop SBsa ap Bun^ui^ 'Biauap
-uadapui joXbui X oiaijauaq joXbui jbzub3[b sb[[3 ap Bun jod UB^do
sauainb b uajunjad '[Bijouas upiaBzzuBSao B[ ap so^pBna so[ ap
-Basa jod 'anb Baiuipuoaa pBpiAijaB ap sbuijoj SBjaaia JBjiajafa
souBqan sojjuaa soAanu opinjijsuoa UBq o sapBpnta sb[ ua as^aaa[qBj

�— sor —
"III "dBa 'II 'sanbtuojqj 'jhvssiohj "02
•ss A izi^ *a 'jvojq np aiuoq aj no paaoiaj 'saAoax aa m3ii5ihh3 *6J
"¿¿I '^^^ '"ff0 'd '-iNaDojij; aa laaaia^) '81
•siSs A g8 'Sad '¿^6l 'SÍJBJ &gt;lllnILI 3P 'lOA3 'sasin5unjf sauntuutoo saq 'sijjiBinQ-iíja^ -q[) A
'^jr *3ed 'jvioos %a anbtuiouooa juauiaanoui aq 'auuaji^ s^jopRAJosuo.i sajoijas soj ap
UOIS3jdX3 B3ldl) OJJBJ3JHSUO3 U3 OiqiIIB3 U^ U3JSISUJ 'UOB^ 3p O13J.)UOJ OSB3 [B 3}U3UIB[O8
ouis 'Bsajajuí as anb 'oijbjiuoo ja jod 'aaaa jBna ja jod 'jBiinxuoa oiuaiuiiAoui jb iu jBJan
-aá ua SBunuioa sbj b aaaijaj as ou )ua8o¿^ ap iJaqin^ anb ap sisaj bj '-sjás A ¿ -Sad
[BT0J9UIOD Á BJ9JniOBjnUBtU pBptATJOB ng "^BIOOS B]^BO89 B[ U9 SOJ^9
ofBqB sbui uBqB^sa ^nb $o\ A BqojB sbui UBqBjsa anb so[ 'opoui o^uij
-sip ap 'so^[a uoa uBJBAnXpBOO anb sasanSanq so| uBqB^isaaau soAijafqo
sns JBj^cq bjbc! o^a^ '8apBi|naTjip ap a^aans Bpoj BJjuoa zbuoj A opiuaj
-sos 'sasan^jnq so[ ap ozjanjsa ^p opBj^nsaj p u^aa sapBpnia sss^
*(0^) Ci-í^punSa^ v 11OJ9 sajjiaaddtu anb swia
spunuS is sania sauuoq sap suaS saj luaiouai ta íuauapisuoa v ja uajuoa
-nj. p jiodas sajpaaj.aiu anb suaiq ap íjdwaj is ja tiiajd is jíoja sÁvd aj
'saupunj^ ua juauiauaiiuaud juauma suoijnjnqiuj ja sauivq saj
rpijouas uoiaipBJj bj ap ojadina aopauajsos naiqraBj 'ubssioj^j ^jx
-ts ja ua BqBjuauíiaadxa omsBisnjua ap optaajBd ojuairaijuas uj
'(61) sastpuot¡^jDtu SBjnoj ap ja
síjS inad ap sauruanoj ap
'aiDjjüaa(p 'auatod ap 'auia ap
'auiajd jivja ajja assai^aij. ap juvj
aiiof sunofnoi jnf aa a^^^ aj uajib
aitoia ja aiip nd %na no
txnmuiaf 'saanjuiaa 'xnoauuo
'sajjimua xnoAof ja
'sapanaa ja sdvuin^ juosivf
'sajjaq ja sauuoq saaanao juüsinf
'tuaSio ja jo juapuof sajino saj
'juapuoj saj vj-xnaa 'juauSiad saj ía-xnaa
juassij saj sauitiD(p 'sdoup saj juajnof sun saj
saada saj juassiquiiof ta-xnaa
sjaijaui suaaip luaionbnojd ínb
suaijano suoq ap sauiajd sainoj
sanu saj ja saanjd saj jia jj
'sawuuoiu ap sajiannoa sajnoj
juaSjDtp %a jo^p sjnaSumja sap sajqoi saj ja
apuoui nvaq sauj ap aajdnad
rpBpnta Bun
ojSis ja ua isb Biqoasap 'saXojj^ ap uaiiaaq^ 'BasajajjBq^a uoiaipBjtj
Bjnd sbui bj ap BqBdiatiiBd anb Bjaod uj uopuajdsa A Bzanbii ns aod
lapua^dios b o^uoad Xnuí uoiBzuauíoa 'ojaaja ua 'sapBpnia SB'q
•ojduiafa jod 'sa^inbs o ijjouajjvava 'soubjjia soaajjBqBa 'soxpaui
-aajut sodni^ sojiara ua ajuauíBiBja oijiiAps as o^uoid anb 'saiooadns
sasBja sbj A BisanS^nq bj aijua uoixauoa ap pBpijiqtsod bj pidq^ ^s A
SBn^B sns iin^as ap BOijtjod bj uaiq sbui ojdopB as BsanSinq pBpiAijaB
bj iBjJodaí Bipod anb soiaijauaq soj ap iojbd jb anb opoui ap 'ajuaiu
-oa ns b asiBiodioaui —ofBqB ap A BqiiiB ap— soqanuí b Bijiuuad
anb osaaoíd un ua asaaaanbiiua biSoj Bjsaninq bj A uaaaia sapspnia
sbj oía^ *(8l) (ijunqnjjqns as a uní tunuomiuop v tauas uajuajoia snf
ja snf nj.juoo snqtnb ut sijji snuntuiuoa snqijiqnuoaxa apn rsiuiajj ap

�— 901 —
•uoo ouioa o ozaanjsa oidoad ns aod uauoduu as anb —ajuauíppad
-sa ttsoAanu saaquioq,,— SBsoao^iA sap^pipuosaad sb^ ap o^usaua p
asaiisisaa apand ou BpiA Bun ap Biaojsiq bj aBfappa ap BaaBj bj Bjp
un ajaraoaB anb opa^oiq p A Bn^uaaB as oiusipnpiAipui |^ 'uoiobiu
-ijsa ap SBu^ip sbui zaA Bp^o SBiaua^od SBjaaia p ua uBjpisaa anb ap
aaqranpijaaa b¡ BqBJfraqB ppos Bpasa b[ ua japuaasap o japuaasB bjb^
sapBpipa SBidoad sns ap Bjpuadap ops uain) *aaquioq pp aopA pp
uopin^ut BpB^isnuí a BJBp Bun X oaia Xnui ojuaini^uas un bijb| as^q
ns ua oaa^ •oiJBuuiaop opiuajuoa A. ou^xp aÍBdoj Bapi Bjsa b JBp ap
o\ ua opo^ ajqos 'son^ijuB sajojnB scq uoaapjafa Bpuan^juí BpBnj
-uaay 'aaquioq pp Bidoad uopipuoo ouioo pB^jaqi^ b^ b uopBjídsB tb\
ua BqBaoquiasap anb sapapi ap Biua^sis un jszoqsa Bjs^q uoixa^jaj B[
jBfBqBJj b aBzadraa Bjqap oqaaq ap upp^njis Bsa ajqos ojad íojBip
-auiut a oaijaBjd oppuas ap opBjn^BS Á BAijEpiui ap pBiaaqi[ bjbui
-Bj^ as anb cq b ouiixpjd Xnuí opo^ 'sauop^aado SBfa^duioa A sssjaAip
jBztpaj ap A sauaxq so^ ap aauodsip japod BJBd pBjjaqi^ 'pBpiAijaB ns
ap sapBpisaaau sb^ uoa opaanas ap asjBZB^dsap Bjaxpnd japBaaaiu p
anb BaBd eatsij pBjJaq^ Bjam oidpupd p an^ qBnpiAipui pBjaaq^ B[
b uppBJídsB B[ oiaa.iBdB sanSjnq njpjdsa p uoa BpBpuB^snsuo^

•SBido^n sa^uapBu sb[ b o SBpuaAiAjadns
SBjaiu sb¡ b a^uaaj oduiaij oqanuí aod ajqiiBqun BJBq o\ Bpuaaaqoa Bsa
X ísBapi ap SBUia^sis so^ X uopBzipaa ap sbuijoj sb[ aajua Bpuapuod
-saaaoa u\ joabj ns b aasod —sapnjpoB X sauopdaauoa 'sapapi so|^
-anbB ap B^psaa anb o\ sa osa sand— sanSanq njiatdsa p oaa^ -uopBj
-nra B^ b Ji^sisaa BJBd sopB[siB sozaan^sa sounip uaoaaBdB 'afnduia ns
aiuB aapaa b apua^ paaua^ o^uaiuipoui p SBJjuaxui X 'a^qxua^uoaui
Bzaanj Bun aod BpBSjnduii ouioa apuapsB anb pnjijaB Bjaap ua aiuais
-uoa as 'Bpuaaijaa aouaui o joXbui uo[| "opunra p ajuB pnjijaB ns ua
X ppos X pnpiAipui Bpua^sixa Bf ap uopdaauoa ns ua 'sapapi soa
-anu sns ua uopBdpiiJBd eun Bpipaui sun^p ua BqBaaaBaB BisanSanq
B[ ap SBidoad BptA ap sbiu^oj SBjaaia ua uopBdpijJBd B^ 'SBaiuiou
-oaa sapspqiqísod sa^qBioáBut a SBAanu ap X Bzanbia ap Baoiouioad 'bs
-anáanq as^p b^ aod opinjpsuoa afa un ap aopapaap opoui oajo n oun
ap aBJi^ b uoaszuauíoa sapna soy sopoi 'sisiaa v\ ap oáaBj o\ b sopjnjij
-suoa sodna^ so[ aajua ojuaiuiBSBASBaj ap pBpi^qísod Bjaap Bppa|qBjsa
opanb jsy *soqaip ajuaiuBidoad sasanSanq so^ ap BpuBjsip Baod Xnuí
b BqiaaB sbui ap so[ b uBqBnjis anb s^puaaajip sajq^jou oaod b oaod
opuaiaappjsa uoaan^ as sapna so[ aajua souBsajaB so{ ap ofBqBaj p Bq
-Bjisaaau Bisanáanq b^ 'ojubj aa^u^ #sappos sodnaS sop so^ aajua oaod
b oaod SB^pA sb{ UBqsaqanb as o¡p uoa X ÍBzappu u\ ap ajaBd Buanq
b soubui sns ua aauaj bjsbi^ oaaurp aBjsaad b uoaBzuauíoa anb saaap
-Baaaiu soaia so^ ap 8B¡[anq sb^ SBaj ajuauíBAijiuijap so^[anbB b oajsBaaB
saaaA SBuná[B X 'opaad ns OAnj íBjinjBa^ Baa ou BisanSanq ^\ uoa
saaouas so\ ap pspiaBpips bjs^j "opiaa^qBjsa ajuaiuesaadxa oqaaaap un
ua ampuoa Bis^q aiuaij X BqduiB sbui zaA Bp^a anj 'oduiaij p uoa
'anb uopaajoad B^aap uxs asaiqaauoa une iu asaB^paaBsap opnd ou

�— ¿oí —
•S3AOU33 pp OSB3 \9
ap sandsap ajuaiuespajd X 'aiuejuí ja ouioa ojoasip ubi jouas un eqyjasa ojsa
anb OAnsaéns jas ap nfap oj^ •ííununjua&lt;iD o opoj sapvÁvq oj anb vsoa ua sapvjaw soa
sou 'nnSuaui ojjsana uis ja 'Duuoq vjjsana n o^anos ja znrf jaqoq sapuatpnd ojuvna
ua 'olasuoo tui /a jod 'sJ^^,, :aaip 'anáis anb pjom ojuaiuieuozej p ua X ísaaoS
soiUBi opBuoiajodojd p ajopuaiqeq opBUopuBqB BJainb anb bui^b ns b Bqaojdaj aj
'ajjanm ap aauBJj ua 'anb oajnaida saAOua^ un ap eijojstq Buiísisoijna Bun opuBjuoa
Bzaiduia oiuojjbj *^j 'j 'jouoawj apuoa \ap sojdutatxua soj ap ojqtq 'laniiVj^ wvnf *g
'Al 'dB3 'II 's^nbmojqj
•BiuBuia^y
ap \i sojjb^ JopBjaduia \ap BtjnjSoiqojnB bj sa \jx opis pQ -soasajojuid sajouaui
-jod ap 'ojaaia jod 'Bua¡[ BjjBJápiqojnB buii Bpjnpui Bjsa bjiuoj.) ns ap ojxaj p ug
-o¡piBuoQ jod BjjB[auiBj)BO X lu^pg iuuba
-oi^) jod opsiuid oSanj X oiqaaojja^ Jod ¡uoa^o^ 'ouSBjss^ pp Bajpuy jod ouBdg
oddij 'oipaQ I0Bd Jod Poom^jmbjj uqof :iaai|opuoa sapu^jS so¡ ap sauoiJBjuasajdaj
sb[ jBpaoaaj ap uoiaBjuai bi b 'aiuauípuij 'ojsisaj 0^^ -Buouo3joqoauauiB{j X Bsaa
•ubjj SBpnasa sbj ap saiunpunqB so¡ X 'oiBpuspiq^ ap siaipaj^ ap UBqnf X ouBizip^
'luonqBUJOj, iziq|y buubaoi^) ap soj 'ipzzo^ ozzouog ap so^vj^ saXa^ soj ap oíajioa ^^
ua soui)uajO[j sajjsn¡i ap s&lt;q '^/ lx?S atuo vujidjj oiuoaaioijqiq ^^ ua ipog Bp
ozzopj^ ap so{ 'souijuajojj SBjaod sapusj^ so[ ap ou^ejsBg pp Bajpuy X ojjoi^ ap soj
asuapjanaaj ojad 'saoda b{ Jod jaaaJBdB e UBzaiduia anb sojBJiaj so[ JBjia o^jb{ Bijas
'bjsia ap ojund ojjo apsaQ -Bjsapj bj ap oppotu ja ua^ji^ bj b aaajjo ¡uSaAOjag
oaijug anb ja ua BAopBj ua ojioi^) ap oasajj ja o '(bjjbsjbj^ 'aipBqBg-jaqojQ aasnj^^)
uoiuijbj^ uomig b BpinqiJiB 'uojddjo ua sajuDuop sop X ouipumuag uv ap uoisi^ bj
'^jaXg uba UBf ap uijog uajjiauoa jap vuuopvj^ bj 'ojduiafa ap bia jod 'asuaAjasqo
'y^X ojoaas \ap ijjsnjji luiiuon jp aji/J na
jaapsig sp ouBisBdsa^ ^p P?PaI^ aP ouipo^^ ap BpiA bj X b//i;s^ ap sauoiva sojbj^
ua jBBjtij jap opuBUjajj ap opuDjpuDjjjy^ ap oSijpog uoq ap BpiA bj 'jaijaAn^
usaf ap utjDsanf) np punujjag ap anbiuojq^ bj 'oijquiaaag opipuB^ Jayg ap spiwoa
•aaij\ aoiJD/j/ iddtjiq^ oji^ bj 'oiD3V33og ap ajuoQ tp oj;^ bj 'sodij ouioa 'asu^a^

*sg
-^
-gg

'gg

*jg

UBIJSIS^J 9S Á BUip A BpOUIOO UOTOISOd BUtl S3.TOpn8 Sn8 UOO JBZUB9
-[B UBqBjo^ anb scqpnbB sopoj bjb¿ epiA ap papi un opuBjnStjuoa
anj oaod b oaod oxad 'jfi^n^aj pBpiAij^^ ouioa o^an^ opBziuBJto Á
B^njuaAB ouioa opBiaiui 'jnuBaaaui oaijBJj ^p pBpisaaau Bun opuais
opBzuauíoa Bjqsq íBsan^anq uoiaBdnaoaxd Bun a^uam^iauasa Bja
uaSuvp suvs ja ^uatuajqvjouo-if jiaia oaa^ '(S^) soiuiuiop sns JB^uaa
-ajas b a^duiais opuBJídsB UBin^as anb sa^ouas soaaiauapuad so[ ua
Biauapuaj Bjsa aanpoxjuí as ouioa ap o^duiafa BJBipj ou Á iít' • 'j^Stiop
suns ja jwatua/qü^owoi/ ^jaia v siuddv %umoav mb ja 'sjo^ap ja suvpap
sa^vjijatf sunaj 'sasipunya^viu sunaj 'suvfua sunaj 'saiuwaf s^naj suvpap
vj luaioav ^b sauiwoy sajqvjou ja saqaiu saj '—(pz) aaip— puv^y ap
suaS sauuoq sa^^ :san^xnq njtajdsa pp pBpuBijnaad Bjsa aiuauíBpn^B
BjBiías jxbssiojj[ 'SBsaadxos uis oanjnj [a jod 'p^pun^as B[ jod uoiaBd
-naoa^d BpBnjuaaB eun xapaans b Bzuaiuioa 'soja^pqBa so\ b bjbxib
anb oijosiuio^d o^saix p jod 'BjnjuaAB B{ aod uoisBd b^ y #pBpiJ
-náas ap BjajsouiiB Bun ua asxBjSoj Bipod ojps 'BqBasap uoioboi^iuSis
ns ap ajuarauoa onpiAipui ja anb pBjxaqij ap ajuaiquiB ja Oia^
' (Z) ^uijb^ ap auaqraijBg ouiisisojjna ja
opBÍ^aj Bq sou anb bj oraoa BjjBjSoiqoínB eun ajuaÁBxjB BjBjjnsa^ anb
ap pBpijiqísod bj ojuoad ap BpAaajua as une Á i |^) ojduiaj jb JBinb
-asqo Bqssuad as anb o^pBna ja ua ttaiuBuop^, ouioa ua^Buit Bidoxd
bj BjBiurd anb bisi^xb jb JBpuauíoaua ojxajj BjaxaajBd anb BJBd ouioa
ajuaiaijns pBpiuáip eun 'soidoxd soXns soj b á souBpBpmauoa sns ap
sofo soj b 'onptAiput jb UBixajuoa japod ja o BzanbiJ bj ÍBzapuB^á
Bido^d bj jjiuas b jBzaduia BJBd sisoaiod^ bj JB^adsa oiJBsaaau sa ou
oxa^ ' (iz) ojipnaa ouioa o 'Bjaod ouioa o 'oaijijod ouioa o 'auaiiop

�— 801 —
•atuvS bu nodsap ou jaqi si ui-iaqj joj
iaXifiajoq v -quocn ivu si ^1113/7! ^^img
iaXuodutoa sii/j 7 qjaXouv ajoi moj^
:ojap]soq ns ap eaoq ua auod oiusiiu ja anb ^sbjj BAisajdxa ej X
xaon^q;) ap sajvj^ Xmqiaiuvj soj ap oáojojd ja 'buojbiuvbbq jap epBUJoI BJamijd bj b
auoiznpoijuj bj asuapjanaajj •iqijD ja yp 'uoiuy uang ap oiqpj 'vxih aa axsaadiDuy ^^
ísXrtl w/it/ appaq uaut qatqtn jof 'som aqaij jot/j;
'sXuaQ íuiag j pajjacnp wojXqcn luvqoinui y
:bjv^ stUDtudtqc; ja Bzuaiuioa anb uoa sosjsa
soj une SBtn X sajnj^ Xinqiatunj 'Jaannq^ ua japsaxaui jap uoiaduasap bj opBiSBuiap
UBjuanaax anb safBSBd sojjo Xsq opijuas onisim ja ug- -ojs 'uotuy uang ap ojqt'j *¿^
'X 'IA. '^uouauíDaaQ -93
s^pno so\ b sbidbjS (g^) gooS \9 A jouib p 'bstj b^ s^
-uit o1^ •pBpisoitpj b^ ^p sajoxjajxa sbuijoj sb^ aod B^aaiqnaua
pBpipuaaja^ ap uoiaBuiaijB bso^o^ia Bim Á ouisxpjuapuaasBJj opoj
ap upísimo BpBjaqipp b^ jod JB^nSuis aaiB un ajuauíBjuoad aaamb
-pB p ouioa oaad 'SBUBsajJoa sauoiaxpBjj SBunSp ap Biauan^juí Bjjaia
Bfajjaj ouisiuopaq p uaiquiBj 'ofn^ p orao^ "sisiaa b^ ap Bjoq Baaiu
-tjd ts\ apsap ajjaiApB as anb orasiuopaq p Bpuapuaj BaoAinbaui Bun
ap Bpi[dmna sbui uoisa^dxa B[ 'sBuiapB 'Baa íBzanbiJ ap uoiaBiuajso
buba ajuauíBps BqBaijiu^is ou —uaiq asaAjasqo— ofnj p oaaj
* * * VddiiDw ns a opunui ja vpntu as souautp joj
•uoiun ns jod aanf as oj^js jap vsoa npo^
'uoptauas uouas ap 'ociuajs jap aaof Joua
'uopaajoaaj uoj^ sa opunui jap ouauip jj
:ioíaxu ni opouipi 'oSip oj ai nuins u^
:(IZ) ajsaad
-pjy P Bjaop ^nb pp 'oaauip pp bjopb¡jojjíb Bzjanj b^ ua BpBSBq
'ppos pBpiaoiJadns ns JBJ^souiap A oi^ijsaad a^uaioaj ns aBpijosuoa
BqBjxsaaau anb odnaS un ap ouas ja ua BpBaado 'BzanbtJ bj ap uopBj
-nuinaB bj ap bsozjoj Biauanaasuoa bj bj^ 'ojuaiuiBuipj jap ojjojjb
-sap un b aiuauíBiJBsaaau Bjanpuoa —san^jnq njtjjdsa ja— sisijo bj
BpBiatut ap sandsap Bpp bj ap ajuBuiuiopaad oppuas ja anb ajqB^auui
sa 'oiBoq ap o^i^adB ajsa jaaBjsijBS BJBd sojuauíaja sop^uiuiaaiap A
sajqranjsoa sBun^jB bijbjj b uoJBSajj ig 'SBiauanaasuoo SBpBjaSBxa Bjja
ap jbobs A uoiaBAJasqo B^sa Bjjaj bj ap aid jb jbuioj ojaBxaui Bijas
ojtad '(9^) opocDoog uoisboo Bjjap ua aaip 'ajuaiJQ apsap bijbjj Bpoj
b A bubosojl b osBd —azzapiqjotu aj— ojuauuButjaJ ja 'ofnj j^
•BpiA ap sajBapi soAanu soj
ap uoiaBipBJJi aod sajaoa sbj ua apasj sbui souiaaBjjuooua oj sboijsii
-ajaBJBo SBsa uoa A 'uBjuauíijB oj anb SBunjaoj sspijos sbj
uoiaBjuajso Bjaaia A p^paABaS Bjaai^ 'JBijnaad aap un ja ua
as ojuoad Xniu oaad 'ouBsajaoa ofnj jap ofajjaa un aXnjijsuoa Bisan^
-anq bj asjBjquinjsoaB b Bzuaituoa anb jb ofnj ja 'ajuauíBjaai^
•BaopBAaasuoa Bzaanj eun ua ajuauíBjuoad
BiujojsuBaj as A uppnjOAaa bj b auodo as 'uopnjOAaa Bpunjoad eun b
SBpBa^ ajsixa jBpos asBja oiuoa anb 'Bjsan^anq bj A ^Bpuajsixa bj
opBuaopB Bq as anb uoa ojBoq osojuajso ja osbob A uopBaapisuoa bj
'Bzanbia bj 'aBjsauaiq jap ojuaiiuiuajuBiu 'sand 'BqBaijiuSis pBpianSag
•pspijiqBjsa uis Biauajsixa eun ap sauaAiBA soj ua Bjaajauíoadiuoa b

�— 601 —
•sqjBg ]jn^) Jod Bpi^^iJip aiouos ^iSojoyiuy^ ap 9 X 55 q soasip soj asuBa^*^g
•393 *8Bd 'v^iuojj•
•juj '1 '3uojaiunoa(j^g
'66 'AX "•"&gt;/ 'vipauiwojqg
•jXfuod aajiotjaf Kjwjjbíi sv^[
jXjap uXajd joyj 'unoiuido ppaay Joyj^
'auos aucno snunotd^^ svcn aq ^o^
'auo.n siq uaaa so^n j.Cjap utuaciij oj^
:opepuaoBq pp uoiOBZijaj^BJBO
bj 3SB3A 'opimas otnsim p na safBSBd sosojauínn Euoi.uodojd HaaavH^ q 'HIA "PI "0
'6 'IIIA opimas ouisiui p aa i^gi ln\ 'vavuouj -53
' (f) ojudoduj^ pp Bipjj bj ua pepipoisnuí Bjismbxa Bun ap saaop
4Bupg Bp odoaBf ap sajBSijpBiu so\ Á ouipuB^ oasaauBJ^ A
ap auinBj^n^ 'BiasB^ Bp rauBAOif) 'miraig Bp ozuaaui^ ap
\ ajuauíBjBipauíui a 23OM aP v-pnwj b| Bijouianí B| b auai^
' () ((uinpotu vudns luajiqvjodjap ja waavns 'waajnp 'uivjnov ja
luvtuissijjv 'wdj'ijqns jvqaqvq o^an, wvjpn^^ 'lunuoqa jauajdau lunjoj jn
vji 'iuváouos ja wvssouS uiaaoci jvqaqnjj -jinf uojuna smtuajjo
•soiuui^ uimib 'sojavuf jsa pi 'sojnjnpow uivj 'ajiuaaui sapqnjoapap ja
sniutuuaqajnd snjuva 'aunjou '—unjvuiiunjji -í^q}\ oxutui xa ponb oa
oud 'junoxp ajvwiuinjji ínbijv ponb— aunxuiiu 'duaqtuas jnqaios niajj^
rsBai^aisa sapnjpdB sns A bsi^ ap anbuu^ ^bjj ap BqBjqBq auaqtaqBg
anb uoa ajiapp ja asaAaasqQ 'Bza[BJ[njBu b^ A ajjB p uoa uomntn
-oa ap a^aans Bun ouioa jnbB B^uasaad sou as jiaia ap aao ^^
•souBpunxn
sasa^aiui so^ ajqos BpBapA 'aiuaaajip jiaia ap BaauBin Bun ap opBAiaap
osojota ospduii a odniau pp BijsnSuB B[ b ajuaaj uoiaasaj oduiap un
b Bja anb aao^ ap opquB asa Jtaua^uoa BqBJo[ Bp^u 'Bisa^Si buisiux
B^pnbB ua sapusds^ so^ ap B^xdB^ b^ ap o BSi^ ap oija^uauía^ pp
SO3S3JJ sajuBuzn^adsa so^ tu 'snuqnaviu svzuvq sb^ iu 'opBaad pp aojjoq
ja A a^janiu bj ap pBpiuiixojd b^ opuBp^oaaj UBqBiuBp 'nzuajmaj
íp oxqoaads ns ua 'iiubabssb^ odoaBf 'BjpAO^[ btjbj^ BjuBg ap aoiad
p ouioa 'anb so^ ap sauopBaajdim sb[ tu 'sBtjsajBa A saaqtuBq sb| tu
'BaSa^[ a^sa^ b^ tu 'BpB^[ ' (Z) (i¿'' "JS J-íi^o xjSap njjanb aqo oduoo
ojjsou po vjvSaj uassa truajva ajuof nxd noo vjm vijsou nj tumpauo
rsauídiuB^ Btdoad b^ ap p o íuajsmow¿au asmqaaiu sb^ ap p
-atuas OSB3B o^uaiun^dB uoa 'ajjantu bj BjBa^ anb ap sajus opunuí
a^sa ap JBinj^stp BJBd BzanbtJ ns jBqaaAOjdB uBqBasap A ajuauíBqaaaB
BqBuapuoa otusiiu p anb soypnbB outs (\) noypnd a vidqos Bpuaaoj^j
En^ijuB v\ ua aiuauíBaipouBptn BqBpjoaaJt iaaiqSqy a^uBQ anb
so^ tsA uBja ou (^g) ajaciici auaq o\ma\oci aqo sasan^jnq sojs^
• tanao a tunuisap ui
a nzzajSapp ui a xqoomS ui opnnjs 'odno ui }^oi¡ ip apuvjuiqS ajjoo
a íjuaiunujs xjS noo íiou^is a 'ampuo noo xjmddooon opnvjjvq vuuaj
vj uad opwopwo 'ajjaojnd ip a auuop ip xjiiuts a iapnjjio vjjap íjuvd
ntd nt awtru^aj tp asmqo a 'xjvpuaz a xddvip xp ajuadoo xjooo opuaooof
a 'ocionn xp xjxjsaa xnvaoxS xjxjnaS xp axuSndxuoo ajvSx^q aj oxwaovf xs
oxSSnxu xp uajno jad onxw xnSo 'ojnjs ouonq a nzzauSajjv jad ^^ : (bZ)
íUBIITA i^ubaoi^) aatp sauatnb ap 'soutjuajojj soj b BJtBquta njtjtd
-sa pp pn^uaAnf B-q -bububiu jap asjBp^oaB uts BptA bj jpp Buad bj

�— on —
•JJUJ 'j 'BUOJ9U1D03Q
•anSojouj 'S3jvj¡ Amqiaiuvj
'uopuajut ap BpBáasa efoiue aui as anb uoisaadxa buii
UO3 BJOpBJSd BJ B BJBU3S X J0[)B^Jads3 JB BJIIH Said SO[ BABJ BUajBp3ej\[ BIJBJ^J U9inb B
janbB 'seuiap o[ ao^ 'bisujb je sbui OAniaa^ua anb p aiuatuean^as 'ajjBjap asa Jbjij
-ijsnf apand unotunq p ojog -zaapafe p eáanf anb BfaJBd buii 'eiiuanbad Anuí 'ja ua
X —setuap oj jod 'ouiisisoiana— afesiBd un BsiAip as opuoj jb ejsa anb bubju^a b[
aod ^euajBpSej^ bjjbj^ BlUBg uoa oasiae^ p uotntg ap esea ua Buaa B[ B^uasaadaa
X 'Bpuaaoj^ ua 'jzijjfj IjSop eiaajjB^ bj na Bisa anb juamojjj SBjoaij^ ap oajjdiaj;
pp soSusod soj ap oun ua osoiana a[piap un op^uoisaaduii Bq aui aadniaig -qasog
oiuiuojaf ua Biuanap BpB)isnui bjbzub.)[b apjB) sbui anb Bpnq b¡ ua X oasa^oaS a^p^
-Ejap p ua ofiao^aa aisa BnjuaaB as O[i]sa p aod soaio ua X 4auiapSuy,p sapBq^)
ap o auSBiaag ap auuy ap soj oruoa 'SBaoq ap soj ua 'snqaqj uoisbq ap p ouioa
'bzb3 ap soaqij soj u^ -BaijsBjd bj ua Biauapuai BSa ap ojjoaaesap ja osoiana sa oaad
íBjsaad as oaauaS ja sand 'uBpunqB souBaajij soiuouiiisai so^ -Biuoai bj X Bjanq bj aod
oisn^ jb aaaipa as anb ja sa san^anq nijajdsa jap sisijbub jap oajnap ojnjidBD oaiQ
•BpBuaof Biasna bj b
auoiznpoujuj bj X ^uouauiDoaQ ja Baaaia as anb uoa aiojnnjpp auotsnjouo^ bj as^a^
•jp #aoj 'auoiawvoaQ

*g
-gg

-¿g
*9g
"gg

nutsou vjjap ^jqa vanw 9j ^yo auvpuvnSiu ouos
ntd o%\ovu ^jvnb a\ 'v8au au auuaja azzajjaq ans aj qtauad uou 'vis
au otoioonio ayo vuoouv ajvnb p 'ajxiaiuvjuadn md ojaia p a 'auaitimu
ajjttu -uaq íuaqjvj) a 'aumu p ayo auviS^apuo ama^anjpv uou apmq
tp maid tdwno i a 'adnumd a\ a ipoo i aumSapuaa ísmuotSSaa 'aunj
-uno iwapaoon ij3 ouopo(s mm^^^ '• (6) ^uiduiea ^^[ u^ asaei^npj bjbcI
pBpnp b^ UBJBuopuBqB 9nb SBáiniB sns b B^uiduiB^ Biuodo^d os9 jod
ÍS9UOl0Bdn9O9dd Á SBJn^^BUIB SB[ JBUIJB9 BJBd BIAJ9S UOI99np9S tlS A
iunojf ai/^ si paupuaSua nuaa ipii/tn ¡q
'unoaij yaicns m auAaa Xuana jaifjvq puy
ai/} O} paaiad ^yoy atpxop^ fo atq^oip aqj^
ajos saunoqs sit/ t¿jicn ajjtudy jvq
: (gg) XanqjgjuB^ b u^i^uip 9s souijS^jgd so[ opuBno
99UOJU9 BJ3 ÍUO19BJS9 BU9nq B^ BqBÍo9[j[ OpUBtlO B^JB^dra9JUO9 9p
9ji9[9p |9 Bijqnos^p 9s X BZ9^{9q lis X BioB^^ ns aod Bionp^s buisuu
BZ9[BJniBU B^ Od9J "(¿g) BlOp99UB BJ 9p O]UB9U9 J9 UO9 unB X 89JBJ11IÍ
-uis sbiujoj 8Bj 9p BzuBfnd bj uod ouioa o^ubj solunfuoo soj 9p oiaqij
-inb9 J9 UO9 Bfl9O9J 98 9nb B^SIIJB JB JBJI9J9p B X J9BJJB B BZU9IUI
-O9 S9JOqJB X SBUIJO9 9p OpUOJ J9 O S9J99JO9 SOJ 9p BJUIO1BUB BI99J
BJ 4BZB9 9p 8BU9989 SBJ 'odlHBO J9p S9JOqBJ SB^ 'S9O^) J9Q UB^ O
UBA 'íIozzoO ozzo^^g o oi99BSBj^[ 'uojuoJBq^) puBjj^nSu^ o ^
9p JO^ U9 OJUOdd XnUI BJI^J9ApB 9S OUIO9 'BJJ9 BIDBq 9SJ9AJOA B BqBZU9UI
-O9 JOpB9Jt9 n^TIld89 j^ 'BqBJlOSnS 9tlb OUIIUB Op SOpBJS9 SOJ JOd OUIO9
ISB pBp9TJBA X BZ9nblJ ns JOd BipU9jdjO8 BJJBjdai9}UO9 JB X 'OA9nU 9p
BJ9Ijqn9S9p BJ 9S 18 OUIO9 BJ99JB^ -BZ9JBJI1JBU BJ BqBJJ9ds9p BJOqB 9llb
OJUB9U9 J9 UO9 ofoJBd BIJJO9 B9IJ9JS9 UOtDB9J9 BJ JOd S9J9JUI jg
*(9g) BZ9JJ9q 9jqBJBllIUI 'B9JB.TJ9^ U9 OIUO9
'S999A B BqBZUBOJB 9llb OpuilJOjd OUISIJIJ HIl B BJJ911S BpU9IJ UBqBp
J9p Oldo^d OpU9lJ J9pU9^dB 9p OJ9qUB OJ^BA 9S9 UBI9BJSIJBS
X SBj^od 9iib ojubj uo 'Bu^BDjQ X ojjoi^) 'S^noqinig soj 9p
op X ouBSi^ soj 9p sbj :soi9BjBd X sbis^jí^t 'sojqij UBqBaoo^p
9nb SBJiujnosg X SBan^uid sbj uoo bjsia bj bjb¿ J99Bjd BqBosnq os
X (gg) atap a a^iay'ñnix niozuno SBjjonbB uoo sopio soj UBqBji9j9p 9g

�— ITT —
" bjou B[ b aiuaipuodsajjoa ojxaj \a ua Bjnüij anb jnouSoa %a jpm o9a oiuoa sauois
-aidxa ap u^iauede B[ JBÁe-iqns aiuesajajuí nuag -eijoisiq B[ ua a}uaui[Biaadsa 'Bjn^na
B[ ap SBiauaio souibuib[[ Xoq anb sb[ ua uaiquiBi jbuiosb b czaiduia Biauapuaj Bjs^
'Z6ZI Bi8Bq Bjp ua uojaiAnjuBui o[ X SLZl ua p^-iea B[ b uojba8[[ o[ anb Bixopojjo
ns ap Baja^e s^qaadsos sbj ojaeduioa anb osaijuo;) '9^5 'g *8ed ''sy -sg 'jj "j^
'njouata dj ap "jsij^ ap jBjauaü viudjoubj ns ua ipij\[ opiy jod opBjia Bisa X tunpjaj^
sndQ ns b aaauajaad afesBd ^g -(&lt;jjaij dj ap ojajo jap SDsoa sdj svpoi ap pnpjaa
ua 'SDOiuiinb 'SDJipaui 'sajvininu snso^ svj ap sojuaiuiiaouoa vjsinbuoo 'oiuaiuiuadxa
jap saciDit y 'Ofuaiuíuadxa jap ojjsamu sa anbiod 'Dtp jap znj vjajdtuoo dj d djjiu ja
'ojnosndaja ja ua soÜDjajojmu ouioa 'ajuawjpifip DJnasqo uao, sozianfsa uoa sojjo
anb o^ •ojmbuDJt Difuoa Djja ua
ounpiqvs dj ap vjqo dj anSts ja íüdnao as
ou ja SDjqDjDd ap vqanj sosjnxip aQ • (jD%ua\utiadxa) Dtauaio Djsa ua svjsinbuoa
sns jod opDjquiouaj jas vpand anb 'oun ojos oozouoo aiquioij ufjt&gt; :paojxQ ap
ojisaBui ¡a an8is SB[pnq SBXna 'snuiJáaja^ snajaj ap jioavg 33og Bppq oraoa as^a^
•safBuosJad
sns ap soqanuí UBqBjjsovuap anb BiuiinbjB B[ jod sajaiui p ajqos djjjjsbj ap sauojvn
sojdj^) ua jBápg pp opuBuaajj ap X SDZunjqtua^ sauojonjauaQ ua UBuizn^) ap zajag
UBUjag ap SBiauaaapj SBSOJauínu sbj asjauod uapand pna p ojunf '(ajot suvtuoa
s^iouuDo aqj^j aaaivH^) ap oáiuouB.) pp opEij.) pp oiBpj p sa osoijna sbui p ciad
'Bjoda bj ap sajojn^ sojjo X pnusj^ uenf -q 'opaBaaog ua soiuouiiisaj so[ u^punqy
•ogn^
opunmiBg ap opuntu jap svjjictninui S07 o xijaj p ua aapBd ns xipj b ofasuoaB jsy
-IODO IlJIJldsO pp SBIOUOpUOJ SBUIlSp OJpjJBSOp 'SBOpí SBJJOIO OJtlBJSOJ
'soioinfojd sofoiA op pnjij^ui op ojuouiBj^onso^ oipuojdsop os onb
B^ OIIJ B[p ÍSBSOO SB^ Á OJqUIOl{ p OJJUO SOUOpBpi SB[ Op OIJBUIIjd
ouojjo^ p uo aioop oraoo o^ubi so onb 'Boiuipuooo pBpiAijoB B[ no
oaouui onb b^ pnj Bison^anq B[ ípuopipBJj nop^o p bioojjo onb so^
ojiuo aod ouiniBO OAonu un jbzbjj onáisuoo A bjuoij onb uo ojuoiuoui
p uo B|p ojub oj^uoouo os Bison^anq b^ onb uo uoioBn^is b[ op ouoia
-ojd onb pBpipoa tb\ b ojuojj JBaodo op bjoubiu JBqnood Bun X^q o[p
opoj op zib^ bj uo onbaO^j 'spn^anq ojib un '^BjnSuis ojib ns oiuijdini
soj onb ouíois oiJBiiun A OAonu un ofBq SBpBuiquioo sbjjo SBpoj o^od
'SBSOO SBJ B O^UOJJ SB^ipOUI SOUOIOOBOJ Op SBJ1O A SOUOlOipBJJ SBSJOAip
op sbjjo op sBun^jB sojuotuoAoad 'sopnijjoB SBju^sip jo uo ubjozoui
-ojjuo o 'osano ns op oSjbj oj b A 'jBAOipoiuofBq sisijo bj op souo^
-ijo soj op jpjBd b osjBuosip b Bzoiduio ouioo jbj 'sonáanq njiaídso jo
'oioojo uo 'uBjn^ijuoo —sbjjo osbob A— sboijsijojobjbo sbjso SBpo^
' (f) ojuoiuiBjjodiuoo jBijnood ns
op SBpuoxqBS b bjjo ojqos jBjqo op osoosop A 'ojooaip ojuoiiuioouoo
ns op osojoo 'BjBipouiui p^pijBOJ bj jod opsdnooojd 'son^jnq njiajdso
JOp SOSSBJ SOJUBJ SOJJO UBJinjIJSUOO SBJOU SBqiUB A i(Zf) OUISlJldlUO
JOp SOZUOIUIOO SOJ A OOIJSIJBJnjBU OJUOIUIIJUOS JOp JBJJOdsop JO OJJUO
upioBjoj bijoojjso Bun ^Íbjj 'joijojui BiouoiJodxo Bidojd ns op soabjj b
soiq b BqBosnq onb ooijsiui jop o sojxoj op JopBSoj^ osojoo jop bj
op Bjuxjsip uoiq pnjijoB Bun bjoaoj (\f) odiuoxj orasiin jb osjooonb
-ijuo b A sodjono soj op ojojoos jo jooouoo b BqBJtdsB onb Bjsirainb
-jb jo sond íooiJiduio ojuoiiuioouoo jop X ooiuooj opijuos jop uoioba
-OUOJ BJJOIO B SOlUIJSISy 'BJJO Op OSJIAJOS Op BJOUBIU BJ UllB X BZOJBJ
-njBU bj op sojojoos soj Jijqnosop b Biouoáijojui ns X uoioBAJOsqo ns
UBqBoijdB 'uoiobojo bj op Biuojqojd jo opuoijiiuo 'sojjo '(0^) ^iouoj
-odiumo ns jooouoooj b X soiq b jbiub b sbjjiabjbiu sbso UBqBjioui
soun^jB b ig 'sbjjiabjbui sns jod UBipuojdjos os souoinb op uoioBuiá
-BUII BJ JBJIOXO B BJOIJB UOiqUIBJ BqBZUOUIOO 'OJUOlUOjqBUIB JIAIA BJBd
oiniuB jo Biuodsipojd X sopijuos soj BqBfioo^oj onb bzojbjiijbu

�oiui fonijSi^^ ^BJopnap ajusjsuoa ns 'ssuiap oj jod 'Bja anb 'Bzajqou
büSijub bj b asjBiuixojdB ojnaojd 'oaijijod ouajjaj ja ua ajuaiueq
opijBqinoa Bjjaqeq sbjj 'anb oijJiApB as ojuojd Xnin X ísasajjoa
sbj OAijjna X ojsoq opsqaadsosui un cuanj 'sBsonjuns SBjsaij
oziub^jq 'o^zBuaaam ja ajuBipatu ajuauíBAijaB uaiqiuBj ouis ajuaui
-BAijBjduiajuoa ojos ou BqBuoiajodojd as anb 'oaijajsa aaoS ja X —
jBiaos osuaasB ja Bjed ojuatunjjsui ouioa oduiaij ouisiui jb BjAjas anb—
SBJjaj sbj ap OAijjna ja ajuBipaiu asjijnd ap odtuaij ouistui jb ojbjj
o jad ÍBjjSajB X BjnjjOAuasap uoa oaauíp ns o^sb^ ojja BJBd X bsoz
-oS X ajqBuiB Biauajsixa Bun JBAajj ojnaoad Bjsan^anq b^jb bj 'asjBa
-ijiuSip X sojJBaijtuíoip BJBd ísaiJoa BpiA bj ap sbuijoj sbj Bajaa ap
Xnuí BqBJira anb pjaAaj soiao sns ap osn ja 'oiquiBa u^ -pBpijBuiSiJO
jbjoi Bun B^saijiuBui Bisan^jnq bjjb bj ouajjaj a^sa ua X 'pBpiAijaB
ap buijoj JBtjnaad ns opBunaB BjqBq bsoijba BiauaiJadxa buq
•oAanu souaui ou njijjdsa un jod opBuiiuB BpiA
ap odi^ OAanu asa ojapoui anb bj anj Bjj^ 'ojjpaqjB ns b ja ap jbzo^
BJBd sóido sns ap jauodsip 'opoj ajqos 'X japod ja jaajafa 'Baijqnd
BpiA bj ua ouajj ap JiuaAja^uí Bi^iuijad aj anb oaimouoaa oSoqesap
un 'Baxijjod X Baiuipuoaa BiaBatja ns b X uoidob ap pBpiDBdBa ns
b Bjun 'oiqiuBa ua 'BisanSjnq bjjb B-^ 'SBpianpaj ojJBq uBja sapBpij
-tqísod s^Xna 'sqajd ^auntuoo 'ojnuiui ojodod jap Biauajajip b 'ossvjS
ojodod ji puiBjj ^g Biauajoj^ ua anb oj 'sapuvd% o sajiaip 'sauofviu soj
ap ojunfuoa ja BJa Bisanjnq bjjb B-q -sasan^jnq soaidij soj b BqBdnjSB
jo^ij ua anb oaxun ja 'Bisangjnq bjjb bj 'Bpnp uis 'sa odiu^ as^
•odnjS un ap OAisnjaxa oiuouiijj
-Bd oidiauíjd un ua aXnjijsuoa oiuoa jssiaajd 'opoj ajuB 'oiJBsaaau sa
oja^ -sojuaaB sosjaAip ajopuaiuiijduit UBJoqBja oj X BjBasa jouaui o
joXbui ua ja ap UBjjauadiuoa as anb sajBiaos sodnjS sojjo ajqos o^anj
BuiBJjap as 'BisanSjnq bj ap ouas ja ua opiSjns opuaiqBq 'oiuoa ap
ojuaiuiiaajqBjsa ja Bas san^jnq njijjdsa jap saua^uo soj ajqos jBjnjjno
-oaxjpjsiq uotaBSijsaAui Bun ap op^aijap sbiu ojaadsB ja osBay

•Baoda Bun ap
oidojd ojijsa ja jas ap Biqsq 'sajiuitj sns sop^siaajd X sopsuapjo bX
*sandsap oaod Xnm íoaijjouiijod asjaaeq BjSBq SBjaaBj sns oaijdxjjnuí X
maanbijua as ojad 'ojijsa un opuais oxn^ig 'BiaBJauisoipi JBijnaad ns
unSas saaBj sns ap Bun ja ua oíaajsnqoj sajBna soj ap oun Bpsa 'sosjaA
-ip sajBiDOS sodnj^ uojBjdopB bj X 'BAijaadsjad bjsba ap BjopBAOuaj
X BAanu pBptjiqísod Bun anj íunuioa oiuouiijjBd oziij as X opuBfjoj
BqBjsa oj anb jbioos asBja bj ap sajiiuij soj osBdajqos sanájnq njiJid
-sa ja '^pjA ap ojnpoui OAanu un ouioa oXnjijsuoa as opusn^ ^oduiaij
oood jod pBpiiuiji^aj ns auaijusui ojos BaoAjun uotaBjaj Bjsa oja^
•BsanSjnq
asBja bj b BiuiuB anb njijjdsa ja 'uoianjijsuoa ns ap sBdBja SBjaiuijd
sbj ajuBjnp X oidiDuijd ua 'sa sanSjnq njijjdsa ja osa jo^ *opBjisnui
oi^ijsajd un ajuauíBpidBJ o^anj oubS anb oj uoa jbidos Biauajsixa bj b
sojnpoin soAanu jauodiui ajuatujBuij oj^oj X SBpiaauuopB sajuB jBjuap

�IA 'III '^t-iojsijj
•p *s 'azuaji^ '^zuajij ip nfiofg vjpp jjooas anp iiuiid ¡ 'jjbjji^ asuaA
BW33SOJ, ua nofuy soj ap B&gt;ujjod bj ajtjog \tojnuaaip jaijvava npuvjj vi ajvvjvojaiu
udjS a ouiissii^ooiu ips&gt; :(j '] 'auoj^mnaaQj oijonjjog aaip uainb ap —aifonop^ 'jf^[
UBqBUIBJJ S3S33UEJJ SOJ Uamb B JS3ZUBJJ OJJBIJSnj^ 3p ¡3 S3 OSOIJn3 SBIU OSB3 jg
•apt stuosuvd Bi{ 'aaonEq^ X '(-ss X J9S"8I "A) aso^ r&gt;\ ap uvwo}j aq ua
^onaj^ ap nBnf nBjjOJjesap anb unuio) JBSnj un buijoj as oSan'^ -g 'jj 'Di^ajvuo^^^ bq
ua X 'jj oaijapa^ b boij^jojsub uoisiuijap bj aXnqi^ie anb ua g '^j na aiusnijBia
•adsa 'ointauoj ua BjjOJjesap bj 3]ubq "(9 ojiara 'jjj 'aiioijojosno^ ajj) oíaaog ua X
(IIIA VJit?S) I^u^Anf ua jaaaJBdB b aAjanA X (8 '^j 'saiii/o^) B3ija}ojsiJB sa sisaj wj
*IIIA 'AI 'auo-iaM/o^^a

-Lf

'&lt;)f

-gf'n

-oi^ sns b UBiDimu^j osa aod ou anb soaa^BqBa sa|qou \9 uoa ubioubj
-snsuoa as '(iajptm3uaiu oniiuv^ ^ap uoiadnjji Bjaraidd b^ apsap 'ouioa
jBAaasqo sa une aiuBjdodini sbui oqanuí oaad ísaiJB sbj ap Bim ua asaiq
-ijasui BJBd uoxaipBjj ns b JBiaunuaj ^od BJBjdo SBunraoa sbj ua anb
—ajBuSBui o apuBaS— oaajjBqBa pqBj oj^[ • ^nuvoiaiu ouinmn
-bj[ iubjji^^ oajjBj^[ anb oj ap asaBanjBS b 'sanSjnq njijjdsa jap
-auaduioa b opBzuauíoa UBq so^ajjBqBa soj 'oiuBjaajua 'anbao^
•sodnjS sop soj uBqBJBdas saju^ anb SBjjanduioa sbj ojoj aaq^q aqap
aiuaijjoa Bso^apod Bun ísBqantu sbjjo b BiABpoj bjiistsb á sauoiaB)
-ib sbjub^ ojsia Bq anb ^JX ojSts ojuajnqjn^ asa ua 'Bsanjnq uotaip
-bj^ ^injrj Á Buanq ap soquiB 'Bjsiuoja ja bjjiabjbui as Á japBaaaui
ja apiaap ag f(m • 'ojuvuvj^ ip azuau^ jap nf aya aijSoiu 'aaiupnuadwj
pjjap oiSmuas jv asiw ts ^apiunaiaui aya oosauaijnava md owtim uoa
'íjonimaay íjSap v-iuSvduioa vjjap ouSvdtuoa nwiud opuassa apanb jj
•aj^ on^p Jdp vizuvfui vjjap auojvu^aaoS 0 oijvq 'azuaui^ ap auujod
-od ouipvwia '•'tyan'iniaay ijSap vjoat^ 'j\[ ip vtuvf vuviya uad viuotu
-aui axapuaj. tp '(sajodv^[ ap) i^iwj aj^ jap auoiznuoaoa vj ossa^ddo
ojjsou \au ojiqap a 'auvd au vsoa vu^aq^ : (¿f) iubjjj^
niuofsifj bsouibj ns ua BAaasuoa sou anb ja anb oiuouiijsaj
OAijsaSns sbui asjBjj^q Bpand ajuauíjxaijip oaad i (gf) BiauaJoj^ ua
OAnjsa SBJjuaiui siojb^ ap sojjb^) Biauapuai Bsa ojojdxa ouioa opiqBS
s^ "sajjoa SBun^jB ua bata une uoiaipBJj ajuB.iquinjsap Bjjanb^ un^as
bjjo iBjdopB BjBd BpiA ap SBiujoj sajBnjxqBq sns jBuopuBqB BjaiAjosaj
'sBasajajjBqBa sajqiunjsoa sbj ap opBJoniBua 'anb san^jnq pijBj o^
•uoxaBaiunuioajajui bj jbjijiobj b á sasBja sbj aajua sajqBanb
-uBjjut sajiiuij soj jBJJoq b Bipuaj anb Bsan^jnq ajuauíBaidij jaA ap
opoui tiu b Bisa Buiajaop i (^f) Bjjajuoa bj anb oj pnjJiA bj ouis uaSuo
ja Bja ou anb ap sisaj bj asopuaiuaisos '^Bzajqou BJapBpjaA bj^^ aj)
BajaaB JBjuamnSjB jio saauoiua jod a^uanaajj an^^ 'EzanhiJ bj jod ojjo
X uaStJO ja jod oun 'pBpaiaos bj ap sajoiaadns sodnjS sop soj ai)ua
oiqxuBajajuí un ouiAOjd 'Bisanjnq bj b usjaajoABj anb SBairapuoaa
SBiauBjsunajia sbj ap X 'Biauapuaj Bjsa aQ '^auinaa ynb wujod au a) íod
iopuapuauddv ^wnjsoa uoj(ap a iüss owos ia aya ywiuion ypiua'ñ ranb a
luojvq tanb a ijouSis tanb opuaSSaa 'íjsaj/ ou \nb aya auaq np md a
owuin^soa md a axov^ñtui ojjow wuajuaaip ni ''aya nzuas :vatffv^i ís
auioa ínupaa vzzayaaiJL nni vjjap auvd uvuS aciop 'oiuvnbjv tSiuv^ v
auvis v ís^vpuv ni aya oijoui ouiiuaaaiuaiuoa ta ion aya xad Honi tnvf(ap
auapaa v owisapaiu ni íauiuiooui ni aya onvf uaq a ^jSa ioj^aaipuvu^
ni '—(ff) ofíH ns B oíaa^aaog ap sanSanq ja BqBfasuoaB—

�— tu —
"18 'djdoniiiiDtsuo^ ap ajanbuo^

ponb jraip anb 'luojn^au nujuoa suaianf 'aimjiiu wmpiwtp uad tuntjn
pn ntsajaa^ nun qn jnqisunuj is uitnja 'sanba jnqi uadiuas ja isnjnip
'Vtib ja san^uid sopaufnjnd jnqaqnq jg* • • 'auaaia apipuajds jvqajoa situ
-iu nynb 'jinf a^jajj siujvif smaafap smutjdas ouoj^ :jBánj ojjaia ua
aaip X sajojja sns bzijbub anb 'BtujBg ap auaquujBg 'uapao buisiui
b^ ap Bjsiuo^a un ojaadsB ojaata ua Ban^ij ns aA ouioa ^B^Buas Buad
B^ 3[ba SBaijsiaajaBJBa sbjio opB^ un b opuBfap cua^ 'uoiaaBjadnjsa
Bjap^pjaA B^iasns pBp^suosjad Bfa^duioa B^na 'buoijo^) ap sBi^^ bub3
-siauBaj uapjo B[ b auiiaduii anb uoiaaajip v^ Bpiaouoa uaiq sg
•aanpoad B^ anb o\ san^^jnq iijij
-idsa ^p uoiaBjiuitsB BauBjj Bun sa ou is jB^^pui ap jbibjj X 'Bzaaq
-od bj ap pBpisaaau B[ oasiauBjg uBg op^aipa^d jaqBq ap soub soaod
so[ b 'ouas ns ua aanpoad as anb uoiaBuuojsuBj} bj ap aiuapuaadaos
oj aod sajBjn^aj souapjo sbj b uaaaipj as anb soj ap sounájB aBau
-ijb Buad bj ajBA oaad íajuBQ X sajszuaAOjd sajopBAOj^ soj ap jij.iBd b
'ojaja ja ua pBpxjBnsuas bj ap ojjojjBsap jap BaaaaB sajBAaipaui sajuanj
sbj uBAaasuoa anb soiuouiijsaj sosoaauínu soj JBpjoaaj osoiao ^uag
•opBjo^sodB ja uoa sajqijBdiuoa souaui san^anq njijjdsa jap soásBJ sojjo
b uaiquiBj ouis oaiuiouoaa uapao ap sauoiaBdnaoajd sbj b ojos ou
otJiqpB as Bisajái ap sajquioq soj ap odnaá ja 'Bzajqou bj ouioa 'anb
jspjoaaj a^uBjJoduii sa oaad íBasaaajjBqBa BpiA bj ap sojuauíaja soqa
-nut ap BqBdiaijjBd anb BpiA bj ap uoiadaauoa Bun BtaBq uBJBzijsap
as ojaja o^jb jap soaquiaiui soj anb ap oqaaq ja JBjiasns apand Bzau
-BJjxa BSBasg -sajBiaos sb&lt;íbu sbj SBpoj ap sajuaiuaAOjd sonpiAipui jod
oisanduioa odna^ un UBjmijsuoa anb 'Btsaj^i ap sajquioq soj ap aiJBd
jod ofnpo^d as sanSanq njiardsa jap a^uBfauías uoi3bjiiuisb Bu^
•sanSanq njtjjdsa ajuaio^u jap so^sbj sojjo soj sopoj uaiquiBj ouis
'uoiobjiuiisb Bjuaj bj UBjBuas anb sbj oatuiouoaa uapjo ap sauoiaBdnao
-ajd sbj ajuauíBjos uos ou oja^ "ojo^ oojbj^ Bjuasajdaj ajuauíBpBjsnfB
ubj anb souBiaauaA sajuBiaaauíoa soaia soj ap sbj ap —BjdouijuBjsuo^
Batj bj ap ojnaBjaadsa ja ojsiAajjua SBuadB-— sauojsq sapuBJ^ soj ap
sauoiOBdnaoaad sbj 'sand 'saauojua jod BJBdas BiauBjsip Baod
'í(saudn suouip snoa snou auiuioo saioa sapiui is vjv
¡q isatuaj. pib suosaui sunuS i\ %a sasnaiaaud sauua^d saj %a iapioiu unaj
uaiotua^ \\ iuaina ua saina sajnoj siv^^^ •suivq snn iua\o%iod ajto vj ap
saiunp saj anb tua^xojp sajaod sap auiuioo ts '^uaSun souS a\ siof 'uaiu
-^^nn^ v dipw tuatoan utoan^ ínb suvfuas snn au uatjvciaqo saiaod snn
au 'ísoj ap unuiuioo nn sanbuo pindap au uo anb ts 'uajquia n iwanj
tuaiatauauiuioo ísui^ '^o^iod uaj ^s 'xnaiw jiouin prib 9a no 'jo n
a^os ap snup no -toja snmoí no satuiuoq saqaiu sap sunosnqa loiiaid %a
iutoanj %uaio\quia %a 'tuaiojnoa pnb ao ja uop snmof saj juaiouaid
is uapm^ juaioaap uioanj inb —(8^) 9fsBd un ua aaip— auisiaui
jia j^^ -souBiaauaA soj uoa Biauajaduioa Bfajsd ua ei(satuiuoq snnij^
soj aajua BzanbiJ bj jod sajajuí ja X Biaipoa bj opipuna Biq^q ouioa
ap api Bun asjaaBq BJBd iJBj^ ap jaaqojj ap ajdouijunjsuo'j ap ajanb
-uoa wj ap 8ButBd sbj jajjoaaj JopBuoiaaajB ajuauíJBjnaijjBd sg 'sajou

�— sn —

'ftZZ

jap bj uauoduioa 911b souiuua^ b epiA bj 9p ^Xaqajd uoiadaa
J S99UOJU9 aod U9Á11JUSUO9 9nb SOJUaUíaja SOJ JianpBJJ IPÍJÍP
^ ' ^ipaij. njjoa vun ouudjx&gt;s íuaaod i aqoais 'azzaifoaiu apuvu^
otaunaqo o%ux&gt;i ow9JBJsaJ.o jo\[^ '-f\ ua Buiiuaaojj: aqajd bj
9p BUlBj^Ojd J9 OlI9T|dx9 9JU9UIBUinS BJ[nS9J J^ *UBJ99[BA9jd Onb SB|^
UBJ9 S9[BnO B^U9n9 U9 OpU9lU9J ^BanjBU O^ 49J^Bd BJJO JOd 'B^3 "BPíA
Op S9UOI9ipuO9 8B^ U9 OJU9iniBJOf9UI im aBZUBO^ B BOIJOÜjd 9jU9in
-Bjnd upioBJídsB B[ Bzj^nj loÁ^ua oqonuí uoo 9jB[ o^ad *bsoii[9J zjbj
B^J919 Z9A BUn|B BJ999JBdB 49JU9UqBI99dS9 \J^_ O|IS ^p OSJnO JO U9
4SBUIS9duiB0 OUIO9 SBUBq^n OJUBJ 'SBpBIJBJBSB S9SBJ9 SBJ UBJBU9pB9U989p
onb soTJBUoionjoA9J sojuaiuiiAota sosojoSia soj u^ "odru^ ojs9 ap saj
-^api soj b aiuauíBjjansa^ uoJBajd as BisanSanq bj ap ofBqap jod UBq
-B^sa anb sajBioos sodnaS soj uaiquiBj anb —uoiaBÍoiisaAiii Bjsa Bjiasns
anb SBinajqojd soj ap Bjn^ Bisa Jinjauoa BJBd— asjBÍ^ajSB Bjjpo^
•sanSjnq mmdsa JopBjjBS
-bab jap uatqtttBj auaiAOJrd anb ouisijBnpiAiput jap opBnjuaaB jB^jadsap
un zaA ns b uasnaB —ojduiafa jod 'BaaB^^a^ un ap ^oijij bj ouioa—
oumapsiui ja anb ap oíamfjad uxs ojja opo^ ípBpisuajuí ubj uoa X
oduiaij oSjbj ajusjnp aiuauíBpxua^sos apunjip as oi^BJ^uoa onampuaj ja
anb ojub^ ua 'joAJaj ap sbjo SBunSjB aonpoíd sBuadB jbtoos ouauíouaj
oxuoa ojad í ojuaiuiBiaunuaj jb 'Bzajqod bj b 'oijaSuBA^ jb oujojaj ja
sa ^Bijnaad bjou n *oaaja ja ua Buiuiopajd anb —san^anq njijjdsa ajsa
bjjuoo— pBpijBuajjaj Bjsa bjjuoo uoxaaBaJ Bun ouis sa ou ^JX o\^is
jap ooijsjtn ojuaiuiiAOUi osojo^ta ja anb asjBjBuas B^aipnd osBay
•aujBa
bj ap sopBtUBjj soj b apaoaB afuom ja anb uoa ouopuBqB jap uoioba
-^asqo BpnSs Bjjaia Buimopaad anb bj ua '(OS) ^^^^Bq^) ap uoiadua
-sap Bsoiaajd bj b 'opoj aaqos 'X ijjaqooBg ap 'oioaBaaog ap soqantu
sojjo b auaquiijBg ap afssBd ja Bpaanaag 'sajquinjsoa ap X BjsijBaj
BjnjBjajij bj ap saunuioa sa^Bnj soj ap oun ua puuojsuBJj as oajnaida
afuoiu jap B.m.oij bj ^IX I^ÍS I^ U9 ^ 'ajuauíajqBjapisuoa oipuna buoj
-jo^ ap SBJJ^ ap ojduiafa ja anb sa ^abj sbui o^ jBjauag osuasuoa
ja ua opBXodB Xnuí X JtopBjuaj Xnuí oiuoo asaaaaajo Btqap 'uapjo bj
ap soidiauíjd soj uoa ajuaxnjBotpBj opuBjsBajuoa 'anb ^piA ap opotu
un aod BoiapSajBa uoiado Bun BqBoijtuSis ojuaimxjuas asa ajuBoipuam
ajiBjj un ua ajuaxuaBjnaijjBd X BtsajSi ap aaquioq un ua 'sananq njia
-idsa jap aauBAB un X BUBijsiaa Biouanjjut bj ap uoiooBjjaa Bun o moa
asjBaijdxa Bipod BpiA bj ap oaijsiuopaq ojuatuujuas un ap ojjoiaBsap
ja Bzajqou bj na ig • (5^) &lt;íjqaio^ soiuissiinoijap soqio ínb 'íaouSoo
19 ipia luanb 'wmivnpaj ninaiuojo^idVfj luauivuf 'nsissy niuaauoo w
inqaqv^ tunnboo luajwiaads waij ' ' • luvqvujs-iuiiu %a luvqajstssn snq
•ruiuo ui ta tnb 'siiuaumpui snqiuojoaisuaa'ip sojijsaa 'ídoosida luaqnq
inots 'sauojnaas souand ivqaqnq sojjaa-iiuop waij 'jniuvSoo aivi-iiuuifui
jaa aiviissaaau visafinvui tsiu 'auvijnba luvaqap uou sa^ouij^^ sajjnjf

�T eipaj. siaxaxp ex
as

SVI3N3I3 A S3QV0INVWnH 30

'TS6I

-ora B^ op souanuo^ so^ ^a ua Jtaqnasap ipjjip sa oj^
bisba ap ^BJiu^naoaiJojsiq ouaraonaj un ainaxisuoa A |a ap
-aput B^sBq BzijBjauaS A apuaijxa 'Baadns o\ anb ojad ouaraouaj asa
BUBdraooB anb 'BpiA ap sbuijoj sb^ ap uoxoBao^stp ^\ BjBjado botuiou
-oaa uotoBao^sip ^\ anb a^u^raBpunjojd sbj^[ 'sa^Biaos
d
ap saABj) b uoisnjip ns ap BaiuBaara v\ A san^anq njijjdsa ^a
-suoa as anb uoa sajta^oBJBa so^ a^uauíBjaraos sop^aiput mbB ajj

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3876">
                <text>El espíritu burgués y la crisis bajomedieval</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3877">
                <text>ROMERO, José Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3878">
                <text> Romero, Jose Luis:&#13;
El espíritu burgués y la crisis bajomedieval /José Luis Romero.&#13;
   [s.l.] : [s.n.], [s.d.].&#13;
 </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3879">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3880">
                <text>s.d.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3881">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3882">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3883">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="184">
        <name>EDAD MEDIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="80" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="132">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6c6bc6238550dc4a95bdc2309c635dab.pdf</src>
        <authentication>36e4b7795fef61277e6886b0332b7147</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="693">
                    <text>CARLOS SABAT

ERCASTY

Unidad y Dualidad del Sueño y de la Vida
en la Obra de Miguel de Cervantes Saavedra
La conferencia que a continuacion publicamo , fué dictada
por el Profesor Carlos Sabat Ercasty, en el Salón de Actos de la
Universidad, a fines de diciembre del año último, como home1mje tributado por la Facultad de Humanidades y Ciencias y la
Cultural Española, a Miguel de Cerva~tes aavedra, en ocasión
del cuarto centenario de su nacimiento.

Cuando una circun tancia como la actual, el cuarto centenario
del nacimiento de Miguel de Cervantes Saavedra, no coloca ante una
per onalidad tan grande y tan e tudiada, y en el trance de contribuir
con nuestra palabra a la celebración de tan excelsa fecha, nos entimos como extraviados en la amplitud de la empresa que debemos
afrontar, y en el laberinto de los lem nto que el e critor y su críticos nos ofrecen. ¿Cómo reducir tan va tas dimensiones y tan complejas posibilidades, a lo ceñido límite de una conferencia? Para
conseguir una íntc is satisfactoria, ninguna esencia podrá ser excluída.
Abarcarlo todo, oprimiendo e a afortunada abundancia, e como
ahogar el tema y marchitarlo en una pri ión demasiado estrecha. ¿Qué
hacer, puc ? ¿Cómo cumplir? Procedamos como Don Quijote en la
encrucijada de los caminos, oltándole las rienda a Rocinante, para
que ólo el azar re ponda de la p regrina po ibilidad de la aventura.
Bien puede el pen amiento de empeñar e, ante Cervante y ante u
hidalao, como un aventurero más. Al obligarnos menos, al no ofrecer
otra cosa que el imprevi to epi odio de un instante, al correr, libre
y sin compromisos, por los campo del alma, no hacemo otra cosa
que colocarnos a gran distancia de todo juicio riguroso y de toda
cerrada prevención, pues el azar no admite reglas, y su vuelo es como
una burla amable a los que e peran más de lo que la suerte, de vendados ojos, puede entregar a nuestro deseo .
Muchas veces C rvantes ha hablado, directa o indirectamente, d
í mimo. Bastan us palabra para configurarnos su carácter y su
vida. Cuando 1 escrutinio de los libros en la biblioteca del Caballero,
le hace decir al clérigo: "Muchos año ha que es amiao ese Cervantes
y é que e má v r ado en de dichas que en versos". Esta confe ión
-

23 -

�tan encilla no ha la para corrohorar el modo cómo el e critor conlemplaha la per pectiva doloro a de su año , cuál
miraha a í
mi mo atrave ando en u propio pasado el cuadro d
us memorias,
cómo, hecho el balance de u a de bordado m dio iglo, se conideraha má docto en angustias que en letras.
n contemporáneo
suyo, que le admiraba y le di tinguía por la altura de su ingenio, el
Licenciado Márquez Torres, al redactar la aprobación de la Segunda
Parte del Quijote, cuando ólo le quedahan a u autor catorce mese
de vida, no dice que al llegar alguno embajadores de Francia a la
dudad de Madrid,
aproximaron a él 'de eo os d aber qué libro
de inaenio andaban má valido , y tocando aca o en e te que yo estaba
cen urando, dice, apena oyeron el nombre de 'Ü!!Uel d Cervante ,
cuando e comenzaron a hacer lenguas, encareciendo la estimación
en que así en Francia como en lo reinos u
onfinante e tenían
u obra la Galatea, que alguno dello tien ca i de memoria, la
prim ra parte de ta, y la
ovelas. Fueron tanto lo encarecimientos,
que me ofrecí a llevarlo que viesen al autor della , que estimaron
con mil demostracione de v:ivo de eos. Preguntáronme muy por m&lt;'nor u edad, su profesión., calidad y cantidad. Halléme obligado a
decir que era viejo, oldado, hidalgo y pobr : a qu uno respondió
entre formales palabras: ¿pue a tal hombre no le tiene España muy
rico y u tentado del erario público?' Acudió otro de aquellos caballero on este pen amiento y con mucha agudeza, y dijo: i nece idad
le ha de obligar a e cribir, plega a Dios que nunca tenga abundancia,
para que con su obra , iendo él pobre, haga rico a todo el mundo".
Y en verdad que aquél que e to último comentara, acertó de una vez
en todo, pue la pobreza fu' la mu a de Cervante , de u necesidad
nació la má alta riqueza del e píritu, el oro inmaterial del aenio,
más fuerte, más durahle y más bello que aquél que la nao hispanas
traían de la áurea América . Porque d aquél ólo queda en Ca tilla
y León el vano fantasma evocado por la hi toria , mientra que del
de la miseria de Cervante permanece, - inconmovible en su vir·
tude , indestructible en la espiritualidad del v rbo- , la realidad vital
de Don Quijote, de Sancho, de la Dulcinea, y del coro humano que
dió fondo y per pectiva, movible y cambiantes, a la má prodigiosa
peregrinación del ideal y de u vencimiento, del entusiasmo y de la
melancolía, de la esperanza y del final desencanto.
Largo, difícil y malhadado fué el peregrinaje de Cer antes. Su
vida trabajada, la perpetuidad de us peripecias, la potencia impre·
ionante de oh ervación en que é ta caían, tra la dicha efímera y
el fracaso perdurable, a los pozo espirituale de su experiencia, le
concedieron ese tipo ustancial de abiduría, denso de verdades humana , elaborado en lo uh u los de la realidad que dan la materia
indi oluble de la grande obras. Ca i no fué e critor hasta pasado el
medio siglo de vida. O por la nece idad, o por el disfrute repentino
y variado de la aventura , o por no hallar nunca la ocupación provecho a donde arraigar lo dia y los hechos n un terreno firme, el
azar no le dió tregua, y fué llevándolo a merced de un de orden genial
que le impedía la calma y la riqueza, pero le dejaba en la carne viva

-

24 -

�las huellas y los relieves de un mundo que él fijaha en las ocultas
galerías de su sensibilidad. Pudo así soñar, y de encantarse de los
sueños. Pudo así ver, en donde otros, más felices no veían. Pudo
también esculpir lo esencial obre el flujo y la efímera corriente de
los instantes. Y pudo asímismo, irónico y escéptico, ·desengañarse sin
que el desvanecimiento de las aspiraciones y los sueños, lo arra trasen
a la locm:a dese perada, o al tránsito nihilista qu postra las divinas
herramientas del genio. Como su. hijo, Don Quijote, c dió a hu car
el aumento de u honra y puso su brazo heroico al servicio de la
república. ¿ Fué loco entonce como el caballern? Y al perder la uh lime locura, maduro ya el juicio por la repo ada azón de lo años,
¿por qué como el Hidalgo de la Mancha no se t ndió en el l echo
mortal para dejar la vida en el callado desastre vencida el alma y
angustiado el flaco pecho por las melancolías y lo desabrimiento ?
¿Por qué como Don Quijote, detrás del último fraca so, y ya sobre
el medio siglo, no se echó a morir, resignado, para sellar en el silencio el denuedo inútil y la vanidad de . todas sus empresas?
En la edad en que el Hidalgo manchego se volvió loco, Cervante
maduró su cordura. Cuando el caballero, desdoblándose, separó de
la razón su sinrazón para ensoñar y realizar sus empresas, Cervante
se sumerge en sí mismo, y se busca, sereno y recobrado, en us entrañables profundidades. Cuando su hijo, el Caballero, crea la e peranza, arde en la fe y empuña la lanza para vivir sus utopías,
Cervantes descubre su propio humorismo ; melancólico, sonríe ante
los hombres; y la fronía dibuja, finísima, el leve y reflexivo sonreír
de sus labios. Cuando el Hidalgo de la Mancha trasmuta su flaco
rocín en un corcel que avergonzaría a Bucéfalo y Babieca, Cervante
e desmonta de su Clavileño, y entre las murallas de u soledad, pa ea
sus graves tristezas por la hondura de los vividos años, para extraer
de ellos los hijos que engendró su experiencia eu la fertilidad de su
ingenio. No más Dulcinea , no más gigantes, no más encantadores,
no más azarosas contiendas ni afanadas búsquedas. Estaba vivo y
estaba muerto. Con la sangre ardiente aún, pero sin las ilusiones ni
las esperanzas. Su creación vital había fracasado. Aquitósele el pie
andariego, serenósele la clara frente. Helósele el brazo. Recóndita
ceniza le adormeció el ambicioso pecho. Y en silencio, inclinada la
cabeza sobre la diestra mano, suave como en un crepúsculo, mirándose hacia adentro, pesó su destíuo en los platillos del bien y del mal.
Y con amor de belleza, arando con su voluntad las íntimas praderas,
se sembró a sí mismo; y aró el dolor, y calentó las aradas eon los
soles del poeta; y no contando con más riqueza que las palabras,
hizo de ellas un mundo tan grande, tan variado y tan profundo, como
aquél donde corrieron sus aventuras, y donde sazonó, en peligrosos
días, la ruda y alta experiencia de su vivir. Supo que la resurrección
sobre las propias cenizas, es más prodigiosa aún que el nacimiento.
¿Por qué no murió desencantado como su Don Quijote, tras del último fracaso, y al rozar el ceniciento perfil del medio siglo? Es que
Cervantes era poeta, o lo que es igual, creador, y no hay placer tan
hondo, tan prodigioso, tan extático, como el de la creación misma.

-

25 -

�Sólo el amor crea en el universo, y nada tan divinamente dichoso
para el cuerpo infinito del universo, como ese a.mor que lo hace
padre y madre entre el oleaje del Eros cósmico. Ese mismo influjo
erótico, penetra en las entrañas espirituales del artista, y les fluye,
como de la Naturaleza, la ola de las formas viva . La idea es el
padre, y la sensibilidad es la madre. Una desprende el rayo fecundo,
mientras la otra lo recibe en la sustancia movible de las imágenes.
Y al confluir amhas en el torrente vital del hombre, la obra del
genio levanta la potencia de sus hijos, el mundo concreto del arte,
como de la tierra, alnazada por el sol, emerge la rrracia germinal de
la espiga. ¡Ah, pensaría Cervantes, ahora, en este otoño delicado y
triste, nada tan bello, tan conmovedor, como darles vida inmortal,
cuerpo y esencia de inmortalidad, a los sueños maravillosos de poeta,
de creador, que se levantan de mis profunda experiencias. Y ahí
está el secreto de su desquite. Su sabiduría, sobre la llama del genio,
se hizo poema. La creación fué su clave mágica, y le evitó la locura
melancólica, o el oscuro suicidio, o la muerte por desencantos o por
angustias, cuando la tristeza, pálida la mano y valiente, abre las
puertas de la vida a la enfermedad, para que la nada se acueste
sobre la sangre, desvaneciéndola.
Fué la poesía para Cervantes su primera ambición, cuando el
brioso y emocionado trance de la juventud, y cuando más tarde, en
la Galatea, presta su voz de amor a lo artificiosos pastores. Y lo
fué en sn teatro. Y lo fué mil veces, sino siempre, en la perpetua metáfora del Caballero Andante, creando en eterno poema los mitos
maravillosos destinados a desvanecerse en el choque ineludible con
la realidad. Y lo fué también, lleno de nostalgias por erlo más y en
más aguzado extremo, en el Viaje del Parnaso. Y murió con la frente
apoyada en la asomlnosa hipérbole épico-lírica ele Los Trabajos de
Persiles y Segismunda. Padeció, pues, como pocos, la deliciosa ·e nfermedad de la belleza, con una obsesión que no disimula el desencanto de su confesado fracaso, en lo que toca a la poesía de los versos.
Maravillábase de lo mae tros del arte rítmico, que lo emularon mil
veces con su ejemplo, y ante cuyas músicas verbales, su oído le trasmitía al alma ambicio a la delectación de la melodía. Imitóles hasta
llegar al linde del sublime secreto, como si el hado hubiese querido
re ervarle para su prosa, todo cuanto los dioses otorgan al milagro
del genio. A sus ojo la poesía era ensoñación, y el mito del Eros
poético, no distaba mucho del mito del Eros caballeresco, como en
la esencia de las calidades espirituales, sueña tanto el alma contemplativa e inmóvil que crea en imagen un universo que se desprende
del anhelo, aunque la acción del hombre permanezca encadenada,
como el que, imaginando un mundo espiritual sobre un mundo real, se
arroja locamente a luchar con sus propios fantasma , sin atender a la
dura sustancia que gravita debajo de ellos. Poesía y caballería son entonces dos modos de la imaginación. Arrancan del mismo deleitoso engaño. Igual en lo íntimo es la aventura juvenil de Lepanto, que la aventura senil del Prrsiles. En una. el sueúo se h ace en el filo de la espada,
En la otra, en los extremos de la pluma. Pero en Cervantes, ante e]

-

26-

�actor y el poeta, hubo el espectador y el crítico. Se conte.m plaba a sí
mismo. Se juzgaba sin temores. Sincero y desnudo de coraje, anteponía la razón a los sueños, la tierra al cielo, la realidad a la imaginación, la verdad, cruel y dolorosa, a la quimera enmelada y cortés.
De ahí su dualidad, su humorismo, su yo conflictual y dramático, la
fluencia de sus contradicciones, sus armonías y sus discordancias, sus
mundos contrapuestos y antagónicos, su Don Quijote y su Sancho, su
España loca y su España cuerda, su mundo metafísico y trascendido
y su mundo real y recio, y hasta su desastre en la acción, y su triunfo,
ya crepuscular, en el triunfo del poeta.
Afanábase, y el mismo Cervantes es quien lo dice, en ser poeta,
mas el cielo, y él asimismo lo atestigua, no le quiso dar cumplida esa
anhelada gracia. También en esto soñó, pero en vano, nunca pudo
colmar sus aspiraciones. Toda su vida fué fiel a esa inalcanzada Dulcinea, como Don Quijote a la suya. Sembró sus novelas con mil cantos,
a medida que amaba a esa esquiva diosa, de la cual hubo de construir en su imaginación un mito clarísimo y sublime. Frecuentaba su
templo para hacerse digno del favor de esa divinidad. Se ejercitaba
en el secreto lenguaje, por lograr la magia y el encantamiento que
en otros, tan admirado por su nobilísimo corazón, sorprendía y elogia])a. Discernía con certe1·a sutileza; como lector y crítico, los valoree
y los matices má afinados de la poesía, pero él, aún en esto desventurado y triste, nunca se aceptó a sí mismo, y fué acaso el peor
enemigo de sus rimas. Largo amor el suyo a la gloria de Apolo,.
Confiesa que desde sus más verdes años amó el dulce arte de los
versos. Con el ánimo del poeta lírico, buscó en la poesía el más bello
medio de confesarse de su intimidad. En suaves rimas volcó sus difíciles esperanzas, tan inútiles y vacías, que fué como sembrarlas en
la arena. Y ya viejo y melancólico, a pocos pasos de la muerte, sigue
ejercitando su pluma en la tierna y deleitosa música de las estrofas,
y en larga secuencia de tercetos, describe su viaje al Parna o, abre
en su corazón la fuente de las rimas, y regala, con mano liberal, copiosos laureles para las nobles cabezas que triunfaron en aquel arte
que tanto amó su frente. Une poesía y pobreza, que era tanto como
&lt;lefinii:se en sus deseos y en sus realidades. Considera, que ya cantando
amores o llorando guerras, la vida del poeta es nada más que un
sueño, tiempo en que no se vive, tiempo en que el tiempo se pierde
para la realidad. Intuye la naturaleza delicada y suave de quienes
sólo cantan en un mundo de esfuerzos y fatiga . V e el toque de la
locura aun en el más cuerdo de los rimadores, que pierde en bienes
lo que gana en quimeras. Pero, luego, mirándose a sí mismo, sólo se
considera cisne por la nieve de las canas, y cuervo por. la ronca voz,
puesto que el ingenio poético ha sido duro para u alma, y por ello
la buena fortuna no lo levantó a esa gloria sobre su avara rueda.
¿Cómo disculparse, entonces, a sí mismo, si tantas veces reincidió
en la poesía? El mismo nos confía que le faltó el ocio feliz. La riqueza no colmó jamá su mano. Sus sueños se enturbiaron con exceso
en el áspero vivir de cada día . Y él supo, y él lo dijo: "en el poeta
pobre, la mitad de sus divinos partos y pensamientos se los llevan
-

27 -

�lo cuidado . de busca1· el ordinario u tento". ¿Por qué no ce10 Gi
1al era u juicio último? ¿Lo reflexionó así dema iado tarde? ¿S
desencantó, como el Caballero, de la otra Dulcinea, cuando la muerte
e le acercaba, y los jóvene pájaro de antaño, huían, dcsalentado8.
de su cabeza? ¿La que 'l creía errada vocación, tan próxima a la
locura mi ma, fué algo má que una de las Dulcinea que imantaron
u anrma,
con mano dulce y de extremada piedad, le suavizaron,
no la herida de Lepanto, ino la herida de todo u vivir? Soñar la
poe ía, crearla, pen aba acaso Cervantes, era como de plazar e de
la angu tia, como tomar la tri teza y la amargura, y embrándolas en
las divina ntraña de la música, hacerla brotar en hermo ura y en
belleza, prodiuioso desean o para regalo y deleite de la llaga , para
olvido y vencimiento de la ombras!
Cuando Cervantes largo y den o de año , ya por detrá de lo
sueños activo , desdoblándose, sube como nunca desde el hombre
azaroso al puro creador e tético, se in tala de pronto en lo más alto
de su propio genio, y mira, agaz, de de allí, la realidad univer a1.
mientra e contempla a í mi mo, tra mutándose en el e pectador
upremo, en el poeta empeñado en alvar al hombre que hasta entonce había ido. Sublima u experiencia vital. Sublima u lucha, su
dolor, u mi eria, su melancolía, su desencanto. H lo, pues, en un
nuevo y má prodigioso encanta.miento. Hahía llenado su er con ]a,
visione del mundo, y toma de us propia entraña la realidad de u
er para convertirla en poema. El mundo g1·is del hombre vencido,
adquiere de uolpe lo vivo colore de la belleza. Se ha mpinado n
ciende o baja por su tiempo como por una montaña.
í mi mo.
libera. Vence su fracaso creándose con 1 sueño y la verdad del hombre. Y como e tá su propia vida en el fondo de su gran novela, reirá
llorando, llorará riendo. No hará una tragedia, ni hará una comedia.
Más lejos irá su genio. Creará un mundo completo, una humanidad
que e contempla a í mi ma en su do caras: ironía y gravedad.
burla y llanto. Su Don Quijote erá una int gración, y como tal, una
tragicomedia.
Aunque lo biógrafo de Cervantes hayan trabajado on tanto
fervor y porfía, para trazar, en cierto modo con datos auténtico , el
itinerario de su vida, y reconstruir su carácter, mucho no queda aún
por aber del padre de Don Quijote. No oh tante, el sondeo del libro
pe e a su lograda objetividad, e un elemento revelador con respecto
al alma donde íué engendrado. Creo por ello mi mo que es nece ario
recurrir a la apreciacione y juicios que e van vertiendo en el cur o
de la novela, y le trasmiten mil tono e pirituales que denuncian e]
múltiple humor de una vida. El color del agua nos dice sobre qué
tierras ha corrido el río, y hasta cuál e u origen. Pongámonos ante
las orillas de la narración cervantina y veámosla pa ar ante nuestro
ojo . El fluir del lenguaje, el matiz en ible del estilo, el movimiento
de la fra e, el carácter de lo episodio , la jerarquía de la palabra,
el tinte espiritual de cada ser, la órbita de sus voluntades, sus meditaciones y reacciones ante el hado de los hechos, la riqueza y variedad de u aptitudes y conducta, su anhelos, su resi tencias mo-

-28 -

�rales, us diálogos y discur o , tienen, en medio de u diversidad objetiva, un punto común ineludible, originario, que no
otro que el
autor mi mo de donde emanaron. Creamo lo que orno y ha ta donde
omos. La abundancia de la fuente denuncia la ma:niitud de u entraña. El poeta, en el entido de creador, puede er sólo ·1 o la aldea,
o la región, o la gran ciudad, o el país, o el mundo.
puede er el
ayer, el hoy, el .mañana, o el tiempo todo. Esta o la otra franja de
la ociedad, el hombre n u ello o el hombre en la totalidad de su
virtud ilimitada. A ma or capacidad, mayor horizont .
má altura,
vi ual má abierta. Llegada u alma al máximo de envolvimiento y
a la suprema complejidad, todo cabe en ella, a vece omo tumulto,
a veces como orden. E un pueblo de pueblos, inleriorm ntc vivos,
donde todo s distribuye
aún el retrato de la
atura]eza misma.
pero donde todo e colorea del tono de una vida rrrande y oberana.
Cervante , que todo lo hmnano lo abarcó en u pl nitud, e dió o?n
frarrmento , como un conqui tador que va fundando pueblos di tintos
en un continente viraen. Pero fué má lejos. Tomó eJ mundo y e
tomó a sí mismo, y entrando el uno en el otro, a la manera como la
vida penetra en la materia y la vitaliza. logró la uprema unidad, y
la hondma dimanó de la ten ión _ la exten ión pod ro amcnt alnazada por su e periencia.
Cervante está todo aludido en su Don Quijote. Más profunda
que la episódica red de u actos, es la de su arte. Quien busque su
esencias, penetre en us hijo . Hay una permanent transfu ión e ·
piritual del autor del Quijot a su héroe, y a todo lo per onajes
que surgen a lo largo de su peregrina travesía. El concepto que el
e critor se había formado de u vida, y de la vida humana en u totalidad, va pa ando de de adenu·o de u genio a la boca d u héroe ,
y en especial, a la de Don Quijote. El caballero d la Mancha die
lo que el autor pen ó, oñó y ofocó dentro ele í mi mo. De ahí u
mezcla singulaT de locun y cordura.
ada má di paratado que el
hidalgo de la aventura , cuando en él actúa aquella part d u alma
que corresponde al ejercicio de la caballería andante, pero nada má
razonable y azonado en Ja gravedad de la experiencia, que cuando el
mismo hidalgo, devuelto por el fracaso a los quicios de la serenidad,
disclu-re, co;rno en el azar de las conversaciones cotidiana o en e1
íntimo, silencio o monólogo, di curriría el mismo Cervantes. De ahí
surge la identificación Cervantes-Quijote. Es decir, un doble desdoblamiento. El caballero d la Mancha es loco y es cuerdo. Y Cervantes, frente a u pTopia creación, e atírico, o es erio y grave,
cuando no, triste. Ríe de la in en atez de Don Quijote, y, amoro amente, quieta ya la lanza del caballero, e emociona ante él y lo
admira, cuando lúcido, y n Ja alta jeraTquía de la razón, el mi mo
caballero vierte us doctrina , que no podrían cr otra que la de
Cervantes. Con Sancho ocurr lo mismo. Ese aldeano e profundo
como el barro del astro, que sabe dar la vida y recibir la muerte. Su
realismo no e rutinario y pueril. Tiene u verdad n us fuerte
puño , como el hondero tiene el ¡mijarro acertador en u dura mano,
antes de colocarlo en la honda. Cuando ha'bla, lo id ale del caba-

-

29 -

�llero tiemblan en la delicada sustancia de sus sueños. Trae la afirmación de ahajo. Desea y sueña también a su modo, con grosura y
hambre terrestres. Ama al caballero hasta que el llanto le salta de .
las honradas entrañas. Tiene a su favor el viejo saber de los siglos
del pueblo en los quilates apretados de sus refranes. Es tan variado,
tan henchido de vida, tan profundo de realidad, que escapa siempre
a todo juicio simplista. Ha sido calumniado cien ~Úes por quererlo
hacer de una sola pieza, pues de su barro sale el heno y la encina, el
fruto denso de miel y la flor rústica ele acendrnda sencillez, y el musgo
tierno y la áspera corteza, y la densa madera y la fina savia. Y Cervantes no desdeña jamás entrar a su boca y llenársela de firmes razones.
Bien que Sancho haya acompañado a u amo en toda sus aventuras, y que us privilegiados oídos recibieran, tantas veces, las altas
doctrinas del caballero, no pudo alcanzar para sí mismo la excelsitud
del hidalgo, aunque barrunte a veces que hay allí algo que vuela
y sube muy arriba la esencia del hombre. La libertad que exalta
Don Quijote, la misma que lo arroja a las aventuras sin más ley que
u firme fervor del bien y de la justicia, la misma con que quiere
quebrar la violencia, el desamor, el desvío malvado, la ciega prepo·
tencia y el orgullo que veja y humilla, esa libertad, tan arraigada en
Cervantes, implica una profunda ejercitación de í mismo, un creci·
miento de la dignidad humana, una soberanía de la mente liberada
de toda servil cadena que encarcele la espontánea creación del acto,
y una contemplación de este mismo por el goce desinteresado de emanado de una voluntad que sólo obedece a su noble energía. Algo del
vuelo quijotesco había aprendido Sancho, pero no tanto que llegase
a redimirse del peso de su materia, de la gravitación de su interés,
de la dádiva que le recompesaha, del oro que hacía besar la mano
que, al darlo, aca o, ofendía. Y Ccrvante se esmera en señalar ambas
actitudes y ambas conductas. A Don Quijote lo urgen el bien y la
honra. Ley de amor es la suya, sobre el mundo exterior, y ley de
dignidad y honra la que instituye parn su mundo íntimo. Gasta ge·
nerosamente la realidad de la vida para comprar, en cambio, el sueño
de la inmortalidad. Cambia sangre por ahna y tiempo por gloria.
Desdeña todos los bienes por el bien del renombre, pero se afirma,
estoico, en esa única felicidad, inquebranta]Jlemente hu cada, cediendo
entera su vida para vencer a la muerte. Y lo hace al estilo heroico,
no ocultando jamás el pecho a la herida, león entre los leones, porque
una muerte bella jamá , para el caballero andante, es una muerte
real Y a ese precio se puede ser libre sobre la tierra, porque el que
nada le pide a la realidad concreta, la sobrepasa y la sojuzga.
También como el caballero, el escudero, junto a él, se aleja cierta
vez, del palacio de los condes. Si fué burlado Don Quijote, no menos
lo fué Sancho, si bien es cierto que los burladores, pese a sus dignidades y jerarquías, estaban más cerca de comprender al servidor que
al amo, y acaso simpatizaban más con la rasa simplicidad del aldeano
que con el hcroí mo y el amor metafísicos del hérne. Porque sohre
lo ridículo de Don Quijote, se cernían, levantándose desde u mente,
águilas y rayos, con los que Cervantes se daba a conocer a í mismo,

-

30 -

�y ahí, en ese volar de los altos ideales, no encontraba nada más que
un coro de risa . ¿Qué importaba la levantada doctrina del héroe,
el sacrüicio de su generoso pensamiento, la alteza de sus mira y la
verdad de su dolor humano, i todo ese mundo se cernía tan encumbradamente obre la gozosa y complacida mediocridad de eñores y
damas? La burla da la medida del burlado, pero sólo hasta donde
lo burladores pueden subir en las escalas del espíritu, antes de
burlarse. Y muchas veces la ri a se vuelve contra el ri ueño, y denuncia su gro ería, o su pequeñez, o su depravación. Don Quijote lo
había comprendido así. El era caballero para caminos abierto , era
de los errante , de los azaroso , que velan hu cando el peligro y
duermen sin temerlo, porque no tienen má verdad que el heroí mo,
ni más ley que l libre impul o interior ejercitándose en la interminable ofrenda del 'bien. Lo muros e clavizan y corrompen. Bajo lo
techos no cabe el aire de la gran salud espiritual extremándose en
empresas limpias y re plandccientes. Los palacios eran, para el caballero, cárcele cómodas y ah1mdantes, donde 1 alma, atada al goce,
se corrompe como un a1rna e tancada. Bien sallia Don Quijote que el
esclavo, parn di imularse a í mi mo, sólo de ea mover e ntre e clavos. Y por e o, la riqueza y la adulación de los duques y de todos u
cortesano , lo ofendían. Y nunca fué má feliz que al romper la hipócrita cadena de oro con que habían lo ociosos paralizado su
voluntad. Al volver el caballero a la libre luz y al aire libre de los
campo , puesta u mente en el palacio de los condes, traza en e a
luz y en e e aire el elogio de la libertad, porque con u concepto
y us palabra limpia su e píritu, y ha ta limpia u propia boca
de toda la impureza y la mediocridad que e le hubiere pegado en
aquella hermo a cárcel, más csclavizadora cuanto mayor fue e su
riqueza, su refinamiento, y su falsa genero idad. Le pagaron, espléndidos, la desalmada burla, pero ahora el hidalgo hacía volar, sobre
lo muro que lo apresaron, la águilas y lo rayos de su libertad.
Sancho, en cambio, no puede llegar a tale extremos.
vece
Don Quijote lo levanta en el ala de u di curso. El escudero ospecha
la majestad. Se desprende de í mismo. Intenta la quijotería. Enflaquece la carne y ensancha el espíritu, pero tra el contagio momentáneo vuelve a caer en sí mismo, conformándose con ser el fiel 3cauidor
de la locura sublime, pero jamá el loco que e ohrnpone al ridículo,
para vivir la pl oitud de su sueJÍos.
Sancho ha oído el ditirambo con que u señor acaricio, conmovido, la virtud y la grandeza de la lib rtad. La óptima palabra
de Don Quijote y la valentía de sus pensamiento , dieron en su frente
lo repetidos aletazo del alma que e sabe a sí mi ma y no encuentra
precio a si,1 clara dignidad. Sobre nube y sobre a tros e tá ubida
la jerarquía del caballero andante, hecha a rozar, en la imitación
de lo arquetipo , la divina tra cendencia de la ideas puras. o ceja
ni e de encumbra ante el escarnio, ante bien, la átira que lo ca tiga.
lo ensoberbece, y obre la risa cínica toma de nuevo altura para
,obrepa ru:, soberanamente, la talla de lo e carnecedores. Sancho
lran a. Recibe, a cambio de u grotesca comedia la paga que grati-

-

31 -

�fica al hi trión. Dió Ti a, y recibió moneda . Toda aventura en que
se comiese ha ta la saciedad o en que un puñado de doblones compensara su escudeól ejercicio, era buena, y digna de memorarse. ¿Qué
libertad es comparable, para el bueno y sensato de Sancho, a la de
u e tancia con lo duques, i ahora, apretada dbre el pecho, pegada
al latido de u corazón, trae, por obra del mayordomo del noble,
la bolilla repleta con doscientos ducados? Virtud es el agradecer, y
Sancho, virtuoso según la medida de su frente, agradece el don.
Calcula según sus necesidades domésticas. Noble también es el metal
con que lo honraron. Brilla como la estrella. No quiere el laurel del
genio, ni la e pinosa corona del mártir, ni la vehemente inmortalidad
&lt;lel héroe, pagada con san rrr - y sacrificio. Quiere, sí, la seguridad de
la carne, la recia mano apretada al pan de cada día. Y como esperanza, la ínsula que le otorgará, según su sueño, más eguridades
que glorias. Sancho se apega. Don Quijote se desapega. Sancho se
ata a lo actos con ano y natural egoísmo. Don Quijote e desliga
de us propios acto . Sólo sabe dar. Si se adueñase del mundo, máima ín ula, se de prendería ele él para no manchar el desinteresado
re plandor de la gloria y para tener motivo y campo de nuevos heroísmos. Vive en poesía. Cada aventura es un canto de su poema, un
golpe de alas de su propio ensueños. Su goce es e tético, aunque
su brazo ea ejecutivo. A veces el estilo de la acción vale más que
la acc1on misma. E cuchad la palabra con que prec ele al aolpe, y
os u penderá la hermo ura, a pe ar de la ironía del Cervantes. Su
mundo es amoro o y bello. Y por eso es libre. Con el amor sojuzga
al egoísmo, y con la belleza se desliga de la utilidad.
La vi.da de Don Q1üjote, una vez lanzada al riesgo de la aventura
caballere ca no e má que una peregrinac10n errante, insensata y
ridícula a lo ojos de Cervantes, y a los de todos aquellos personajes
que el mismo noveli ta imagina para incorporar una humanidad entre
la cual se muevan callallero y escudero. El hidalgo ha ahandonado
us lilnos, al frisar en el medio siglo, para vivir según las circunstancias y las esencias de eso mismos libros. Repentina, su voluntad
pasa de. la contenida contemplación a la acción de lJOrdada, para lo
cual fué necesario saltar de la razón a la locura. Superpone, de inmediato, al mundo verdadero, según el criterio común de los hombr s, un mundo ensoñado, que emana de su espíritu por obra de una
imaginación prodigiosamente estética. Es desde ese instante un poema
vivo. Cada aventura e un canto, C'lda instante, un verso, pero no
en la forma inconcreta de la palabra, sino convirtiendo el impulso
espiritual en acto. El héroe no e da tregua. Marcha siempre en busca
de más extraordinarios azares. Tan poética es la entraña del caballero, que más que encontrar las aventuras, las crea. Desde el principio de la narración, sabemos que el hidalgo ha perdido el juicio
por leer, sin descanso, los libros caballerescos. Pero su existir está
ometido a una especie de ritmo pendular, en cuyos extremos es loco,
pero no así cuando el péndulo desciende entre aventura y aventura,
pues entonces el caballero razona cuerdo, aconseja a'bio, habla prudente, filosofa ponderado, poetiza certero, y o-obierna sus actos cual

-

32-

�si su mente se acomoda e a la percepc1on real y e ·acta de las cosa11.
Este procedimiento sagací imo desde el punto de vi ta moral y p icológico, permite a Cervantes agrandar y extender hacia todo los
planos imaginables de la vida, el desarrollo de su creación. Y al
introducÍl" una tan fecunda contradicción en la mente del caballero,
dislocando en una mi ma individualidad la locura de la cordura, está
en condiciones de formular un juicio universal y de incluír en la
novela caballeresca una visión completa del cosmos y del hombre.
¡Razón y sinrazón! ¿Qué puede quedar fuera de e ta antinomia?
La razón abarca todo el plano de la a1·monía, de la lóaica, de la
observación, del contenido real e ideal de la vida, de lo concreto,
de lo ah tracto, de lo inteligible y de lo ininteligible, dibujando el
universo y todo sus contenidos dentro de lo mecanismos universales
del pensamiento. La sinrazón, despedaza el cuadro de la inteligencia,
tÍl"a hacia los sueño , hacia las aventuradas intuiciones, hacia la fe,
justificando el arranque de la pa ión, alz;ndo luz imposible obre
la luz po ihle, creyendo en lo increíble
en lo absurdo, superponiendo así al orden de la lógica y a la concreción de lo ensihle, el
apar nte desorden de la emana ión interior, de la incontrolada
fluencia de la imárrene subjetiva .
La parodia de la novela caballere ca queda desbordada. Ccrvante , por impulso genial, incluye en su epopeya burlesca la potencia
dinámica de u arte. La vi ión de u libro e percibe alternativamente
a través de tre planos que se separan en fértile antagonismo , o
concluyen en integracion s de con ertantes. El lector camina, corre,
vuela por el movimiento de los episodios, y por los diálogos y discursos que llenan lo intervalos de la acción vi ihlc con la acción
uhjetiva de los monólogos, de la peroraciones, y con el elemento
dramático del dialogado conducido a la suprema verdad humana.
El arte de Cervantes lo puede todo. Es creación pura, extraordinariamente animada, plá tica y dinámica, e terior interior, con toda
las repre entaciones concreta de la vida, tomada en la verdad có mica con fuerzas de titán y rrarras de águila. El lector, inadvertido
del milagro, casi no tiene tiempo de juzgar y de elegir. La simpatía
humana de la creación cervantina, lo roba de sí mismo y lo impulsa
con el mi mo impul o de los personajes. E como otro modo de vivfr,
no menos real, en el plano estético, que aquél en que se vive en la
aturaleza mi ma. La potencia aerminadora y reveladora no puede
·ir más lejos. Tan pronto Don Quijote nos arrebata con su locura sublime y absurda a la vez, o no divierte con sus aventura insensata
y cómicas, o nos entristece, cuando, levantado sobre la nubes de su
ueños, choca con la áspera realidad, y cae a nuestros pie desde su
alucinaciones obre el e peso lodo donde, fatales, nos· movemos. Ido
de u cabeza, momentáneamente, los pájaro de su locura, el lector
e ubica entre el caballero y el c cudero, y el alto razonar del amo
lo ubyuga, lo gana como adepto de su sabiduría y de su bondad,
en la que realidad y vida, aunque vistas de muy alto, se presentan
como do verdades madurada en la má pura reflexión y en la más
ondulante experiencia de lo días. Mas Sancho arguye, terrestre, cla-

-

33-

�vada su lengua de refranes, dm·a y fuerte la frase por la palabra
vulgar, y densa la concreción casi mineral de sus ideas, crédulo hasta
la simplicidad y de confiado hasta la •b urla. No ya su mente como la
del amo campea por la amplitud del cosmos, sino en el sabor y el
olor de su aldea, atado su juicio a la reciura de sus sentidos y siempre
en un reali roo de primer plano, en la manera cómo los ojos ven, cómo
el oído oye y cómo la nariz huele. ada más fértil que el vertiginoso
contraste entre el caballero y el escudero. Del desbordamiento de la
locura aventm·era, pasamo al ensueño razonado de las utopías quijotescas, y tras e to, al realismo pragmático de Sancho, apegado a la
necesidad perentoria y al goce sencillo que a eguren la vida, no en
el desplazamiento metafísico de su señor, sino n las realidades que
atan el alma a la prepotencia del cuerpo, y el cuerpo mismo a]
espesor soberano de la tierra.
Agreguemos todavía la presencia múltiple de todos los seres que
forman el coro vario y matizado de esta univer al tragicomedia, en el
que caben el señor y el aldeano, el canónigo y el barbero, el ciudadano
y el campesino, el pícaro, el bachiller, la dama , las doncella , las maritornes los ambiciosos y los decepcionados, todas la formas y estilos del
amor, de la verdad, de la m entira, del interés y de la genero idad, ya en
el episodio que promueve la ri a, ya en el que u cita el llanto, y todo
ello en un impulso de la vitalidad y de la crnación humanas, que
parece de prenderse de la Naturaleza como en un crecimiento de
elva y como en una urgencia de abrirse paso en la esfinge del ser.
Si el que ve, habla y actúa e Don Quijote, todo ello se levanta, o
bien en la torrencialidad de una locura sublime, o bien a los niveles
más alto de una concepción idealista de lo creado. Si el que mira,
se mueve y comenta es Sancho, aquel uoiver o uperado en los planos
de la quinta esencia y de la idealidad, cuaja su ensueño en los moldes
recios de la sensación directa, y se plasma en la estructura inque·
brantable de la materia. Pero si el que contempla y discurre es
Cervantes mismo, notái una superación estética de todo eso mun·
dos. La pupila del poeta se ensancha como el univer o mismo, y su
visión no es una particularidad, sino una universalidad donde todo
cabe como representación de la belleza, como imagen y concreción
del co mos y de todo us contenido . El poema abarca la integridad
de la vida, pero como si el creador sobrenada e más allá de todas
las experiencias parciales del hombre, y en la altura, al modo de
tm dios, dispone, ordena, mueve, pinta, esculpe. Es el mago. Tiene
en su frente todas las clave de la acción. Devuelve al mundo donde
nació un mundo uyo, no menos verdadero que el otro, pero má
esencializado, más concentrado, como despué de una elección de
todos los valores y de todas las posibilidades. E , como todo el arte,
un sueño, una prodigio a vi ión per onal, pero oñada al modo del
poeta, no por el interés que apega al ueño mismo, sino por el goce
divino de la creación purn y de la pura belleza de lo sueños. El
lector no puede ya más descansar o fatigarse. No hay posible tedio,
pues en la riqueza lograda, toda monotonía se elude. El lihro puede
fluir en copio o capítulos. Todo cabe en él. Lo real y Jo imaginado,

-

34 -

�lo verdadero y lo quimerico, la acc1on concreta y la libre dinámica
de los sueños, el pensamiento estricto y los utópicos vuelos, van de
la mano en esta sinfonía que tiene por instrumentos todos los poderes
que integran al hombre.
En Don Quijote, perdido ya por los extremos de la locura, la
dimensión infinita del ideal rompe el cuadro de la realidad, tal como
la sueña el promedio de los hombres. Su personalidad se agudiza
hasta el desequilibrio. La vida vulgar, donde está obligado a moverse,
por fatalidad humana, carece del incentivo de la aventura al modo
caballeresco. No hay sal en el barro de las frentes. La tierra reposa
vacía de heroísmo, reclinada en su propia miseria. ¿Cómo ser caballero en un mundo que ha perdido la dimensión de los grandes
deseos, donde la imaginación ha cedido ante el análisis, donde los
mitos maravillosos de la caballería andante son destrozados por el
rigor de la crítica, donde la uniforme medianía ríe del señorío de
la grandeza, donde la fe y el ansia no pueden volar más sobre el
Clavileño, donde el canónigo mata a Cristo en la fiebre del caballero,
donde el duque se solaza despedazando con la burla los 'b lasones de
Ja verdadera nobleza, donde el bachiller, modelado en las heladas
aulas, postra la exaltación a sus pies para cortarle las alas a la locura?
Para sostenerse, para erguirse, Don Quijote necesita la fe incalculada,
el amor inmedible, el sueño innumerable, la continuidad de la esperanza, el huracán de la voluntad, la locura encumhrándose sobre
Ja carcajada y sobre la som·isa, es decir, necesita la transfiguración
de las cosas vulgares, el tirón del ideal desde el cielo de las esencias.
No hay renuncia posible. El alma no puede evitar la empresa. Saltará desde la frente de Cervantes como el rayo salta del entrecejo de
Zeus. Su espada trae una luz desconocida u olvidada por los hombres.
Blandirá la hoja resplandeciente, y creará el milagro desde adentro
de sí mismo. Viene a parir de nuevo un mundo que fué viejo, pero
que lo ha rejuvenecido en el yunque de sus entrañas. Todo lo invertirá desde adentro suyo. Es el Prometeo de una llama inesperada,
el Cristo de una cruz que vuela. Puede, porque cree. La oscura tierra
está sometida a la barbarie y al despotismo de los gigantes, que
siempre los hubo, a la . egoísta perversidad de los soberbios, a la
magia negra del oro, a la poltronería y la mediocridad de los cortesanos, a la sombra espesa de los malvados y los pícaros, a la mentira
de los impostores. ¿Cómo no levantar el brazo, y con él la lanza,
y con ésta la justicia y el amor, para devolverle a la tierra el mito
primario de la Edad de Oro? Todo se puede trasmutar porque todo
emana desde adentro del hombre. El universo es idéntico a quien lo
mira. Don Quijote, ya enloquecido, desdoblándose, contempla el
mundo, y el mundo, como sueño de su locura, es creado repentinamente desde adentro de sus ojos.
El tono individual y el tono de los pueblos lo dan la intensidad
con que dominan la materia, para luego desprenderse de ella, y crear
Jos valores de la alta conciencia. Es entonces que da comienzo la
trasmutación de la tierra y del hombre, de la acción y del destino,
del anhelo y de la esperanza. Acaso Don Quijote llevó este salto

-35-

�demasiado lejos. Aspiró a ser el arquetipo. Le faltó tierra bajo su
marcha. Transfiguró todo su ser según su locura ilimitada. Vivió en
sus propios sueños, rodeado de su fantasía, como una estrella Jo está
de su luz enceguecedora. Fué a la vez la poesía y el heroísmo. Una
naturaleza estética sumergida en una naturaleza activa. El acero de
su espada pudo ser con más acierto el metal de una lira. ¿No fué
también el poeta Cervantes el héroe de Lepanto? Hénos ante un
ensoñador de la acción que se extravía en un universo de fantasmas.
Cada una de sus aventuras es un poema vivo. Tomó su propia perfección en su voluntad, la lanzó fuera de su alma sobre el mundo,
y al entrar en éste, sus gigantes se convirtieron en molinos. Cada vez
que despertaba en su encantamiento, extremaba su locura para no
morir desencantado. La abundancia de su corazón no se agotaba
nunca. Dulcinea era infinita, como lo es la necesidad de la justicia,
del amor, de la bondad, de la poesía, del heroísmo, al que crea su
propia perfección. Su locura es tan sublime como el bien. Si no la
hubiera vivido humanamente, sería un dios. Por vivirla, es dolor y
risa. Sí, leemos hoy su poema, y reímos dolosamente, es porque Don
Quijote es una franja del hombre, tal vez la más alta, sin la cual
el hombre mismo se sumerge en la oscura animalidad o en la opaca
materia.
El universo es doble. Sancho no lo sabía, y Don Quijote no lo
tuvo en cuenta. El pensamiento del homlne es ima creación que se
apoya sobre otra creación. Los molinos son a la vez molinos y gigan·
tes, así como el caballero de la Mancha es viejo en la realidad )!
joven en su propia idea. Si suprimimos el universo de Don Quijote,
la tierra no será más que un astro ciego y una fuerza oscura. El
drama de la conciencia tendrá por teatro el estómago, y por poeta,
a Sancho Panza. ¡Aquí, pues, del caballero andante! No lo mató el
desencanto, ni la derrota, ni la melancolía, ni el desabrimiento. Ni
la ironía de Cervantes pudo con él, ni la risa del mundo . El divino
Miguel lo destinó a la burla, y el caballero ha acabado por burlarse
de su padre, y para gloria de su padre. Y ~es que Cervantes lo mata
y lo crea, lo ridiculiza y lo sublima, lo aniquila con su ironía y lo
resucita con su amor. Lo levanta sobre Rocinante para derrumbarlo
bajo la carcajada de los hombres, y lo eml)ellece tanto, y le da tal
brío a la bondad de su corazón, y le extrema tan sabrosamente la
ternura de sus amores, y con tal ardor le hace resplandecer sobre
su casco la estrella de la justicia, que en lugar de una comedia escribe una tragicomedia. Y su héroe es doble, como lo fué también
la vida de Cervantes. Y el llanto invisible de Don Quijote es así tan
grande como la risa visible que despierta. Y la humanidad entera
está en ese equívoco. La risa extremada acaba por hacerse inexplicable aún para el mismo autor del poema. Mientras la razón y el
realismo de Cervantes ríen con su ironía, su heroísmo y su corazón,
escondidamente, gimen por el Caballero de la Triste Figura. Nunca
una situación más cómica y mas sublime. Nunca una verdad más
semejante a la del hombre de todos los siglos. Porque en la eterna
contradicción de todas las cosas, el hombre se desdobla fatalmente.

-

36-

�Así lo comprendieron los griegos creando la tragedia y la comedia.
Porque si los gigantes son molinos de viento, la vida es cómica. Y
¿quién sabrá nunca la verdad de los gigantes y de lo molinos? No
habitámos sobre la tierra, sino que habitamos sobre el misterio. ¡Oh,
señor Don Quijote, la razón y la sinrazón, nos permiten afirmar que
la clave de la comedia puede ser la tragedia y que la clave de la
tragedia puede ser la comedia! Y eso eres tú, Caballero Andante, el
sublime absurdo de la tragicomedia humana!
Cervantes comprendió la clave del sueño, la doble ingenuidad.
Su risa hizo transparente la esfinge del hombre. El filo de su ironía
abrió el tejido de las apariencias, y nos asomó a la locura vacía del
caballero. Y abrió la densidad de la materia, y en los ojos de
Sancho nos deslizó al vacío candor de las sensaciones. Su tercera
vista no vió y juzgó desde la tercera dimensión de la esfinge. Se
burló del doble sueño, pero como no hay vida posible in el uno y
sin el otro, su ironía se convirtió en su propio problema. Fué demasiado lejos, y se hubiera extraviado destrozando la vida por desflorar
su enigma. Mas quiso, y pudo salvarse. Sobre la meseta de Castilla,
grave y austera, construyó una cruz, atravesando como dos maderos
el cuerpo de Don Quijote y el cuerpo de Sancho Panza, y en esa
cruz humana se enclavó a sí mismo por humana necesidad de amor.
Rió el llanto y lloró la risa. Fué má allá del hombre, a fuerza de
alejarse de él para retratarlo desde una perspectiva en la que se
sintie e liberado, a fin de ser más verdadero, de· la tiranía de aquellos
que retrataba. Y en esa soledad trascendente se encontró a sí mismo,
tan hombre como los hombres de su poema. Se miró. Se estremeció.
No podía ya renunciar a su empresa. Era su destino. La obra del
genio es una fatalidad, como el rayo. Y mientras se burlaba de sí
mismo burlándose de los sueños del hombre, su sátira se le hizo
herida y su pecho ensangrentado se le hizo amor. Por eso no nos
abandona. Por eso es nuestro camarada. Por eso, nos desencanta,
amándonos, y nos hace tropezar con su burla, y nos sostiene a la
vez para no vernos caer, i·epitiendo su propia caída. Y por eso se
crucifica en la cruz del hombre, en la cruz del ensueño atravesado
por la realidad. Y esa cruz suya es el amor con que e salva, como
hermano nuestro, y con que nos salva a nosotros, blanco de perdón,
como hermanos suyos!

-

37 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="694">
                <text>Unidad  y dualidad del sueño y de la vida en la obra de Miguel de Cervantes Saavedra</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="695">
                <text>La  conferencia  que  a  continuación  publicamos  ,  fue dictada por el Profesor Carlos Sabat Ercasty, en el Salón de Actos de la Universidad, a fines de diciembre  del  año  último,  como  homenaje tributado por la Facultad de Humanidades y Ciencias y la Cultural  Española,  a  Miguel  de  Cervates   Saavedra ,  en  ocasión del  cuarto  centenario  de  su  nacimiento.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="696">
                <text>SABAT ERCASTY, Carlos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="697">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año II, Nº 3 : p. 23-37</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="698">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="699">
                <text>1948</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="700">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="701">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="702">
                <text>Publicación periópdica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="91">
        <name>CARLOS SABAT ERCASTY</name>
      </tag>
      <tag tagId="89">
        <name>CERVANTES SAAVEDRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="90">
        <name>MIGUEL DE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="287" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="521">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1edba9c5058dca014f7df4268582437c.PDF</src>
        <authentication>435d7a281c76d779c899412273d91d3d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3253">
                    <text>�del

35720

de (^Montevideo, S4gobto 18 de 1958

�oiuoo 'mauasa ua 'duijd ua oiapopiaA 'upiaaD ua A oiuaiuiosuad
ua opi}idA '¡oai A opibiauíns aaauDuiiad obixxm A ioposuad \a ap
-uop 'jas oiisanu ap SDuoi;ua sd¡ ua upiaaaiinsai otzn sa 'opDDOAa
A opuanb opianoai un anb spui oqanuí s^ -soijosou ua bata anb
-jod 'inbD pisa 'auaiA ai¡snji o¡ianui a¡sa ^ 'oíasuoa ap A upiaons
-jad áp oiaiaiaía ua 'Dinz¡np ns A jouid ns 'Dimpiqos ns Dpoi uod
uDiDuosai 'DauaiY sop^ ap joboq a;sa ua 'ouisixu mbo anb '
-DjDd sDtdoid sns ap upiaaaimsai dj apsap A ojqo ns ap
-jouiui D[ apsap ¿ipnoo a^uars oj 'niuidsa ua duiojj o\ 'Diiajiaj
d aÍDuauíoq osoiuoq spui ^a apuu oauaiy oiisanu 'Aoq ap orp [a
u^ 'Dpunjoíd A aiuDjibiA oapi dj A lopozrpaj o;od \a ai\ua upio
-Dijiouoo r&gt;^p spui d¡ d oounu piounuai ou anb fDiuaui upiaooipap
Dun ua 'jdjoui ouofpip aun ua ias ns opo; opiaaijDua A 'ajdiiinuí
A opoipuaoD oiuaiuiosuad ja ua 'a;uaoop popiAiioo o\ ua 'uotodi
-ipaui o¡ ap sapopipunjoíd sdj ua op^iijif saoaA jrui 'oiisaoj/ij jap
odiianbio jap Duoinoaía orduiij spui r&gt;[ d smd o;isanu ua opoi
-UDAa¡ umqnq o\ 'popuoq d¡ ap ouaias Do^opid oun A oiuaiuios
-uad ¡ap upxoDiiaiaía aiqooaduii oun 'ououinq o¡ opo; jod oiadsai
a¡qou un 'apot^ooidanr zamp^ur iDun opuona 'p^piuDiauo ns ap
soud sof ua opibaja Ofiaqr&gt;i[ ¡oniiiídsa mooib oun A jouoq un soiio
-sou Dind raj^ -pn;uaAnl ns apsap r&gt;paua¡iad pno dj r 'oauaiy
jap dsdo oisa pipisaid 'r&gt;iiaua¿ zr&gt;j\ so(jd^) 'ofosp¡if joiuauíoiad
-uiai A omd spui oiisanu 'soTiDiuauiD¡bai sopouad sai¡
:saiouas '

�antes lo fuera, además, en la densidad de su cuerpo. Esta inmor
talidad es la única que pueden conceder la tierra y sus hombres.
Es la que todos los aquí reunidos, vivimos y forjamos para que
no nos abandonen los qrandes, los creadores, los quías que nos
trajeron un mensaje, aquéllos que nos modelaron desde la cáte
dra cuando éramos la inocencia del joven, y el profesor austero
y sencillo comenzó a dibujarnos en nuestra verdad, sin desnatu
ralizarnos, sino, contrariamente, respetándonos en nuestra propia
sinqularidad, y ejercitándonos en la más libre experiencia de nos
otros mismos. ¡Sublime respeto, oh qratísimo Maestro, invalorable
respeto a la libertad interior, generosa maesfría que nos capacitó
de una lóqica viviente, que nos hizo precavidos ante toda con
cepción simplista, ante toda tiranía dogmática, y ante la perezosa
neqliqencia de pensar lo menos para afirmar lo más!

Ese fue el bien más qrande que recibimos de Vaz Ferreira,
y es lo que más debemos aqradecerle los que escuchamos sus
lecciones.
Por eso toda libertad herida en la amplitud de la tierra, las
timaba su conciencia, y en breves frases, protestaba como nunca
de esas tiranías que amordazan la boca de los hombres libres,
matando la palabra para extirpar el pensamiento. Y aquí mismo,
en este templo de Atenea, cuántas veces su mano, firme como
nunca, escribió aquellas breves frases de censura a los liberti
cidas, las cuales, de reunirse, llegarían a formar un concentrado
evangelio de la dignidad humana.
Digamos ahora, con la mente puesta en el Maestro, que todo
país tiene, sobre la extensión geográfica, sobre la altura de sus cor
dilleras, sobre el caudal de sus ríos, sobre su propia riqueza
material, la dimensión de su espíritu. No temblemos ante los nú
meros repleqados sobre la materia, mientras nos asistan las cifras
sutiles de la calidad espiritual. El comercio, la riqueza, la in
dustria, el potencial económico, los millones de habitantes asen
tados sobre qiqantescas urbes, están más sujetos al cambio que
los valores del pensamiento, del arte, del bien. Aunque nos pa
rezca paradojal, lo anímico es lo más perdurable, y lo verdadera
mente efímero, es lo que carece de alma en un sentido superior.
—4—

�—. 5 —
~ soijo so[ an&gt; spui uno souzojrsaoau ojja ozod .'ojidaz 'oza^lt isaj
-didudisuudzid so¡izDsa sns ep oun ua DqD}sajiuDiu 'sojdaouoo sns
opuDuiuzjno 'osa zo¿ 'ojduzaia un ap zopuojdsaz ¡a solo sns ajuo
Dumbpo Duiod ns 'sapopijoaz sosa a¡uo ^ -Duopoprno DiouaiDuoD
dj iza 'ja ap oijuap A 'uauztbaz ns uduzzijd anb sapoizaqij sd[
ua 'Din¡¡no dj ap ojuaiuzíAjoAuasap ¡a ua 'oioa jap upísima Bzqij
dj ua 'DAiiDi¡siuiuipD pDprjsauoq di ua 'puopnjrjsuoo pDpmuiiuoa
oiisanu ua 'a¡inbsap oj¡aq ia 'upioosuaduioo d¡ DqDjjDq oia¿ qoi
-niDU Dzanbu ua Á sa¡DuaiDiu SDzianf ua uaiquiDi ouis 'uqisuaixa
ua o\ps ou 'DDiiauíy ap sasmd so^o uoiadns sou anb DqD¡safiuDiu
Á Diqo^ 'SDisinbuoo sosoinsaid sns iod 'is osa 'DpDsuadiuoo 'ou
-inai oqsanu ap zauanbad dj DqDioqouoo anb ua sdáus
^Dd sDjianbD opuDpiooai 'uoioduiiijd ns oniuaoo Á 'oj¡a ua o;sism
'Djno Di}sanu ap jdiiis oijd spui ja opodnob oiiauaj zd/^ opuaiqoq
'DiDDioouiap ap A Dinqno ap Dipa¡po oun oauai^ ja opuargf
•smd ouanbad oqsanu ap 'siod oqsanu ap joniuídsa
.upisuauíip dj iDiuaoaiDD A iaua\sos Diod ajqou A omd ob\o pipDUD
'aiqísod Día upioDioqDjoo ns anb ua sa^uDjsur so^ sopo/ ua A
'Douauíy Diod o¡diuala un oía ouiod ns anb oía [^ -oínaruiosiiad
\ap zapiduiq d^ uod ouis 'soiawnu uoo ou 'apitu as anb upisuaiuip
D}sa 'Dzapuoib dj ap iouadns popijoo D¡sa 'soood ouroo 'qipuaid
-iiroo Diiauaj zoy^ ^sasoip soj ap sopeo soj d aiquioq ap ojjnbio
uod asiiiiuisDi^ Diipod anb ojudo un 'oiupsa pjsa ou anb Dixiaod ap
aioadsa oun sa 'upiDoajiad ajqísoduii dj d Diuixozdo as ouDiunq o^
ap oijuap anb saAaj ap odiano un zod opDpjDdsaz pisa zas opoo
apuop 'opipnja sa ojsní A ouanq opou apuop 'Dioajzad upiDDjsibaj
Dpo¿ 'popiubip ap sopobzDD sojqand soj ap sauoioozídsD sdsoz
-puab A soznd sdj d uapuodsaz 'opoj ns zod 'sojsa anb uoo A 'sou
^zaiqob sns uabija sazquzozj soj anb uod popiDDdDD dj ap 'DiDi^sní
dj ap Duouza anb Dzajjaq ap uapzo un Adjj •aszouzaqob ap did
-uaiD DlajduzoD dj ua ojduzala un zaaazjo ap zodoo sa opuona 'dui
-siuz popa^os dj zaA dj d Dbzo^o oj 'ajqDzapuoduzi o¡ ap zojda as^
'sazquzozj sapuozb soj ap DinbzDzal dj ap oruouirjsaj un uop 'úznqnD
dijd dj ap sajqns spuz sojuauía^a so[ uoo zapod ou jd 'sojbis soj ap
apzaizzoD dj A 'sajqD\UDzqanbui sojuariujo ua uoAodD as 'didubid
dj zod opojsibaj A opoijauad osiaArun [a 'sojduzai soj ap oj^sa
djqou ja 'DuizjDop d¡jd dj 'Diuaod ja 'oiquzoD u^ sajDiza¡Duz ajuaur
-Dind sauopDz^rAio sdj ap pojsaÍDui opipuaiazd dj A Diqzaqos dj
ZDZOAap zod uoqDDD ozruao dj A oajoü ja 'sojbis soj ap zazzoo jy

�de la democracia y de la paz. Ese debe de ser el punto de vista
nacional. Pero hay todavía otro punto de vista, y aún más alto.
Comprometer esa superioridad, es esencialmente criminal, no sólo
porque esa superioridad es espiritual, sino porque no es única
mente nuestra: nosotros, en este momento, somos de toda América,
porque somos ejemplo".._
Aquí está confirmado el valor del qrande hombre, la esencia
de los fundadores, de los radicalmente buenos, de los moralmente
heroicos, de los que se sumreqen en la más profunda consagra
ción de un orden personal vivido para verter la más fecunda y
limpia doctrina, de los verdaderos Maestros, de las vidas entre- .
qadas a un trabajo sin trequa, y en cierto modo a un trabajo
doble, el que piensa dentro de una austera elevación, y el que
desciende, a veces hasta para no ser comprendido, a la arena de
la lucha. El mérito tiene así duplicada corona. JLa de la especula
ción desinteresada en los planos de la ciencia pura, y la de quien
modela la realidad, de quien crea, nuevas formas de vida traba
jando directamente en las instituciones constructivas y en las al
mas, para que la doctrina no se esfume por demasiado alta, y
para que la realidad no naufrague en la neqación, por demasiado
baja.
i•'
Vaz Ferreira está encuadrado en esa difícil ambivalencia.
Subió mucho en e] pensamiento solitario, pero descendió a la
cátedra. Se levantó, erguido en su oriqinalidad, hacia problemas
de máxima trascendencia, pero a la vez trabajó en lo concreto.
Sobrepasó la patria común del espíritu, y volvió a la patria coti
diana para que ambas se aproximasen, ganando en talla la nues
tra, la de iodos. Nos ofreció la exposición crítica del Pragmatismo;
se adentró como pocos en los problemas de la libertad y del determinismo; especuló sobre el pensamiento y la acción; nos ofreció
una lógica viva abierta en cauces de la razón que ni siquiera
habíamos previsto; humanizó en la forma más personal los pro
blemas morales, y especializó la ética, con respecto a los inte
lectuales; discriminó certeramente sobre valores estéticos; disertó^
con curiosa originalidad sobre filosofía del derecho; nos dejó
como preciosa herencia las virtudes generosas de su "Fermenta
do", en una colección de aforismos troquelados en formas de ex
presión finísimas y profundas; pero a la vez, hombre entre los

�L
UDJJAD16 Dpia ap sDuiiof sDAanu sd¡ a¡uD o¡xaiouoosap ¡a A ojo
-rs [ap SDipabDJi sapuoxb sd¡ opuono 'ooibiaua A Dxopoaxo Diqo
d¡ d aiuaif oiuaiuiDuozoxoosap ja o ouxsioiidaosa ¡a sduiid sd¡ud¡
ua apuno anb ua 'sa^oijip spui zaA opno uaoDq as saio¡DA so¡¡d
so¡ anb ua 'sopando A sonurjuoo sauoisuai ap 'upporpDijuoo ap
'oiuaiuiDUDbsap ap soud so;sa u^ ¿Dza¡¡aq d¡ ap A uaiq ¡ap 'pop
-iaA r&gt;[ ap jouid opDuiai¡xa un ua A 'ouisioxaq [a ua 'pDpquos o¡
na oooj anb lOAiaj un lod ours o^sra opoj jas opnd ouio^?
'sajDniuidsa soibiaua sd¡ ap sauo¡ooaiip sd¡ s^poi
ua DpDipmii maul^d ap r&gt;loq auiioua oun ouioo 'Duiod ns d
oip as anb opiA osa ap popipunoaf D[ A saiojoA sns sopoi jdi
-jDxa ruad oxusiui Dioqo o\qjoq aiquiou oAno ua 'oauaiy cu/sanu
ap aiuapisaid \a anj anb 'saiouas 'jopio^ai ap unD aiolap ou ^
•sapopruDiun^f ap ponnoD^ D[ ap ouoodQ A jo¡oaii(j ja A ioioui
-oíd ¡a an¿ 'pDpisiaAiufi Di¡sanu ap io}oau ouioo oripo soporiad
saij. io^ -oqoaiaQ ¡ap Difosopj ap opDiosajoíd ¡a Duaduiasap
DAiioadsai pD}¡nooj d¡ urj sDtouaia^uo^ ap oipaip^ D[ ua opas
-rp 'a¡uDiapo ua [g[ oud [a apsaq •soiioiDiodai^ ap oiDuooap ja
oduia^ ouisiui ¡o odnoQ •duduiu^ upponiisuj ap OAipaiiq olas
'UOD laP oiquiaiui ouioo 'c[g[ D¡soq ¿qq¡ apsap opuonpD souiaq
-ds 07 •souoiDiDdai(¡ ua oijosoiif ap josajoid ouioo soud ooupii
-uwa souiauai 07 "SDiqo SDido^d sns ap uppoaio d\ ap 'sompai
sns ap 'soiqi¡ sns aP ^qDouDiiD o¡ anb oÍDqoíi \a ua 'opaiip
ozianjsa [a ua o\souipaA 'popqonp osa spui iDpaido did¿
•Dip opoo ap .ooippid dj ua ouDuinq oppiala ¡ap sa¡iwi¡ so¡
uabixa anb o¡ ua A 'opD\iui\\i ap xaua\ apand anb o\ ua op\A d\
ap obani o\qop ¡a oiod 'pDpi¡Dax ¡pifip d¡ ap uppaxouoo d¡ ua dA
'xas ¡ap SDxajsa sd¡ aqouosua anb popi¡DsiaAiun oun ap upisua¡xa
p¡ ua dá 'axquxoq spux opaooq apand anb o¡ opo¡ axquxoq ¡a. ua
iDdio d 'ouismouinq op^uoisodo uoo 'axduiais opuaipuaio A sa¡
-Dpqxadns sauopDzi¡oxauab sd¡ opuo¡iAa 'sd¡ud sd¡ ap popi¡iqisod
DATA D¡ D DUTipop D¡ ap SD¡OpUdÁDXl 'SDUXSlfOS A SdXOXXa ap SD¡Op
-upxndap 'sooibobapad sopuap sd¡ d pibosuoo as uno A .'axquxoq
Dpoo ap Dpia d¡ d oxxDsaoau spux o¡ xoxbo¡ ap Dinuxaid d¡ uoo A soo
-idqin souxax\xa opuo^Aa 'D¡Dipauxui opqsnl ap sauopn¡os sd¡ ap
uapxo ¡a ua dA 'opquas opDxqqmba un uoo saproos sopuap sd¡ ua
pbqsaAui '¡D\uauxDxaduxai opuapuai ns uoo op^anoo ap dá 'oprpaur
-ui a opiouoo o¡ ua spux A spux asopupÁodD 'saxquioq souDiuxaq

�negativamente hasta sobre los más dispuestos, qué limpia y po
derosa lección la de Voz Ferreira, hombre de afinados y sufri
dores sentimientos, sometido a largas crisis nerviosas, hipersensible ante los dolores inevitables; qué lección y qué ejemplo el
Suyo, cuando vemos lo que representó su voluntad, su discipli
na exigente, y cuan grande herencia nos ha dejado en los diez
y nueve volúmenes que contienen la obra escrita de su espíritu,
más su contribución directa al desarrollo cultural de nuestro país.
i,•
Para los que nunca creen, no se trata aquí de discriminar
las virtudes de su pensamiento. Confiemos al tiempo el juicio
definitivo, aunque en cuanto a mí, estoy seguro de que el tiem
po será su mejor aliado, y de que un día lo veremos con más
vigor que ahora como una excepción extraordinaria, muy alto
sobre las ^respetables medianías que él supo sobrepasar con íenacidad infatigable, y con la evidencia de su talento superior.
Lo que intento señalar en este instante, es lo que llamaría lohombre del hombre, es decir, la capacidad humana de ser hom
bre en su totalidad, y en lo que éste tiene de más completo, pro
fundo y ejemplar. Pensemos, además, que en Voz Ferreira ha
bía un sentido armónico de la vida. Que frente al espíritu que
en él pensaba, hubo el ser sentidor. Que su meditación tenía sus
pausas en el arte, en especial en la poesía y en la música. Que
frente al mundo concreto cuya realidad investigó siempre, aco
sando sin tregua a cada una de las esfinges del ser infinito, se
ejercitaba en la evasiones de la belleza por los inexplorables
caminos del sonido hecho música o palabra. Que su sensibilidad
en esos campos de la irrealidad y del ensueño, era de un afina
miento sutilísimo y de una certera intuición. Que tal vez era en
esas zonas de la belleza y del sentimiento, donde se imantaba de
nuevas energías. Que en el arte bañaba su alma, se desprendía
de todas las impurezas que fatalmente nos circundan y hasta
pueden llegar a peneirarnos, para regresar, sembrador miste
rioso, hasta los surcos que lo aguardaban, y con mano nueva
y fuerza virgen, sembrar otra vez y siempre, recreando la espe
ranza del bien, que fue su más obsesionante anhelo y la tónica
de su ansiedad moral.
Así lo hemos completado. Pero aún resta lo más personal,
acaso, lo que anda po; la claves de la amistad, lo que represen— 8—

�6
ou zoa ns anb 'o¡¡oo oqia/^ ¡a oiisaoj/^ ¡ap soiqo¡ soj ua anb ids-uad osoiojop sg 'ouuiiq un Dr^as 'opua^rs osonjadsai oqsanu unoanbiod 'souiDip¡¡DO sopoi atibuno 'asiqduino ap piqoq DiouaAiA^
-sadns Dsg 'opoba¡¡ uoq ou uno anb so[ ap ozuoiadsa o¡ A sau
-aAol so\ 9P B¡uasaid ja ai¡ua opunoa¡ Dqoioui ni onuquoo A 'di
•oqo soiiosou ua bai/^ :oiianui Diiauag zd/^ ap souiobip A 'sajDU
-oiodaoxa saias so^ d souidóiojo anb popt¡Diiouiui osouotuaui d¡
ap soiíand sdj 'sand 'souiDiq^ 'aiuaij o\\anbo ap duidji oj osar^
A uozdioo udi6 lanbo ap osjnd [a OAnjap as anb aoDq ooq^

-uis Doquaino spui ns o^o^ SDiqo¡Dd srtü uoo loiuoAaj oxioasap
anb aiquioq \anbo p 'sobsoí so[ sopo^ ua 'jaif oas a;sa anb oíod
'oiDiiai opDsiAoiduii a^sa ua 'uDqonosa aiu sauamb o ijijiusdii
ap^ opo¡Dii aq ouisiuouznq a¡qtsuas ns lod 'DioqD anb A 'laoouoo
uoiaipnd sopo^ ou anb 'onaiiag zoy\ oijo asa o iotoaido apnd ap
-uop 'oauaiy ja ua 'otusiui mbD anj 'omioisa duisiw dj sop so¡ r&gt;
oqop sa^ 'souaxu opuono o 'orqos ns aiqos aiquioq ns oqooo\o^)
•Diíaiqo pDpa¡os oun Día ofospjq ap popa¡os ng 'Duouinq pas ns
oiod OTOuaiafiput ounbut^^ 'iopodioiiiDd uoib ja oig 'opua^aid A
a\qouoiiua ob\o ja ua oía oioafD ¡ap opunuí asg 'somioai sns ap
SDAiioadsiad sd^ ua opuatAtA UDqopanb a¡ as DjaAou o¡ A ouioip
jap saoiaq soj d)sdj^ "Dinoso uopon^rs Dun ioid\oo o oiuauíDiad
-uiai un iDiuid oipod anb o¡opoauo Dun 'zoaxa asoij oun 'osoii
-no aijosai un 'aiuaqos obsot un Dqopiooai 'souoíaj spui dA sop
ap uno A 'saias ap pniiijnuí ooqozo¡ua oj oibipoíd ap ououiaux
'oqDsaiaim a¡ ouDiqnq o¡ opo¿ •aiuauowiad opisa ns raqoz:
anb oiouopunqo oun d pioapaqo iaiopioo ns anb uoo tipio
-Djnpuo di ua Dioanbuua oj ouistuí osa o jad 'sajioifip A soudj¡x^
soiuauíoui sns 'o)udí ua o;upi ap 'Dtuaj, 'oiuiuiop osojouid A ^oip
-ioo ouq uoo DqDÍasuooy 'popuoriádns ns uoo aipou d iuaq ou
Diod 'aiqisuas A ¡ibp 'sa\aAiu ap oqDiquio^) 'uoqozuoo¡D o¡ ou
sauamb uoo osoiauab oig -DiJisaoui didi A osouaisiuj ap oiisaoui
Día Diiauag zoj^ iqo uarqurDj; 'a\uoiiauad spui A a¡qxxa¡f spui
zaA d¡ d prpiiA oun aiambpD 'ouisiui osa iod 'zaA ¡di A upisafúooafduirs oun ouroo aooq as opuono 'oiuaiuíDsuad ¡ap louaui ouoi
asa ua 'dzudijuoo oqoai¡sa o¡ ua A popiuniui o¡ ua 'soipaipo uis
dA 'D¡qDq anb aiqwoq ¡a las ap Diooib ns o¡¡anbo 'sojoa/o so¡ ap
uapxo ¡ap Duouia anb o¡ 'orjüdiurs o¡ ap opunuí ¡a dio¡da A of

�se esparcirá, como un ancho liego, en sus discípuios, que en
cierto modo la obra del ejemplo y de las ideas ha terminado, en
cuanto a la viva emanación de la persona. Pero Vaz Ferreira
íue de Jos profundos, de los serios, de los meditadores que se
ahondan en Jos planos superpuestos del enigma, buscando, fina
mente, hasta el sacrificio, las verdades no dispuestas a rendirse,
fáciles, a las herramientas espirituales del hombre. Como ya lo
dijimos, no desdeñó ninguna disciplina mental. Tocó a la vez,
con espontánea genialidad, los puntos vivos donde puede apo
yarse, con coraje, el pensamiento. No empequeñeció ni redujo
los problemas, ni fue ocioso en enfilarles las dardeantes interro
gaciones. Pocas mentes tan abiertas a la totalidad de las cosas.
Pocas aspiraciones llevadas y conducidas con un sentido más
heroico y más vital. Su lógica fluida era de una estricta vigilan
cia. Su red tenía el hábito de Jo más hondo. Buceaba donde el
misterio apaga toda luz. Elegía ¡as palabras de más nervio y
de más concreción, para verterse en sinceridad honrada y total,
evitando todo alarde, en una como honestidad de la expresión.
No aceptó para su filosofía ninguna sistematización rígida que
configurase un edificio ya terminado. Prefirió ser el árbol, que
en cada día de su crecimiento, es otro en sí mismo. Fui su alum
no en la primera década de este siglo. Al escuchar su voz, tan
singularmente modulada, la recibía como un oleaje de mar, de
mar sereno, limpia, tranquila y fuerte en el tesoro de su sal pro
funda. Me otorgó dones imprevisibles. Puso de pie en mi intimi
dad la fuerza capaz de construirme a mí mismo. Con su libertad^
me enseñó a ser libre. Con las vivencias y la sensibilidad de su
razonamiento, me hizo valiente ante el misterio y exigente para
las afirmaciones. En lugar de la rigidez angulosa del cubo, vi
en él, y quise para mí, la multiplicidad inagotable de la esfera,,
y su contorno de infinitos reflejos. A mí, y a todos los que lo es
cuchábamos, sin ninguna egoísta reserva, nos dio los mismo^
atributos que él poseía, y nos los dio con afortunada abundan
cia. Aspiraba a que viviésemos como él, en actos de perma
nente creación, y no con el torpe orgullo de haber terminado. No
quería ver copias dibujadas por la rutina, sino que aspiraba
a contemplar siempre, en el discípulo, una originalidad no me
nos libre y fecunda, que la suya.
— 10 —

�— II —
-ojarnbur ajuaioad un 'popijiqDSUodsax dAoxb ap 'oixas xoioax un
ows 'SDÍopoiod sdj ap a¡uD¡i¡iq obanl ¡o opoloxxD joiuaw oxaxn;
un 'opoui unbuw ap 'anf ojj 'SDixajxD sdj ap upiDDnpnjj.
dj ap o^uap uaiqwDj data axxoo aibuos dj anb DxauDwj
D[ d 'ojuaruiosuad ¡a oaia DXDjnoxio D¡¡a ua anb DXDd 007607]
dj XDZijiqixaj} ua 'auuiajos oipajpo ap srso/ua un uoo aíonbuaj ¡a!
iDasjnf ou ua 'oiapopiaA a¡uawDiDiiisa 07 ap omd spui owiuiw1
ja souiaoaijo ua 'aji^d uoib ua 'prisisuoz Diiaua¿ zd/^ ap ovu\
-sioiaq 7^7 'savunj spw sapnptjiqisod sns ua ppuoqo soj Á 'ouaioj
ap soiuaiuito soj puapsap 'oiouabixa opomoq ns uoo 'fa o^ad.
'SDjqo sns d sauoiDDUinjo sopunjoi A sopobsaiuo spui sajiop
'pDpuqajaa DjDipauím a jiapj oun Diod uDÍDqoi; anb saiopDs
-uad soi}o soiudi ouioo 'Diiana¿ zd/^ opnd aiuauíaiuaiadyi
poprsoiauaó op
apand sou zoiiadns Dpou anb 'apuDib uoj sa osa ^ -o^uaiur
-Dsuad ns d sourrpnoo anb zaA opoo opuaAnjf souiapuaidios d[
anb aiuauDuiiad upioDuowa oun s^ 'asioisob apand m aianuí iu A
'oqiaj^ í^ ^ ojnpiad nurp sa anb of anbiod 'sopauoui ap uojjiui ja
ouioo 'opD^sDb o[ uoo Duxuiiaj as 0^7 'Du^D ap Diouaiaq oun sa '010
ap Diouaiaq Dun sa ojq 'Diuoq sou A Diuoq 07 ojsa opoj; 'Jjoijip
07 ap ojadsai ja ua A opunjoíd 07 ap uppismbm dj ua 'osuDosap
urs 'souiDADSua ap sao^doo spui 'sajqixajj spui 'soiapopiaA spui
ozjDaq ^17 sou ouzsrur osa iod oiad 'popiaA dj opoj jeqos ou ap
ozuanbiaA D7 opDjrnb oq soj^ *or.rajs.rur rap Diniíoj dj a\uo pop
-riaours 07 didcí sopDiioodDO spm 'saiuapmd spw 'saj^ns spw
ozjoaq dzj so/17 'saiosaoapaid so^sanu ap ojuaiwDsuad oíaiA ja
ojaout as apuop iod sauoroozr^auíoab SD7 anb dwsiw DpiA dj ap
DDiaD Spw 'DAIA DDlbpj DUU dp pDptldjdwOD DJ 3¡UD ODOJO3 SOjq
•sDapt sdj ap jdjia popijiqtxajj dj A owajqoíd opoo ap sDjaoDj
sajdpjnw sdj ja iod sowaqos anbiod 'so^o d soun opooiaoo dvj
so^7 *oiaoD 7ap Dso7nbuo DrouDja70^ur 07 ap A 'ddoj dj ap jDiaww
owsijdudj jap opoloásap dxj sojj -dwstw pDjiaqij dj ap opDib
opunbas un ouioo dA sa anb 'jas ap pDpaqij oun opauoioiodoíd
dvj so/^ 'aAnjj o/uariuosuad ns 'so^ soí.rpupoai 7/ur iod 'sa7qrsrAur
sa7Dur&gt;o 7rur io^ 'oriaísrbDiu ns ap Diouaisisxad dj A orouapd D7
iDbau opipuajaid udzj anb soj ua uno p^s^ -souroqoadsos soursrur
sojjosou anb 07 ap spw oqoniu sjod oi^sanu ua p;sa Diiaxia¿
'Dijxosa DxqDjDd ns ap A jdxo Dxqojod ns ap sapnixtA sdj io¿

�dor de conciencias, que con honrada maestría prefirió arrojar a
los campos del espíritu la siembra de su iermentario. Cuando un
pensamiento parecía terminar en sí mismo ceñido por el círculode la razón y engarzado en la palabra, él lo abría, desconfor
me aún, para arrebatarle las posibilidades del oculto fermento.
Muchas veces se resignaba a sugerir, a dejar abierta la pers
pectiva de la profundidad, como deseoso de que nos ejercitára
mos en la máxima exigencia de esas verdades que parecen más
lo que son cuando tenemos el coraje de dejarlas a medio ver
en sus propias sombras. Los dogmáticos, los categóricos, los ex
cesivamente luminosos, los ingenuamente afirmativos, lo han ne
gado muchas veces, y al hacerlo, aunque no lo supieran, se ne
gaban a sí mismos, por un exceso de seguridad. Eran hombres
terminados, mientras Vaz Ferreira fue siempre un hombre en
crecimiento.
Lo estelar era para los antiguos un signo de permanencia^
un sello de eternidad. El cielo perduraba y predominaba sobre
el tiempo, porque era imperturbable como las esencias inmorta
les. Y aquí, en la Tierra, toda cultura grande y elevada, es tam
bién un predominio del hombre sobre el tiempo y la muerte.
La humanidad, y cada patria de la humanidad, es una concien
cia hecha memoria. Ese recuerdo forma el cielo de cada pue
blo, y sus constelaciones están formadas por la perdurabilidad
de las grandes almas. No hay patria digna sin un cielo de es
píritus nacidos en ella, que la imantan y la guían, astros hu
manos que nos hacen mirar a las alturas de la belleza, del
bien y de la verdad, y que nos inducen a las profundas jerarquías
de la justicia. Los grandes muertos nos vigilan, y son a la vez
utí premio para la verdadera nobleza de la estirpe, y un castiga
para los negligentes y los impuros. Ahora Vaz Ferreira ha muerto,
ahora tenemos una estrella más en nuestro cielo ideal.
Señores: El bronce labrado por e] escultor Yepes, nos atrae
rá mil veces lifupi^ ef ^^ídñ recuerdo de Vaz Ferreira. Si miráis
ese metal fraguado a fuego, diréis que la frente piensa y que
lo boca siente como si aguardase la palabra. El gesto es pro
fundo. La tensión espiritual casi duele. Bajo los rasgos se pre— 12 —

�- ci —

Á1SYDU3 1V3VS SO7UVD
¡ugiaouia r&gt;un ouiod 'o^uDO un ouioo 'zn\ Dun oiuoo oaudiy ap ofd
-uiaj fap ojjuao ¡a ua 'sowaianb of isy •sowduid o¡ A soniDiau
-dA of isy •oiisao^^^ ¡a anj isy 'orouafis ¡ap Dpipuaídsap ou uno
Dorsnur Dun Difonosa as aiuauíoiipuoDaí zba [dj; •oiusrqD ap sdjo^
sop XDif soío sof u^ -abuifsa dj ap sdiguios SDÍaiA sd¡ d opoo
-udiid ajuauíDSorstm ojuaruíDsuad un ap popipun/oíd Df ajuajsr

�t

.\

00
in
O
•—
LU
O
'RE

Ul
1Q¿
O,
z

LO
2.

LO
LU
ce
LU
_j
_j
&lt;

LU
Q

oo •^ z
LU
^
a
LU

LU .
LO
UJ
O
LO
LU
-&lt;-&lt;
|
LU
Z
LU ,.
ESO
Oí

z
Ul

í
O)
3
z&gt;

o
XI
'&gt; ^on
;O
00
00
r\o
O
ü
ce
O
c^
ce
LU
U

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3201">
                <text>Retratos de fuego : Carlos Vaz Ferreira</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3202">
                <text>SABAT ERCASTY, Carlos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3203">
                <text> Sabat Ercasty, Carlos: Retratos del fuego :Carlos Vaz Ferreira /Carlos Sabat Ercasty.    Montevideo : Ateneo, 1958.   13 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3204">
                <text>Ateneo de Montevideo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3205">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3206">
                <text>Facultad de Humanidades yu Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3207">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3208">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="32">
        <name>CARLOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="406">
        <name>FILOSOFIA URUGUAYA</name>
      </tag>
      <tag tagId="31">
        <name>VAZ FERREIRA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="134" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="234">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/de4c69eec4a443a1827c7a16db2049dc.PDF</src>
        <authentication>d32000268fffcb3ceb687dd83cf46a03</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1406">
                    <text>nuanmsgqos 'sope glsmu; sown-.93 so[ soood annulmpupm uos ‘uydgwlu
mrgnhoau Bl 9p oldanmm oumpom [9p zul “I t: oagggatu muaglunuod
«um: {31) omopngnnunu [a 3119!] an!) repute-nodal; BI ammsqo ON
mag-911.1%} RI A" R'I UI
«up n] np semamoul soaomumu [m oumppn In opgulruml ml nub 0]
‘opn g'lsmu; muaulmgun apps aim] mlm

nptmwunaagn ‘sgsaug mmunr

9333 3111) OPE-\nt)!“ mi :1t

e] ammup oaglupsomom opp [SP sud

411-.) 993.1321”: 51:1 umuasaxtl unh [mpgalzlo BI .md scag plnnn galnpamul
saJofalu

so]

all

oun

BoaUPESUOJ

11a

‘BOJunllo

Smaasug

Eur]

nmspwh o un
upm
up
[a
alqgsod
muguualap
uaamI
ugganugqmonm
mungum
”
up
up aagpug [a K smusngnh up BEDUBI‘IJHJJ El ‘aund 8.110 40d 'sonpgngpug
SDI JBZUJJ 3p pnpgsnaau up; smuosomom 3p BBdBl so] 9p opnzml [a
X (.1334) sscum ogqumomuq 9p Soprapgun Bel 3p prug uul 13' av muagm
130110.) [a uauuuacl unglgua oun ugpe nsmug 9p Sopmgul ED'l
'saag mogq sngauap 3121 3p soy
muopnIOAuJ A' Raltlmou 832m susaJ OJd sol up oun asmlapgsuoo npund
‘mInzmlntu “oogdposmogmqm [ugqu um I! naupmd as 9111: 0351911347} JBAO
mus-30.10 [31’ ng-;nr.n1-.'n.)suoa uos SEIHO‘RDIIIOJD 501 3p 0111;)![118ZNJO-JJIIIO op
smund u setusegnb 50] sub op ugponpop Bl gem (mum EJSJELHIPUJILM
up s-aomlnaug 59199199 soppqm o soonp gaomoq sonpptgpug no can
‘9”;‘

UUQIIIQIIJJ '0n J‘!.J“P3p RPQHd 3S nub 0 SUIJESDDBU SdHOEUHPEJq!”

3121 nlnm ups .Lmu

ugssma I.) asxaA'uul tap-and 911]) 9p 011-331] [3
gsngun [a muggy-out

“0311911030113

Bzalmmcu BI 1goapaul alqgsod so pepnam

onppwug [Ill 3p uagguo

-.)n n" u.) an!» BK “.uuauuqqmou oplmundulga 11ml as “omsguumo 1m 9y

tummy-34ml muagunnmdmm [a muouoo lewd somagumznm op 33.135;
u ml nun [IDJBEIIIJJJ anh engsyl'.) nag-gust} BI up sopolgm $01 mung-13152.1(!
A‘ $005,193; Enammuamu.) 5113 01) pepgpulmo] 2i nzunbp Bl 10d |;g(,[
*um uumq; Bgdnmusngnboou 121 up 125.103] “1 azimusuon 121 naggua' . 121

msgnbuoa Bun
JP [mandso opmu no A” n owm 21 91) smeaggu gs

ViVTiElUNVD VDHEICXUJSIHDS
(HG VDILHNHS VH lDDHLSH V'I
‘A‘un nx
[IEPFJ'LHULI

.C

nl

uqplnm

all

{angular}

HHIJ'lI-‘llij all

‘03P!Aal
K

p{

lll llgllnmnl.‘

llQEJR' HFJIHII

a};

all

[)EIILIJIIJ

mnulsul

HIV’IOS‘ "I OIUJIV'K) "1 l“'HFL-1'HS '3 091?}! ‘ZHVS 'V QUERIMVHJ

�eanrvilum especie :ulvenlieia en 01 Uruguay (Liebermann ),- Ruffinelli., 19-16}

ofreee 1111 excelente material para estos estudios por su

interes leorieo y aplicado. Es uno (111-. 11111351l inseelos mas eunucidos
y presenta una serie. de prohlemas do orden taxonomico, ecologico 3'

biologieo do suma importancia. A1 estudiar esta espveio hemos tellidu
en euenla la neeosidatl do qua sea conocida su cslructura genética eomo

base fundamental para futuras investigaciones que se llevan a calm
dry“? (:1 punto {la vista do 311 variacidn, hereneia 3' evolucién.

Material 3' m-étodos
Aprovechando una invasion que tum lugar en cl a o 194? de
langostas de la espeeie Sehistoevrea cancellata (Serville)‘Seudder st?

reoogio abundante material provoniente do distintas zonas do] Uru-

guay. Tambien so utilize material reeogitlo on (liferemes (211011115 «‘11

algunas provincias do 1a Hep hlit'a Argentina y que ya fuel-a mnpleado per uno de nosoIrOs para invosligaeionvs eitogenéticas. En
lmlos 10s cases so emplearon linicamentc maclms. Casi todo cl presenle estutlio se llevo a '31") mediame empleo (ll: la u'wniea de
aplastamienlo

usando enmo eolorantc la oreeina aeoliea, previa l'ija-

1-1611 en alcohol-acéticu en la proporcion 3:1. E] material restante fué.

fijado en la mezela P.F.C.A. 3 [Saem 1927} y te idos en erislal vio-

lela, hcmaluxilina férriea do Heidenhain y por el método dc Feulgen.
En este easo so. efeetuaron cones en parafiua de 14 111ierones. Los
dilmjos se ejeeutaron por media (10 1a camara Clara do Abbe eon el
papel a1 nivel do la mesa. Se emploé 1m objetivo Zeiss (lo 100 digimetros 3' ocular compensador X20.

Descrifxridn 3 discus-£611. do [as reaultados
El género Schistocerea fué investigado por Sacz (1930, 1938.
1939, 19-11., 194-?) y por While (1933, 1934, 1940). Los cromosmnas

cspermatogoniales son en las
euanto a su forma y relaeimms
de las mitosis goniales on vista
do 23 eromosomas, eifra lipica

distintas espeeies may similares e11
(1e lama u. Una inspeeeidn delaliatla
polar pone (le 111anifieslo la presencia
para 105 maelms del género, e11 tanto

que las hemhras poseen 24 elcmenlos. Diclms ermnosomas somaticos

oslan eonslituidos en los individuos de sexo masculino par 11 pan-jas
y un cromosoma impar qua es (-1 cromosoma sexual (fig. 1] .
La forma de 10s cromosomas responde a1 tipo acrm’u’rnlrieo 0 Eva

la de un elemento hastonifornle eon el eentromoro ubicado :asi en el
extremo proximal, siendo may dificil distinguir e] peque isimu larazo
eorto quc sc encuentra en contiguidad con el centromero (figs. 1 y 2] .
El lleclm tle hallarsa interealadu e1 centromcro préetieamente en
el extrema dejaudo tan 5610 an segmento muy eorto entre aquél y la
puma proximal del eromosorna, eonfiere 1111a mayor esta‘hilidad pre-

�"— 98
11211109011101.) El mu [1 01100111111101.1133 un 39 opuluol
11111111111111 sounymamgp sns 11 0111111131: 31) 3011111131110 [111111311 1111109011101.)
19 11 9131110901111:

[1

5m: 110.1 02111733110.) 0313301511193 0p 011151211 03311! [3

'3

‘313

1.111111111115
111111-115 [1211.3 0| ‘Bapplumnna 121102 121111311111 0111101191110 0u ‘031113111010
-0.1;1131[ 33 1121111311 12111090111013 [9 12.171011]; 91111 01:111121111'1113 val BpOJj
'(‘g A' I 3.511) 0310131111 0mm; 0p
1211.111.) .10113111 1111 13 npylap [J12p13111}1110.1.‘101111l 1211120111111 Bun .1 “501111111012

301111110110 1-701 3p 11110110111 12' 11:1 111111100 211311101) .1011 Olpaq “0111131101
011111;) 11211111121471 010311512 11% 01111011111110) A‘ 01111121110100.1010“ 2111111111I12101
opuays “mgm au 1.2199113111010101] us 331231213111 ”1 up 011101110111 [3 11-.) BHBII
as 9111111 ‘smuusonm sol 1; 0139111191 110'.) 1191-.nu10l01111 0p [111111111103
-1un 111119913111 011 0111) 0111-3111010 0.311111 [3 «3:1 [13.111133 11111090111010 13
1011111110111 Oluanxa [a 11'.) 020.111 01u11111~13n119d
1‘)

muuud

:13

mnuosouuu.)

901111311!

[13

“1111111113311

R gudgdmumq

311111111)

nub "2111139 12111010111011 lap [mpg-.11]11111010013131‘ 11.1 11314010114 “smuosorurun £3
H0] ap 01531112 [:1 opulmlsmu luguo owuuads-a

05111010111

111 up 1111011 1111-111

'1

"3131‘

.JI
00 I

"1'1
111011101011.) mpnpunpmu 1112.110 41' 11111-5;
110.1 11111310311110 "111.15 K 3100119.) 1215;; 0.11110 11111111119111 BI 121111111103 11111) 0]
“18261 '201291 51311011011111 '1133 01331130 P.[ 11.11111 0211' as J3|11111s 1101.101
«1011110 i0:1101-31111011111xosop 011101} 0}: 131011111100 21112;) 121 :‘nu01110[1l1111
4130.111 0111195021011 “9121110901111: sol 0.11119 [IQEDBEDIIJJBJHI 01111110 011 ‘01-112]
421.1111 12] 12 112780” [1: 83111030111013 saunu-ayp 50] up 1101302110111190 up
0 ugpmunpuoa 3p 01112.11} [12 01301133“ '0111] .1150 up 31111105011101) 110.1
50101110110 sol 11'.) ‘0]1l1110fa .1011 “mluanuus as 31111 001011111211 120011 111‘ 1111?
up “30111111130 813111 unyas $001.11119301012 “2111090111010 sorl «01101313101111
11.15113 op

01111111003115

511111

011112] .1011

K

ammeznq

512111

93

0:11.11u90

4110111 0 1211111111 01.11111 13[ 11'.) olmagqn 0101110111193 113 009011 0111) 1111109
'DIUOJ'J

“11

'UllIOSOUlOJD

[H

Si‘lIOEJUJJIIR

UP

(IPOUI

01.1010

U1}

UPHUAJ'JS

�can'a qua can: uronmsmnu so. mantionc on un “aislumicnlo ostruculral"
IVE-Filing 1941), cuyn cuntcnido v.\-'0]llci0nal'iu Us uhvio rcspcclo 11 I‘d
fijcza dc! mocanismo X-(l do. la determinant-i611 dcl sex”.
[In Paludio dclcnido do. Ins rl‘lat‘iones dv lamu o (It: 105 Promosomus espormatogoniales y del Cilo I rcvola quv CI genomic dc cam
nspccin (‘Slii tmnslilufdo por una snrie descendants) I.Ia5l.unt.c. uniforml'
(Tllt'il Iungitudl‘s I‘Clalivas {rn micrmurg son r't'spcmlivamenlc ins-x siglliml-

les: 3 purejas do. homélugns granules. dc 5.5-6.5, 5 parcjas mediunus
«on [ma longilud ch- 341- y 3 pnqlu- as dv 1.5-1.7 Illiurmlcs. Todas his

cspmeim (-sludiadas coinciden en any, tama os relatives, 10 quu evidencia la unifnrmidad dc]. ('umpltrjo SOIIIétiCn 4-11 1'] génvro St-hism(‘r'rrn (figs. 2-3 3' 3'? .

I

?

I

9
r

I:

‘1
l

5
I

-

.‘

I

'

-

,6

?
l'

l'

I

‘

:I. ‘
'

B
(I

9
I’

i

1'

F3
r

:1
I

I.

1.!

_'

‘ "J

I,

n

'

I
&gt;I!

-

E
'—

,_

I

0

Hg.

3.

.

J

'

.I

1

2

I

I

I

I

4

l

5

3

1O

3

12

i

1

l

I

I

1

$96

Heprcsenlnrit'm gl‘a'lfit'a Ile las relmtinnlrs do: lamu n do 102-. 11 l‘l' nlilh lnilh‘
qua. rmupmwn cl juegn de un (aspennmurilu II. Lus urdenndns repres-enhm lat-:- ltmgihldcs cfeclivns siendn ('ada divisién iguul :1 un Init'rt’m. Lil
abrisus represenlun his lungiludes proportional” deierminudus en forma de pm‘cenlaje dc longilud o 5133 El largo lulal (It: tmlna 105 t'rumusumaa,
per 111 sums] do. Ius Iargos pumiules. dc t-uulquier juego cunsidcrmlo rumo
igual :1 100. Cad" diviaién (In in :Ihciszl NLI'I'mqmmll: u 1 [mr {*ienln. (Seg n

Ha z, 1933 i .

Pam analiznr cl ('ompurlamicnlo dc [ma (-rmnosmnus 911 [as niapas. criticas COIIEE‘L‘IIUVHH 21 la n-pulsit'm dc Ins hunlél gos all initiarm-

01 ostadio diplnténivn av dividié (lit-ho u-atadin on dos otapas: dildol [lit'O mndio y diplménim final [im-luinms on (Esta llima ctapa a la
rfiucincsis'h. Asimismu la nu‘tafam- I fué minuciusunusntc cauldizldu.
St:- svlnvcimmrnn 50 min-loos, 25 diploténims y 25 nmtafascs, t-uyos

I] hivah'nlvs {Heron unalizados unn pur "no, lo que rvprescnla VIII]
total de 550 cromusnmus. Fl estudiu Nunpurado del miumro (11‘ (winsmas. on 01 lrénsilo (lcl dipluténico a la mutafasc I fur? Mun-ado (:omu
inclim: en la frccm-nvia illit'i l do quiasmas dc 105 'hivalt‘rntos.
1’000 {105111155 (10 iniciatlo c] (rsladio diplnténico so uompruvha
qm: Ins hivakntos mayorvs [In-suntan per 10 {1011911}! do dos :1 Irv-s
_ 26 _

�minimum!» 301 99 uggngsod

Bl gu ommpu [9 11319118 ugs 93123313111 [:1 u unsud o anI anb sazuelmyq
901 up sauognmn guoa an] .mpmdt: spend as sub “I us [any sysaupngp (q
'semsugnb «3911 K sup ‘mm :10.) salualmgq uoo ogpam oogugncgp (u
‘2

'g

'3l

I:

g..

._ ._A.

“um—.2
Q.
'.

- 913!
[Hmyxmd Ody [3p onuap A’ sopezgleool awamlnpmd oumu sopnlmpgfs}

410:) sum-Jed sou [msgp omanxa [9p 5 ommonuao [9p 33.19:) semseynb
an ap upuanazu} 59111 no.) eprmmsqo uggogeod 3'1 '(9

ag]

smusm

-a[9 soqogp us samsngnb sop opeuasqo uuq as on!) 119 5052;) opuspsgxo
‘(9 A 9.9 '533) [egopsxamg musegnb un uauan saganbod salualnngq
901 e omens 113 “(9 A 29 '935) Inmgxoxd A [1219“) sourenxa eoqtmz
‘snmsugnb 63.11 A sop no.) sapum l
samalmgq aoI opnmmom ogpam oagugloldgp ogpmsa [a swamp seal-.351“

'1, '3”
Mu,
. -_. .

ivy-95a:.v—'-3$'Wg~qum ~wm
'

(19 semsemb 'sop umuosaul [BJOHQH OI .1011 ‘mm usuap 9033A I: usgq p3
sand ‘sauuo un 813m nos souegpam samaIeq 90'] ' (9 ‘29 ‘1; 's' g) 911ml
42q [:39 [218“) omanxa [9 us opaogqn 01mm} [9 Al Belugagmamg sop 0
01m ‘ommoJm-ao [R {empcoxd can ‘onenn 8999A seun Ia 1C 9311159:p

�«QUKMDUm m

m:—

m—amdrug

7.5

mALFKELmMQ

mow—magma

mm

4.1—

Mm’LMCZAH

H
L.

2:95

LN.

.

Each
.

.

our“

a

)1
o
.z.

34

3—5.5q

“Myth;

.

3:2EJHLMSWHLLUI

.

..

.

.

n

a:

. . .Mw. .m. _.

.

-

.L

.(L

.
L
m
N
H

L.
...

., _. ._ . m.

2R;
KMNMMPEHL
.
.

:3

Km

L

EMEEEQ

.

..

«J

Hwh m

EEECLC. »

.

.

OLJZEOTEQ 03:2:

.1.

x

mm

ha

~

mm.

m.....
H

wd

od

am.“

#0

mmé

we

and

Gui—wuo mmm

c

mm.

Om

a

I

é.

#44,

«A

I

mm.

ma.

WTH

MM;

w

m~.. ©

mmmw mummm

m.

W”

cm

N

I

9*.

NJSJ

QM

I

mm

Om.

. . .m:H

NH

:hd

.

I

4
waummwmr

J

‘.

mm

Om~

mm;

m.

r

__

m...

Cm.

.

n.l.

m
O1].

I

how.

L

33m.

I

.—

.

mm.
H

hm

_

ail.
O

d—UZEDUt

ED

mgmdum.

VA,—

m3HKMA¢CQ

m—Q

CHZCEHQ

332m;

wcmLcH

zz rq

20203

F

N

m

w

H

m

m

—

m

W
L...L.

cm

m

N

m..
m2!
__

:m

mm..
H

cw

AA

�___

___
63

'Imgw uu QESQIIJEIIUJQHRII uio [2“q 9:: “Hum nlunmuuu.)
[3 'HQJO!J€]}U! a SQJOEJBIII’IS nuna “"l Jud mummmnmdsm upmgpu! 13.1.4.1
salnuguuan A’ 531mm qsugnb 9p (DJQIIJEIH [El 'Jvlnd E21515 ua l 9511581l

6

‘1

‘3“

9

w——-u—

.

GI

..,

'

to
o

-|nug'|.1‘.m 501.103“! umpuguml “ouuo‘gguolmq nypnjnrlullua ulzluosoul
soganbod HOIIIJIIIJIJ 3.1.” sol nuts ”"11. 'e Ti”) 09ml pp .a It? .ml
mountain"! 90 K Elnlap "I all [ngunmum oqd I" :uqos lzsunusap 13.1111
doth} n-(na ongun 1m “15.1.”; so ‘luyJoumJa mlmm 01111 I" qodsax 3:912}
4213111 [2] :numnp Souegpmu A' mu mu sauwltmyl an] {up IlgaJnrigJunn
[:1 'L K g mug” “I nusanm mlb mlgl I" mdnpn unII (”[1019q PP

mum] up ogquuz'.) mm] [In HJJJBDE upymzwaug"1.101 12131.1 '|9 “if!“ soumpu
*"l up 0.13mi)" [a 1129””q up; 0.1.31! ‘numwmma PP (nu-aux» 1‘; 13pm]
'l‘..-\!]!h'0d RESEJUJEUUJRHJLI

[m

mumnauu as [ImXJH IHIIUHUIIIHJJ [5] '31uamlmyandsw HJJUEJuJu! 3 .uompml
-n~ $212.15!» sul _Iull apnea”)!!! 1219;) mlmlguuén K 2:011:10; Rmusngnb up 010mg“
'3 'ugpulua mam Ilil 90:.“l 501 up upmiuul {:1 Ha Hannah: own.) In]
'H lllh‘lll l} ROI 3'] “gag-50¢] "I (“11150a Huluollmm Ruin.) Dunn: (J.)gll-}]U[I'l[[’[

'0

'51“!

$7?
‘3

&lt;3:

0 a
[819”)

BIURBEHID

IOP

OIHJEIIIDZHSUP

J‘Hl

“(lip)"!!!“HEHIJJI

3P

(llI'Jllll:|llJJ

IO

nmgplumn summit) on “[2; K [ smpmm “(H ,'\' 6 ‘5; 3;?!“ '0sm RI :2
O'JEILIIOIIIIII
'31"

“S

U!)

[a]

31.18;]?

H‘IJFEA

OJIIS‘alSJ

0H

§!H!ll‘?ul}

[IE-'HL'JHJOJJ
In

UPJJHJU

mp”)
Op

‘JIIIJ

REJIIJIJEAJ

SUIIISHEHID

0']

matron.)

0.101111?“

JRRJBIOIII n] n cam-ac 09 K (qualnAEq I" RSIIJIHIOD as: lmb npgpmu V

[J

!

�mvnlv 011 r] sonlitln dr'l l‘jt’ mayur dt-l hum von ans cxll'r‘mm proximalcs on «Inc an India 1-] (un romm'm Ilirigidus haciu lore poles (-11 12min

(1m: las extrmnidadm die-“mks so hallau unidas por un qlliasnm irrminal. LUR hivah-nlvs nu-diunoa por lo gum-ml posevn dos (Illiil lllilh‘
l
quinsy‘ 105 unis grandma 11.1mm trt‘s. 9i M911 [0 miss l‘rnr-mwlir- mu nos
mus 'intvrsiil-inh-s (fig. 3’).
El lurclm l'lt'. 1]l ul m’lmm'o do quills-.HHL-J no (-zimhiv Illa-\‘(M‘lnl‘llh'
1-11 In quc Y2] c101 diph'ylénit-n ‘: L: u HH‘tilfiiHl" iilzl ‘ l‘. 11 15”“ E05 movimic-nlns dr‘ rluslizmnicnlu «Iv. ins quiusmus ( stulas. harm hi mimnat
I‘Xll‘l‘lllitlull lff‘l ('l'nnmsulnu mn [mm lu'mnmt‘iudns. In [11“] no modificu su n Im-rn zlili‘umln 5M0 {‘n pau‘lv In i'nrnm dr-finilivzi {pm inmartin [05 hivnlrntm cu cl mnmu nto dv ullie'urm: (-n ('1 plulm 0mm[urial Ill" 1:1 ma'hlfum.‘ I (figs. (a y 1"]. Si IEI il‘rminzllizzu'idu [ma-1'
Hominy 1;: forum drl hivnivntv hllfril‘ii] rumiaius I'll hm HH'L‘e—‘iui-‘w &lt;=I:a]m.~'

_ ... _. a.“ .‘r
‘

-— —- —- wrnv—- W,._

r—v H'l—V"
“I

r'v-c‘

111mm l'nt‘m‘ Pn Ii: nu‘laIi-usv.
I; I

\
ll!-\

a";
.u'

1 .
.'
.‘ .

-V

'|

--‘-r:.‘..:f:-:1

_, _ _ P

_‘

V

1' ‘3

p "2:110,q J' T!1n:_::nx:(a

.

.- .
J'_‘

"a

.

r;

I .'

i‘
|—«

'- I:

i.

H

.

i"

1,

r.“

E?

.I.

52
.5.

hL

J.
313

g;.'.‘

II

...

Ki

:3

'I

I'!

n

'

&gt;

\
-.

I.‘

. .

‘u..

‘I:

-

II

' I'll

VI"

\

:‘u

-,

I

V!

‘I:

"I

.,l

33'
\

"I

‘-

Fl."

II

VII

23-

’l'

”-

It"

'

lI

, a.._

.:'.=

|_I

'-

:I

'_

:3"

L
._ — __ ._ __

1.

r

1
Fl".

1".

2
3.
mum m: qmaa

II

5

{jurva do fruvm‘nriu JP quinsnms durnnh‘ 10:: (‘slaulius diplol nil'o mudin.
fiHuL (Iiilfill HiS y la nwlul‘uHe. Ln upurenle disrnrdunria en 1:: run“
I'orruhprmdiq‘nle u 1:: Illemruse en Ins l'mrrnhluj s (It Ins hivulcnlt‘n' con
[Ins quiumms sn debt: :1 mm dusvim'i n prnduridu pnr el {mar que no
Hem}. Higllinl'ulll‘iil solu‘u [0l 5i 5'. mmsidvru quu 1'] n mern dl: quinsmus
no dis‘minuye mm In lerminnlizm'ién.

1...

30—

“um—.H
..

�"18
$01.10.] 5 Ruungpdlu 30;“;t
Hlllllliri llllljJ sol 1m unulsngnb 3p npuanaw} "I up (19!.mgnm 3p gmloiillod
uvmuub

‘(,

‘ ld

0c!

I

a

g

'

s

hill

J'rjr

Ir!

ff "‘

.H

x I
f,

f

)a'

at!

#1 1’
x" f
I

* )E‘

f-

0v

f

r‘

I]
1’

I"
’

H
if

k

p
x

\

=3

I

i

K

_

0.“.

I;

1H

ooualwu Wau‘wtum — — —- -~
uwgul

'5“

J ", E

{

\

none: smuutuia

:5

J"

‘
. ___

3

{r

‘h

k

\ 3

I
‘K

I
‘\

us-auutu.«.1§_—

‘1.

I
0'3

f

'25

'HIIJHLIHH?
‘ILIJEI

JP
1!!

Anna]

‘!S

UIIEIIJNIO

1312!”

Hill]

JP

Ulllh‘ ll'

SJJHHIHIH

1?]

ES

.IJ.)OHD.)

[1093;

I?

NE]

JP

HESHI}IH!

(lpEII-IIJII

‘SIBIIISHEIID

"0.)

OP

HUI

IEPETI‘IIEJIHJJ
1-}

ZJllnl t

90'

Sx‘JlllJlUAyl

0!!

Ill!

A.

SIIS

SJ][ILIIL’A!I[

JOd

H..Ill(l!33=d.l

I?J)‘IJ!]H[][

”I

I}!

[JP
.I'J‘a'

KIN"

ESBIIEUEIIJP

"9!.H3HIJUJ
HPII'J

(“[51

40¢].

0.11110

lltlESHEJHOJ

REJIIJIIIAJ

J]!

HEJIHIBJIII

01.43

OlH-Jlll

U!J(l.\.13lll

[HHS-[II]

1!!

01110:)

{IEDEOUZ![}?H}'|IIAIIPU!

ill]

Blillnl

(lllJJli

llHIJ—E!

[IQEJHTHJJSEP

l

US

lllllSl

SUIIIUULI‘J

I?Zdl.li).)

SDI

llb

all

Op
OIUI

IJSJJJJIIII‘JHJ

[10.)

opnd ou zmb op .mml I! [twain-Juno "liq-I 125mm”3.1.41a 11-.) SOIIIUJIES

-{ H '3‘!“ Onyx-Saluldgp annals.) [a .mnu-Jguf IF. IuJumaua as .mh oaglglwi‘;
LIA"

IIISSlUi}

up

[HJUJEIJJJJ

Hf

IHUOSJJIIOJ

"n

UNI}

I}!

IIEIESHIJUO.)

I?

“5'0" as Panpgalu .Jeanymd u] up SOEPIHHJ «311111e so] .1}: sumsngnb (ill
IZIOUJHOJJJ

[IO

Hf

PIBPHPIHIJUJI

L’HIEJHJ

HI

RIIHP

”OIIIFI]

.l[}([

‘JJAU

ll

i

ll}

up (uglnr'lu [a [nylamlu 0.1150111! u.) JIIIJSJJII.)J szzlusngnlr up 0.1.)unllu In
0111.]

II“!

{1G

‘SJJAO

9160.1.)

up

[BEJEUE

OJ‘Jllll‘lll

ill

Upllud

d

d

SUHHHSU

mummy}: sol u.) swam-Huh op mauxglu [a mu!) ampu ins upoml ugylmm
[an 01110;) “WEJRZHHJHI .unn .mh 0.19”"! as: ‘ndnbud 3C sunnwatu
SJIUQIHAIIE

901

H.) 01.10]

i).ll[ll§

“SB!JUQ.IJJ"J

SHIHIJJIEIU

[IIESII'JL’

Oll

ORRJIII

«am. A: (mylgloldgp lap gammy){Lln guon 5121 Jill} up [mun u.) and

._,. .
‘,
. _.y

�[in cuanto ul ()[Himo dc crossing: over, (1111: ms una caractcrfsl'ica
inherm e a] sistcma gcnético dc un organismu dado y qm: Darlingtun
1193?] ha dwignado (romn indive de rut-OIIIIJinm-ién, heums uhlvnido

[a (wifra 28 para diclm Endive. Esta indimt, obtenido por la suma dul
mimero lmploide més la frmumncia dc quiasmas, qua on t'calidad
rnprcwnta cl l.(-nnino motlio dc Hug li‘ t s crunmsdmicoa quc se svgrcgan indcpendicnlcmante y quc a su vcz da Ia Inedida {101 ligamiento 10ml dc un organianm. pone. do. manifiml‘u que en Srrhistocercu
umcullam. la segregacién indclwndicnte dc (:icrtos svglllenms ammosdmicus rslé 1m tanlo limitada. Para sustemrr can: (-rilnriu Int-mus
tornado coma rrl'orem a un organimno, n] maiz (Zen. maysLJ, quv
no uhstanle pOSeK-r un juogu haploide de 10 uromosnmas, mu},r some.-

-_. _ .
. ;._

._.
.m

junle numéricamentu aI do 5. wmceliam, que es de ll, licne sin embargo 1111 India: do [11:011'1hinacidn dc 37.5 [Obtellill has udunos (-11
hi frccucncia (IF. quiasmas conocidu on divha planla) singularnurntv
més (rlnvado.

Hefnrq-nlc a 1:1 prolmhlo longitud on unidadcs gcn icas que presunmn 105 (lil'l'rrclllvs crmnosomas de 5. cantrvllam, Si 2:0 tivno vn
44.-

0.70

______

{1:
r‘

0.5.1.

OF
1'

0.50

/

ZAL‘.
N.‘\;_I

0.40.
T3973]
DE

/

STEVTE
1'

CUEFI

0.2C

O. 10

/

/

Diplaténico
mod 10

Hg. I”.

Diploténiuo
final

Blue lnouil

I

n

llatufkao

(Lurvu dc lmminulizul'idn ml difm‘enluh‘ mludius d:- In prol'uw y ml In
melufuse.

, 32 w

_. ,_-.

.m‘

�.r _-1
2"”

.‘iw—
V»

1.

~-— 1:1: ~—

_"

111111 11;“1‘0111 ape-1.111 11111111 01111 1111111 1111 1111101111311011111011 111'} unnnaauna '5‘

11111 11211105011101» 5-01 1111 01.11111 1111112111 111 11.11111 111-15111 [121111110111 01111 011

H910E'ZEIP-JOI

121111 OLIHEXJ 111111 BI’JUOPEJ‘Q UJ OISJIId Ell (HIH'IISU (JJ'I‘S lllq
'SHHIOQ

-01110.1:1 90' 011 0111111111120191111 [11 121ml

121111900011

111111111131}

u01;111111111113

Bun 011111.) 1310.11111u1 1191111111] 111311 11101111111111 11.961} 11011111111120 1111101111
-111 [11111111211111.110110111 1211:1111 1111111111111 9110.1111u1111 {-1861} 111121130 ‘110-11‘1
[11101101 un 111:1 “11011100191111051 11.1 1.6961} 20113 .101l A” 110101110110 911111111 1111
18136“ “19A .1011 ‘s-nfdouufa .‘ 11.1 {9861.} $1111a A“ 1111112011 .1011 ‘sru
"W”‘IO‘U‘HS' 11.1 131:6“ 31.111” K um unmu .1011 111112111111 0111.0. 1111 11911111101
1111191111 11v] '0111111 [311 111110.111) 111111111111 111111 3.3 011 91111111011111 1111 11111111111»
01] 111 011111111311 11113.1 11.1 111111 ‘11.).111 11:1 “111301111111 .90 11111110301111'1.1.1 11111 .111

TV.

'oJalqluau lap 1191.11111111 121 111111111111 11111n;1.11:1 511'] ‘0.11u§110]111p 1% 91111111111
Sclusu1nb 3p [1:1J1u1 I:_1'.'1u3n.1;1.11 1:1 11 0111111101: 311 13110 11111112101.) :11) s0u111§191

11111 01111111190111 1901111111109 11111103011101.) so] 011 supmuu; 111111112101 s11u01s
1111111111 5119 111111311 samelmqq 1111 1.101111 511.11 3111 1111 0.1111113 1191;11:11135111111111

98

VI

9 81'

OS

BB'I

U5

3

10.11
I i
H

Amq.
.

'11 “111d

41,..m

S

9

1

:_
172.2.
.-.¢;\_

J

1
1

1-

111111111101 111 A” S11111a‘1211111 011 11101101101111 111 0.111111 119111111111 121 91111 111111111111
0110.111 113‘]; ‘1“ '13111 1101111121 1412111 SGJUOTILKIII 1-101 111111 9111119111111) :11) 0.1
-§)|Ill)ll 0111311“ [1) ESP.) [131101] 801.103 SEEN] 51]]IIDIUAIII 30'

an!)

Htlil jlllll .)

:11 111111 1111111 ‘11:}.1111 1:1 110.) 111.111.1111 1101012101 110 12190 011 11111115111111) 011
0101111111 1.) 901111 “13111111111911 [11111111111011.1011o 1![ 111111111111 01: 1111 111110111111
01111111111 11.1 11111) 1131.10111110 1111: 111.151.1011 0111111 :15 “81211181111111 1111 111111111111
{.11 .1 01110510111011 [.111 071.1111 10 11.11110 1101010110111 111 10.101111.) 11101111111 0p
13331119191) 81([13011

9"}

OH [12111)

12[ .1011

USIII‘BU

IDULUIJEIIII

{HUIHQ'IHl

171.1115"

nun 1113-1111111 92111090111010 901 up 1412111121111 snpnu uol 5121 1111111 11;
'01'1111111111.) 1.111 8.1.111192111 55111 12.11111 1191 -1"

s11u111pau1 SUI 11.11111 001 “sog.1r1f.101l 39111111011101) 1101 12.1121] 91111121111111 [15; 1111
3.1 0111111110111 {:1 111111 1101111111 111111111111 3131111111111]; 011 1110110111011 121 1111101111

�1-1‘11111-1'usi6n gcnélira inlnn-sanle en 11111111111 :11 grade do: ligamiento
lque depende de. las relal-iones espacialcs 1117 1115 games) y al tipo
y frccuencia dc] crossing: over gunético.
Dcsdu 1-l [1111111) (l1: vista gcllético 11111.15e anélisis 1-.it0légico rcvela

11111: $13 cncuentran regiones uni-s 0 1111111111: exit-1151157. 1311 1111a (malt-.1; 1+xist1imludahlr ligamiuntm por 11131-11 circumstancia la frecuvncia dc crossing
11111-1' SCI’i reiativanmntc haja.
La localizacién de los quiasmas impuno 1ti1trlu restriccién al in-

1131-1taml1i11 111- 1111-1 crouiétidas homélngas. D1: 111111113111 1.1111: 51310 aqucllos
genes 1.11113. 111-. 12111-1111111ran on la 1-1-gi1'1n de formucién de los quiasmas
11 cercan s a la misma 1-starz'1n 1m condicionea 1113 (turnplir inlcrcznnhio,
1:5 decir, ([110. [101' 0111-11 do! crossing 01-1-1- 3e puuden pruducir 1121:0111l1in1111i11111-s 1-1111'1: gent‘s ligadoa. S1111 (151014. IDs genes quc podrz'm ser
localizados y gcnéticanmnto 101'10gr11fi211los en el mapa. En 1-a1n11i0.
aquollns genus 111112 51: 1-1111111':11tr11n uhicadus entre 11115 quiasmas adyzb
contes exhibirén 1m 1:11mpl1-Io ligamittnto v quedarén (Excluidos 110 la
1-1.2111ml1ina1: E1311. L11 supra-sin” 11 1-111.tr11 1-1011 110! 1111551111;; over an 1-i1. r1115

zonas allcra 11e51l1: 1111-.e la lmidud de la l1121'11111zi11, [11165 111111151 101-;
gums [ms-.111 1m 1111 11111111111 1:11111p11rlén1l11s1: 01111111 1111a gran unidad do
1121-11111l1inaci1'111 0 super "1.1110. 11111110 la 11111111111 Burlington )1 “alluri119191 1-011 la 11r0111111i1’1n 1-011011111itanl1- 111- varies y 1111111111111. efeclos.
L11 I111.1I15ac111n do 10s. (Illi‘d l’ ili limita visilllcmcntt- 1:1 lil1r1: inlcrcambin entre 1115 111111111140111115 11011101011115 y por 1211111? la recombina1-i1'1n 111: 101-1 gem-s 1101110 1111i1lz11l125 1:11 51', i11l1-rfiriendo en la urcacién

do. nuevas 1-11n11111l111-i11111-s 1l1- genes quc conduccn 11 la f11r111111:i611 de
nuuvos tipos.
Un 111111111111111111i1tnt11 11311113111111: trac 1201110 consecucncia 1111a 1:111:11:

particular 111? r1:1‘.011111i11111-i1'111 l1_r1311i1:.'1 111.11: Ila d1: ocasionar dificultadcs
1:11 105 luluros csludios gr-nélicos sabre ligamicnto 11111! as llevcn a cabn
1311 cam especie.

Resume" y Conclusiones
1."

Schistocurca vanadium (Servillc) Scudder, inseam 011131110111

111: la familia Acrididae tienc la cifra 2n : 22 l X 111 I115. maullos

y 22 + XX cn 11111 hombras.
2.‘0

Las dimensioncs relativas dc 105 cromosomas gonialcs 31 del

Cito l unusan una surie descendunlc 1111 1.111110 unifornm compuesla
per 3 parcjas grandes, 5 medianas y 3 peque as, 1:11y11 largo en micrones es respontivumcnle de 5.5-6.5, 3-4 y 1.5-1.7.

3.a

La 11111rfol11gia tie Indus 103 1.:r11m11110n'1as respondu al tipo

acrocéntrico, con 11-] ccnlmmcru ubicado may cerca (in la extremidad

proximal.
4.”

El grade 111: condensacién 0 cspiralizacién cs uniforme y

completo para' 11111115 los 11111030111115 1:1111 excupcidn del cromosoma

sexual que 1:3 totalmeme lmterocromético, presentando heterOpicnésis

34

�_

_=.»
99

'mV

are“

'mxrm nm

'6 'd ‘w, o'N ‘3] DEV ‘oapgnaluow '13v “311]
mapgopgmy

'aunzu-Jnum; mfdounlaw u;

'uopuu"! wayaua

3p

"So-[ping

an.“

[a sjuawala BILL 16961 “)1 ‘uaumvw .( '(l '3 ‘Momunxvu
'd

‘1; 101‘ 'ng nlomj

13.3 'SwJISIS JyBHdH [a uaynfaaa in“;
'[°.&amp; “.umaN 'JJI'IO Sup-mu.) [a £8019!” my;

'uoli

'iulanluad

g'0 '5 ‘xuvu 1K '

'dtupn

‘d ‘0“

K '1' 'NHVW‘HHEEI'I

ugqnd awwowaf) :ggm “'1 'f) ‘QMIXSIIH i “w '3 ‘ hil '
'59[

uopuurl

‘1’1'mmunu

'83] 'd ‘9 'IOA ‘3!”[91‘3

"’S -” 1139mmq [9 .mogmnqnq pun migw a!“ :zg
69!.

"V

:HM

aqxoqou

'3 ‘nowm'luvq

”(I

'3 ‘Momm'IIWQ

”.261 "(I

'3 ‘HOL‘JNI'IIIVQ

'I “Jul?! “-3 ‘A‘ ogma‘g u; swam-11m IIIJJdH :19“ "(J '1) ‘uomm'mvu

VIL'IVHSOI’IIIIH
'3_l'.');)dSi} ms.) no.) o'qnn B mum”

as auh (nuapulzrig auqos sugpmsao so] no sapmlnuggp Emmy) 521?.a A
sodg scmanu 9p uppmum} HI us Jpnomdm up um] anb
sauognemn”
:nuamnpesunau gupnpmd ugymugqluoo BI ap uppagnsau WI 0-3]
sub asuu

'setusnynb sop anus sagpaluwlu! sauogh’ax no unnml as
sonanhc uppeugqluonu 0p sopmpxa opuepanb ‘nduul [u

[m 90933124301101 A' s‘upezgleoq amameapyua

0mm Jod 13s- A‘ Oyllu '.)

«mm! .Indumo [upped BEIGE“! n[ I2 en gmuo 0 semangnh 50[ up ugpmu
-.[0} 3p But)! "I 1m unnu-anauo as unh sauar} so!
mustnnngun 0'“

-B[el{ amomengmlm 139 JP ml .131“)

ugssom up

egouonaaq 91- :mb soupap as sub 0[ .10d omapun ” .{eq Galena “I u.)
scsumxa 9011q 0 513m Bauog m {Lin-35x3 anh 12.02o 9111) 01 soagwpsum
qua solllom ss annoys uo queuing gas.) 'Jluagpuadnpug Ilpgzm' m us Bl
.
..
..
. ,»
.
. 4
“4
r
.sub
ngauapyno
no. .-ouod Ias Daglgmm.
may;
.19
mund [a. .apsaa

.
00]

‘ong-Iguo 1.33m ll}'SSl)J.i 3p [cg-om! 125311011001} "1 muasaulm
313;} sub 3.131;“! as aam-atu El :2 now-910M“) mpmsa [up (ugsuyn l3
119 SEIIIHHEIIII 0p

HEOHUIIJJJJ

BI U9

[Ilfl]!l!ql?!.l f\ "Sihl'Qi-l Bl UPI-Eu

0'6

'31umrm.¢gpad§3.u Hoganlmd A; soungpom

'sspuel

sol

xed Quay-guuh‘ sopupgun 09 K of” “09'
up 33 SBIIHISOIIIOJJ

.np Basel» so“ SB] mud msgmud L’dBlII PP [1210] pulp-51ml "'1

0-3

3‘01“)"t
sa-luultmgq so] mad I. K sounwam 501 mm] 3 “Quaint" soumuwla
so[ med 9 up as.) smusngnb up cummllu 19p ogpmuoul IH
”-31
'iJSBJBlJIII “[ up Olll'alll
-mu 1-.) no Saluolengq ROI (mulopn onh Immuuop uppmn gyum ‘P.[
gum] no ops opummln ‘oxnuglu m: auratuJoKmu maggpmu up; sale-195p
smunnb Sol 3p muagumznsap [a onupmd qoczunuguum 121 0'9
'Hmusnynb so; op [1219”) [mugxoul 011;; up [REJJIHI my.)
-I!Z”BJO[ §_l'1S!X'J :mb ngauupgm; ”53111313q ”5'9 up i910; un 110".)
«so-alum:

0g 3.11103 aqua L’ ovum)” “I QSBJBJHIU ’91 X {Bug} "ogpoul oogllgmltlgp [a
illlllhlllp

SBllIHEEHb

DP

HEDUUI’IDQIJ]

HI

JP

SESEIEHIH

OPEUUIUP

111']

CD'S

'B'.)l]l)[:ll [Iggsptgp mand HI 3p 0a
42m B" u.) nAnn ‘Ju X 39.91o Bl IL) mqlrsml mum as Slsgungdnjmml
us .mh 0mm u.) ‘lnguo omuuadso 32491910111 A’ 08910.1(! "I u.) BAgm uu

�(VP-Inn. .I.. I‘L'il: flhrunmmmo pairing in
fin-,7, I". \._ I023: .Hgnmls f‘n”Silit’r l‘t‘dlu

Im‘ru

ux-rid“.

“Wm-I'm;

snhrv

I'Iytulugiu.
I”

I’M'HIUI:

\III.
(Il’

3. 1:.
Ins

MI.

r‘rumusrmms.

I’Ilysia, VIII. H. p. IIII.
Hujz‘ [I‘_ _\_~ [mil]; Il!!'l'.‘€fl:lifflf'I¢llI!‘§ .w/Irv (m- r:-mnu.mmr1.~: Ilv ufgmmx nrhhpngros III." In chm;riI-u III-II Sm; I. NlIllll‘rlr _\ nrgunimrién III- Ins I'IuaI-jm I-n rmnru gIlnI-rus III? {Il‘riiIIlIm
Ihw. “In. La I'Iulil. \"III, 32. II. 31:.
Hui-III” (I? [as Ina‘Fgm-inm-s .mI-ra- I'imlngiu I'IP‘ I‘m- I'rzriI-drulI-s JI- Srhi -

H-niz. I'Z 3.. I‘M:

ft.?f'(‘rr‘4! prlrnmwsrs. II. "11%, Fur. \grnn. In [’Iulu. Vol. 22. p. I23”.
Hwy“ l-‘_ A” 193‘]; Estmfn III; III»; inI'I’xligru'r'ImI-w min-4.: I'ilnlugiu rIz' Ins I'nriIvIIruIIJs (It! .‘N'I'hismrr-rI-n

purImvnsix.

I.

I’llynis.

\‘III.

IT.

II. 2153,

Hunt. I“. .'\.. 19H: Efm'rus ti!” II: confrifugm-idn min-I- Ln; I'I‘Inhu $011“t III’ Hr'hi tit‘v'n'rl
par-unmn q. l'rm-_ \='ll|l|
LIQ'I JIIur. (IIrnI-IiI‘bP.

HUJL

I".

-\..

I‘HT:

MIHIII-HIIIHI

I:

InlI-r,

{ rm-I.

ung.

.I‘Irimlnurgh.

” britfns Inurm'mrufvx Hut-I'rsfnuI-sj
III'

JIIIIII.

I'L‘I‘L

I\"III.

nuplunurmuriu

0n .Vt'hisI‘nI‘I‘rI'n. (:ulll. Hm:

IiiuI.

I‘M-H.

WHI‘I‘E. M. .I. IL. I033: 'I'I‘epinirl .x'pvrrnrirnt'ytr's: in II. lm‘usl. .‘ic'hislIu'I-r-I'ri grvgnria. (BlvIIIg .1, \ul. 5: p. I.' )
IL 1931-: Thu iuHuum-I- nf n-mprnunrt- m1 (:hiusmu frq-m'y. J. (h-nol.

WIII'I'I-..

Vol.

J.

NI.

p.

2‘}.

2H3.

\\'|r|1'|r._ M, J_ 11.1 I‘ll": w hvrnpyruusis “f max rhrnnuuumm and its it vrprvlulim: in
u-rms "I .spr'rm' .‘FH‘IH'I‘HFI’. .I. “mu-I. \"III. -I1I_ In, (1?.
I)" I‘M-l: Thu I-r‘nhuirm of ”II" HI}! I'hrum-usnmvs. II. (I‘III! .‘I-I‘Ilrmmmnuu- in
W'HITE. M. J.

Ilu- 'I‘I‘II‘IgUIIIIILIt' :nIII .‘\l"l'ilIIlI‘|lI‘ and Ilm lurinriplu nf “IwululiI-nury isoIalinu" of IIIIr X.
.I. (Jr-IIo-l, VIII. 12. 1:.

I73.

- _ 36 ——

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1407">
                <text>La estructura genética de schistocerca cancellata</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1408">
                <text>Una conquista significante de la biología y en modo especial de la genética la constituye la teoría de &#13;
la neoquiasmatipía.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1409">
                <text>SAEZ, Francisco; SILVERA, Hugo; SOLARI, Claudio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1410">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año IV, Nº 5 : p. 23-36</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1411">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1412">
                <text>1950</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1413">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1414">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1415">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="150">
        <name>BIOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="149">
        <name>GENETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="151">
        <name>Teoría de  la neoquiasmatipía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="347" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="580">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a4b344c643e803ac58d412c5481c5c80.PDF</src>
        <authentication>38bb28f3f7588ede59cdf2d2f6f0d424</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3806">
                    <text>SVI0N3I0A
$3avaiNV
avnnovd

OHd

8 OdlAJ3ll

OdS3flN
3Q SVIAI31

nñ

91086

ep ejes

�19

^V3Süi

096

9P

svidímhd a saavaiMVwnH aa

(XIX
VNI1V1 V3IUMV
ja oíamsj
u vuvd vino

sepuaiQ A sapepiueiuriH Qp

vonand3a vi 3a avaisb3MNn

�COLECCIÓN TEMAS DE NUESTRO TIEMPO

1— Maño Benedetti: La cultura, ese blanco móvil
2— Rafael Guarga: La marginación de la ciencia en

América Latina
3— Bertolt Brecht: Cinco dificultades para quien
escriba la verdad
4— Osear J. Maggiolo: Política de desarrollo cientí
fico y tecnológico de América Latina
5— José Luis Massera: Dialéctica y Matemáticas
6— Roberto Fernández Retamar: Naturalidad y
modernidad en la literatura martiana
7— J. Raúl Grigera: Tendencias actuales de la

biofísica

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
Queda hecho el depósito
que marca la ley

�•Bpuapuadapin bj uod ^piui as anb osaaoíd un
opoj ap ¡BpuB^sns ajjBd ^un ap uy p s^ uaiqure; anbjod 'sajoua^ire ssdpa
SB[ B O^Unf BpU3[OlA BpBlSBUiap UIS OpinpUl J9S 9p9nd SBJ3UBUI SBpOJ 3p
•oombjBSijo odi; ap opB^sg ¡^ BpqosuoD ^s X ouisqBuadun pp ojuaiiu
^p opou^d p ua pipunuí opBOjaui [B ajuauíBp^os sbuj oipnm ubjS
-ajui as sasiBd soijsanu anb ua 'safepos sauopeuijoj sbj u^ a^uBuiuiop ua
as ouiSTjBjidEO p pno bj ua edBp B| Bjapisuoa as buisiui b^ ug *bd
pBpiun Buii;^n B| JBJBdas X a^oa un asiaoB^ opnd 'Bpnp ui
•aja 'BAijBpj BiuiouojnB ns 'BiSojoapi b^ X op^^sa pp
uopBoyiuis bi ^oi^jiod a^uauíBayjaadsa o\ ap OAispap ^adBd p uaiquiB;
oiad '[B^uaurepunj Binpa^sa b\ ap ouiuiía^ ouii^^p ua o^uaiuiBuopipuoo
p uod 'BiSojoapi bi X opBjsa ¡a 'asBq b¡ ai^ua o^uaiuiBZBjai^ua jg *sajuBu
-luuapp Biapisuoo anb soj ua sopa ap oun epBD ua opuBzyBjua 'sopadsB
sns sopo^ ua SBuia; so¡ ap oun Bpeo jBpjoqB Binooíd BuiBjSoíd ig *xx l^!S
¡ap s^pBoap SBiaiuud sb[ B;seq o;unfuoo ns ua Bzipaj as ou 'ajuauuoua;
-sod UBzipuadapui as anb so¡ b souiinpxa is unB 'sa(BuopBU sope^sa so[ ap

uopBpqosuoo B| X niAX l3ís 19P S9UÍJ B B!DW ^ t^iuo¡oo uauíi^aj pp sis
-uo Bg ^a uod BqBDB iu XIX 18ÍS I9 uo ^P!11? ^ ou 9*s? ^;uauiBiAqo op
-ojjad [ap soaisBq sopadsB so[ uaXnpui sbuisiui sb^ anb souiapua;ug
*ouisi[Buadun [ap BdBja
bj ua sapuop^u sopB;sa so[ ap uoiDBpijosuoD B[ X sopBjsa soAanu soj ap
uopbziubSjo [pjjip B[ 'Biauapuadapui B[ uod BuiuqnD anb ojuaiunAOiu ja
'piuojoD uauíiSaj [ap sisud b[ :sbdi;bui3; sapBpiun ojjBnD ua apiAip a
•BDiSBq

-iq X BDi^uiaj Bjn8 Bun *XIX I^ÍS I9 U9 ^^?^! bou^uiv ^iqos soipn^sa
-nn aasap uainb b jBuopjodoíd b opBuxjsap psa BuiBjdojd ajuasajd [g

�Es extremadamente difícil analizar de conjunto a América Latina.
Aunque existen líneas generales comunes entre las diferentes formaciones
sociales, son también muy considerables las diferencias estructurales y de
su peripecia política. No obstante, consideramos que América Latina —y
aún los nuevos países que emergen a la independencia en el Caribe— tie
nen algunos rasgos en común que permiten conformar un objeto de cono
cimiento válido. Estos son, en particular, su carácter dependiente —en pe
ríodos más recientes, del imperialismo norteamericano fundamentalmen
te—; el haber nacido de la independencia luego de haber sido colonias, el
momento en que la mayoría adviene a la independencia y además elemen
tos esenciales de sus estructuras. Por otra parte, nuestros países son, en
su conjunto, el fruto de una fusión de pueblos y culturas. De todas mane
ras, reiteramos que existen diferencias muy sustanciales, que no pueden
obviarse. En nuestro programa hemos procurado sobre todo enfatizar en
l^s-grandes líneas generales.

La orientación bibliográfica incluye un conjunto de trabajos de ca
rácter general y otros sobre algunos temas nodales de cada unidad temá
tica. Procuramos indicar —por lo menos en la bibliografía básica— libros
que pueden conseguirse en el país. Tratamos de orientar el estudio par
tiendo de algunas lecturas generales hasta otras sobre aspectos más espe
cializados.
Incluímos algunos libros básicos sobre aspectos teóricos.
Desde luego no se trata ni mucho menos, de una bibliografía exhaus
tiva y probablemente podría ser actualizada a la brevedad.
Con las limitaciones antedichas —y muchas otras que sin duda po
drán encontrarse en ellos— este programa y su bibliografía de apoyo es

tán destinados a orientar el estudio inicial de temas muy poco trabajados
en nuestro país.

Lucía Sala de Tourón
Montevideo, diciembre de 1985

4

�-ap cipaijsa sbui Bun ua SBApanpoíd SBzianj sq ap onoiiBsaQ (y

:Ü1AX l^ís I3 ua sqouBdsa squopa sq ua soiquiBa sog ([
H9 soupq sasrBd
so^ 9P suiuo[oo sq ua sciuajxa sauopBuuojsirep sq ap sopaja so^ (q

Bjjo^ru b^ of^q ^s^jg ap uopqo[d
-xa jofaui r^Sn^o^ ua ^quio^ ap sBiuiojai sq^e^iuni sbui s^^ (g
•godoiptu B| ap ogou
-Bsap pp oppuas [B Bouauív ^p pdBd ig *SBDi3o|oapi sauop
-BuuojsuB^ X SBAi^Bj^iuiuipB 'SBOiiuouoDa SBuiioja"g *uopni
-OAai uis B^si|B^idBD onoojBsap [B os^duii isBaiuoqjog sbiujoj
-ag SBpB^iuin sbui unB sb¡ X |ouBdsa ouistuuojag opBjapoui ^g (y
:soauaqi sasiBd soi ap SBonpsa SBinpn^sa SBg
ouisi^odsaQ,, pp oui
ig •uopBJ^srqj b¡ ap odijijo o^uaiuiBSuad jg 'Bdoing ua
sasiBd so^ ua SBuuojaj SBpBiapoui ap sqouaS
-txa sq X qauBig ua sanSinq o^ouBsap ¡a 'tíuauii8ag on8i^uy^
pp qauaAiAiad b^ aiiua sauopoipBJ^uoa sb^ ap uopBzipnSB Bg (p

OUI
pp uy pp ozuaiuioa ig *squopa s^qoíp uBiua^ bX anb
ogojjBsap p uoo [biuo|od Buia^sis [ap pBpqiqipduioom B[ ra^ofs^
¡ap Bauaury ua SBOiu^uq SBiuo[oa aoai^ sb[ ap qouapuadapui Bg (
*sa[Biuo[oa X soadoina sopijjuoa .giIAX ^^^l^ 13P SB-^an^ ssg (^
•sapruofoo sopad
-un so[ ap qauaAiAiad q ap pB^noxjrp q :sa[Bipunui Bop^od B[ X
Biuiouoaa q ua qauapioux n 'qsi[B^idBO uoiaonpoíd ap opoui [ap
a^uBuiuiop ua uptsjaAUoa :BXia;B[8ui ua [qj^snpui uopqoAag Bg (^

apofsl pp Bau^ray ua ooni^uq pni
-ofoo uiuajSTS [ap sisua q X üdoing ua sauopBuuojsuBjq sapu^iS s^g (\

SVS3DNWd SV77I1MV SV7
N3 X VDM3KVO^38IÑ3 IVltiOlOD VVI31SIS13Q SISMD '• 1

�pendencia de España. Reforzamiento de los sectores mercan
til, agrario y minero exportadores.

B)Fortalecimiento de las fracciones criollas oligárquicas, sus
contradicciones con el poder español y el sector español de
las oligarquías locales. Las "inquietudes" de las heterogé
neas capas medias criollas. La mayor explotación de los sec
tores populares, las distintas etnias que los componen, la im
posibilidad de resistencia común.
C)Los numerosos movimientos de protesta, sus formas insu
rreccionales. La importancia especial de los levantamien
tos encabezados por Tupac Amarú y Tupac Inca Catari, en
el Perú y el Alto Perú; de los "Comuneros del Socorro" y
de los esclavos de Coro: alzamientos indígenas, de escla
vos y sectores populares.
2)Moderada expansión económica brasileña, los estímulos estata
les, compañías y nuevas formas de explotación. La tutoría bri
tánica.

A)Los límites de la expansión económica de Brasil en el siglo
XVIII.
B)Las contradicciones de los "brasileños" con las compañías
y ios comerciantes portugueses. La resistencia de las clases
privilegiadas. Su expresión en las capas inedias.
C)Las tradicionales tendencias de los esclavos a la lucha por su
libertad.
D)Estudio especial de la "Inconfidenc^a mineira".

3)El retroceso del colonialismo francés en el continente. Contradic
ciones en las Antillas.

A)Las guerras del siglo XVIII y la pérdida por Francia de Ca
nadá y la orilla izquierda del Mississipi, cedida a España.
Los efectos de la expansión azucarera y las contradicciones
en las Antillas.
B)La expansión de la explotación azucarera en las Antillas
Francesas, en especial en Saint-Domingue. Alta tecnología
y esclavitud. Expansión económica y contradicción con el
dominio comercial de la Francia Atlántica. Las profundas

�^, sojuaiuiiAoui soq(j

ua jouFdsa japod pp pFpqiqap Fq(p
•orjodououi pp soipaq soj ua Finjdru ajuapaia Fq(o

FPFq Faiupqiog Faijijod fj ap osfofjj ig(q
uopFDqdF ns
OS Fl3U3nD9SUODUI '(S9[FJ^n9U SaSIFd X SFJ9fUFJ^X9 SFlUOf
-OD UOO Opj^UJOO) S9iqiX3U SFOl^JJOg *(FIJ9^|^UI FI^UOO

FuanS) 8081-S6II *(^UBJd fj^uoo FuanS) g6-6¿I
:¡Fpjauioo ooijfj^ p ua pFpmui^uoa F[ ap Firqdaí Fq (b
:FDuauiBouFdST^ aiqos Fin^
-unAoo F[ ap Faio¡oapi a Foijjiod ^Foiiuouooa Fpuappm Bq (3

a^uapFaap [Fgn^iog pp uop
-FipaiiLia^ui fj ap FiauaAiAjad F| X oaiuFjuq ouisi|F^dFO pp
a^uaipuadap a^uauíajuapaia 'ns^J9 ^p uopFn^is jFqnaad Fq (g
"J^!BH U9 uopnjOAaj f¡ ua anboquiasap ns X uauoduioo
sfj anb SF;siAFpsa safFpos sauopFuuoj sfj ua seujajuí sau
-opaipFi^uoa sf[ ap uopFzipnSF fj '¡fiuoicx) Fiua^sis [a jod
sopFiauaS so^aifuuoa soj ap uopFnjuaaF .SFsaauFJj SF^^uv (V
'OUFDU
-auiF |Fiuo¡oa opunuí p ajqos XIX l^?s 13P sozuaiuioa X HIAX
o[Sis pp sauy ap sauopFuuojsuFJj sapuFi3 sf| ap sopaja soq (^

•sfjj
-an se\ iod FpFDOAOíd sisuo Fq 'FDiiauív ^ Fdoing ua u^pn^OA
-a^ F{ ap soaiO|oapi a sooijj{od 'saíFpos 'soaiuiouoaa sopaja soq
•oaiuoaiodFu anboquiasap p X FsanSing uopn{OAag ufi3 f| ap
sajFpuasa SFdFp X soSsfj soq 'FAisuFdxa X BUFuopnjOAaj FpuFjg
F| uoa ojuaiuiFjuajjua ^g -SFuanS sf^ uFjFOOAOJd anb foijijo uop
-Fn^s Fq *sa|Fiuo|oa SFuiajsis ap FpuaAiAjad b\ X sap^xaj ap Biop
-Fjjodxa Bua^FiSuj b\ aijua sauopaipFijuoa sf[ ap uopBzipnSB Fq (\

~Fau^uiy ua safFiuopa SFiuajsis so{ ap FpuaAiA

-jad ipíJ?P I ^ FsaauFig u9pn{OAa^j fj X jFujsnpu¡ uopnjOAa^ fj iod
ajuauíFpimjojd opunuí p aijua sauopaipFijuoo

ua
joXfui Fzapn^F n^ -F^siABjasa p^papos bj ap sauopaipFxjuoo

�Tema O: MOVIMIENTOS ANTICOLONIALES: REVOLUCIÓN, GUE
RRAS Y TRANSICIÓN PACIFICA HACIA LA INDEPENDEN
CIA A COMIENZOS DEL SIGLO XIX.

I) Incidencia de la coyuntura que se abre con la agudización de la gue
rra a muerte entre la Francia revolucionaría y napoleónica que se ex

pande por Europa y la alianza británica con las monarquías feudal
absolutistas. La época de la reacción; la Santa Alianza y las ^revolu

ciones^ liberales. La nueva república norteamericana: su política de
neutralidad y expansión en América.
1)Repercusión política de la Revolución y los conflictos entre las
potencias en las Antillas Francesas: la venta de la Luisiana a Es
tados Unidos.

2)Invasión napoleónica a la Península Ibérica precedida por el
"bloqueo continental". Restauración y Revoluciones Libera
les.

A)El traslado de la corte portuguesa a Brasil, su subordinación a
Inglaterra. Su política hacia Hispanoamérica. Revolución de
Oporto y regreso de la Corte a Portugal.

B)La Guerra de Independencia en España: etapas,frustración de
una "revolución burguesa", alianza británica y contradiccio
nes en Hispanoamérica. Restauración de Fernando VII, abso
lutismo e intento de recobrar las colonias. Santa Alianza: una

ayuda frustrada. Liberalismo e imposibilidad de conciliar con
el movimiento independientista americano. Endurecimiento
luego de la restauración absolutista.

3)Política británica hacia Brasil e Hispanoamérica. Sus etapas y
efectos. Creación de las bases de la dependencia Hispanoamerica
na. El mantenimiento del colonialismo británico en las Antillas.

4)Política de Estados Unidos hacia las metrópolis y sus colonias in
surgidas:
A) Expansión hacia los territorios del Oeste de los Apalaches, lí-

�X S31U31U31EU9J X
-jamoa 'soya^sBjq X sasan^ryíod a^u^ sauopaipB.yuo3
•SBzuBuy sb[ X Biuiouooa B[ aiqos sojaaja isauopB^Jodun
sb\ ap uoperjdure 'Boiuiouoaa Bpuapuadap rouiuBOf
"(Z8l) ^xianS iu u^pnfOAai tns Bpuapuadapui B{ b

BoiuB^uq Buo;n^ ofBq oqaaq ap Biouapuadapin B| ap ípsBjg (g
•adnfBpBm) X bdiu
-i|jbj^ ua saauBij iap&gt;od [ap BrauauBuuad X sauopouiuo^ (a
•pAjas uoiaB^o[dxa ap sbuijoj ap uoidbj
-npjag *o^uaiuiB[siv "souBi^iBq sopB^sa sop soq -[BuciaBu

uopBziuBSio ap osaooíd nÍJ?P IH '^ts^ Bl 9P u9PB0Uíufl (P
&gt;08I ^p^iauap
^-uadapui Bq quiessnox ^p uo^u^ -Boiuoa[odBu uoiaaBa^j (a
-souBuopnjoAaj sajaf so[ a^ua
oopnqLnsipa^[ 'BiopB^Jodxa BpuapBq B[ ap ojuaiuiiuaj
-ubj^ •Biua^uí uoioBziuB^joai X Biuiouojnv 'aan^aAo^q
juiBSsnoq ap oSzBjapq [g -pn^iABjosa B[ ap BuiqoaBf
uoiDqoqv '^puBjg X Bjja;B[3ui uoo uopBn^s Bfa[duiO3 (q
•B^uaAOU so[ ua BABjosa BpuaSinsuj
*so^B[nui X 4tsoouB[q souanbad,, ap uopBaiqn B[ ap pBp
-líajduioo 't&lt;soouB[q sapuBjg,^ so[ ap u^poajap ri^Bj^ (b

-^uy sa^u^sai sb[ ua ¡biuo[oo Buia^sis [ap BiouaAiAjaj 'Tiren
ap Biauapuadapuj 'souiqooBf X ouisiuopi[oqv 'ítS^^S^^,^
sb^ ai^ua SBqon[ sb[ ap uoioBzipnSB X BsaauBig uoion[OAa^ (v
•psBjg :uoian[OAaj iu SBxianS up Biouapuad
-apuj *BDuauiBouBdsrj{ ua ttBUBuouquia,, Bsan^inq uoian[OAaj
X SBjian^ "i^iBu ap Biauapuadapui a B^iAB[asayuB uopn[OAag ([

p^papos v\ ap jou
-a|iii [B sauopaip^t^uoa sb| ap oiuanneioye X eadoina Bii^unXo^ (q
o^oaXoíd [ap BUBauauíBouBdsiq [B^uauyuoo
-run B[ ap ozBqaa^ *oorg o^iang X Bqn3 ap u^ioBjaqg B[ b
U9iapodo X aquB^ [a ua tío^ayiuBui ouysag,, -souBauaui
-BOuyB[ sopB^sa soAanu so[ ap o^uaiuipouoaai [B Biauanua^[ (g

(6181) ^u^^dsg b Bpuo[j B[
ap X BpuBjg b BUBisinq B] ap uopisinbp^ ' [

o[a[BiBd [ap Bau

�b) Levantamientos de esclavos y populares libres,.

2) Crisis española y luchas que culminan con la independencia en
Hispanoamérica. Sus etapas.

A) Invasión francesa: primeras Juntas con el inicio de la crisis
política que culminará con la independencia (1808-10); la
época del comienzo de las luchas armadas (1810-15), la con
secución de la independencia (1815-24).
a)Primera oleada juntista (1808-10): los criollos y las jun
tas, casos extremos en Montevideo y La Paz. La inciden

cia francesa y portuguesa en el Plata. La liquidación del
movimiento juntista por las autoridades metropolitanas.

La ideología justificadora del movimiento juntista. El
apoyo en el pensamiento tradicional de España.

b)El tema del poder en la coyuntura de 1810. Juntas crio
llas y movimiento criollo-popular en México. Puntos no
dales de la lucha: México, Venezuela y Río de la Plata. Re
giones poco conmovidas: Perú, Cuba y Puerto Rico.
c)Distintas corrientes en el movimiento revolucionario. De
mócratas radicales o Jacobinos: México de Hidalgo y Morelos, Revolución Artiguista, la corta etapa de Mariano
Moreno en el Plata. ¿Jacobinismo en el Paraguay del Dr.

Francia? La incidencia del pensamiento radical y la Revo
lución Francesa. Teóricos y constituciones de la Revolu
ción norteamericana.

d)Del eclipse de los movimientos criollos en 1815 a la con
secución de la independencia de Hispanoamérica, a ex

cepción de Cuba y Puerto Rico, en 1824-28.
*Las bases de la conformación de los ejércitos que des
de el Río de la Plata y Venezuela liquidarán el poder
español.

*El proceso social y político de la conformación del
"mundo bolivariano". Imposición del liderazgo de
Bolívar, política con los bienes de los enemigos, li
beración de esclavos, abolición de tributos indígenas.
Las concepciones políticas bolivarianas. Su proyec
ción continental.
*Independencia del Plata: invasión portuguesa y derro-

10

�n
eouaury uoo uopepj ua sauopoipei^uoo sn^ -sasied
sojjo ap jouaui opeiS ua X 'sopiu^ sope^sg so{ ap saiuapao
-xa sope^iiuq so{ ap 'sasaouejj ofnj ap so{noijjB ap 'ejsiu
-mbeui euaje{3u{ B{ ap op^aiaui ouioa sopBjsg soAanu scr^

(y

rsasiBd soAanu so^ ap buoXbui
Bf U9 osaaoi^j ^a unB X ojuaiuiBou^sa [a 'uopBiadnaaj B^ua^ B^ (^

•[Buosiad Biauap
-uadap ap sauopBpi 'Biaadsa X ofBqBi^ ua Bjuaj 'Bua3ipui o^nq
-u% ig *pn^iABpsa ^ ap o^uaitupaíqBjsai ¡a unB X BpuaACAiad B3
•jouaixa
opBDiaui p uoo uopBpi BAanu B| ap X Bpuapuadapui bj jod SBip
-n\ sb¡ ap Bpuaiaq b¡ ap fadBd [3 •BjapuBuij-ooiiupuooa sisua B3 (\

eixas q b Bjaojaj q aq)
ajqos jod X sapAp sexian^ 'SBjafuuj^xa sauopuaAjaju^ •Bou^qi uop
-qpauuajui q uis opea^aui p uoo uopqaj e^ \jquo¡oo Bpuaiaq,, ^3

oiois nasvavoia vávido vi v v^io^i vi aa)
SOQV1S3 SOA3Í1^ SOI Id MOIDVZIMVD^O IIDUIQ VI ni

•|Biuo[oo [qqsa o^BJBdB {ap enqdiu q ap X sej
-seo X sasqo ap eipiq ap sapepqBpoui sesiaAip sq 4eiuiouooa q ajqos

soioaja sns ¿eueuouquia esan^inq u9pn{0Aa^{? :qouapuadapm ^r\(\\
seueXeit^) sq X
sqpjuy sq ua s^puqoq X ooiu^uq afquo{oo (ap o^uaiunua^ueui [3

oyan^
X Bqn3 ua ¡ouBdsa [eraofoo euia^sis fap qouaAiAjaj
'BUBOUaUIBOIJUaO Bü
-uadapui B{ b {Buaduq ooixaj^ jb uoioBiodJOom B{ aq
'oueoixaui ouisunpBAjasuoo X qouapuadapu{
'{Buopeu uopeziue^o fío^jip Xnuí e^ *B^sin3i|ie b;

�na. La ausencia de inversiones directas luego de 1825 has
ta la segunda mitad del Siglo XIX.
B)Requerimientos limitados del mercado exterior. Sus efec
tos en los distintos países de América Latina. Estancamien
to y aún retroceso de las exportaciones de México y de la
mayoría de los países del macizo Andino. La expansión de

las derivadas de la ganadería en el Plata. La importancia del
trigo para Chile. La más matizada situación del resto de
América. Retroceso y expansión del comercio entre países
de América Latina. Las contradicciones provocadas por la

limitación de las exportaciones: conflictos entre países y
regionales.

C)La incidencia de la nueva relación con el mercado. Déficits
de la balanza comercial y de pagos, fuga de metálico, depre

ciación monetaria, dependencia del Estado del capital usura
rio. La limitada monetización de la economía y la acentua
ción de tendencias a su "ruralización". Retroceso de artesa
nías. La no conformación del mercado interno.

3)La orientación del capital, el segmento capitalista y el predomi
nio de relaciones precapitalistas.

A)El dominio del mercado metropolitano, del transporte maríti
mo y del comercio de exportación y parcialmente del de im
portación y el crédito por el capital extranjero, particular
mente británico.

B)La orientación del limitado capital hacia el comercio, la usura
y la especulación, especialmente con el Estado. Carácter capi
talista del comercio exterior y mantenimiento de formas pre
capitalistas al interior.

C)La limitada inversión en actividades productivas especialmen
te en las destinadas al mercado exterior.

D)El avance de la propiedad privada de los medios de produc
ción y la pervivencia de la no consolidación de los mismos,
en especial de las tierras y de los ganados en zonas ganaderas.

4)Articulación de relaciones de producción capitalistas con las pre
capitalistas predominantes en el período. El carácter abigarrado
de la estructura social. Las modalidades diversas que asume la lu
cha de clases.

12

�€1
sbui SBjsrp^idBa sasiud so[ ap 'jouajxa ja ua xrpaAin ap pFpp^dea ap
X eiuajxa epueuiap JoXeui e{ ap ojuaiuajaui [ap so;aaja sojatuud soq (jj

B[ ap UOIOBDIJIU^IS 'tíSODlJl|Od,, X SO[[
-sbsbui X so[[ipnB3 *sajBindod sajopas so[ JBziuouiaS
-aq ap pBppBdBO ns 'uBsaidxa anb SBzianj sb¡ 'SBj8o[oapi sng
•sajopBAjasuoo X sa[Biaqi[ 'SBjsijBjapaj X SBjsijBijuaD 'soubo
-iiqndaj X soainbiBuoui isopB^uaijua sopireg -sapAio SBJjariQ (3
•sBiafuBJjxa sauopuaAjajur a [B^B^sa pBpipqaQ (q

pAiD pBpapos
B[ ap opB^s^ pp uopB^aiSas ou B[ ropBjs^ [ap uopBzuB^ipj^ (^
•SOU103A
sopB^sa ai^ua SBxianQ -[B^B^sa op^dsa [ap uopBinuucappin B3 (g
•[isBjg ua pBprun B[ ap o^uaiuiiua;uBiu ap osaa
-ojd osofBqBi^ [3 •oSuiuioq ojub ua Boi^^od pBpiun bj ap bj
-mdaí B3 -BDiiauíBOUBdsrH ua Bpuapuadapui B[ jod SBipnj sb[
ajuBinp 'SBAanu sbj^o apuop^aioap sojuajuí so[ ap X sajBiuoj
-oo SBAi^cj^siuiuipB-oDi[i[od sapepiiin sb[ ap uopB^uauiBJj B3 (y
i a sciuaixa sa^uBuopipuo3 'ope}S3 jap pepqiqap cq
•jB[ndod uopBdiai[jBd X tísauoyaDBj,, ap
-nq *BUBqjn aqa[d B[ ap 'SBuaSipui 'soABpsa ap sauopBA3[qng (3
•BpBJJBSiqB 'BauaSoiajaq p^papos Bun ua 'oai;buj3^[b bui
-BjSojd un uoa iBnpB ap saoBdBD sajB^ndod sasB[a ap uoidbui
-jojuoo ou B[ ap X sopB^sa soAanu so[ ap [3aiu b ttBaiuBjo,,
a^uBuiuiop asBjo Bun ap uoiOBpifosuoo ou B[ ap sopaja soq (g
BU
-Bqin tíaqa[d,, Bq *pAjas uoiDB^ojdxa ap sbuiioj b sB^afns (saiq
-od soouB[q 'sozi^aui 'SBuaSjpui) sBuisadureo sbsbui ap X (osaa
-oj^aj ua) pn^ABpsa B[ ap BiauaAiAiad :sajB[ndod sajopas soq
*oja[D ofeq jap jBpadsa uop
-BoyiuSis Bq '^sodiub^jo sa[Bnpa[a^ui,, ouioo [adBd ns #sop
-Bpupd so[ ap soppajqoduia sodniS soq •soiapBUB^ X saio^
-[nauSB souanbad 'sa;uBpiauioo souanbad ^souBsa^B ruauod
-uioo sb[ anb sodniS X sauopaBjj 'sBipaui sasB[a SBpB^iui[[ sBq
*B^gB;idBaaid ajuauíajuBuiujopajd japBJ
-bo ns 'sodmS X sauopaBjj sns 'sopBpuaoBq X saiopBpB[j ^sbj
-ainpBjnuBunuias X SBiainpBjnuBui sauopoBjj sb[ ap uopB^iui
~n ^1 \JenP',t ^ oaipSojapq japBiBa ns 'sauoraoBJj sns :[bid
-jauíoo asB[D Bq *B^i[B^dBDajd uopnqujsrpai ap sapBpi^poui
uoo ^4bubui3ijo uopB[nuinoB,, ap osaaoíd [ap Biauapixao^ (y

�desarrollados, en el período del auge del capitalismo competitivo y
de la hegemonía británica. Intentos limitados de "capitalismo Nacio
nal". Cambios internos. Avances del liberalismo. (De la sexta a la oc

tava década).

1)Los efectos de la más estrecha inserción en el mercado exterior.
A)La mayor demanda externa, estimulada por las transforma
ciones tecnológicas, productivas, en el comercio y las finan
zas, en los países capitalistas en el período.
B)Incremento en la producción para el mercado exterior, crea
ción de las bases de una nueva infraestructura comercial, en
las comunicaciones, en las finanzas, etc., especialmente en ba
se a el inicio de la inversión extranjera. Inversiones británicas,
su localización y destino. La más limitada inversión de otros
países europeos. Estados Unidos y su incidencia en las re
giones próximas.
C)Algunos muy tímidos ensayos de "capitalismo nacional".

D)El inicio del predominio del proceso de "acumulación origi
naria" en los países de mayor desarrollo relativo. El fin de
la esclavitud en Hispanoamérica independiente. La pervivencia y aún incremento de la extracción en renta en trabajo y
especie. El avance sobre tierras de indios. El desarrollo del
régimen asalariado. La pervivencia de la esclavitud en Bra
sil y Colonias españolas.

2)Tendencias a una más eficiente organización del Estado
A)Proyectos y ensayos liberales de consolidación y laicización
del Estado, las diferencias a nivel nacional.
B)Pervivencias del colonialismo en Cuba y Puerto Rico. Ensayo
frustrado de recolonización en Santo Domingo.

C)La debilidad no superada del Estado latinoamericano en la
mayoría de los países.
D)Reestructuración del mapa político regional: tendencias expansionistas en los países más fuertes, impulso interno y ca
pital extranjero.

3)Principales corrientes ideológicas y políticas
A)El nacionalismo, la idea de lo latinoamericano. Sus distin
tas vertientes: el nacionalismo conservador, el nacionalismo

y latinoamericanismo incipientes ante los avances iniciales del
imperialismo. Bases sociales y principales expresiones.

B)El liberalismo y sus distintas vertientes. El liberalismo y el
14

�Sl5^3621
-ap q X joua^ui op^aiaui pp uopBoranuioo tpijip q ua sapxreoou
-aj soi 3P p^Bd jg sauopBDiunuioo ap Biua^sis un ap uop^aia Bg
•sauopBjJodxa sbj ap o^uoui X bui
-bS joábui Bg qqpunm op^aiaui p ua uopiasui Bipansa sbui Bg (\

*sepuecoap SBAanu sq b BupBg Bau^uiy ap u9ppdüpB Bg (q
•SB^SIfBU
^adun sasiBd soj ua uopBpiuinaB q ua Bin^Bg Bouauív ^p pdBd tg (
•SBUBaua urea^iou
sauopuaAja^u¡ *ouisTiÍBDuauiBUBg *uopBaiqn X uopB^uauo :sbu
-BouauíBa^ou sauoreíaAui a opiauío^ ^SBadoina sqoua^od sb4o
ap uopB^uBjS jouaui Bg •Box^jpd Bpuappur ns 'sauoisjaAui sns
^p u^pBzijBDOi X u^pBjuauo rBUBpig ubj^ ap pdBd ig -Bui^g

Bouauív ua SB^r^uadun sastBd so^ ap uopbjiabiS a^uaiajip Bg (3
Bouauív X B^sipuaduiua^ut B^on| Bg -opunuí

pp o^Bdaí ig "BDOda q ua ouisipijadun pp sapdpuud soSsbj sog (\
•uppBpgosuoa

ns X ouisipuadun \e oAi^paduioa ouis^^idea pp oiisu^j; ap Bdqa Bg (j

SVDIDOlOmi S31M3nniO3 1VIDOS
VHDÍ17 VI lü S3IM3I1^3A S33V3ID^I33 SV3 ODIÍlO
-^vono oaviss 33a MouvmiojNOD vi visnvuj
-VD NOIDD/iaO^J 3Ü OOOW 33Q 3I^VMMOÚ N3 NOIS
'N3ANOJ V3 3Ú OIDIMI 33 0WSI7VM3JWI 73Ü VD0J3
V3 N3 VNI1V3 VDI33NV 3Q S3NOIDVmiOJSNVXl SV3 * AI

[a ua ouispr^uBiuoj X ouisiareq^ (q
•sauoia^sajTUBui sapdpuud X sa¡qoos sasBg -jopBAjas
-uoo ouisgBjapaj ap soiduiafa 'ouisgBjaq^ [a X ouisipjapaj ig (3
*sa|qoos sasBg 'qsaySj v\ ap qauBjiodun b¡
'jopBAiasuoo o^uaiuresuad {g SBUBuopn|OAai-^sod SBpBoap
SBiauíud sb^ ap opbzubab ouisgBjaqq p 'ouisqppnBO p o^
-uaiui^uaijua ns ^ouBUopnpAai o^uaiuiBsuad pp ouopuBqB

�pendencia externa.
2)Inversiones extranjeras. La importancia de los empréstitos en la
organización del aparato estatal. Las inversiones y el crédito en el
sistema de comunicaciones y en la actividad productiva. Los efec
tos desacumuladores de la extracción de beneficios, intereses,
amortizaciones, etc.

3)La mayor inserción en el mercado y el inicio de la incidencia de
las crisis capitalistas en América Latina.
4)El llamado "desarrollo hacia afuera". Sus efectos dinamizadores
sobre el conjunto de la economía de los países latinoamericanos.
Especialización productiva agraria y minera. La "deformación"
de la economía. El nacimiento de una incipiente industria en los
países de "industrialización antigua". El mantenimiento de una
amplísima producción de autoconsumo. La acentuación del de

sarrollo desigual entre los distintos países y en el interior de los
mismos.

El proceso de conversión en dominante del modo de producción ca
pitalista en las formaciones económico-sociales de los países de Amé
rica Latina.
1)"Acumulación originaria": definición teórica, las distintas vías.
Las modalidades de consolidación de la propiedad privada de la
tierra. Expropiación a la Iglesia, comunidades indígenas, peque
ños productores, etc.

2)La articulación del modo de producción capitalista, que comien
za a convertirse en dominante en gran parte de los países de Amé
rica Latina, y modos de producción precapitalistas.
IV) La estructura de la sociedad transformada en las últimas décadas del
siglo XIX y comienzos del siglo XX.
1)Incremento de la población. Urbanización.
A)Emigración hacia el Río de la Plata y sur de Brasil.
Introducción de fuerza de trabajo asiática.
B)Crecimiento vegetativo.
C)Urbanización: inmigración interna y externa.
2)Cambios en la estructura social.

A) Conformación de una oligarquía mercantil-agraria vinculada
al capital extranjero.

16

�¿I
'OUISIUUOJ3J X OUKIJBUOpBf^ (^
MOpBAJdSUO3 OOI8T[BUOpB^ (H
•OLreuopnpAai ouisqBuopB[q (q
•sa^uanj sng -sajBoipBi sajuaixiCQ (3
•oanuouooa omsgBiaqig 'ooi^ijod ouisijBjaqig (g
•ajueziuiapoui ouisiAi;isod ¡g (y

A ppos ojuaiuresuad [g (\
*opoid p ua SKM9|o^pi s^^uaujoo safBdpou^ (j^
o^uaiuiiAOUi a^uapBu ^g (9
-sbu
-ac^ ap ofodsap ^ BinsaduiBO ^iauaS ua A BuaSipui etdu9Jsis3j Bg (&lt;;

uopn|OA9g eg (^
poip^g ou
[g •oABn^run ouisig^Bg \9 :sB|Siuuojaj-{BuopBu soiuaiqo^) (

BpaoBiii|Bg ap ouiaiqoS ja iBpioi^red ua 'sB^sqBuopBu sa;uauio3
A Bouaury o^ua3 ua BUBOuaurea^ou uopBdnao ^ bjj
-uoa SBqong 'ooig o^ang A BqnQ u^ saprao[ODrjuB soju^iiuiaoj^ (¡
*SBuisaduiBa seqang *oxaiqo ojuaiuiiAoui ajuaidpui
|g ^spsiuuojaj-jBuopBu sa^uaujo^ 'Bpuapuadapui b¡ jod s^qang (a
•t&lt;BoinhiBS
-^o,, Bd^a bj ua UBuiuiopajd anb sBDi39[oapi sapBpijBpoui SBg (

A op
-adsa ua ^u^j uauodns anb a^uapaoxa pp uoiooBj^xa ap sbui
-joj ap oruxuiopajg *pBpqBuopdaDxa ns 'piiu opBUBpsB ig (g

SBdBO sbj^o "opBUBp|oid a^uapBu |g (g
A Bqn^ ua pn^iABpsa b\ ap uoio^oqB cg (q
•oduiBO ja A p^pnp B|
ua &lt;tsa^ua3iauia,, sBipaui SBdB^ -Bomb-reSgo pepisiaAiug sg
•Bin^jno b^ A opB^sg p ua pdBd ns :ttsa[Bnpisai,, seipaui SBdB^ (3
*B^sg^idBü ogauBsap joAbui ap sasiBd soy ua

{Buop^u fBu^snpui ejsanáinq a^uardpui eun ap o^uaiuiiExn^ (g

�G) El latinoamericanismo.
H) El internacionalismo anarquista.
I) El incipiente marxismo.
J) La Iglesia: las distintas vertientes de su pensamiento.
2) Corrientes culturales.
A)Realismo. Modernismo.

B)El nacionalismo cultural en el arte y la historiografía.

18

�*sopun3as sof ap uopEinuuapp ej opuEiSajiAud 'somajxa A sou
-jajuí sosaaoíd sof ezupijua anb anbojua un oiqq ns auaij uop^ui
-joj ns io¿ 'psEig ap Boiuiouoaa uppnjOAa B[ BpjoqB ojxa^ ajsa ua
anb 'oyapsBjq ouipdao Bjsimouoaa oppouoa pp sisajuis ap oiqr^

III ^II 7 Sd^oj 'Z961 'ooixdyi 'voiuipuoD^ tunjinj
ap opuoj t,fímtff ¡^p DOttupuooa uoijviujoj,, :osj9j 'oaVI^fM (p
sa^uapoxa auai^uoo
^osaidun uaig 'aiqBun^sa Anuí sisajuis esua;xa eun ap jopeuipjooo
*|ouBdsa jopeuo^siq pp BunpBgjaAua ubjS ap ofBqBi^ un ap
'6961 'vuo^ouvq 'apid^ 'p^ '/ owo^ 'AI U9lunloA

mwds^ 9p D7tutpuo^9 /C pnoos DuojstH,, :aunüf 'S3AIA SN3DIA

(

•BUOp
•"-ipuoa so| anb anbojua pp oijuap bjsia ap sojund sajuBsaia^uí uoa
ua sopBZTfBiaadsa souEauauíBajjou sosoipnjsa so¡ ap

souaiuud Sdj¡ so¡ 'DpunSBS ^uvj '0¿6I 'ooixb^ '¡XX 1^!S Pl \*m

'MI31S (Z
*ajuauuouajsod sapuoiSai sosaaoíd ap uopuaui

tb\ A opeipnjsa opoiiad [ap [eiauaS anbojua un auaijuo3 soipaq so[
ap uoisaans B[ B^pi|dxa sbui ejaueui ap a[[OJJBsap anb ojxaj un ap
Binpa[ B[ jod opBireduiODB jas ^uoisuaiduioa jofaui ns BJBd 'aiainb
-a^I 'BUBDuauiBoui;B[ BijBiSouojsiq B[ ua ojiq un auodns anb ^sa[q
-i)jBduioa ajduiais ajuauíBUBsaaau ou sisa^ uoa 'sisajuis ap ojqi^

'(8081 dP vo\ii\od sisud D¡ ap sozuatiuoa Djs^tf otup
-pi aisa) a A. i soityidvj '6961 7W*W 'I^Oitp^ dzuüi\y \tuut^trj

:ot¡nx 'JHQ^CKIMM3J7VII (I

I VWHX

�5)PRADO JÚNIOR, Calo: "Evolución política de Brasil". Ed. Pales
tra, Buenos Aires, 1964. Capítulos I y II.
Síntesis de la evolución política de Brasil, del conocido historiador
brasileño elaborada hace varias décadas, que incluye los capítulos
citados en los que se aborda el proceso político en la etapa, de ma
nera sintética.

6)BOSCH, Juan: "El Caribe, frontera imperial. De Cristóbal Colón a
Fidel Castro". Ed. Alafragua, Madrid, 1970. Capítulos I al V. ••

Libro del conocido publicista y hombre de acción dominicano, que
de manera atractiva informa del proceso colonizador del Caribe,
tan poco conocido en estas latitudes y que encierra singularidades
por la confluencia en un corto espacio, de las diferentes coloniza

ciones europeas del Siglo XVI y XVII.
7)HOBSBAWN, Eric: 'En torno a los orígenes de la Revolución In
dustrial". Ed. Siglo XXI, Argentina, Buenos Aires, 1971.

Conjunto de ensayos del historiador británico, muy sugestivo acer
ca del tema de su título y muy útil para estimar la significación de
la Revolución Industrial a nivel mundial. La comprensión de sus
efectos sobre América se enriquecería con la lectura del artículo del

mismo autor sobre "El impacto de la Revolución Industrial, 17801840", publicado en Fichas N 27, Ed. Nueva Visión, Buenos Aires,
1973.
LABROUSSE, Ernst y MOUSNIER, Roland: "El siglo XVITT
Historia General de las Civilizaciones, Tomo V, Barcelona, 1958.

Primera parte. Capítulo VIII, Capítulos II y III del Libro Tercero
y Libro V déla Segunda Parte.
Historia general del período que intenta abarcar el conjunto de la
historia humana, combinando con mayor o menor éxito un esfuer

zo de interpretación con la información necesaria. Es útil para ubi
car la crisis del Régimen Colonial en el marco de un proceso más
amplio en el Siglo XVIII. Sobre todo en la apreciación del caso de
América Latina colonial sus opiniones distan de ser siempre compar
tióles.

9) VILAR, Pierre: "Historia de España". Librerie Espagnole, París,
1963. Capítulo IV, parágrafos A y B.
Pequeña síntesis del historiador que ha sabido combinar una riguro
sa labor de elaboración teórica con la aplicación a los análisis his
tórico concretos. En esa pequeña síntesis histórica que seria útil

20

�-uaiu sopujdBo soi u3 ^Xnpui ^nb 'oupuaSiB [Biaqrj jopsyopiq ono

-yoíd pp asuap^d Boiuiouooa Buopiq bj djqos ojqq pp soin^idB¡^
X ^ XI soimtdDj 7 oio^
l*a^?K souang 'oauaiy j^ mjajqtj \4nmui ^t P o^í PP ottm ^
PP ^uojsi^ d¡ ap dm9Jü s9umoDat$S9&lt;ui¡t, .opjDMX '3^3A31 (S
OS300B p 303JOABJ
-ip o^isodojd ns X ODip^ins japBiBO ns jod '^nb soXBnSiun sdiop
-Buo^siq soj ^p Boipiuy X BUBds^ ua ouisiuuojai p djqos o^n^xdB^

7^l o¡midüj g¿6i 'OdpiAdjuow 'piuduo vpuvq v¡ ap p^ 'j
oiuo^ 'v^DnSrufl üuoisih \fsouadiui soj ap oiprtj oj ua fOfuauo op

*!„ 'So^wj 'SNOd VZZIMVd ^ ofpm&gt;D aso/ '(^) MVM77IM (p
•fouBdsa niAX I^ÍS PP SB^situjojai
so[ jod Buia^ pp anbojua pp Boiaot sbai;dbj^b sisa^pdiq a uopBuuoj
-ui auai^uo3 'oubiSb ouisiAipapa ap uopipBi^ B| jb3jjsbj Binaoíd
as anb ua ^o^is ap soidpuud ap BjouBdsa Boi^ipd B{ ap io^ob X saj
-Bpos SBiuaiqojd so^ ua opBsaia^uí ajquioq 'pnpap^ui pp ofBqBjj[
'PP61 'sajty souang 'aajDauaiuy

¡mjojip^ ^wypds^ ua outuSv omstAi^a¡oo /^,, mtnboof 'yiSOD (S
¡ ap sopadsB so^ sop
-o^ ap sisi^inr p Bzipjua anb 'o^jjj ns ap Biua) p ajqos oais^p uq

P961 '!X?W '^attugu
•oaj odwinj ap opuoj \tüpw9na ovods^ trj,t :uoa/ 'HIIVTMVS (Z
uopn^OAa^ bj ap ji^
-JBd b ByBásg ua BpBaio uopBn^re B| b uajayaj as anb (\\x p saioua;
-sod so^ X '€4B|iaasod ap btsub p X BJiay B| ap a8nB ¡g,, 'y\i [g 'ítBii
-Bdsg ua uBjpuad saon^ s^g,, *jjj p :sa;uBsaiapt ajuauiJB|nDi^jBd
so[n^dBD soun^p aXnpui anb ouBauauíBapou JopBuopiq pp ojqrj
'P961 'vu

V3 MAX ^^
sooji^qj sas;ed so¡ ua mAX l*^ÍS laP

ua SBuia^ sounSp b sBpuajaj u^pg)

^oyBdsa oasaipopaip ouisiui
p ajqos sa)uaja3ns sauoisnpuoo B[nuuoj 'pBpq^o^ ns ua iaa^

�cionados un examen de los pensadores y hombres de estado españo

les y sus realizaciones y de la política comercial de Inglaterra y Es
paña durante el siglo XVIII.
/•

6)FLORESCANO, Enrique: "Ensayos sobre el desarrollo económico
de México y América Latina (1500-1975)", Fondo de Cultura
Económica, México, 1979. Artículo: "El mercantilismo ibérico y el
crecimiento económico en la América Latina del Siglo XVIII",
de D. A. BRADING.
Artículo incluido en la recopilación realizada por el historiador me
xicano E. Florescano, en que se cubre desde el inicio de la colo
nización hasta el Siglo XX, cuya lectura total es importante. El ar

tículo de Brading aporta un análisis global del tema en relación con
el crecimiento económico del período.

7)FLORESCANO, Enrique y GIL, Isabel: "Historia General de Mé
xico", Tomo II. Ed. El Colegio de México, México, 1976. Capítulo:
"La época de las Reformas borbónicas y el crecimiento económi
co".

El recopilador del libro anterior, junto a Isabel Gil, analiza con ri
gor metodológico los efectos de las Reformas Borbónicas en Mé
xico, en un trabajo que ayuda a la comprensión más global de las
consecuencias de las mismas en Hispanoamérica.

8)ARCILA FARIAS, Eduardo: "Reformas Económicas del Siglo
XVIII en Nueva España", Secretaría de Educación Pública, México,
1974.
El historiador venezolano que también estudió en México, analiza
el tema en un trabajo de síntesis sobre cuidadosos estudios anterio
res.

9)SUGAWARA, Maseae: "Reformas Borbónicas y luchas sociales",
en "México: un pueblo en la historia", Ed. Nueva Imagen, México,

1972.
El artículo, parte de un libro que procura una interpretación global
de la historia mexicana, aporta el aspecto de las luchas sociales, en
general descuidado.

10) KOSSOK, Manfred: "El Virreinato del Rio de la Plata". Ed. Cartch
go, Buenos Aires, 1958.

Libro de síntesis del latinoamericanista alemán sobre el Virreinato
del Río de la Plata, creación dieciochesca del Imperio Español, mar
cando sus peculiaridades al interior de dicho Imperio.
22

�*sapjui3uo X S3JUES3J3JUI sisaiodiq uoo 'bui

OUISIUI p 3JqOS OUBIJB^l BpiUBOUatUBOUyBt pp BOUOpiq StS^JUJS
'9961 'S9JfV sou^n3

diUBtx pp ouqtj ^V9U?wy 9p VDdioiiqig 'vqdpn^ \JJJAX
p ud 9jtqj pnuo¡oo mtuouoo9 mi{},, :oj9t88n^ 'ONVWO^ (¿I
•B^STXJBUI
anbojua un uoo 'ofmuopo ^p souy op onií3 ^ uo soidoíd sosojo^ui
uoo ojjuoo un op uoiobuuojuoo bj ojqos sxso;odiq uo oou ofeqBJx
'6961 'oSdijuds l9\\MJ 9p püpisddáiuf} 'p^ '..WWD 9P tnou9pu9d9puf

D¡ 9p 5O91UipUO99 S9JU9p999JUV,, .'UpiJJ9ff 'V3HJOD3N Z3^IWV^ (91
•OOILUOUOOO OnOJJBSOp
sooyxoodso sosojo^ut op o^uoiun^ins jop X oíBiuo^o ^p souy b ^bS

-op o jbSoj ooyBj^ pp pdBd p ojqos ouopqo JopBuojsrq pp siso^ui
'P961 *S9J!V soudnq ^voudvuy DJjsdn^^ ¡oj 'vqdpn^ \,9\\qj ^ djdjj

d¡ 9p ot}{ p U9 optiDqmtuoo ¿C opj9uiojft :oi8á9S 'SO8O7V71IA (91
OUISIUOIS1AOI,, [Op O\
-n3uB p opsop 'sisa^ sa^uojaSns uoo uopB|nAip X stsojuis ap
'9961 '
d¡ dp 'p^ \t 0U9itd /C DJdjuojJ 'Dj9pojd t

"1 'ONDO73W^'O 'V^3HDS/2^S "Ai '3ICIV8VS3A3X (Pl
XIX

rs iap sozuaiuioo X niAX ISÍS I9 U3 oouo^siq osaooíd ja ajqos
sopaja sns X buisiui b^ jod Bqoni B^ 'piuopo opoiiad p ua

Bpuey b\ ua Bxiay b^ ap Buia^ ¡a opo^ ajqos BfBqB^ anb
'¿961 'Odpi^^iuoyi 'sopm/j so\q9n¿
vpuvg i^ 9p notiuquoJd uptonjod^ :soifo ^ j ogrtf 'Z3HDI^ÜO^ (1
•oidoíd anbojua un uoo sappos ooiui
-ouooa sopadsB opuBpoiresap 'ouBuopnpAaj osaooíd pp saoiBi sb^
ap sisipuB p ua oaouui anb 'oXBnSnin JopBtiopni pp ooisb^o oiqiq

'¿961 'oapi^uo^^ -vuipaw p^ \JJ81 *Pm
-U9uo uppn¡(M9}[ n¡ ap S9pmio\o9 s^otn^,, 'unnf 'O1OA3Ü 73AId (Zl
TiopBjysiuiuipB X ouiaiqo^ ap Buia^srs p ua oiqureo ouioo uppBoy
-fu3is ns ua SBpBipoui uos sbuisiui sb^ "B^b¡j b\ ap oj^j p ua SBiouap
-ua^ui ap Buiapis p BzrpuB anb ooruB^uq jopBuopiq pp
Z961 'S9&lt;QVS0U9ng

\.0l8I-Z8Ll 'oioynds^ imuo\o9 ugpwsiwutpy,, :uqof 'HDMA7 (TI

�18)ARCILA FARZAS, Eduardo ."Economía colonial de Venezuela10.
Fondo de Cultura Económica^ México, 1950.
libro del autor venezolano citado, ahora referido a la Capitanía
General de Venezuela, con importantes aportes sobre todo en el

plano de la información.
19)BRITO FIGUEROA, Federico: "Estructura económica de Vene
zuela colonial". Universidad Central de Venezuela, Caracas, 1963.
Investigación del historiador venezolano, quien sugiere el tránsito a

fines del coloniaje del modo de producción esclavista al feudal en
Venezuela.

20)LE RIVEREND, JuUo: "Historia económica de Cuba". Instituto
Cubano del Libro, La Habana, 1971. Capítulos I al XII.
Trabajo clásico del historiador cubano, realizado con rigor meto
dológico y muy abundante información. Trata la expansión econó
mica de Cuba a fines del Siglo XVIII.
21)PRADO JÚNIOR, Caio: "Historia económica del Brasil". Editorial
Futuro, Buenos Aires, 1960. Fundamentalmente capítulos 10, 11
y 12.

Ensayo del autor brasileño ya citado, que enfoca ahora la evolución
económica y que incluye, en los tres capítulos citados, una apreta

da síntesis con abundante información sobre la expansión económi
ca del Siglo XVIII.
22)BUARQUE DE HOLANDA, Sergio: "Raices de Brasil". Ed. Fondo
de Cultura Económica, México, 1955.
Trabajo del historiador brasileño en que se enfoca, entre otros, el
tema del título. El autor aporta importantes elementos interpretati
vos.

23)SOMOENSEN, Roberio: "Historia económica de Brasil (15001820)". Compañía Editora Nacional, San Pablo, 1972.
Ensayo con muy amplia información del economista brasileño, con
capítulos que aportan abundantes datos sobre la economía a fines

del período colonial.
24)HÉCTOR, Michel y Moise: "Le régime colonial pangáis a Saint
Domingue". Port^au-Prince, 1962.

Ensayo de los sociólogos haitianos que analizan la peculiaridad de
la economía haitiana a fines del coloniaje: alta tecnología y esciar

24

�SI
-ndod sauoipqai sB^u^sip sb| ap oju^iuiBAspj un Bzrpaj jo;ne jg
76/ *oaixap\[ 'vaituguoo^ mni\n^ ap opuo^ \tsou
-oauawnpm sapnuofoa sauoqaqa^tt :p^uDQ sojjdj '73D3VD7VA (
•Biua^ {9 aiqos a^u^jJodun a^odB un boijiuSis anb ouyuaEiB
osoipr^sa pp uopü^^saAin Bun ap eoi^;uis X EijdwB sauoisjd^\

961 'sajty souang
\ttumuy 3üdn ap uptaoajjnstq 07,, :ovjS3¡og 'ttl^^TI (p
'¿61 '

-os svpuatj 7&gt;2 \tmanuy aodnx ap ugpaqad trj :ovjsajog '^mtj (
*sa}uaja3ns sissjodrq a uoiobuuojui a^
n auai^uoa uaiqurej, •jouajire p ojunuj anb ua osinauoa p

ua oiuiai^ opunSa^ p Biatqpaj anb ouBmad e^siÁesu^ pp ofBqBJX
'ZP61 'sajty souang 'aaivou^iuy 'p^

\t mmouatuy uptatqoda^ o¡ ua o^qand ^„ :ojjaqjy ii/17 'Z3HDNVS (Z
•sapjn Xnuí sauopeAiasqo auaijuo^ 'souisiui so{
ap uopBDyisBp Bun opuBzrpai sapiuo]oa saiBpdod so^uaiuiiAOui
so¡ uBipn^sa as anb ua oXBnSmn JopBuo;siq a josajoíd pp oXesug
'0P6I 'sajty souang 'pDpuvjj p^ \tsojoyüdsa smuojoj

so¡ ap souDuotanjoAaj sojuatuiMO^^, :u\oomj 'sVffl^ OQVHDVW (T
Ttau^uivouDdstff ua XIX t^iS
jap smdpuud ^ UIAX 1SÍS laP ^^U 9P sajojndod so$uatunAow —
SB^i^uy X Bqn^ ua oipunji^i pp so^
-aaja soi X BiaiBortzB u^pB^o^dxa b^ b apnp X 3 ' \ sop^dBO so] ug
'0L61 '^vqvH Ü7 &lt;OJLCIM PP ouvqnj 01
\4SBflifuy soi U9 uptatqqod &amp; joanzy,, :attiuv^ 'y^^SIlD (9Z
*III ^ II SOJBiSBJBd SO^
ua SBsaauBig saioua^ sB^yuy sb^ ap oauo^siq osaooíd pp STsa^ui^
'0861 'ooixa^^i 'wyNfl 'sajuiaos sauotavStjsanuj ap
ojnjtjsuj \taqttDj ¡a ua SDOi^joj-oiaos svjwanijsg ¿C sa¡mioiamua}
-uj sauopi^a^,, so¡naijjx&gt; ap ugiooa¡oa u^ '^adrqoponQ K oatutfjp^f

ua 4oftaunsapqn$ pp offauosaQ, pp sodma so^^, :?uaü '^33HDV (Z
opiauíoa pp
ojuom p ua oíaiBanzB opjauíoa pp u^pBayiu^is b¡ X

�lares con una consideración especial de las de Tupac Amarú y Tupac Inca Catan, en el Perú y en el Alto Perú, la de los ^Comuneros
del Sococrro" en Nueva Granada y los levantamientos en Venezue

la. En el capítulo XII realiza una síntesis de los levantamientos y
conjuraciones en el Brasil.

6)VALCARCEL, Carlos Daniel: "La rebelión de Tupac Amarú^. Im
prenta Cedí, Lima, 1971.

Trabajo del mismo autor concretado a un tema al que ha dedicado
su mayor labor de investigación.

7)ARCINIEGAS, Germán: "Los Comuneros". Ed. Zig-Zag, Santiago
de Chile, 1940.
Trabajo del conocido ensayista, con ideas sugerentes.

8)ACOSTA, Pablo: "Los Comuneros. Reivindicaciones Históricas y
juicios críticos do cu mentalmente justificados". Bogotá, 1960.
Ensayo sobre el levantamiento neo-granadino.

9)BRITO FIGUEROA, Federico: "Las insurrecciones de esclavos ne
gros en la sociedad colonial venezolana". Ed. Cantaclaro, Caracas,

1961.
Trabajo del conocido historiador venezolano sobre el tema. El autor

sustenta la tesis del tránsito del esclavismo a la sociedad feudal en la
Venezuela colonial.

CHE CÁNOVAS, Agustín: "Historia social y económica de México.
(1521-1854)". Editorial Trillas, México, 1975.
En el capítulo XVI el autor realiza un relevamiento de las rebeliones
de los pueblos sometidos, con una larga lista de los producidos en el
Siglo XVIII.

�LZ
"SOIA
-oíd saiBfndod so^uaiiuiAOui sof X Bpuapuadaput bj ap stsipuB

\tmauapuadapu/,, ojujidü^ '^961 '*saJíV souanq yq^Qñ^ \
pp oattuguoaa ¿C jopo^ ugiar^oA^9í :uos¡aj\[ '3W1OS XJ3AM3M (l
X FousuiBoiiBdsiji ap Bpuapuad
-apui v^ ^p osaooíd {3 bdij^^uts bi^ubui ap bzijbub 'b^sia 9p o^und jb^
-noi^Bd un uoo 's^dubjj b^siubou3uibout;bi ¡a snb soi u^ soin^rdB^
'ajjoj opunSas '^961 'sajiy souanq ap ouofts ^^
-jaAW/2 \vuoi\p^ '^oupoj oauatuy ap ouojsi¡j9t :ajuzi¿ 'fJMÍlVHD 'Í9.)

p ajqos Bp|duioo sbui uoiobSi^s^aui Bun b outui
-bo uaiqs ^nb sisa^odrq B¡nuuoj ^nb OAijsaSns Xnm o^noi^B ou^nba^
'¿61 'sajjysouang 'ugm^ VAan^ p^ '¿z 'oM^H^
-ij ua ojnaiuy '^nwi oouatuy ap otouapuadaptn ap sojuattutA

-oui so¡ ua sajojndod saso¡a so[ ap ugpodmjjod trjtt lauayj '}JVUA (S

-BI SOO^BJDOUiap SO^U9IUnAOUI SO

sbi sp uopBpmbij B| o o;u9iunua^uBui p uoo puopBu opB^^ pp
p B|nouiA ^nb ouauíBUBd jopBuo^siq pp oXbsu^

'0861 'oaixaw 'oauaiuy vdisan^^ ug\aoa\oj 'JXX o^^^S 'P3
'^souoauauwoutjoi jouotaou uotjsana ¿C napjtt

:aunoat}¡ '^J3JOS

*ouBauauiBOUBdsrq e^si^uaipuadapui
osaaoíd p aiqos SBdBui souanq X uopBuuojui a^uBpunqB

-uauQ opuoq o¡ ap p^ ^ktmSrufj pp puauaf) oanipjj^ ^'SOIHVA (
UB3S 9Jdui3is ou ^nb
*sis3^odrq SBAi^saSns X uopBuuojui a^u^pyns ^u^i^uoo l^m^a\
IP?J dQ 'lí^^fl • ^ousuiBouBdsi^ ^p Biauapuadapuj ^\ B^s^q bubtj
opu^Aa^ B| apsap BOJBqB anb BuiBJOUBd oqduiB un auarpio^

IIIA Vil sojnjidzo 86J 'oatxaw '^o^ ojwrí^^ sauotatp^ \tou

ap ouojstHt, rj ^^i^Z3nS * hl HDIAO^13J7V (Z
\tmauapuadapuj di ap stsuj oj9l oinjjdoj yp 'do \toutnrj oau
-?my ap oaupjodtuafuoa opotsm,. 'fVl 'IHDNCKI MM3&lt;nVH (I
seais^q sentpa^

�8)PRADO JÚNIOR, Caio: "Evolución política de Brasil", op. cit.
Capitulo III.
9)BERETTA, Alcidcs: "Las Revoluciones Americanas. (1774-1824).
Tomo I. la Revolución Haitiana. Independencia y Abolicionismo ".
Ed. de la Casa del Estudiante, Montevideo, 1980.
Apretada síntesis muy útil como tal para aproximarse a la revolu
ción haitiana.
10)LEPKOWSKI, Tadensz: "Haití". Casa de las Américas, La Habana,
1969. 2 Tomos.

Estudio sumamente documentado sobre la independencia haitiana.
11)KOSSOK, Manfred: "La sal de la Revolución", en.Historia y So
ciedad N. 13, México, 1974.
Artículo del historiador alemán en que intenta caracterizar los mo
vimientos "jacobinos'* en la Revolución de Independencia latinoa
mericana.

12)ZEA, Leopoldo: "Filosofía de la historia americana". Ed. Fondo
de Cultura Económica, México, 1978. Capítulos Vy VI.
Capítulos del libro del pensador mexicano en que se procura ha
cer un análisis del contenido liberador del pensamiento bolivariano.

Lecturas complementarias

— Sobre Guerra de Independencia Española

1)AYMES, J. R: "La Guerra de la Independencia en España (18081814)", Siglo XXI, España, 1974.
Breve ensayo en que se estudian las luchas por la independencia, las
formas que revisten, las corrientes que incluyen.

2)WILUMAN, José Claudio y PANIZZA PONS, Carlos: op. cit. Ca
pitulo "La invasión napoleónica y la crisis dinástica en España".
Capítulo de un libro de carácter didáctico, útil como lectura intro
ductoria.

28

�oSo^opos X jopBuo^siq pp g^ugxgSns X ougs oXBsug o^gnbgg
"9961 'sd-^Vsou^ng

yaian^ '^**^*&gt;^ &lt;*^uw~ -oí^s ^nova (p

-ugdgpui B] ^p osaocxid pp o^u^iuipouo^ p bjbcí ^B^u^uíBpunj
'ZL61 'saJty sou^ng

IXX o^S '™^nO &lt; 9PW&lt;*^U.. -/^ 'IHQNOd ÑM3&lt;nVH (
i osaooíd pp ojunfuoD gp

'0961 'PUPVV^ 'Dotttpdsijj tu

^

*OOVDrJ3Q (Z
p jod o^unfuoD sp ouBUopn{OA3J osgoojd pp gnbojug
'9L61 '^uopojüq ^puy \vuoiip^

'HJNI7
^vfo\¿ n¡ 3p ot}[ ¡a &amp; vprrzsu
9p fOt99éS9 U9 K Vpti9pU9fopW D¡ JOÓ DlfJrtj Ü¡
•Bpugpuadgpui b^ jod
Bqon| B] gp opougd pp gnbojug fBuxSuo un g^igpggg^uB ouiod

'0^81 ap l^iqíl uopnjOAgj v\ ug opBj^ugg 'gnb oÁBSug
'9P61 t

:'o 'NIAS3U (9
•Bdnoo
sou gnb o^und p opBzrpuB sg Buig^ p gpgoxg gnb oipn^sg un ug

'8961 ^^W €9dpo vsüds^ \tDuvds^ 9p
,^ U3 \jjji opumudj 9p Duvdsj trj^ :¡9nSi^ 'V7O1^V (S

SBgpi uoo *)Ans sq[ sopo^ ouioo 's^ouBij Bísnredsiq pp
'8961 'S?JDJ '^touvj
SVSUdAJ -VUVJlSJdAtUn U^t9ü$li9UinDOp 9p OJJUdJ \tDS90UVlf U^lDVU

-puop di otoq siDd ¡^, U9 ^u^odo/^ 9fiw dudús^,, :9jjoi¿ 'W7IA (p
•joug^ur ns ug ug^srxg gnb sg^uguiog sb¡ X

Bioyedsg Bpugpugdgpui gp o^ugiunAOui p gjqos so^^idFO gugi)uo3
'ZL61 tv^&gt;d
^XIX !^s •Knmjodut9fuo9 mmdsj vj^ .uptsfjl 'VSOWIV7 (€

�5)LEVENE, Ricardo: "La Revolución de Mayo y Mariano Moreno".
Buenos Aires, 1935.

Un libro clásico en que Moreno aparece limado en sus aristas jaco
binas.

6)PUIGGROS, Rodolfo: "La Época de Mariano Moreno". Editorial
Sophos, Buenos Aires, 1960.

Ensayo con interesantes hipótesis polémicas.
7)MORENO, Mariano: "Escritos políticos y económicos". Orienta
ción Cultural Editores, Buenos Aires, 1961.

Recopilación de los documentos fundamentales.
8)PASO, Leonardo: "De la Colonia a la Independencia Nacional".
Editorial Futuro, Buenos Aires, 1963.
Ensayo centrado en el estudio de los antecedentes coloniales de la
independencia.

9)CHA VES, Julio César: "Casteüi, el Adalid de Mayo ". Ediciones Leviatán, Buenos Aires, 1957.

Biografía sobre el revolucionario y su acción, sobre todo en el Alto
Perú.

10)PETIT MUÑOZ, Eugenio: "Artigas y su ideario a través de seis se
ries documentales". Facultad de Humanidades y Ciencias, Universi

dad de la República, Editorial Colombino, Montevideo, 1966.
En el estudio introductorio a la documentación, el historiador uru
guayo realiza un sugerente y amplio análisis de la ideología artiguista y sus fuentes.

11)PETIT MUÑOZ, Eugenio: "Artigas y los indios". En colección de
artículos editada por el diario "EL PAÍS" en ocasión del Centenario
de la muerte de Artigas. Montevideo 1950.
Importante artículo sobre un tema poco transitado por la historio
grafía artiguista.
12)PARÍS, Blanca: "Colonia y Revolución". En "De la Colonia a la
Consolidación del Uruguay". Ediciones de la Banda Oriental, Mon
tevideo, 1973.
Breve ensayo que contiene aspectos fundamentales del tema expues^
tos con sencillez.

30

�l€
suod Bpu^pu^d^pui b¡ ap os^ooíd pp sisipniB jg *Bo^qnd3"^i
bj X ouaduq p 'W-0I8I ^P uopnfQA3^i bj aiqos oipnjss osua;xg
PL61 'opixpw'vuivj pg ^^-\

'J0S8J-808I) &lt;^P^ *P W^*istH -^7 'ODZOXO Z3AVIID (61
•ojunfuoo ^p aois
-ia Bun u^ BpioqB ^nb b^ b *BOBopcai Bpu^pu^d^pui sp uopn|OA3^j
BJ 3p O}U9lUIBSU3d [3 U3 OpB^U30 'OUBODOUI

'861 *o^x?W
17 *p oaí8pjO9p! osx&gt;atd ¡3,, :stnj 'O^O71IA (81
'OU
-BUOpnjOA3J OS33OJd p X S^ifBfUOfOO S3^U3p333^UB SO^ 3JqOS
-oi^ui Bsu^^x^ Bun sXnpuT 3S BUB0IX3UI uopip^ v\ ug "SISI 9P

-UI3I^3S 3p 01 PP O^U3UIB^3^ ¡3p UOpBOqdB BJ djqOS UOpBSTJSSAUJ
'8161 'IXX
o¡2is T&gt;3 \tvuvu8v umonjoA^J ns X sd2iuv,, o\m}^ p uoo ootxdf^

m opvjtp^d}¡ '6961 'odpidaiuo^^^ 'soptu/j so\qdn¿ s^uoi^p^ \tv$
duojSo uopnjo&lt;i9}¡ ojt, :soj^o X uosia^^ '3DMOI VI 1Q (Ll
is oj3d o^siouoo Xnuí op^dsB an sjqos

'0961 'O9pi¿i9juo^^^ oitojdl^ pp io¿
oppjs^ pp upajog pp opvumdy \tlSJ ^P svjsinStuy sosbjS
-uoj so¡ ^p spumoppp sojt9 :tuamy SONV77ZISVD P V77IdVD (91
*siS3j sspuiSuo aoo OAijepjdj^juí oXbsus
l'otsl \4v/(Dn2ntf) upiovztpdtj d¡ pp opDJisnp üuojsifjti

'^soptprwp sns X sdjpuowoui sdj,, : -j otjnp 'ZZ/lDIUdOX (91
op
-BTSBUI3P OU S33UO}U3 B)SBq BUI3^ Utl 3p STSIJBUB UT\ B^JOdB dnb 'XBTl^

pp BUojsTq djqos u^ioonpoíd Btfdure 3p 'ssio^nB so¡ 3p oXBSug
P96\ 'opp
'jüjupuq opuvg v¡ pp spuototpg \tDtsnt2t$JV upior^oáp^
DfppsDonupuoppsp^vgtt latppjpsof^Vif^ygXutuwíupg 'WfiHVN (PI
sns 3p sisa^ SBpniyap b 3SBq U3 'uopBuuoj

-ui BpBiu&gt;3pB X Bjnpni^S3 Bpqos 3p *B0ip^pip pBpqBuy uoo
'[¿61 'opptdpjuo^^^
pp pjupuq opijqndp^ 27 pp pvptsjpAiu/} 'sowoj z \tvjstn3íuy op

t 11 •"! 'ONOO73W ^ O 'VV3HDSÍ18 -M ^37QV8V S3A3H (1

�énfasis en el diferente carácter de las distintas etapas. Contiene un
apéndice con información sobre la evolución económica y la diplo
macia mexicana durante el período estudiado.

20)MANCISIDOR, José: ^Hidalgo^ Guerr^ro elturbide". Ed. Grijalbo,
México, 1970.
A través de tres personajes fundamentales se analiza el proceso de la
independencia mexicana.

21)LEMOINE, Ernesto: "Morelos. Su vida revolucionaria a través de
sus escritos y de otros testimonios de la época". Ed. UNAM, Méxi
co, 1965.

Estudio introductorio de documentación del período, obra de un
erudito en el tema.

22)GRACIDA, Elsa y FUJIGAKI, Esperanza: "La Revolución de Inde
pendencia", en "México: un pueblo en la historia", op. cit.
El artículo, obra de dos historiadoras y a la vez economistas, procu
ra proporcionar una visión en la que están presentes los sectores po
pulares.

23)CUE CÁNOVAS, Agustín: "Historia social y económica de Méxi
co". Ed. Trillas, México, 1963.

En los primeros 8 capítulos del Libro Segundo el autor estudia el
proceso de independencia. Interesantes estimaciones y la presenta

ción de las medidas sociales y económicas —incluido el Plan de
Cautla— son algunos de los aportes estimables del autor.

24)ZAVALA, Silvio: "Ensayo histórico de las revoluciones en Méxi
co". Ed. Porrúa, México, 1969.

El erudito historiador mexicano se refiere al proceso de la indepen
dencia como etapa de las revoluciones mexicanas. Como el resto de
su obra, es importante para conocer la historia de México.

25)PARRA PÉREZ, C. : "Historia de la Primera República de Vene
zuela". Biblioteca de la Academia Nacional de la Historia. Caracas,

1959.
Libro erudito, escrito por un historiador tradicional, que estudia de
talladamente la Primera República, sus realizaciones y problemas.
26)MIJARES, Augusto: "La evolución política de Venezuela. 18101960". EUDEBA, Col Nuestra América, Libros del Tiempo Nuevo,

32

��34)BOLÍVAR, Simón: "Escritos políticos". Selección e introducción
de Graciela Soriano. Alianza Editorial. Madrid, 1969.
Selección de los principales escritos políticos, precedidos por una
aguda introducción.

35)BOSCH, Juan: "Bolívar y la guerra social". Editorial Jorge Alvarez,
Buenos Aires, 1966.

El ensayista dominicano aporta interesantes hipótesis sobre las con
tradicciones sociales y sus coincidencias o no con las luchas por la
independencia.

36)IZARD, Miguel: "El miedo a la Revolución. La lucha por la libertad
en Venezuela (1777-1830)". Editorial Tecnos, Madrid, 1979.
Visión moderna de la Revolución venezolana que, entre otros as
pectos, aborda la que llama Reforma Agraria Bolivariana.

— Sobre política de otras potencias hacia América Latina durante la
lucha por la independencia.
1)PRESTON WHITAKER, Arthur: "Estados Unidos y la Independen
cia de América Latina (1800-1830)", EUDEBA, Buenos Aires,
1964.
Un documentado estudio de los diversos aspectos de la política nor
teamericana hacia Hispanoamérica y sus condicionantes en el perío
do.

2)PERKINS, Dexter: "Historia de la Doctrina Monroe". EUDEBA,
Buenos Aires, 1964. Capítulos 1, IIy III.
Libro que aborda el tema desde un punto de vista norteamericano,
con opiniones no compartibles.

3)GUERRA, Ramiro: "La expansión territorial de los Estados Uni
dos". Editorial de Ciencias Sociales, La Habana, 1975. Capítulos

II al VIL
Estudio circunstanciado sobre el tema, con abundante apoyatura
de información.

4)FLAGG BEMIS, Samuel: "La diplomacia de Estados Unidos en
América Latina". F.C.E., México, 1944.
El autor norteamericano aborda el tema con información y con los
enfoques generalmente característicos del punto de vista norteame
ricano.

34

�\tviuottotfuy n¡ udivquioo sopiu/) soppjsj
;p 'do .oxputuj 'IVdlAIJ (¿
•opBuuojxn uaxq Anuí *o^und p ojqos oois^^o uq

'8S61
Ü¡ 9p S3UOl7lp3 \t(0S8I"ZJ8l) T^*&gt;7 03U
•ftuy ^p opu9pu9d9put n\ X ouD^g utuQtt : ^ s^ymQ '^31S83M (9
•p^^pipunjaid joXbui uoo o|JBzr^ire uupod
p Rred ^fqipuiDsajdun *uopBuiJOjin bou uod of
'961 'sdov^dj 'D¡dnzdU9A

-tu/) V) 9p m9toi\qiq V) dp sauotoip^ JSZ81"PO8I)
9p opu9pu9d9pttt o¡ XDOiuvjuq üdtinod tn&gt;. 'tumatM 'NNVWJÜV3 (S

�TEMA ffl
Lecturas básicas

1)HALPERIN DONGHI, Tutío: Op. dt., Capítulos: "Una larga espe
ra" y "El surgimiento del orden neocolonial".

2)HALPERIN DONGHI, Tulio: "Hispanoamérica después de la In
dependencia". Editorial Paidón, Buenos Aires, 1972.

En este libro el autor desarrolla más ampliamente el estudio de los
aspectos económicos y sociales de los países hispanoamericanos lue
go de la emancipación.

3)CUEVA, Agustín: "El desarrollo del capitalismo en América Lati
na". Siglo XXI, México, 1978. Capítulos: "Las estructuras precapitalistas, antesala del subdesarrollo"; "La problemática conformación
del Estado Nacional" y "Las luchas sociales y sus perspectivas demo
cráticas ".

Ensayo interpretativo con abundante ejemplificación. Serio intento
de plantear la interacción de la incidencia externa en el período de
auge del capitalismo competitivo y de las complejas estructuras y su
correlato político e ideológico en los nuevos estados independien
tes.

4)FURTADO, Celso: Op. cit. Capítulo correspondiente a la primera
mitad del Siglo XIX.
5)PRADO JÚNIOR, Caio: "Evolución política del Brasil", Op. cit.
Capítulo IH("La Revolución") y IV ("El Imperio").
6)CHEVAUER, Frangois: "América Latina de la Independencia a
nuestros días". Ed. Labor, Barcelona, 1979. Primera Parte: "Los
Hechos".

Trabajo de conjunto sobre América Latina del historiador francés,
en el que plantea realidades y problemas de su historia. Adjunta
cronología. El capítulo citado contiene importantes datos sobre al
gunos países latinoamericanos.

7)SOLER, Ricaurte: Op. cit.. Segunda parte: "La organización nacio
nal de nuestra América". Capítulos IIIy IV.

36

�L
•ouapsBiq osoipt^sa jap opBjuamnoop Xnuí

'9¿61 'omxd^^ '/xx
'P3 '9161 *viuo^ '0SDV1D ^P otsodiut^ ja auqos ojqtj '^mitnrj do
-uauiy uo sauotODjuDjd ¿ soipunJi}Dj 'SDpuotovfj,, ug \toat^ d$soj

U9 DJ9JD)9¡D9 DpUdiODq ÜJ 9p UOtODUJJOj DJ,, .* J 'OJtJ 'OSOCTdVD (S

uod *]BJ^U33 eoii^uív ^p ^oí^JIod Buojsiq v\ ap sisa^uis ap
'ZL6I 'ZoM '..souvouduiDOd^uo^ sojznoos soipms^,, vísiao^ ug \tmt

-DOU9WDOJPJ9O Doiiqod DUO^Siq op oipu9dwojpt : f) g '^3I/2ÜS (p
osoiprqsa ap aiJBd jod
*ouBouaureoj^uao osaaojd pp ^;uauiBpunj opadsB oi\o ap sisi^uy

ZL61
ud$ 7 o/V \,soudou9uidoj^U9j s^^ütoos soipnjsg,, visiAd^ ug

ap oofw^uooa onojums9Qt% rff 'HONDI^ff Z3^3¿ (
•miBDuaureoijiía;^ p^ap

B{ ap cxi;uap sBAisiadsip SBpuapua) sv\ ap sBsnBo sb| a;
-uauíBsopBpma ubzi^bub as ¡BjauaS j3^objbo ap 1191SIA buti ap
-o/ uv^ *vot^ d^soj ap pDpisjaAtufj jmjoitpg \^muappoo DtwouQoa

~ &lt;
,¡¡

ap ofBqBj; un ap oquap pBpipunjojd uoo opB^uasajd sa 'sopa a^ua

SBiauaiajip sb| ap A sopB^sg soAanu so^ ap uoiobziubSjo nJJÍP Bl 3P
'BUBouauiBoi^ua^ uppBjapag B| ap BjnpBij B| ap Buiaj ¡g bou^uib
-oj^ua^ ap sopB;sa so^ ap uopn;i^suoo b^ ap Buia^oíd ¡a a^uaureoyp

-adsa b^bj^ as apuop jxx 1SÍS 3P uqpBpdooai v\ ap oinoi^JB Jauíug
IIIPI so¡m)dvj '$¿61 'ootxd^^ '¡XX o^^^S '..ooijijod osdoojd
igtt .ojnoiuv \AH oatiaiuDOJjuaj,, .ouaqjapg 'SVAM SdUVOI (I
jDJtua^ Dop^wy ap „uotoDznwopg,, o¡ ajqog

-

Süupuauíafduioo

ttJopDAjasuoo ojoa^otd ¡gff
:IIA opuidoj :ttaiuaw v\ ap u^ioDjaqn vgit ^ ttütwouawD popy
-D9J vjnp vgyt : K z so/djSdjdj '^j o\ni}dv^ tímw9ti9wy npuap

^uoj 9[ ap ouo^stjf dj,, :npunSas a$jo¿ "jta dQ sopjodoag 'ygz ($

�6)VILLACORTA, Calderón: "Historia de la República de Guatema
la, 1969.
Libro que aporta información sobre el período.
7)LAGUARDIA, José María: "La República Liberal en Guatemala".
Ed. EDUCA, San José, 19 72.
Trabajo que aborda problemas políticos e institucionales.
8)CARDOZA y ARA GON, Luis: "Guatemala, las lineas de su mano ".
Fondo de Cultura Económica, México, 1965.

Libro de divulgación con observaciones profundas del conocido es
critor, publicista y ex-diplomático guatemalteco.
9)DALTON, Roque: "El Salvador". Editorial Casa de las Américas.
La Habana, 1963. Especialmente los 6 primeros capítulos.

Trabajo sintético de divulgación con información del proceso his
tórico salvadoreño.

10)GAMEZ, José D. : "Historia de Nicaragua". Ed. El País, Managua,
1889. Parte Tercera.

Libro fáctico que analiza la historia centroamericana hasta la sece
sión de Nicaragua de la Federación Centroamericana y la posterior
historia del país.
11)WHEELOCK, J. : "Raices indígenas de la lucha anticolonialista en
Nicaragua". Siglo XXI, México, 1976. Capítulos I y V.
Síntesis histórica sobre el tema.
— Sobre "Brasil, la unidad pese a los movimientos secesionistas" y

"Chile: su extraña estabilidad"
1)PRADO JÚNIOR, Caio: "Historia económica del Brasil", op.
cit. Capítulos XIII al XV.
2)FUR TADO, Celso: Op. cit. Cuarta Parte. Capítulos XVI al XXV.
3)SODRE, Werneck: "Evolución social y económica del Brasil". Ed.
EUDEBA, Buenos Aires, 1964. Capítulos titulados "Crisis del siste
ma" y "El Imperio".
Trabajo de síntesis que menciona los movimientos revolucionarios

brasileños del siglo XIX anteriores al '50.

�6
'0961 '

sruf onauD^p op osdj íi/7 -9WO,, '\vqiuv 'ZflXD V1NVS O1MIJ (Zl
•ooijiob^ yop Biion^ By uoo eli^io os onb
opouod yo uo Buoynyo Buo^iiy By BzrysuB jo^nB yo o^iBd Biouiud ns ug

•09&lt;5^ 'oSnt^UDS 'pusny ¡vuoiip^ \t9jiiO
u ouisipu9dut! pp o^otstH., :uptu9ff 'V3HDOJ3N Z3WWYX (IT
*XIX ISIS PP sopBipaui b ouopsBjq osoooíd
JO BZl[BUB BJO^nB B] 'JBUOIOBU OmSTfB^ldBO Un Op OnOJJBSOp Op OJU3^
-ui p uo {odBd o^uB^Jodun \xe\ op 'b^bj^ op uareg pp o^isodoíd y
'0P61 'Sd-tlV sou9ng 1tK&gt;od9 ns¿pm&gt;wtf :mptj '13HDÚOS38 (01
OpOIJOd p UO BJUIOUOOO BT Op SO^OOClSB B OJOTJOJ OS
Biouitid ns uo onb uopBz^raisripui B{ op osooojd yo oiqos
•o\qv¿

^p pvpisjd^Uf} '9^oM womu dp msiAB^ \.(0Z6I'808J) físvjg pp
ootuipuood offauDS&amp;p p K owst¡DU)snput ¡^yt -"w^y 'ZJ17 V7731IA

(6

b Bpuoi
-ojoj ojuBpunqB uoo oyn^i^ yop buio^ yo ojqos ^bjouoS ofBqBix '9¿6l

\totustjDtídoo ¿ pWMDjjs^,, :otADpo 'INNVI (8
pp o^uoTuiBjqod
pp A ptuiAByoso y op Biuo^ yo BpioqB onb oprynosip Á ooisByo oÁBSug
'Z96I 'ojpuDfap oi^ 'vjojip^ oíd

-ut¿lO ?so/ mjDJAiq \tDpzti9S ^ 9puouo ^^O 'OV*qt!D '3MA3MJ (i

bououiv 3p oubououibo^jou jopBuo^sny yop osopBpino ofBqBi^ upy
'8961 "SSW '3^puquiio fí^g ? ^nd^3t. • H D 'DAIIVVH (9
•ojdoouoo o^so jod osoiyBA Anj^ -uopooyoo Bpejp By op sojqq soy op
uopBuuojin BorysjJopBiBO By uoo 'ByoyisBjq Buo^siq By op ooxsByo u¡\
ttSOUD0U9UtD
sojqand soj dp K voudiuy dp vuofsijj,, uptoodjoj puopojog 'jda

-¡OS puoitp^ 'sotp sojfsdtm d 0081 *P R^J8,, -ojp9¿ 'MOW7VJ (9
•opouod yo ojqos
yüuojBui oyuB^Jodun ouoijuoo 'jouo^ub yo onb opBZTjcui A oou s^p^

\t9S9U9Qt, DpDlW^ 91JDJ '9¿6I ^rtD^ OD$ 'DjppSDJg ODÓ
V3 \t'msoáq ms^nSmq op ouo^\H '^^WJ9M ^3^QOS (P

�Trabajo imprescindible para un análisis del período. El conocido es
tudioso chileno plantea muy vivamente las posibilidades y frustra
ción del desarrollo autónomo del capitalismo en Chile.
13)DONOSO, Ricardo: "Breve historia de Chile" EUDEBA, Buenos
Aires, 1963.
Pequeño resumen de la historia de Chile que contiene algunas refe
rencias al período.

14)DELANO, Luis E. : "Pequeña historia de Chile". Secretaría de edu
cación Pública, México, 1944.
Síntesis histórica con referencias al período e información general.
15)GUNDER FRANK, André: "Capitalismo y desarrollo en América
Latina". Ed. Siglo XXI, México, 1976. Capítulo I, parágrafo G y
Capítulo III, parágrafo C.
Análisis del período por uno de los fundadores de la teoría dependientista que defiende la tesis del carácter capitalista de América La
tina desde su colonización.

16)VICUÑA MACKENNA, A. : "Obras completas". Volumen VI:
"Don Diego Portales". Universidad de Chile, Santiago, 1937.

Tratamiento del período y el personaje por un clásico de la historio
grafía liberal.
— Sobre liberalismo. Casos de México, Venezuela y Colombia.

1)DÍAZ, Lilia: "El liberalismo triunfante", en "Historia General de
México". Op. cit., Tomo III.

2)REYES HEROLES, Jesús: "El liberalismo mexicano". 3 Tomos.
Fondo de Cultura Económica. México, 1974.
Un cásico sobre el tema que estudia la historia del liberalismo en
México, enfatizando sobre los aspectos ideológicos.

3)ZEA, Leopoldo: "La ideología del liberalismo mexicano". En
"Liberalismo y Reforma en México ". México, 1957.

Análisis del tema por un especialista en la historia de las ideas de
México y América Latina.
4)ARGUELLO, Gilberto: "El primer medio siglo de vida independien
te. (1821-1867)" En: "México: un pueblo en la historia". Op. cit.

40

�•sappos A SBaiuiouoaa sasBq s^ o^arjniBiu ap jan

-od opuBirexxid Biua^ pe ajayaj as icqnB p XIX T% P -rezrpn^^ [y
'Sdiiy soudnq 'vuijvjq ivuo^pq -,,/aa/

V^V1NOW (II
•oire¡ozauaA ouisi|Bjaqi| pp
saseq sei aAaqai ap auod ^iapa^ ^nan^) ^ ap sbstibo sb^ iBzifBiiB ^y
tül9nZ9U9/i dp pjJUdJ pVptSJ^MUft 'ttVJ9ft29U

01MH (01
*XIX ^I^ÍS PP oipt^sa pp
oojbui p na ouB|ozauaA ouisqBiaqq p Biapisuoo as ofeqBH a^sa.u^
\t vpnzdUd/{ dp vouotsi^ uoiomu
^toj,, opüjmp vivyt dtLüppi uojodfj dp ofnDiuy '086 í 'ooixd^^ 'od

-tudtj; ojjsdn/^ pnuopp^ t&gt;idnzdU9y[ dp pjjudj pDpisjddiuf} \t opon
tas ofudtmtodjo 'vjdnzdtíd^ :sojjo ¿C 'q *VTVAVZ VZVN (6
p opBpioqB uaiquiB^ aA as anb ua oorp^uxs o
'P961 'Sduty soudnq

pmotdnjttsuoo Duotst^ :?sof 'inoi^od 7ID (8
"XX
p ua opBj^uao ofBqBjj un ap a^uapaoapiB ouioo Buia; pp anbojug
'8¿61 'ootxdM
'„ ojSts oipdiu dp mjojsiff 'miiurj VdUduty,, ug

o¡8ts otpdtu dp Duotstff,, : q 'V7VAVZ VZVW (¿
BOLpury ^p opbzubab sbui iBuaqij oju^iuitaoui
p ^Buuoja^ bi ajqos oujapoui B^nuouoaa un ap e^sia ap ojun^

iiia ¿ha
sojnjtdtQ '¿¿61 'ootxdj^^ 'odtudij ojjsdn^ ptuojipg \tvwmx3tu

mtuouoog 27 *p odtjo^mQ,^ :osuo¡y '3CRI3A31MOW UV7IHDV Í9
*BJOp
uoisia Bun apsap ouisrui p bzi¡bub upioBuuojuí Buanq uod
anb ^opBipn^sa opopad pp oauBiodmaiuoa JopBuojsiq a

^MVWV7V
•opouad pp STSTpiíB ]ap ojisodaid b Bura^ p BpjoqB anb *ouBopcaui

b^siuiouooq A JOpBUoisrq oppa^Bj a^uauíBm^Buiajd pp opiajjjy

¡I

�12)JARAMILLO URIBE, Jaime: "Las Sociedades Democráticas de Ar
tesanos y la coyuntura política y social colombiana de 1848". Po
nencia al Segundo Encuentro de Historiadores Latinoamericanos,

Caracas, 1977. Edición Universidad Central de Venezuela.
Trabajo sobre un tema importante del proceso colombiano, donde
se analizan coincidencias y divergencias de los artesanos con los li
berales colombianos.

13)MOLINA, Gerardo: ^Las ideas liberales en Colombia". Colección
de Manuales Universitarios. Edición Tercer Mundo, Bogotá, 1975.
Resultan particularmente

interesantes los capítulos titulados:

"El movimiento del 49", "Las dos líneas del liberalismo", y "El
Radicalismo".

14)OCAMPO, José Antonio: "Colombia y la economía mundial.
(1830-1910)". Siglo XXI, Colombia, 1984. Capítulo "Desarrollo
exportador y desarrollo colombiano en el Siglo XIX".
Examen del proceso económico y su incidencia en el desarrollo
global colombiano en el período.

42

�^qtt
-OJ p U9 OUDJU9UW9^JOU OUtStUOf9U90J9fUf 9 OUtSWOtSUDdx?

SBUB}U3UI3jduiO3

•oonrejuq ouisifBU3dun pp pdBd p 3iqos srssjodiq
S3^UBS3J3JUI UO3 'OUBIJBJl B^SIUBDU31UBOUIJB| pp OJqi¡

A ^AI III so¡iu)dro '9L61 'ooixd^^ '¡XX
-f/ Dui9fsts un 9p stsuo ¿C uqionuuo¿¡tt :o\\90iD]^ 'IMVMDVWXVJ (L
\3 U3 UOISUBd
-X3 nS A OUB3lJ3UIB3^OU OUISqBIJ3dUll pp S3J3PBJBD SO{ BZIJBUT? 'op
-Buopu3Ui o|n^idB3 p us '^nb oin^j^ pp bui^^ p 3iqos uopB3i;s3AUj
\tdquvj p ud vjdíouvuif uoisuvúxb k visi\viidno
'sopiufl sopvjsg sojt, :j/j ojnjidvj '9¿6l 'mivDiuttuoQ
'OSUÍIUOQ OJUVS 9p DUiOUpjnV püpiSJdAlUQ \VUOl\p^ \tDUD9tUtUlO(J

DJi¡qndd}j v¡ U9 mstjvuddiui ugpmitiuop Djtt :opdjJ¡!^ 'OMVZO7 (9
•B0Od3
b^ 3p ssjB^ndod SOJU3TUIIAOUI soppouoo oood 3p snboju^ p jod
OSOIpA 3^U3LUJB|n3i^Bd 'OUB0IX3UI B^SIUBDU3UIBOUT^Í

II Ajso¡midvj '8¿61 'ojtxd^^ '¡XX ls!S '..
U9 ugpDJdqij Á ouiSijDU9duájtf :o¡qoj 'VAOMVSVJ Z37VZNOO (S
s,, jsp
-J3^U1 Bun B^us^in ss snb us 'sb;siuiouoo3 sop sp ofBqBij oppouo3
,f :uuid opunS^^ AI ojmtdzr) 9pv¿

13IS \t&lt;n\ojums9Q pp m*O9i ü¡ ¿ oudo
^U9WVOUUDI onauDS9pqns ^„ :oip9j ZVJ ¿ oppdso '73XNÍ1S (p
IIIA PAI so¡njidDj vp do tupsnSy 'VA3/1D (
TU90J9J 9UDj 7P 'do '7 ^saXZinS ¿ M 'HDIAO^3J7V (Z
A o¡widvj ip do \tmn$ffj m
*p KntDJodut9$uo9 vuotstH,, -omi 'IHONOQ NDI3d7VH (l

AIVW3X

�1)FAULKNER, M.: "Historia económica de ios Estados Unidos". Ed.
Nova, Buenos Aires, 1950.

Proporciona abundante información sobre la conformación del gran
capital norteamericano a fines del Siglo XIX.
2)MALDONADO DENIS, M.: "Puerto Rico: una interpretación histórico-social" Siglo XXI, 7a. edición, México, 1977. Primera parte,

Capítulo III. Segunda Parte, Capitulo IV.
Trabajo del sociólogo puertorriqueño que, en los capítulos men
cionados, estudia el colonialismo español y el estatuto colonial de
Puerto Rico después de la Guerra Hispano-norteamericana.

3)BOSCH, Juan: Op. cit., Capítulos XXIII, XXIVy XXV.
4)GUERRA, Ramiro: "Azúcar y población en América Latina".
Casa de las Américas, La Habana, 1968.
Ensayo sobre la expansión de la producción azucarera, particular
mente en el Caribe.

5)GUERRA, Ramiro: "La expansión territorial de los Estados Uni
dos". Op. cit., Libro IV.

6)LE REVERAND, Julio: Op. cit. Capítulos XXIX y XXX.
7)PIERRE CHARLES, Gerard: "Génesis de la Revolución Cubana".
Siglo XXI, México, 1976. Partes I y II.
Ensayo del sociólogo haitiano que —en las partes indicadas— realiza
un sugerente análisis de la evolución cubana en el Siglo XIX.

8)DIRECCIÓN POLÍTICA DE LAS F.A.R.: "Historia de Cuba".
Instituto Cubano del Libro, La Habana, 1971. Quinta Parte, Capí
tulo VIH y Sexta Parte, Cpítulo I y II.
Síntesis histórica de carácter fundamentalmente política, sobre el
período.

9)FONER, Philip S.: "Historia de Cuba y sus relaciones con Estados
Unidos" Instituto del Libro, La Habana, 1973. Tomo II, Capítu

los IV al VIL
Un punto de vista norteamericano sobre la guerra de independen
cia de Cuba en sus dos etapas y la intervención norteamericana.

44

�rnbJBí^^fo opB^sgf pp uopeouoj
1 b a^uauyB ©i sipn^sa as *xiX oí^?5 V^ ua^ayai as anb *sopBU
-opuaui sopyídBo soi u^ *oiruij pp euia; [a ajqos oouoaj oífsqejj^

IA
^A so¡njidvj '6961 *dPMD ^P oSmjuvs *vtjDji$/9Atu/} 'pg \tmaftrj

opvisg pp uopmuM&gt;gt^ :soojüj^ 'tfYldV^ (l
^ mnbjoStjo

sb| ajqos asjBiuiojux BJBd
-uii Xnuí 'pBpxupx ^p JopBucnsiq a ooujiod oppouoa pp

'0161 '^jA d^W '^o^ puv i9dtDfí J696J'Z6PJ&gt; ^&lt;1
•uvj pp mjoism mtfi oj$soj PPU * U91D ^a,, '^^ 'SNVmM (SI
'OOU
a^uapaoa^uB opB^uauíBpunj un uoo Buia^ jap uaurexa oqduiy

'I¿61 'ooixm '¡XX oiSis Jp6l'SI6Ü smou^tusx
-uoo sus ¿PPH 9V m^ouauivauou ugpüdnoo ojt, :^zns '^O1SVD (Pl
*B{Si Byanbad bj ua;
-jBduioo anb sasiBd sop so^ ua BUBauaurea^ou B^siuopuaAja^ui Boy
-yod b^ 'ajuauiBspaid 'b^bj^ anb bubi^ibij BiopBuo;siq v\ ap

*„(PZ61'9l6l) miDoiwwo
vj U9 A. (PS61SI6I) }^VH Ud DUV0U9UW9UOU ugpvdnoo v\ ap oj
-joduit 13,, .jojsdj ¿ízns 9p oinotuv PL61 'ootxa^ '^WM/2 "^/^a
-os sduoioüSijsdduj ap oiwpsuj \tmwonnuiOQ DOtjqnda^ v¡ ^ t$

s

ua otSojopos K uapiio¿tt :soj$o ^ pjvjao 'SZ7XVHJ 3^^3Id (1

'861 'oSutiuorg o^uog 'oSuuuoq otuos 9p popisjaMUfj \touoannui

-oq oajjqndag o¡ ua ouistjvstdoo jap sauaSuo soj ¿XIX 1SÍS PP SOP
-ojpaui ap ouistptidoaajd jg,, ijosaj ojjnf 'Z3N3MI ZlClDmQO^ (Zl

jp do *opa4n^^i 'ONVZO7 (II
sauopua/uajui a Biouappui
anb *ouja^ui osaaojd p ua BpByuao sbui buo^stj^

IIIXX P XIX soimidro 'II
^oG o?uvs 'vSaiuo A v/¡y ¡ouojipg ^dudoiuiwoq

ottuguoog A jopos P&lt;&gt;WH., -o^ago^ 'VSSVD (01

�2)IANNI, Octavio: "La formación del Estado Populista en América
Latina^. Serie Popular, Ed. ERA, México, 1975, Capítulo VIH.
En un trabajo centrado en el populismo, el capítulo citado con
tiene interesantes proposiciones sobre el tema, del sociólogo bra
sileño.

3)CA VAROZZI, Marcelo: "ElEstado Oligárquico en Chile". Revista
Historia y Sociedad, N 19, México.
Con un enfoque del tema centrado en Chile, incluye un fino aná

lisis teórico sobre el punto.
4)BAGU, Sergio: "Tres oligarquías, tres nacionalismos". En Cuader

nos Políticos N3, México, 1975.
El historiador y sociólogo argentino enfoca el tema de manera
comparativa, refiriéndose a Chile, Uruguay y Argentina.

5)ALIMONDA, Héctor A.: "Paz y Administración, Ordem eProgresso. Notas para un estudio comparativo de les Estados oligárquicos
argentino y brasileño". En Revista Mexicana de Sociología.
Instituto de Investigaciones Sociales. UNAM, México.

Análisis comparativo de la formación del Estado Oligárquico a fi
nes del Siglo XIX en Argentina y Brasil.
6)COTLER, Julio: "Estado, Nación y Sociedad en el Perú". Institu
to de Estudios Peruanos, Lima, 1978.
El sociólogo peruano estudia los aspectos mencionados, a lo largo

de la historia del Perú, incluyendo la etapa posterior a la Guerra
del Pacífico, cuando se estructura el Estado peruano sobre una so
ciedad en la que perviven relaciones precapitalistas en el campo in
dígena.

7)BONILLA, Heraclio: "La coyuntura comercial del Siglo XIX en el
Perú". Revista del Museo Nacional, Tomo XXXV, Lima, 1967.
Trabajo centrado en aspectos económicos del período, por parte
de un investigador que ha hecho aportes al estudio de la etapa posr

terior a la Guerra del Pacífico.
8)YEPES DEL CASTILLO, Ernesto: "Burguesía y Gamonalismo en
el Perú". En Revista Análisis No. 7, Lima, 1979.

9)YEPES DEL CASTILLO, Ernesto: "Perú 1820-1920. ¿Un Si
glo de Desarrollo Capitalista?". Signo Universitario, Lima, 1981.

46

�'9¿6I 'vuoidoioq *rmrj sauoiotp^ \toaupjoduiafuoa ouvauauwou

¡dúos ^ OJdjqo ojuatuitAom pp mjofstjj^ rw sojjdj 'VWV^ (p
BdBp B[ ua aonpoíd ^s anb oíaiqo o^uaiuiiA
-oui pp o;uaiuipBu pe uajaipj as sofeqBj; soj sopo^ tsbo 'XX ^íS F
ua uBj;uao as anbunv'sai; bX opüjipa u^q as ¡Bno B{ ap 'sasiBd so¡ ap
oun BpBO ap saiopB3i;saAin jod BpBzi^Baj souio; oj;Bn3 ua

'P861r 'oj?x?w '¡XX ls¡S SBuotoip^ -¡MVM/1
SBUOlOVSlJS^dU/ dp OXmilSU¡ \tDUtfDJ DDU^lliy ^p OJ9JqO O$U9tlUtA

-otupp mjotsiH,, .'(JopDtitpjooj) ojqoj 'váOÑVSVD ZTIVzkÓO (
•BOinb
-jbSijo BdB;a bj ua aonpojd as anb oíaiqo o;uaiunAOui ^ap o;uaiui
-láins pp sisipuB p aÁnpux anb 'ooipiAos JopBi;saAur pp o^noi^y
'P961 lvuvqv'Hrr¡
*injojsi¡f dp Sduoixsdnj vjsidd^ uj \tmntirj Dou^tuy ua svjajqQ

swaunjsj sd¡ ap ojuaítutSun^ft r^ 'A3V7OWH3 (Z
vdvjj üpunSa^ K \t Djopvjaqij
vdvja Djawuj d¡ ap soiposida oj}ün^jt :vdvj^ nuauiij^ '\fug\oviaqi\

Djt, opvpnu oimidüj -ftj do :o¡qv¿ 'yAOMVSVJ Z37VZNOD (I
'ootnbipSijo opvfs^p ¿( DtnbjvSt¡o d¡ djíuod 'sotpaw svd
-vastqap &lt;f DtsanSunq aiuapvu d¡ ap 'sajüjndod sojuatwtAoui auqo^
•soiiBnjad opBUEpjojd p Á Bisan3
-jnq bj ap o;uaiuipBU p Á oombreSijo P^^SH F 3-iqos sisipuy

II oimidüj ¿ S
¿ p sopjSpiDd '/ opmidro '0861 '^d 'v^i "d'3T3'D \.06l
'0Z8I
*Buia; ¡ap upis
-uaiduioo bj BJBd a|qipupsajdun *uotoob ap ajquioq A JopBsuad un
jod opBzipaj ^rua^ jap oouo;siq osaaoíd pp so^aadsB ap sisipuy
mutj 'Djrwiuy ¡Duojipg Dsajduij \ttnwruad poptpaj d¡ ap

ap so^^sua ajats,, : sojjdj ^so^ 'l[\031VIHVM (01
*uop
-onpoíd ap sauoiDBjai sb[ ap uopB¡nai^B B[ ouioo jsb '¡i^uBOjaui

uoisuBdxa B[ uoo u^pEjai ns X XIX ^?S FP S3U?J B opB;sg [ap
uopBJtipnjjsa B[ ap sopadsB sosjdAip bzi[bub oueoiad JopBuo;
-snj p 'opBjp aiqi[ pp sopi^jdBo so[ ua ouioo opioi^B p ua o^ubj^

HA ^IA 'A

�Capítulos I al VI.
Ensayo sobre aspectos del tema del estudioso uruguayo.

5) GUERRA, Sergio y otros: ^Historia de América Latina durante la
primera crisis general del capitalismo". Departamento de Historia de
América. Universidad de La Habana, 1981. Capítulo "Anteceden
tes".

En un tomo, centrado temáticamente en el período 1917-1939,
se analizan los antecedentes del movimiento sindical y político de la
clase obrera en América Latina
d^ CISNEROS, Luis Benjamín: "El movimiento obrero en América La
tina". México, 1964.

Breve análisis del período en una historia general del tema.
7)HUIZER, Guerret: "El potencial revolucionario del campesino lati
noamericano". Ed. Siglo XXI, México, 1980. Capítulo I. Parte titu
lada "Factores históricos".
En un breve capítulo introductorio, el autor da cuenta de los prin

cipales movimientos campesinos de fines del Siglo XIX y principios
del Siglo XX.
8)GONZÁLEZ CASANO VA, Pablo (Coordinador): "Historia políti
ca de los campesinos latinoamericanos". Tomo I. Instituto de Inves

tigaciones Sociales, UNAM, Ed. Siglo XXI, México, 1984.
Es el primero de cuatro tomos sobre un tema muy poco estudiado
en América Latina. En cada uno de los artículos de esta recopila
ción hay una parte referida a las luchas campesinas en el período.

9)SILVA HERZOG, Jesús: "Breve Historia de la Revolución Mexica
na". Fondo de Cultura Económica, México, 1960, Capítulos I al
V.

Análisis de la crisis del Porfiriato y los antecedentes de la Revolu
ción Mexicana, en el texto de este intelectual de destacada actua
ción durante el Cardenismo.

10)SÁNCHEZ, Andrea y CARBO, Margarita: "México bajo la dictadu/

ra porfiriana". En "México: un pueblo en la historia". Op. Cit. En

especial el Capítulo IV.
Trabajo de las historiadoras mexicanas que, en el capítulo mencio
nado, analiza el surgimiento de la oposición, incluyendo los sectores
populares.

11)CHASSEN, Francie: "Lombardo Toledano y el movimiento obrero
mexicano". Ed. Extemporáneos, México, 1977, Capítulo I.

La historiadora norteamericana estudia en dicho capítulo los antece-

48

�'ouapip uamtí^j pp zapgos q jreagdxa Basnq as 'BDinbiB3ijo
q b opuapj ópujdBO p ua X BwjuaSiB BSo^pos q ap oXBSua p ug
II ojmidüj
'6Í61 'ooixd^q 'fWMn ^^/w^^y sauotovSijsaAuj ap oimiisuj M (faqa
-outgo sajo'uoj ap) apqj ua oatftjod K popaiaos :mnnm 'ZM 3Ü (61
*ouapi|0 oiajqo o^uanuiAoui a^uapBu pp upp
-bziubSio b] ua uaxreqBaa^ ap bjtiSij q ouioo xsb 'BinbiBSno ^I X oui

-sqeuoduii ¡ap pded p bzijbub anb ouapqo JopBuo^srq pp oXBSug
'%d

•muajuoqpaa^ ap sdiq so¡ ¿ soloqnjg soj,, .ojpuoiajy '^gjfJil/H

(81

ua oombre^ijo op^^sg pp uopsuuojsuBjq
jod Bqanj b^ ap ajuB^odun opadsB un ajqos ooisqa oÍEcpjx

'6561 '^HD dP oSmjiws 'tnjDjisuadtuf) p^ \J68I ^P U9P
d¡ ^ ppaoDwps,, :umuan 'V3HDOD3^ Z33IWV3 (¿I
•Bpuapisaid b^ b uaXoSu^ o^qodiH P osuaosB pp
sa}UB omsipoipBi pp uopoB b¡ ap X B0U9^iq U9ponpoj;ui Buanba^

7 o\m\dvj '¡¿^i 'oap
ap Daajoijqig \t ua/Co8u^,, : y \anuvp¿ *SdV3D (91
-sajuajaSns SBapi uoo B^stpouad X osoipn^a oppouoo pp oX^sug
'5961 'sauiy sou

-ang lajPAjy a&amp;iof pg \touispiaKo8u^ ¡^, .o^jopog SONOOI/ld (SI
'S061
X 08 PP ^p^^ap B| aj^ua *SB^qnbJBUB soi ap upiaoB q ap iB|noi;
-iBd ua 'oiaiqo o;uaiunAOUi pp o^uaiunoBu p ajqos ofBqBi; osua^xg

'8¿6rooixa^¡'jxx oi2¡s pg \.ou
•puaSjy ua otajqo otuatuoAow ja K oiusinbjmw ¡gtt :aoovd¡ 'Q3AO (PI
•opouad p ua Bur^ua&amp;iB pBp

-apos q ap U9pBuuojuoa q ap jquaurepunj opadsB un ap oiprqsg
l^['sauiy souang'¡maos mjojstffap

ojwitsuj '^oatui^uoaa ogoaiosap ^ u^tatu2tmujtf :q 'MVHA38 (SI
*916I Ud iopBAjasuoo uauí^^^j pp qsuo q qseq sBoi^jjod X sa|
-qaos SBqan[ sb^ X sasBp ap Bjnpai^sa q BzrpuB jo^nB p '(ttBoi^jjod

B^,,) ayBj Biaojax q ua X (ttpBpapos B^M) a^rej BpunSa^ q ug
'ZL6I 'sa^ÍV souang 'sppwg¡vuoitpg 'a uaiunjOA ',tvuijua8jy
tnjoistfj,, ug \t9l6I'068I -JOpD¿uasuoa uauttSau ¡ap sapwtstatA

K ojopvfjodxa tnuiouoaa u¡ ap a2nytt :opjoatg 'gdMOJ S313OD (ZI
g p X aiaiqo oí
-uanuiAOui pp BpuB^odun q 'pioadsa ua ^X u9pn{OAa^ q ap sa^uap

�aún con los conflictos entre las clases dominantes y las luchas obre
ras y populares.

20)PINTOS^ Francisco: "Uruguay, de la liberación ai afianzamiento de
la burguesía liberal". Ed. Pueblos Unidos, Montevideo, 1966.

El historiador uruguayo realiza un interesante análisis del período
militarista, incluyendo las luchas de esta etapa y el período poste
rior, en un libro que abarca un período más amplio.

21)PINTOS, Francisco: "Historia del movimiento obrero del Uru
guay".

Suplemento de Gaceta de Cultura. Montevideo, 1960. Ca

pítulos I al III.
Estudio del nacimiento y primeras etapas del movimiento obrero
y sus corrientes ideológicas.

22)ODDONE, Juan A.: "Los Gringos". En Historia Ilustrada de la Ci
vilización Uruguaya. Fascículo 28, tomo III, Montevideo.

Síntesis sobre el proceso inmigratorio y las transformaciones de la
sociedad uruguaya.

23)BENVENUTO, Luis Carlos: "La quiebra del modelo". En Historia
Ilustrada de la Civilización Uruguaya: Tomo V, N.45. Montevi
deo.

Ensayo que pese a ser sintético contiene sugestivas hipótesis.
24)BARRAN, José P. y NAHUM, Benjamín: "Historia Rural del
Uruguay moderno". Ed. de la Banda Oriental, Montevideo, 1972.
Tomo IV. Parte Segunda.

Análisis de la Guerra Civil de 1904 que, en la parte citada, contie
ne aportes sobre el papel de los "pobres del campo".
25)RAMA, Carlos M.: "Obreros y anarquistas". En Historia Ilustrada
de la Civilización Uruguaya. Tomo IV. Fascículo 33. Montevideo.
Pequeño ensayo sobre los orígenes del movimiento obrero en el
Uruguay y los anarquistas.

SO

��^

^^

• : ;.. '•

&lt; • "i
•.;.;U;* 1
"i':.".4Í-

i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3807">
                <text>Guía para el estudio de américa latina :  (Siglo XIX)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3808">
                <text>SALA DE TOURÓN, Lucía </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3809">
                <text> Sala de Tourón, Lucía:&#13;
Guía para el estudio de América Latina :(siglo XIX=19) /Lucía Sala de Tourón.    Montevideo : FHCE. DP, 1987.   50 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3810">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3811">
                <text>1987</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3812">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3813">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3814">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="386">
        <name>AMERICA LATINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="480">
        <name>BIBLIOGRAFIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="429" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="674">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/36e84d24de3691fe328e242e47f3aea0.PDF</src>
        <authentication>310e8ccfbfeee5bbc6655631c8376ab5</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5093">
                    <text>- ¿¿I SEnSuaj ua soixai jofaui jtpsa X JEjo-mioa
B3iS9pní Bpuapduico ns uppisodsip ns b jauod lod 'syuíapB 'sojjo A 's
-iq sns ap osn p opEjqpBj ajiaqBq iod sonó 'soAipajxp so9je3 sns apsap soun 'oAodB
ns opBisaid UBq 3\ anb sESajoa A so9iuib soso^auínu so\ b o^uatiupouoaai ns Bsa^dxa
jojnE 13 •a^uauiBunx9jd uyjBaijqnd as 'SEpEuiuiaai bX ' ((&lt;pppip vpoj ap jvpu^s^
pvppi^xo^v vj axqos,, X tlpvppip vj ap v^ip^pip vxnpnxjs^ v¡ dxqo^,,) sa^uBjsaj
sajJBd sop SB3 "saiEuiSiJO sauoiaESiisaAui BiBd opuoj pp oXodB uoa 'SEpuai3 X sapBp
ap pBqnaB^ B[ ap OAipaaiQ ofasuo3 p jod EpEpídsnE opis Eq Ejqo E^3 #
a^qTjdaosns 'iqe ubjs ^nb soipaq ua^nji^uoD 'sanoiooxpBJjuoo
SBIU 8B^ BI3U9na9JJ UOD UBDZ9JJO A 89^U9J9Jip 89UOI9B^9jdj9^
xinpB ^nbun^ 'BUBinnq BpiA B[ ap o^oajBsap [a u^znBaua anb
Siaua B^ uaiquiB^ ^as a^qBiJBA X a^qBiJBA Xnuí Bas BiouBiioduit
uns 'Biaua^od |BnSi aadmais Bua^ ou BiauaSiA ne anbuny
i so^ b o^aadsaj uoa uoiaisod ap buio^ pnjuaAa Bun ap ota
uts 'sa[Bj o^uBna ua jaaouoasap apand ou Bjsa anb soqaaq ap
B[ uoa Btauajstxa u\ b uauodtut as 'sauotaiqtqojd X sauotaBzu
sBtauBja^oi X soauaituBpuBtu 'sauotauaAaad X sauoiaBpuatuoaaj
aa X soiSo^a 'soiaajtdsouatu X sauotaBJiuipB 'sauoisjaAB X sauota
jd anb isb s^ #uoiaBqojdaj ap o uoiasqojdB ap sojas ap saABjj
puoa b[ ajuatuBAtjBJo^A B^nSaj anb oaiibuijou opuntu un ap
taouoaai \9 aaauajjad ^a y "BUBipijoa BpiA bj bj9jui ajuatusij
anb oj ap jas ap opotu jap jBjuatuBpun^ ojaadss un aXnjij
opBiamfua ajuauíBAijBuiiisa sojuaituBjJoduioa ap otatajafa j^
vuDippo^ pnAow. viouaiuadxa vj —*j

avanvuoN a avaiou^ 3a
S0Id3DM0J SOI 3Ú MOIDMIISia VI A 1V^0N
VlDM3I^3dX3 VI 3Ü SOIdVWIdd S3d31DVdVD SOI 3^U0S

I

D| 0p DD|p0|D|(]
D| 0jqos

ONIUVUWVS OIUVW

�de ser vividos como de ser contemplados. Dentro del ámbito que su
manifestación dibuja, la misma cotidianidad discierne —aunque con
caracteres un tanto imprecisos, que hacen difícil toda primera apro
ximación a su contenido— un grupo especial de convicciones y
creencias acerca de cómo debe ser la vida humana, el cual suele
identificarse con la designación de "orden moral".
Si se consulta, respecto de dicho orden, lo que de él enuncia
habitualmente la propia vida cotidiana, se hallará como pronta res
puesta que tal conjunto es sólo parte de un horizonte genérico de
apreciaciones reales o posibles pertenecientes a otros órdenes —cons
tituidos, por ejemplo, por las estimaciones estéticas, religiosas o
cognoscitivas— con los cuales guarda múltiples relaciones e impor
tantes campos de interpenetración, que a menudo se revelan en la
forma negativa del combate recíproco. Si, procurando una mayor
precisión, se le pide, a esa misma habitualidad ética, que haga osten
sible su contenido específico, se verá que, según la propia delimita
ción de su contorno, la conciencia moral cotidiana se muestra a sí
misma integrada fundamentalmente por una suma de preceptos que
se pretenden determinados y coherentes entre sí, de límites un poco
inciertos pero de núcleo claro y seguro, que instruyen y mandan
ajustadamente sobre lo bueno y lo malo, sobre lo que se debe y
sobre lo que no se debe hacer. Esos preceptos se expresan en fór
mulas normativas de carácter imperativo, cuya presencia puede tal
vez reconocerse incluso en el modo sutil de presupuesto necesario
que otorga sentido a toda permisión. Su vigencia regula aspectos
definidos de la actividad humana, como ser la relación familiar, la
relación con el prójimo, la relación del sujeto consigo mismo. Ellos
califican directamente a la existencia del agente sometido a sus
directivas, el cual, por su esencial conexión con los mismos, deviene
en su propio ser laudable o execrable, digno o indigno, ajenamente
a su ser o no así para un eventual agradecido o perjudicado. Ea
obediencia a esos principios es genéricamente debida por todo sujeto
moral que se halle en la situación requerida por el sentido de lo
que ellos expresan, de suerte que cumplida esa condición —que
puede referirse a circunstancias externas o a requisitos constitutivos
del agente— su acatamiento resulta obligatorio; y ese tono coactivo
pide una sanción para el caso eventual de que su voz sea desaten
dida. A su vez, su transgresión es camino que —aunque reproba
ble— se concibe posible en los hechos, pues el ordenamiento de la
vida que aquellos preceptos tratan de imponer entra fácilmente en
oposición con los impulsos e intereses inmediatos del sujeto moral.
Conjuntamente con las obligaciones así dadas, la conciencia
moral cotidiana conoce el consejo, la exhortación, la admonición, la
incitación. Muestra lo que parece preferible, hace relucir el término
ideal hacia el cual es laudable orientarse, previene y adoctrina,
promueve y estimula, reprime y recrimina sin que sea siempre explí
cito el alcance y el sentido de su decir. En todas estas formas llegan
al instante vital que apremia máximas que pretenden enjuiciarlo y
- 178 -

�'BiaUBJOuSl B[ UOO
pBppcu B| ap X jaqBs p uoa pBpuoq b^ ap pBpjiuapi b^ ajqos BapBxaos
sisaj bj b Biaua^sisaj BjBipauíui a zsuaj ns 'BUBipijoa Biauaiauoa bj ap
Bidojd Baija uoiaBjajdjajui bj sa pj anb Biuouiijsaj^ *osjaApB ouiurea
un ajuauía^qBuapuoa ouiiub p opuBraoj 'Jeipj apand anb spnaas buii
sa ajsa ojad íopiBzipaj jod ozjanjsa p Jin^as ap Bq 'bhuou bj ua op
-xaajqBjsa 'uaiq pp ojuaituiaouoa \y 'pBjunpA bj ap Bsoa sa BpBpuam
-oaua BiJOjaiA bj anb X jsb opaaBq ouanq sa anb 'oiusiui js b asjaauaA
oixa buijou v^ anb aqss ops Biauapadxa ap opBJ p^ —BjSaiur or
anb oaiun p sa ou anb— osajuoa ajuamBjBipauíui sbui ouB[d ns u^
•oj^o o^ ua oun o\ ap jaq^q apand oiusna jbjouSi ua Buaduia as pna
p ua 'o^aa^pajd oduisa ns ojund a^sa ua Bjjuanaua otusinjjp p X
orasioSa p aajua uopisodo pjuaraa[a Buj^ 'op^sajajuisap Biauanaasuoa
ua X pBpiaa^p B[ b opBSajjua 'a[qisuas upiaanpas Bun ap oiuaiuiBuiB^[
p oiJBJiuoa o.iaiua jod ojuaiuiB^Joduioa un ap capí ns uoa Mouanq
jas^^ ap o^daauoa ns sbui uis Baiji^uapi Bucippoa Biauaiauoa esa anb
JSB s^ *BJopBaiJBAaad pBpiAi^afqns Bun ap uoiaaBjsijBS B[ BJBd X jod
BpBZBqaaj ojsia bij as BSqqo anb buiixbui B[ ^p pBpi[Buosjadiui BpBj
-apisuoasap b^ X 'sajajuí un o uoisBd Bun 'ospdrai un p ua opBjuniij
jaqBq ap u^q 'BJOjaaj buiixbui bj BJ^uoa Bpqaj as oiuaiuoui p opuBno
:is ap aacq BUBippoa pjoiu Biauaiauoa ssa anb uoiaBjajdjajui bj b
ouoj ns sp anb o[ —oipaiu un ap sajqiunjsoa sb^ uoa apjoas pBpipnj
-iqBq Bua[d Bun suiuiop apuop i[p sopBiiuisui ops o sa;uaisixaui—
sopijajaj anboqa p X upisaad b^ ap 'BpB^siAB ajuauíBjatu o BjBipauíui
'Biauasajd b^ sa 'ajuBjsqo o^[ 'BpiSuiJjui buijou B[ apsap oiuaiiuqdiuna
ns BiuB^aaj anb jas-jaqap OA^Bjadiui un ap uoisa^d bj aiuauiBpB;mac
jijuas b Ba^ BUBipijoa Biauaiauoa b^ anb —Bjanj anb osinb as ou
anb o[ ap ojuaiiuiaapBd p jod 'sand 'ops— BuafB o Bidoíd Biauaij
-adxa B[ ua ssp^p sssouad SBiauanaasuoa sb^ ap saABjj b sa 'opnuaui
y 'BSjaApB uoi^sa^ns B[ b asjBuopu^qB o oidaaajd p jod asji^aj :sp
-Baijipa a^uaui[BJOui uoisiaap B[ ap p^paABj^ B^ ap BiauaAiA b[ b apaa
-ob as Bjp ua X 'uB^uBjqanb as souBipijoa sojiq^q so[ apuop JBn^ p
—Biijasunajia souaui o^ jod o 'bjbj X puoisBao joSij ua— BiauapiA
Bsa s^ *oasap un ap ajuaXBJjB pnjiaips b^ X ojuaiuiE^BaB apua;ajd anb
biuixbiu B[ ajiua ajaaiApB as anb ojaqjuoa p apuBj^ sa opuBiía pjoui
a^uaá^ pp oiiíaiiiiijuas p BJBd a^qisuajso aasq as OAiiBaadiui ouoj p
'oiJBuipjo aQ 'soiJoiBuiuiuGa d^uaiuBpnj3 sbui soiuauíotu so^ ua 'asjez
-TjaiaBJBa B^ua^ui opu^na 'ajuaiuajuajajajd BJBdaJ Baija pBpiuBipiíoa
b^ X 'SBptjjaApB oaod 'o^jBquia uis 'uaaauBuuad 'ajuajBd sa ojuaroi
-pouoa ns anbuny 'SBpuanaasuoa sns ua ops ou X jas oidojd ns ua
apBJBdajji a^uaiuapisod o[ ap pBpaijas BjaAas B[ uis X 'BiaunuB as
anb uoiauBS Bun ap BZBuauíB B^ ap jopp p uis 'oAijBjadun un ap
Bzapnja b^ anb saABns sbiu 'sBpuuoj sns ofBq BZBjjsip as uoiaBSqqo
ap ojuaiuiijuas oidojd p saaaA sBqanuí anb o^ubj 'BpiA b^ ap oai;a
ojuaiiuiApAuasap pp sapiauasa SBiuaj uaXnjijsuoa 'osopaduii jaqap
un ap api b[ b Bijssaaau Biauajajaj uaaBq ou sbuisiui js ua anb
'SBjauBin sapj^ 'Biauajsixa Bun ap japA X jas pjoi p ua —oaiSopixB
ou^is ofij un jod opB^ps— oppuBjáajui 'Buo;aaj ns p ajqos jaajafa

�Envuelta necesariamente en semejante hermenéutica se halla la
creencia de que lo inmoral tienta porque es deseable. Esta deseabilidad se presenta con el carácter de satisfacer directa o indirectamente
un anhelo sensible. Ignórase en tal planteo hasta qué punto un orden
espiritual puede tentar y atentar contra lo sensible. Tampoco se aper
cibe allí —aunque no le sea totalmente extraña— la experiencia de
la tentación del bien; y sólo difícil y fugazmente puede llegar a com
prender las posibilidades de complacencia en la debilidad o en el
abandono que toman el disfraz de renunciamientos admirados. En su
experiencia apercibida habitual, la conciencia moral cotidiana sólo
puede reconocer expresamente a lo inmoral en el consentimiento fran
co a impulsos e intereses sensibles de clara y definida especie, discernibles en toda común naturaleza, por heterogéneos que fueren los
contenidos que facilitan el logro de la satisfacción buscada. Por la
misma razón, no puede reconocer como inmoral algo que no le sea
exhibido posiblemente deseable de alguna manera, para algún
sujeto, en alguna hipótesis. Desde luego, quien rechaza por moralmente condenable el homicidio no dice, como tesis general, que sea
deseable matar a un semejante; pero sí admite o comprende que en
determinadas circunstancias o casos sea para un sujeto deseable ma
lar, pues de otro modo no tendría sentido que tal acción se considere
prohibida.
La concebida deseabilidad del hecho le permite, a la cotidianidad
ética, explicar las infracciones que rebasan los límites impuestos por
las máximas rectoras. Juzga que, ciertamente, el cumplimiento del
orden moral es plausible; pero ello no se hace sin esfuerzo, pues obli
ga a prescindencias penosas; y piensa, aunque con cierto malicioso
embarazo, que no deja de ser lamentable que las cosas tengan que
ser así. Por la apetencia que pide saciedad es fácil incurrir en el atro
pello de las normas que oprimen al deseo, y esa caída lleva desde un
presupuesto comportamiento bueno hacia un mal; el hecho cometido
es una falta, identificable y aislable, individual y concreta. Una vez
originado el demérito, el comportamiento adecuado a su respecto
—siempre según la habitual hermenéutica ética que aquí se describe—•
consiste en el remordimiento y el arrepentimiento, los cuales han de
acontecer, a lo menos una vez que otorga un alto la presión apetitiva
determinante del tropiezo. Conjuntamente con esa conducta que se
espera, se piensa que el orden moral violado pide una sanción, ya
consista ésta en acciones humanas o en efectos dañosos naturales o
sobrenaturales que sigan al hecho, o en penalidades determinadas
por cualquier perjuicio que sobreviniere por azar; pues lo que impor
ta es que, ahora o en otro momento, un padecimiento compense aleccionadoramente el ilegítimo exceso de goce alcanzado. Turbador se
ría que fuese gratuita la prohibida satisfacción sensible, y una envidia
inconfesada por quien pudo realizar un mal deseable tiñe todo el
sistema interpretativo de la cotidianidad. Por eso también, aunque os
tensiblemente condene o rechace de sí a la hipocresía, ésta la sigue
como una sombra y es su inevitable acompañante, bien que sea me
jor por más discreto dejar a ese acompañante inadvertido.
- 180 -

�- 181 uoiOBj9jd^9iui bj sbui uis S9 ou ojad 'oqaaq un sbui oj b S9
UOI9BJ9jdj9JUIOjnB n8 ^S9JEJOIU SOUaUTOUaj SOJ 9p BI9U9IJ9dx9
bj oqoniu uoa iu ubjoSb ou 'ajsa jod BOJjajui bj uainb b Bisandsaj
U9 jas oidojd ns ajqos BuiEj^ojd BUBip^oa pBpijBJOiu B[ anb SBjnuí
-joj sbj anb jBjBuas BJBd ojJi^jaApB bX apsap auaiAuo¡3 "is ap Bsuaid
anb oj Bjiaijdxa jBiia B[ ua uoiaBjajtdja^uioinB b^ JB^Sajut b UBSBd
ou íopiAjo osopBid X ojajasip un ua ojuoad arans soj 'sojja ua a^uaui
-zBnj BJBdaj is íBjsa aod soptaouoaai ajuarajioBj uos ou —buisiiu o^j8
-uoa uoxaaipBJjuoa ua BUBtpiioa Biouaiouoa bj b uauod anb soaiun soj
uos ou ojaaia jod anb— sajB^uauíBpunj saaajaBJBa sorapjn sojs^
•Bjsaijiu
-bui bsojoui uoiaBioajap bj ap sofaj BuaiuBiu as ojuaiuiBUBduioaB ns
opuBna uns 'sBAijBiJau sapBpijiqisod sbj ua BtauaaBjduioa Buaaiui Bun
ap ounsns ja ojqos sa aj 'soj9j&gt;bjjj9a ojuauuiaauíajjsa X ejubzoj ap ai
-uajBa 'X íajuBnuisut B^nsuaa ap ofap ajqBuaaqoSui a oS^buib un jod
BpinSas bCuosij sa ajqBOj uoiaujisip bj b oiuioaua ojjb sbui ns íuota
-daaxa ap biuioj Bpoi b jBiaunuaj ajainb 'oaiaauaS oiuaituB^Joduiaa
jap pBpqiqBsuodsajji bj ua asopuBiánjajj ^as-jaqap ua a^jaiAuoa as
sopoj ap jas ja X 'jaqap ua BAi^Baijiisnf Bdjnasip bj ajuaiujtaBj a^ija
'p^pijiqap ns Biaunuap uainb ajuB BAtjBt[uioa pnjijaB ua Bjsan^ *uaaBq
sopoj souaui o sbiu anb ojjanbB naiq B^sa 'opuoj ja ua 4anb j^suad
aaainb o Bsuaid ísojjo soj ap oiuatuiBjJodiuoa ja aod Bpinjijsuoa baij
-BJBduioa BjBasa bj uoa BpnXs as 'sBiauapijap sns ap ojuaiiutoouoaaj
ja Bjjuoa asopuai^d)Ojd biusiiu js b asjBuuijuoa jod ozjanjsa ns u^
•uoiaBjaqtj ns ap BiauBjaBf bj auBduioaB Bdjna ap ojuaimijuas ojnasqo
un anbuns 'aauBajB joXbiu ojja b ajjapaauoa ou ua asjBzjojsa ajaijajd
X 'sbuijou sB}jaio ap unuioo uoi^dbjjui bj ajuEjioduit Xnuí sa ou anb
—soiainfajd ap 9jqij asopuaXajo X asopuBuijpnasa— biusiiu js b aoip
as ajuauíjBn^i íBzauuij ns auajiuBtu uainb b Bjnqijj anb oioja ja saa
-uo;u9 BUBduia opBjaA Xnuí ou oíaajdsap un X 'asjiunjdaj Bzadjoj Bun
sa anb ua sauoisBoo uajsixa anb 'ajuauíBpBjjBD uaiq sbui anbun^ 4ap
-uaijua íopBjuaj ouiiub jap ajuaastdnouoa uoioiquiB bj Jijsisaj jiajjip
sa anb ua sauoiaBnjis X^q anb 'aiuauíBjainbut oaod un 'aq^g #sbaiíb9ij
-tjsnf sBdjnosip sajqBuozBJ X SBuanq uoisiAOjd ajUBpunqB ua X oubeu
bj b uatquiBj 9U9ij ísopiqiqxa soiJojBuapuoa X soxjojBpnBj aiuauíBj
-Bja soj anb sojuauíaja sbui uoa Bjuana sai^a pBpiuBipijoa bj
•SBiauanaasuoa SBpBjadsa sns UBjdiuna as ou X asBOBJj
-ja^uí Buianbsa ja anb BJBd Jtjsixa ap bij uozbj Bun^jB sand 'a^uaB
un ap jas ja ua ajaiqui anb pBpijBna ojubj ua 44p^pjBui,, buisiui bj
^ne o '4i.uozBJoa jap Bzajnp9? bj ouioa sajBj so^daauoa u^jaAaj anb baij
-Baijdxa uoi9U9iui bj auaiAOjd zibj jBn^i aQ "uoiaijjuoa bj X uoioijjb
bj uojainujisip anb SBaiSojoaj. SBuiJ^aop SBnSi^uB sbj BJBd Biauaxjad
-xa Bsa Bja Bpiaouoa uaig 'BjuaidajjB as ou oun anb japuajdiuoa ou
ja o sojuatuiipjouiaj Jijuas ou jod opouioaui jb;s9 ja ouioa 'sajuBjiui
-oauoa souauípuaj sajBjn^uis ap Biaua^sixa bj iqB ^(j 'jas ap Bq buisiui
Bjja un^as anb oj uaiqiuB^ ouis 'sa BUBipi^oa Biauaiauoa bj bjb¿ anb oj
ojps ou BjsaijiuBui ojsandxa Bq as anb pBpijBJOin bj ap uoi9Bj9jdj9^
-ui bj 'jBji^ijdxa oiJBsaaau Bjas aiuBjaps sbui anb sojuauíBpunj jo^

�de los hechos; ni siquiera está claro que sea la verdadera interpreta
ción completa de la conciencia cotidiana sobre sí misma, aunque se
trate de enunciados que sean aproximadamente su primera y más
elemental respuesta. Y esto es importante y debe ser llevado en cuen
ta, pues es frecuente que dicha contestación sea tomada sin otra ins
tancia como indicativa del hecho moral por excelencia.
2. — Problematicidad y cotidianidad.
La descripción ya cumplida sólo desbroza el tema; observaciones
más precisas hacen ver otros aspectos que en esa conciencia cotidiana
se presentan al mismo tiempo que quedan disimuladamente ocultos.
Así, es propio de su hermenéutica rehusar todo rango fundamental a
una nota que, sin embargo, integra su contenido a título esencial. Esto
acontece con la problematicidad que en ella inhiere, y que es cosa
distinta de todo mero saber acerca de conflictos accidentales. La co
tidianidad ética puede conocer problemas, y también encontrarse en
ellos y padecer su dolor y su aspereza; pero los mismos no pasan, se
gún su juicio, a integrar su ser, y no poseen en consecuencia un al
cance definitorio, ni en lo que se refiere a las conexiones que guardan
entre sí sus varios contenidos, ni respecto de sus relaciones consigo
misma. Tanto ella como la moralidad común que en su seno prefine
su ámbito permanecen ajenas a toda aporía radical, y en ningún mo
mento son verdaderamente polémicas ni críticamente indagadoras del
sentido de la validez presunta de sus evidencias, empeñándose en
permanecer aproblemáticas con una equívoca ingenuidad. La morali
dad cotidiana, cuando dice interpretarse, se atiene a su experiencia
de la hostilidad que media entre las normas que le son vigentes y los
impulsos e intereses a los cuales sus exigencias contrarían, y sólo ac
cidentalmente accede al conocimiento de otros planos donde se mues
tran contrastes que conducen hacia problemas más fundamentales.
Muy raramente advierte —y nunca de modo sostenido y determinan
te— la competencia entre normas rivales igualmente rectoras que a la
vez y con similar apremio solicitan al agente hacia direcciones éticas
incompatibles; si en la ocasión apercibe el problema, no sobrepasa el
simple estado de extrañeza, prontamente relegado. Puede llegar a re
conocer la disputa entre las pretensiones de jerarquía de distintos
valores, y experimentarla con violencia en alguna circunstancia; pero
mismo entonces no va más allá de una sorpresa llena de sospechas,
que bien quisiera negar lo que ve. En grados superiores, puede infor
marse de la polémica entre opuestas apreciaciones doctrinales de los
hechos que la constituyen, como acontece con los juicios tan dispares
que versan sobre el arrepentimiento y la buena conciencia; e, ilus
trándola, es capaz de llegar a saber que chocan y se oponen las nor
mas vigentes en sociedades heterogéneas o en generaciones distintas,
en clases desiguales o en individuos diferentes, o en momentos
varios de una misma personalidad; pero incluso en esos casos la pru
dente indiferencia o la sorpresa indignada serán sus solos caminos de
- 182 -

�- 81 BtiBip By bjb&lt;j uojja un ua jBsuad uBBq ou SBSouad sbio
-uanaasuoa anb BjsBq ^Biauaiauoa Buanq.^ By jod pqB9 jod BpBfa^saj
BJ9S SOSBd SnS 9UtUIB9U9 9JUBnj9B J9 [Bn9 By jod BIA By A 'Biaua}SIXa
-UI ns JBSU9d BJJ3S OyBpUBasa 9p OATIOJ^ *B^i9U9S 'BATJ9fqO 4BJBya 'iqB
JB)S9 9p Bq '98IAip 98 OU 9nbunB 'BJSnf BUIJOU B^ *Bpi9OUO989p 91lbuilB
BuiísiioajJOD uoianyos Bun jaqBq ap Bq 9nb asopucjuoasap sbui 4Jin2
-98 OUIUIBD 9nb 9qBS 98 OU [Bn9 By U9 'BIOUBJOuSl pjU9pi99B BUn 9p
ya 9nb oSubj ojjo bSjojo S9| os ou —pn^joB ns b^s ^nb bijoiou jod—
sond 'oqo^j^p ap uoisnpxa Bun ap sopin^as uos oaijaBj o^uaiuiiaou
-O99J [buoisboo ns Á ^uoisBao Biaua^jaApB ng 'jBjnuuoj Bjijsa BUBip
-ijo9 Biauaiauoo B^ anb uoiaBjajdjajuiojnB B[ ojuauíBAijuBjsqns jbj3^
-ut b UBSaj^ ou SBUia[qojd so^ '89[buiSjbui ajuaiuBjara eopB^znf
•opiA[o p ua BpiSaauíns ajuauíBpidBj spanb jBn[
9U9i) zn[ ns opuBno A 'B([9 ua aaau^iujad ou 'ojuaiuixiuasaj pp o oipo
yap 'jouib yap 'eajajui yap Biauanyyui BJopBqjni By ap —aiuanaajj sbui
89 ay anb— Biauaiauoa By uaiquiBj j^ UBUB^ua aqap as ou anb ap Bpiu
-aisos uoiaatAuoa By uoa jyisixaoa b auaiAB as ojixa ns jod uoiaaBjsijBS
BppyaA By unB Á eo^sa ap Biauasaad By Byya ua A 'ouB^uaoinB ap sosaa
-ojd eayBnjxqBq sns ap uoiaBAjasqo By Jinqai Bjquinjsoay #8Biauanaas
-uoa sns jBsuad ap znaa By is ajqos jbuioi b B^aiu as 'uoiaiyou Bjap^p
-jaA Bun jod ^pBpiuBipi^oa buisiui By sbui íBpBJiui ns ofBq ajuauqBj
-uapiaui ja^a uoisBao By ua uapand anb SBraaj ua^njijsuoa 'opBynaBui
opuoj un jB^ynao oyya uoa uaj^oy ou anbunB 'yado^o ap sapnjjtA uoa
sspi^saA asjiqiqxa uayans anb sa^uajBds sapBpiu^ip sbjubj ap 'uij ua
'pBpaaau By ^sayBiauasa eautj soy A soidiauíad sapuBj^ soy b sayBqjaA
sauoiaBaoAui ssqanuí ap pBpaiaBA By í jouib yap o Bzajnd By ap 'uaiq
yap ajquiou ya uoa uajqna as saaaA b anb BipiAua By o oyynSao ya uaiq
-uib^ •sBJopBziyBJOui sauoiaBuiByaap sajuaijjoa ua asj^qaadsos apand
Biauasajd B^na A 'uopjad ya ua o pBpyíuinq By ua o 'sopiyduma jaqap ya
o uaiq ya jod uotaaBjsyiBS By ua asjBziysap uapand anb SBisinbosBiu
o soaipBs soiuaaB soy 'BiauBjsuoaui Bzipinq yBnSí uoa 'Bzinb Bjyjqnasap
BpBuoiaaayB ajuauía^uaiaiyng *Biauaiauoa BfBq BpBynuiisip Bun apsap
BnjaB ojad BApaaya p^pjaA ua By sa anb ByyanbB A aiuaSiA amnsajd
as anb buijou By aj;ua uoisiyoa By 'ajuauíBjafBSBd 'ouiuiBa ns ua jbj^
-uoaua ayqísod sa ay opoui ouisiiu yaQ qBJOiu ouioa asjB^znf A asjBiuas
-ajd BJBd BjdaaB anb oijajija oidojd ya unSas yBjouiui jas apand yBJoin
a^uamaiuajBdB oy anb —a^uaasauBAa BiauaAtA sauBiuauíoui By ap ByyB
sbui ou anbunB— jijjaApB b jBSayy apand 'BuaAOJd upiaBnjis By ap
anb afBSuaui yap p^piJBya By o BJopByaAaj BjqByBd By ap Btauanaoya
By un^ag 's^zajnduii ap soA^eaipui sopimijdaj so^uaiuniuas ua UBia
-unua as anb say^n^uaAa sauoiauajuí sbjjo A 'ajuajed^ A Bpiaouoaaj sa
anb uoiaua^uí By aj^ua anboqa ya 'aiuaiuzBnj 'jBqsijB ayqtsod sa a^
•Binsiui oSisuoa uoia^yaj ns b oiuBna ua pnjijaB ns sa aiuefauíag
•ByjBSi^snj uBjuajuí anb ssuiayqojd
soy ap oSj^a a^uauíBjap^pjaA BS^q as yena By ua uoisiiuojduioa Bpoj b
osBd ya UBpaA ay 'saABj^ sbui souisiuo^b^ub soy ayqBuido Bija)Biu aiua^
-jnuí a ayduiis ap BaijiyBa anb pBpiyinbuBJi Bpoxupa By ouioa Bjausui
yBna o y^j ap asjssuad Bpand anb ap oy^puBasa ya ojub^ A 'Bjsandsaj

�prefación de la conciencia ética el problema carece de legitimidad,
pues no accede verdaderamente a él, o si accede no quiere verlo, o
si no puede no verlo le es sólo ocasional, y esto es insuficiente para
que ella quede teñida de su color. Pero en la misma cotidianidad
existe el camino hacia el problema; no hay más que proseguir hasta
su propio fondo para que se hagan ostensibles sus muchas aporías, y
sus mismas delimitaciones habituales no tienen sentido sin las som
bras, colmadas de enigmas, que la circundan.
Tan grave es el anublamiento para toda problematicidad radical
que ciega a la cotidianidad ética, que no repara en su ordinaria esci
sión en planos heterogéneos, gobernados por sistemas hermenéuticos
antagónicos. Al lado de las técnicas y los términos interpretativos de
su más pública respuesta a toda interrogación por su ser y valer, yacen
en ella misma otros sistemas organizados que acogen experiencias ne
gativas en cuanto a la significación de la moralidad. El estilo enco
miástico que ésta acostumbra adoptar en su propia exégesis deviene
condenado, y el lenguaje común de la moralidad padece el hostiga
miento de acusaciones que lo tachan, juzgándolo hipócrita, bastardo,
apócrifo, risible. Aunque es menos frecuente su aceptación confesa,
los sistemas amorales y antimorales que también forman parte de la
cotidianidad conocen a su vez momentos de reconocimiento público,
y en los hechos los señoríos de los distintos sistemas se alternan sin
que por ello se origine afloramiento alguno de problemas que la co
tidianidad tome verdaderamente sobre sí. Cuando sobreviene el im
perio ocasional de uno de ellos, los otros se retiran con prudencia, de
suerte que —no obstante su rivalidad excluyente— no ingresan al
plano de una riña efectiva. En el instante en que la cotidianidad oye
una de sus voces ensordece para las otras, a lo menos en el sentido
de denegar la audiencia que éstas solicitan. El antagonismo expuesto
no se circunscribe a los hechos, y pretende valer para el derecho: en
su mutuo denostarse los sistemas y planos contrapuestos se niegan
legitimidad, rehusándose a que se abra causa en la que se les reco
nozca por igual el derecho de partes contendientes. El lenguaje que
en algún momento domina pretende que su evidencia es autosuficiente, y los dichos que siguen otros cánones quedan tan solo como
palabras inválidas provenientes de una extraña germanía. Mas las
voces de las experiencias que contradicen el habla dominante no
quedan acalladas totalmente, y se traducen en el desasosiego con
tenido que hace oir su protesta confusa contra la claridad preten
dida por la paráfrasis que se proclama válida. Raro es que una inquie
tud insinuante no acompañe a las formas no-moralistas de la coti
dianidad ética; no menos raro es que una desazón ofuscada, disfra
zada de extrañeza, no acongoje a la más pública autointerpretación
de la moralidad ante toda palabra inquisidora que le pregunte por
sus títulos justificativos. Esta común exégesis, que es la que pasa por
más propia —y que no es más, según lo expuesto, que la más ele
mental de las respuestas de la cotidianidad ética— acostumbra llevar
a su mayor grado el proceso de enquistamiento que ahora se analiza.
- 184 -

�- 981 -

•ojsaijiuBiu ap aauod ap Bq oiaBuiSiao sbiu jBsuad un sayBno
soy b 'so^piydxaui soiuaiuBpunj un^as BpBarpBad 'souaiucmaj soy ap
BjaBaiyqaB uopBjiunyap Bun ua BjuaiSB as 'uniuoa pBpiyBaotu By ap pi
-uauíaya sbui zoa By ap oyps ai^a^d Bpua^aad 'Baip By ap sapiauasa sbcu
Btuaj. soy uoa asopu^aBaua 'anb Bjjosoyij: Bpoj anb oaBya bX sa SBy^
•paan^aa ns ap SBjynao sauozBa SBy ayqsuapuoa zapunqipnd aod opuBp
-t[baui 'oiuaiuiBpnusap ns jbubS 'ezinb 'uapand jopisinbur a;uara^p
-nSB ozjanjsa pp BzuBfnd bj o paipBj Bpuatjadxa eun ap opapod p
ops X 4Bpajauioaduioa ajaipnd anb piauasa aiuauíBjapBpjaA B^un^
-aad spo^ b Biauajsisaj ns BiJBuipd uatq aaBq oAisuapp ojuaiunpaa
-o.id ajs^ 'Bjnsuaa ns ap osad p uoa oiJBpqos BJisaniu as uoxaBauap
ns ap osad p :opBuapuoa ajuauípaoui auapap 'pBpipjoui b^ ap uois
-uajduioaojnB ajuBÍaraas uoa a^qiiBduioaui aaajBd 'ajua^BdB Baijnauaui
-.iaq ns un^as 'anb o[ opoa ^^ -a^qB;ndsiput oidiauíjd jod asiBsuad X
oiaijjsajji asjsSznf bjsii^ pna p 'oqaaaap ns opijnasip sa uaiquiBj anb
jBJOuái BJiaisinb 'sojdaaajd sns b OAijaaja oiuaiuiBjBaB un ap Biauas
-nB B[ jaaouoaaj b BisandsiQ #js ap assuad aqap anb ssuaid anb o^
aaip unuioa pBpi[BJoui B[ anb o[ aaapAajd opuBna sopiaaanasqo a^uaiu
-piajBd uaaauBuuad pBpiuBipiioa buisiui b^ UBaSa^ut anb soidpuiad X
sopiuajuoa soqaniu sojjq 'Biauasa^d bjos ns uoa aiuajBd aa^q as ou
opijuas oXna X 'osoxjsníuUB o[ X a^qiaBdBsap o\ aj^ua Bpasa B[ uajjoa
-aj sapna soy 'sopanb sojuaiuiijuas ap oiaBjuauíoa ya aqtaaj Bpnp ua
auod By uainb ajuB o^jaiauoasap o)jaia X 'is ap saiaaB Buo^aid Byya
anb pBpi^níáas By uajauíojdraoa BzuBijuoasap Bjaaaas Bun ubioijou
anb sopBzoquia so^uaaB sajuBaxpjoui oaad íouBuinq aiuouiaABjS sbui oy
ap OAisuajo o;uaiuiByinbiuB un uoa 'aijuas ns ua 'BJBdinba as sop
-BjajaAui so^yqBq sns aa^uauíB ojuBn^ 'soijajiaa sns b BiauayoiA ub
-Biy anb soidpupd ap o 'sopB.iqumisoaB sbui uos ay anb soyyanb^ uoa
sopiuaj sopiuajuoa ap zapiyBA By uauurjB anb sisai ap oiuaimiua^sos
opoi JOjartJ^sap ajuaiuBpBaiji^snfui jB^znf b zBut^jad uppBuiyaut ns
BpBuniuoauBiu ba pnjxjaB Bjsa U03 'By^puauísap Bip anb Biauayjad
-xa bjjo aainbyBna b BsaaAaad Bznf X 'Byaiaaq aaaipnd anb batjb3u
aiuauíyBaipBj pBpiyiqísod Buniuiu 'jyiiinpB aaainb ou o 'ajixupB ou
o 'aA o|y^ *is aaqos yBnjiqBiy sbui afBnSuay ns ua BuaopB as Bjsa anb
uoa saaajaBaBa soy uoa BpiyBA yBJoiu Biauapuoa Bun aaquq ap BX^q ou
anb aiqaauoa b BÍáaiu as 'soaapBpaaA sbui uBpuaiaad as anb soj^o uoa
ajuaiuBAijBaBduioa oXns opiuajuoa unSyB ayqyinasip aaaouoaaa 'ajuaiu
-yBuoiSBao 'apand uaiq x *aaaidna Bpnp BunSuiu soqaaaap soXna aaqos
zoa Bun ap soqaip soy sa^d Bjsandoad uoiaBaiydxa Baaui eun anb sbui
traaaaaBd ou aaBzuBayB as anb Bjsandsaa Bpoi anb ajaans ap 'sajuaa^dB
sopiuaiuoa sns ap yBn^uaAa uoiaBaijijaaa aainbynna b BuafB aaauBiuaad
pui ns 'is aod aB^un^aad b BpBzaoj aA as ig 'ayqBzijBuiayqoad
f b ajsisaa as 'Bjiaai Bya^aByaap uBaaisinb zaA ns b anb soAijBjaad
-aajuí sapyoiu soy ap BÍáuaAoad anb BaqBy^d Bpo^ Bjiaiyi aod opu^ynuy

�3. — La indeterminación cotidiana.
Una temática semejante debe desenvolverse y completarse fijan
do la vista en otro aspecto de la conciencia moral cotidiana: su inde
terminación. Todo esquema inteipretativo-estimalivo convencionalmente admitido, todo precepto, tipo de acción o modo de conducta
que integre regulativamente los fenómenos éticos, se explicita o es
explicitable en una fórmula que, en cuanto tal, es dada según la
forma de una generalidad abstracta, escindida de todo contexto situacional concreto, y sin referencia alguna al sentido de su cumpli
miento real por una personalidad determinada. Como consecuencia,
comprehende en sí significaciones heterogéneas, de manera que, bajo
la apariencia de una misma norma, se ocultan en verdad preceptos
no sólo distintos sino enteramente excluyentes, en tal grado que si
el uno es reconocido positivamente valioso el otro ha de valer con
necesidad negativamente. La fórmula no explicita por sí misma el
sentido de la norma que en ella se expresa de una manera fija y
comunicable, por cuanto no manifiesta sin más el valor del cual la
norma depende y hace que sea lo que ella es y tenga el sentido que
tiene. Cierto es que, convencionalmente, a la fórmula en cuanto tal
va adherido un valer más o menos pacíficamente admitido; pero este
valer no es más que el simple correlato de un contenido de vaguedad
extrema aunque encubierta, cuya indeterminación permite suponer,
sin mayor compromiso, la inherencia en él de un valor evidente de
vigencia y validez indiscutidas. Es por eso posible que, a una misma
formulación de una norma o de un criterio moral, se le asignen fun
damentos divergentes; pero, proviniendo de fuentes disímiles, el con
tenido de la fórmula resulta a su vez heterogéneo, y es por ende
diversa la norma misma.
Se dice: ^amarás a tu prójimo". De ordinario se acepta el valer
de lo que así se dice y se le reconoce éticamente vigente. Pero mil
y una interpretaciones pueden tener lugar en cuanto a lo que ha de
entenderse por "amor" y por "prójimo"; y mil y un ejemplos contra
puestos pueden ofrecerse respecto del contenido y en consecuencia del
cumplimiento de dicha fórmula. Gran diferencia existe entre el amor
de Francisco de Asís, que besa al leproso, y el de Torquemada, que
quema al hereje. Mayor desemejanza media entre el amor a la pre
sencia humana del otro cuidando de sus urgencias mundanas, y aquel
que dice dirigirse a la condición transnatural del alma ajena, des
preocupándose de la miseria y el sufrimiento de su existencia encar
nada. No se diga que el uno y el otro son tranquila y sosegadamente
compatibles: "cualquiera pues que quisiere ser amigo del mundo, se
constituye enemigo de Dios" *. De esta suerte, nadie se entiende sobre
el contenido, bien que de ordinario todos admitan la fórmula. Esa
común aceptación de un valor convencional ficticio oculta la diferente
aceptación de valores fundamentantes esencialmente distintos. No

(1) Santiago. Epist., 4, 4.
- 186 -

�- ¿81 uoiaaBJ)sns eun '—oai;a oppu^s ua 'oSanj apsap 'opBiuoi
— ja jod íEiuajqojd ^a BaipBJ ttasJB)adsaj ^q^p,, ^jsa ua 'ajuamBjsnf
'oja^ 'asaBjadsaj aqap anb Buafe pBpaidojd Bun ap upiaaBJjsns bj sa
anb ja ap soiHBip A 'oqoj jap os^a ja 'ojdiuafa oiusiiu ja uoa Jiñ^as
-ojd BJBd '^ag -uoisaB eun ap jbuijoj upiaiuijap Bun asjBp Bpand 'zaA
jbj 'anb o)iaia sg -opiua^uoa ojajauoa ap sam^mauíepunj biujou buu
A jojba un ap Biaua^iA bj ap o)sandns ja ua opimas auai) ojos B)sa
'uoiaiuijap Bun ap s^abj) b Bianpuoa ap odi) un sotuapuaqajdB op
-uBna 'upzBj Bsa joj uas ns B)saijiuBiu anb opeuiuiia^p opiuamoa un
aqiqxa opuBna jBna o je) pcp.iaA ua sa ojos jojba un ^opijuas opiuyj
-ap un ap uaaajca 'opiua^uoa ns opcuiiuaaiapui opuaiaauBuuad 'anb
ojubj ua 'soiaBA uos BUBipijoa Biauaiauoa bj ap soaija sa jojba soq[
'sauoiadaaxa sBsojauínu ji^iuij^b apand
'jBiaos pBpijyin buii ua opBju^raepunj 'anb SBjjuaiui —s^snaxa sajiaBj
ap sBuajj 'sbjjo ua ou anb o)jaia jod— sbsoi^ij3j sapn^i)OB sBjjaia ua
oinjosqB jajaBjBa un auai^ JBjuní ou ap o;uaiuicpuBui ja uatquiBi jsy
"oubiisijo aiu^uiBjaAas njiJídsa un BJBd jojba ap aaajsa jbjoui Xaj bj b
ojadsaj ojos ja jod pspiJBa bj anb A —soiq ap jouib ja Bas anb oj ajqos
Iub^ ap uoiaBiajdjauu BUBJjxa bj opsj ap opusíap— oubijub^j ojpsa
ap oa^ia ouisijbiujoj osojnáij un BJBd jbjouiui sa soiq ap jouib ja
jod Busoiuij bj anb ouaiuBpunj ns jod sa 'isb íjBna o jb) auaiAap bui
-jou bj anb o)uauiBpunj ns jod s^ "BpiqBij jbui a)uaiuBaipijnf o Bai;a
pBpaidojd bj b OAi)Bjaj oj ua uoiaiqíqojd bj jijjns ou A 'opiJinbpB
a)uauiBiui)iáaj oj b o)adsaj jod o ^Bnjpadns p^paidojd bj b OAi)Bjaj oj
ua o)uaiiui)uas ouisiiu ja JB)uaiuijadxa ou A 'BuaÍB pcpisaaau bj b o)ad
-saj jod o íozjanjsa uis BpiJinbpB pcpaidojd bj b oAi)Bjaj oj ua biuix
-bui bj a)ua^iA Ji)uas ou A 'ouafB ozjanjsa jb o)adsaj jod JBqoj ou
apand ag *buijou bj b au^isB as anb o)uauicpunj ja Bas unáas uoianjos
a)uajajip uauai) so)ajauoa soaija sBiuajqojd soj sand 'oai;aBjd saja)ui
ap sa)uajBa SBAiiBjnaadsa sauoiaaBJ)sqB sajdiuis ap B)bj) as anb asjiaap
apand o\[ 'opBjáBS ja)aBjBO un pBpaidojd bj b 3jjbu^isb jod o 'jBjn)BU
oqaajap ajqBjoiAui un ua jaaja jod o tp^paidojd ap oqaajap un sosea
sajBna o sajB) u^ apuaijap X Bj^Bsuoa 'a)uauiB)snfui o B)snf 'a)uaui
-jBiaipnfjad o ji)n 'anb jBiáaj uapjo jb o;adsaj jod ojjaaBq ou o íjBjn)
-Buajqos o jbjii)bu 'buj3)ui O Buja)xa B)sa Bas 'uoiauBS Bun JB)iAa ua
jBnptAipui saja)ui jap o íjBiaos saja)ui jap ajquiou ua jcqoj ou ajqísod
sa oja^ '(íuvqod ou^ :BiAqo aaajBd d)uauiBUBipi)oa anb buijou Bun
soiuajapisuo^ #oaiun ja o)jaia jod sa ou opBipn)sa ojduiafa j^
•BiauBajaiu jainbj^na ajqna anb Bpouipa BjapuBq eun ojos sa
'jBuoiauaAuoa Biaua^iA ns ua 'joiub jap a.iqiuou ja anb o)jaia sa 'oíai)
-aij oj ap ojap^pjdA oj jjjb jin^ui)sip soiuBjanb anbunB 'anb aaaj^d
uaig #uaiuija ja A BjjanS bj ueoiji^ubs as A oíaijijaBs oidojd ja B)daa^
as 'b)bui as A 3)sisb as 'b^i)sed as A Euopjad as 'Biauaiauoa ap pB)jaqij
bj B)inb as A Bp as 'ouiifojd jap pBpijBnpiAiput bj an^isjad as A B)ad
-saj as jouib jap ajquiou ua anb isb sg qBqjaA pBpi)uapi eun anb sbiu
sa ou jojba ja 'opimas ns uBj;sanui anb ouioa ja A opu^na ja uis 'sand
íoiusiiu jojba ja ua opjanaB ap B)sa as o jad 'jojba un bzijboj as oiuoa o
opusna ajqos Bdajasip as anb 'jajaqag ap BjauBui bj b 'asjiaap apand

�autorizada puede sin embargo ser éticamente un robo; a la inversa,
una sustracción ilegal puede no ser aprehendida éticamente como
un robo: éste deviene —lo que muestra el puro formalismo de su
concepto— moralmente permitido: por ejemplo, el robo de víveres del
ocupante enemigo en una situación de guerra; y la misma vivencia
puede tener lugar en algún individuo en la cotidiana y vulgar opo
sición de clases. En tanto ese "debe respetarse" no esté axiológicamente determinado, no es nada más que una mera fórmula verbal.
No se puede decir que tiene un contenido axiológico propio por
cuanto supone que hay que respetar de alguna manera y en algún
grado alguna propiedad ajena, puesto que tal proposición es axiológicamente enjuiciable, y su validez es sólo una presuposición ante la
pregunta de si existe o no tal respetabilidad exigible de la propiedad
ajena. Tampoco puede decirse que ese respeto que se pide sea exigi
do por la esencia de la idea de propiedad, pues ello implica que se
da por supuesto que debe haber propiedad, lo que es lógicamente
posible negar y éticamente a examinar; y sólo teniendo a la vista
expresa o implícitamente ese presupuesto adquiere sentido toda ten
tativa de definir el "robo".
La indeterminación cotidiana es tan extrema que desde la ética
antigua se conocen la temperancia por intemperancia, el valor por
cobardía, el altruismo por egoísmo. La norma puede llegar a acoger
como fundamento suyo un valor que, según su aparente sentido, ten
dría que permanecer expresamente excluido por contradictorio. Y
ocurre que esas relaciones de transubstanciación no residen mera
mente en una especie de taumaturgia psicológica similar a la de los
procesos de autoengaño, sino que expresamente, a la luz del día, en la
fundamentación teorética no sólo explicativa sino también justifica
tiva, el valor aparentemente contradictorio es recogido a veces como
la más directa y adecuada razón de ser de la norma misma; así ha
ocurrido con el desarrollo tradicional del utilitarismo. Se comprende
entonces que sea propio de la convicción cotidiana el preguntar sólo
por el cumplimiento del hecho; cuando, a lo más, pregunta por la
intención, se refiere a la intención de cumplir el hecho, pero con
prescindencia del sentido axiológico que se persigue al querer cum
plir o rehusar el hecho. De esto resulta que la moralidad cotidiana es
ajena a toda inmediata exhibición de un concreto fundamento, pre
sentándose en consecuencia con el carácter de incondicionada en
cuanto a su fundamento; por donde ocurre que el hecho, convertido
en una especie de tabú, deviene dogma que ordena irracionalmente
su realización. Inevitable secuela será entonces que el fundamento sea
visto sólo como problema meramente teorético, en el cual se ha de
tratar de justificar una práctica dada cuya validez es obvia. De ahí
el comprensible y grave error de la escuela sociológica francesa, la
cual, al plantear el problema de la posibilidad de una ciencia ética,
formuló la acusación, contra las doctrinas filosóficas tradicionales de
la moral, de buscar explicaciones a posteriori, que sólo tendrían el
poco mérito de justificar inútilmente una moralidad vigente, ya acep- 188 -

�- 681 si 32 suaqfo ui :ajnu a%\uifap n 31 uiojf uiniqo oj suoffa ]jn zsisau
02 suidas uopou jnuoiu aq% sasno uaq%o uj 'ajqisnnjd Ajjnnba Ajunau jo
A\\nnba íuaas ua%fo qoiqcn puo 'apioap saop asua^ uoiuiuo^) 3222/3 puai
-aud iouudo aun, qoiqcn uaacnjaq %nq i apioap pjnoqs acn %nqi Aunssaoau
sí 32 qoiqcn uaacnzaq 'saajasiuaqi juasaud saaiívuuajjn 3221/3 'sasno amos
ui 'puif a^j 'aounjdaoov fo Azijnsuaciiun aqt Suiuopunqn znoqzicn siqi
op foinmo acn 3222/3 puif asn 'sauinbau aouaios qoiqcn ssauajiuifap aqi
vuaqi aaiS 0% iduann acn sv uoos sv 372/^ qvoixopvund puo oiiiuaooa si
juassip fo uoissaudxa Aun 3222/3 asuas aqt vi — p^s^aaiun A\a2oiuixojiddn
si juasso aqz 3222/3 paiuwjo Ajuwf aq Avxu ji puo '^uasso Suiuopsanb
•un tuaqj pjaiA oí pasodsip aun acn 'asunoosip Aunuipuo ui uiaqz zaaui
acn S22 'satzijnuauaS anSnci zoqcnauios fo 93223 aqi ui zfaj aun Áaqz sn
Suoj og 'ucnop pmj zsnf suopipuoo aqi \}f\nf fou op suiixntu sn 'Sui^
-nads AjjnuauaS 'inqi uoajo siuaas 32 'zaauuoo uwiu aqz ui aq suazdnqo
Suipaoaud aqi ui asua^ uounuo^y fo Anjnuoj^ aqi fo uaaiS zunooon
aqi fi cno^j^f :uiiuiod opiju^s ^a un^as p^pij^joui bj ap sisijbub
ns ua 5joiM^pig ^aiQ 'uoiadaaxa oraoa a^uasajd as b^;o bj á BAijisod
oinoa bj&gt;[ba Bjja anb aoeij aiib oj BaijdB as Bun anb sbj b sauoia
-Biijis sbj ap Biauanaajj ^oabui bj ojos sa Á i(isnuniniu)f ja aSjj í(unz
-mu ou^^ jb ojunj* 'Bisando bhuou bj ap BpBsajuoa on Biaua^iA Bjapcp
-jaA Bun UBoijdmi 'aiuauíEoijoBjd ^anb sauoiadaaxa sbj SBSOJamnn ubj
uos Bj^aj ouioa a^ia anb buijou bj ap opBj jy 'SBiaua^ixa s^idojd sns
ap sauoiaBjruiij sajBuoiauaAuoa uaiquiBi sbj ua ajuauíBiJBsaaau aonp
-bji as Bueipijoa pBpTjBJotn bj ap BDiSpjoixB uotoBDijiisnf uis nqBi ap
ja anb isb sa ^ ^biijiui ja ua jBn^iqBq uopBjajdaajui bj ap
ajuauiBiAqo sa BoruojBjd mSojody bj ua BJ^uanaua as anf&gt;
ouisiui jap uopou bj 'ojduiafa jod 'sand i¿((uojncifi jod jnb^ apuaji
-ua as anb? oaad í(iaiuaijnci jas anb ^Bq^ :aaip as ^¿i(uoiun^ A ((oiuif
•oud^ uauap op^uas anb? ojad i^oiuifpud \n unuin anb Ao\\n :aaxp as
;¿(moizsnff&gt; jod apuaiiua as anb? o jad í toisnf jas anb ^Bq,^ :aaip as
í¿uoiaou Bjsa ap opiuajuoa ja sa j^na Bsioajd uainb? ojad i(ouanq
jas anb Aoi\99 :aaip ag -sBtaBA anbjod SBuanq ajduiais uos sbxujou sbj
anb ajjnao 'oiuauí^punj ns opEuiuija^apui jas jod opiuajuoa ns opiuij
-apui opuais 'Baija pBpiuBipijoa bj ap oAiinjijsuoa sa anb JBjajdjaiui a
j^uas ap ojjoui ja ua 'otquiBa u^ 'Bisa ap ajqBJBdasui OAijafqo oiuaui
-noop un sa uotaaB ran b BUBduioaB anb jiaap ja anb JBjapisuoa anb
Bupuai 'soujaixa a^uauíBJnd soiuaxuiBjJoduioa ap uoiadijasap ajduiis
bj b asjB^iuiij ajaisinb uainb A ísajuajajip ajuauíBai^a sapspijBu
-osjad uos oiusnu osa jod A uaiquicj anb ouis 'jcjoui bj ajqos ajuaui
-jiuiisip uBsuaid ojos ou Jjij\[ ^JBnjg A iub^j 'B^uaiB uoiaBAjasqo Bun
bjb^ -ojuaiuiijdiuna ns ap A buijou bj ap ajqyjBdasui sa anb ouis 'bij
-oaj BjinjBj^ A ajuajajipui Bun oiuoa ajuauíBaasujjjxa asjipBUB Bpand
anb ojb sa ou B^anpuoa Bun ap oAtjBaijijsnf ojuauíBpunj ja oja^
•sBjsa ap bjsia ua aaBij as Biuaisis ja sand 'sajuBfauías sauoisnjauoa
b opuBáajj 'uBjjipiauíoa SBuiajsis sojui^sip soj BaijaBjd bj ua 'p^pij
-BJOiu bj ap sojuauíBpunj soj ap Buiai jb uapjo ua sboijosojij SBiauaj
-ajxp sbj sapuBj Anxu uos Buoaj ua sBjjuaiui 4ojja jod íjb^3jj ap bij
jBna jb A jxjJBd ap Bq jBna jap oqaaq un ouioa ojosojij ja jod

�found to comprehend elements which we have no means of reducing
to a common standard, except by the application of the Utilitarian
—or some similar— method. Even where we seem able to educe from
Common Sense a more or less clear reply to the questions raised in
the process of definition, the principie that results is qualified in so
complicated a way that its self-evidence becomes dubious or vanishes
altogether. And thus in each case what at first seemed like an intuition
turns out to be either the mere expression of a vague impulse, needing
regulation and limitación which it cannot itself supply, but which
must be drawn from some other source: or a current opinión, the
reasonableness of which has still to be shown by a reference to some
other principie" 2.
Pero existen otras formas más radicales de indeterminación que,
yendo más allá de la incerteza en cuanto al contenido de una vigencia,
tornan incierta la vigencia misma. Se ha mencionado ya el caso de
normas rectoras que se contraponen y cuyo choque sitúa en conflicto
al agente que ante ellas se halla; pero existen tamhién vigencias con
trapuestas cotidianamente aconflictuales, de las que el agente echa
ocasionalmente mano según las solicitudes del instante; con lo cual
se vuelve indeterminada la vigencia de una u otra norma que la con
vención indistinta y accidentalmente proclama. He aquí que se elogia
al uno porque jamás transó y siempre llevó adelante sus firmes con
vicciones; al minuto siguiente se elogia al otro porque siempre supo
transar, haciendo factible su buena coexistencia con los otros. Cabe
igualmente señalar que habitualmente se alaban y censuran por igual
términos contrapuestos: la humildad y el orgullo, la obediencia y la
rebeldía, la acción y la contemplación, la rudeza y la suavidad, la
energía y la condescendencia, la sensualidad y la templanza. De ahí
esa extraña ambivalencia que se constata en las valoraciones éticas
cotidianas. Sus signos negativos y positivos se alternan caóticamente,
y a veces se las arreglan para subsistir conjuntamente en extrañas
formas de incomprensible coexistencia; es que cada una de esas uni
dades es suficientemente indefinida e indeterminada como para poder
introducir en ella cómodas distinciones qua parecen permitir su com
patibilidad con la opuesta. Se habla de una noble y de una despre
ciable humildad, de un legítimo y de un ilegítimo orgullo. Mediante
estas escisiones en la unidad de un valor, la descripción exterior de
una conducta puede ser enjuiciada sin la opresión de un solo signo
inevitable por necesario. Un cómodo buen sentido se halla así pro
visto de prontas posibilidades de rectificación adecuadas a la medida
que pide el momento. Es claro que la cotidianidad no se hace cargo
de sus propias escisiones; puestas a la luz, la desarraigarían de la
tranquila seguridad de su afincamiento en la convención verbal. En
tanto ésta se encuentra entregada a un grosero esquematismo simplificador, lo éticamente positivo se distingue en ella de lo negativo con
la misma ingenuidad con que se distinguen entre sí los buenos de un

(2)

The methods of Ethics 7. London, MacMillan, 1913, III, XI, 2, pp. 342 .v.
_ 190 _

�- 161 USXq J9 'SXXUV SSS 330.V VXSX0¡4uiS ¡l.Tlb SUIVpUOlU SJVXOUl SUn 'SSSXSSX4 SSSUVJSUOSXXS
SSp US XSSUOUOx4 V SSJ0XV4 Sd¡ 'SJJUS 9J SUXSSUOS ITlb 33 U3 SSnSjSxjSX SJVXOIU 3UH
'SJVXSXSIUIUOS SJVXOUl 3UÍI SSXXüjfV S9S Xno4 VXUV JUVXSoSsU J9,, 'tlSXUnjSOS UVSq US
'sqsuvwxp 9\ snb jusjxos su xnb ssxjnv,p js 'suxvxuss vj jusaxss xnb v us i \i -sux^uos
^fs sxsxjuojon. js suwuiop uos v sunsvijs snb ssxv4 Jjvf u^ sxnofnoj sv4 jusjxnsq
9S SU S3]J9 fUVpU3493 'SjqXSSo4 JSS JX^lb JUVjnV JUSlUSnblSo] JUSSXpSXJUOS 3S SSJJS
-nbtonb }3 'sjxxojnv uos v ssjvxotu sss sp sunsvq^ -vxxno4 H,nb sn¡4 s\ xupnbsv usfp
sso4uit tnj xnb sx^nv sun p 'sxxsi d¡ sp susxq xnv xsqsv^v,s juxo4 3^ p jxxsssx4
xnb sun v us ¡x 'sSusa ss uo,nb tnsn. xnb sxjnv sun p ssxnlux ssp x\qno,\ suuopxo
xnb sun v us ]j •sxwfsxjvs p suxossq sp v ¡x,nb ssjvxoiu sp ^uv^nv — uou no jusiusf
-px¡4xux — jdxsusS us spssso4 siuiuoq siustu s-[ mss¡qoxquiouux juos sssuvjsuosxp sss
sxvyt -ssjvxoiu sxnsxsn]4 snou sp unsvqs us jusxjuoiu snb sssuvjsuosxp ssp sun jss,^
— •uoisvsso^ v jusnbonux p jusj4sssv sjxtnb ssjdxoui ssspx ssj justusjssxxp juvxu
ss4pnxx4 ssp suisut jussssfox4 sxviu 'suusxjsxqs sjvxoiu vj sxsnS jusnbxjsvx4 su justusj
-nss uou xnb 'susxjsxqs jusxoxs ss js jussxp ss susS ssp usxq snb jusjv4 jss jx sxvf\r
•sxtusxjsxqs sjdxoiu vj p stusxuvxjsxxqs s¡ 'sj4xusxs xvj -ssuvioxs sjjss v sqsvjjvx ss
xnb sjvxoiu sun xssnv sjsxxs jx ispuoxu sj xns p siutuoq,j xns 'sss¡4sssv jusiusunxu
-utos 'sssuvíoxs sp sjquissus un jvxsusS us sjsxxs jx 'ssuuop snbo4? sun y,, (g)

*8 BÍP I9P
B1S9IJ B[ B OpBn09pB JO[O0 \9 UOO 3SJÍIJJ9A BJBCl S9U3tq Á S9JO^BA 9p
sojnioi so[ ^juauíBpBpzaui jbsii oidojd S9 9^ S9nd :osBd pp jxps 9p
OpOUI 9JUbS9[9 9p U9AJIS 9^ OpUBn9 OApS 'S9UOT9BUIUIia9Sip 8B89 B
BU9^B 83 UO19U9AUO9 B^ OJ9^ #oXnS O^ IO[BA BpB9 B JBUT8B UBJn9Ojd X
SOB9 989 B U9pjO Utl JBp 9p UBJBJJ SBlSipjOUI 8O^ 'O9llJ 9pS9Q
•ojio pp Bi9U989jd Bjnosqo
B[ UIS OU OJ9d (8O)39d8B 8OS9 9p OJIO II OUtl UBJJBS9J 'BJ9IJ9J 98 9Tlb
oq99q p o oip9ui p 'oju^raora p un98 X íbj9UBui bubj)X9 9p UBpz9ia
99 X UBUJ9^[B 38 UOI99BJJB X UC)lS[nd9J 'BI}BdtaT8 X UOlSJ9ApBiniUB 4Bp
-U9pU9989pUO9 X BT9UBJ9pjUt :UBll|* HOQ p 9jqO8 BUBipi^OO pnjT19B
Bsopnp B| Boidij Xnta 9ju9uqBni s^ "Bsgm^jqos 9p BpBqo Bun U9 99ip
98 8O[p 9p 9llb O[ 'BJJO ÍOSJnDSip UII U9 99tp 98 80^9 9p 9nb O\ 89 B8O9
BUn :O9lJl[Od pp 'OJ189BUI pp 4OJOSO^IJ pp 'OiqBS pp O199d89J UO3
BUBipiJOO pnjIJOB Biqínj B^ U9 9JJn9O JB[IUIIS oS[y *8of9^ OpBlSBUI^p
bXba 98 9nb 9pidiut ojjo pp Bi3U9S9jdo9 ^i^n8 B[ ouB^d J9uixjd p Bdnoo
SOUIUIJ9J SO^pnbB 9p OUn OpUBnO X '91UB^I98O X BpBJ9pOlH Z9A B[ B
pnjijoB Bun BpjBnS 3iu9tjjoo 9jquioq p 'p uo^ uop^pj ns U9 Í9[q
-I8IJ X 9[qB)9ds9J Z9A B[ B 89 4BI99jd89p 9| 98 X BI93JcIb 9[ 96 9}Opj99BS
p :BI9U9pAipd BS9 9p OpBu^9jdtUI B^pq 9S ^ptA 9p SO[l}S9 SOJJ9I9
9jqos JBjndod opinf q^ "Bzgjnp ns jod Biopsnf b^ b BsnoB 98 X Bptisnf
B[ 9p 9JquiOU U9 BZ9jnp B{ B B9TJIJSnf 9S 6Opi39JBd 89piU9UI 8OU
-Byd ug *o^iui9U9 p oipo n BiJjBd b^ b jouib oraoo upiooB Bun soraiquo
-89p 18 O8J9Aip 89 OAIJBIUTJS9 X OAlJ99p O1D9J9 p 'iSB :BJ9UBUI pnl89p
9p BUÍ&gt;IS9p 9[ 98 IS 'OlUIJSip O9IJ9 O}U99B Un UO9 OpiJ9pj J98 9p9nd
oq99q ouisiui p '9jubC9ui98 opora 9Q 'Bi9U9pnjd U9 BipjBqoo B^ U9tq
-UIBl 8OUIIJJ9AUOD '91U9UI[I9BJ XnUI 'OUIO9 pj tSOJ^O U9 B^JBtSop 8OUI
-9J9nb ou o 'uoiaoB Bun jqduino soui9J9nb ou opuBno —souiBjnsuoa
O[ OUI8IUI O\ Jod X pBpiJ9UI9^ U9 JOpA p SOUIIJJ9AUO9 :S9JU9J9Jip 8BA
-UBi9idJ9iui-oAiidiJ989p sopBpqiqxsod 9puipB ouisiui oq99q p :soq99q
9.O\ BIOBq 69JOpA SO\ 9p89p B^^UOpjd 98 9JU9[BAiquiB UOIDBUIUIJ9J3pUi;
B89 4SBUI9pB 'OJ9^ 'piOJ^lUOD 9Up p U9 OJJO pp SOUB^JtA 8O^ X OpB|

�Asimismo resulta cierto —yendo ahora de la parte al to
do— que la conciencia cotidiana a menudo reacciona, frente a
la violación de lo que para ella vale como orden moral, en
tal forma que dicho quebrantamiento queda investido del carácter
de sacrilegio; pero también es corriente una cierta actitud de com
placencia ante el moderado descreimiento o la moderada transgre
sión del orden moral. La virtud no es del todo bien recibida: en su
elogio suele mezclarse la ironía; su prédica, y más aún su realidad,
han de pedirle perdón al vicio 4; si, por una parte, exige ilimitado
cumplimiento, por otra se le imponen límites5. Muy a menudo, en
efecto, la conciencia cotidiana entiende, sin explicar por qué, que no
está bien tomar sus propias cosas demasiado en serio: es de mal gus
to o, al menos, no es de buen tono. Perfectamente se adapta aquí el
viejo aforismo romano: "Summun ius, summa iniuria". Pero ocurre
también que la misma cotidianidad ética, con no menos frecuencia,
se sitúa en su otro extremo, y reconoce a su negación, por débil que
ésta sea, como una inadmisible inmoralidad, cuya constancia y po
derosa insistencia habrán de comprenderse bien que mal por una
necesaria imperfección e inevitable debilidad de todo ser humano;
pues tal es su ordinaria disculpa.
4. — Sobre el lugar de la moralidad en la eticidad.
Tenemos así en el seno de la misma conciencia moral cotidia
na una oposición polar de dos estimaciones de sí misma entre las
cuales oscila de continuo: mientras en un caso exalta su propio valer
y por ende el rigor de sus exigencias, en el otro se disminuye a mo
destos límites y mira con indisimulada sospecha todo exceso por sobre
éstos.
Pero esta oposición es sólo un tosco y elemental ejemplo de las
muy disímiles tomas de posición que son posibles respecto del valer
del orden moral, las cuales forman parte integrante y constitutiva de
la experiencia ética. Ocurre en efecto que, si bien es de universal
reconocimiento la existencia de una experiencia moral, casi igualmen
te universal es, en el campo de su examen teorético, el desconoci
miento de la amplitud de horizontes que dicha experiencia compren
de. De ordinario se la limita a lo que vale como moral en una so
ciedad determinada o en la precisa interpretación de un sistema fi
losófico; pero, extrañamente, se dejan de lado, si no las actitudes

d'autres encoré. Toutes ees morales se contredisent, et auenne n'approuverait ce qu'ordonnent les autres. Mais elles se sont reconnu tacitement des limites qu'elles respectent á peu prés pour vivre en paix. Celle méme qui a ¡a prétention de régler
toute la conduite se contente a peu prés d'une suzeraineté nomínale". F. Paulhan.
La moróle de Vironie 3. Paris, Alean, 1925, pp. 87 ss.
(4)"Virtue itself of vice must par don beg". Shakespeare. Hamlet, act. III, se.
IV, v. 154.
(5)"Nous pouvons saisir la vertue de fa^on qu'elle en deviendra vicieuse, si
nous l'embrassons d'un desir trop aspre et violent". Montaigne. Essais, L. I, XXX.
_ 192 _

�- 61 SBzuBÍauías unSas SBuiJjaop ssjuijsip sbuisiiu s^sa b JBdiuB uapidun
ou uoiaaajip buisiui eun ap ouas ^a ua sauoisuasip sajqBjapisuoa ser
anb osa jod sa X 'ajBA X sa pBpijEjoui bj anb oj Jijuas ap sajBnStsap
sopora ua ojuauíspunj ns UBjjuanaua anb sajBuijjaop sauoiaBjuauo
ap bjbjj ag 'oaijoaj uapjo ap SBisjaAOJjuoa sajijnj b ajuajj soujbjj
-bij ap sofaj Xnuí souiBjsa 'auaiAojd opoj apuop ap zibj Biua^iuiijd
bj b o BzajBjnjBu bj b pBpiuuojuoa o uoiasnaapB bj ap 'uoia
-aBjsijBS B[ ap 'jaqap jap 'uaiq jap sajBJom sbj —BaijBuiBjp X
BpsuoisBdB BjauBin Bun ap Buojsiq bj ap o^jbj oj b oqaaq
UBq oj ouioa— uauodBJjuoa as opuBn^ -oaija ojuaiuiBsuad pp saiuaá
- -jaAip sauoiaaa.iip sb^ aj)ua uBjjuanaua as anb sa^i)anpajji sauoia
-isodo SBaiSBp sb[ ap zjbj bj apisaj apuop piaua^adxa uoiaBiJBA Bsa
ua s^ 'sa^uaiajip sopoui unáas a^uauíjBiauaijadxa aaajjo as anb o[
pi oiuBna ua pBpipjom B[ ap japA X aas p sa rsouiuuai sojjo ug[
mp)¿ow xoá asiapuajua ap Bq anb o^ ap ouis '[bjoui jod asjapuajua ap
Bq anb o\ ap bjbjj as o^j "pEpipaoui b^ ap buijoj bj a^qos ouis 'opiu
-ajuoa ja ajqos bX ou 'ubs.i3A Biauajajaj souiaa^q anb b soaua^ojajaq
soj^sa soq[ 'soainbjíBjaf so^uaiuiBuapjo X sajojBA 'sbuijou X sajquini
-soa ap sauoiaBiJBA sajqísod sbj b ajuaaiajdiuxs JBjuaui ap Bsoa sa ou
qBJOui ouioa J^ajBA ap bij anb oj ap ^jqsq as opu^na 'oSanj apsaQ
•jbjoui
bj jauaj ap Bq anb jojba ja oiuoa jbjoui ouioa jojba ap Bq anb oj
o^ubj saj^dsip aiuaiujBiauasa SBjauBui ap sop^p uos saj^na sbj ua 'ubj^
-aiut bj anb sauoiaB^ajdaa^ui aqiqxa Biauaijadxa bj san^ uajBA ns b
ojuBna ua X pBpijBJOcu bj ap jas jb oiuBna ua sajBjuauíBpunj SBiaua^
-jaAip opoi ajqos jod X uaiqiuB^ apuajduioa 'sajojBA soj ap oainbjBjaf
uapjo jb o^uBna ua sBzuBfauíasap sbj ap sofaj sbui 'pBpijBjoui bj ap
opxuajuoo jb o)UBna ua sBiauajajip sbj ap bjjb sbui ía^jaiApB as ajuaui
-jBjauaS anb oj anb BijduiB sbui oqanuí ua X ^punpjd sbui ajusjsBq
sa jbjoui bj ap pBpxjiqBiJBA bsoiubj ubj bj anb ojsa ap B^jnsa^ #opij
-uas ns ap SBuiáiua soj ajqos SBpnp SBidojd sns X sauoiaB^au sbuisiiu
sns opuBpiAjo ojJBjijniu ou X 'pBpijBio^ ns ua ojjbuioj anb BjqBq
'ouaiuouaj jb asjauajB ajq^asap X ajqísod sa is j^ 'oaiia ouauíouaj jap
33UBjaiui ajJBd ubiujoj 'otJBpunaas souaui oj jod o oApBSau JB^nj un
BUBiunq spiA bj ua anSjojo aj anb jbjoui uapjo jap oiuoiuiBfBqaj
ap BUIJOJ BJJO BpOJ X JBJOUI BJ ap pBpiJBJOUIUI BJ ap UOIDBUIJIJB BJ
'uoiaBÍoau bj 'Biauaajaui bj 'ouisiajidaasa ja uaiquiBj : sojjo ua aaBij
oj ou 'Biauaijadxa bj ap sbuijoj o sopBjS sojjaia ua jajBA X jas ns
ua Binsiui is b auodojd as isb anb ojjaxa sa uaiq is 'sand íBUBiunq
Btauajsixa bj b jojba ouiajdns un opu^^jojo X pBpiuáip biuixbui ap
BpijsaAaj 'BpBuoiaipuoaui ap o BjnjosqB ap jajaBJBa ja uoa 'is jod ap
'buisiui Bjja Bp as pBpijBJOiu bj anb Jiaap ajqísod sa ou osa jo^ *Bia
-uaijadxa BjjanbB jBiainfua ap 'sauoisBao ua 'X JBuiuuajap ap ubj
-bjj —sopBj^ sajuajajip Xniu ua Bsoa bjjo X Bun X— ajuauíBA
-tjBSau o BAijisod 4anb SBaijajoaj sauoiaBjapisuoa sbj X 'pBpijBJOiu
ouioa op^p oj ap jajBA jb X jas jb sajuajajaj (uoiaisod ap sbuioj
sajBj ojuBna ua) sbaijb3u uoiaisod ap sbhioj sbj is —pspijBJOuiui
ouioa saauojua uajBA anb— Bjpjaqaj o ojuaiiuiaouoasap apd

�notorias que remiten a modos semejantes de entender y apreciar la
moralidad.
Oposiciones teoréticas que son clásicas en la historia del examen
filosófico de la moralidad, resultan ahora ser algo más que desacuer
dos de mera comprensión extrínseca sobre un fenómeno único dado
de un modo constante, que es simplemente a interpretar, pero que
en sí mismo se ofrece completo y cerrado en su ser. Son en realidad
expresivas de distintos modos —y aun de distintas instancias— lo
cual significa que representan formas o grados diferentes de expe
riencia moral. Según esto, la moralidad vigente en un medio
dado no sólo varía por discordancias en cuanto a su contenido sino
tamhién en cuanto a lo que ella es y vale, y esto ya desde
el mero plano de lo vivido y experimentado, sin necesidad de su
acceso al orden de lo apercibido, ni menos aún al de la reflexión
racional. La moralidad es dada ella misma en una experiencia como
absoluta, en otra como relativa, en otra como objetiva, en otra como
subjetiva, etc.. Existen modos de actuar en convicción absolutista,
o relativista, o escéptica, y la acción, aunque exteriormente sea la
misma, no lo es en realidad, porque es distinto el sentido y el valor
con que ella misma se constituye en su dado ser para sí. De aquí
ha de extraerse la conclusión de que la coincidencia en los conte
nidos no significa coincidencia en la forma de la moralidad; inver
samente, la divergencia en cuanto a los contenidos puede ser dada
sin perjuicio de una forma similar. Las diferencias formales cuya
realidad presentemente avistamos no tratan para nada de posibles
variaciones en la apreciación, del ser de un valor (qué es, por ejem
plo, lo que se llama "justo") ; ni de controversias sobre la identifi
cación de un valor en su ser realizado (si esto o aquello es "justó");
ni de disensiones acerca de la existencia de algo como valor, inde
pendientemente de la existencia de su realización (si existe "lo justo"
como criterio válido para enjuiciar estimativamente); ni tampoco de
disputas en cuanto a la apreciación del valer de un valor (si vale o
no, y tanto o cuanto, lo que llamamos "justó"); ni, por lo tanto;
versan sobre variaciones en los órdenes generales de preferencias;
sino que se trata en ellas de lo que es dado en la experiencia moral
como esencia y/o valer de la moralidad en cuanto tal, pues todo3
sus estilos opuestos integran constitutivamente el fenómeno ético.
Baste, para confirmar lo dicho, mentar algunos de los nume
rosos hechos psicológicos o sociológicos señalados por el empirismo
moderno: en tanto parece posible vincular la historia de la con
ciencia moral a ciertas condiciones (de clase, de economía, de inte
rés, de cosmovisión, de estructura social o de tipo mental) resulta
por eso mismo abierta la causa que enjuicia axiológicamente a la
moralidad, en la cual se le piden los títulos de su pretensión de
valer y, por lo tanto, de preferibilidad. Pero, si así queda instaurado
el proceso que indaga por su valía, con no menos rigor queda libre
la vía de enjuiciamiento que examina su pretensión de ser lo que
ella, según sus propias palabras, dice ser, pues la consideración de
- 194 -

�- 961 X ouafB oiíjaui jod Bidojd uoiaBipxa b{ uaisixa BAiiJodap Bipn{ B{
U9 oraoa BJjanS B{ ua ípBpiJBpips jod pBpqiqBsuodsaj B{ bata aju^ui
-BlOajjad 83 OUBipiJOD OJU3IIUI1U3S {3 U3 3llb JB^BJSUO3 {I3BJ S[^
•8O1S3 uoo pBpxpqijBdraoDui ns ap ajqiuou a{duns p ua sopinpxa jas
uasaiqap 'souaiua ua uaSua as aiuauíEiJBJiyqjB anb so[ anb sapniaB
aiuauípnSi 'bojío anb zaA B{ b 'osajSojd oiunsajd un ap pauq uop
-aajip B[ ua aiuauiBpBuiixojdB asjBuapjo ap uajaiqnq sopBSBd souaui
-puaj so[ sapna so[ b oiaadsaj uoa soutuuai ouioa uasaipA —pniaiA
Bipao anb jod aq^s as ou— soAiiBiajdjaiut soijai^a sns ap sounáp
Á 'oaiiboijiuSis sbui aiuauíBaiia uaiquiBi asanj 'uoisaans ap uapjo
un ua joijaisod jas ojatu ns jod 'oduiaii OJisanu is oiuoa pi íscp
-BSBd SBaoda ap bibji as anb ap p anb soiuauín^jB sbui uis UBZBqaaj
as Jiiuas ap saiuBuimopajd SBjausui s^Xna ssaoda sbjio ap sopBA
-pap '[buoiobj jo^ba opoi ap saiuajsa ojad saiuaisisjad aiuaxujBiuaui
-púas 'soisaj oraoa o 'oisandnsajd opouioa ap ^ajis anb
Biauaiauoa Bun ap sauoiDBuuojap ouioa SBzuBpnxu sBsa ijoijd b
-jaiui oimiBj^ sa A ípniíqBq uapjo ap SBiauaijadxa sapiAiJi ua b^ Bia
-UBiJoduii ap o oppuas ap aiuauiBia^diuoa uaiquiBa 'uoioubs 'pBiJaqq
'uprauaiui 'pspqiqBsuodsaj 'pBpqiqBinduii 'Bdpa ap so^ ouioa soidaa
-uoa anb isb apuajduioa ag uas aaip buisiui B^a anb o[ ap oioadsaj
BAiiBau BUBipiioa Bpuaijadxa b^ uaiquiBi aistxa :japA aaip pBpxuBip
-poa buisiui bj anb o\ ap sbaiib3u —aiuauípniuaAa— uos ou Bapa
ua ouBippoa pyauaijadxa oixaiuoa {ap joijaiut {a ua SBpBJi
sauoiaBiJBA sb{ anb ap oqaaq {a ua jiisisui aiuBiJoduii s^
•BisaijiuBiu pBpiuBippoa Bidojd B{ saaaA b anb
[bjoui B{ ap oiaadsaj SBzuBi^uoasap Á sauoia^iiuiq sb{ ap B[{B sbui
'oqaip Bq as unSas 'osn{aui opua^ 'Biauanaajj uoa saiuasajd uaa^q
as soisa BUBippoa Biauaijadxa Bidojd B{ ua sand 'soAtiBSau sopoui
so{ jbzubo{b BJBd 8BAiiB{naadsa sauoiaaBJisqB sspBurpj b asjBAa{a
OTJBsaaau sa ou 'sBuiap o[ jo^ #biusiui Bisa ap BApnipsuoa aijsd sa
pBpipjoui B{ ap upiaBiajdjaiui B{ 'opBaipui Bq as bX unSag 'soaiia
souauíouaj so{ ap oAiiBjSaiui aiuauípn^i apua jod Bi[nsaj X oxauoo
aiuaxuBiJBpips sa a{ 'aisa jod BiJaiqB BaiiBuia{qojd B{ uoa Bioajip
pBpinupuoa ua opBuiSiJo '{anbB ojad ípBpqBJOiu b{ ap ouauípuaj p
ajqos uoioBiipaiu B{ ap ouauípuaj [a Jianpuoa apand o aanpuoa sauois
-npuoa SBisa y -opBuapuoa X opinf ua oisand Bipsaj Jiaap {BniíqBq
ns unas pBpipjoui b{ ap jas p 'jaSSappjj jod opBniaap pspaid
-ojdtui B{ ap BUBippoa {bjoui uoiaBiajdjaiui B{ ap oiuaiuiBiBJBqsap p
BiSBq aisa apsap 'aqasziai^[ jod Bpt{duina aiuaSiA {bjoui unuioa B{ ap
oiuauíBpunj ouioa oiuaiuixiuasaj pp uoiaB{aAaj B{ BiSBq oiuaiiuBZB{d
-sap pp ouarapuaj {ap uauíBxa ns aiuBipaui p^^j^ Jod BpBzi{Baj oui
-si{bjoui {B Baiijja B{ apsap 'sa{Sui omsiJBiqíin {a jod sopBipnisa soaii
-auaS sosaaojd so{ BiSBq p{nBanojaqao{j B^ ap saiuBJiauad sisqBUB
so{ ua oisaijiuBui ap Bisand sajaiui {ap Biauasajd {iins b{ apsaQ
•is ap Jiaap ns unSas jas ap uoxsuaiajd Bai{qnd ns aXnjisap
anb oiuauíspunj un Jtjqnaua oxdojd sa {Bna {ap 'jaaajBd ojnd un
anb sbui ou opuais BpBp sa oiubi ua pBpipjoui b{ Bisaijiusui anb
jas p jiqiqxa b —bijoso{i^ b{ ap BiJOisiq B{ ua aiuauíBAiiaap opta
-npuoa Bq oqaaq ap ouioa— Jianpuoa apand BpBiaunus Bai^uiai B{

�la vergüenza propia por ajeno demérito. Bien patente está ella en
la reacción de castigo o de venganza de orden genérico, dirigida
contra cualquier integrante de un grupo adversario. Conocido es
también el elogio que suscita el más inoperante miembro de cual
quier conjunto cuya acción baya sido admirativa; conocida es, den
tro de más estrecbos límites, la responsabilidad solidaria familiar o
amical, con su alegría y dolor, su orgullo y padecer por el comporta
miento de un allegado. Por cierto, para ninguno de esos casos coti
dianamente vividos en el sentimiento cuentan la voluntad y la inten
ción. Pero ha de agregarse que no se trata solamente de una relación
pasiva que se limita a seguir un curso emocional creado por afec
ciones primitivas: porque también existe el expreso y querido recono
cimiento de esas situaciones, su aceptación consciente y su claro llevar
su peso sobre sí: tal ocurre en aquella decisiva experiencia de sacri
ficio en que se toma el lugar de otro y se afronta el padecimiento
por lo hecho por él en razón de la vivida solidaridad con su ser y
hacer. Desde luego, no es una situación demasiado frecuente —aun
que en la pequeña escala de los sacrificios menudos sea más frecuente
de lo que aparenta— pero tampoco es de todos los días ninguna
forma de sacrificio verdadero. En general, el fenómeno de tomar su
lugar en la acción de un conjunto incorpora al ser de quien eso
hace el peso de su estar en relaciones que vuelcan sohre él posibles
responsabilidades en el simple nombre de su estar ocupando su lugar,
al cual a veces se es llevado involuntariamente por el torbellino de
las circunstancias. Esa forma tan intensa de hacerse responsable
tomando sobre sí el peso de su ser, constituido por la integridad de
su estar, que responsabiliza por ser quien se es y estar donde se está
—sin preguntarse por causas explicativas que descarguen del ser y
estar— no se detiene en inquisiciones sobre la intención y la voluntad.
Nótese también, para volver por un instante a la más estricta y
vulgar cotidianidad, que no todos ni siempre miran por igual a un
cuchillo cualquiera que a otro que fue instrumento de un crimen,
y que el vendedor de autos usados consigue mejor precio si oculta
que el que ofrece tiene en su historia una muerte; si esos senti
mientos son después rechazados por irracionales, ello no quita el
hecho de su existencia. De semejante manera, cuando una situación
causa éticamente horror, éste se comunica a quien en ella es, aunque
no sea querido su estar: Edipo puede servir aquí de perfecto ejem
plo. De tomar en serio la ética convencional, tanto como la de un
Kant o la de un Hartmann, toda su tragedia probablemente se resol
vería muy rápido con una lastimera exclamación de que el pobre
no lo sabía y no tuvo la culpa. Sin embargo, el horror ante Edipo y
por Edipo, como ante y por el gran criminal —diga lo que diga de
él algún bueno de psiquíatra— como ante y por aquel cuya impe
ricia o negligencia provoca una catástrofe o que, sin posible censura
objetiva, es actor decisivo en ella, integra con ostensible intensidad
el sentimiento ético cotidiano, y así también lo hace la cólera ante
un grave olvido, sin necesidad de recurrir a doctas psicologías sobre
intenciones ocultas del olvidar. Es cierto que integran igualmente ese
- 196 -

�- ¿61 "ZZ 'XXD ''^oiu "isicf^ \t9U93v ui9miuoi{ tunnn v^n4 uiax luvuSv^^^,, (9)

oiuaiinijdumaui ns 'ajqíSixa a^uauíjBSJdAiun sa ouuuiui opBJ o)jap
ua 'oipaui jap uopeqoade bj aaaaaui BuiuiBaua as BjauBiu esa ap
anb ojuaiuiBiJoduioa ja anb ajaans ap 'soisnf 'soAij^imba 'souanq ap
ou^is p UBAajj oiJBuipjo ap anb saiqumisoa sbj JBpinfua ap sopoui
sopBjqumjsoaB sojjanbB X sajqtunjsoa ssjjanbB uos anb opuaiaip sbjso
jBzuajaBJBa souiapod zaA ns y *opBp oipain un ua sajB^ ouioa SBpiaou
-oaaj uos anb sBqojd sajqumjsoa ap ojunfuoa p uoa JBnj jaumd ua
jipiauíoa oppuapsq Bisa ap opiuajuoa [a ajuauíBpBuiixo^dB jeoijij
•uapi uoa BjsBq so^[ •(ípopijvjoiuff B[ b a^uauíppuasa auipp anb Baijja
•adsa p^pipna B{ sas pna ap ojund opxjnasip p j^pjoqB ouBsaaau sa
sou ou 'uBsaiajui sou BJoqB anb SBuia^qoad so[ ap soiaaja so[ y
•soiaojaipB^juoa soqaajap
sop ajjua ojaqjuoa p ua ouis 'Bppsnfui b^ á oqaaaap p aa;ua ojaqj
-uoa p ua apisaj ou ooiSbjj a^uauíBjapBpjaA o^ '[^^apj ap uopBAjasqo
Bpunpjd B^ un^as 'anb JBpjoaaj ap sg 'pEpiuiiiiSa^ ap uotsuajaad
ns ajqos sosoqBA ajuamaiuBfauías soAijBaijijsnf so^nji^ ap o^uaiuiia
-ouoaaj p Biauaáan jb^iuiis uoa opuBuiB[aaj 'jijsixaoa uapand soijoj
-Bdpaxa Á souojBuapuoa sojuaimpuas sojsandBJjuoa anb JBpiAp anb
X^q o^[ 'odipg ap uopBnjis b^ ap Biauasajd ua souiBiuauíijadxa anb
sauoiaouia sb[ auuojiun ouoj un ap uos anb jaaaa ap bsoo sa ou A
í9 aaquioq un o^os ouioa asjB^Jodmoa 'Baauag BqBuasua 'sa [PJJÍQ 'oubui
-nq jas p ua Biauajaqoa BaijioBd Bun jauodns —oaip oaod zaA pj
Á— opouioa ^nuí sg "Bjuana ua sBpiua^ jas ap UBq uos ojuBna jod X
'uos —SBiauaxjadxa anb ojubj ua— sapna sbj 'Buapuoa p oapa jo[BA
oXna SBiauaijadxa sbj sa^ua^sixaui bujoj ou Biauajsixa ns ap oqaaq ja
íojsandnsaad a^uauíajdiuis jas apand ou topB^uauíBpunj jas ajainbaj
oíainf asa ojad íjBiaajBui X oAijiuiíad sa B^iaqdxa as SBiauaijadxa
SBpB}uam sbj ua anb oiuaiuipuas ja anb jiaap Bjpod ag
•Bppiuioq ja BisBq Bjanzjafniu bj apsap
'soqanuí uajjnaaj pBpijinbuBJj BpBTSBuiap uoa ou ojad ajuauiBpBjns
-ajdB anb bj b '(&lt;puisvuuv ^ui ojqusis9J.di osjndiui un ivdjno oj aanj ou
A ^sajotjajuB sbj uoa BpBjuajBduia aiuaiuBiiuajaa uoisajdxa a^uaijj
-ns bj ua ajqtsiA sa ouisiui og 'SBiauanaasuoa sbj ap SBunájB asjBjiAa
uBjamb anbunB 'jBuoiaBnjis oiuaiuijjjns ja sbjos is jod uaXnjaxa ou
anb ojad 'oubui bj b aua^ uoxauaAuoa bj anb sbuijoj sbjuojcI X saj
-xaBí uos ' vjuano íp aiu ou^ ' uoiouajui vui aní ou ' asmb 01 ou 01
* ^ J^^JL^7 66 ' •• •/99 66 •L-¿JL99
•opijanb ou oj jod opBzijiqBsuodsaj jas b j^áajj japod ja ajqiuiaj
sa anb Bpnp XBq ou anb ojsand 'soiSnjaj X sojapiss ap Bjojaiujsuoa
'jaA ou ap o jbjou^i ap pB;unjoA Bjap^pjaA eun opuain^is 'ouBiunq
jas jap upiaipuoa Bsouad bj b ajuajj asjBsnqaj ap BAijBiuaj bj bjjbjii^
-ijuoa b Jinqij^uoa uatquiBj apand o íso^ojbub souaiu o sbiu sajojop
BiaBq aAajj BpiA bj anb ap pBpijiqísod bj a^uB sBsuajap ap uoiaaaaa bj
ja ap ajJBd jas apand sand 'opsiainfua ajuaiuBapa jas apand bs
-naxa ap ojaquB asa X íBijsn^uB ajuapaaajd bj ajqos Baijipa as
upxaB^íjiqBqaj bj jod pBpaisuB bj ojad i oAisuajduioa jas jaianb
un X Bdjnasrp ap oasap un sosbo sajuBÍauías ua oiuaxuiijuas

�da lugar a una enérgica reprobación y a sanciones definidas, y esto
sin perjuicio de que a veces suscite alguna disimulada aprobación o
una encubierta envidia; que, en otro grado más amplio, esa conducta
es por lo menos encomiable, y suele presentarse como deseable su
generalización; que esas costumbres y modo de enjuiciarlas confie
ren honor, dignidad, respeto, en tanto califican un estilo general de
vida; su mantenimiento, finalmente, es por lo común, con cierta
ostentación, juzgado de vital importancia para la subsistencia de la
unidad de un medio social. En cuanto costumbres y acos
tumbrados juicios, son modos de comportamiento generalizados
o de generalizados modos de enjuiciar; la conducta que se pide es
impersonal, y requiere valer así sea tal o cual quien cae en la situa
ción del caso. Además, la costumbre pide ser reconocida intrínseca
mente en su ser valioso, y cuando se incita a su cumplimiento —en
tono probo— señalando la amenaza de la sanción, se presupone que
ésta no es arbitraria o injusta, sino que esa relación de exterioridad
halla su fundamento en el ser mismo de la conducta considerada.
Mostrar las penosas consecuencias de un mal, es cosa que constituye
sin duda un excelente argumento para convencer de no hacerlo; pero,
al menos en la cotidiana convención social, el mal reclama ser iden
tificado por su sólo ser, con independencia de su inconveniente o
eventualmente ventajosa comisión. Para la ordinaria conciencia moral,
la relación extrínseca que establece la amenaza de la sanción es fuente
principal de la fuerza obligatoria con que es sentida una calificación
moral; el bien y el mal no obligan tan intensamente por sí mismos; re
quieren sí ser reconocidos en su ser tales, aunque la exigencia de ser
cumplidos no sea más que el resultado de la relación de exterioridad
que estatuye una sanción, por más que esa relación se encuentre funda
da en su esencia; tal vez se podría decir que intrínsecamente sólo obli
gan a su reconocimiento y que sólo extrínsecamente obligan a su
cumplimiento, bien que a su reconocimiento le sea inherente la pre
tensión de que debiera poder obligar sin más.
En segundo lugar, la moralidad puede identificarse con una acti
tud interior en la cual la subjetividad es tensa hacia el reconocimiento
y cumplimiento de lo dado en calidad de probo. Hay una probidad
interior, inferida o supuesta, en cuyo ámbito sólo presuntivamente
ingresa el juicio ajeno. A ella se refiere aquel tipo de moralidad
que otorga un grado de máxima importancia a la intención. Esas
diferenciaciones entre lo exterior y lo interior, lo objetivo y lo sub
jetivo, el hecho observable y la intención presunta, no han tenido
siempre igual importancia ni tampoco siquiera igual definida deli
mitación; pero allí donde un mundo interior se aparte del exterior,
a ello seguirá una inevitable expansión de la moralidad que aspira
a tender su red hasta la más secreta y lejana intimidad. No bastará
entonces la mera objetividad proba: también la subjetividad habrá
de serlo, y aun ocurre que el ser y valer de ésta condicione el ser
y valer de aquélla.
Ahora bien: de sobra conocido es el posible conflicto entre la
conciencia moral subjetiva y la objetiva; lo que el sujeto reconoce
- 198 -

�- 661 sboj sbj ap ajuBjJodrai ajuanj sa soraijjn sojsa ap sapBjjaqij sbj
b ajuauíje ojuaimijuasaj ojjaia anb ojubj 'sojjb sbui UBjsa anb soj ap
ojaadsaj BipiAua BpBjnraisip Bun uoa ojunf 'sofBq sbui ubjs^ anb soj
uoa uoiaBjaj ua asjBzjssua Bjnaojd anb ojjnSjo oidba un ijjb BqsijB
as opnuaui b ojad ísBipara: sasBja sbj ua opipunjip jbjso oiquisa ua
aaaied pBpijBJora: bj jod orasBisnjua opBJBjaap jg 'BSjndaj ap oatjoui
uaXnjijsuoa A sajqBjajojui uauaiAap bjjb sbiu 'ja uoa oun Bjuais as
ojqand ja anb ajjans ap jouas jb aBjndod aaoBq BJBd aiAjas uapand
SBjja ap SBunSjB is A 'ja ap sBidoaduii uos sand 'jouas un BBq sbj anb
Bjsa oj ou ojad 'sbsod sajsna o sajBj BBq ojqand jap aaquioq un
anb uaiq Bjsa o^uaiuiijuas ns BJBd :sbjjb sassja sbj ap oiuaxuiBjJod
-uioa ja jBiainfua ap bibji as opuBno oajbs 'oaod Bjuana pBpijB^oui
bj jbioos oipam un ap SBÍBq sbui sasBja sbj bjb^ *ajqixxa ajuara
-Buajd BSuaAap 'pBpiAtjaaja ns usuinuajap anb SBiauBjsunajp
sbj sspqdrana 'anbunB 'opBuoiaipuoo opiqaauoa Bas aajBA ns anb ajq
-isod sa uaiquiB^ 'BiauBjJodrai uis o 3abj 'Buanbad o apuBJ 'bijba ns
b ojusna ua Bpiauíoa as osa jod anb uis opiuajuoa ns ua A buijoj ns
ua pBpijBJora jod opiuaj jas ap bij anb oj ua ajuauíBuajd asjipiauíoa
apan^ 'pBpijBJOiu bj ap jajBA jb aaaipj as pBpijiqísod bjjq (q
•(jBuota
-isodo uotaBjajdjajuí ns bidu^aia Bsa ua BjaBxa ou o Bas 'Biauajsixa
ns BpiAiA Bas saaaA b anb o 'Biauajsixa ns ajqiqaauoa Bas anb o
'Bjsixa Biauanaajj uoa anb Bjs^q son ojad ísopBjBuas souira
-jaj soj ajjua uoiaisodo Bjap^pjaA Bun ajsixa ajdraais ou anb jBjBuas
ap oiaxnfjad uis '*aja 'uoiadaaxa bj ap pBpiraiji^aj o pBpijBsiaAtun ap
Biauaixa 'pBpijBnpiAipui o pBpijBjauaá 'ojBpuBiu o sisauajBd 'upiaBS
-ijqo n pBpijBapi 'uoxoBidxa o uoxaBJBdaj 'uqiaaajjoa 'pBjiaqtj o p^pis
-aaau 'uoiouajui bj ap o oqaaq jap oiuiiuopaad 'BAijafqns o BAijafqo
'jBnpiAipui o BAijoajoa pBpijiqBsuodsaj 'jBnjaB ja A jas ja ajjua uoiauíj
-sip bj ap BiouBjjoduii) jbjoui ojuatuiBiainfua ja ajqxsod uaaBq anb
sauoiaipuoa sbj ap uotsuaqajdB bj b jbzubojb ojubj oj jod apand A
'sopiuajuoa sns ou o u^jjba 'pBpijBJoui jod opiuaj jas ap Bq anb oj
ap orasiiu jas jb bjsia ua jauaj apand (f íjojba ap sauoiaBu^tsB sbais
-laap A sajuBjjodiui sbui sns b 'souara jb 'o sajBiauajajajd sajojBA ap
oambjBiaf uapjo jap Bjnjanjjsa Bjajua bj b jxpnjB apand (g íjajBA
aaip uoiauaAuoa bj ja ap anb oj ajBA jojba jBna o jbj is ap Bajao^
BiauBpjoasip bj ua Jijsxsuoa apand (^ íjBJoraui o jsjora sa 'ojafns
ja opBnjis Bjsa Buaf^ o Bidojd uorsirao n uoisiraoo ^Ano ajuB 'oqaaq
jBna o jbj is b asjjjapj apand (j^ :sajuajajtp Anva souBjd ua asjBj
-ajauoa ap zBd^a sa pBpijxjsoq ng *pBpijBJoui bjjo A Bun ajjua uota
-isodo Bjaui ap sa anb 'BpBjsiAB uA pBpijiqísod bj opoj ajuy (b
:jBjapisuoa oiJBsaaau sa anb sai
-Bdsip sapBpijxqtsod SBqanra uajsixa 'pBpiAijafqo bj A pBpiAijafqns bj
ajjua BuSnd bj ap sojaaja soj b 'ojaj qBiaos pBptAijafqo bj jod Bpia
-ouoaaj asjaA Bjatsinb 'pBpiAijafqns Bun BJBd ajua^iA 'anb Bjjanb^ A
joijajxa oipara ja ua ajuaí^iA BjjanbB :pBpxjBioui bjjo A Bun is ajjua
uBaoqa ajuaraajdrais anb ouxs 'pBpijBJora oju^na ua pBpijBJoiu bj b
aaouoasap as ou ouisiuo^bjub asa ug *jbj ouioa opiaouoaaj sa oipaui
jap pBpiAijafqo bj ua anb oj uoa jipiautoa ou apand oqojd oraoa

�frecuentes a la limitación, la modestia y la discreta armonía.
Ese entusiasmo en cambio es más bien oratorio y público en
las clases altas; en privado suele ser moderadamente desacreditado,
a menos de interpretarlo en forma altamente conveniente a sus inte
reses; sólo ciertas tendencias de inspiración tradicionalista o algunos
grupos femeninos lo invocan a cada paso. También es otra la valía
de lo probo para un cierto cinismo en el que se encuentran muchos
que ejercen inescrupulosamente sus capacidades con expreso despre
cio por la moralidad, comprendiendo esto tanto algún caso de liber
tino como al audaz que busca sin reparar en procedimientos un
éxito comercial o político. Naturalmente, las indicaciones anteriores
se limitan a exhibir tipos de reacción valorativa característicos de
un medio; pero, en su aplicación individual, carecen de toda nece
sidad y rigor.
c) El parágrafo precedente ha tenido en cuenta experiencias
valorativas que son inmediatamente dadas, ajenas a la mediatez de
la reflexión y al padecimiento del conflicto. Desde luego que, a tal
ser en conflicto, puede acceder cualquiera que parcial u ocasional
mente sea condenado por un medio y se niegue a renunciar al com
portamiento que motiva su censura. No sucede así con el arrepen
tido, el cual no es en conflicto auténtico con la moralidad; es a lo
más en conflicto consigo mismo; a menudo no exhibe más que debi
lidad; y el medio suele exigir el arrepentimiento porque después del
placer de zaherir no tiene ya motivo para no perdonar, máxime
cuando quien consiente en la humillación muestra que no tiene ver
dadera peligrosidad: más bien merece elogios, como todo lo que tran
quiliza, alejado ya de las consecuencias alarmantes que podrían surgir
de algún intento de justificar su acción. Pero, más frecuentemente,
ese ser en conflicto tiene lugar en determinados estilos de vida, cuyo
cultivo conduce a inacostumbradas formas de pensar y sentir, y sobre
todo de actuar. Tal vez el ejemplo más notorio esté constituido por
el artista, bien que otros muchos que rompen su lanza contra el
medio se hallen también en casos semejantes. Mas:
1)Ese antagonismo puede ser sentido como un irresoluble
padecimiento inherente a la condición en que se es. Así, se es fuera de
la moralidad, inevitablemente, necesariamente, por el solo hecho de .
ser quien se es y ser en consecuencia en el modo de la excepción,
sin que por eso se enjuicie a la moralidad, pero sin que tampoco se
reclame el derecho de estar fuera de ella, permaneciendo en el reco
nocimiento más o menos sufrido de su excepcionalidad, la cual vale
éticamente como disminutiva de valer, aunque sea solidaria de cua
lidades aumentativas de valer si se tienen en cuenta horizontes más
vastos de estimación total.
2)Se puede existir conflictualmente sin enjuiciar el valer de
la moralidad, pero reclamando el derecho de ser en la excepción. Ese
reclamo puede fundamentarse: a) en el carácter instrumental de la
excepcionalidad para la realización de valores reconocidos por la
propia ética, de suerte que aquélla pretende devenir éticamente
legitimada por el fin aprobable que es su lógica consecuencia; b)
- 200 -

�— IOS —
•ss g X 'ss 8^ dd '9^61 'subuiSuoi 'uopuoi ^usqn O "33(6)
"62 'd 'fim 'sueui^uo^ 'uopuo^ •utsiuvuDjiitj^ -j3(s)
P 98f^ - ^ 28^ 'upiEiJ ap sd^ioo p ua sapiiE3 ap osanasip p ^3(¿)

UOI999J9S BJ U9 XBq O3I}U9J11BUI 9p OJUBnO J9C[BS 9p OlOinfjod UIS X
sajquioq sopusjá 9p BjqBq 98 Boiqjod A jBjnqno Bijojsiq bj
U9 9Ilb Z9A pB3 'SBqOjd S9JqUinjSO9 JOd OpiU9^ OJ 9p UOI9
-B9U A OUOpUBqB 9p 8BSnB9 89JU9n99JJ OpiS UBq 'B9ljljod BJ 'SB19U919
8BJ 'U0lSl[9J B^ '91JB ^^ -pBpqBJOUI BJ9pBp^9A B^ BJJO B^9 9nb JBJ)8OIU
9p OpUBJBJJ 91U9UI^BJOUI 9SJB9IJIlSn^ 9p 9pU9 JOd pBpiS999U UIS A 'p^pi^
-BJOUI B[ BJ9 O1U9UIOUI nS U9 9llb O[ J99OUO989p 9p pBpiS999U UI8 O1S9 A
ÍS9j[qOU 8BUI A SOipj SBUl UOJBSU9d 9llb 69UIJ JBZUB9[B UBIJ9nb S9U9mb
jod 8BpBi99jds9p 8999A s^q^iiui opis UBq SBqoad S9aqumiso9 SBq
•6 OUISlUB^Bd [9 JK)d OpBJ[BX9
pBpi[BUOSJ9d B[ 9p OIJ9pod ^9p Bf9[B 9S A BJ9lipUO9 B[ U9 pBpqBUlS
-IJO A pBpiJB^niáuiS BpOJ [lajjip SBUl Z9A BpB9 99Bl[ 9nb '[B1119B pBp9l9O8
B[ 9p pBpilUJOJlUn 9}U9I99J9 BJ B B9I^IJ9 BJ9A98 nS iqB 9p ÍU9iq ^o^bUI
9p 9JU91UBJJ919 OJ9d '[BlU JO^CbUI 9p BZinb S99BdB9 UOS 89^Bn9 8B^ 48B9
-l^j9U9 SBZ9^Ban^BU UBJSIX9 9nb '[[IJ\[ OIUSIIU p BJBd '89 OU9njJ 8 'SBpBlS
-O[9 J98 U999J9UI 9nb S9pBpi[Bn9 9p U9p99Ojd S9[qBU9pUO9 89UOI99B 8B[
9nb 8999A B 9JJ119O A '^9^9BJB9 U9nq Ull 9jdlU9lS B9ipUl OU UO199B BU
-9nq Bun ípnpiA B[ 9p sbui b s9^qB9S9p 89pBpqBn9 A sbso9 SBajo ^^q 9nb
99ip 4O^dlU9f9 JOd '^ip\[ I^Bn^g "EpiJIUipE 9)U9UIB89jdx9 OU O B9S 4UOI9
-BJO^BA 9[qop BJ9pBpj9A BUn 9^U91JJO9 89 :9)U9^(n[9X9 A 91UBÍB; OpOUI
9p BpBp 89 9jdlU9l8 OU UOIOlSOdo BS^ *9;S9 JOd 9)U9UIBUO8999B A ^BUOTS
-B9O OJOS 9SOpUBUlUIJ9)9p 'O}91JJUO9 U9 9^U9UIJB19U9S9 UOS OU 9llb OJ9d
'BJJ9 BJJUO9 JB9OIJ9 B OUBjdlU9^ O 9pjB) BA9JJ 8OJ O)U9IUIIAJOAU9S9p n8
OJUBJ U9 pBpiJBJOUl BJ UO9 BUlld U9 UBJ^U9 9)U9UIB998UIJ^X9 A JBJU9p
-T99B ojos 9iib oiu9iuiBjaodiuo9 9p sopoui U9iquiBi u^jsixg (p

\ PBPHÍCFP
BJ 9p OlállJ9J JOd O 'pBpi9IJU9;ilBUI BJ 9p O19IJIJJB JOd O 'UOIOBUIUI
-Op 9p OJU9UinjJSUl JOd B9S bX 'OAI^9nj)89p 9)U91UJBI9U9S9 J98
ns opu9is 'ojops9p un pi;pijB9J U9 bXiijijsuoo X O19I19IJ B9S jojba ns onb
-jod ( ísoju9iuiiJ9nb9j sns 9p Bjonj bjbiso bis^ op BJ9iij 9js9 U9inb onb
OJ JOd 'pBpiJ9Oip9UI BJ BJBd 9JBA 'jBJ9U9 OJUBJ U9 4OJ9d 'J9JBA 9p Bq X
9JBA pBpqBJOUI BJ 9nb J8B 89 í pBpiJBJ9U9 UIUUO9 BJ 9p-BJ9nj-J98 nS B XO\
-BA JoXbIU Un 9p BJ9piSUO9 UnB X 'pBpiJBnpiAipUl 118 9p Ol[99J9pOjnB J9
9UOdo pBpiJBUOSJ9dlUl BJ 9p SOUIBJ99J SOJ B ÍBJJ9 9p 9)U9ipU9d9pUI 9J
-U9UIJBI9U9S9 BÍoU9A9p UOI9d99X9 BJ 9llb 9J.I9nS 9p 'pBpiJBJ9U9 BJ BJBd
9}U9UIBiSnf B98 JOJBA 118 9nbjod (^ Í9JU9UIJBJU9UinjiSUI 9JBA UOI9d99
-X9 bj jBno j9 BJBd jojba j9 9nb sou9ui b^jba onbjod (i cpBpqBJoiu
BJ 9p J9JBA J9 OpUBl9infu9 UOl9BUndo U9 JIAIA 9p9nd 9g (g
\49nb oiuBjsqo ou?) '4^qB9 is joXbui,^ '4tuo9 Bun
B,, 'uU9iqiUB}?^ 9p SOpOlU SOJ U9 9^U9^B JB JOJBA OpU9l9BlJ 'O91J9 J9J
-9BJB9 Un UBoU9) OU SO^SO 9llbuilB 'SOlJ99J9p U9p99UO9 9nb BJ9UBIU 9p
'JBJOUI BJ B BU9fB pBpilUi;iS9J BUn 18 Jod 9p UBJ9IJUO9 S9JBn9 SOJ 'Bp
-T9OUO99J B19U9SIA 9p UB9S 9nb X BIJBA X pBpiuSip U9n^jO)O U9iqiUBJ
9nb 'SO91J9 SOJ 9llb S9JOJBA SOJ^O 9p BIDU9181X9O9 BJ 9p UOlSllUpB BJ U9

�convencional de éstos— encontraremos con gran probabilidad nume
rosos apartamientos, a menudo voluntarios y expresos, del orden mo
ral reconocido. Es divertido ver cómo una y otra consideración coexis
ten en la opinión pública; cómo llegan a la enseñanza, en la cual el
maestro oculta discretamente los defectos de los grandes o los señala
apenas, apresurándose a apartar su mirada, como ante una incomprensi
ble y lamentable mancha; y todo parece quedar arreglado con el conso
lador pensamiento de que son cosas que pueden separarse, como "la par
te impura que cabe en el alma de los grandes" según decía no menos
discretamente Rodó 10. Sin embargo, es un hecho la frecuente seducción
que ejerce en muchos la personalidad poderosa para cuya acción nada
cuentan las buenas costumbres. El mismo Renán llegó a encon
trar a César Borgia "bello como un abismo" ll. Es un hecho que esa
doble estima ha existido, y que agudamente fue sentida por el
mundo antiguo, por ejemplo en los casos notorios de Alcibíades y César,
para limitarnos a citar sólo lo universalmente conocido 12. En el siglo
pasado grandes masas experimentaron sentimientos semejantes respec
to de Napoleón; y también círculos más estrechos y de alta cultura
vivieron el mismo tema respecto de Goethe. Con notable frecuencia
el mundo del arte y el del saber muestran crudos rompimientos con
la cotidiana probidad. Es un hecho que la admiración por cierto es
tilo de vida heroica, que se cree situada por su poderío más allá de la
virtud y del vicio y que no teme al mal, es una definida experiencia
ética que ha arrebatado a incontables gentes y arrastrado tras de sí
a muchos, grandes o pequeños. Desde el Renacimiento hasta nuestro
tiempo, pasando por el romanticismo alemán, larga es la serie de los
nombres que han indicado o recorrido ese camino, y aun fracasado
en él. Es un hecho que forman legión los que se exaltan con las
alegaciones críticas de Nietzsche, aunque lo comprendan muy super
ficialmente y a la mañana siguiente lo olviden. En la experiencia éti
ca de la vida, el moralismo y el inmoralismo reclaman un lugar; to
mar el decir del uno como dato absoluto, relegando el decir del otro,
sería proceder apurada y acríticamente; no ver que allí hay un pro
blema es no querer ver algo que la propia experiencia exhibe. Es
un hecho que, según esa experiencia, la moralidad no es dada con
un signo incontestable de valer. No es pues cosa de correr en busca
del por qué que pueda dar razón del valor de la moralidad: primero
es preciso preguntarse por éste, determinar en qué relación de su
perioridad o de inferioridad está con otros valores, y mostrar qué
fundamentos hay para que su ser sea dado valiendo elevadamente,
así como para que se presente con carácter anodino, pueril o per
nicioso.
Pero no es cosa de creer que esas posibilidades de enjuiciamien

^o) "Bolívar". El Mirador de Próspero. Montevideo, Serrano, 1913, p. 105.
(11)..."beau comme une tempéte, comme un abime''. Cf. Sidgwick. Op. cit.,
I, IX, 2, p. 108 n.
(12)En Plutarco, y, en general, en los historiadores antiguos, los ejemplos son
muy abundantes.
- 202 -

�- eos 'i ^ ¿92 - q 8SS "^^u ID (gl)

aaouoaaj as anb pBpipjouiut u\ ap opB^ [y 'BJisanuí Biauajjadxa b^ anb
O[ jBAjasqo ops uoa osbcI p uaps anb pBpipjoui b^ ap o^aadsaj jas
ap sbuijoj sb[ BBqanuí bX uos 'oqaip BAa^^ as anb o[ b JBjsa y
•gI soipatu sns ap Bpipatu b^ ua o[JBsn ua ojatu
-lid p uaiquiBj sa oisnfui jas ap japod p aqtaaj anb ojaunjd p anb
ap oqaaq p jod Bqanjd as anb o[ :B[jajauioa uapidtui aj pBpqiqap
bj^o jambpna o zafaA B[ o npjBqoa bj anbjod jsb aaBq oj 'Biajisnfui
ej Bjnsuaa uainb 'anb ajjans ap ísoiaijiaaBS Á so^xi noa Etapa as bji
ns anb ueSaj^B sou 'uajsxxa anb UBiuana sou anb sotusiui so^ anbjod
'sasoip so\ b jauíaj ap Bsoa sa ou anb JBAjasqo anb BjqBq —u^jBj^ b^
-ajíÍJB—• unutoa uoiuido Bsa b opuaipuajB souiin^as xs ^^ #sa^tqap sojsnf
eo[ b ajuauíBA^p opuB^BJi Á sosojapod o soatj sopBApin so[ b saaqaj
opuB^znf aiuauíBiJBip uBiJodtnoa as Á 'sa^qBpBjáB A sa^taBj uos Btatjsnf
-ui B^ A BtauBjaduia^ui b^ anb SBJ^uaiui 'sBSouad A sa^iaijip usas anb
ap UBÍanb as ojad 'Biatjsnf b^ ap A BzuB^draa^ B| ap Bza^[aq B[ ubiS
-op 'sB^aod so^ A ojqand p 'sopo^ 'sasoip so^ A sajquioq ^o\ jod sop^^
-joio soiaipuaq sajuainSisuoa so[ jod A B^naojd anb uotaBjapisuoa Bf
jod Biapsnf B| uBpuaiuioaaj saaopBanpa A sajpBd anb a^uasajd aauaj
anb BjqBq 'bjjo A a^ians Btin a^jua Jtáap bjbj "pi ouioa opBJuoq jas
aiiuuad a[ A ojsnf jod JBSBd aaBq o\ BtanjsB BXna oisnfui un A 'opBj
A opBjBJi[Btu ojsa jod Bas A oisnfui jod JBSBd aaBq a^ Bzadaoj
oisnf un jsb souiBuodns ísotusitu sojp jod is A sojaB sns ap SBp
-uanaasuoa sb^ jod jBÍ^znf ou ap utj b 'BtauatJBdB ns sappuBijnb ojad
'ojauaá ns ua sojaajjad ojsnfut p A ojsnf p souiBÍ^uodns :sbui s^ *8Bia
-jisníut JiJjns ap joiua^ p jod aiuatuBniniu asjBUB^ua ap uotaua^uí
b^ uoa 'pn^JtA ns ap oiáo^a [a oaqqnd ua UBiJBq ajuatupn^t anbunB
'sajqtuoq so^ ap oiBsuasui sbui p otuoa ojajaas p ua uasatAn^sa anb sojj
-anbB jod opBJitu Bjjas 'ojsnf asapausuijad 'saSt^) ap japod p opuaiua^
'oun^p is anb a^jans ap 'Btaiisnf b[ anb BsofBjuaA sbiu ajuatupnpiA
-iput sa sa^ Bppsnfut bj anb uaaja sopo^ sand ¿uopa^oa jod ouis uop
-aap jod o^snf sa as ou anb apuajdsap as apuop ap 'Biaijsnf bj b pij bij
-auBuuad ou 'pBptunduit Bja^dtuoa asBjn^asB a^ ajqísiAut oppuapBq
anb saSi^ JojsBd pp [a otuoa oaiáBtu ojjiub un ajapnj uatnb 'jbSjiia
opinf p BJB^ 'asjB^uaA ap pBpqtqísoduii b^ ap pin p A pBpiunduii b^
ap uatq p aajua oipatu p uauap anb 'Biajisnf A pBpipSaj SBpBuiBjj
'sajqtuoq so^ ap sauotauaAuo a A saXa^ sb^ oppBU UBjjqBq pBpijiq
-ap Bsa ap íBiaijsnfut bj sbiu jjjjns tu jaiauíoa ou BJBd UBpuap
-ua as 'ojio oj jbj^o^ A oun o\ jb)ia3 uapand ou sauainb anb jaaja
[xaBj sa 'ojsandns asa apsap 'ouioa íptu un sa SBpijjns A uatq un
sa SBtaijsnfui ja^atnoa anb jssuad pnjiqBq sa otuoa uspuas ojjo X
oun aJiug #oiuBuiipy X uoans^^ souBtujaq sns ap Baoq ua auod (voijq
-nda^j vj&gt;^ ua anb sosjnastp so^ un^as 'uoibj^ opiuaApB odns zap
-tjiu Bpoj U03 'ajua^tA pBpipjoui b^ ap uopBunjsaojnB BtJBuipjo b^
ua uajatqui sbuijoj sns ap SBun^p anb ua jjistsui auatAuoa ípBpipjau
-a^ b^ ap Btauatjadxa b^ BJBd BUBjjxa stsapdiq BunSp ap Bppjopj o
uoiadaaxa b^ ap opoui [a ua a^uauícps uaisixa OAjiBáau o^

�tal y se apesadumbra por ello, al lado de la que se reconoce tal y no
se preocupa por ello, al lado igualmente de la que se reconoce tal y
se complace en sí misma, está el inmoralismo que abomina de la
moral en cuanto a su valor no obstante no dejar de identificarla en
su ser. Pero, dentro de esta última actitud, importa subrayar la dis
tinción entre aquel inmoralismo que orienta su afirmación de que la
moral nada vale o vale muy poco, siendo sólo un simple prejuicio o
un pretexto de la debilidad, bacia la realización de valores más pre
feribles en tanto que más codiciables, y aquel otro inmoralismo cuya
crítica a la moralidad o cuya superación de ella se hace en nombre
de valores más altos o más nobles o de un ser de por sí más valioso.
Polos y Calicles, en el "Gorgias" platónico, exhibiendo el uno una
ambición sin escrúpulos y el otro la magnanimidad de la antigua areté, ejemplifican una y otra actitud. Bien distinta sería la inmoralidad
moralista, es decir, cumplida en nombre de un valor moral que in
cluye en sí justificadamente cierto grado y forma de mal, como sería
el caso de un ethos que se determinase por la plenitud y su consi
guiente riqueza de experiencia a modo de valor fundamental14, o
también de un ethos fáustico como aproximadamente se podría decir.
He aquí múltiples hipótesis de significación variada, que de hecho se
dan en algunos individuos, tal vez más veces en algún momento de
muchos individuos, y/o que, de cualquier manera, son en sí mismas
pensables y posibles y, en tanto pensadas como posibilidades, son ya
parte integrante de la experiencia moral.
Es más: si bien se puede decir, por ejemplo, que el orden esté
tico es suceptible de determinar una ética, sucede que también puede
determinar un comportamiento que prescinda por entero de toda idea
de probidad. Semejantemente hay experiencias religiosas en las que lo
santo hace violencia a lo probo, y similares cosas ocurren también en
la pasión cognoscitiva para la cual es indiferente toda distinción del
bien y del mal, se sitúa más acá o más allá de éstos, o se determina
acognoscitivamente con respecto a ellos. En tanto en todas esas acti
tudes se regula un comportamiento, podría utilizarse para designar
su contenido la palabra ética,', pero sólo con un alcance extremada
mente amplio, vinculado tal vez a la acepción de "ethos" en el sentido
de carácter, pero que difiere esencialmente de su significado moral,
en la acepción propia que califica a este término. En efecto: en
aquel amplio sentido, la ética queda escindida de toda vinculación
definitoria con la idea de probidad. Preferimos entonces distinguir los
conceptos de "eticidad" y de ^moralidad", teniendo aquél el sentido
genérico de comportamiento regulado constitutivo de un estilo de vida,
sean cuales fueren sus criterios de autojustificación y enjuiciamiento,
y otorgándole al segundo el alcance específico de comportamiento
regulado cuyo contenido se enlaza esencialmente con la idea de pro
bidad. El guerrero macedónico que, allí donde llegaban sus naves, le-

(14) Cf. N. Hartmann. Ethik 3, II, IV, 41. Berlín, De Gruyter, 1949, pp. 402 *s.
- 204 -

�- sos •ss 8 '^Q 'IIIAX ''1S!H oíníPíI unSas 'sasoip
soj E A saiquioq soj b jezuo.i.idjc bjbj '^ 5]Tlo&lt;^o^JSJJ „ A ,,5J3^3yt,, (fil)
BuSip ^ ayqou Bim XBq sand íjoijajui oAijuaisixa uapjo un ua 'odraea
yap oui[ oidiuiy un uoa Biíans anb ojuauuBjjBdB ap pBiunyoA Bpoj
b X jaasq ou osojpatu opoj b 'Biauaaoui By b X pBpinua^ui By b jsnj
-ib a^uauíBpBaijijsnf apand ouiiub ap Bza^yB BjaAas Bun X 'ayqBiaajdsap
ajuauíyBjiA opBxíznf saauo^ua jas apand ajsa jod aouiaj oAisaaxa ya
ípra yap jaqns opiAiA o^jaia un pBpiuSip uoa ajauyui ea[Bna sb^ ua
Biauaiaadxa B[ ap oduiBa p ua SBtaBpnB sbsoi[ba uaiquiBj XBq 'sajouiB
safqouui a soipo sa[qou Áu\\ ouioa pj^ 'Baija buijou b^ b BiauaprA
B^ Baijiisnf o Bsnaxa Á 'oiadsaj oaijbjiuipb B^iasns anb 'ezubSu^a
ajqou Bim ap Biauajsixa B^ ojp sbiu JBánj un ua BpBnjts a;uaiupnjuaAa
A B[p b ojunf uaiquiBi jaaouoaaj ojad 'ezubSu^a b^ aqiqoad anb Baija
buijou Bun ap BpqBA Biaua^iA B[ jaaouoaaj a^qísod sa 'isb :pBpipj
-oiu tb\ Bjiaqos anb p anb ojp sbui japA un xs BJBd BuiBpaj jas oíd
-ojd oÁna sapnj^aB jod Buiuua^ap as 'a^uaiu[Biauasa o puois^ao 'anb
B^pnbB pjouiBjdns pBpiaija souiEiuBpq 'pBpqiqBsuodsaj A uoisiaap
BaijuajnB A Bidojd Bun ap Jinq BJBd opmJisuoa oiSnjaj un ouioa o
'sopnsuoa ap Basnq ua japaaojd ap[Buzapp un oiuoa 'ojuaiiuBjainbB
ap Baiuaaj ^fEq Bun ouioa Biaunuap B[ 'a|UBpBj^ap o ajuBzijoijajuí
BJapisuoa B^ 'japA ns ou ojad Bisa ap jas p aaouoaaj 'Baija bj ap oiuiui
-op p Bj^uoa Bjp[aqaj ua Buiuuajap as anb B^pnbB pjoiui^uc pBpiaija
sotuBuiB[rj *uopBuapuoa b[ ua-jas opinSui^sip ajuaiuB;unsajd un ap o^^
-nJO p ajuais o Byp jod BzuanájaAB as is oiuoa 'Bisa ua ajuauíBjainb
apisaj is ojubj 'uoiaBqojdaj ns BJjuoa Bpqaj as ou SBuiapB anb ouis
Byp jod ayqBiiapuoa A opBuapuoa aqBS as X Bjsa b aaouoaaj ops ou
'pBpipjoui B[ ua jas oiJButojjo ns apsap oppa jas ns jod —opouioaui
jod opBsyndxa o is ajqos opBuioj 'osuajuí o ouBiAiy— ojuaiunjjns oXna
'Baija By jod BpBjnsuaa a^uáis as Bzjanj souaiu o sbui uoa anb
'yBJOiuui ajuaiuBjaui Bjanpuoa By ap oseo ya asa Búas ou ízapiyBA
ns b oiuBna ua Baip By b jaaouoaaj ap ojadtua jufap uis Byjnq ns ap
BiaBf as une X B^sa ap opiua^uoa yap Byjnq as 'oiaijjsa opijuas ua Ba
-ip By ap so^uaiuiBuapjo soy bjjuoo ajuauiBjjaiqB X Bsajdxa Buiiujajap
as anb ByyanbB yBJOiuut pBpiayia souiBiuByq 'Biauajsixa By ap sojaad
-sb sayBiauasaut b BpBayaj jyyB Bpanb yBiu ya X uaiq ya anua uniuoa
Biauajajip By 'uoiauyisipui Bsojjoq uoa ísojio ap jas ya BJBd ajuauíBy
-os opiyBA o is BJBd oiJByiunaas oun ayopuBp o JoyBA ayopuaipaauoa ou
'cjsa ap Bdnaoajdsap as anb 'ojaxjjsa opijuas ua Baip By ap BSuaAojd
anb uoiaBaijiyBa Bpoj b aiuajajipui sa uoiaaB ap oyyisa oXna ByyanbB
yBJOuiB pBpiayia soiuBiuByq[ •pBpiyBJoiu By ap Bsuapp X uoiaBziyBaj By
u^ auipp as anb Byyanbs yBjoiuojd pBpiaija souiBniByry 'sayBJOiUBjjuí a
sayBJOuiBjdns 'sayBJOiuiiuB 'sayBJoiuui 'sayBJoniB 'sayBJOiuojd pBpiaija
ap sbuijoj jiiuaasip sand uapand ag "oasap ya o Biauapnjd By 'sajajuí
ya 'jaqap ya jod sbuiixbui sus SByiBjaip uajanj isb 'opByitoaj oiuauuc;
-joduioa un auayi ajqiuoq ya ajuaiuuouBjub'i-iuisucjj jy^sixa ap oqaaq
oyos ya jo^ •pBpiyejoiu By jod ajuaiuBsiaajd asaiuipp as ou pBpiaija
ns ap- opiuaiuoa ya anb sbui jod 'ojuaiuiBiJodtuoa ns ap
BinSias 'Ol Biaijsnfuj By b X p^paidiuy By b soyduiaj

�impureza, aunque por cierto no toda impureza suela ser así. Llama
mos eticidad inframoral aquella que se sitúa antes de la distinción del
bien y del mal, así se manifieste en la deliciosa ignorancia de Dafnis
y Cloe, o en la carencia innoble de sensibilidad moral, o en la débil
o complaciente ausencia de todo esfuerzo volitivamente preordenado
hacia la moralidad.
Existen pues, según se ve, múltiples formas de eticidad en las
cuales el estilo y el sentido del comportamiento no tienen a la mo
ralidad como elemento definitorio esencial de su contenido. Puede
decirse que, desde la perspectiva de la eticidad, lo que es dado como
ser y valer de la moralidad es sólo una posibilidad ante la cual se es
tomando posición, aceptando o dudando o rectificando o rechazando,
y todo ello según innumerables modos de los que pueden ser ejemplos
el "estar-con", el "ser-contrario-a", el "ir-más-allá-de", el "padecer-por",
el "despreocuparse-de", el "ser-indiferente-a", el "problematizar-sobre", el "estar-por-encima-de" o "por-debajo-de". Pero tan olvidado ha
sido esto por el pensamiento ético tradicional que conviene insistir
en algunas descripciones sobre aquellos modos de la eticidad en los
cuales es enjuiciada la moralidad.
Fácil es ver que existe un enjuiciamiento estético de la ética. Este
caso va más allá de aquel en el cual el orden estético solicita su
realización constituyéndose negativamente respecto del orden ético,
pero sin negar la validez de éste. Esto último ocurre en aquel modo de
ser de la estética en el cual es condición de su ser el devenir-culpable
respecto de la ética. Así es el ser-estético cuyo ser tal pasa por el mundo
de lo sensible, no separa la inteligibilidad de la belleza de su encarnación sensual, y entiende que el goce de los sentidos es condición
suya, no obstante juzgarlo éticamente interdicto. La eticidad que de
esta manera se determina se acepta a sí misma juzgando que su modo
de ser y de valer se erige por necesidad en el mundo de lo éticamente
negativo, sin que la positividad axiológica de lo estético pueda separarse de su ser en negatividad respecto de una ética reconocida válida
en cuanto a su condición de tal. De esta suerte, el abismo condenado
por la ética y en el cual ésta gusta de su propia degradación será el
lugar donde reside el grado supremo de la posesión estética 16; bien
característico es Rimbaud, para quien el poeta se encamina hacia la
clarividencia de lo desconocido siguiendo la vía del desarreglo siste
mático de los sentidos, haciendo violencia a la ética pero sin que ésta
deje de hacer oir su voz 17.

(16)Esta concepción de la estética es sumamente frecuente en las páginas de
Thomas Mann.
(17)"Je veux élre poete, et je travaiüe á me rendre voyant; vous ne comprendrez pas du tout, et je ne saurais presque vous expliquer. 11 s'agit d'arriver á l'inconnu
par le déréglement de tous les sens. Les souffrances sont enormes, mais il faut tire
fort, élre né poete, et je me suis reconnu poete". "Le Poete se fait voyant par un
long, immense, et raisonné déréglement de tous les sens. Toutes les formes d'amour,
de souffrance, de folie; il cherche lui-meme, il épuisse en lui tous les poisons, pour
n'en garder que les quintessences. Ineffable torture oü il a besoin de toute la foi,
- 206 _

�- ¿os •dsai qiz ^ 893 dd '^6I 'PJEUIHIE9 'sFJEd 'sa^a¡4u¡oj sauanao
"IIX ^ IX 6O '^a^uapuodsajio^,, ti¡jnvnvs auiax4ns ai %a— 'jipnvui puvxS a\ '¡auiuiixa
puoxS aj 'apojütu puoxS a\ snoj ax¡ua juaiaap ¡t no 'auwiuni{xns aaxo^ v¡ a^noi ap

-x^oD By 9p j^SynA ojiquiB ygp giuBiJodtuy gjJBd uggsod s^SoyBUB sbiu
-JOJ 4yBJU9UI9y9 OpBjS Utl U9 'O^9d ÍSOIU9JJX9 A SOpunjOjd 8BUI SOUByd
8nS U9 OyOS JBSiq 9U9I1 BZ9JBJ 91UBC9UI9S cSBUI9py '[BJOUI BI9U9IJ9dx9 B[
9p pJJOJ OpiU91UO9 ^9 9JU9UIBUIIJlS9J UBjSajUI BI9U9I199SUO9 U9 Á ^p^pi^
-B9I n8 B BISqO OU U9p999jd 9üb SBUIJOJ SB^ 9p pBpqBUOI9d9DX9 WJ
•B9I19JS9 B[ A B91J9 B[ Jod Z9A B[ B SOpBU9pUO9 UB9Z9U
-Buijgd 9nb zgip gp ojabjjx9 p 9nb outuibd p gjjgpB 9nb oun B^Bq
gnb bS^ba sbui 'ojuguiota pp tqp sbui 49tib gp opxnfjgd uts 'jo[ba un
9iu9in!oisqns biobjS oiuog b^jojo ODijugjnB ooiigjsg gjuB^sui opo^ 89nd
'BZ9Jpq TB\ 9p oduiBD p JOd SBIU BA9J}B 98 A B9IJ9 UOI9iqiqUI B^ 8OU9UI
BUI91 JBSpA OUISTUI p 9nb JB989p 9p9nd UnB A ÍOptSgp pp O1U9TUI
-i99JO|j p JBjituq 9.i9inb opuBno Bpugu^jgduit bujoi 98 jbS^ua pp
BjDnpuoo B[ JB^ní^9^ BJBd BiDUBiJoduii ns 9nb gjjgns gp 4boti9189 pn^u
-9^d B[ 9p OUB[d JOIjgdnS ^B J9pU99SB 9p 899BdBDUT 8BUO8J9(I 8B¡pnI)B
Op J9p99Ojd p JBUIUIJ9J9p BJB¿ O 'BpiA B^ 9p ppU9S9UI BJ9JS9 BUn
U9 opijBA 'joijgjuí o oiJBpunogs jo^ba un gppuBÍoJojo ojgd ugpjo oqo
-Tp 9p B19U9JSIX9 B^ OpU9I9OUO99J[ OJJ99Bq 9p9nd U9iqUIBJ OUIO9 'O9IJ9
ugpio opypugpjíd un gp Bioug^syxg By Bijosnyy o zbjbj Bjgpxsuoo gnbjod
OJJ99Bq gpgnd 4B9ip OJUBnO U9 B0IJ9 B[ B B^9IU B9IJ9J89 B| 4OiqUIB9 U9
'opuBn^ 'ooiigisg jgs ns U9 9iu9uiBAi^njijsuo9 gsjySyjg giyuugd 9j Boyjg
B[ bjjuod Bipygqg^ ns gnb oiubj ug oyos ouys 'Boyjg ojuBng ug ou SBtu
'BDyp By b Bgyu gnb Boyjgjsg By 4uyj ug 4Bj^o íBgyigisguy Boyjg BsyBj
gju^uíBjunsgjd Bun gp JBÍony yg ug Bgyp^sg Boip Bun aBjnB^suy gpug]
-gad gjugiuByos gnb g^jgns gp 'BDip By b osg jod Bgyu ou sbui 4boij9
pj ^9s aod Boyp By b ^^gyu gnb BDijgjsg ByygnbB 4bjjo ^vojja ojuBng ug
Boijg By b Bgyu gnb BOi^gisg By sg Bsog Bujq -zgpyyBA ns gp ojsgndnsgjd
yg gjsysqns oiubj ug BpyyoqB Bjjgs oyos BOip By 4opBoipuy Bq gs vA
oinog yBj 4osbo gsg ug 4sgnd 'u^iosSau bs9 gp jgs yg ug goo^ ns gp gp^d
O OpOl BOUIJB IU 'BIUSIUI UOI0BS9U BJS9 U9 9piS9J[ OU SBUI ÍB9Ijg By B
b9iu Biougnggsuog ug A gju^niBiJOsgggB oyos gnb gjigns gp 'oyygq oy gp
js jod jyjsysqns un guodns Biougpugdgpuy BS9 gnb gp opypuojug ugyq
yg ug 'opunSgs ygp Biougpugdgpuy uoa ojgiuyjd yg aod guiuijg^gp gs
Bioug^syxg By gnb A 'soiugjgjip Biougsg jod oiuoo sopBjgjouog g^ugiuyBig
-ugyjgdxg UB9S ougnq oy A oyygq oy gnb oiJBsgggu Bjgs BpBp B9S Byyg
gnb b^b^ *souj9ug^9J[ gp bij A Bsgjgjuy sou BJOiyB gnb By pBpyyyqísod
Biuyqn Bjsg sg ojg^ 'BOiig vj b B^yjsoq oyyg aod ou 'uoyq ygp opyugj
-uoo yg guxiujgjgp b.i9ubui bjio gp gnb Boyjg bjjo b guodo gs Bpypugjd
-uiOD isb Bjsg ys sgnd 4B0ip By gp odiuBD ygp jyyBS ggBiy ou pBpyjugpy
yBiougsg gp uoyoBygj Bs^ *ougnq sg gnb oyygnbB gp B^nBd By BJBp oyygq
sg gnb oyygnbB A 'opun^gs oy gp opyugjuoD ygp Bijojyuypp bjou By bj
•yniy^suog ojgxuyad yg sgnd 'opBuyiujgjgp oiugiugyg yg ougnq oy A ojubu
-yiujgigp ojuguigyg yg B.igs oyygq oy 'BiDug^anoo ns ugy •yBiugxuBpunj
aoyBA ns bos oyygq oy yBng By ug pBpyyBJOiu Bun gp osbd yg opuB^nSyj
-uog 'Bgy^gjsg Bgy^g Bun gyqyqgguog gjuguiBigg^gd sg 4ogny gpsgQ

�dianidad. Múltiples expresiones populares de uso repetido así lo ates
tiguan: "Hay que vivir el momento", "quién me quita lo bailado",
"la vida hay que vivirla", son cumplidos ejemplos. El nivel bajo o
grotesco en que allí se aprecia la satisfacción estética nada hace al
caso. No menos frecuente es, en la misma vulgar cotidianidad, una
vivencia semejante en la forma negativa del lamento por lo que no
fue. En la misma cuenta ha de ingresar la frecuente envidia por la
vida de torpezas que otros más hábiles, más pudientes o más ines
crupulosos, han sabido realizar. Es muy propio del sentimiento po
pular el gusto por un cierto inmoralismo estético que festeja como
codiciable la hermosura de elementales goces, cuyo carácter bastardo
no les quita su lindeza. Según Kierkegaard, la determinación estética
de la existencia admite en su seno infinitos grados de calidad, y uno
y otro extremo de la escala, el deleite y el éxtasis, le pertenecen
por igual.
Existe también un enjuiciamiento religioso de la ética. Hay un
tipo de experiencia vital en el cual ésta pierde autonomía y sentido,
dependiendo del orden religioso; o, allí donde conserva una vigencia
independiente, puede sin embargo penetrar en su recinto la religión
autorizando y legalizando la excepción que la ética condena. Pro
nunciado el nombre del Dios, la ética habrá de retirarse discreta
mente y guardará humilde silencio —no sin rebeldía tal vez— al
igual que el sirviente que hace de señor de otros, y cuya pretensión
de señorío se torna ridicula ante la presencia de su amo. Es ésta una
experiencia muy antigua, y más o menos poderosa en toda religión.
Notoria es su existencia —si se quiere un llamativo ejemplo—
en los viejos ritos dionisíacos. No menos clara es su presencia en el
movimiento cristiano: recuérdese cómo, para Agustín, las virtudes
paganas se tornan vicios en tanto no están alimentadas por la caridad
cristiana. De esa subordinación de lo ético a lo religioso surgen con
frecuencia individuos que son por muchos admirados en mérito a sus
virtudes religiosas, pero que desagradan a otros tantos por sus cuali
dades éticas. Vaz Ferreira ha señalado, respecto de San Luis Gonzaga, su carácter moralmente repugnante 18; lo mismo puede decirse de
muchas vidas de santos, incluyendo al propio Agustín 10; y el mismo
ejemplo se repite diariamente —con el agregado de su pequeña es
cala— en muchísimas vidas seriamente consagradas a la religión, cuyo
tipo de personalidad espiritual suscita alrededor suyo verdadero des
precio ético. Igualmente, la repulsión moral por el clericalismo es un
fenómeno ampliamente difundido y claramente comprobable.
Se dirá que, en los casos que venimos señalando, se da un en
juiciamiento ético contra la religión; pero ello no desdice al enjui
ciamiento religioso de la ética sino que lo confirma, pues sirve para
mostrar con qué frecuencia uno y otro dominio son vividos —o mejor,

(18)Conocimiento y acción. Montevideo, Barreiro y Ramos, 1920, p. 50.
(19)Cf. F. Nietzsche. "Jenseits von Gut und Bóse", III, n"^ 50. Gesammelte
Werke. München, Musarion, 1922-1926, Bd. XV, p. 49.
- 208 -

�- 603 d 'II 'X ^S6I 'p^Buii[iE9 'sue^ -jvumof (os)

ap anb pBpijBjoui bj b jojba ojnjosqB saauoiua Jijajuoa BJBd osoi
-ijaj ojnjosqy o[ apsap jiuaApB anb —uoiSijaj bj biobij pBpijBJOiu bj
9pSap S99UO^U9 BA 9S SOIQ Utl 9p Bapi BJ U9 OJU9UIBpUllJ A UOI9B9T[dx9
ns JB9snq jajBA 989 U9 atd opuaia^q Á '^ub^j ap B^auBiu bj b 'osoij
-BA 9lU9raBJll[OSqB OJ 9p OpOUI ja U9 pBpiJBJOlU BJ Jiqi9Jt9dB O^UIJSip
83 "-IOJBA OJ9pBp.l3A 9p A OpiJUaS 9p J999JB9 890UO^U9 999JBd pBpi[B^
-OUI B[ '8BUI UtlB ÍKOIS9jd9J[ ^lipU! OJ9d 9^qOU OIUOD 999JBdB 9^UBJb^ A
Btp^BnS soiQ un uis pBpqBaoiu B[ gnb 9).i9ns 9p 'gjugipugdgpui B9ii9
Bun 9p pBpqiqísod ^\ gpugjdiuoa 9s ou ^no \9 U9 Bsoi^qgj biou99J9 bj
JTAIA 9p OpOUI [9nbB 9pUOdS9JJO9 8OqD9q 9p Bl.IO91B0 BUISIUI B[ y
•sbiu Z9A Bun 9}id9J 9S ugpjo o^o A oun gp pBpqiqíiBduioout
B[ 9p BIDU9lJ9dx9 B[ 9nb 9SJIJJ9ApB 9p9nd OSB9 ns U9 A 'UOIOipBJtJ
B[ UOD OpB9lJI^U9pi BiqBq ^Bn9 JB 'OSOl^ip^ OUISIJBUBJ [9 BJ1UO9 CHl
-9UI9JJB ouieiuiuinjj ^a anb jbjoui B^ gp A uozb^ b^ gp gjquiou U9 9nj
:uoi!oi[9j gp sBjjgná sbj ug uojBJ^uogug ogg osojojop ubi gnb sgjBuois
-gjuoo SBSOiSqgj e^gpi SBfgiA sbj gp BpiBO bj gp jBjugiuBpunj uozbj
Bun opis bij 'jBjnjBu uoiSijgj A jbjiijbu jbjoui gjqos soujgpoiu soduioi)
soj gp SBgpi sbj gp jBipjouiijd gsBq 'Biauggjg bs9 :sbiu sgj 'sgugpjo sop
SOJ 9JJU3 S9UOI0BJ9J SBJ 9p BIDU9IJ3dx9 BJ BJOB BJ9UBUI BUn¿UIU 9p
ojgd ÍJJJAX I^Í8 I^ ^isbij ogdojng ojugiuiBsugd jgp s9Abjj b ajuaui
•91U9isisui gjjog gnb bubijsijo uoioBJídsui gp ouisijbjoiu jg B^sBq uoj
-bj^ gpsgp '8999A SBqgiitu ugiquiBj opBzijBgj bij 98 ooiig oj A osoiSijgj
OJ 9JJU9 UOI3BIJI0UO3 JIO^J BUn U9 BigU99J3 BJ 9nb 'Bpnp UIS '89 OJJ9J^
•ogiag ugpjo jgp zgpijBA bj opuBuipaoqns B^sgijiuBtu 98 osot^ijgj oj gp
Bjgjsg bj sgjBno soj ug soqggq A 'soqggq BpBu gnb S9^ub uos ugjgnj
anb oj usas ísoiAsgp A sosaoxg gp bjbji gs gnb jjggp uoo BisBq o^¿ 'bio
-ubji^ia Bidojd ns jgggjqB^sg gnb opiugj ubij sguoiSijgj SBqoniu sbuijoj
sns gp sbuiiSjb bjjuoo anb sa opiqBS A 'Btguaijadxa aiuBpunqB
ap uos gj Bun ap Bsuajap ua oiuouiiisaj osjbj ja A Bsop^id BJijuaiu
bq uoiSijaj bj gp gjqtuou ua opijuaui Bq as ojad 'jijuaiu ou Buapjo
anb íupiíoijaj bj ap ajqiuou ua opE^Biu bij as ojad 'jbjbiu aqiqoad Bojia
bj anb agouoggj as :saiuanogjj ojuBiseq opis ubij SBSoiSqgj sauozBJ
jod sajBjoiu sguoisajSsuBJi sbj 'sBuiap oj jo^ 'osoiSijaj ojBpuBiu un
gp ajqiuou ua Bajía bj b ucuoobjjui B^uajotA ua isb Jijjnoui ap A 'ofiq
ooiun ns b jeoijij^bs ap aouBJi ja U9 soiq ns ap zoa bj aod ojsand
'uiBijBjqy ap uoiaBnjis bj ap sisijbub aiuEJiauad ns uatqtuB^ sa ajuaj
-aax^ 'oz (jxndiJ9S awiuoi{ un svd jwjau ao 's^ojv si/j^ 'uo^j ¿stuoj'ua
sap 1*-%}} ?a a^vvi ji-nm^ 'uo^ ¿iua^^njp dnoonvaq auSnS \i-i-y 'uo^[
¿umdauSvS un jt-jinay 'uo^¡ ¿auimiuojiouof ji-jwja ¡nv^ juivgtt :oiaijj
-uoa asa Bjnpuoq Bpoj uoa piqiaaad pjBBBaqaai^j #Baiia bj ap BUBipij
-oa Biaua^iA bj ajuatujBiauBisns B^aajB "BpiA ap sosoi^ijaj sojijsa so^aaia
ap uoiaBzijsaj Buajd bj 'sosbo soqaniu ua 'anb ap Bpnp aqBa o^
•jbiu jap Biuajqojd
jap oai9joaj ojuaiuiBjBJi jBuoiatpBjj ja aanpojd opnuaui b anb saija
Bsjndaj bj ua BjsaijiuBiu as oiusiiu oq 'ajuauíaiuaiasuoaui o a^uaia
-suoa 'sajqiiBduioaui ajuauíjBiajBd o jbjoj SBjajsa oiuoo —sopBzijBaj

�él se desprende. En esta última ^xperiencia, la moralidad no tiene
ningún valor propio, vale sólo a título de consecuencia de la actitud
religiosa, aunque en cierto modo el principio comunique a la conse
cuencia el carácter absoluto de su valer; pero de ninguna manera
puede decirse que allí la ética sea dada en el modo de lo en sí abso
lutamente valioso, ni que confiera por sí un grado supremo de dig
nidad.
Existe también un enjuiciamiento cognoscitivo de la ética. El es
cepticismo ético es un hecho integrativo de la experiencia moral con
no menos títulos que el absolutismo ético. La duda acerca de si real
mente conocemos el bien y el mal, así como la duda acerca de si el
bien y el mal tienen algún sentido, son modos dados del estar ante las
costumbres y opiniones contrapuestas en materia moral, o del estar
ante las dificultades de apreciación moral en un caso determinado.
La dubitativa renuncia a todo enjuiciar es también un modo de en
juiciar, por más que se realice en él la extraña particularidad de
poner en tela de juicio al propio juicio. Así sea dada esa duda en
el modo de la angustiosa incerteza ligada a una decisión apremiante
reclamada por una situación concreta, que hace recaer sobre el
agente el peso abrumador de su ser responsable en su dado no saber;
así acaezca que esa incerteza sea vivida en el modo de la duda ante el
qué hacer de un ser-en-liberación, tanto si éste permite la dicha de
una responsabilidad propia como si abre las puertas al desenfreno de
la irresponsabilidad; así sea que la incerteza se vuelva sobre ese res
ponsabilizar ínsito en su enjuiciarse y vuelva incierta su pena o su
alegría; así se padezca por el estar aherrojado en su ser ignaro o se
encuentre allí el fundamento de una bienaventurada inocencia que a
todo legitima; cualesquiera, pues, que sean sus modos, el estar-dubitando-ante el bien y el mal en cuanto a su reconocimiento en tanto
tales, es un definido hecho ofrecido en algunas experiencias. Cierto
es que, por lo común, tiene un carácter accidental, y se accede al ser
éticamente en duda por el camino de una dada duda concreta, aunque
este estado por sí sólo no baste para constituir aquél, pues el no
saber ahora y aquí si tal cosa es buena o mala está todavía lejos de
la crisis escéptica que se pregunta genéricamente por su no saber del
bien y del mal, o que al menos hace cuestión de esencia de su serignorando aquí y ahora tal bien o tal mal. Generalmente, ese ser-en el
problema del juzgar, pasa cuando pasa la situación que requiere jui
cio; pero no parece que el valor de una experiencia ética deba deter
minarse por su fugacidad o su constancia, por su normalidad o su
excepcionalidad; y, por lo demás, es de observar que esa experiencia
de ser-en-duda que hace tema originario y fundamental de su dudar
se torna a veces, más allá de la circunstancia que otorga su acceso,
en determinación esencial de un individuo y orienta el entero com
portamiento de su vida: aunque raro, el escéptico que verdaderamente
es en su ser-escéptico, es un hecho; su presencia es tanto antigua co
mo moderna; se le encuentra tanto en la cátedra como en la calle,
tanto en el muy sabio como en el que jamás supo que filosofaba, y a
- 210 -

�- ns •pBpas^j: o pupj^A ap
uoisua^ajd BunSuiu opi^uas auaij ou sa^na so[ ap ojaadsaj A sa[qBij
-ba aiuaraBAijafqns i¡yn! un o ¡t¡o! un b sajuB fainas 'sauoiaoraa ap
eBAijpsouSooB sauoisaxdxa sa^drais b [bjoiu oiomf [a B[iratsB anb [Bnj
-DB OUISIAIJISOdoaU [9 A 'j9S-J999JBd Un O[OS J9S 999JBd BAlJIUlJ9p U9
anb o^ns jas un apsap [bui o uaiq oraoa BiaunuB as anb o[ ap ojaadsaj
o^uaimpouoaaj ap sojitáas sou^is ap bidubjouSi ns b auaijB as anb
onánuB orasiaijdaasa [ap uotouajsqB B[ asjB[iraisB apand pEpiAi^aCqo B|
ap o^pajasap ap BiJBpunaas Biauanaasuoa Bsa jod o[og 'aiuaraBAijBSau
B^znf anb [a Á jsSznf ap aqiqui as anb oíainf [a aBaiji^uapt BJBd Bis^q
ou oioaja asa ua BzuB^amas B[ ojad ^ajuBjiaqos pBpiAijafqo B[ B^sa
apuop anb jbSii[ ojio ua uoiaaB ap oiaajija ns j^asnq ap UBq BAije^au
B[ omoa BAi^Bjiqnp pnjijaB b[ ojubj^ ua[BA A jas ns ap oiaadsaj baij
-BSau pnjijaB B[ ua uaiquiBj a^a ouioa 'asa aXnqxjjB as eiusiiu B[[a anb
BiouBjJodiui B[ opi^uas asa ua A ^Bianpuoa B[ JBuiiujajap BJBd BpBjqiq
-isoduii spanb 'apaauoa a[ as ou anb oiuaiunaouoaaj un B^iai[os A [bi
apua^ajd as anb pBpiAi^afqo B[ i[[b anb sa ojb[3 •oAi^Bixqnp ajuaui[Bta
-uasa ojuaiuiBiJoduioa asa ap ajuBuiuiJajap jo^obj [a ua asjinjijsuoa
b BSBd BzuBijuoasap Bisa A 'ua-Bjjuoa as ou 'Bpnp as anb ua ojuatu
-ora [a apsap :Bai^daasa pnjtjaB B[ ap saidji buijoj b[ sa ojaumd [^
•ou-anb-jaaja [a A 4anb-jaaja-ou [a :BDiiDBjd uoixauoa B}jaia uauai^
anb ojad 'soiuijstp sopora sop —ajuauiBraiiiáa[t scraap jod anbunB—
sojunf asjnqout ua[ans pBpqsjora B[ a^uB Boi;daasa pti)i)OB Bsa u^
•ozjanjsa uis BpBJiui B[ bjb¿ a^uajBdB A ojb[3 O[ osojjoq p^pi[
-Baj ua J3A aoBq bdijijo pcpijaAas sXna pBpqiqisuasjadiq Bjap^pjaA
un a[qisod aiuaiuBjoajjad sa oat^daasa [a ua '[bjoui pBpqtqisuas ap
bj[bj ap asjB[qsq apand sossa soj^o so^anbB ua anb SBJjuaij^ -aua^ap
as Bjsa anb so[ a^us sajiraj[ sa[qBA[Bsut so[ ap BAijap sand 'baijidsou
-Soa upiaBdnaoajd ns ap Biauanaasuoa sa uoxaBdnaoajdsap ns A 'sa[B^
o^uBna ua [bui [ap A uaiq [ap oiuaiiupouoaaj asa ajqos bsj3a Baijdaasa
pn^iiaB B[ 'oiquiBD u^ *o)sandnsajd ns sa oiu^iuiiaouoaaj ns anb ajx
-nao uaiq sbui sand 'aisa ap [Era ajuaraBAi^oaja jas [ap Braa[qoxd jaa^q
uis [Biu [a BJBd pBjjaqq ua jas ns ap ajquiou ua uaiq [ap B[jnq as anb
Baraja pnjjiaB B[ ap B[BsajuB B[ anb sbui sa ou í[bj ojuBna ua biusiui
B[[a b B^aajB B[ ou ojad 'B[[a ap asj^dnao ap so^aaja so[ b O[os sa uoia
-nuirasip B^sa 'p^pijcjoiu B[ ap BiauBjJodrai B[ biuiuiui bujo^ o^uaira
-qdrana [a jod uoiaBdnaoaxdsap ns uaiq is ^uaraijasip ns ap p^pq
-iqísod B[ iu uoiaB[aj B[ iu oíainf ap B[a^ ua auod ou '[bui [ap A uaiq
[ap uoiauíjsip B[ Biauajajipui ns jod aXnuirasip [biu [a BJBd pBjjaqi[
ns uaiq is zupiaaB Bun ap pBpqBJoraui B[ o pBpqBJOiu B[ B}jodrai a[
ou aju^raa^drais uainb b [anb^ ap osea [a sa ouioa ^BuiB[aaj a^uara^u
-oiauaAuoa [Bjora uapjo [a anb ja[BA [ap BjinjBj^ uoianuirasip Bjnd
B[ b soraijajaj sou oaoduiBj ísa[BJoraui sauoiDBAijora ajdraais Jjjq
•nasap aqns ajuajBdü o]uairai[duma [a sbj^ anb o '[bjoui uapjo [a Jod
opBjpqos o[ ap oiuaxuiijdrana unraoa [ap o^aadsaj ouB^uasap ap opB^sa
a[drais [a pBpqBJOiu B[ japuaqaxds ap opora asa ua souiBJajuj c^\[
*o[[as
opijJaApB oaod ojad a[qxpunjuoaui ns UBAa[[ anb JB[ndod BjjnpiqBS
ap sapnjijaB SBpBdnaoaxdsap A SBUoqaBuoq ua Biuai[B ofn[jut ns saaaA

�Existe asimismo una pasión cognoscitiva cuya intensidad ex
cluye la preocupación por el bien y el mal. El conocimiento puro
no conoce estas distinciones de índole estimativa en su objeto, o en
todo caso, es extraño a todo determinarse según ellas. Aquel que es
en el modo de ser-cognoscente no permite^que esa distinción ponga
barreras en su afán de saber, ni admite que califique de manera rele
vante a sus objetos en tanto que cognoscibles: en la pura teoría no hay
ciencia del bien y del mal, cuyo lenguaje dirigido a la práctica no es
oído por aquélla, ni por la acción que ella determina. Pero, ade
más, ocurre que, ante lo tenido y proclamado "bien" y "mal",
el conocimiento ha de situarse en actitud de entender su ser
en cuanto hecho, y en tanto los comprende los destruye en su
aparente valer según lo que son, por cuanto el momento ontológico
devora el momento axiológico: el bien deviene un hecho explica
do y el mal otro tanto, y uno y otro se sumergen en la in
diferencia valorativa que no otorga al bien más bondad que
a un guijarro ni al mal más que otro tanto, con la inmediata conse
cuencia de que el saber puede así convertirse en un poder que libera
para el mal, o que para el mirar ético parece cómplice de éste 21.
No menos verdad es que existe también un enjuiciamiento ético
de la ética. A primera vista parecería que estamos aquí en un refinado
plano de reflexión crítica; y sin embargo encontramos en este punto
no menos que en los anteriores la presencia de experiencias inte
grantes de la moralidad cotidiana. Señala Nietzsche: "Los principios
se nos han hecho ridículos; nadie se permite más hablar sin ironía
de sus deberes" 22. En el descrédito cotidiano de lo que para ese pla
no vale como exceso de moralismo, en ése su sentir que no está bien
abusar del bien, se desliza tras la sospechosa distinción del uso y del
abuso —destinada tal vez a establecer una razonable transacción con
el entusiasmo moralista en que a veces cae la misma cotidianidad—
un obscuro sentimiento condenatorio de la misma idea de "bien", in
sinuando a su respecto el carácter de una ficción falaz, de la que dis
cretamente ha de burlarse toda persona avisada, por no ser más que
un pretexto a la mano para muy otras cosas, de suerte que quien
confía en su decir hace el papel de una ingenuidad vergonzosa; algo,
en suma, muy bueno para educar a los niños, muy a tono para una
mentalidad escolar, pero que es impropio del adulto que ya no cree
en fábulas infantiles, pues éticamente se prohibe la mentira —y en
consecuencia la mentira de la moral— y tiene la pureza de rechazar

(21)Véanse, como forma ético-estética de condena al conocimiento, las palabras
de Thomas Mann, en La muerte en Vcnecia, en las cuales se reniega del conocimiento
liberador, que carece de severidad y disciplina, que es comprensivo y perdona, que
simpatiza con el abismo y es ya el abismo: "So sagen wir etwa der auflósenden Erkenntnis ab, denn die Erkenntnis, Phaidros, hat keine Würde und Strenge; sie ist wissend,
verstehend, verzeihend, ohne Haltung und Form; sie hat Sympathie mit dem Abgrund, sie ist der Abgrund". Der Tod in Venedig. Frankfurt/M, Fischer, 1955, p. 64.
(22)"Principien sind lacherlich geworden; Niemand erlaubt sich ohne Ironie
mehr von seiner "Pflicht" zu reden". "Der Wille zur Macht", n? 120. Op. cit., Bd.
XVIII, p. 90.
- 212 -

�- SIS '99
ítv¡ 9p jnouiD^ 9nb 9sox\o 9xjnv )s9tu stxoavf S9¡ uno4 9uivq
\pxjou v¡ 9ss9\q 9\\9tnb js9p '9iqwo44nsw S9xjno S9p pinina v¡ pu9x snou inb 9j,,
•f^ -XEJV 'S9JVXOUI S9U11XD}\[ %9 S99U9JU9S TlO SU0lX9¡¡9}¡ U[nE3nopipOY[ B^[ 't&lt;S9X¡nV S9p
inpj 9p svif suoixpuw}4 snou 9U snou c]i9nSxotp juwq suomv,u snou }$„ (gg)
-ba anb soAijoin so[ anbiod uaiquiBj ouis 'es Buapuoa as anb uoiorpuoo
Brasiui B[ jod opBiiiuuaj^p opuoj un ap Biouasaad Bijnooiiuas B[
seqoniu uapAaj 'opluiafa jod 'anb^od o[os ou :[bjoui upa[ p ua
anb o^ Bzajaij opo^ sa ou anb ^bjjsoui b opipuaj UBq 'p^Banojaqao^j
B^^ ap Jti;.iBd b [Biaadsa u^ 'anb soaiSopaisd sisi^bub so[ UBUiuiBaua as
optjuas oiusiui p u^ *is ap uotaBzipaj ^ijns Bun ua Baajua Bpoj ^
ouisto^a opBuipj un ua ouisinjip opoj opEjuauíepunj uBq 'bijoso[tj b^
ap Bijojsiq B[ ap oSjb[ oj b 'anb SBUtJjaop sb^ uaXnj^suoa o[ pniíjDB
Bsa ajqos sopiua^os sooija-ioaj so¡piJBsap ap nqan^d ^uang *jouib asa
uoa soiJBpips appui bjjo ap sos^ndun soanasqo uaqpjads as ojad 'jouib
ap ^pBq as íosoniJtA ajuauíBsopiuBA sa as anb a^jnoo ojad 'pBpiu
-BA B^ BOtji.ia as ízjbj ns ua a^stxa saaajui ap Á ouisioSa ap o;ut?na
Bqaadsos as oan^ ojad 'sajajuí pp Á ouisioáa pp B^aiuaj as ^Bjnsuaa
Bsa ua ^Bq ogn^ao ap ojuBna a^aiApB ucuxajpj b^ oj;ad 'o^nSjo p
Bqarudaj as 'ajquiou ns ua 'anb jsb s^ 'BjsaijiuBui as anb ua SBpuupj
sbj unSas Buapuoa pBpipjom B[ anb ouisiui oganbs ap Biauaaaqut bj
'Bisa ap ojuauíBpunj p ua 'aqpjadB anb Batp uptxa^aj BganbB pBpxpj
-ora B[ b Biamfua 'ojuojd ap jod 'anb ajuara[iaBj Bj[nsaj ojsa aQ
•pjora; bj uoa uoiDBja^ ajqísod Bpo^
uoa 'sajBjoui SBiaua^rxa jod 'aiuauiBi^aiqB ijjb jadraoj 'jbjouiui opBis
-Braap zaA jbj 'optAajjB opBisBraap sa anb ojos ÍBjauBtu BunSuiu ap as
'Jbajbs apand ou anb uesuaid anb oj 'uBuiBjaaj anb ouBjd opun^as asa
na 'oajbs b uBfap anb JBsajuoa ap jojba ja uis 'sBipara b asjepanb oíd
-ojd ns aiqos ^aqBs osoiauajis un ap uBUBduioaB as UBaijqnd as ajuara
-Bjsnf anb sojuaiuiBiainfua sosa saaaA b anb oiAqo sa 'osbo ojjo á oun
ua orasiasiJBj Jijns sbui ap jaqBq Bpand anb oj opoj ap oiaxnfjtad
uis X 'oiad íuoiaBziJoiaajui ap soraejoaj soj ua X orasjasiJBj ja Bjjuoa
sauoiaaBaj sajBuoiauaAuoa sbj ua uaiquiej BJjuanaua as jbjoui pBpxa
-ijqnd bj ap Buapuoa bs^j 'j^joiu opej^Bsap jap Baidjj uaiq BiouBuSnd
-a^ Bun ua asBq ns bjj^ij sbjjo ua 'oaijdaasa ajuara^jara jajaBjBa un
saaaA b auaij oíoinf asa uaiq is X í—orasira is b oiauajis b asjBuiBjj ja
.iBiauajis jajanb ns ap otdojd Bas anbaod zaA jbj— Bsaijuoa as anb oj
ap ajuanaajj sbui ajuaraBUBipijoa sa 'o^as ua buioj sbj o SBSoa SBsa ap
Bjquq uainb b ojuoj BSznf anb oíainf j^ 'pBpijBJOui Bsonjunsaad bj
b saauojua Buapuoa oiauajis jb uoiobjiaui jbjoui Bun X 'jbjoiuui Biaip
-ndrat BAisajd^os Bun oraoa isb oSjb ajuB ajuasaad asjsa ja BsnBa anb
ojjaiauoasap jap BpBUBdraoaB 'Baija Bjnsuaa BpejjBa Bun ajqcjuarau
-adxa sa 'jeaoui bj b oíSoja ja ajuB uaiqraBj o 'jbjoiu oíSoja ja ajuy
•jBJora uoioboijiuSis bjjb ap uaransaid anb SBJtqBjBd sbjouos opuBsn
ajuauíBpBpejuasap BjqBq uainb —ja jod souibíojuos sou X— jbCojuos
aaBq opnuara b X 'MpniiiAw ap jBjq^q Biauanaajj uoa apxdrai Baija zjbj
ap aopnd oaapBp^aA uq 'BzuBijuoasap Bjainbui Bjjaia Bun b ^Bnj
UBp —buisiui bj ua une X— sauoisBao sbjjo ua o.iad 'saaaA b uBiusBisnj
-ua ^upzBJoa ap soand,^ so^ 'Bza^nd ap jbjoui BiauaSixa bj Bandrai Jtod

�lidan una acción son inevitablemente acompañados por otros que no
por ser psicológicamente concomitantes dejan de ser incompatibles
para los dictados de una lógica de abstracción24. Es profundamente
perturbador, en el análisis de los sentimientos morales conexos con
los juicios morales, advertir el fácil autoengaño y el habitual engaño
a otros25; exhibir la trivialidad de las mentiras solidificadas en las
apreciaciones convencionales26; percibir entre los sentimientos embo
zados intenciones simultáneas, o sustitutivas o alternativas, no-mora
les 27. Por lo demás, a los efectos de su relevancia ética, no es preciso
que lo expuesto constituya siempre una realidad ya efectiva; basta la
simple consideración de su eventualidad, en tanto su avistamiento, en
cuanto vivido en la experiencia, forma parte de los sentimientos mo
rales mismos.
Otra posibilidad de autoenjuiciamiento ético se hace presente en
el hacerse cargo de las dificultades ante las cuales choca el juicio
moral cuando éste, tomando sobre sí su existimar está alertado en el
grado suficiente como para retrotraerse hacia su ser según condicio
nes; pues ¿qué vigencia puede pretender aquello cuya seria aplica
ción es imposible cuando se toma con seriedad la seriedad que ello
mismo exige? Dice Nietzsche: "...la moral misma exige ante todo
verdad y rectitud y con esto se ha puesto ella misma alrededor del
cuello la cuerda con la cual puede ser ahorcada, con la cual debe
serlo: el suicidio de la moral es su propia última exigencia moraü' 28. Las dificultades de apreciación acerca de cuál sea la motiva
ción de una conducta, o el fundamento de la vigencia de una norma,

(24)"Nous aurions souvent honte de nos plus belles actions, si le monde voyait
tous les motifs qui les produisent". Ibid, 409.
(25)"L'esprit est toujours la dupe du coeur". Ibid, 102. "L'homme croit souvent
se conduire lorsqu'il est conduit, et pendant que par son esprit il tend á un but, son
coeur l'entraine insensiblement a un autre". Ibid, 43. "L'intéret parle toutes sortes
de langues, et joue toutes sortes de personnages, méme celui de désintéressé". Ibid, 39.
"Les hommes ne vivraient pos longtemps en société, s'ils n'etaient les dupes les uns
des autres". Ibid, 87. "Nous sommes si accoutumés a nous déguiser aux autres, qu'
enfin nous nous déguisons á nous-mémes". Ibid, 119.
(26)"Ce que nous prenons pour des vertus n'est souvent qu'un assemblage de
diverses actions et de divers interets que la fortune (fu notre industrie savent arranger, et ce n'est pos toujours par valeur et par chasteté que les hommes sont vaillants et que les femmes sont chastes". Ibid, 1. "Quoique les hommes se flattent de
leurs grandes actions, elles ne sont pas souvent les effets d'un grand dessein, mais)
des effets du hasard". Ibid., 57.
(27)"L'orgueil a plus de part que la bonté aux remontrances que nous faisons
a ceux qui commettent des fautes, et nous ne les reprenons tant pour les en corriger,
que pour leur persuader que nous en sommes exempts". Ibid., 37. "Pendant que la
paresse et la timidité nous retiennent dans notre devoir, notre vertu en a souvent
tout l'honneur". Ibid., 169.
(28).. ."weil die Moral selber vor allem Wahrheit und Redichkeit fordert und
somit sich selber die Schnur um den Hals gelegt hat, mit welcher sie erwürgt werden
kann, — werden muss: der Selbstmord der Moral ist ihre eigene letzte moralische
Forderung!". "Aus der Zeit der Morgenróthe und der Frólichen Wissenschaft". Op.
cit., Bd. XI, p. 200.
- 214 -

�- 9IS '661 'd 'g¿2 ó^ ''P."?7 '"í^5 nz qasipxouiun
U9U19¡ X9S9ip Ut Ulfl (JD¡l}OXO^\[ \9l(l Xt{9S IJ^IJIUVU jq^UVXq UülU,/ • • (^g)
"261 •&lt;^ '992 au '-piqi (^g)
•gSI *d '02 ó^ ''Pili }D (gg)
"122 'd '80g óu Í-PW \tjv)ijvxouiu/} xap uixoj aup ^st isqps %v^ipxoj\[ 9ip '.u^px^
/n Suiq 9xpuv sapacnpal aiai ttqas}¡oxoiuun,, os apvx^S jsi ¡vxo^^^ 3}Q,, (2g)
"022 d '90g ó^
''piqi ',tip&gt;(2iiq99X93u/2 (2unptun9jx9a '^^1 '}lv&lt;n9Q :39}s X9paí otm ua2unx
tU9q3si¡vxoiuun,, uaqps^ip q^xnp pxtcn sjv^pj udqjsijvxoiu S9up Sais X9Q,, (ig)
•61 d '992 a '"Pni (0g)
861 'u 'IIIAX TS ''ÍP 4o "2¿2 au ',.^ii3B^i jnz ^\\\^ J3Q,, "JD (62)

j^s ns n^ opioarajope ^ Bjaaídsap anb noioBj^das |BnjtqBqut b^ na
pjuoisBao ojuaraotu [a ua cqps uotsaid ns opuaxjuis 4B^p uoa pnitqBq
Biauapxauíoa bj ap opora ^a ua pBpipjoui bj ua aas apand ag (p
•BjjanbB ap BpBu^isa^ uoidbj
-daaB bj ua ou o assas 'Bisa ap uoiaBjuaj bj ajuauíBUBiptjoa opuaiAtA Á
i bj BiaBq opuais pBpijBJOui bj ua jas apand ag (o
•osojndnjasa jap X jbjoiu opBZJojsa jap sosBa soj uos sajBj
bj Bia^q opuais pepqBJOui bj ua jas apand ag (q
•Bjsa Bj}uoa o Bjanj opusniaB oqaaq
ap JB)sa boijiu^is ou jbj ojuBna ua Bjsa aod asjBdnao ou opoj ^pep
-ijbjoui bj b ajuauíBuafB o jad pBpxjBJOui bj ua jas apand ag (b
:anb JBOiput souiajp
-od 'pBpijBJoni bj b o^aadsaj uoa soaija so)uaiuiB^joduioa ap sap^pijiq
-tsod sbj ap sbuUojb oqaip oj un^as JBjaaauoa souiajanb BJoqB ig
"se iPuíí U1)1 ^^dunuL vjsa ap jvjoiuw uas vuvd pnp
-ip)j.oiu vyamu vnsaoau asf&gt; anb a^jans ap if2 buisiui oSisuoa jbjoiu bj
ap BAisajioOjd upiaaipBJiuoa bj jod s^ajj as ouisijbjouiui aisa b oaa^
*ge SBSoa sbj ap spipaui ua uaSua as anb sajqcuoq ap assja Buanbad sun
ap uoxaBAaja bsoioijiijb bj jBiouasa Bjja ua sa íse ífpvpi¡vxowui vj ap
viiuof vitn sa viusiw pvpijvuow vj ivuuaij vj axqos vsoo vujo uainbjnna
ouioa ((jvuowui^ wo% ajuatuvjsnf sa jvjíohi vj^ #Te ((viaijsn{ui 'muiunj
-va 'vuijuaw 'viauajoia :viuoíoia vpo% ouioo 'sajvuoiuui sotpatu soui
-stiu soj ap saavu) v vpvzuvajv sa jvuotu jvapi un ap vuojoia wj^ *08 jbj
-ouiui uapjo ap sauois^d X SBZjanj uajoqBjoa anb osiaajd sa 'jBuiuiop
b uan^ajj sajBJoui sajojBA soj anb BJBd sand i6z sajBJOuiui sauíj jod
X sajBJoraui soipaui jod optn^asuoa opis Bq op^iSoja ajuauíjcjoui sa
anb oj 'opBjBuas Bq aqaszjai^[ orasiui ja un^as 'anb isb s^ "jajBA X jas ns
oíainC ap Bja) ua uauod anb sauoiaaipBJiuoa sbuj3)ui sa^uajed aa^q bui
-siui js jod jbjoiu bj ap Bai^jja uoiaBJjauad bj SBiuapB oja^ ^^sianSzní
out&gt; :buiixbui bj ajuauíBatia JBiuauíBpunj b Jianpuoa uapand 'aajafa
as anb oíaijo ja o aaaua^jad as anb b jBjn^jna odiu^ ja 'jsiaos asBja bj
'uotaBjauaS bj ap Biauanjjuí bj 'sBiouBisunajio sbj ap uoisaad bj 'uoisBd
bj X sajajui ja jod BpBsoaB uoiaBniís Bpo^ ua Bp as anb SBAr^adsjad ap
Bjan^aa bj 'jbj ouioa aaajBdB aiuauíBaiiBuiajqojd uaiquicj X a^uajBds
anb oj ap bjjb sbui Biaua^iA BjapBpjaA bj Bas jBna ap uoioB^jaijdxa bj o

�e)Se puede ser en la moralidad en el modo de ser en pro de
la moralidad. Tal es el caso del activo moralismo que no sólo cumple
su ley, sino que considera también ley su esfuerzo por extender su
ley a los demás.
f)Se puede ser ajeno a la moralidad en la preocupación por
otro estilo vital, siendo aquélla cosa que no incumbe y de la cual no
tiene uno por qué ocuparse.
g)Se puede ser ajeno a la moralidad como cosa de la cual es
impropio ocuparse y que compete sólo a pequeñas gentes; baste para
todos el afán de éstas.
h) Se puede ser ajeno a la moralidad en la repulsa por una
esencial indignidad de ella que hace pequeños a quienes por ella se
preocupan, a lo menos en ciertos modos de este preocuparse. Para ac
tuar así no es necesario ser un Cábeles; basta tal vez reaccionar de
una manera lógica frente a la necedad petulante de los textos ordi
narios de ética y de tantas arengas moralizadoras.
i) Se puede ser fuera de la moralidad pero en el modo de
ser-con ella; tal quien en grado pequeño o grande es en la inmorali
dad pero se conduele por ello, faltándole fuerzas para levantarse y
enmendarse, en la añoranza del lugar ético en que debiera estar, y
aprobando el estar allí de otros.
j) Se puede ser fuera de la moralidad en el modo de ser-contra
ella; no se trata ya de la repulsa cuando sobreviene el encuentro con
el moralismo en el modo de ser-ajeno anteriormente mentado, sino
del ser-fuera en el modo de la activa militancia propia de la enemistad.
k) Se puede también ser fuera de la moralidad en el modo de
la despreocupación por el no ocuparse de ella; aquí quien así es sigue
su camino no sólo ajenamente a la moralidad, sino en el modo de serajeno a todo determinarse como ser ajeno a la moralidad.
1) Se puede igualmente ser fuera de la moralidad en el modo
del advenir desde otra vigencia que de por sí conduce lejos del seno
de lo que cotidianamente se identifica con la moralidad.
No es necesario proseguir: ya es palmario que son muy numero
sas las formas no-moralistas de eticidad experiencialmente dadas en
cuanto concretamente vividas o vivibles. Volvemos pues a insistir en
la tesis: la eticidad difiere de la moralidad, y es propio de aquélla el
tomar posición con respecto a ésta. Claro es que para reconocer ello
ha de dejarse de lado la creencia en que sólo la ley moral es en
verdad transinstantánea. El propio Kant admite que hay regulación
tanto si se trata de reglas de la habilidad o de consejos de la pruden
cia, como de mandamientos o leyes de la moralidad36; en todos estos
casos el individuo está más allá de las solicitaciones y de los impulsos
irracionales de su sensibilidad.
Por eso es extraño que Kierkegaard, al definir la existencia esté
tica por su relación con el instante, haya considerado que, correla-

(36) Cf. "Grundlegung zur Metaphysik der Sitten". Werke, herausg. von E.
Cassirer. Berlín, B. Cassirer, 1922-1923, Bd. IV, p.-274.
- 216 -

�- L\Z opoj sand 'opis jaqeq ns ap zajismbxa v\ b ojuauuBuipj ns c^ai^c anb
ozajape [a ops cas uoiaijadaj ou ns ap bzojsijj c¡ anb osouuaq ubj
jas apand 'opBjSog qa ua jcaadsa osmb anb BpiA B^pnbB a^tpipiAua
jaacq Bicd ajuaiaijns Bja uoiaBJídsB Bps ns X 'opun^asjad cuad bj BipA
anb ouansua ns o^aq ubi Bja íosbobjj oSjbuib sbui p Bjnzpp ns uoa
cuij anb pj jas apand ajuBjsui aiuqqns asa cipeui anb o^tjq [a :sciu
S3 *Jopp ojjo ap pBpijuBa jainbpna BziJojnB 'jaaB^d OAijBjipna ns
íosbobjj ns ap Bjanj 'sand 'Bjjodiui jo[op un^uiu íBpBpSaj A BpBuiui
-Baua ojjaia jod sa (4tp/os/ a wüjsíjj^ ua ajucisui p opxjuas A opcs
-uad sa jsb A) oiuaiuic[inbiuB ojcipauíui p osnpui 'opo^ Baiji^snf anb
X 'Bpcu apA cpcu pna pp sandsap 'oaiun a^uc^sui p jod cpcuiuuaj
-ap jsb Btauajsixa B&gt;q 'soiq pp opBJouiBua p 'a^uauíBjsnf 'sa p sand
'soiq b JB^uaj ou ap oiuaiuiBpucui p BpiA anb pnbB 'jo^anpas apuc.iS
ecui p ouioa opBqaadsos jas apand oaijsiiu p ísoiq p uoa uotsnj
-uoa B[ ap a^qcjaui ajucisui p jczuca^c cjcd asacSa^dsap X asjapuajdc
apand Baiuaaj BsoijsnáuB Bun cpoj :caiisjiu b^ B^scq ajuaiuBiai^dajq
-ns asjapuaixa apand oiuiuiop ns :sbui sg •oiuouiijsaj ajuaiaijns jbj^
-uoaua Bjjpod as 'oui^jaqq un ap sbui ua uaiquiBj zaA p^ 'oaijtpd un
ap sbui ua X bjsijjb un ap sbui ua íoubiai^ aiuauícpciuajixa asie^znf 9^
-uauípnjuaAa cpand OAijafqo ns anbunB 'pcpuciAij ap auai^ BpBU anb
BpiA ap opoui un ua aiuBisui un ap uoisnaasjad bj ap japuadap uap
-and 'uopiiadaj B( X uopcjajpj B[ une 'soub soqanuí ap ojuaiuiiaapBd
opxuajsos p 'oíaijija^s ojnp sbiu p 'Buqdiasip BjaAas sbui Bg 'p^pq
-cjoui c[ ap uoisajd a^qísod cpoj osea ns ua jas apand cijosaaac oía;
-ua jod sand 'oiuamiipjad pp opoui p ua cjsa ap ojaadsaj a;uauicAi^
-céau auiuuajap as o pcpiiuaja cun ap cAijaadsjad c[ apsap epeu cas
jo[ba asa anb une 'cptA b^ b jojca jijajuoa aaia as pna p jod aiuc}
-sui pnbB ap BA^iuijap uoiaaa[a c[ —pepaABjS X pBpaijas ap a^qisod
opcjá joXbui p uoa anb jas apand X— uaiquiBj sa ajdiuais bjb¿ 'ajd
-uiais Bjed a^ip ajuauícjapcpaaA alíip uainb 'aaip ouisiui p otnoa 'anb
ojiara Bjanj is uny 'BpiA ns ap opoi p BSanf ajuBjsui un jbjSo^ jod
anb uoiaaap puois^d c[ ua BAiicpáaj ciaua^od a\c.iíj X Bijas Bun X^q
anb oiAqo sa saauojua ojad íucnf uoq opunjojd X otaajjad sbiu p
ajsa cas zaA pj anb uaiq Xnuí ciqcs p.icc^aqjai^ oidojd p :uoiaanpas
ubj^ X Bps Bun ap ucnf uoq ¡a Jiqaauoa a[qisod a^uauíBiaajjad sa X
'osBa aisa ua Bjsa osoasap uBjá opoj iBiJO^siq b^ ap cuiácd Bun oraoa
jBpanb jaaBq apand jbzc p anb sBsoa sesa ajuauíBpBuoisBdB ubuoio
-iquiB as ops anb jesuad ap Bsoa sa ou ^ 'Bijoduii BpBU s^uiap o[ 'ajsa
ap Bjanj rajUB^sui ops un ap pEjurqoA esa uoiaaa^iad Bpoj uoa asicp
apand osoiaiquiB uej^ p ug qa apsap o/X 'p Bpsq 'p jod bala X opi^uas
ns cjainbpc cjajua ciauaisixa cj anb aiíans ap 'sojjo so^ sopo) b Xa^
ns ajaip anb opc.x^ p; ua openosua cas aiuc^sui o[os un anb apisod
sa :sbui sg •Biauajsixa Bun ap o;uaiuiBznBaua p a^uarapiauasa uauíiu
-jaiap SBainbjBjaf sauoiaBiauajajip s^Xna pjuauícpunj OAijBiipna uap
-jo un jaaappjsa apand :pní&gt;i jod aiucisui opoj c Bjapisuoa ou ajucj
-sui pp bzbd B[ sang 'BAijBpáaj ajuauíauuij uoiaBzipaj ap pBjunpA
cun JCjpuaSua ap apijdaasns ajuaiuBjaajjad sa ajucjsui p jod uoia
-BaoA Bg *BpcSipjadsap ajuaiucijcsaaau üiauajsixa cun sa 'ajuaiuBAij

�lo que sigue puede quedar santificado por la belleza inagotable de su
recuerdo eterno. Y no es cosa de que el instante sea llorado porque
su ser es sólo un breve pasar; su evanescencia le confiere un valor in
conmensurable, lo convierte en una suerte de Absoluto, y es justa
mente por eso que, después de él, nada vale. Sueña Fausto con aquel
momento fugaz de tal esplendor que el alma quiera detenerlo37; pero
es cosa de ver que el instante no puede detenerse sin dejar de ser lo
que él es; pensada más allá de su mera fórmula su intención significa
también: "¡No te detengas!", pues el instante más exquisito no es tal
si deja de proseguir y evanescerse, a menos de padecer la vulgar igno
rancia que no sabe que lo verdaderamente sagrado no debe repetirse
jamás. La subjetiva sublimidad del instante puede ser objetivamente
irrelevante, sin que por eso pierda su potencia regulativa, prospectiva
o retrospectiva. El momento que es todo no requiere hazañas heroicas
ni vidas que en su transcurrir salgan del cauce corriente de las cosas;
por entero puede residir en la simple noche de bodas de una pacífica
pasión. Por lo demás, no se crea que la vocación del instante determina
subsiguientemente una ética, aunque por necesidad se trate de una
ética estética: de por sí nada tiene que ver con las costumbres probas,
ni con las ideas de dignidad o de deber, y bien puede ser rechazando
con repugnancia la inelegante rutina de éstas. Pero también en el
atenerse a la pluralidad de instantes en la inmediatez de su reiterada
fugacidad, hay regulación: la hay en Aristipo y la hay en quien obre
como éste aunque no se sepa cirenaico, ajenamente a la expresa negatividad ética del "espíritu que siempre niega"^ según la definición
que Mefistófeles da de si 38.
5. — Exámenes críticos y complementarios.
Veamos, como ejemplo ilustrativo, el punto de partida de la doc
trina moral kantiana: un punto en el cual, según su indicación ex
presa, todo el mundo debe convenir. En él pueden discernirse tres
afirmaciones sucesivas:
a)Que es esencial el aligamiento entre la idea de valor moral
y la idea de obligación.
b)Que es necesario que la ley moral implique una absoluta ne
cesidad, de suerte que su mandamiento sea válido no solamente para
los hombres sino también para todo ser racional.
c)Que por lo tanto, el principio de la obligación no debe ser
buscado en la naturaleza del hombre, ni en las circunstancias en que

(37)Goethe. Faust. I, Studirzimmer 2:
"Werd' ich zum Augenblicke sagen:
Berweile doch! du bist so schón!—
Dann magst du mich in Besseln schlagen,
Dann will ich gern zu Grunde gehn!"
(38)Ibid., Studirzimmer I:
"Ich bin der Geist, der stets verneint!".
- 218 -

�- 6IS 'f^ 'd 'I 'X '81 '3u]l3Ví 'saipxnjg '3\vxopi vj sp 33U3pg no 3tSo¡o}uo3(j (\f)
'2061 ^ 1061 3P ajuauiEAijaadsa.i uos sopEjp soipnjsa
SOT 'f96\ &lt;UPA 'sTIBd #,,tu^pojv dni4oso¡ii{¿ sp ja suuspuy 3)\[4oso\n[¿ sp sspnj^
•((3nbipap3 3[e^oj^ ex, k (&lt;auiapoj^ aisioj^ ei ja auuapuv aiB-ioj^ ^x, (Of)
•Epuauadxa v\ uoa i3A anb auaij
I'PBU EJS^ 3nb J3U3JSOS B 33íipUO3 3nb E^ pEpiJEIOUI B[ JEpU3U3dx3 3p EUIIOJ VUU OIpS
S3 anb 3SJ3A ap íuqsq A 'pvp\\^iow e^ aiqos Epuaijadxa ap sbuuoj seijo uoa upiaEj
-a.t ua 'a[EA k sa pBpjiEuuou v\ anb o^ ajuauíBpEpuauadxa japuaipids ap opora anb
ojubj ua Bjapisuoa ei as o[ps anb ouis 'Euijjaop ojuBna ua jub^i ap Euiijaop bj ajnasip
as ou anb Bjuana ua asjauaj ap Bq anSis anb cq w^ -&lt;¡fZ *d '-jp %4o "Jue-^ (6g)
-raí ^piaid anb ajians ap 'paora orasiraisad [a uoa op^Si^
-sa Bipq as ^aqap p opmqijjB jouoq ap jeSii^ p onb ^puas
-sa^ A íT^oAtsjndaa A a^EpEji^^sap ap op aua^ ((Jdqap^ Bjq^pd B[
uiBq^uag BJBd uny 'opBáqqo Bjsa oga b anbjod naiq p a[duma uainb
a[cppa.idsap oraoa aiuaracapa opEíaaids sas anb ap pepqiqísod B^ iba
-lasqo [p^j sa A 'uoidbiiiis Esa asiapuaidraoa apand sapna so^ iod sou
-iuiBa soy saydijynra uog 'ycioui ouaraouaj yap sBAiiBiSajur ajuaraayqeS
•auui ojubj oy jod uB^ynsai anb A 'ojuairaijuas ya ua sspBp ajuaraBj
-Biparaui uos anb BiauBu^ndaí A Biaua^sisai íyeiora uoioBÍiyqo ap Bapi
By B]iaidsap snjiJídsa soqanuí ua anb Ba^a BiauBu^ndaí By ap A
Biauaisisai By ap soAisaidxa uos 'uoiaaiastp b asiBaiydi^ynra UBjipod anb
'soaidij soydraafa sos^ *nB^n^) ap Baija By ua opguas ^u^xi oaod
-uib} 'aqasz^ai^[ ua yBiiouas BiuyB yap sisiyBUB ajueijauad ya ua epiq
-B3 auag ou yBioui uoiaBÍáiyqo ap Bapt B^ ^ouiapoui ya A onSguB
oaija njt-iídsa ya aijua BjnyosqB uoiaisodo Bun 'soaga ssiuaj ap o
sopB^Bii ap OAijcjijuBiia o^uanaai un ap aseq By aiqos 'asiaaayqBjsa
apand ou 'ajuBisqo o_^[ "Bsoi^iyai uoiaipBii Bun ap osad yB BpBynauíA
Bjycq as p^piycioui By ap Biauasa ouioa laqap yap Bagsiui By anb ap
uoiaBraiijB By atd ua uaxqraBj ispanb ap Bq íoiiBpunaas a^uaraBjayd
-raoa je^ny un Bdnao n ajuasne Bjsa uotaB^iyqo ap Bapi By saysna ssy
ua pBpiyBioui By ap sauoiaBjaidiajuí Biauanaaij ioXbui By uoa opB^sajiu
-era usq pepan^guB By ap seaga sBuii^aop sey anb ap oqaaq ya ajuajBd
BiauBui ap aid ua iBpanb ap Bq 'ojaBxaui oraaajxa un b aanpuoa 'ajuara
-BjnyosqB Bpcraoj 'sisaj Bjsa anb BiBiauapiAa as ajunyapu sera uaiq is
ínn^ijuB Baija By ua ounSy^ iB^ny B^uaj laqap ap Bapi By anb opusSau
iOf pisqaoig ap sisaj By 'opijuas y^j ua 'asapianaag 'BsiaApB Biauaiiadxa
ajuanaaij souara ou Bun ap SBAijBjuasaidaí 'pBpxyBioui By ap SBatjan
-aiBd o SBAijBjdo SBuiioj sBy sBpoj opBy ap ajuarasiajua Bfap 'ojuoid
ap lo^ *sa pcpiyciora By anb oy ap BaiaaB Biauaiiadxa yBsiaAiun Bun
ap uoisaidxa Bp^naapB By BiauapiAa uoa iinjijsuoa ap oqanra Bjsip ay
-opui Bjsa ap uoiaBraiijB sun anb aiinao oía^ -ysiauasa sa ay ojuaira^p
-ubui ap oAijBiadrat lajaBiBa ya A 'pBpaiiojB^iyqo By ua apisai pBpiyBi
-oui By ap las ya 'ajians Bjsa ap íyBiora loyBA ^Bq ou 'uoiaBSiyqo ^Bq ou
apuop 'jub^j unag 'iiuaAuoa apand opunra ya opoj ou ajuauíBiBya seto
anb oy ua o^yB 'yBsiaAiun zapiyBA Bpipuajaid ap ojsandns oraoa p^pii
-Bya sbui uoa asiipad apand ajuarayiaijip 'oiaraiid yB ojuBna u^
•sojaadsB saij sosa ap oun BpBa soraauíraBx^
*6g Bind uozbi
By ap sojdaauoa soyos soy ua iioiid b ouis 'opunra ajsa ua opBaoyoa Bjsa

�portancia allí donde reina confianza en la naturaleza humana42. El
principio kantiano, pues, aunque guarde muy importante relación con
el modo interpretativo propio de la convención cotidiana, no lleva de
por sí ninguna garantía de evidencia que haga insostenible su nega
ción, sino que, por el contrario, choca contra importantes formas de
la experiencia. Su pretendida universalidad es inexistente, y es por
lo tanto inexistente también la legitimidad de su pretensión de prin
cipio de validez presupuesta.
En cuanto al segundo aspecto a examinar, el examen crítico con
duce a un resultado exactamente similar al que precede. La absoluta
necesidad de la ley moral acompaña innegablemente ciertas formas de
experiencia moral; pero con no menos potencia es negada en otras
formas. Toda la larga tradición del individualismo ético, empezando
tal vez desde Protágoras, se apresurará a negarla 43. Innecesario será
llegar a formas extremas, como las que representan Stirner y Nietzsche; su repulsa es igualmente bien patente en los textos de Stuart
Mili 44. En contra de la afirmación de Kant se encuentran los repeti
dos sentimientos de las insistentes y poderosas direcciones que inter
pretan de una manera positivamente creadora la actividad ética. La
petición de Kant empieza por excluir, en nombre de su propia expe
riencia, toda experiencia moral que contradiga sus tesis éticas; sin
duda, puede pretender la legitimidad de su verdad y denunciar por
falsas las experiencias que la contradicen: mas sólo si presenta sus
razones, y dejando a salvo nuestro derecho de examinarlo crítica
mente; pero no tiene el derecho, aunque lo pretenda, de pedir como
supuesto pacíficamente admitido y en consecuencia con el carácter
de consentido previo pronunciamiento, la exclusión de toda la expe
riencia moral que lo contradiga.
De lo dicho se desprende la condenación del tercer aspecto en
estudio, desde que es sólo un mero corolario de los anteriores. Allí
donde el hombre no es escindido en dos términos contrapuestos, como
un espíritu o razón independiente y enemigo de la materia o de la
naturaleza; allí donde —como es el caso ejemplar de Mili— mismo la
artificiosidad de la cultura en tanto que creación que desmiente al
simple transcurrir espontáneo, inintencional e involuntario, y permite
afirmar que en un ser como el hombre toda virtud y todo vicio son
contranatura 45, ha de derivarse sin embargo de la naturaleza misma
según procesos determinados de legalidad psicológica, de suerte que
la idea de deber habrá de ser comprendida genéticamente por caminos
asociativos pertenecientes a la misma naturaleza; allí donde —como es
el caso de Spinoza— el bien haya de determinarse relativamente a la

(42)L'origine et le développement des idees morales. Paris, Payot, 1929, T. I,
p. 142. Westermark contrapone aquí oportunamente a Kant con Bentham.
(43)Cf. mi artículo sobre "El concepto de individualismo". Número, Montevi
deo, 1953, n&lt;? 22, pp. 68-81.
(44)Cf. On Liberty, III.
(45)Cf. Mili. "Nature". Three Essays on Religión. London, Longmans, 1923,
pp. 62 ss.
- 220 -

�•oiíaia ojunuj un saj^Bi
-Edaid sa —bSdjSc— Eiauauadxa B{ ap uauaiAOíd jaqap pp solda^me soj anb sapapaa
-uo3 -^92 -d 'piqi \/ ' -usipvpsa Sunpjtqui^ usipippsusiu u^pusSpjsxsqn fsq]3S qois
t{3xnp X3up )sui4s32uxiji S3sso\q s¡b jpyq3t¡jjts 3\\o 3ip---,, (o^)
•8^2 "d '"P)qi ',,nos ups
X3ipsixnuinp pun ut/o^i 3X33} up \\vx3qn iqotu jtptjfd uu^m,,- • • ($)
'6tt d ''PMI 'JÍ^^^g xsx^si up,,--- (s^^)
'^O^ 'd '
• tíU3iunt)xui3 i[3p¡Snz usqpsx^p (fnuixj spqnf^Suv svp ssniu 'tjnq
suqo 33pi 3i¡3sixvmii{3 3iii3 xnf jqoiu pun 'svmj^ xnj jpmpiiup os¡v
^ 'd 'A "P9 ''1P
jap ^iiu^,, fg92 ^d 'AI P9 ''%P '4o '., • •

^p ^apí B^ uoo 'opBuoioipuoDui Biou9no3suoD ua Á 'ojn^osqB A
aaqap ap Bapi b^ ap uoiaBaijijuapi Bsa u^ 'sa^qBzijBuia^qojd on
uasa^njiisuoa eisaj sns ts ouioa BfBqBJj jhbaj 'oSjBqina urg 'Bpiuijap
isb pBpqBJOin B[ a[BA anb o[ 'ojjo \9 A isa pBpqBJOin B^ anb o^ A
jaqap ap Bapi b^ ajjua a^syxa anb upiaBpj B^ 'oun ^a reBma^qojd sop
mbB uBpzaui as anb ojb[3 s^ •pBpqBJora b[ ap Biauasa B^ ap btjojiu
-ijap oraoa —japuajua b Bp iub^ oidojd ^a anb cq ap uoud b ajuaxu
qiins sbui BiauBm Bun ap oisia o^ jod— otdiauud \&amp; apsap BpBuioj
jas aqap Bjsa anb auuijB as oiájBquia uis anb ojad iwB^^\u b^ sauainb
uaisixa anb BjxrapB as anb A aaqap ap Bapi B[ ap BiauBiJodnn B^ JBau
op pBpqiqisod B[ Bazouoa as anb ouBJjxa ^nai aiuauíBauBJj s^
*0Q uoiaunsajd aod buisiui
is b B^Bxa as anb BUBuinq upiaBuiSBiur B^ ap bijoSbuisejubj Bun ap oni
-oa p^pqBjora Bpo^ ap uajj as S3uamb uajsxxa anb aaouoa A i ^^f oaoaui
•mb oidaauoa un X ucusnji Bun sa ou jaqap ^a is ojos optiuas uauatj
sisaj sns anb aq^s í8f, ojoba oidaauoa un anb sbui BAptuijap ua sa ou
jaqap biubjj as anb oj is jaAjosaj uis oSjsqiua urs Bfap 'jiaap ajainb
ojdaauoa ajsa anb oj X jaqap jod souiapuajua anb oj jbjisoui apand
uaiq is 'anb uaiquiB^ apaouoa íif,pBpj3A uis Baijauíinb Bapi Bun jod
ou X jBaj oSjb jod pBptjBJotu bj b auaii anb janb^ BJBd ajBA uoiaanp
-ap ns anb aaouoaaj anb o^sand 'pBpijBJOiu oiuoa opBaijijuapi isb oj ap
zapijBA bj o^sandns un Bja anb ji^jaApB ap Bq^fap ou ojad —jojj^ ns ap
jBiauaoadxa zibj bj BjaA as ajusjapB sbui— '9f. pBpijBJOiu ap
a^uauíjBSjaAiun ojdaauoa un jBjjojjBsap b BqBjiiuyj as anb Biaja
Bpnp uig 'ojuauíBpunj ns b ouioa oaiJo^ajBa oAijBjadiui jb jianpuoa
ap UBiqBij anb soidiauíjd soj ap oaijaiodiq jajaBjsa ja Biaouoa jub^
anb sa osoijna BjaiiBiuajqos opoj ajqos jod Bjjnsaj anb oj oja^
•soiusiiu soj ap Baijjja uoiaBJapisuoa bj b
sandsap japaaojd BJBd 'sajqísod X sopBp Biauapiadxa ap sodij sojuijsip
soj japuajdiuoa jod ozjanjsa jap ouis 'sojjo soj ap OAijBjajJoa opiA
-jo uoa Biauaijadxa ap odij un ap Biauajajaid BiJBJjiqjB bj ap JijJBd
apand ou Baija uoiaBSyjsaAui B-q "ajuBJjaqB ajuaiusaija oiJijap un oiuoa
opijuds Bjas Bjsa ap ojaadsaj uoa opBjodBJjxa ojuaiuBpunj un opuBa
-snq ouBijuB^ BpijJBd ap ojund ja 'BzajBjnjBU bj uoa ajqtuoq jap upiu
-nuioa X pBpuBuuaq biuíjui Bun ap ojuaiuiijuas ja Buodns anb uoia
-aajip Bpoj ua 'jBjauaS ua X 'uaiquiBj ijjb íBidojd BzajBjnjBU ns uoa
oxauoa saauojua ajjnsaj X jas ns ua jBjaAasjad b ajua un ap Biauapuaj

�moralidad, Kant fundamenta su refutación del empirismo ético. Desde
luego ningún trabajo le cuesta mostrar que por vía empírica no
se llega a la idea kantiana del deber; tanto que el propio empirismo
empezó siempre por reconocerlo así, y es justamente por eso que
siempre rechazó como quimérica semejante idea. Para un em
pirismo consecuente, según Kant, no pueden existir imperativos ab
solutos sino máximas relativas de prudencia; pero, según el empirismo,
es también sin duda así; y si Kant se escandaliza ante la tesis empí
rica, ese hecho no tiene más relevancia ética —en tanto que modo de
sentir interpretativamente lo que la moralidad es y vale— que el es
cándalo que experimenta el empirista ante el escándalo de Kant.
Es también en aquella identificación que Kant fundamenta su
acusación de que el empirismo, en el lugar de la verdadera moralidad,
coloca un triste remedo suyo que nada tiene que ver con la virtud para
aquel que alguna vez la ha contemplado en su esencia51; acusación
temible, tanto como para hacer temblar a un kantiano, pero que
será recibida con maliciosa sonrisa por el empirista a quien se dirige:
pues para éste esa "verdadera moralidad" kantiana es un fantasma
éticamente engañoso y corruptor, engendrado según una discernible
legalidad psicológica y/o sociológica, a través de la cual su verdad se
transmuta en apariencia, de suerte que es en muy otro lado y con muy
otros caracteres donde reside ese verdadero ser de la moralidad.
Pero la discusión así entablada ofrece importantes variantes habitualmente ignoradas que es necesario explicitar, y que se refieren a
maneras distintas de interpretar tradicionalmente tesis empiristas en
materia moral. Una cosa es el significado que adquiere una tesis si
versa sobre el ser de la moralidad, y otra si versa sobre el valer
de la moralidad, constituyendo entonces una forma de eticidad desde
la cual se enjuicia a esta última. Tomemos como ejemplo el viejo y de
batido caso del epicureismo, que fácilmente se podrá extender a todo
el utilitarismo. Sus tesis pueden interpretarse en el sentido hace un
momento indicado: quieren mostrar lo que la moralidad es tras su
apariencia, para enseñar entonces a valorar moralmente bien sin ex
traviarse por ésta. Supongamos ahora que esas tesis, que retrotraen
los fundamentos de la acción hacia las sensaciones de placer y de
dolor y su cálculo racional, y que constituyen una precisa y determi
nada experiencia constitutiva de un modo de ver el fondo de toda
moralidad, sean atacadas según un criterio kantiano. Se razonará en
tonces, siguiendo en esto técnicas tradicionales y comunes, de manera
de mostrar que el epicureismo no coincide con los caracteres de la
acción moral, de suerte que conduce a una pseudo-ética. No tendrá
allí sentido el deber, ni tampoco la virtud, a no ser de una manera
fraguada y subrepticia; no tendrá en suma sentido el orden entero
de los valores morales en cuanto tales. En definitiva: el epicureismo
será presentado como una errónea —y según muchos críticos grosera—
interpretación de la moralidad. Ahora bien: aunque se admita que

(51) Cf. ibid., p. 284.
- 222 -

�oijajija ouiod ojea anb oj ajqos soidiauijd sajBuiSiJO ajuajsns anb
'pBpijBJOuu bj ap opiuajuoa ^a a.iqos BuiJjaop Bun ojos sa ou omsiajnaida
ja isy •oiamfajd jBiaipnfjad ouis jas oa apand anb oj ua bzubijuoo
ajuapnjdun bj jod Eiauajsixa bj jBziABjasa rsajqísod SBiauanaasuoa
sns ap pBpaABaS bj ajuBjsqo ou 'jbuoiobjji oanj apsap 'BpijjaApBui
zaA jbj 'uoiaisod ap buioj enn sa boijijob uopBjdaaB ajdrais ns bX anb
jbjou ap sa san^ *ja ajuB jaa^q ap soiuajqBij X souiapod anb uoiaisod
ap buioj bj Bsajajuí anb ouis 'ajuaSiA anb ojubj ua opuaijBA A osoij
-ba oj&gt;cp Bas jejoui uapjo ja anb Bsajajui ou :souiuuaj sojjo u^
•pBpxjBaí Bjsandns
Bun ua BjjijjaAuoa japod BJBd soXns soisandns ouioa jaaja A JBaja
anb iÍBq anb —soubijub^j sopBjnjsod soj otuoa— sauoisnji sbjjo SBjjanb^
ap bj uoa Baijdnp as Bjsa oju^na ua biubjij ns ssouad sbui aasq une
anb A 'jBnpiAipui Biauajsixa bj b BipasB A arapdo anb uoisnji eun
ouis jas ou apand anb oj pepijeai jod opueuioj souiBUBjsa opom ojjo
ap íjbjia uapjo jap jbuoiobj uopanjjsuoa bj uoa ajqijBduioaui ajjnsaj
anb ua opBjS ja opoj ua opijuas uis ouioa BjBuopuBq^ oj A 'opijuas
osuajajd ajsa opiní ap Bjaj ua jauod jod Bzaidma ojnaid^ ^opijuas
uaaaijuoa aj anb sopBjnjsod soj saauo^ua opuBasnq bsoijba aaajjo aj as
Bjja ojubj ua jojba ns auodns A pBpijBJoui oiuoa op^p oj ap ajjud jub^
SBJjuaij^ 'asiBjaqij ajqBasap Bjas juna jap *44uaiq,, ap oaijsiiu ojdaauoa
un ap ojubui ja ofBq ojjnao 'jbui ojapBpaaA un ouioa 'jojba ap ojubj oj
jod A opijuas ap ajuajBa 'jBiaipnfjad 'ajuatuaAuoaui ojjiqíqxa Bjpod
jBuopBJ Bjanpuoa ajuaj^njd eun ap sopBjatp soj uoa pBptjiqijBduioaui
ajqísod ns ^jijsixa Bqap anb an^is as ou Bjsixa jbjoui uapjo ja anb ap
oqaaq jaQ *44¿anb iui b ^? 'san,j^ :japuodsaj oáaisos opoj uoa Bjpod
ojnaid^ 'í4pBpijBJOui bj ap jas ja aaouoasap aqpasajd sou as Bupiaop
ns un^as anb jBuopsj Bjanpuoa B-^,, rojnaid^ b souiíaap aj ts 'ajjans
Bjsa aQ 'uozbj bj ap uaiuBxa ja ajuB auaij oAijBaijtjsnf unuiu anb
opinfajd ouioa 'opsj ap ajuauíBjinbuBJj Bjsa b soiuajBÍap 'pBpijBJoni
ouioa ajBA oiJBuipjo ap anb oj ap ajuajajip jas Bjjnsaj ajuopnid Bjanp
•uoa oiuoa Baipui upzBJ bj anb oj ig *jba3jj ajqpajajd Bas anb BpiA ap
odij ja Bas j^na ap BajaaB JBuopBJ uoiaBJoqBja ajuaipuadapui eun ap
uaAijap anb Bjanpuoa bj ap sauoiaBuiuuajap sbj uoa ajuapiauíoa ajjns
-aj opiuajuoa ns anb ua —opBj asa ua ajuatuBjos A— opBjS ja ua ou
o opBaijijsnf Bjas jbjoiu uapjo j^ "zapijBA ap uozbj BunSuiu BiauaSiA
Bjaui ns jod is ua BAajj ou —ajuaáiA Bas oqaaq ap anbunB— anb oSjb
omoa 'opBj un b BpBfap ozuaiuioa ja apsap sa 'ojajua jbjoui uapjo ja
Bjja uoa A '44jbjoui,^ ap buisiui capí bj 'oiJBjjuoa ja jo^ 'jbjoui ouioa
jajBA ap Bq anb oj sa anb jBuiuuajap BJBd oijajija un JBaipui ap ja
oaoduiBj iu 'buiijui Bjnjxajuoa ns ua ajua^iA jbjoui uapjo ja 'oqaaq
ap 'sa anb soujiaap ap ja sa ou OAijafqo ns íjas ns ua pepijBJOin
bj JBjajdjajuí auodojd as ouisiajnaida ja ojuauíoiu unSuiu ua anb
ojsand 'pBpijBJOiu bj ap BatjBuiajqojd bj ua Baijpjsiq BiauBjJoduii ns
X SBajnaida sisaj sbj ap opijuas ja ojajduioa jod aaouoasap as SBaijjja
SBsa uoa :isb soiuouozbj A 'ouisiajnaida ja ua sop^njis sououiBSuodns
'ojaaja u^ 'BaijBuiaj Bjuijsip eun uoa ojad 'ojjjjqBaj oij^saaau A ^jqjs
-od BJag 'ajsqap ja opBJjaa Bpanb osa jod ou 'Bjaajjoa Bas boijijo Bsa

�distinguir el bien y el mal y proclame un orden de jerarquías estima
tivas que difiere del convencionalmente admitido y de los que otras
doctrinas estatuyen; pues no trata fundamentalmente de discutir as
pectos y jerarquías dados o pensables dentro de la moralidad, sino
que empieza por hacer problema del orden entero de ésta en cuanto
su valor sólo existe en tanto se justifique por su coincidencia con lo
que aconseje un plan racional de vida. Es cierto que Epicuro no
entra a discutir la posibilidad de que el orden moral valga irracio
nalmente por ser alógica su naturaleza. Pero esta falta es accidental;
se debe a que la posibilidad de un orden ético irracional no entró
en el horizonte mental de la filosofía griega; mas la elucidación crí
tica de esa posibilidad puede tal vez incorporarse a su actitud inte
rrogativa desde el momento que ésta comienza pidiendo una toma de
posición enjuiciadora que abarque genéricamente a la moralidad en
cuanto tal.
Supongamos este razonamiento: compruebo que existe un orden
de fenómenos al que se da el nombre de moralidad, pero no veo por
qué tal hecho ha de convertirse en derecho, por qué, de que la mo
ralidad sea pretendiendo deber ser, deba yo acceder a ése su ser y pa
se entonces del reconocimiento de su hecho de ser al reconocimiento
de la legitimidad de su pretensión de deber ser; no todo el que pre
tende algo en nombre de un derecho tiene realmente tal derecho: si
bien es un hecho su pretcnsión de tener un derecho, no es sin más por
eso un hecho la efectiva existencia de tal derecho. Más aún: ese pasaje
—en sí mismo ilegítimo— que va de que la moralidad sea a que la
moralidad deba ser, presenta por su propio contenido dificultades fun
damentales; éstas residen en el carácter irracional, incoherente, a ve
ces ostensiblemente arbitrario, otras de evidente prejuicio, otras de
dudoso interés o de innoble motivación que presentan los contenidos
del orden moral, y que pueden volver a presentarse si consideramos
a este mismo en cuanto tal tomado en su totalidad; caracteres que
contrabalancean la fuerza compulsiva y el intenso sentimiento de
evidencia con que en otras ocasiones es dada dicha moralidad.
Tal como se ha desarrollado la tesis expuesta, ésta versa exclusi
vamente sobre el valer de la moralidad. Otra cosa sería la tesis que
definiese toda eticidad —y por lo mismo también la moralidad— en
términos de calculadora búsqueda de mayor placer y de menor dolor
como comportamiento inevitable formulable en términos de ley na
tural; en este caso el ser que manifiesta la moralidad en tanto es
dada como impositivo deber no-natural deviene según se ha dicho
sólo un parecer-ser; así, por ejemplo, se admitirá que detrás del des
interés proclamado se encuentra un escondido y disfrazado interés;
que aquél es una apariencia engañosa, e incluso interesadamente en
gañosa; que, por lo tanto, términos como los de virtud, deber, altruis
mo, etc., no son más que negadoras y veladoras ficciones, ilusoriamen
te convertidas en una realidad en sí, que niegan al verdadero ser de la
moralidad y en tanto lo niegan lo desconocen, aunque puedan desco
nocerlo desde que y por cuanto lo conocen, como el interés que tiene
- 224 -

�til d 'III "X '^f-¿I 'auíinBD^ 'uiepi^jsuiv "AI "X 'uotiv^np^,! ^p no p/tu/g- (se)
•26 d '-pi^i -j^ (t^2)
t¡wjs svp Jnv jt9ySipm/n 9¡¡v ssvp,,'"
62 d 'piqi -J3
SBjnuuoj un^as sojjo so[ b soun soj uBjjBxa ^ UBiSoja ^s X '
ap sojapoui ouioa uaqiqxa as anb boiaio o Bsodhjaj uoiaaajjad
ap sopcqoap A pn^jiA ap sajopBaipajd jBJiuoaua Biauaijadxa unuioa
ap 8^ #sajqBpBjBsap aiuauíeaija souoj uoa sop^uas opnuara b saaxj
-Bui ajambpB anb BiJBip Btauaoadxa b^ ua asopuBAJtasqo 'sbihioj SBqa
-nra Braoj orasqBJOin p 'sBuiap O[ aoj •oiuiuiop ojn^osqB ap uoisua^
-aid ns snuisui opuena oppsisaj ajuauíaiaanj sa pjauaS o[ jod 'uora
-BJiuipB B)jaia Bjiasns saaaA b anbun^ '[bjoui ouisijbubj ouioa oisia sa
BUBipi^oa Biauaiauoa bj B^Bd anb cq san^ *oubjij ua opijjaAuoa ouisq
-bjoui p Bjjuoa ^pqaj as pBpiuBipiioa ^sa —Bjambut anb Biauaiauoa
spui Bjnasqo Bun ap sopBUBduioaB saaaA b anbunB— osaadxa oi-iajaip p
BjSBq Bjajasip Bpnq B[ apsap 'iqp sbiu íojund ojjaia BjsBq oaad 'opiaou
-oaaj sa jo^ba ng 'BinpsqB Biauaipaqo Bun uapid opuBna sBpBu^nd
•raí jas uapns SBiaua^ixa sBidojd sns A 'sajiuij[ auod as Bpip
-ara Buanq ua BUBipijoa Biauaiauoa bj 'ojsia Bq as vA un^ag
•SBjua^B sbui sauoiaBjapisuoa SBunSjB aaajaui ajuanj
ns JBJjuoaua ajainb SBjja ua anb b^sijbjoui pnji;aB bj ojad í^ueipijoa
jbjoui Biauaiauoa bj jod sspBJOu^i uos ou anb o;jaia 3Q *oiusijbjoui
opoj ap sauoiaBaoAui sajBnjiqBq sbj b uaSiJO SBjja uBp i jbjoui BiauaiJ
-adxa ap odij asa b sa^uaipuodsajjoa sBiauaAiA sbj BpiA ns ap o^jbj
oj b saaaA s^pEjajiaj opBJ^uoaua B^Bq ou anb jBnjiJidsa uoiobuijoj ap
opej^ o^jaia uoa ajquioq un JBJjuoaua jiaijip sas zaA jbj íjajBA A jas
ns ua isb aaajjo as pcpijBJOiu bj sajsna sbj ua s^iauaijadxa ^^q
anb jBpnp ap Bsoa sa o^[ #QQ BUBiunq BzajBjnjBU bj ap Biauaj
•aaxa bj aasq anb oj sa 'ajqijBjuí a ouiAip ojuijsui 'jbjoiu Biauaiauoa
bj uainb bjb¿ 'n^assnojj ua inbB BJidsui as ^ub^ 'Baija ns ap sojund
sojjo ua ouio^ 'pBjunjoA Buanq bj ap ojnjosqB jojba ja ajqos sisa^
sns b sopsjnauíA sopo^ seuia) i f&lt;^ souisim is b asjcp uapand sajquioq soj
anb jojba oaiun jap ajqBsuadsipui uoiaipuoa bj apuadap zibj tbAtio ap
'apuBJ A auiijqns ajqiuou 'jaqap jap Bi^ojods bsoiubj ns oaxp oiusiui
oj A í ge jbjoui B^anpuoa bj ap apuadap pBpiuSip Bp sou anb oj opo)
izq pBpijBJOtu ap zb^Ibo sa o^ubj ua pBpiuBiunq bj jod BpBzuBajB sa ojos
Bisa A 4pBpiuip auai) anb oaiun oj Iub^j BJBd sa Bjja ípBpijBJOtu bj
aasod anb uoio^aijiu^is BpBAaja A jBiauasa bj ap o^uaiuipuas osuaiui
ns ua zibj ns BjjBq sapBpijiqisod SBsa ap bubi)ub:sj Bsjndaj Brj
*asjBjniujoj ap auaiA a^sa ap anb uoiaB^ajdja^uí bj ap oíainfjad
uis 'B)uana ua SBjjauaj. sa oiJBsaaau A 'ouisiajnaida oiusiiu ja uoa uoia
-BjnauíA Binpui Bun UBpjBnS sBpBaipui BJoqB SBAi)B)ajdja)ui sap^pij
-iqísod sbj anb opBj ap asjBfap aqap ou 'ojja ajuB^sqo o_\[ "opBJídsui
UBq as ja ua anb sauoiaaajip sbj ap bj a^uain^isuoa jod iu ^ouisiajnaida
jap BaisBq uoiadaauoa bj jBajj anb jod auai) ou sisa) sB^sa B)SBq anb
o)sia Bq as bX oja^ *a)uasajd ajuauíBpunjojd X jjins sbui Bjsa opu^na
Bidojd ns B)sa ua sa X opBsaja^uisap asjB^uasajd ua saja^ui

�sobre las grandes virtudes; se les encuentra en todas partes, pero
sobre todo entre los ambiciosos fracasados. Si bien son demasiado
ridículos para que su engreimiento pueda dar lugar a algún problema,
interesan en tanto constituyen un definido tipo moral de lacayos con
librea de virtud. Emparentados con ellos están los que se agrupan en
sociedades de moralización, visten de nobleza su cbismoso escudriñar
la intimidad de otras pequeñas vidas, y usan de su impertinente buena
voluntad y filantropía para bacer que los otros sean a la fuerza tan
buenos como ellos mismos, según la feliz fórmula crítica que lograra
Mili 56. La vanidad, la insolencia, la pedantería, la ambición de lucir
de alguna manera, y también el gusto por darse una importancia que
no se tiene, se perciben en ellos muy fácilmente, más fácilmente que
el orgullo de Antístenes, de quien pudo decirse que su vanagloria se
le veía por los agujeros de su pobre túnica; más fácilmente también
que el de Platón, que con tan indiscreta insistencia pone siempre de
su parte al Bien, y cuya diferencia en este punto con Antístenes fue
sólo que su túnica no tenía agujeros, aunque igual permitiese ver.
Esas formas del moralismo son pues muy antiguas; recordemos
de paso a Catón; pensemos en el calvinismo ginebrino y en el puri
tanismo. Su exaltación del valor del orden moral es un hecho, tén
gase o no por cierto que hay allí mucho de Tartufo; ha dado lugar a
otro hecho: la existencia de filosofías que han querido convertirlo en
derecho. Su hálito se encuentra en cuanto pequeño tratado de ética
circula siguiendo las lecciones de morales "admitidas" que son, según
el justo decir de Lévy-Brubl, extraordinarios ejemplos de hipocresía
colectiva 57. No cabe duda, sin embargo, de que el moralismo, en tanto
experiencia vivida, afecta poderosamente a muchos en el mismo cora
zón de su espíritu, es entonces en verdad grave y serio, y hace que la
personalidad entera se determine por su severa convicción de la esen
cial importancia del orden moral para la vida humana. La bella des
cripción de Kierkegaard respecto de la existencia ética es un ejem
plo excelente, aunque para nada penetre en la posibilidad de moti
vaciones dudosas que comprometan la firmeza de esa actitud tornan
do frágil su cimiento. Pero ese tipo de experiencia que no es ni único
ni unívoco ha sido tomado a menudo a modo de dato elemental e indis
putable, de por sí excluyente de sus negaciones, para edificar sobre él la
interpretación teorética de la moralidad. Se habla entonces de la majes
tad de la ley moral, de la suprema dignidad que confiere, de su carácter
sagrado e intangible. Pero no es eso, sin más, lo que dice la experien
cia; ésta sólo dice que en algunas de sus formas la moralidad es
dada diciendo eso de sí. Parece extraño, y aun sospechosamente inge
nuo, que la presencia de esa convicción sea candorosamente aceptada
según el decir de su mero ofrecimiento sin parar mientes en las ex
periencias que la contradicen y que por ella quedan elididas, y sin

(56)On Liberty, III, pp. 40 ss.
(57)La morale et la science des moeurs 13. París, Presses Universitaires, 1953,
p. 284.
- 226 -

�LZZ -

(99)
ap

(9)
(S9)
(19)
(09)
(6S)

'8^ 'd '9261 ''PP3O 3P "A3"H 'PÍJPKI^ 'owswD¿ p (C ^siovj 'uipqii^V "^ '.flun
jo vxpvxxv 0/ íC soivxq so¡ v^iSv 3puo4^9x 3\ ss ou ts í 'vnpv '\vxoiu v¡ oipnux vuxij
-S3 snb 77 -s^utf su3i% svuispv &amp; vnpv 'vptjsnf v¡ oipniu viuip^ snb ¡^ -s^uif aua%¡
ou ox^4 }s vnpv 'xouiv p oipniu vuxtjs^ ^nb j^ -s^uif ^u^tj ou &lt;C vnpv ou 'vpia v¡
oipnui vuxipd anb ¡^ •sotU9tuivxo94tu9 3p v\v3S3 vun vpoj vj433V ssjovj,, (8g)

-bo ns ua Bpipua^aadB oipip o[ unSas opis ci^ pepp^a b^ is
ns jod sa^qcmsuauíuoout ajuaiuBOinbjBjaf ua^Aaj as sojjo so[ X soun
so[ anb X —soaijaisa sa-icqBA so[ jas UBjaipnd 'o^duiafa jod '[bj— ^^!^
-i^Bduioaui uajjsaniu as oseo p ua anb 'soj^o ajuaiua[duiis jas uapand
ouioa íuaqmnour anb so^anbB aiuauíBjsnf zaA b^ b jas ojad 'soÍBq sbui
ouioo uaiqmBi sopiaouoaaj jas uapand :soqc sbui aiuamBiJBsaaau usas
anbjod ou X í|bjoui uapjo pp so[ anb sajopA sojio ap ajquiou ua os
-nput jijjnao apand isy 'oiuiuiop ns bjjuoo Bip[aqaj Bun jaAoiuojd X
o^aiJjsa opuuas u^ pBpqBJoiu b[ ajqos asjB^aaXojd .uapand BAijBiuijsa X
BAisuajdmoa [Biauaijadxa upisuaqajdB bj;o X Bun X 'jas ns ua Bjsa ap
op^p jas p ua sajdiqmu souaui ou soiubijba ua^sixa 'pBpi[BJoiu B[ ap
japA p oju^na ua sauoiaBiJBA SBsa uoa ou o opuaippuioa 'anb bX uaiq
-uibj souiaqBS uatg •BiauBiJoduiiut B[ ap opoui p ua BpBp sa pBpipj
-oui b^ pna b^ ua pBpiaija ap buijo^ B^pnbs opuaXnpui 'sapBpqiqísod
sejiuijui asjenjis uapand opd oj^o X oun ajjua anb somaqes uayg
*S9 (iuomn 2a ^ lvílJf Jd&lt;2aP I9 vuqmf 'uaunsap as
sajuaijvd soj i 'svuijuatu sapuvuS snj vuqv^ 'uvjadsoud vijnpiqvs vj X
wiouaprnd w¡ i^ 'jaqap X pnpijvuoiu vuqvq 'Dqiuruuap as oppuag iivuS
Ia ?? '*9 ^ppnuas oiapvpian. \ap viunuiSiuo popijvjnjnu ajdwis nj o
joujojaj jdM 'Bpnaas ns sa anb Biauapuoa ap uauíExa p opEj ap
uaiquiBi opuBfap X 'sB^i^und ap X opi^jj 'osoioijijjb jepue ns opuBu
-opuBqB 'jaqap p X pBpipjoui B[ JBZBqaaj oiJBsaaau sg '9 ^umasap as
anb so^ vuvd uoiavuapuoo X oiaaudsap uauaii ojos anb 'jnuow ns ap
vdvo auqod vj ap sosojjnSuo wo% unjsa X 'soiqns un% X sopnsjan wa%
sopoi uaaio as oSjna jap sauqiuotj^ soj osa jod iZ9 ((ojjiuq ouloud ns
ap viquaqos nj ua unipvjJi vund ojpaui un ojos 'sauqiuoq soj ap ajund
¿ofaoui nj nuvd^j uos 'pin p X uaiq p apuaiasBJi anb ojnpsqB o^ ap
ouiuiBa p SBuaÍB 'sBjapaaajad X SBpuuopipuoa 'sbiujou sns íig (ntauap
•voap ap snaoda snj ua ajuaiuunjn^uis aaauojfff íog (tauqiuotj jo uaaaufo
as anb sociijoiu soj ap joiuajxa X auqod spui ja9i sa uoiaasoa ns X 'bu
-Biunq BzapjniBu b^ b oijbjjuoo '62 (upioisoduioasap ap ouatupuafff un
sa pjoui Bg 'g^ BiDuajsixa B[ ap BpBABjdap sbui buijoj tb\ bdij
-idij Bisipjom B)SBisniua p 'sB^sa un^as 'anb JBpuas aiuaiuaAuoa sa
'opoiu jambpna ap ísbisiobj SBUi.iiaop sb[ uoa ajjnao ouioa 'pBpipj
-ora B[ b ojsando opd p ua asjBnjis 'sBrajoj sbjjo jBzu^ap bjb¿ 'oijbs
-aaau sa ou anb bX soraaqBg -jsB-jaaajBdB ns ap sauozsj sb^ jod

�lidad de género en relación con la moralidad, incluyendo en sí diver
sas tomas de posición respecto de ésta, conviene también advertir que
sobre ella se proyectan con más profundas raíces clásicas distinciones,
hasta ahora tenidas por meramente atinentes a la simple moralidad.
Ciertamente existen una moralidad imperativa y otra optativa; pero
también existen, más radicalmente, una eticidad imperativa y otra
optativa: tanto que aquélla puede mandar una actitud antimoral, sin
que el bien que entonces persiga pueda ser identificado —ni en el caso
de ser expresamente tenido por más valioso— con los caracteres espe
cíficos de la más concreta idea de ^bien moral". Es posible incluso un
ser-culpable por ser cobardemente caído bajo la presión de la mora
lidad, y el arrepentimiento por el bien moral cumplido es un fenómeno
ético de frecuente experiencia, aunque cuidadosamente inadvertido
por los clásicos. El moralismo tradicional habló tanto del Bien, que
terminó por no ver que no todo bien es "bien moral", originando con
ello oscuras confusiones en las doctrinas. Es más: sea el concreto
ejemplo del placer. El pensamiento clásico, contemplando el panora
ma dibujado por sus propias interpretaciones, tendría que decir: en
cuentro en mí éticas que lo prohiben, otras que lo autorizan, otras
que lo consideran el Bien; pero parecería entenderse que esas diver
gencias de apreciación se erigen sobre un sentido unívoco de lo que
es dado designadamente como placer. Si en cambio advertimos la
existencia de modos experiencialmente dados de eticidad, de estruc
tura formal diferente, la ilusión de un tono unívoco se desvanece
en tanto lo que es dado con el signo del placer se constituye en su
ser y valer revistiendo incomunicables formas: cada eticidad colorea
lo dado y lo hace distinto no obstante su identidad de objeto de
referencia, tal como un mismo objeto percibido es dado en coloracio
nes distintas según la luz que lo ilumina. Se dice: "el placer es el bien;
hay que seguir al placer"; "el placer es el mal; hay que huir de él";
"el placer es un bien pero no el Bien; puede ser seguido pero con
forme a la naturaleza y a la razón", etc. Pero, en todas esas fórmulas,
no se entiende lo mismo por "placer". La figura del frenético busca
dor de goces que aspira a una imposible exaltación ininterrumpida y
que angustiosamente y momento a momento desespera por ella, es una
creación de los ethos ascéticos, que viven en la tentación del placer,
cuya represión les es penosa. Tan es así que el hedonismo jamás tomó
esa concepción en serio; pues, para esta dirección, su elogio del placer
tiene, por una parte, un sentido negativo (liberación de prejuicios
y de irracionales limitaciones que considera infundadas) y, por otra,
un sentido positivo (efectiva búsqueda de placeres); pero sin preten
der una continuidad de exaltación gozosa, cuya imposibilidad conoce
bien y cuya persecusión le resultaría ridicula y de efectos negativos 66,
tanto que la armonía y el autodominio fueron caros principios de la
mentada doctrina ya desde Aristipo. Al ethos ascético le ocurre con
el placer como al hambriento que sueña con un inagotable banquete;

(66) Cf. Mili. UtHitarianism, p. 18.
- 228 -

�- 6^S 'ou^ipui ouiod ajuauíayduiis ouis 'opiqíqoad ouioo e^ ou opipuaqaade
aas apand 4ae3ny ouisiui ya opuednao 'aaaeyd ya íoaiSoyoixB uapao
yanbe uod eiaepiyos ajuauíeiaBsaaau 89 ou uoiaiqiqoad esa oaad íyetu ap
ouiiuouis ouioa ejppA uoiadaaxa-aas jajanb p jyye anb ojsand 'upia
-daoxa yeuoiseao Bun ap euiaoj ey ua une iu ayqisiuipBui 'opiqiqoad
auaiAap oiusiui is b opeaqiy aaaeyd yanbe yena ya ua pepiaija ap ajua^^xa
oyioui un 'ajaed Bajo aod '^ ajuauíeAijeSau ayeA o oaod ayBA aaaeyd
ya yena ya ua oaiSoyoixB uapao un 'aja^d Bun aod 'auodns eaijajsaui
uoiaeuapuoa ns caaaeyd yap oyduiafa opejuaui ye opuaiAyo^ *B-atuaoj
-uoa o 'oAijBjdo n 'oAtjBaaduii o 'oAisaadxa ouioa opiAiA sa opeyn^aa
ojuaiuiBjaoduioa ya sayena soy ua sopoui isb uajsixgy *opBp sa yena ya ua
pepiaija ap opoui ya un^as esaaAip uoiaeaiyiu^is cun aaainbpe oaiSoy
-oixb uapao ouisiui y^ *sa euiuiaajap as ya aod anb oaija ajua^e ya anb
oy ap uoisaadxa eaaui oiuoa o íayqiáixa ou oaad ayqiaapad ajuauíBAijaf
-qns aoiaadns yeapi opBjyexa ouioa o íBjsa ap pepiu^ip ey ap ajueuoiaip
-uoa Bsoiaaduii uoiaBiyqo oiuoa anb 'BpiA By ap Bianpiqes eun opua^
-njijsuoa opipuaqaade cas uapao asa anb sa ojuijsip Anuí :opeiaaade
ajuaiuBAijeáau eazaaBde anb By ua o 'opeaS ofeq un ua op^njis ajsa
aaaeyd ya yena By ua BaiSoyoixe eyeasa eun ap osea ya Bag "pepiaija ap
opoui ojaaia un uoa eun e ajuasaad aoeq as uapao asa ojubj ua 'oiuaiui
-Bjaoduioa un euiuiaajap as yena ya aod sapepisoiyBA ap opezinbaeaaf
uapao un ap Biaua^iA Bjaaauoa ey ajsa aod souiaaapuajua :44soi/^a?j ap
uoiaou By aianpoajui oiaesaoau opis Biy opcyyoaaBsap oyduiafa ya u[^
•opeaSes eiauasa aod
aas ya ya ua aaaiqui oiaeajuoa ya aod anb ouis 'oandiui ap auaij epeu
yensuas ouaayuasap ns :yBUBaeq eun sa ou oaeisiuoip ojia ooijsbiS
-ao ya 'oiquiea ua ít4Banduii,^ 4t,aas opuaiqap ou,, 44tBpiqiqoad,, Bpep sa
ojubj ua yBueoeq sa Bjsa oaad i aasnequuBj^ ap yeueaBq ey ap ouiiuouis
asany is ouioa aa^eyd ye Bsuaid oaijaase soqja y^ *opunui oajo ua aeaad
-sasap anb Bapuaj eas ou sbiu anbune o 4edas oy ou anbune oyaejsa ap
eq :opeaadsasap asaiAnjsa ou 'aaaeyd ns ea^d oaqiy 4oajo ya anb ajueaad
-S969p eiaas ay sand ^uoiaeaadsasap eidoad ns oíainf asa uoa euoiaieaj
—B9IJ9JS9UI Bi9U9jsix9 By aod Á Baed sa oy oyos 'aofaiu o 'ajuauíepip
-uajaad oyos yej sa pepiyeaa ua anb— eiauaaoui esa ua aejsa ya ajuea
-adsasap aas ap cq anb esuaid A oiusiaijajsa oaajuaaeyd un ap ouansua
ya aod opeso^e Bjsa 'soqja oajo ua opeoipea aas ns apsap 4uain^) -ozo^
ns ap aaquiou ua o esnea aod Buiáiao as ou eijsnSue ns A 'pepaaA
ua aeaadsasap un uos Bjsa ua asaeajuoaua uaaaipnd anb o^aisosesap
ya iu pepaisue ey iu sand 'euafe sa ay BueSed eiauaaoui eaijajsa By
^ycj aas ns e ojuena ua ajsa ap eaaaae aaqes ns apsap aiuaApe ajuejsqo
ou 44opBaad,, ouioa oyaaaouoaaa b —ou o— opueiounuaa 44opeaad ns,, b
e^aajua as uainb ua oaad 'asaep Bpnp uis uapand ajucjiuioauoa uoia
-eaadsasap ns A pepisonjdnyoA ns ap ojuaiineuipa ya 'esouep pejunyoA
ns 'uoiaaeysijBsui ns íeuapuoa ey anb Baijajsaut uiauajsixa eun aod
ajuauíBAijejaadaajuí bjsia sa ejsa ojubj ua opijuas uauaij oyps eaijajsa
Biauajsixa ey b aXnqiajB paeBSa^aai^y anb soSsea soy ap soqon^\[ 'sayqtsaa
-OBUi soidiauíad aod aseuaoj soy anb opoiu yej ap soyaejaadaajuí eaeasnq
'soasap sns ap uoiaaejsijesui ey ap asaeyosuoa caed ^anb aaaaed osnyaui

�o como extravío, o como rechazable frente a la sugestión atrayente
que ejercen valores más altos. Inversamente, es posible concebir un
orden axiológico por entero contrario al supuesto, pero dado en el
modo de una eticidad exigente; en semejante ethos el placer deviene
mandado, su búsqueda se torna obligatoria, la felicidad placentera
propia o ajena será la meta cuya realización es debida; severamente
condenable será quien se aparte de él, será tal vez acusado de remora
del progreso y de enemigo del bien, en tanto gusta depravadamente
de comportamientos más o menos bárbaramente envueltos de dolor fí
sico o espiritual; pues el sufrimiento no bailará allí justificativo al
guno, a no ser como medio para un placer mayor. Pero también el
sufrimiento puede ser rechazado por indigno, por extraviado o por
rehusable, sin que por eso deba ser necesariamente interdicto. Y esto
que acontece respecto de un contenido especial puede, según lo que
antes ha sido expuesto, referirse al entero orden moral, pues en tanto
la eticidad es tomando posición respecto de él, éste es susceptible de
ser aprehendido digno o indigno, mandado o prohibido, preferible o
desechable, conforme-a o en-extravío. Se comprende que nuestra
pregunta deba de ser ahora la de si existen modos de eticidad fun
damentales, que mantengan caracteres constantes sean cuales sean los
órdenes axiológicos que en ellos fueren dados, y que puedan servir de
principios para explicar y ordenar el caos interpretativo y estimativo
que exhibe la experiencia. Las últimas descripciones cumplidas per
miten suponerlo así; pero este vislumbre sólo puede confirmarse si se
logra la efectiva descripción de la coherencia interior de esos modos
y sus respectivos estilos hermenéuticos. Estos términos prefinen lo que
habrá de ser la meta que procurará alcanzar la investigación siguien
te. Pero desde ya puede advertirse que por este camino se esboza una
concepción formal de la eticidad, que ha de mostrar sus grados más
profundos cuando, más allá de las modalidades de ésta, se haga posi
ble el intento de apresar su pura estructura.

~ 230 -

�- íes •opxqiqojd pra un^p ua exje^unpA
eppa oraoo epejaadjajui a epxAXA eas eqanbe opuena ejpuaj. anb e[ anb
—japA A jas ns ua ejsandejjuoa e^seq A— ejupsip Anuí uoiaeaxjiuSis
eun ejpuaj oiuaxraquadajje [a 'jojja ojara un ouioa epexauaxjadxa eas
ed[na e[ apuop qp :sepejsxAe jas uejpod exauajaqoa ap sauoiaepj saj
-uaipuodsajjoa 'ojuairaijuadajje [a eiaeq 'osea jod souieáuod 'epejira e[
a^iJip as A pepxaqa eun ap sapisod so^uaraora soj^o ajqos BAqaadsjad
e^sa eSuopjd as is A íedpa e[ eápA A eas e[^a ua anb o[ uoa esojn^ij
uoixauoa eun epjenS pepiaip ap buijoj epeuirajajap eun U^ jaqap
[a eSuaj anb eiaueAapj e[ anb jiqiajad [xa^j sa :sera ^eq oja^ *pepia
-i}a ap sappora sodii so[ ap [erajoj ejnjanjjsa e[ e sexaue ueje^[nsaj
—eiauejjodrai ns o uoiaeaijiuSis ns opuaXnput— ed[na e[ ap eia
-uasajd B[ ua sezuepnra sa^e^ 'ise opuais ÍA ía^qed^na jas o JiuaAap un
ajqxsod eas anb exauauaj bjjo e uoxaepj jod eas anb opora ap 'ajuaj
-ajip ojajua jod e^casa eun ua esuaxd as xs o 'oambjejaf uapjo [a ua
jaae^d [e ope^jojo jeSnj p a^axAux as xs uaisxsqns 'ejsa ap oiuairaijuas
p ua sepep ed¡na e[ ap exauaxjadxa e[ ap sauoxaejnxu ses^ 'opxqxq
-ojd o[ ap o 'ou^xpux o[ ap 'a^qesnqaj O[ ap 'opexABJ^xa O[ ap ouáxs
p aAa[[ exauauai esa unió as a^uaxuexjesaaau jbxjba ap eq 'jaae[d jod
opxua^ o[ ajue a^qxsod o [enjae ed[na B[ ap exauaxjadxa ej uaxqraej ojad
íopep uapjo un ua jaae[d pp opijuas p 'opexpnjsa anj anb o[draafa
p unía as 'jbxjba aaeq ouioa opxqiqxa eq as e^ qeaxpej A eqdrae Axxva
zaA e[ e sa eax^nauauuaq uoiaejxxra es^ *ajuasajd as ajsa pna p ua
pepxapa ap ppoxu odxj [a eas jena unas [exauaAiA opxuajuoa un e op^
-uas ep anb sxsejjejed e[ exqxuea oraoa jaA ozuj uoiaeáijsaAux exusxxu B[
'seraapy "Bjsa ap sapepqepora saiuajajxp ua asje^sajxuera apand uapjo
orasxra [a sand 'pepxax^a ap bxhjoj eun uoa uoiae^aj ua ojuairaxaajjo
ns ap ojaadsaj xs jod ap aaxp epexx eai^o^oxxe epasa eun 'ajuaxueAxje^
-ajjoa A esjaAuj qepoxu odxj orasxxu un ua asjej}soui uapand sajo^BA ap
soaxnbjejaf sauapjo sa^dppxu anb a^jans ap 'oaxSopxxe opiuaiuoa ns e
ojuena ua sa[exujoj uos sapepqepoxu sexpxp 'asjaAaj^ua opxpod eq xqe
anb O[ unag -pepxaxia ap sapjuaraepunj sapepqepora ap exauajsxxa
e[ ap Bapx e[ exaeq ouiraea oijaiqe eq a^uapaaajd uotaeSpsaAux eq
•upi^onpoujuj — q

avai3II3 VI 3(1 S31VlDbL3m3dX3
•031133^3MU3H S3availVaOM SV3 33^0S

M0I3V0I1S3AMI
II

�Tales diferencias de significación en el deber, en la culpa, en el
arrepentimiento, son dadas inmediatamente en el sentimiento mismo,
y no son consecuencias de una exégesis posterior. El deber es dado ya
importante o inimportante, o imperativo, u optativo o sin sentido; co
rrelativamente la culpa y el arrepentimiento presentarán variaciones
conexas, según su modo de mostrarse en una experiencia concreta. Los
momentos de la eticidad no son aprehendidos en la instancia vital se
gún la vaciedad formal de una pura estructura; no se dan indetermina
dos en cuanto a su ser y valer, para ser después interpretados; su pre
sencia va conjunta con su existimación, pues siempre constituyen ya
momentos de tal o cual modalidad. La estructura de la eticidad no es
comprendida, en su ser vivida, con independencia de sus modos; es
siempre ofrecida según tal o cual de sus maneras. En cada una de ellas
la culpa, por ejemplo, es y vale ya esto o aquello, y la pregunta por la
culpa en general sólo sobreviene a consecuencia de la experiencia de
ser dados diversos modos de culpabilidad que acompañan a estilos vita
les disímiles. La pluralidad de los momentos de la eticidad es extraña
a todo ofrecimiento en la forma de simples o puros hechos, dados inmu
tablemente en cuanto a cuál sea su ser y valer, y sobre los cuales
debe recaer una ulterior tesis teorética, sino que, cuando ellos aconte
cen en la experiencia, lo hacen siempre en tanto que "ya-interpretados" en un cierto sentido. Pero esa exégesis inmediata no existe sólo
para el aspecto aislado, pues este aislamiento es artificial; en la ex
periencia, todo momento de una eticidad es en relación con otros.
Una forma del deber apunta hacia una forma eventual de culpa, e
inversamente; cada momento es, pues, dado en y con un conjunto
que lo margina y, por lo mismo, se prolonga en una glosa coherente
de los otros, aun cuando éstos no hayan aparecido en un primer
plano en la vivencia ética del caso, pues según la situación concreta
es distinto el sector de la eticidad que deviene dominante; y, de
esta suerte, si bien a veces predomina la nota del deber, otras veces
son la tentación, la culpa, el bien, la expiación, la reparación, etc.,
los momentos que dan su tono a la experiencia. Conforme a esta
extensión del criterio interpretativo, existen conexiones legales de
coherencia que forman una verdadera unidad estructural, configurativa de un estilo hermenéutico, que relaciona coherentemente la
significación parcial con que son dados sus segmentos. Esa acepción
es vivida en el sentimiento, independientemente de cualquier explicitación racional que se haga de ella; es dada en la experiencia y es
constitutiva de ésta, de suerte que lo dado es siempre ya-interpretado,
sea cual fuere la toma de posición que luego se haga con respecto a
su exhibirse así. Semejantes modalidades hermenéutico-experienciales
de la eticidad suponen, en tanto que unidades estructurales, que
cuando en la experiencia reaparece un mismo segmento, pero yainterpretado en otro sentido, en las proyecciones de esa experiencia
los demás momentos variarán correspondientemente, poseyendo otra
significación que la que los ha constituido en vivencias anteriores.
Si ahora tratamos de determinar cuáles sean esos diferentes tipos,
- 232 -

�- 88S -nao ouioa) sa bX anb jas yap uozbj jod jsnjaB apand osea jatuijd ya
ua íbsoo bjjo ap uozbj jod o js ap uozbj jod a^uauíBaiia Buiuuajap
as a^uaSB un sand : SBpEynuuoj opxs UBiy bX anb JBUiunyajd uapjo
ap sauoiaBAjasqo SBy uoa apuodsajjoa as anb X 'optnjisuoa ajuaui
-Biuojd jas apand yBna ya 'uoiaBaijisBya ap yBuoiaBJ oijajija un BiaBq
ojBipauíui ap aanpuoa 'Baijjduia a^uauíBjauíijd 'uoiaBuapjo Bisa anb
jpjaApB yiaBj Xnuí sa oja^ 'Bzouidg ua o ouisiaiojsa yap sbuijoj sbu
-nSyB ua aaa^uoaB ouioa 'sBsoa SBy ap yBjauaS opi^uas ya uoa ajquioq
yap jas yap uoiaBnaapB Bun JinSasjad uBjnaojd anb sbj^o SByyanbB
uoa uBziuiayod ajuauíyBnSí a 4—ouisiaijdaasa onSi^uB ya jBpyAyo uis
'lITJ^
s^jo^bjoj^ ouioa— yBiipiAipui oiJjiqjB ya yBiauasa sa sayBna
SBy BJBd SBjstAijByaj X SBjstyBnpiAipui s^aiia SBy ap zaA ns b uajaijip
BJio X Bun X íBUBi^uB^y buijoj ns ua otuoa BaiSoyoaj buijoj ns ua Bjsa
b BJapisuoa as is ojubí 'jaqap yap Baija By X ajajB ap Bapr biiSijub
By sajuaSjaAtp souiuibo uos anb jaA aasq Biyosoyij By ap Byjojsiq By
ap yBjauaS upisiA BpidBj BUy 'saiuajajip sapBpiyBpoui ua sopBuxSxjo
soayia sojdaauoa bj^ubiu jainbysna ap jBÍ^tyB jajanb jod 'sbuisixu SBy
ap so^aadsB sayBiajBd b BiauayoiA BBq BDiSoy BXna yBnjdaauoa Buia^sis
un ua SBax^nauauíjaq SBiauayjadxa ap sodij sosjaAip JBiyiauoa jod
ozjanjsa ayqisoduii ya ua Bpisaj Bu.iajui pBpiuiJOjuoasxp ns ap uozbj By
anb X 'sajuajaqoaui jas uBpand SBjsa anb ap BiauaSuijuoa By Bjuana
ua jauaj ap j^fap uis oyya opoj ípBpqBJOui By ap SBai;ajoaj sauoia
-Bjajdjajut SBjuijsip SBy ap saABJi b sojsa ap sBiJBjuaraayduioa sauois
-ajdxa SBy X souauíouaj soy ap uoiaBAjasqo By BiaBq asjBiuayjo auaiA
-uoa 'aiuauíyBiaiui souaui oy jo^ #pBpiaxja ap sayqísod sbuijoj SBy ap
uoiaanpap Bun 'osBd jauíyjd oiuoa 'jBjuaj opBjnsajdB BjjaaajB^
•oiuajB sbui uauíBxa un BJBd SBZuBfaiuas SBaisBq asjaAyoA uapand sayBna
SBy 'sajuajBdB oyos sauoisuasip uajsixa saaaA b anb JijjaApB ap oíatnf
-jad uis ba oqaip oy opoj^ 'janBiyuadoqag uoa Bzouidg b opuBJBduioa
'oydiuafa jod ^asjapuajdiuoa apand ouioa 'oAijafqo ouisiyBapt ya ua
SBaija SBiauauaABsap SBJBya uBp as BjauBiu buisiiu By 3q 'Baiia By ap
aAByy By aXnjxisuoa opun^as ya BJBd anb sBjjuaiui '4t-i3q^p,, 9p B3PÍ ^y
auaij yBiuauíBpunj uoiaBaijiu^is Bun^uiu ojauítjd ya BJBd anb apaans
ojad íjub^j X sayajojsijy uBJBJ^uoaua as so^unf 'oAiiafqns oiusiyBapi
yap Bidojd opuniu yap uoiadaauoa By BiaBq uoiauajB By aSiJip as ig
•UBaijipa as sauoiaanj^suoa sns anb uoa soaisBq sojdaauoa soy aj)ua
sopiaajBd uaAjasqo as anb sbui jod 'uiBiyjuag ap ya X ojnaid^ ap yBjiA
oyijsa ya JByiuiisB ayqísodiui sa íBpByBuas bX By opuaXnyaui 'sa^uBfaiu
-as sapBpiyiqijBduioaui ijyB souiajBj^uoaua 'B^siyBjnjBU uoisiAoiusoa By
uoiaBjapisuoa ua soiubuioi 'XaqjyiQ b opuain^is 'ig 'BjsiAijisod uoia
-oajip By ua sopinyaui yBnSi jod jas uByans ojjo X oun anbunB 'ayqBA
-yBsui sa Biauajajip By 'sBiuap soy b a^aajB anb 'opi^uasuoa ou X oiaajip
'ojBipaiuui oii^p ya anb ajiiuiy ojjo uis yBnpiAipui uoiodb ap pBjjaqiy
BiyduiB By anb Bai^a BpiA By ua yniauasa sbui X^q Bp^u uainb BJBd 'yyij\[
jj^njg X 'jaqap ns uoa Jiydiuna ap ya anb oqaajap sbui jaq^q ap Bq ou
yBapi pBpaiaos By ua uainb BJBd 4a^uio3 ajju^ -SBaijosoyij sauoiaaajip
ap sauoiaBdnjSB supBjquinisooB uoa iu sauoisiAoiusoa ap sauoiaBaij
-isBya sayBn^iqBiy uoa uapiauíoa ou anb jaA ap Bj^qaa as ojBipaiuui ap

�rre con quien está en posesión de una excelencia), o por razón del
ser que se prefiere ser (con independencia de todo orden extrínseco
de valores) ; en el segundo caso puede determinarse por razón del
fundamento que otorga el ser que se es (y así acontece con quien
aspira a aquella sabiduría que, por la causa de donde lo que es pro
viene, le haga comprender el sentido de su estar), o por razón del
ser hacia el cual como fin a cumplir se es (o sea por el para-qué
de su ser, en tanto éste es realizándose en el cumplimiento de un
fin que obliga). De este modo surgen cuatro estilos vitales divergen
tes a los cuales, por sus notas dominantes, llamaremos, respectiva
mente, la excelencia, la independencia, la sabiduría y la exigencia,
cuyo regir acaece en la experiencia vital del existente, y que, por su
lógica interior, anuncian la posesión de criterios hermenéuticos hete
rogéneos.
Pero estos bocetos iniciales destinados a orientar la búsqueda y
el ordenamiento sólo alcanzarán verdadera importancia si la efectiva
descripción de esas posibilidades ahora entrevistas se muestra hace
dera y exhibe realmente la coherencia interna que el estado actual
de esta investigación permite suponer. Sólo a la vista de su rendi
miento podrá juzgarse el camino tomado; por lo cual corresponde,
sin otras detenciones, proceder realmente a recorrerlo.
2. — El modo hermenéutico-experiencial de la excelencia.
a)

Caracterización preliminar

El tipo modal de la excelencia se manifiesta en el comporta
miento que se determina según la libre exteriorización de cualidades
dadas inmediatamente con las notas de valiosas y ya poseídas por
el ser del agente, el cual se conduce por su convicción directa de la
valía y presencia de las mismas.
Es cierto que toda eticidad es mediata por cuanto supone una
necesaria superación de la simple variabilidad de instante a instante;
pero igualmente es utilizable aquí en un sentido especial el concepto
de lo inmediato, en tanto que las cualidades o virtudes de la exce
lencia no son medios para un fin, ni realizaciones de un propósito.
La excelencia reside en sí misma. Su estilo hermenéutico es necesa
riamente inmanente y ateleológico. Por eso ha de distinguirse cuida
dosamente de la calificación de excelente que pueda atribuirse a la
elogiada persecución o al logro festejado de una meta que trascienda
al agente, condicionando y enjuiciando su realidad, y determinándola
por lo tanto alienígenamente. La excelencia es ajena a toda forma de
heteronomía, y por lo mismo no habrán de preocuparle las cuali
dades que se suponen específicamente morales según el juicio de la
opinión común. Sus valores no son algo a cumplir, ni a la manera
de un deber que preordena su comportamiento, ni a la manera de
un ideal cuya lejanía e irrealidad despierta la aspiración y el entu
siasmo de quien por él se exalta y pretende convertirlo en hechos.
- 234 -

�- ees ns ajuy 'opeseoejj ojaqu^ ja Bjja BJBd sa ajuBjiEj^ap ^ Bjnaipij
BS0^ *oasap ja apuaijua ou Bisa uis ísojjqduma mud pBpiaBdBa ns
uaiquiBj ouis 'bijba ns ojsajiuBiu ap auod A osoasap pp Biauasa bj
Bzpsua anb o[ sauíj sajBj ap ubjc ojos [a Bas ou 'Biauajaaxa bj BJBd
'anb inbB ajj 'opBzuBajB jas ap Bq 'oduiaij ns opsSajj :opBasap ajuatu
-B[os sa ou uij p 'isb opuais 'sbiu íjBaj ouioa asjiqiqxa ap Bq ajuaj
-aaxa pp BsoipA Biauasa bj ojuauíoui b ojuauioj\[ *uij ouioa ojsand
Bq as p ua anb o[ ap p^pipaj bj uaiquiBj JiuaApB ap Bq 'ajsa ap
jiuaAps p uog -ojnjnj ojuauíoui pp ajuasajd jas ou p anb sbui sa ou
anb 4tou BiABpoj^, un Baqdiui a 'a^ua^B pp pjodiuaj BzapjnjBu b[ ap
uptoanpBjj BJaui bj ops sa ui^ p ípnjaB sa ou Biauapaxa B[ is ajua^
-aaxa sa as ou :BpEzipaj ou BiABpoj Biauasa sa ou jas ng 'aanpuoa as
Biuijsa ns jod anb pnbs ua soiisui sajopA so[ ap uoiaBzipaj Bua^d
B[ ap 'ajuauíjBJoduiaj BpB^aa^oadajuB 'uoiaBAijafqo b^ ojos sa uij ja
anb apsap saijiisnf as Bjsa :uoiaBitaapB ap uoia^jaj ssiaajd Bun unáas
soxauoa uos oj;o A oun íuij ns A a;uanj ns a.ijua oiuauíB^q ouii^ui
npjBn^ ajuajaaxa jap uoioob Bq 'ajuBnjaB jap p^pijBa bj ap auaiAOjd
anb o^njj sa uoianaasojd ns ojuBna jod 'sojjanbB ajqos jajBA oidojd
ns Bjaa^ojd Bjsa íjas ns ap BzajBJnjBu bj b sopBjsnfB sauíj soj uos
anbjod sosoijba uos sojsa anb ouis 'sosoijba sauíj jin^asjad jod jbj sa
ou ajuajaaxa j^ 'Biauanaasuoa ua sojasjauodojd A sajBi oiuoa sojjinj
-iisuoa ja Biauasa ns ap oidojd sa ojubj ua a 'Buáipuoa Bas aj Bzaq^
vAno sojjanbB ojos ojad ísauij an^isaad Biauajaaxa bj ^ajuauíBiJai^
•is ap oiuaiuiqduma ns ajqB anb ouiuibo ja ua anboqa sajBna soj
BJjuoa sojnaBjsqo B^uod A 'uoiaBjsajiuBiu Bidojd ns 'a^uaiujEjuapiaaB
o BiJBsaaau 'ajJBqoa anb uapjo un ap uoisuajajd Bpo^ BJjuoa ejpjaq
-aj ap oqaajap ns a.idiuais BpjBn^ osa jo^ 'Bjiniaoj Biauapiauíoa ajd
-uiis ouioa o BiJosaaaB Biauanaasuoa ouioa ojad 'j^sixa apand ta^uajaj
-ipui aiuauíBjnjosqB 'jbj ojuena ua 'sa aj opijauíoa un ap ojuaiiuijdiuna
PX 'J^SjaAiun o OAijaajoa uapjo un b Bjjsjodjoaui Bjainb anb anb
-BJBd jambjBiía ap opuaipuiasajd 'buisiui is b auaijB as 'sauíj sojjb ap
oj^oj jb JiAjas ap Bauusoa BAijaadsjad bj ua o píaos oipaui ja ua uoia
-unj Bun ap ouaduiasap jap ajaijip Biauasa ns ap uoiaEzipaj bj 'jbjia
ojxajuoa ns ap ajuajaaxa jb Buoisaaas Bai^ojoajajB zajsipaiuui Bjs^
•BuafuBjjxa Bsojjoq
A buba sa zoa bjjo cjioj^ 'ouisiiu ja sas ou anb ssoa bjjo jod op^ia
-infua jas Jijiuip^ ajiand ou 'ajuainlíisuoa jod 'jBna ja 'aasod soj anb
anb jas ja ua uos 'upjsa vA : ajuajaaxa ja BJBd soaasujjjxa jas uapand
ou sajojBA soj osa jo^ *opuaijBA-jas ns ajuaiuBjBipaiuui apisaj ouisiiu
jas ns uq 'aausajB ns ouiijui ajanj anbuiíB A 'piqíuojiiB ns Bas Bjainb
-jsna 'sajoijajxa souajija o sbuijou uoa uoiaBJBdiuoa ns ap apuad
-ap ou íis Jod A is ua jojba A uoiaaBjsijBS bX sg -ouBJjxa Bas aj anb
ojuaitnijanbaj un ap uoiaa^jsijBs bj Bia^q osouad ozjanjsa sa ou íajuaj
-sixa ajuauíBAijaaja oájB sg #uoiaBJidsB Bun ou 'pBpijBaj Bun sa :jbz
-UBajB b pBpqiqísod Bun ouioa BpBp sa aj ou Biauajaaxa ng *BiauB
-ojjb ns ap pBpituij^^aj bj jbjjsoui ap UBq anb BiJojaiA bj A Bqanj bj
Basnq ojos A vA ajsixa Bjsa ojusna jod 'bijba ns ap jaqBS ns b BUBd
-luoaB anb ojjn^jo ja opuaiqiqxa BnjaB ajuaáB ja jepoin odij ajsa ug

�severo señorío sólo puede quedar legítimamente frustrada el ansia
incumplible; pero es que entonces no era legítimo el deseo; y no
lo era por insensato, por rebasar la condición humana, caer en la
"hybris", invadir el dominio reservado a los Dioses; de otro modo,
y mientras no sobrevenga un impedimento exterior que lo baga por
naturaleza inaccesible, el deseo no puede dejar de lograrse, pues la
excelencia, por ser tal, es siemple plena realización del valor de su
esencia. La medida de su valor no reside en su intención, sino en
su éxito o en su fracaso, y en lo que el uno o el otro hayan mostrado
de su calidad y su apteza. Las disculpas a mano -—"es humano
errar", "todos somos pecadores"— no cuentan para ella. El fracaso,
a nadie abruma en mayor grado que al conspicuo: su ser es aniqui
lado. Ayax ya no existe cuando se suicida; al darse muerte, simple
mente da término a lo que no subsistía con sentido, limitándose a
cumplir con su propio rito funerario.
Responde perfectamente al concepto de excelencia la hermosa
definición de la arete que da Menón^: desear las cosas bellas y
tener el poder de conseguirlas. El tipo de excelencia que aquí se
describe no es por cierto todo tipo de valía ya poseída; se atiene
al distinguido pero limitado horizonte de un medio cortesano. Aun
que deriva del viejo concepto homérico de "arete", no guarda el
sabor a fortaleza y heroísmo que tiene en éste, en concordancia con
su sociedad guerrera. Tampoco exhibe las posteriores variaciones del
tema, según los diferentes valores en cuya realización se encarnan
otras formas de arete; pero muestra dos aspectos solidarios y funda
mentales: el ser en posesión de una condición laudable, y el poder
de cumplimiento de lo que pide su estima. Sin este poder la exce
lencia no es plena; por lo mismo, es propio de su ser hacer mani
fiesto su poderío. En el tema expuesto resulta muy notable la dife
rencia de estilo hermenéutico que presentan otros modos. Para Kant
importa la "buena voluntad", y si el esfuerzo nada lograse y no
quedare más que el solo querer, igualmente éste reluciría como algo
que tiene en sí su pleno valor 2. Kant elabora en esos términos la
importante idea de ^mérito"; pero el mérito es una categoría ética
excluida de la excelencia. Desde su perspectiva, sólo tiene lugar en
los inferiores; es una categoría de sirvientes. Un señor no es nunca
"meritorio"; su ayuda de cámara puede serlo, si cumple con su deber,
pues también el deber es para el excelente una categoría que perte
nece al comportamiento de subordinados, en tanto éstos son seres
sometidos a una obligación. Si bien es cierto que la nobleza obliga,
no por eso es cierto que ella sea obligada. Excelencia significa virtud

(I) *MEN. Aontí roimiv poi, u&gt; ^ZÚKpaTts, ápfrí; t'vai, KaOá ittp ó iroirjrijs At'yi. " \aipuv r icaAoí&lt;ri
Kol Ivvair6acn tai iyu ropro A&lt;ytu áptri)v, iviOvpiovPTa túv xaAú^ bvraTov t'vcu itopi^taQai'.' Platón.
A/en ., Ti b.
(2) "5o würde er uñe ein Juwel doch für sich selbst glanzen, ais etwas, das
seinen wollen Wert in sich selbst hat". "Grundlegung zur Metaphysik der Sitten".
Werke, herausg. von E. Cassirer. Berlín, Cassirer, 1922-23. Bd. IV, p. 250.
- 236 -

�- Í2Z Á.
u^pod as anSis anb o^ 113 j x '2^6l "133. 'o^ixajv -v^pwj uaSaEf ^ ^3 (f)
"í ^ S6I " 681 '-&lt;/í'^S -upinid (g)

un spusj^ad snb joSia pp so3aB3 ísojdb us ^jssijiubui 38 ou snb
aOJBA un 3U3IJ OpiJU3S UIIÍÍUIU '3^3JB BJ ^JB^ -BpBajSOUI X BpiqUJX3
J38 3q3p 'BpBlipSJDB OpiS J3([Bl[ 3p Bq BpBl^oOJ^ pBpiJBnO Bq #O3jd
-UI3 OpBZJOJS3 X OSOS3ia ns UllB X 'O3jdlU3 ns BUIJOJ BUII8JJ3UIIJ[d U3
Bjjodiui íBzasnj B[ sp uoisssod B.i3iu b^ B^sBq ou snb 3ju3piA3 usiq
83 31S3 U3 OJ3^ 'f ^13X0n 3p ODI^3UIOq Ojd33UO3 pp OSB3 p 83 \R\
snb 83 opiqBg 'ezasiij B[ X aopA p ouioa SBJ3Jj3n^ sspBpipn^ sb[
B oáUBJ JSUlud U3 3U31J 3nb BI3U3p3X3 3p BlUJO^ BfpnbB B3g
•SOJ3B 8nS BIDBq UCHSU3J U3 X OJ3B U3
.138 3p Bq '3SJtqiqX3 3p Bq J3pA ng "BpU^Jod BAISBd BUn BJ[3 BJBd
BOI^lu^lS BpBU ^OpipUO3S3 JO^BA [3 BJBd JBÍ^iq XBl| OU 3)3JB B[ U^J
•Bqonj 'uoisu^j 'ozjsnjss 3p 8B3pi sbj B[p us ub!)U3i pd^d unSuiu snb
j^^^ljmSlS 3p 8OJ*3^ B^S3 OJS3 'OJIJ3UI 3p UOT3OU B[ BZBq33J BI3U3p3X3
BT 3p ppOlU Odlj pp BAIJ[3p 3nb BDtoOpiSIJB BOip B^ U3iq Ig
ozudnfsa X viouajajx^^ (q
•g ^ajanhung^ pp odssubjojsijb oiuu p BjsBq osjsui
3p BpU3X3[ p 3pS3p 4BS3jdx3 3S BJ83 3nb U3 8O^IUI 3p 3IJ3S B[ 83
BJB[ ÍUOI3B1U31 Bldojd SBIU n8 3S3nj 838OIQ SO[ BJJUO3 BjppqSJ B[
3nb usiquiBj spusaduioo 3g "ssjqB^jouiut so^ 3p pBpiJoia^dns b
-d33B SOll^pUB SOf 3nb UO3 'pBp[IUUU[ 3p 3)USJB3 'OJUSUIB^
.T3pus)U3 3[qisod s^ 'OU1UIJ31 3S3 3p pjoUi opiju^s pnjiqBq p U3
'pBpqupdpo B3ijiuáis ou pBpqiqBsuodssj ns ÍBZ3pjnjBU ns sp uoiobz
-ip3J B[ U3 pBpqiq^p B33SUIJJUI BpOJ JS 3p 3Xn[3X3 3nb O[pnbB OpB3
-sd p Jd^ouoa spsnd ou íBpuss^ Bidoad ns 3p pBpissosu aod aXn^j
uopsB BXno ojpnbB asqsp p aaoouoD spsnd ou íosoipA is ^od 3p
bX opBp ss snb o^pnbB oji.i3iu p Jdsouo^ spsnd o^[ *pBpa3A U3 pj
BJI3 OU J3380d BipU3J3jd 3S 3llb BipA B[ 3nb 3p UOI3BJJSOUI B^ 'BI3
-U3SnB pj 3p BZU3n^J3A B[ BJ3S OpBqnS3J p O8B3 p U3 BpqduinD
3[[Bq 38 B^S3 3p pnjIU3^d B[ 3nb U3 OpBjS 3)U3piJU8UI pp 3^U9UI
-ip 38 BUBUinq uoioipuo3 b^ us jipissj sp jBn[ us snb 'oiubi o\ aod
'pBpqiqsp Bun— BzopanjBu Eun sp oidoad J3S pp B33sutajur p^p
-qiq^p B[ snb bso3 Bajo B38 snb Bpu^pipp eun Bajssniu 'Buins us 'is
ÍBI3U383 ns 3p UOpBnptAipui B^ U3 pnj!U3[d 3p Bjpj BUn 43JUBnj3B p
na pBpqrqsp eun Bajssnuí 'oiquiBD us 'is ÍBpBp sjusuiBus^d btou3S3
Bun Ba^d une 'pBpqiqísoduii BaspBpadA eun ainjtjsuoo 3p Bq bbtoubj
-sunoap sb^ 3p pBpiaoia^dns bss 'sBiuspy ^opEosd pp BijsnSuB B[ ou
oasd 'uopBjtuiq tb\ 3p aopp [3 83 Bpusno^suoo B[ 'sBzasnj sns b s^aoia
-sdns a^s uBj[nssa SBpuBjsunoap sb[ X osBOBaj pp Bpudiasdxs bj sssp
-Bd sjuspoxs p opuBns oss ao^ #bjs3 3p BpBA3[3 pBpqBO B^ aBajsom
833UOJU3 spsnd X Bz^panjBU eun 3p 3Xn[^ 3jS3 snb ojubj U3 ops 83
'a^a^nb p us susijsp 38 Bpusp^xs B[ ig 'BpqduinD BjpA sp biouss
-nB Boqduii bjss ojusno aod 'BzspanjBU Bpui eun sp Bspi bj sjusui
-BiaojoipBajuo3 3Xujox3 íBpBzqBsa BSoqBA pBpqBno 3p opijuss J3 U3

�poder que no se ejerza. De ahí la búsqueda de la prueba, la tensión
hacia la hazaña, la voluntad de lucha y de guerra y el afán de domi
nio. De ahí también la importancia que tiene el botín: exhibe lo
conquistado, es la medida de la arete, tan exactamente como la me
dida del valer de un deportista está en los títulos y trofeos que haya
logrado.
Se ha hablado del sentido agonal de la vida que poseían los
griegos; esto es cierto, pero si se toma en un sentido esencial: el
éxito que determina el rango de un deportista es otra cosa que la
arete homérica, pues en el deportista mide su valer solamente en
una actividad, mientras que en el héroe homérico mide su valor
humano, su jerarquía vital, el lugar que ha de ocupar entre los hom
bres y los Dioses. Por tal razón es de gravedad excepcional la ofensa
de Agamenón contra Aquileo: quitándole el fruto de su esfuerzo le
quita el testimonio de su valer, lo disminuye en su rango. En lo
mismo se halla el fundamento de la actitud de Agamenón: no ha
de ser él, Rey de Reyes, quien tenga que sufrir la pérdida del resul
tado que una victoria le deparó.
La victoria manifiesta la arete de la misma manera que el botín
testimonia la victoria. Es así que la ambición, ansiosa de victoria
y de botín, es nota esencial en el héroe homérico. Esa ambición tiende
siempre hacia triunfos grandes. Cuanto más esforzada es la empresa,
cuanto más dura y difícil sea, tanto mayor será la excelencia que
demuestra quien en ella se corona con el éxito. La magnitud del
esfuerzo es criterio básico para apreciar la arete; pero esa magnitud
no se mide por relación a las posibilidades del sujeto agente, sino
por relación a la dificultad objetiva de la empresa. Quien a costa
de un gran esfuerzo alcanza con sus pobres dotes una pequeña vic
toria será meritorio pero no excelente. Lo que la arete exige es el
gran esfuerzo que traduce grandes dotes; éstas son el verdadero fun
damento de su orgullo: ¿qué otro podía haber hecho algo igual?
Atenerse solamente al gran esfuerzo es cosa que implica como punto
de partida el supuesto de una común naturaleza; entonces, la dife
rencia entre el héroe y el vulgar sería cuantitativa, dependería sola
mente del esmero, de suerte que el hombre común podría ser acu
sado por indolencia en tanto que el héroe sería festejado por su
mérito. Si, más allá del denuedo, interesan las dotes que éste traduce,
la diferencia se torna esencial y pasa a pertenecer a un orden cuali
tativo; es por lo mismo lógico que ella se exprese en términos que
traducen una categoría específica: es el semidiós, el semejante a un
Dios, un hombre por cuyo cuerpo corre una sangre de rango divino.
Algo igual sólo hubiera podido hacerlo quien también fuere seme
jante a un Dios.
En la arete el esfuerzo existe, e incluso es fundamental. Si Aqui
leo se queda en su patria, si entonces su excelencia no se ejerce y
no es en acto, muestra por eso mismo que no es un excelente. Pero
dicho ahinco es positivo, activo, creador, es el ejercicio que actualiza
un atributo valioso y que, si se exige a sí mismo en grado máximo,
_ 238 -

�•orasiuijojuoa ojinbuBjj un ua asjauajap p ouijsap ns sa oj^[ *jbs
b^isuoo ojuaiiuBsuad ns ap ouapod p anb ajqi^ipjui BjapBpnia
B[ jod opípara Bjas oAijBjijEna opBJá ng 'BpBáznf Bjas Biauaáipiui
bj anb —bubzbij ns jod :jofaiu o— ojuaiiuipuaj ns jod 'ucuaanp
-ojd ns jod Bjas sand ÍBiauajaaxa ns ap opBnaapB ouijsap ja sa —jas
ojuBna ua jas ja— B^aBJisqB A jiajjip sbiu BajiBiua^ bj osa joq *aauaA
as anb Biuajqojd ja sa onpjB sbui o^uBna oijb sbui sa ajsq #jojba ns
ap oiuorajisaj ja sa pBjjnaijtp bj ajuB ozjanjsa jq 'ouBua b jbuibjj
aqap ou anb Bsoa sa japuajd^ BJBd pBpijiaBj BJraa^ opBiop jofara ja
an) 'jbuoidbj ojuairaiaouoa ja jbzubojb jod ozjanjsa ja BJBd opBiu
-bjj Jas ja jBnjaajajuí uapjo ja no osjaaxa ajuaiuBAi^BjijBna jap Bidojd
S3 *pBpjJBptn ojuBna ua ajajc bj ap saja^aBJBa soj UEiqiuBa BpBU ua
'jB^nj jauíijd ja ubzueojb sajBnjaajajui sajojBA soj opuBna anb jBjBuas
bjoijb jod aisBg 'c sajaipisijy b^sbij ojaraojq apsap ajjoaaj as ouiuiBa
ujq *Báaij^ Bjnjjna Bidojd bj ua vA 'soiquiBa soqanra oijjns
ap uoiaou bj ap opiua^uoa ja anb ap opiAjo jb jianpuoa aqap
ou —jaaBij b souiajaAjoA sojBj^BJBd sojio ua oiuoa— Biauajaaxa bj ap
jBpoiu odi; jap ojduiafa ouioa Baijauíoq ajajB bj bjoijb BjsBq opuBj
-apisuoa opiuaA souiB^Bq 'ojdraafa ap bja jod 'anb ap oqaaq j^
•sa Biusira Bjja anb oj Bas Bjja anb uaaBij anb sosoijba soinqiJjB
soj aisaijiuBiu ou anb ouirasa opoj is ap jinjaxa ja Biauajaaxa bj ap
oidojd s^ -sa ja anb oj Búas ou oajtnby A ajuaj3axa p^pjaA ua Bijas
ou BzajBjnjBU ns 'Biajauoa pBpijiqisod Bun asanj opun^as ja is ojad
íoajmby ap sBjap^pjaA sapBpijiqísod jas anb UBijpuaj ouiiubo ojjo A
oun 'upiado eun ajuauíjBaj asanj uoiaaaja bj anb bjb^ 'pBpijiqísodrai
ns japua.xduioa BJBd ojos ajqísod oraoa bisia sa ÍBjaBJjsqB sa Biaunuaj
Bsa ap pBpijBn^uaAa Bq *a^sa b jBiaunuaj ap BsoianaB upiaBjuaj sa
ou ajqísodraoaui sa ouijsap ns anb sbj uod sajqBasap sbsoo SBjjanbB
jod jojop ja ojad íajajB ns BAajj oj jBna bj biobij bijoj bj b asBUBd
-luoaB is Bjjauai BiJBasap uaiq ^zjj^J A b^jbj Biauaisixa bj Biaajdsap oj^[
•sa ^A ja anb oj jod ajqou sbui ouiiubo ja a^Jjq 'Epin^as jas
ua apand bja Bun ojos anb ojsand 'uoiaaaja BjapBpjaA Bun A^\^
•Bjarajjd bj Jijajajd Biauajaaxa ns ap oidojd sa ojad íBjnasqo A
bjjo A Bsoijoj^ A B^joa ^piA Bun aj)ua Jiáaja anb opiuaj Bjjq^q oaj
-inby 'Bpua^aj bj unioag -sa oraoa jbj jas ap ja anb ouiuiBa ojjo auai^
ou sbui íuoiaipuoa ns ap Bzajnp bj JBiuaraBj apan^ -pBpijiqap Bun
ua Bsajd jaaBq Bpand onh uoiaanpas bj uoa J3A anb auai^ BpBU ojja
opoj ojaq -uaiqraBj JBinjjsip opijanb Bjaiqnq sajBna soj ap sauaiq
soj b Biaunuaj ns ap BjjoauBjara bj jaaap^d 'ouiiubo ns uoa sajqijBd
-raoaui uos anb saaoá soj jod Bza^siJi j^uas 'ajq^asap Bas ouopuBqB ns
anb JBsuad 'ozjanjsa ns ap uoia^^au bj jiqaauoa apand 'ajuarajBJ
-niB^[ 'Biauajaaxa bj ap jBpoiu odij ja ua JB^nj auaij ou —ojjb sbiu
BJABpOJ OJ BIOBIJ UOI3B}Uai BJ ap J3 OU SBTO
OÍBqB BIOBq UpiOB^
-uaj bj ap ouauípuaj jq -oAijEífau ouiuiBa jap uoiaaBjjB bj b asjauodo
ap bjbji aiuaraajdrais anb 'Biauajsisaj ap 'oAisBd ojaa janbB anb bsoo
bjjo sand sq 'pBpijBa ns ap bjiijjb bj BisaijiuBiu jsb anbjod aaBq oj

�bellas obras serán así fruto del brío doloroso del bello espíritu; no
lo serán por amor a la gloria o por ansia de inmortalidad —como
parece pensar Platón, en el cual el modo de la excelencia no es pro
bablemente dominante 6— sino por necesidad intrínseca, tal como
la gloria guerrera corona la acción física del héroe, pero éste la cum
ple por ser héroe y no por amor a la gloria; el héroe que sólo fuese
tal por amor a la gloria se mostraría por eso mismo un héroe inauténtico. La gloria es su consecuencia, y es querida en cuanto testi
monio de su calidad. Perfectamente coherente con esta perspectiva
es también la doctrina aristotélica del placer: la acción buena tiene
por sucuela el placer; éste corona el acto como la belleza corona la
juventud 7; pero aquél es perseguido por sí mismo y no por su grata
consecuencia, tal como el héroe reposa complacido en la paz de su
victoria. El esfuerzo del investigador hacia el dominio de lo inteligi
ble, interesa en la arete aristotélica en tanto traduce un fundamento
cualitativo de orden valioso. El fervor del mal dotado no muestra
ninguna arete, sólo exhibe el penoso espectáculo de una naturaleza
que vale poco. Por eso, es su destino propio el pretender otros fines.
No es para todos la lucha y la dicha del conocimiento puro, como
no es para todos la lucha y la dicha del vencedor guerrero. Sin es
fuerzo no hay arete; pero el ahinco sólo es valioso si está fundado
en la arete.
También ha de excluirse toda concepción de la arete que pre
tenda reducirla a un fenómeno específicamente griego. Si nuestra
tesis es exacta, ella es, en cuanto tipo moral, tan eterna como la
experiencia humana. Bien conocida es el ansia del romano por mos
trar sus virtudes patricias. Bien conocido es el ardor del caballero
medieval por acreditar sus cualidades preeminentes; en las leyendas
que lo ensalzan, han ido siempre juntos los dos conceptos de "es
fuerzo excepcional" y "calidad excepcional". No basta el valor teme
rario; necesarios son también el poderío del brazo y la destreza de
la acción 8. Bien sabido es que el noble moderno persigue con afán
honores distinguidos; no admite afectación de la honra que le es
debida: la pasión por el duelo es su consecuencia natural. Toda la
influencia moral del cristianismo no pudo desterrar el duelo: patente
se hace aquí que ninguna imposición de un contenido ético puede

(6) Cf. Symp., 206 a - 209 e.
17) Cf. Aristóteles. Eth. Nic, 1174 b 31 -33.
(8) Es por ese aligamiento que, tanto en la antigüedad como en el medioevo,
las armas del verdadero héroe (el escudo de Aquileo, el arco de Ulyses, o la espada
de Sigfrido) sólo pueden ser manejadas por él. El arma tiene una cierta virtud
mágica y sólo así es digna del héroe; pero esa virtud sólo es en acto si el héroe es
digno de ella. El arma excepcional no es una ventaja para el héroe; sólo él puede
empuñarla, pero sólo mientras no desfallezca en su ser-héroe. Algo semejante ocurre
con el curioso tema de la parcial invulnerabilidad: bien ridículo sería un cobarde
invulnerable; pero otra cosa es el héroe, pues no es valiente por ser invulnerable
sino que es invulnerable por ser valiente: la invulnerabilidad es la justa vestidura
de su valor. Una y otra cosa —arma e invulnerabilidad— muestran el sentido de
diferencia cualitativa en que es dada la idea de héroe.
- 210 _

�\n •29Z md eip (fo (6)

-Tt{ O[ OU 18 'S9UIJ S^S BIOBq 3JU9UqBJniBU ESpdlUI O[ pnX3S
ap opapod ng uo^anpas pp BAijBjipna Biauapaxa B[ uapiui so^ixa
ens ap pnjqdtuB n\ X pBpipa Bg qpBj uppanpas B[ uoa BjipajaB as
ou booaui as anb uoiaipuoa B[ sand 'jpijip B^smbuoa B[ osbd pi ua
Bsaiaiut :pBpajqtuoq ap oiuounisaj oraoa pnxas Bjstnbuoa B^ b Biapis
-uoa as opuBna ajjnao tsy ^aqap ap Bapt B[ b SBuafB uaiq sauoiaoB
sBqanuí ua a^uatuBUBipiioa Bp as Á a^sisqns pBpqBpoiu Bisa ap Biauap
-adxa B[ j^ *aaqap ap ^api b[ BSuaAaaiui BpBu bjb¿ anb uts 'op^isajiu
-bui ja[BA jo oíSop ap X upiaBJiiupB ap BsnBa sa a^sa u^ 'Biaua^axa B[
ap ppora od^ pp BOTjnauauuaq Biauapadxa b^ ua aiuaraBiJBuiiad uBp
as ou anb 'jaqap ap apua ^od X Xaj ap s^api sb^ tnb^ aanpojjuí Jub^j
o^ubj uo —BiauaSixa B[ ap opoui p apuodsaj anb— oubijub^j bisia ap
ojund [a uoa a[qijBdraoaur 'ssraapB 'X ouisiiu is ua a^qisod sa ajs^ #op
-uaiqpasap souiBjsa anb pnb^ cjauBui buiiSuiu ap ijopd b aXnpxa ou
X 'oaiun [a ajuauíBiJBsaaau sa ou anb pBpiaxia ap odii un b apuodsaj
ojad 'upiaBiaajdB BjpnbB ap a^isod ajuauíBiaapad uotaB^ajdjaiur
Bun oan[ apsap sa 'c sapBpiaBdBa SBJ^sanu b upiaBpj ua sojuapj soj^
-sanu jBAijpa Buapjo sou anb ^bjoui Xa[ Bun ap o[duiafa p i[[B soui^a
Hub^j ap opinf [^ 'opiquas auaij Bisa jod ops X 4Bjsa uoa apuodsajj
-oa as pnbB :pBppBdBa ns uoa a^uauíBjaajip BuopBpj as pBjpaijip b^
aiUB ozjanjsa ns 'otqss pp pn^aapiui ojunoj p BiSop X BJiuipB as
opuBna uaiqujBj ]^ ¿oJBa un b Bpunuaj uainb ouioa opas b JBpunuaj
apand ajuauíBjapBpjaA sa oj anb piuaS bjsiijb p anb Bsuaid as osbob
anb sg? ¿sapBpisjaApB sajoXBui Bjjuoa une Bqan[ ns ua opinSas oiu
-siui ojp jod uBjjqBq 'uoaanj sauainb opuais 'anb ap uppaiAuoa B^ bij
-Bpqos uaiquiBj sa ou? 'sbj\[ ¿ouiuibo ns b JBpunuaj opipod uasaiqnq
anb souiBsuad anbjod BJag? ¿pjoui JopA ap jB^qBq 'sosbo sojjo soj[
-anbB ua 'saauojua auaij opijuas an^)? 'Oijojpaui aiuauía^duiis bjsijjb
pp opaB^aadsa p sa a[qB}uauiB[ uaiq ojad ípjoui ojpaui ap saauo^ua
souiBiJBjqBq Bpnp uig 'SBzapjniBU sns ap sajop SBpBAap sb^ jod Bpiu
-ajsos asaiAnjsa ou is Bqan^ B^sa Bijas apisp oaa^ #pBpisjaApB bj ojub
pjoui JopA ns ap X saj.iB sns b pBpippxj ns ap JB^Bq b UBAaj[ 'jb^
-uojjb anb opiua^ UBq saaopBaja sapuBj^ soqaniu anb soiuaiuipapBd X
SBqai^ SBg 'jB^sajiuBui anSisuoa ajJB ns anb [Bnjpidsa pBpipa B^ jod X
upiadaaxa ap ojuapi ns jod opBp[Bdsaj B^sa joAjaj asa anb o^ub^ uo
ops oiad 'Bjqo ns Jipluma BJBd opBzipaj ozjanjsa p Bfajsaj as bjsij
-jb un ap oíSop p aa^q as opusn^ 'SBUBpunuí sauopuijsip ap o soj
-ajjanS sotpaui ap sofa^ 'BJ^uanaua as Bjsa anb ua sosbd ^O\ soqanuí
uog 'pBpippoui oiuBno ua Bpua^aoxa b[ b Bjaap ou oainbjBjaf jBn[
ojp sbui p UBdnao anb sajo[BA so^ ap oxquiBO p 'oqaip o\ unSag
•BpBdjijxa uojbjSo^
B[[B sbui pp SBZBuauíB sb[ tu sapSaj soSusbd so[ tu anb 'apuodsajjoa
^l anb jBSi^ p jpanbaj b apuaij ts aod ap anb sbiujb ap uopipBjj
Bun b BpspauíA BsoipA BzapjniBU Bun b auuojuoo ojuaiuiBiJoduioa ap
iptaou B[ aiuauíBuiijuj ubj Bjaap anb bsoo sa 'p b asjBSau o opnp p
jiSixa o^[ *pBppi^a ap ppom odij un ap Bjaaaip spuaijadxa Bun

�ciese, pasaría a ser inexistente su calidad de seductor. El Don Juan de
palabra es irrisorio, como es también grotesco el pretendido Don Juan
que huye. Son los hechos los que han de hablar, acreditando la na
turaleza que se es. De la misma manera, el hombre de campo de la
tradición criolla, que en la doma, en la pendencia y en el amor, pone
a la vista su valer, también responde al tipo modal de la arete. Igual
mente, en la vida juvenil se encuentra el mismo tipo de experiencia
hermenéutica rigiendo el comportamiento: es el caso de los mucha
chos que buscan la lucha para exhibir su fortaleza y acreditar el po
derío y la habilidad de que están dotados; estas dotes se muestran
sin sentido si no se ejercen, y sólo en su ejercicio perfeccionan su
excelencia. También aquí las victorias, y en especial las difíciles, son
el índice que ha de medir la condición superior de una naturaleza.
Son pues muchos los casos en que se valora laudatoriamente un com
portamiento sin que en nada influya la idea de cumplimiento de un
deber; pero esta relación entre las ideas de arete y deber es sobre
manera compleja, y habrá de merecer un parágrafo aparte que pro
cure explicarla.
c)

La excelencia y el deber

Ya ha sido recordada la definición de la arete dada por Menón.
Aunque parcial, es bien expresiva de una enérgica valoración positiva
del goce de vivir; es todo lo contrario de una ética de inhibiciones, y
de inhibiciones ha de hablar necesariamente quien —en nombre del
deber— distinga entre lo que se debe y lo que no se debe hacer.
Desear las cosas bellas y tener el poder de conseguirlas, dice Menón;
por cierto que no se le ocurre agregar el momento negativo: no amar
ni perseguir la fealdad. Esta exclusión no es una prohibición; quien
posee aquella arete y por eso mismo tiende al goce de lo hermoso,
por descontado huirá de la fealdad como de aquello más contrario
a su esencia. Y si naturalmente se aparta así de lo feo, no tiene sentido
hablar de un deber de apartamiento. No se debe lo que naturalmente
se hace y cuyo no hacer no se concibe como posibilidad propia.
En el concepto homérico de arete, que nuevamente servirá de
punto de partida, está igualmente excluida la idea de deber. Aquileo
no parte hacia Troya porque deba ir; parte porque así lo quiere;
y lo quiere porque es propio de su arete el querer la guerra y buscar
la victoria. Semejantemente, en el trato mutuo de los demás guerreros
—como también ocurre con frecuencia en otros planos, y en especial
en los medios deportivos— es habitual la exhortación a manifestar
plenamente la arete de que se está dotado, pues no es digno —va
lioso— otro comportamiento. Mas no se manda ser digno o valioso,
pues sólo puede serlo quien de por sí ya lo es. El momento negativo
queda suhsumido por el positivo; y éste no es un mandato: es la
mostración de un camino. Pero, ¿no está de todos modos sobreenten
dida una cierta noción de deber-ser? Si el aconsejado no hace lo que
le es condigno, la mezquindad de la acción —que se mide en
tonces por relación al agente y no en sí misma— insiere en él, des- 242 -

�•ojs^ndnsajd o^iS^i ns sa anb 'ajáis ap lEuopipEij sapi b^ ap
uaSiEUi je sapi{B3 e Etaidiatut &lt;,aiEjao&lt;; anb ua apisai lEiuauíEpunj oaoAjnba p otxai
asa ua BnoiiEsap as anb uoisnasip ei 113 • 902 - ^ 88J- '"Sjloq uo^i^ ^3 (01)

-pds bj jbiusui BJEd BpBzijpn jas Bjpod BjqEjBd bj 'BiaBaip ap ojdaa
-uoa ja aAjanAua anb 'uppdaaB Bjsa u^ 'soiaap sajBj. a^ua je^ ap
soraBjadsa 'sBiauBjsunaiia sajsj ua 'anb ap oqaaq [a jsuáisap BJBd ojps
BjiAias íBjjnao pBpipna anb ojubj ua BAp^ina pnjjtA v\ saauoj
-ua Bjpuai opiiuas un^ui^[ 'Bjna anbjod BAijBJna pnjaiA Bun auaij anb
souiiaap anb ouis 'BAijBana pniJiA sun Bua^ anbjod Bjna ou B^uB[d
B| :pqjaA ajuaiuujnd jas jod BiauasnB ns jod B^tjq Bisa 'BAijBaqdxa
uoiaua^ui Bun uoa BaqdB as pn^ia Bjq^pd B[ is anb ojBja s^ 'BAijBjna
uoxaaB \b\ jaajafa [a BzapjnjBu ns ap-oidojd-sa :Baijiuts as o^a uoa
Á 6B}UBpI Bun ap puiaipaui pnjJtA B[ ap Bppq ag 'pniJiA ap opijuas
ofatA asa 'pBpipjoui ap Bapi B[ b opBiaosB ajuauíBjBipauíuT sa ou anb
otJBpunaas ouB[d un ua atibuno 'opBAjasuoa Bq ajuatjjoa afBnSua^ ^
'dp-oid.ojd-j.BS :BjJoSajBa B[ unSas Bsajdxa as aaa^qB^sa as Bisa Á
so[[a ajjua anb uoiaBpj bj 'pnjjiA b^ ap pBpipnjaB b^ isb uBjsaijiuBui
sojaB so[ ig 'sojob ua Bsajdxa as ojubi ua pn;aB sa Bjsa 'zaA ns b 'ojad
ípn^aB sa pnpiA b^ ojubj ua ouis uaqtauoa as ou sand 'pBpiA^aaja ns ap
ojamijd ojaB \b uauodns íB^a ap uBAijap A sopunSas uos sojsg 'sojob
ua ajsisuoa pBpipnjOB ng qBnjaB sa Bpqduina anb ojub} u
bsoi[ba pBpipna BaijiuSis Biauapaxa ap opijuas p ua
•0I BuSip o a^ou
Bzjanj B[ ajainbaj as anb ouis Bzjanj Bjaui ^\ Bjs^q ou sand 'jofaui Á
ajjanj sbui sa uatnb sbui Bua^ anb ojsnf sa [Bna [a jod pnbB '[BjnjBu
opiiuas un ua ojad 'ojsnC o^ ap JB^qBq apand sapi[B^) uaiquiBj osa jo^
•oiauaA o\ anb Bzjanj b^ Bsojapod sbui Bja :Bjsnfui aaja b[ ou 'bjojj
-ap ns jod bjoj^ 'sauoxaipuoa sBsa ua 'uainb íoisnf sa anb o\ BJjsaniu
as —oa^nby uoa ajjnao ouioa— Bzjanj BuStp b[ ap oiuiuiopajd pp
osBa p ua oiusiui 'osa jo^ •Biaxisnf b^ sa biiSijub Bapa B[ ap jo^ba ouiix
-bui p osa joj "(sasoiQ so^ bjjuoo ji) uoipqaj jod o '(a^ajB ap Bipj
'BzafBq) pBpiJoija^ui jod :sauozsj sop jod opiaouoasap jas apand ojos
'nds-Bnb-BpuodsBJJOO-Bnb-o'j 'OJapjoa jbj ojapjoa p xu oqoj jb^ Bja ou
oqoj ja anb bijbjisoui ojsandojd sajuB ojduiafa ja otuoa jsb 'upiaaB ns
b upiajodojd ua ojopuaiuod A a^ua^B jb opua^nuiuistp ojBipauíut ap
BJBdaj as uoiaBnaapB ap bijbj b^j *opBaad ua jasa ap oppuas ja ua ou
ojad 'tl^^jjBj^ sa Bas anb apuodsajjoa anb oj jijduma-oj^ *oqoj jb asBJ
-OAap uainb asanj ojapjoa ja anb ouioa jbj ua BJBiJodtuoa as ou aojaq
ja anb ajuapuajdjos ub^ Bjjag #ojapjoa jap ojaaiujBa jas-aqap oqoj ja
ouioa a^uauíBjaBxa íajuajod sbui ja JopaauaA jas-aqap ouioa 'ajajB aas
-od uainb OAi^Bquioa jas-aqaQ *B^sní" Biauapuodsajjoa ap o 'uoiaBna
-apB ap bj sa ajajB ap Bapi bj uoa Bijiauoa as anb jas-iaqap ap
uoioou Baiun B^q 'i(JBqap^ jod apuapua as anb oj anb Bsoa bjjo
sa ajsa ojad íBiauajaaxa bj ua t4jas-jaqap?? un XBq anb o^jaia s^
¿jas-jaqap ap Bapi bj BJauBiu
BunSjB ap uBaijduii ou? 'ttap ouStpui^, '4tap JBjadsa ap Bia,, so^s^ qa ap
jBjadsa ap Bja anb oj ap ouSipui ojopuBj^soui 'bijba ns ap ojopuBfod

�tud para producir o condicionar un efecto que se aguarda como con
secuencia normal. Así, es propio de la vista ver, es propio del oído
oir, como es propio del cianuro matar. "Virtud?', designa entonces una
relación de adecuación. Una cosa tiene la virtud que le es propia
cuando derivan de ella los efectos que cabe esperar. Un héroe es en
verdad un héroe en tanto es natural en él un comportamiento haza
ñoso. Un sabio es en verdad un sabio en tanto es natural en él apresat
el orden inteligible. No puede decirse lo mismo del santo: si es na
tural en él dominar su sensibilidad, si falta la esforzada represión, no
es un santo. La diferencia es extraordinariamente ilustrativa: el héroe
homérico o el sabio aristotélico cumplen su naturaleza; en cambio,
el santo reprime o supera su naturaleza. Esta le lleva a otros fines
que los que él quiere perseguir como constitutivos del "Bien". Se su
pone así que su naturaleza tiende a apartarlo de éste; en otros tér
minos, que la naturaleza tiende al mal, o carece por sí sola de fuerzas
para alcanzar el bien; que padece de una perversidad natural, o de
una insuficiencia natural; y es una potencia de otro orden —el es
píritu— quien de ella ha de triunfar. La victoria del santo se erige
sobre la debilidad de la carne. Pero semejante flaqueza es totalmen
te excluyente de la idea de excelencia: si la una existe no puede exis
tir la otra. Si hablamos de excelencia cuando el espíritu domina a la
naturaleza tal como lo "debe" hacer, tal exaltación es de un orden
distinto, pues supone una deficiencia, una carencia de excelencia na
tural. Su dominio es por eso frágil; siempre puede caer. Completa
mente opuesto es el pensamiento aristotélico, para el cual la virtud
(arete) es un hábito, y aun el dominio de sí que supone un esfuerzo
de continencia y una tendencia reprimida no es en realidad una virtud
pura; por esta causa, el pudor y la vergüenza son para él cosas propias
de la juventud, mas no del maduro hombre de bien, que en cuanto tal
no hace jamás cosas vergonzosas11. En efecto: si las hace, muestra
por eso mismo que no es un excelente, exhibiendo su carencia de
arete: faltaría allí la mentada relación de adecuación.
Es pues un error de Jaeger decir que el héroe homérico tiene
un alto sentido del deber 12. Tiene el sentido de lo que se debe él
mismo por su condición; pero este deber-ser no es otra cosa que
lo-que-es-propio-de-él. Quien no afronta el duro destino que corres
ponde al fuerte muestra una inferioridad vergonzosa. Un imperativo
de heroísmo no tiene sentido para quien está por debajo de la condi
ción de héroe, así como es ridículo que quien no es deiforme quiera
semejarse a un Dios, consiguiendo sólo ser el hazmerreír de quienes
lo contemplan. El héroe homérico no lucha por deber, sino porque
el excelente que no cumple acciones esforzadas demuestra la falsía de
su valer supuesto; y si no es honrable no le espera la angustia del
pecado sino el dolor de la indignidad, en el supuesto de que sea capaz
de alcanzar el sentido de ésta.

(11)Cf. Aristóteles. Op. cit., 1128 b 10-35.
(12)Cf. Op. cit., p. 24.
- 244 -

�•82 -d &lt;-%p '4o 10 (gl)

-xa bj sa jb^jiia X bijbiq uajBA X jas ns ap —oa o BpBaijiisnf— bio
-uaaaa auuij B[ apsap ajuauíppos BnpB uainb ap zaAiq^ BUBipjioa bj
8a une jBnijqBq sbj\[ 'okjbs jap 'bjsi^jb jap 'Bisjijodap jap ojjnSjo ai
-uanaajj p sa oppouoa uaiq 'oáanj apsaQ 'pBpiuBipijoa JBjnA sbtu B[
ua aiuauípnjiqBq bibjsuod as X oduiaii ojjsanu BjsBq anSisojd ouisiui
oj —biiSijub Bjnqna bj ap sbjii^ij sapusjS sbj ua ajuBuiuiop p^pp
-ija ap jBpuaijadxa-oaiinauauuaq odij pp biej; as— p ua uBpunqB
anb Biauapaxa ap sojduiafa so[ pspijBa baiibiubjj ap jas jod ojauíojj b
jijjnaaj Biuaj p ua auaiAuoa uaiq is 'anb asjBppp aqap ou cua^
•ou^ipuoa
sa SBjp ap anb o[ ap B^pj B[ JBjapj uapand ou anb 'pBpiuiiuBu
-Sbcu ns ap X BzapuBJ^ ns ap uaXnjj 'oiiBJjuoa p jod íjouajut un ap
o)uaimi)uasaj pp uauatj Bpsu bubcIuiodb so^ anb Bpua^oiA B^ X
•is ajqos aod upisuaasB B[ sa uij ns anb ouis 'bojío ap
p uapuai; ou sand 'Bqan^ B^ X uopaB B[ uBjaua^ anb BipiAua ajqou
B^ X oipo p souiiija[ osbo ns ua uog -BipA jBapnu ap uapjo ns u^
'soiq un jas ou jod 9Jjng -uopipuoa ns ap saiiiuq so^ jod aip^u anb
sbui aaapBd 'sa opoui aisa ua uain(*) "aiuapaxa pp piuauíBpunj biou sa
sbui ajduiais jaacq p 'oijbjiuod p jo^ -^opB^qqo BqBisa anb b o\\
-anbB anb sbui oipaq aq ou íjaqap uu uoo opiyduina aq ops^, :opuap
-tp oiSop p aiuB asBdynasip as Btisapoiu X pBpyíuinq uoa is oaymby
ap BjnSij bj Bijas BpjnsqB uaig uaqap ns uoa ajduina ojos uainb ua
BijauBijB bj X ojjiiSjo ja uBjjas soiuoi aiuauíjBnáj "cr jooajuí un ua
BjnaipiJ Bijas 'biou aiuauíBisnf jaSa^f oiuoa 'Biqjaqos ng "ojjbjisoiu ua
BjiaBA ou X joijadns ouioa biujijb X aq^s as uainb ap Bzajnp bj 'b^ubS
-ojjb bajijb bj 'jBnj ns jiSixa ap pBiunjoA bj 'ojjnSjo ja sa BiJBsaaau
Biauanaasuoa ng 'opBqnsaj otuoa X oiuauíBpunj ouioa zaA bj b aiuaj
-aaxa jap uopaB bj b BUBduioaB pBpiJotjadns bj ap Biauapuoa vj
•BiJOiBéijqojadns Bqnsaj 'oipaui ouiuuai jap oiaadsaj
'anb oiubi ua aiajB Biuouiiisai X aiuajaaxa p^pjaA ua sa uopaB ng
•ajqBuapjo oj ap Biuiaua Jod aiuauíBAjiBiijBna Bisa 'sa anb oj jas jod
'Bpuajaaxa bj :sas isb anb oaiSoj sa ^ 'BUBuia souisiui sojja ap anb bj
anb uozbj bjio uis 'aiuauíBiiniBjS ajdiuna as oíaijijaBS ns anb sa uopaB
ns Bjjoq aiuauiBsoJojop aa^q anb oq 'opdsaj anb sbui BpBu uBijaa
-ajaui 'jaqap ns uoa uBjjijduina aiuauíajduiig 'BzapuBj^ ap Bjjaaaj^a
aiBquioa ns 'jbjoui OAiiBjaduii un jod sopsSijqo uasaiAnisa oajinby X
joiaajj ig "JBUopuBqB anb Bjpuai anb BpiA bj aiuB anb aiuauíBsuaiui
jod 'ojjaauaA X jBijanj aiajB ns ap oidojd sa ojad 'jopajj b jaauaA ap
sandsap jijoui b ba anb aqBs oajinby ¿ssoa jbi bijbso ojio anb? íJBjn^
-uis aiBquioa ua aiuajj ajjaaBq aiajB ns ap oidojd sa ojad 'oajinby ap
pBpiJoijadns bj ap aqBs joiaajj #ou 'ja íjinq Bupod 'uopipuoa bjio ap
'ojiq 'opBAjasaj apa aj ja ua anb jojop ajqBipaui jap jBsad b JBnj
ns jBpjBiiS ap bij 'auinsajd anb ap aiajB bj auaii is ^ qa ajqos ua^a
•aj oijb sbui o^sajj ja X ozjanjsa ojnp sbui ja ojad 'opBJUoq sa sopoi
jod X sopoi ajqos jod BpuBiu 'sopipuaq sbui auaii uainb sa aiuajaaxa
j^ 'Baijauíoq aiajB bj ap o^iSeji soi[ivd jap oiuauí^punj ja sa

�periencia del respeto que exige quien se halla en una condición que
otorga títulos cuyo reconocimiento por otros se reclama como obvio.
No menos diaria y vulgar es la experiencia del rechazo de lo que no
es propio de semejante condición. Ostensible es el frecuente desprecio
por quien es o vale menos —por el débil, el defectuoso, el tonto— por
claramente inculpable que sea, conforme a la convencional interpre
tación diaria de la culpa, ese menor ser y valer 14.
El contentamiento de sí —tan sospechoso de impureza en la eticidad de la exigencia— es en cambio legítimo en la excelencia; halla
su justificación en el orgullo por la demostración cumplida de su
valer, en tanto es el eco del éxito en el cual este valer ha quedado
acreditado. No interesa, para que el tipo modal se cumpla, el grado
de profundidad o de trivialidad, de penetración o de tontería, con que
se hace pie en la creencia individual acerca de su éxito valioso: en
realidad, la mujer que ufanamente exhibe sus joyas puede actuar en
el modo de la legalidad estructural propia de la excelencia —por ri
sible que sea su escala de valores— si actúa desde su propio valer y
tiene por correspondientes a éste las vanidades que luce; ya se ha
dicho que el tipo hermenéutico-experiencial es meramente formal.
Ambición, dignidad, orgullo, tentación de excederse pero no de des
cender, vergüenza sin arrepentimiento, acompañan al comportamien
to regido por la legalidad propia de la excelencia, independiente
mente de cuáles sean los fines que quien así procede ambicione y
tenga por dignos, o de cuáles sean los logros que —razonable o irra
zonablemente— alimenten su orgullo, y cuya ausencia dé lugar a su
vergüenza. Pode-nos tomar muy poco en serio los contenidos de quien
se comporta en este modo; podemos pensar muy pobremente de él, y
juzgar que nadie está más lejos que él de ser un excelente verdadero;
no por eso deja de regirse por la legalidad estructural de la excelencia
su manera de actuar y reaccionar cuando en él predomina, general
u ocasionalmente, este tipo modal, en tanto su acción es-desde un
valor en cuyo valer él cree, al cual tiene por ya realizado en su per
sona, y cuyo reconocimiento objetivo por parte de los otros pide. Así,
nos reímos de los valores infantiles y, sin embargo, en el comporta
miento del niño es perfectamente discernible el estilo de la excelen
cia. Parte de las pullas cotidianas que procuran herir y disminuir,
muchas de las ideas ordinarias sobre el honor y la deshonra, y algunos
de los corrientes temores a la vergüenza y al menosprecio, llevan tam
bién el signo de ese mismo estilo. En particular, el uso cotidiano del
concepto de hombría halla en la experiencia de este modo de eticidad
su más habitual fundamento, y asimismo vulgares y fatuas reacciones
de altanería y de prepotencia siguen igualmente la misma legalidad,
sin que para ello importe que sus valores nada valgan fuera del crite
rio de quien por ellos se juzga valioso y determina su comportamien
to en consecuencia. Mas, por otra parte, la acción en y por los mismos
valores, pero sin juzgarlos superiores y tenerlos por determinantes,

(14) Ni más ni menos que en la lliada, en la incidencia de Tersites: II, 211 ss.
- 246 -

�- LfZ " O^ 'AIXX 'vpv'll JD (Si)
BiaBiuaidns ns ap BAjiniijsuoa uoiaipuoa bj lauajuBui BJBd oijbs
-aaau Bas anb jbiu pnbe a^uB asiauaiap apand ou Biauajaaxa Bq
•pspijBiJaj buisiui bj b aaapaqo 'sajqBjuauíBj aqBg
anb sauotaaB ua aunaui 'saioijadns a^uauíBaiSojoixB sopBSznf 'ojuajBj
ns ap o 'pBpquiA ns ap 'BpuajBA ns ap oiaiajafa X ajqiuou ua 'sou
-Bjd sojjo ua 'uainb uaiquiBj oíag *sr ¿BsonsBsap BuanS bj ap ojaSBjj
^a sauoi^ai sbjjo b asBAajj ou is oajmby ap Bijas ^n)? *aiuaij aoBq
aj anb oj b uauáis jbui jap ja o uaiq jap ouSis ja anb ajuajajiput Bjja
BJBd opuais 'Bjuauuo^ jas ap JBfap uis ojjaaBq ap JBfap Bjjpod ou A
auodo aj as anb oj uoa bsbjjb Biuauuo} Bun ouioa isb 'BpsuapBauasap
jBjn^BU Biauajod Bun ap bj b fatuas —BiauajoiA bj apuodsajjoa opuBna
—r- uoiaaB B'q 'ouituBa ns jinSas anb bsoo bjjo oidojd sa aj ou sbui
ÍJBqtjjap ajainbaj aj ouiuiBa ns anb oj jBjuatuBj apan^ 'Buodo aj as
anb ojnaBisqo jainbjBna a^tiB ^sjbiujijb ap Bq bsoijba pBpxjBna ns A
—anjis as Bjja anb ua uapjo ja Bas jBna Bas— buisiui o^isuoa apand
ou 'BpBp isa ou o sa íXaj Bidojd ns sa eiauajaaxa B^ qs ap upiaBzijBaj
Biiajd bj ji ap sX^q anb sofaj oj opoj '^jjb sbiu ba anb 'BunSjB upianuitu
-sip ajitupB ou anb A otusiui is ap ojnáas aiuatuBSojjnjo 'jajBA ns ap
Bsuajap ua A ajqtuou ua sa sand 'ajuanauijap ajduiis ja uoa Biauaiajip
jBiauasa ns inbB aQ "Jbj\[ jap A uaig jap bjjb sbui Bjsa anb o^aadsaj ns b
Bpoj. uoa asiiaap apan^ "Bjja ajqos Jod 'oiJBsaaau sa aj is
A 'uopui^sip Bisa apuaiasBJj bijba ns íopijuas uauatj souiuiiaj
so^sa anb sa is 'jej\[ ja A uaig ja japaa ap UBq ja 3}ub íjbui ns A
uaiq ns Buiuija^ap aisa íjajBA ns Bjsa sajuB :souiuuaj sojio u^ #ojuatu
-ijjap ns BjiAa A Btuiisa Bidojd ns aiuatuBpBnaapB BjipajaB uoiaBjau
-jnA jbj is 4oisnf jod o ouanq jod BSBd anb oj ap BiauajotA bj b aiuaij
asjaua^ap ap Bq o^[ "^u^jg,, ja bjjuoo aanpuoa bj 4tuatq^? ns anb
jBJjuoaua Biauajaoxa bj apand 'a^uaSiA oujajxa uapjo un oisandng
•4jbui9? jod Biujisixa anb oj sa oqBasouatu ns A i buisiui is ap p^pijBaj
Buajd bj opoj ajqos A opoj ajiíB sa —ojuaiuiBjJoduioa ns ap ojaadsaj—
44uaiq,, 'Bjsa BJBd :aiaJB bj UBZijajaBJBa anb soaasujjiuj soija^ija soj b
ajuajj 4jaaBq anb auaij BpBu íoatjbuijou a^uauíBjapBpjaA ouioa aSij
ou A 'oiJBpunaas jajaBJBa un Bjja BJBd Biuasajd ajsa ojad íuapjo asa
b ozjanjsa uis asjauaiB ajans B[j^ #oisnfui oj ap A ojsnf oj ap 'ojbui
oj ap X ouanq oj ap soAiiuijsip souajua oipaui ns ua sajuaSiA uaj
-sixa :a^sa b aaouoasap o^[ 'oaasuuixa uapjo un ap SBpBAijap SBaija
soidojd sopiuajuoa oiuoa ^u^ii ou Biauajaaxa Bq
jviu ja A vwudjdoxa vj

(p

•jouoq jb X
pBpiuSip bj b sauoiaBaoAui SBaanq ap JB^snS ajans anb 'jBuoiauaAuoa
ouisiasiJBj jBn^iqBq ja ua SBjiiaods sbuijoj soXns soaa otuoa BJ^uanaua
—pBpiaija bj ap sojijsa sojjo soj ap BjambsajBna anb jBnSi jb— ajsa
sand 'opotu jap p^pqBSaj bj uoa uoiaBjaj ns X ajuBupB jap pBpioij
-uajnB bj a^i^dB Biuaj aXni^suoa anb 'oiupjn jod 'sa ojBj^ 'B^aaXqB jiu
-aAap ap zBd^a sa osnjaui a 'oipn^sa ua pBpijBpotu bj ap Bjanj aanpuoa

�Quien por su hombría mata puede estar en este lugar: la cualidad valio
sa ha de ser sostenida cualquiera sea el bien objetivo que se baga preciso
sacrificar. En otros modos —por ejemplo, en la exigencia— se puede
impedir la defensa de la honra, aunque se la juzgue égida de una
cualidad por la cual se vale; se puede prohibir la violencia o mandar
poner la otra mejilla; pero esto jamás puede admitirlo la modalidad
de la excelencia. La cualidad valiosa que no se mantiene mediante la
acción necesaria deja de existir; con su cesación desaparece el valor
de quien la sustentaba; la vergüenza y la humillación son su conse
cuencia; sobre el antes digno recae ahora la indignidad, con toda la
dureza de su invitación a subsistir en ella o negarse a la aceptación
de la nueva realidad: por tal vía el suicidio por pundonor deriva ne
cesariamente en este caso de la excelencia, tal como ocurre en la ya
recordada historia de Ayax, y tal como se ha practicado mil veces des
de antiguo hasta hoy, tanto por famosas como por obscuras personas.
Las sombras que sobre el suicidio han arrojado muchos mora
listas no han podido borrar los sentimientos de admirativo y religioso
respeto que a menudo engendra la muerte voluntaria por razón de
honor. "No sobrevivir al deshonor" no es un mandato; es una nece
sidad de la excelencia; sería bufonesco quien, medrosamente, se esfor
zare en suicidarse por honor, por ser tal su deber. La arete presumida
quedaría desmentida, y se desvanecería la aureola que ilegítimamen
te la adornaba; el desprecio habría de recaer ahora sobre ella. Mas
la desestima que insiere sobre el que no sabe defender, por ejemplo,
su hombría, es muy distinta de la condena moral —propia de la exi
gencia— derivada de un código que estatuye lo que es un mandato
hacer. Por tal razón, importa muy poco a la excelencia que el suicidio
por honor sea tenido por un bien o por un mal, o que de él se esperen
buenas o malas consecuencias. Puede decirse que quien así juzga desde
el modo de la excelencia se atiene a las clasificaciones de bueno o de.
malo como siendo tales aunque no ateniéndose a ellas en su acción, por
cuanto no padece la presión de la bondad o maldad que califican a
lo objetivo; luego, éstas resultan ser cualidades que no pesan, a lo
menos en el sentido de que carecen para él —en el ejercicio de su
excelencia— de valor determinativo, pues no condicionan su conducta
ni la someten a su imperio.
Esta libertad del distinguido para lo que habitualmente pasa por
mal, es una consecuencia de su llevar el bien dentro de sí. Vista desde
su propia perspectiva, así como el Rey Midas convertía en oro todo
cuanto tocaba, la excelencia juzga que purifica lo que, derivando de
ella, es en la común objetividad tenido por perverso. Surge de lo dicho
que no le es posible acceder a la perversidad en cuanto tal. Esto
constituye para su modo de ser una importante limitación: entiende
ser ajena al Mal; no conoce el pecado; tampoco conoce la angustia,
salvo en su atenuada y sutil forma de pender del Destino 16. Queda

(16) Cf. S. Kierkegaard. El concepto de la angustia, cap. III, ///. Madrid, Rev.
de Occid., 1930.
- 248 -

�- QfZ 'III 'I 'dea "PWI (¿i)

ap 'sopiaaoj sojuaiuiipaaoad aod 'upiaiBaj b 'ajuauíBaajaB bjbui uainb
isB aaBq oj o^[ 'ajsaijiuBui bj uoiaaB ns ouioa A oputrna aBjBtu ap Bq
'pip^aquioq ns ap Bsnpa aod pjbui anb jq -paijiaaps aj as ouioa uaiq
-iupj ouis 'paijiaaps as anb oj ojos ou psaaajuí pppaijijsnf ajuasaad
as psoijpa Biauauaj bj anb BaBd oaa^ #Baqo as jBna bj ap aaquiou ua
aoiaadns pppijBaa buiijui bj aaaaaas A aauajsos Basd oiaBsaaau oj aqd
-runa ap aojBA ja aanppaj A sojuauiípaduii Báznfos anb BinSjBpiq bj
Bajo A 'ojaaXcjB saaajui un ap oiapvaas ja sa opijuas oAna sojndnaasa ap
BiauaaBa BjjanbB sa bsod Bujq -pjja ap sou^ip uos soipaui soj A Biuijsa
ns ap BipaBnSBAjBS bj sa uij ja is Baijijsnf as anb ajaans ap 'aajBA ns
.¡pjipaaaB ap bij BsouBp upiaaB Bq 'BpBiaaad pBpiu^ip ns Bpnasa anb
jap bj Bajo Anm ijoiu ja vpv^ o jviu ja t/a sa uainb ap jbui ja BaBd
ppjaaqij bj sa bsoo Bujq 'Biauajaaxa bj uoa aaA anb uauaij BpBu 'Buaaiq
-oS as Biainbau ns aod anb janbB o Bianj bj aod oppjBqaaaB ja 'oía
•pumSuBS aopBuiuiop ja 'ajuBjuniaj osoiaiquiB ja anb BpiAjQ "ajuana
-uqap oaaui ja A Biuijsa Bsoauoq ns apsap-sa ojubj ua BiauajoiA uoa
BtijaB uainb aajua 'sopiaajqBjsa uaiq soiaajiaa ap aaaaaBa aod 'aiuaaa
-sipui ajans 'jbui ap o uaiq ap sauoiapaapisuoa uis pBjunjoA ns aa
-q anb 'soiamfaad ap aaqq 'ajaanj aaquioq ja Biapq OAijBaiiupB oiSoja
ojaaia 'oaBqaBq A OAijiiuiad oj b ojjna ouaapoiu ojaai^ "pppqiqisuasui
'BsaaAaad BiauaaBjduioa 'pBpjanaa ajduiis sa ou ajauíoa ajuajaaxa ja
anb jbui ja sb^^[ "saaB^nj A sodiuaij soajo opBaoAui ubij anb 44soiq ap
Baajoa^ bj ua soaa bjjbij uaiquiBj anb oaad 'son^ijuB soj ua ajuanaaaj
Biauaaaa ísajBiu ap bsiibo aas uapand sasoiQ soj anb ap Bapi bj sa jbui
ja uoa uoiaBjaa ns ap A Biauauíiua bj ap opijuas jap oiaBjoao^)
•ajqiaaoq A.
oaiS^aj oj ua osnjaui Biauasa ns aBzqBaa ap bij anb isb sa A íBiaojaiA
bj ua uaiquiBj ouis pjoaaap bj ua ojos ou 'pppijpjpj ouioa ojsia sa
ouijsap ja osa aoq 'buisiiu js ap aaqq sa ou 'ouisiui oj aod 'oaa^ *ojap
ua uoiaaajaad sa anbaod 'ouisiuoiaaajaad un uoa aaA anb auaij Bpp^^ *sa
ouioa jbj 'sa pjja anb oj ajuaiupjpipaiuui sa 'pzijpuiajqoad iu pí^ppui
ou 'soptjuas iu sauozpa pjisaaau ou íaas ns ap pupuia ojuaiiupjaodiuoa
asa anbaod aajBA oidoad ns apjsajiupui A aiqiqxa b apuai^ *is ap urna
-BzqBaa Buajd bj aXnjijsuoa anb oj ou^nq ajuauíBiaBiuiad Bznf ojos
A 'pBpjBiu o pspuoq ap Baasuiajxa Bpipaiu Bpoj b Buaf^ sa Bjja ojubj
ua 'sajuBfauias sauoiaaB ua aaanaui opuBna Biauajaaxa bj aod souiin
-aaj sosa U^ opiAiA sa ou 'pBpiAijafqo unuioa bj ua oioia o jbui aod
opiuaj sa anb oj ouisij^[ -pnjiuij ns ap ajqBjiAaui uoiaBjiuiq bj ap Ba
-anj 'BAijnuirasip uoiaaajB iu Biauaiaijap aaouoa ou 'jbj aas aod 'ajsa A
'aopuajdsa ns ap Baqo sa uoiaa^ ns sand :BuafB sa aj uaiquiBj oioia ap
Bapi Bq qBaoui jbiu ja aaouoa ou 'oáaBqiua uis 'oaad íBzaanp bj 'Biauaj
-oía bj 'ouaajuasap ja 'ojuaiiuiaap^d ja aaaouoa apand o aaouo^
u p
-Si a Biauaaoui oiuoa buisiui js b auod as opotu ojaap u^ -Bpunjoad
saín iu BAisuaaduioa sbui aaBq bj oaodiuBj íBpBaiiu ns BijduiB sbui aa
-Bq ou 'Bpipuajaad o jsaa 'uoiaBAaja ng *paa Bidoad ns ua BpBuoisiadB

�una manera cobarde. La forma de la acción es el criterio para el jui
cio: en ella, más que nunca, el excelente ha de mostrarse hidalgo, y el
algo de lo cual su actuar es hijo ha de ser el valor poseído cuya en
tereza se salvaguarda.
La estima intrínseca propia de la arete e3 independiente del
cumplimiento de lo soeinlmente reconocido por objetivamente bue
no. Ella no entra en pugna con este orden externo gratuitamente
o por pasiones mezquinas o bajos intereses —que serían indignos de
ella —como quien simplemente delinque, aunque éste en este con
flicto muestre eventualmente algún valor cumplido, como la valen
tía o la audacia; pero no vacila en aceptar la lucha cuando el res
peto del bien objetivo se revela hostil al pleno desarrollo de su ser.
La integridad de éste no acepta la restricción que ocasionalmente le
imponga un bien exterior que se cruce en su camino. Quien por su
entereza mata, lo hace aunque admita que matar sea un mal; pero
también entiende que hay ocasiones en que es propio de un hombre
el no temer la comisión del mal.
En última instancia, la excelencia no reconoce en rigor más que
lo que de ella adviene, y puede decirse que ignora el mal, a lo me
nos en el sentido de que no lo sufre como pecado o como mal. No
obstante, puede padecer su "falta", no por causa del bien o la norma
objetiva desconocida, sino por el extravío que la acción cumplida
revela respecto de sí misma. Yerro suyo será cualquier incumpli
miento de la acción condigna que debía por necesidad derivar de ella
misma, e incluso le es posible el sufrimiento por lo hecho con
forme a un bien objetivo. Pero, habiendo de alguna manera una "fal
ta", parecerá que ésta ha de afectar su ser; sin embargo, ello sería
suponer que su valía no es la excelencia que por hipótesis es o pre
sume ser. Se comprende que su propia dirección interpretativa ha
de tender a considerar que, si bien la falta ha sido cometida por ella,
no constituye una caída sino un error. Actuó ciegamente, sin ver su
camino; pero de su ceguera no ha de ser culpable, pues en este caso
una negatividad esencial destrozaría su naturaleza. Por lo tanto, re
conocerá su falta pero no su culpa. Una potencia extraña —el desti
no, la fatalidad, el azar, la voluntad de los Dioses— ha sido la causa
de su cegamiento; sólo que esto, si bien exime a la excelencia, no
valida su acción. Esta ha de ser tomada sobre sí, y es propio de
quien por este modo se juzga llevar sobre sus hombros el peso de
la responsabilidad por sus actos; pero semejante afrontar el padeci
miento de los hechos no es igual a considerarlos fundados en su pro
pio ser. Cuando algo o alguien obstaculiza el funcionamiento de
una máquina, los efectos de ésta no son los que debieran ser; tal de
ficiencia deriva de su hacer, sin que por eso pueda juzgarse culpa
ble. Análogo juicio se muestra en un ejemplo clásico: acusado por Nés
tor de menospreciar la arete ajena, Agamenón estimará preciso reco
nocer su yerro; pero la causa fue Ate, el Error que anubla y destruye
la sensatez del ánimo, el cual indujo a cometer la acción equivocada
- 250 ^

�- íes •¿I '\q -jdsj
,soiq yo 'ni svwp^ji^^^p ou opvjitucny &lt;C ojijiuoo upzvuo^ /„"'• (6l)
• 8¿ 'XIX •' SU 'XI '

-uoa Bun jqduina ap opijuas p ua 'uouu^ un oppap^d Bq as OAijpj
ojaB p u^ *oqaaq pp a^qedjna BjdaaB as ou oiad 'oqaaq pp pBpqiqBS
-uodsaj b[ BjdaaB ajáis b[ anb asjpap Bjjpod 'BUBipijoa BiSopuiuiiaj
b[ opuBSj^ #BuadB anb osaans anb ojubj ua oqaaq p jod ojuauiB[
ops tuoispap B[ jod ojuaiunjuadaiJB saauojua aaqBq apand tu
o^[ #uaSpo ojjo ua asjBzíBJua BJBd ajuaSB p aaqos jod Bpqsaj upiaaB
B[ ap OAiipj jajaBiBa ^^ "Biaua^aaxa Bidojd ns ap sisajodiq tb\ apsap
sa ajuaS^ p ojubj ua SBpinpxa uos pBpqiqísod bjjo á Bu^q qBiu p
BiaBq BpBuiuuajap aiuauíBjisui asanj B^p is omoa 'buisiui b^ ap BSjaA
-jad uoiaaaatp eun ua o pBjunpA b^ ap pBpqiSBjj Bun ua uoiaaB B[ ap
saaiBJ sb[ JBasnq BJBd iu ^vproo ap oidaauoa p Bjed ounSp JBSn| sand
^Bq o^[ #oaij[bj oqaaq p pijauíoa ajuBnjaB p anb 'opianpas anb o\
-ubi ua ou oaad 'opsu^Sua o opBSaa anb ojubj ua s^ 'Bjoianpas Biauaj
-od Bun ou anb uaiq 'bsoub8u3 o B8aia 'Bipao 'BUBJjxa Bpuajod Bun
:BJopBaspj uopBjídsui B^ ap ajuBuiuuajap uozbj b[ bjjo jas ap Bq
'oan[ i (Bpuapaxa Bjjijsixa ou osbo pj ua sand) ajuaB pp Bjan8
-aa pjnjBU eun ap jiuaAojd apand m '(oap jas osmb as ou sand) jaj
-anb un ap JiuaAOJd apand ou ojuaiuie^qnuB asa 'uopaB b^ ap oatjjbj
jajaBjBa p ajuauíBunjJodo jaA BJBd o8aia anj as tg *oqaaq pp uoiaoui
-ajd bijbuiSijo B[ js ajqos buioj as ou ojad ísBpuanaasuoa sns ue8ud
as Á oqaaq ojuBna ua oqaaq pp pBpqiqBsuodsaj B[ js ajqos buioj as
'jojnB sa as oju^na u^ "ojuaiuiijuadajJB p opinpxa otusrui oj jod Bp
-anb 'jaaBq pp ojuauíBpun^ p is ap opBs^ndx^ -ajuaSipjuiui p ua pnj
-iqBq sa uoisuajduioaui bj ouioa BjauBui B[ b 'ojafns p ua opBauíje
jBJja a^qBjiAaui un ap BAijap o^^ *opBpunj ajuauíBaasujjjxa Á 'pjuap
-paB A ppuBjsunajp sa 'bj^bj b^ ap oAijnjijsuoa cjojj3 ^^ (a
•ajuapaxa-jas ns BJBd a^qxjanb-ou ouisiui is u^ opBp sa ou anb
oqaaq un jaianb ua Bdjna ^Bq ou ojuBna ua ajqBdjna sa ou bjjbj ns
OJad íopBjp| Bq ajsa 'ajuBnjaB pp BAijap oqaaq p ojubj u^ 'jojja
ojuBna ua opijanb anj ou sand 'oiJBjunpAui anj jojja pj^ (q
•opijuadajjB ouiiub un b pn8i sa ou oppopp ora
-tub un i 6t ttopBj[iuinq A ojpjuoa,, upzBJoa un ap ojuijsip sa opBuadB
uozBJoa ujq 'Bjp ua Bpisaj xu uopaB buisiui b^ ap bozbu anb uis 'sBp
-uanaasuoa sns ap auaiAOjd jBán^ opBp Bq anb b BfoSuoa B^q 'SBjjojBid
-xa SBaiuaaj sb[ SBuafB appuais 'sBAijBaijijaaj sauoiaaB buiSijo 'opp
-ouoaa^j 'uoiaBidxa b jB8n^ ^p ou sbui 'sBpuanaasuoa sns asi^puam
-ua zaA pj uapan^ 'opiuiijdns apanb ojp jod anb uis 4jbujoj3j a^q
-isod ajuauípnjuaAa sa pna [ap 'oiABjjxa un anj Bjs^ 'BpBJja uoiaaB
ojusna ua oqaaq p Bjjoq ou ojad 'p jod uoiaaBjsijBS JBp B o ouBp
p Ji8ajjoa b apuaij uouauiBy aaajjo anb uoiaBJBdaj s^ (b
:Biauajaqoa i?ai8o[
eun imíáas ubziub8jo as anb sbzui^uasua sajuBjJoduiy p ap ua^jjxa as
anb BJ3A as '^pjan^oj as Bioip anb ojxaj aaqapa [a oprpma uoa Bjip
-aiu os ig 'hX sajuasajd sopipiuqdsa asjaaajp uajainb BJoqB anb B[ jocI

�ducta inadecuada a lo que se avenía con la excelencia. Luego, tal con
ducta no proviene de ella. El actuante responde y paga en tanto que
ejecutor; pero no se comprende en su ser como agente del hecho
faltivo, que pesa sohre él como cosa ajena o heteróclita, a la cual
quisiera arrojar lejos de sí. Ha de insistirse en que la fuerza extraña,
por indeterminada que sea, sea ciega o engañosa, no es una fuerza
seductora que aproveche de alguna dehilidad del agente impropia de
la plena realidad de su noble esencia, pues esa endeblez sólo puede
existir en el grado que no exista la alteza presupuesta. Esta, aunque
conoce la finitud, ignora la penuria en las fuerzas que le condicen,
d) Junto con la culpa v fií arrepentimiento, queda eliminado
el perdón. La excelencia puede aducir que no antevio, que no hubo
otra vía, que así lo quiso el destino: se dan todos los matices, desde
el decreto de los dioses hasta la mala suerte que invoca el deportista
perdidoso. Pero no puede pedir indulto. Bien ridículo sería Agame
nón rogando que lo perdonen y le dispensen las malas notas. Esqui
var la responsabilidad le resulta indigno, y en tal grado que, llegado
este momento, puede él servir de piedra de toque para probar la au
tenticidad de un pretendido excelente. Sabe que ser perdonado es hu
millante. Correlativamente, cuando deviene acreedor moral, le es im
propio perdonar; pero el noble olvido ha de permanecer al alcance
de su mano.
e)

La excelencia y la nobleza

Lo ya expuesto es suficiente para advertir que los términos "ex
celencia" y "nobleza" guardan muy íntima conexión. A quien se in
terpreta desde la excelencia, lo indigno, lo inferior, lo bajo, lo rastrero
—en tanto son para él tenidos como tales— le son extraños. No sien
te por ellos ninguna seducción, así sea la de una posible riqueza de
experiencia. No le tienta el conocimiento de lo que no es fruto de
su condición. Su odio y su venganza pueden ser despiadados; pero su
violencia y su dureza no toleran procedimientos arteros.
Sin embargo ese aligamiento puede quebrantarse cuando la pa
labra nobleza es aprehendida en su sentido estrictamente moral, o se
acepta lo calificado por tal en la cotidiana convención. La nobleza
del excelente no se refiere a la nobleza moral sino a la alteza de
su valer, que otorga su dignidad a lo que deriva de sí como linaje
suyo. Su nobleza cualitativa por la cual se fundamenta su acción
purifica la innobleza con que ésta pueda ser signada por la objetivi
dad de su medio. Es noble lo que emana de sus nobles cualidades.
No se cuida de una nobleza en sí de las acciones derivadas. El cen
tro de su valoración está en él en cuanto agente, no en el hecho. Pero
de esta falta de sumisión a los valores dados objetivamente como
vigentes en un orden comunitario, surge una dolorosa y necesaria
incoherencia entre la arete y la nobleza moral. Pues lo noble moral
respeta; la excelencia, sólo a veces. La primacía que ella se arroga se
atiene a la nobleza de sus altos atributos; si éstos entran en ocasional
antagonismo con caracteres nobles de otro orden, no vacila en llevar
- 252 -

�IIIXXX oiuR^ 'Duvonojy tíj 'Eqp.i^ ap -y -j3 "ieioiu opimas \3
U9 S3 O\ OU Upp^B E[ 'EpU3{^^X3 E[ 9p OppU3S p U3 ElUISqiqO^ "OJaUOISud OpjE3
uq anb ajaf ue^S je ouSipui opuEznf 'ajpEiu op uppipuoa ns EZEqaai k ofiq ouanb
-ad ns b aisa ap a^u^pp ejoiie upqodnE3 ap ssodsa e^ anb asapianaa^í (OS)

-Sip EJJ9I3 eun (b :aod Bpeu^is ajuauíBAijBjijBna ejsq 'BAisuajuí aj
-U9UIBJ9UI 3llb SBUI S9
OpiJU98 9p 999JB9 BUBI[B9SBd BJS9ndB B[ 'S9UOZBJ 8Bp
-i99JBd ao^ "18 ap Bpmo 9ju9uiBiopBzi[B9sij anb uaniBxacunB |ap Ban^
-aoj ts\ b BuafB sa 'BpBUBJBinua uoi9Bnjis B[ 3^ub BiauBJOu^x o opapuoa
-sap anb o^ub^ ua Bpnp B[ ap a^quinpBsad b^ ja^ouoa apand uaiq xs j^
•js ap jBpnp uis aas aod Bziaa^9BJB9 as sand 'Biouapuoa ap osb^ |a ua
BisBuiap ua auaijap as ou íBjonpuo^ ns b oujoj \i^ uopBz^Buia^qoad
BAisaaxa spo^ a^npxa ^bjia uopBzxjoiaaixa ^q^ip 'bj3ubui a^uBÍauías
aQ #ouBiiuiaa p ua o ByaaoaBUB ja ua Biauapaxa ap asjB[qBq aqap ou
osa jo^ 'BpBznBaua uoio^b v\\9 ua ^Bq 'upisaadaa BaapspaaA anb
•outuiBa ns uoa a^[iiBdiuo9ui sa anb o[ op^^ ap aBfap aaqcs b
as anb 'ajuanaasuoa o^uaiuiBuaajaa p aiiuipB ojos íoidpuiad ap ora
-siiaasB opoj Bqaasap Bpuapoxa bj 'ajuBjsajuiBra ojaapod ns ao^
•aaainbaa capí ns anb pnitua^d B[
aszuBop uis Bounaj ajsixa Bisa o 'Bpuap^xa b^ ap sajBjiA sauopipuoa
sbj 69^u9snB uBjsa opuBno asaqdiuna apand Á 'oraras pp sssoaaua^
sapBpipna sbj ap SBun[B ojos saoAuoo 'j^pasd sbui á BAixajpa sbui sa
jnaora Bzajqou B-q 'SBsnaxa aaaaajo apand ou pBpxjrqap bj spuajaaxa
bj Ba^d sand 'sojob sns aod osoapara ja Á js ap osoaaraa^ ja sa oj saunu
:a)uajd9xa sa ou oaad 'ajqou sa pjuibjj :oisa ojos ou sbj^[ *ojuaira
-in^as oAijBairaj)B ns b Bii^ui oj X a^uBsajuoa jb BSznfos anb 'BuafB
bijba aoiaadns bj ap uoisirapB bj ap SBraaoj ssunSjB uoa apaans isb
rajuajaaxa aas uis ajqou aas ajqísod sa 'ajuaraBsaaAuj "Braaajxa Bpuas
-aad ns ap opBaBBS aoaaoq ja asaijuas apand 'sop^piAjo saao^as ap 'jbu
-oissd Brasap un ap sbui ua X 'sBjnsd sns ap Bjuoadiui bj ajqpouoaaa
sa 'oí^aaSa aod Bssd ajuauíBaiaojsiq anb oj ap sofaj 'oxaBip b uaaa^uoaB
anb sBanasqo sauopa^ u^ 'BpBuiBjaoad X cpnirapB ajuaraunraoa sas
Biunsaad BiaBraaadns sXna 'ouaSiuaijB uapao un ap saaojBA soj ap aj
-uaipuadaput sa opoiu jap pBjqjBÍoaj bj anb aspaoaaa ospaad s^ 'a^uara
-BpsnaapB uaajsnji anb sojdiuafa an^an apuodsaaaoa apuop sa 'ajuaa
-sdB saaaA SBqanra pBpiaoiaadns ap 'saiuBAajaa SBanSij ap njadrat ja
ua o 'sajao^ ua o a^sa^ ua 'oapuBfajy ua o 'ja ua ojos ou oaa^ *opip
-uajdsa BtuáipsaBd ap apaas apand aoj^ajj ap aaABpBa jap ojBajjBra
ajuainSisqns, ns X oajinby ap bzubI^u3a sq -ajijBaaaxa X ajqBaiuipB zaA
bj b 'aopnajsap ojaíoBjj ua ajaaiAuoa as Bpuajaaxa bj ap pBpia^ajuí bj
ap ojuairaiuajuBiu ja Bjja ua sand 'oaiíoBaj oj ap sBpunjoad sbui SBanp
-uoq sbj aBzuBajB ap ajqijdoasns sa uoiaipuajiioo ssq *sajqou saaojBA
ap SBAijBjuasaadaa sap^pijBaa o sauop^B ap soaajua sauapao aaaouoo
-sap ap saoBdBa uos sojdb sns 'BanjunXoa jbj uq 'Bpuaja^xa ns uaXnjij
-suo9 anb sajop sajqou sbj SBjsando uos SBjsa Bajuoa is 'sajqou sapBp
-tjBna aBjuajoiA ap Biauaraajaui bj b asSajj apanq "oiaBsaaau jbui ja ua
rjpBA ou osbo ja ua oiuo9 ifíz ospaad eos oiuoD sofaj ubj pBpijijsoq bj

�nidad, que incluye como primer presupuesto el respeto de sí misma
y una conciencia firme y segura de su auténtico y subido valor;
b) una cierta condición estética, que hace bello de contemplar su
ser o su actuar, o presume de ello. Más esencialmente acompaña la
elegancia a la excelencia que a la nobleza; pero en el bien entendido
de que no se trata de una presencia estática, sino que interesa más
—con mucho— su expresión dinámica, ya se trate de su acción ais
lada o de su genérico estilo vital. La torpeza estética en el ejercicio
de una cualidad valiosa vale siempre como criterio negativo respecto
de la excelencia; por tal causa no basta que se manifieste en la ac
ción, sino que requiere una forma condecente, mostrativa de la pres
tancia que pretende poseer su alteza. Y aún ocurre que es propio de
ella sacrificar el interés de la acción a la condignidad de la misma.
Vista objetivamente, ya sea que por su contenido material de
valores pertenezca al medio físico tanto como al mental o al social, la
excelencia se manifiesta como exteriorización de un poder de subyugan
te ascendiente. Actúa sabiendo que se impone y obliga a respeto. Con
sólo mostrarse hace guardar distancias; es otra cosa que lo común. Se
presenta juzgándose superior, y se acompaña de la pretensión de ser
reconocida como tal por su sola presencia 21. Es ambiciosa, es domi
nante, incluso en aquellos casos en que más bien se complace en sí
misma y se revela en la quietud de su cualitativo apartamiento. Es,
en su orden, magnificente y altiva. Provocada, es arrogante. Sus ojos
altaneros 22 no insultan ni son insolentes, sino que desafían. La so
berbia no la viste de ridículo; es, en cierto modo, su condición natu
ral 23. Sólo a regañadientes, con una inquietud silenciosa que se niega
a pensarse, acata el orden impuesto por la condición humana; Hybris
la fascina, y sólo quejosa y perplejamente respeta a lo suprahumano.
Así como se distingue de la nobleza, la excelencia ha de ser di
ferenciada de la grandeza. Ella pretende ser expresiva de un valor subs
tantivo, mientras que la grandeza bien puede ser meramente adjetiva
y devenir ostentación pura o simple prodigalidad, sin ser acreditativa
de una esencia que ella misma suponga valiosa y ya poseída. La gran
deza es más bien cosa de un orden cuantitativo; implica poderío, pe
ro no calidad. Puede haber una grandeza hueca; puede haber una
grandeza sosa; no pasa eso con la arete, que presume de un contenido
actuante. Es vieja la observación de que un crimen puede mostrar
un alma grande; más no por eso muestra sin más una naturaleza
excelente. Lá grandeza puede mostrar en alto grado cualidades valio
sas, pero sin actuar desde ellas, por ellas y para ellas; mas, sin ser en
función de su ser-valioso, no hay excelencia. Se puede manifestar fuer
za, valor, inteligencia, prodigalidad, sin actuar desde su ser tal, y por
y para su ser tal.

:

(21)Cf. Th. Mann,- Der Zauberberg, en sus descripciones de Mynheer
Peeperkorn.
(22)Cf. Prov., 6, 17.
(23)"What is nobler than pride?". B. Shaw. Androcles and the Lion, act. II.
- 254 -

�- 99Z ~
ua sopBjjsnji jas ap uBjqBij sojsa sbui 'sojaadsB sojjo un^ UBpan)
•sa
ja anb oj ap BAijnjiisuoa uoiaaajtp ap pBpiun buti ua UBjSajuí as s^p
-oj anb ojubi ua Bsaa pBppijdrqnra ns sand í ajuauíEiainb asjBJajoj ap
UBq oaodraBj iu 'sajqijBduioaui SBiauajaaxa ajuaiuBpBZJoj Jtjsixaoa ap
sand UBq o^^ *jbjia ojijsa un ap baijob pBpijBjoj BJopBaijiun bj ua sa[q
•Tsoduioa UB^uaAap A opijuas ucjainbpo SBiauajaaxa sajBiojBd anb ua
opBJ ^a ua 'ojunfuoa ouioa ajainb ag 'ajuBUirajajap ouioa ajBA anb bj
Bun Bas anbunB 'Bpsaunjj pBpiJotjadns Bun Bjs^q aj oj^[ *aanjaj uaiq
-uibj sBuiap oj 'bsoijba ajuauíBiJBiuijd pBpqBna bj uoa upiaBjaj ns ap
Bjqo jod 'ojaadsaj unájB u^ Á BjauBui Bun^jB ap osa jo^ qBiuaiuBpunj
as ouBpunaas Biaja as anb oj Bqanad bj ua opuBna osnjaut 'saj
sojaadsB ap jajBA opianpaj jb asjBjiuiq Bpand anb uts 'pBpipu
-osjad Bun ap jbioj opijuas ja opuBuSis B^uasaad as BrauBisajd ng
•jBjjoq
amaj ou sajBna soj b 'sajojBA ap sauapjo sojjo 'oaiinauauuaq oaijbui
-psa ajuozíaoq ns ua 'uajuana anb uis BuiSipBJBd apuaiajd as 'ojtjsa
a^sa un^as BniaB pBpqpiA ns jod 'ojduiafa aod 'uain^) -opijuas oijb^
-iun un ajopuaxjijuoa Á jajBA ns opuBzjBsua 'ajnSxjsuBJj oj Á ojunfuoa jb
auiuuaiap 'opoj ja ajqos aiaaXojd as p^pijBD aiu^famas anb sa oiJBsaa
-a^[ -aiuaiaijap ojxajuoa un b ojunf 'oinqijjB opBjsiB un ua 'orasiui is
ua oisia unB 'oaodmBi Bnjis as ou j^jba ns 'aiJBd bjjo jod 'oía^
oraoa op^p sa jas ouistui ns ua anb ojjanbB opsuiB jas BJBd
soj ou anb bjoubui biusiui bj ap 'sojnijj ap asBja Bunáuiu Bjja
unSas ajainbaj ou pspijiqBasap ng *js ap Biauapadxa B^ajauoo ns ap jb^
-ta aiuozíjoq jap Bjanj UBpanb 'Biauanaasuoa Bpoj omoa 'oAijBaxjijsnf
PX 'osoipiAua aaoá ojjata A oaiiajsa ojuaiuiBjquinjsap o)jaia uaa
-npojd 'joijajxa ja apsap sb^sia 'sajBna sbj 'jas oxdojd ns U9 sajqBJim
-pB sbsod uos '"nA jas ns asa u^ "SBpBUJBaua b^ sapBpisoijBA anb o^ub^
w^ ojad 'sorasiui is jod A souisira is u^ BA^aadsjad ns apsap uajBA '01
-uajBj ja 'ojjapod ja 'Bzjanj bj 'Bi^uajBA B'q *anb BJBd ns A anb jod ns
zaA bj b sa A 'buisiui is ua a^uamB^aajip sa Bjja íuij un b apua^ iu o\
-natUBpunj un apid ou íbai^isubjj sa ou Biauajaaxa bj ap bjjba Bq[
•oubjoijo^ ap jbuij ojuairaBfajB ja aaaj^d 'ajuaj
-aaxa ou ojad 'apuBJ^ -Jin^as ap zBdBa sa BzapusjS bj anb soj ap sojujl
-sip uos souiuiBa sojs^ *Bmsiui is b aÁiuisap as sojnijj sns opuaiCnjj
-sap rapuodsajjoa aj anb oj b asjc^au Bjjas anb oj 'jBtounuaj apand iu 'oí
-uairaBjinbiuB ns b asjBuStsaj omoa o^ubj sa anb 'uoiaBjjiranq bj JBjdaoB
apand ou íbuisiui Bjja ajdmais sa anb 'ojjuaa ns apjaid ou 'apisaj
rjja anb u^ sajojBA soj ap uapjo ja ua pBptjBuoiaipuoaut Bpoj apidmi
aj ojjnájo ns íja jod asjBj^qajjB ou o jad 'ojio ap op^j jb jojsa apand
í jin^as ou ojad JBUBdmoaB apand 'isb unB 'sbj^[ •joXbiu BjABpoi joj
-ba un opuaipuajdiuoa jBjdmajuoa apand ísBJjsanuí sns jaaajaB ouis
sojjo b Jinutrasip Basap ou sand 'BipiAua Bjnp A bubs B^jaio jjjjns otu
-sira A 'jBJirapB apand bjs^j 'Biauajaaxa XBq sojja ap ounSuiu ua ojad
íjbjoui Bzajqou jaqBij uaiquiBj apand sosbo sojsa sopoj ua A 'sojjo ap
ojuairainSas ja ua uaiqmBj BjjaqBq apand 'Biaunuaj bj ua^
jaqBq apand 'uoiaBjjiumq bj ua Bzapusj^ jaq^q SBmapB apan^

�el momento de establecer comparaciones con los otros tipos de eticidad. Pero lo hasta aquí señalado permite comprender que son con
secuencias de la legalidad de este modo hermenéutico-experiencial
muchas de las actitudes no-moralistas hacia las cuales se llamó la
atención en la investigación primera. Quien es éticamente en el esti
lo de la excelencia no es ni puede ser un entusiasta moral. No puede
ir más allá de una discreta aprobación de ésta como cosa razonable;
no puede sobrepasar la mera coincidencia habitual con lo tenido por
costumbres probas en su medio. Frecuentemente su actitud tendrá un
dejo despectivo respecto de todo moralismo, pues la probidad habita
en ella y no en las costumbres exteriores, y siente como extravagante
y ficticia la prédica de la virtud para los que, fuera de la excelencia,
actúan por conformismo, por coacción o por temor, o llevan sobre sí
la cruz de un deber que les queda holgado.
3. — El modo hermenéutico-experiencial de la independencia.
a)

La independencia y la no-dependencia-de

El modo de la independencia se configura en aquella forma de
sentir-interpretanto que fundamenta su enjuiciar definitorio de un
estilo vital sobre la base de comprender el ser de uno mismo y de los
otros según una esencial libertad-para, constituyente de lo para cada
uno preferible.
Con notable frecuencia ha sido usado el concepto de indepen
dencia en la historia de la ética; pero sucede que, la mayor parle
de las veces, no ha sido penetrado en su acepción más radical. Es
así que se ha hablado de independencia con respecto a los placeres
sensibles: la jactancia y la admonición se han turnado para invocar
el poder para prescindir de honores, lujos, riquezas, comodidades,
y para dominar pasiones y apeticiones corpóreas. Es curioso, y mismo
extravagante, ver el acuerdo que aquí manifiestan direcciones que
en otros puntos son en extremo incompatibles. Por distinto que sea
el grado de la represión que se proponga y el sentido que se le atri
buya, ha existido en este aspecto un cierto consenso de muchos espí
ritus por el cual el orden de lo sensible mediante cuyo predominio
irreflexivo suele ser caracterizado el tipo mundanal de existencia, de
be ser condenado o, al menos, racionalmente regulado, para que la
vida se oriente según su más propio fin. Es conforme a esto que se
denuncia al extraviado amador del mundo, ciego para ese camino ver
dadero y alejado de él porque un seductor sistema de valores aparen
tes aprisiona su corazón. Como el prisionero de la caverna platónica
que ha sido conducido a la luz, quien consigue emanciparse de se
mejante encadenamiento ve ahora que eran sombras los bienes y va
lores en que antes se complacía. Es desde su conocimiento de la luz
que denuncia la insubstancialidad de las tinieblas. Puede, a justo tí
tulo, hablar de su libertad: pero ésta significa que su ser no es ya
dependiente-de; el sentir de su libertad es así fundamentalmente ne- 256 -

�- ¿95 ~
anb X 'ajsa op ojaadsaj Biauapuadap jBiauasa eun Bjjsanuí opBaad
ja BJjuoa Bqanj ajuBjsuoa bj anb zaA ns b otAqo sg *oaija uapjo ja
jod OpBU9pUOD O{ B OJUaiUIIjatUOS [9 9pS9p Bpijanbaj J9S BIjpod O9IJ9
uapjo jap ojaadsaj pBjjaqij bj anb íopBaad ap opsjsa un ap JiuaA
-ojd Bipod opBaad ap Bapi B[ BJjuoa uoijaqaj bj anb oijjiApB jBAaip
-aui ojuaiuiESuad ja B^ 'UEiaunuap anb oiusiui ojjanbB ap Biauapuadap
ap soiaijdajqns X sajijns sopoui uos anb Bjapisuoa as anb BAijBSau p^j
-jaqtj bj ap sbuijoj SBqanuí XBq anb JBjBuas oiJBsaaau SBuiapB s^
•jbj ojuBna ua ajuaipuadapui jas ja auijap as jBna ja
jod janbB ap sojuijstp sopoui ua BpiAtA jas ap ajqijdaasns sa jBna bj
'ap-Biauapuadap-ou ap 'oiuaiuiBSqsap ap buijoj Bun anb sbui sa ou 'rs
jod X is ua Bp^Sznf #SBtn uis pBjjaqq BiABpoj sa ou psptjBaj Buajd ns
'aaja as anb oj ap bjbj sbui sa uoiauaAuoa bj b ajuajj pBiJaqij bj
uatq 18 'ojaj -Jiistsqns Bjjpod ou BJBuiBjaojd sbj ou aisa is anb X 'ouBp
-uniu uapjo ouisiui jap SBjaajip SBfiq uos anb sauoissd X soasap ap sbu
-apuoa SBjjaia Xbjj 'Buapuoa aaxp 'uoiaaijjsaj aaq^ uainb íuotaaijjsaj
aaip 'uoiaBjn^aj aaip uainb íuoiaBjnSaj sa 'sa anb uapjo ojusna ua
'uapjo jbj anb asjBpiAjo aqap o^[ #pBpjaA ua SBjja ap ajqij sa sauoia
-aij sns ap Bjaqij as anb aaip anb ja opoj ou X 'uoiauaAuoa
ajuBfaiuas ap SBfiq uos 'otnsiin ouBpunuí uapjo ja bjjuod uaiquiBi
X 'pBpiuBA bj X pBpijiqisuas bj Bjjuoa sauoiaBsnoB sbj ap sBqa
-nra ojad í uoiauaAuoa bj ap ouBipiioa ojuatuiiaapBd asa opBiaunu
-ap opis Bq sbui jo j sajdrqnuí u^ 'onpiAipui jBna o jbj ap jBiauaAiA aj
-uozuoq ja ua opipuajduioa Bpanb ojubj u^ ajqisod ajuauíBjBipauíui
ouioa opBp isb Bjsa X 'oipaiu ja ua ajua^iA jas jod BZBuauiB oiuiiuop
oXna jBuoiauaAuoa oaija uapjo jap ajqij J^s ja : ap-ajuaipuadaji-ou
jas ap pspijiqísod bjjo ajjaiApB as ojsa uoa X BJoqy '^upiauaAuoa^^
oiuoa JBu^isap b uojaipuajdB soSaijS soj anb ja sa uapjo as^ "JaaBij
ns X jpap ns sojunf Bjja ua ubXba ajduiais ou anb Baija Bsa ap oidojd
uaiquiBj Bas anbuiiB 'uoisBd bj X oasap ja Biauanaajj uoa uBuapuoa as
jBna bj apsap Baija Bun X 'Baija Bun auaij opuntu ja :sBjqBjBd sbjjo
u^ 'BAisaaxa uaiq X BpiSij uaiq ojjaia ap 'upiaBjn^aj ns auaij :ajjans
Bidojd ns b sopBjqij UBpanb soasap o sauoisBd apuop sobo un jas ap
Bjsa sofaj Xnuí X 'uapjo ns uaiquiBj auaij opunin ja sand í44ouBpuniu
uapjo,, jap oiuiuiop ap jijns sbui buijoj bj jinjijsuoa ap ajusjsBq UBjsip
pBpiuBA bj ap ajnjjsip ja o ajqisuas aao^ ja :uaiq BJoqy -ojJBjsa uaa
B/BuauíB o 'oAnjsa oj 'Bjsa oj sojuauíoui o sosBa sojjo ua anb X ajua^
-ia JBjsa Bjjpod anb 'ojuaiuiijaiuos ap 'oiuiuiop ap 'uoisasod ap buijoj
BunSjB ap Biaua^iA ou bj b ajuaiuBpBuiuuajap X Bjajauoa Bjundy #B-op
-ijajaj ojuaiuiBj^ijsap boijiu^is psjjaqij OAijBSau ojdaauoa ns u^
'ajuaiuBuajd ajqij sa osa jod ou ojad ouanp onSijuB ns ap ajqtj
sa ^ouas aj BiqíuBa uam) *ajsa b asjijiuiaj sbui uis apand ou janbB
'ojjaia JO^j *ajuaipuadapui-jas jBiauasa un ap Bjuijsip Xniu bsoo bjjo
sa ap-opuaipuadap-ou jas ns anb ajuauíBJBja iijb aA ag 'ofaiA
uapjo jap pspasjBj Bjajaas bj ap upiaaiAuoa bj ajainbpB anb sajoj
-ba ap uapjo oAanu un apsap sg -oiABJjxa 'pBpiaijuajnBui 'ouBua
'uoisnji 'BiauaiJBdB auaiAap saauojua apsap anb oj JBiiopuBqB apand
Biauajsixa ns aqiajadB jEna bj b uoiaBjaj uoa znj BAanu bj joj 'oaijbS

�exigencias de pureza que revelan una impureza radical. El aparta
miento, la negación, la rebeldía, en tanto se ofrezcan como tomas de
posición negativas respecto de una realidad determinada, suponen
que ésta es primariamente dada. Ningún cuerpo se debate sino con
tra una fuerza que lo sujeta; y lo mismo vale para el espíritu que,
si lucha negativamente, lo hace por la no vigencia de una presión de
ordinario vigente o cuya posibilidad de predominio es avizorada y
rehusada por ilegítima: el estado de alerta sólo tiene sentido cuando
se teme al enemigo.
Es claro que ese esfuerzo de lucha que se manifiesta en la ne
gación puede encontrarse también en el independiente; pero tal cui
dado es derivado, pues el combate, si tiene lugar, habrá de referirse a
una mera dependencia fáctica, mas no al plano del derecho, en el cual
quien es en la independencia se sabe, ya en la inmediatez de su senti
miento, libre en sí y por sí. Todas las circunstancias de hecho son así
de carácter adjetivo, e incluso cuando valen corno obstáculos para el
ejercicio de la libertad no poseen ni pueden poseer en cuanto al dere
cho ninguna substantividad condicionante que determine un esencial
ser contra ellas, por causa de ellas, en nombre de la luz que emana de
lo otro que ellas y que las condena por ser ellas lo que son. Acaece
más bien que esta forma negativa pertenece a la manera de ser no-de
pendiendo-de en tanto que, si es desde la luz que se acusa a las tinie
blas, sólo por este cuidarse del acecho de las tinieblas a las que se acu
sa tiene sentido su mensaje de luz; por lo demás, es sólo por causa del
dominio de esa luz que se convierte a las tinieblas en tinieblas. En
cambio, es propio de la independencia habitar en su mero-ser-así sa
biéndose al mismo tiempo de derecho libre para ser de otra manera;
no es pues no-dependiendo-de en tanto esa libertad dependa de una
luz substantivamente objetiva, sino que hace a cada ipseidad fuente
de su luz, de tal suerte que aquel posible y legítimo ser otro respecto
de sí mismo es coextensivamente dado con el posible y legítimo ser
otro de los otros, a partir de su saberse siempre, según el derecho, en
radical libertad-para.
La positiva independencia difiere pues de toda no-dependen
cia-de, por indeterminada o genérica que ésta sea. Aquélla es sólo
secesión respecto de toda fundamentación ajena a sí de la validez
de un orden de vigencias. No es por lo tanto la negación de ciertas
vigencias su objetivo, sino que se atiene a su vivido saber de la falta
de títulos justificativos suficientes de cualquier pretensión de extrín
seca legitimidad de un orden dado o posible. Es por ello que no ne
cesita renunciar a sus vigencias; pero aprehende a éstas, y con ellas
a las vigencias propias del ser otro de los otros, en la experiencia de
una radical contingencia de iure que no permite invocar razones de
validez exteriores a su íntimo arbitrio.
Pero todavía ha de verse que esta exclusión de posibles razones
justificativas subordinantes no expresa el ser mismo de la indepen
dencia sino uno de sus efectos. Es su modo de defensa contra las pre
tensiones de legitimidad que le salen al paso. Sólo en tanto se en- 258 -

�- 69S •BpBinBjj a^uauíBiuiiui o BiJBtuiid sbui Bisa pBpiAjiafqns ns jsno oj
bjbc[ ojjanbs uoo o opiSaja vA oj uoo uoiobj^j ua sbjsia 'ajuauíBpBA
-jjap SBiuijiSaj a^uauíjBnSí uasanj ou anbunB 'ajuauíBiJBuiSiJo souaui
oj b 'sBun^iSaj aiuainjBnSí oidiouijd ua zaA bj b uaiquiB^ usía a^uaip
-uadapui ^a BJBd anb A 'sajqisod zaA ns b ubj3 o^uauíoui ja ua anb sbjjo
sbjiuijui aXnjoxa Bp^zijBaj pEpijiqísod Bpoj^ #ajqBzijBaj oqaajap ap
ouioa ojJBSuad ouiijiSaj sa A 'asanj anb ajqiqaouoo aiuaiuBjoBJisqB sa
ajqisod jas ajsa o^ubj ua 'jas Bjjpod otusiui ja anb oj opoj ap a;uoz
-ijoq ja ajuB —souafB sajojaBj ap Bjqo bj jod o BXns Bjqo jod ajqis
-jaAajji pBpxjBaj ua optjjaAuoa Bq as anb oj jod Bpiuxjap— pB^jaqij
ns ap bdijobj uoiaipuoa bj jod pBpjiuinq bj jBiauasa sa aj anb asjia
-ap Bjjpod íunB sbj\[ 'jas aqBs as anb ajuaipuadapui oj opo^ jas b ba
-aj}B as ou ajuaipuadapui ja anb ajqísod uaiq sa sand 'oqaaq ap uoia
-Bnjis Bp^p Bun u^ pBpijiqísod Bsa aiuauíBAiiaaja jbzijb3j anb oqaaj
-ap ap upiaipuoa ns jiqiajads sbui B)joduii ^jqij Jas ns ap ojuaiuiia
-ouoaaj ja ua osa jo^ ^aum ap ajqq asjaqBS ns ajainojdinoa ou ajjBq
as ajuaipuadapui-jas ja jBna ja ofBq oiuiuiop jap pBpioijaBj B&gt;q
•Biauajaaxa ns uoo ap
-and ou ajuajaoxa ja ouioa jbi toÁ ajqij ns uoa apand o^ *pBpxjBJauaS
unuioo bj ua ouopu^qB opouioa jb oqoajap ns ap uaiq aqBs 'o^ns oui^
-sap opiSaja un ap ojuaiuiBjsiB ja uniáas pBpijBnpiAipui ns ua buijijb
as tg 'asjBJiuoouaaj ap oqaajap jap uaiquiB^ aq^s íasjBAjasuoa ap
oqoaiap jap aqBs 'Baj}ua as is íjijuasuoo ap oqaajap jap aqBs 'BSaiu
as ig 'uoisjaAuoa bj 'uoiaBjnSijsuBj^ bj 'ouopuBqB ja 'upiaBjinbiuB bj
'oiuaiuiBiaunuaj ja BJBd oqoajap ap pcjjaqq ns 'jas ns ap Bsuaj pep
-tjtqisod oiuoo opiAiA aiuauíBpBjoa^ojd oj b ojun^ 'oubui bj b auaij A
'ouisiui is ap uozbj jod bsoo bj^o ua jaajo apand ojos ajuaipuadapui j^
•ou anb jioap b o^pa^ap ns ap jaqBs ja —ajuauíBjioijdiui souaiu oj b—
asjBp ap Bq 'BioBq-opBOOAB o 'B-opBjSBSuoo o 'B-opBÍoajjua jas ouioo
asjBuiuijaiap ap osbo ja ua une 'Bjajouoo biou^aia ns u^ qa bio
-bij ajuaijo as pBpiAija^qns bj ojubiio ua ojub^ ua aiuBAajaj a;uauiBa
-na sa ojos —aiuauíBAijafqo bozojjo as anbunB— opiua^uoo opoj anb
ap 'opiasod ajuauíjBiouaAiA 'jaqBsajd ja ajainbaj 'jBpoui odij ojuBno
ua 'Biouapuadapui B-q *opBp ajuauuoijajxa A BiAajd uapjo un ap
opiuaiuoo ja jod opBjioijos oj b asjijaqp^ ojain jap buijoj bj ua ojos
osaidxa as Bjsa anbunB 'upiooaja ap ojdaouoo ja opijuas oubjj sbui
ns auai; uainb ua aiuaipuadapui ja ua sa 'ojja jo^ #sa oraoo anb ojjo
jas BJBd oqoajap ap pBiJaqij Bidojd ns bjsia bj b opuaxuaj 'sa oiuoo
jbi jas BJBd jas ns ua ajqij sa aiuaipuadapui ja 'oqoip oj unag
•pBpjaA ua ajqij ojubi oj jod sa ou A 'sbjjo ap ajuaipuadap sa
jas bjb^ sauozBj apid anb oj 'sauoioipuoo ap apuadap ou opBuoioip
-uooui oj oiuoo isy 'jBiouasa Biouapuadapui ns ap ouisiui osa jod bijbj
-nfqB sojnji^ sns as^osnq bsoo bjjo ua is sand 'biusiui js ap ojuauíBp
-unj ajqq ja oduia^ ouisiui jb biusiiu Bjja sa pB^jaqij BjapBpjaA Bpoi
anb asjioap apand naig 'pB^jaqij buiijui ns BjjB^mb aj 'upioBoijijsnf
ns ap a^uaipuadap A BpBAijap BjopuaioBq 'ajsa sand 'ounSjB oiuaiu
-Bpunj ajainbaj ou 'ajqij pspjaA ua sa oiubj ua A biusiui js b BpBjqiq
•tt¿anb jod?^ rjopsqjni ns SBjsa bj^uoo Bjnuuoj ss^sa uoo BJ^uano

�Tan esencial es para el independiente esa conciencia de la liber
tad en cuanto legitimidad de lo otro, y tan esencial le es en conse
cuencia su saber de su libertad no usufructuada, que el tranquilo
orgullo de quien se jacta por el hecho de su independencia es siem
pre sospechoso de no ser más que no-dependencia-de. Por lo demás,
fácil y común es que una verdadera independencia se detenga de
hecho ante sus propias y legítimas pero otras posibilidades: quien
sabe del abismo de su libertad puede no arrojarse a él, y aun puede
abstenerse de la tentación de mirar hacia su fondo. Sin esa libertad
para rehusarse a sus legítimas posibilidades, no sería en verdad in
dependencia; pues sólo así es libre para su libertad; y su libertad
para sus posibilidades es también y a la vez libertad para la posibi
lidad de rehusarlas.
Es pues fundamental, para acceder al plano de experiencia ética
característico del independiente, tener siempre a la vista la distin
ción precisa entre la situación de derecho y la situación de hecho. La
dependencia fáctica no excluye la libertad de iure. El independiente
sabe que, aun cuando llegase a ser imposible su libertad de hecho en
la situación dada —así sea por causas exteriores o por su propio con
sentido sometimiento— es de por sí siempre libre de derecho, no ya
en cuanto a su toma de posición respecto de la circunstancia —pues
tal toma puede de hecho serle insuperable, quiera o no superarla—
sino en tanto sabe ser en principio legítima la toma de posición ad
versa. No se trata pues de que sea libre desde una perspectiva que
le otorgue una pacífica indiferencia frente a la circunstancia que lo
acosa; bien puede padecer, y en mucho, la coactiva limitación de
esa u otra circunstancia; pero es siempre y necesariamente sapiente
de la legitimidad de su posible ser otro, por horror que le cause esa
alteridad posible. Puede conocer la necesidad de hecho, pero en
cuanto al derecho no conoce otra necesidad que la de ser en íntima
libertad-para, o sea la necesaria no-necesidad de derecho de determi
narse así. Por eso, el estar aprisionado en la circunstancia —aunque
sea aquella en la que voluntariamente haya caído— no compromete
nunca ni puede comprometer la apercepción que el ser independien
te tiene de su ser tal.
Así, no basta ser en el modo de ia independencia para ser fácticamente libre; pero, inversamente, no todo el que habla de libertad
es libre a la manera del modo de la independencia. Con el mayor cui
dado deben distinguirse las palabras que describen los aspectos esen
ciales del tipo modal de experiencia ética que se considera y las mis
mas palabras cuando señalan valores que llevan —o no— las palmas
de la preferencia. Es así que se puede proclamar como supremo el
valor del Individuo, se puede proclamar como supremo el valor de
la Libertad, pero aprehender y anunciar esos valores desde otro tipo
modal, por ejemplo desde la exigencia. Se erigen así en algo que debe
ser, y no en lo que se prefiere que sea; en tanto se construye en su nom
bre un orden impositivo, el individuo no es en verdad en-independencia. El sentido de ésta, en cuanto tipo modal, es el de ser el libre
- 260 -

�- I9S sojsa ap Bjambpna ug *ojsaijiuBra ap jauod anb Bjqsq 'oamdraa
ouiuibo un jod (g :o íBaisrpjara sisaj Bun jod (\ :anb ajusuoiaip
-uoa pBptpíoa[ Bun ajsixa anb asjauajsos apand q 'SBjuijsip SBiausjsuna
-110 U3 SBJUIJSip SBIUJOU ap BI^UaSlA B[ ap BOIJOBJ UOIOBJBJSUOa BJ91U
b[ :ap iqp sbui ji soui^pod ou {Z :o '^^b s^ra ^^i\ ou (i
ípnpiAipui o[ ap pBpqiq^jaut a[qijanpajjt B[ jod Bas 's
S9uoi9ipuo9 sb^ ap BiDUBJOu^í BJjsanu jod B9S 'ojafus pj U9 o oipaiu
yei U9 9JU9IA B9TJ9 V\ BJ9S [Bn9 9S^I99p9jd 9p9nd OU 4O}UB} O[ Jod
'anb ípBpqiqBuiuijajapui 9p u9jbui 9[qipnpui un aisixa \9 ua anbjod
Bas 'uapxaut \9 ua anb saaojaBj ap pBpiaqdii^nuí b^ iod Bas 'oaijOBa
sa oppajaj oiuaiuiBuoiaipuoa p anb aouajsos apan^ 'souiuiBa sotjba
jm^as apand sisaj Bs^[ 'SBaip sauoiaBuiijsa sb^ ap ojuaiuiBuoiaip
-uoa \9 ajqos sisa^ Bun uaiquiBj Baqduii anb ouis 'Bjsa b aiuauía^duiis
saauojua ajaijaj as ou pBpiAijBpj B'q 'pBpqiqBiJBA BqanbB UBaqdxa
aiuaraa^qísod anb sauoiaipuoa sb[ b asjpapj b opuBSBd 'sbui osBd
un opuBp pBpiAijBpj ap asaB^Bq apand opijuas opun^as un u^
•pjoui uoxaBiaaadB ap sBiauaaajip sapj
-uaiuBpunj uajsixa 'ojjo b o^uauíoui un ap 'ojio b ojafns un ap 'bjjo b
asBp Bun ap 'ojjo b oduia^ un ap 'ojjo b jBn[ un ap anb ajuaiua^d
-uiis BjBjsuoa as ípBpqiqBiJBA B[ ap oqaaq ojaui p ajuaiuB[os B^uaim
as jnby 'SBaip sbuijou ap a^BiJBA Biaua^rA b^ b Biauajapj jod Baip
BiiajBui ua pBpiAijBpj ap asjB^qBq apand 'opijuas jauípd un u^
•SBlUIJSTp
Xncu sbsoo asjapua^ua uapand Bopqnj Bsa ofBq oja^ qBJOui BpaiBui ua
orasiAtjBpj opBuiB^ p uaSxjo ns opBJiuoaua Bq sauoiaBAjasqo SBsa ug
•sonpiAipui opuBjapisuoa ouioa sodnj^ Biuano ua opuBuioi ojub^ 'saj
-Bn^ Á sodiuai^ sojuqsrp ajuauíBAtjBJBdiuoa uBAjasqo as is UB^uasajd
oaiia uapao ap sauoiaBuiijsa SBjajauoa sb[ á sajo^BA so^ 'sajquinjsoa
sb^ anb SBiauajajip SBpunpjd sb^ ap uptDBAjasqo B[ —BiauBjaod
-raí apBiJBA Xnra appuBu^isB anbuiíB— pjora B[ ap ^aijos
-ojij upiaBjapisuoa v\ ua jBn[ un opiuaj Bq onSijue apsa(j
•oidojd sa 9\ anb
pBpiAiiBpj B[ ua-ias ap opora p opuaiqiqxa 'ajuaipuadapui pp OAijnjij
-suoa oapnu [B j^^a^ b soraajaApA anb Bjsa ap optuajuoa p ajuara^s
-opBpina opuBuiraja^ap sand sg *pBpiAijBpj ap Bapi b^ uoa upixau
-oa Braiiuj Bun jbjjsoui aaajcd 'ajua^Bd asjaasq opipod Bq BjoqB bi
-SBq anb o\ ua 'pBpiaija ng 'ojsandxa o[ ap oiJojBrajijuoa ouiuiBa ojjo
uapid ajuaipuadapui-jas pp uoiadijasap B[ ap sapBjpaijip s^g
pvpiapvjau vj ^ mouapuadapui vj

(q

•uoiatsod jbuioj ap 9Jqq aq^s
as uaiquiBj pna B^ ajuB '[buoiobj jas ap uoiaipuoa a^qísod ns Bjambis
iu íjB^si^a^ ns auoiaipuoa anb Á9\ Bjsixa anb uis JopBpiSa^ ns sa onp
-íAipui p Biauapuadapui b| ua sand 'is ua p^pqiqíjapjd Bun ajsxxaui
ojubj ua 'sBiauajajajd ap uapjo jainb[Bna Jijajajd apand as Biauap
-uadapui b^ apsaQ "BXnqtjjB sa^ as japA pna tu sojsa uBas sapna aaip
ou is jod ap ojad ísajo[BA soj ap japA [ap oaijisubjjui ojuara^punj

�dos últimos casos la variabilidad no implica ni arbitrariedad ni con
tingencia, sino que por el contrario se afirma allí una relación pre
cisa según la cual dadas tales condiciones ha de ser vigente tal normatividad ética.
Así desarrolladas, tales tesis sobre el condicionamiento de
la ética se refieren al tema de la vigencia y no por ello enjuician el
tema de la validez. Consideran irracional, o proponen una explica
ción parcial o total —social, psíquica, biológica o metafísica— del
por qué de la vigencia de tal norma o de tales normas o de un sistema
de moralidad en general, sin que para nada se pronuncien por nin
guna respuesta a la pregunta por la validez de tales normas vigentes.
Una cosa es el sentido lógico de la pregunta: "¿por qué esto está
vigente?", del que tiene la pregunta: "esto que está vigente, ¿es vá
lido o no, ha de aceptarse o rechazarse?". Aunque la respuesta de
cada una pueda ser de interés para la otra son, consideradas en sí
mismas, distintas; el relativismo con que se pueda responder a una
no es necesariamente coincidente con el que se puede responder a la
otra. Es pues necesario pasar a preguntarse qué significa el relati
vismo en orden al tema de la validez. Por de pronto habrá de signi
ficar que la toma de posición con respecto a un orden moral vigente,
por la cual éste puede ser aceptado, desechado o rectificado, es rela
tiva al sujeto individual o colectivo del caso. Así entendido, este nue
vo relativismo no parece ser aplicable a la totalidad de una sociedad
con respecto a su propio orden ético vigente. Para la sociedad como
tal, vigencia se confunde con validez: su orden ético es válido por
el solo hecho de ser vigente. Una toma de posición de ella misma
respecto de su vigencia implica simplemente una nueva vigencia. En
consecuencia, este relativismo sólo tiene sentido en cuanto al juicio
de una sociedad o de una cultura sobre otras, o respecto de indivi
duos o grupos dentro de una sociedad, cuya rebeldía o cuya acepta
ción justificativa tiene por objeto de su toma de posición al orden
ético vigente para la generalidad de dicha sociedad. Se puede decir
que en tal individuo o en tal grupo se ha producido el fenómeno de
una nueva vigencia, sea ésta negadora o ratificadora; que, en conse
cuencia, estamos en el caso de una vigencia de otro orden pero vi
gencia al fin; de cualquier manera, tal vigencia es de segunda instan
cia y, en cuanto toma de posición sobre lo primariamente dado como
vigente, responde a la pregunta por la validez de lo dado como vi
gente. Por lo mismo, no puede identificarse con la simple vigencia
distinta, ni menos con la mera negación práctica del orden vigente.
Así, un individuo o un grupo delincuente tienen también su ética,
aunque diversa de la que rige en el medio en el cual actúan y contra
el cual su comportamiento choca; aquí encontramos simplemente la
oposición fáctica de dos vigencias, cada una de las cuales niega a la
otra sin interrogarse por su validez: simplemente no la vive o ex
perimenta como vigente. Naturalmente que el grupo o individuo acu
sado de delincuente puede también erigirse en contra del orden ético
que lo condena, acusándolo a su vez de carente de validez por falso,
- 262 -

�- S9S -Trape oqaajap ap Búas 'pepjjaijB ap eapaej pepjjjqjsodraj o pepjjjq
-jsod ns A oqaaq ^a eag Bjajnbjena anb apuaijua as anbjod eas 'cijo
jas eijpod oqaaq ap anb aijrape asanbjod eas 'opeau jas ejjpod
anb oiujrajaouoaaj un ap bibji as anb ap opjpuaiua uajq ja ua ojad
ízapijBA bSjojo aj anb j^npjAjpuj oiuajrajaouoaaj jap apuad ejauajA
bj bjoijb anb asjiaap BjjpO^j 'BjauaSjA ns epeiuaraepunj A Bpepjedsaj
Bpanb ojuairaxaouoaaj oraijuj ns jod ojos anb a^jans ap 'ejdojd sa aj
anb Bajía bj ap zapjjBA ap aiuanj bj 'jbi ap p^pjj^a jbujSjjo ns ua 'sa
—oAjiaajoa o jenpiAipui— oiafns ja anb ap opjiuas ja ua 'Burouoine
Bajía un ua zaA ns b asjesajdxa ap bij 'ojajnf jap sauojajpuoa sbj ua
ounSjB ojqraea jauodns eqap Bjjaaouoaaj bjecI anb ujs sajqejJBA uota
-jsod ap SBtuoi sbj ap pepjrajijSaj bj aijrap^ anb 'esjaAuj sjsai B'^
•orasjAjiBjaj ojap^pjaA un ap sofaj soraeisa Bjoqv
jod anb aiuapjAa s^ *saiuapaaajd soujuuai soj ua —edas as ou anb
-une— opuBsuad Bisa as 'eajia eun Xeij ajduiajs oiuena jod Bajía bj ap
zapjjBA bj BiaajB ou osa 'bjjba Bajía bj anbune 'anb aajp as opuena
'isy 'osea jap oiafns ja ajqos pepjAjiejadraj ns ap jojj ja auodraj a
aiuaraeinjosqe osea jbi BJBd ajBA ajj anb Bisa 'eiujisjp Bajía eun a
-jj onpjAjpuj BpBa BJBd o odnjS epea BJBd uajq js 'anb jauaisos ajqjs
-od aiuaraeajSoj auajAap aijans Bisa ap íaiuaraeinjosqB opuajjBA oraoa
epjaouoaaj jas apand anb oujs 'BAjiejaj oraoa epeiajdjaiuj uajqraei
jas anb jod auaji ou seajia sauojaejJBA sbj Bujuuaiap anb ^aj bj 'oaji
-aajoa o jenpjAjpuj oiafns jb BAjiejaj sa Bajía ns uajq js :osb3 aisa ua
jeisa apand 'pepjjjqBjjBA bj ap Xaj eun aaouoaaj jcna ja 'BjauaSjA bj
ap erad} ja ua aiuaraaiuapaaajd opeajpuj orasjAjiBjaj ja e^ #orasjinjos
-qe jap sopiiuas soiJaja uoa ju BAjiejaduij Bajía enn uoa ajqji^draoa
-uj aiuaraejJBsaaau sa ou anb Á 'eajia peijaqjj bojjjuSjs orasjAjiejaj
opoi ou anb aA as inbB jo^ qei jas ap oqaaq ojos ja jod opjjBA oraoa
pepajaos eun ap ojdojd A jbtujou uajqraei sa anb aiuaSjA oj eidaa^
'pepajaos b pepajaos ap Bajía uoja^jJBA bj aijrape uaiq js 'anb BsaauBJj
Baj^ojojaos Bjanasa bj ap jb jbjjuijs orasjAjiBjaj un ojjaa^q apand uajq
-raei A 'epjjBA sa anb eajun bj 'upzej Bunioje jod 'Bjje^znf jod Bjaua^
-ja Bun e^uodraj anb orasjinjosqe un Bjje^au apand pepjiujijSaj es^
•uojajsod ap sbuioi seisa ap pBpjrajijiraj bj jod Biunáajd as js aiuas
-ajd aaeq as zapjjBA bj ap eraai ja 'Bjdojd sbui Bjauera eun aQ
•BjauaSjA bj b oiuena ua pepjAjiejaj bj ap Biuai
jb aAjaiiA as 'aiuajpuodsaj ja ejed aiua^jA sa anb oj ua Bisa Bisand
-saj bj ap uozbj bj 'BAjijujjap ua 'oraoa o jad ^uapjo un ap zapjjBA bj
jod Biun^ajd bj b Bisandaj bj ua je^nj jauai uapand anb uojajs
-od ap seraoi sbj sbjjba uos anb bjbojjjuSjs orasjAjiBjaj ja osea
aisa u^ 'ojJBajjjiaaj o ojjbojjjibj BJBd bjoubisuj epunSas eun oraoa
aaAaj jena oj b 'opejajnfua sa anb oj b ajajjaj as js jod ap A Bjop^ja
-jnfua sa anb oujs 'uaajpBJiuoa bj anb SBuafe sejauaSjA sbj jcSau b
rijrajj as A sejaua^jA ap uojajsodo aiuaraajdrajs sa ou anb Bjjanbe ap
'uojajsod ap buioi bj ap ouauíouaj ja aiuatujeaj Bp as 'osea jbi ua 'anb
OJBja s^ 'eqanj ns A uoja^Sau ns uojajsodo esa ap JBAjjap A jeiuauíep
-unj A :ajopui aiuefauías ap uozbj bjio BunSje jod o saseja ap upjs
-ajdo Bun ap jBAjjap jod 'sojajnfajd b japuodsaj jod 'oajiuaineuj jod

�sible otra distinta toma de posición24. En esta ética por principio
optativa, el concepto de relativismo adquiere más plena expresión y
mayor hondura. No se trata ya de que existan vigencias distintas, si
no de que cada sujeto moral resulta ser la raíz de validación, el tri
bunal enjuiciador y el fundamento de la aceptación constitutiva de
lo para él éticamente vigente, que deviene entonces no solamente vi
gente sino también validado. Mas entonces poco interesa la irracio
nalidad, o la inefabilidad, o la posible psicogénesis explicativa de tal
validación. Esta vale por sí misma, y el examen de su origen no tiene
otro alcance que el de buscar una purificación de los motivos gesto
res que ella enjuicie como ilegítimos para sí misma.
Corresponde ahora pasar al estudio de los grados en que la rela
tividad puede ser vivencialmente aprehendida y experiencialmente
interpretada. Es posible limitarse a la mera comprobación de las di
ferencias de opiniones y costumbres y no sobrepasar la sorpresa o la
extrañeza, o simplemente el tranquilo atenerse a esas diversidades.
El hecho no deviene entonces problema, ni pesa sobre el sujeto de
semejante experiencia. Puede éste limitarse a negar, escandalizado
o divertido, lo que así se le exhibe como éticamente ajeno; o mani
festar su falta de comprensión de esas tales otras cosas; o tomarlas
en serio, pero ateniéndose a su ajenidad y respetándolas en su ser
otras, en el modo de aprehenderlas según la fórmula: lo mío es mío
y lo tuyo es tuyo. A esa simple extrañeza o indiferencia puede suce
der la toma de posición que advierte el hecho, pero niega el derecho,
ya sea en el modo de anunciar la falsedad de lo otro o en el de negar
la libertad del arbitrio decisorio, sepa o no explicitar el criterio que
lia de condicionar la decisión del agente. Más lejos, es otro el tono
vivencial de quien considera que la vigencia de otra eticidad arroja
la sombra de una fundamental problematicidad sobre la propia. Fren
te a quien dice, según ya se ha recordado, que no importa que va
ríe la ética porque siempre hay una ética, este nuevo momento de
nuncia que quien así habla deja de lado que es desde su propio
mirar que el sujeto concreto absuelve o condena, alaba o execra, y
que aunque siempre haya una ética, siempre hay también éticas in
compatibles, de suerte que su coexistencia, en tanto deviene así éti
camente contradictoria, no se traduce en una simple apreciación sub
jetiva, sino que ésta se extiende hacia el otro, pesa sobre el otro a tra
vés de la actitud enjuiciadora, tiene -un medio social en el cual se
prolongan sus ecos, y puede determinar una esencial afectación del
honor, la libertad, la vida y el destino del otro. En tal caso importa
el hecho de que el propio juicio moral pone en juego el ser y el valer
del otro, y a través de él pone en juego el propio ser y valer del
juzgante; y he aquí que lo para él vigente no lo es para otros.
Aquí se padece directamente en la vivencia misma una efectiva rela
tividad. En el camino tomado toda vigencia que es otra torna en

(24) Dejamos aquí de lado las acepciones kantianas de libertad, autonomía y
heteronomía, cuya discusión estaría fuera de lugar.
- 264 -

�- 998 -ISOd OUIO9 SBpBp Z9pi[BA 9p S9UOlSU9}9jd 8BSJ9Aip SB[ 9J1U9 UOISI99p
BJSllf B[ 9p OJU9TUII9OUO9S9p [B 9SI9U9JB pp OpOUI 9[dlUlS p U9 pBpiA
-IlBpj B[ U9 J98 9p9üd 98 S9Tld ÍBIOUBJOuSl BJ9UI OUIO9 OpipU9q9jdB
J9S 9p9nd O^UBJ U9 4BI9U9pU9d9pUI B[ 9p |Bl9U9lJ9dx9 B9Iin9U9UIJ9q B[
9p Oldojd [9 BIABpOJ 89 OU OlUSTAIiBpj Opi99pBd 989 OJBqiU9 UIS j^
•pBpiATJBpj B[ B OIJ9S U9 JBUIOJ OU BJBd OUBUI B BdjnOSip BUIl 9p p 89
OpilU9S OOIUn o^ttt OUISIAI}B[9J [9 U9 J99J9 OJ9UI |9llÍ)B 9nL BSO9 BJ1O 89
Ollb 4B18IAT}B[9J-I9S p JE9IJip9 9p9Tld 98 BI9U9IJ9dx9 ^BJ 9jqOS OJOg
*[B1IA UOT9B199^B |BJU9UIBpunj BUIl 9p BA^tlJIJSUOO S9 pBpiUIIlI9[
9p UOlSU9^9jd UO9 pBpiJ9J^B OlUBnO U9 pBptAT^B^9J B^ 9p BI9U9IJ9dX9
B[ 49JU9J9JipUI 91U9UIBATJU9JSIX9 S9 B91J9BJ pBptAIJBp^ B[ 9p O1U9IIUI9
-OUO9 \9 8BJJU91UI 9nb 9SJI9A 9p BJJ #Oq99J9p 9p UOISU9J9jd 9^U9i(npX9
Bun U9 91J9IAUO9 9s pBpiJ9i[B ns 9p oqo^q p Á 'buiijiÍo9j pBpqiqis
-Od OUIO9 BpBp S9 UOtSU9J9^d B^S9 í pBp^9A-BpU9-J9S 9p UOI8U9)9jd B^
9pTS9I OJ)O-J98 ns 119 ÍOJ^O ^9 9)U9UIBI9UI S9 OU OJ)O |9 4Bl9U9IJ9dx9 ^j
U3 *PBPíj^llB ns 9-iqOS 9^89 9p BI9U9SlA B^ 9p UOI999Xojd B| B B19U91SIS
-9i 9^qii9np9JJt buiiij9[ ns 9qiqx9 o 9iuB^znf pp pBpuoiJ9iui B^ U9
Bjqraos ns BiogXojd 9nb ouis 'uBJiugnou^ 98 9nb s9pBpiaoiJ9ix9 sop
9p UOI9ISOdo 9[duiIS B[ 9p OpOUI p U9 BpBp 89 OU pBpiJ9ip ns 9nb
9ia9n8 9p 'OJIO pp pBpJOA 9p UOISU910.ld BJ 9p pBpUUIllí&gt;9^ B^ JI1U98
J99Bq B OpBZUB9[B Bq OJOS pBpiAi;Bpj B[ 9p BI9U9U9dx9 B[ BJOqB JO^
#BI9U9pU9d9pUI B^ 9p Bldojd UOIS9.ldx9 B[ BJAfpOl S9 OU SB9I19 Bq9n[
BJ 9p Á UOÍ9ISOdo B[ 9p OlU9IUIJ99pBd 9S9 O19^ *Z9pi[BA n8 9p BUIÍÍIU9
p A BU9ÍB O Bldojd BtDU9^IA B[ 9p BZ9Jnp BJ 9JjnS 98 OJIO [9p B9I19
pBpiJOip B\ 999pBd 9S OpUBnO O[Og 'OJIO pp BDip pBpiJ91[B B^ 99
-9pBd 98 BI9U9IJ9dx9 B1S9 U9 O[Og 'OUISIAIlBpj pp Bldojd BT9U9IJ9dx9
B[ B 9p999B B1S9 9p oSjIBO 99Bq 9S U9Ulb Opg •pBpiAliBpj B^ 9p o^jB9
99Bq 98 OU 'SBUIJOU ^Bq 9.ldui9IS OJí9d SBAIlBpj UOS SBUIJOU SB^ 9nb 9p
UOI9BAJ9SqO B[ OS9 JO^ 'pBpiAIlBpj B[ 9p Bl9U9IJ9dx9 B[ 9nb OUISIUI O[
89 OU OUI81AI1B[9J: pp B9J99B J9qBS p 9nb O1S9 OpOl 9p
'SOJ1O SO[ 9p OJIO J9S p UO9 UOI99ip
-BJ1UO9 BpiAIA B[ U9 9Jjn9O BSO9 BJ1O 8BUI Í8OpBjSBSUO9 91U9UI[BUOI9ip
-BJi Bz^puBjá op S9unuio9 89J^Sn[ sns 9U9ii A pBpqiqBSuods9J BJisonu
9i9uiojduiO9 ou BjuBfg^ ns onb oiubi U9 Bijoisiq B[ b 9SJB9i[dB 9pond
—-osoipiíBjS A ou^nq O^ uoa pBpqiqísoduioo Bpiqtqx9 9iu9uiB9iJOisiq
ns oiuBisqo ou 4BU9puo9 9nb o¡ U9 Btu9[qojd un^uiu joa ou 9p bibji
9nb Bidojd pBpipouioo 9p pBiunpA Bun o 's^uoiodb S9pn9 o s^pi ^p
JB89d B JBlSop A 9pUBjS JBJ9piSUO9 SOUI9J9nb U9inb 9p O199dS9J B¿
qnosip 9p pBiunpA Bun Bipoo 9nb A— O9ijoistq opinf p U9 B9qdB
os [BJ9U9^ o[ jod 9nb 'ois^ 'biduoSia ns un98 pno BpB9 b jB^znf
9p 8OUI9jqBq 9llb 98JI99p OSEO 9S9 U9 Bjpod O9OdraBJ[ 'BI9U9STA BUn
JBUOIOipUOO U9p9nd 9nb S^OIBJ SBJnDSqO 8B[ BJBd oS9I9 J9S 9p SOU9IU
B '98JBlJOduiO9 A 98J9H91B 9p Bq O¡[9 Jod f9}UBSznf p BJBd 91U9IA
89 O1S9 BJOqB A inbB 9nb U9 O1U9UIOUI p 9pS9p 9nb 98JI99p Bjpod OU
491U9UIBJ9pBpj9A BSO9B UOIOISodBJlUOO B[ 9p BI9U9IJ9dx9 BpiAIA BSO Tg
•biou^Sia ou ns 9p pBpqiqísod tb\ ^qpjgdB is buisiiu js b oiomf 9p Bpi
U9 9U0d 9S B1S9 OUIO9 ISB 'BI9U9álA Btdojd B^ 9p ZOpqBA B[ BUI9^qOjd

�bilidades legítimas excluyentes. Estaríamos entonces en el caso de un
absolutismo de principio y un relativismo de hecho; pues aquí to
davía se presume la legitimidad de pretensiones de legitimidad ex
cluyentes de otras, con lo que se admite subrepticiamente una po
sible fundamentación extrínseca de la ética. Más aún: ésta deviene,
más que posible, real: siendo en la ignorancia de cuál sea la verda
dera entre las pretensiones de legitimidad, se admite como presupues
to la existencia de una encubierta verdad objetiva que, si fuese cono
cida, se impondría absolutamente. Pero en el tipo modal de la inde
pendencia, el tema de la relatividad va más allá y actúa desde más
allá: para él carecen de sentido las pretensiones de legitimidad que
sean, en cuanto tales pretensiones, solicitantes de un privilegiado
derecho. Son vigencias consentidas, y legítimas en cuanto consentidas;
su consentimiento constituye su legitimidad, y su legitimidad no es
más que su consentimiento y no puede pretender más. Pero ese con
sentimiento legitimante se refiere a su contenido, no a su autointerpretación, en tanto ésta pueda requerir la presencia de una posible
verdad objetiva: el relativismo del independiente no incluye en sí el
"uno es relativista y otro es absolutista"; excluye por principio toda
posible validez de todo obsolutismo en cuanto tal. Su tesis, o su vi
vencia interpretativa, que informa que cada uno es en y según su
verdad, no separa la verdad de su subjetivo enraizamiento; tiene por
locura toda voluntad de fundamento que desconozca el único subje
tivo fundamento que le puede conferir su ansiada legitimidad de ser
en verdad verdad.

c)

La independencia y las ideas de mal y de deber

Que nada puede absolutamente y en sí mismo ser bueno o malo,
es una tesis que deriva necesariamente del tipo modal de la indepen
dencia. Esto ha de valer incluso respecto del propio individuo, pues
su calidad de fundamento no hace que valga en sí, aunque ante sí
valga para sí por causa de sí; todo ello sin perjuicio de su posible
carácter heterotélico, si el término de su trascenderse no tiene otra
consistencia que la de ser constituido por la misma acción de tras
cender. Un bien o un mal extrínsecamente fundados que condicio
nen y encaucen su existencia no pueden ser reconocidos sin admitir
su dependencia de ellos, lo cual es por hipótesis excluido si su ser
es lo que pretende ser. No puede sin embargo excluirse por esto la
efectividad de una dependencia fáctica, según lo dicho en la caracte
rización general; sólo que el independiente sabe que esa dependen
cia es consentida, y que de derecho no es legitimable de por sí su even
tual pretensión de ser reconocida como debida. Pero esto justamente
significa que tal bien y tal mal no son en sí y por sí tales como son
reconocidos, sino que valen como tales por ese reconocimiento y éste es
expresivo del hecho de una decisión. Claro es que ésta puede haberse
limitado a la aceptación pasiva de algo extrínsecamente ofrecido, re- 266 -

�- ¿98 9p 891U9XllJ9X9 S9JOJBA B19BIJ J9S OpB199Xojd UIl U9 OpBUlUIJ919p Bq 98
9189 01UB1 U9 J9S n8 B pBpq9piJUI 9jqiSU9jdlUO9Ul OUIO9 O 'pBpqiqgp
9jqBJ9JOlUl OUIO9 O BI9U9J91JO9UI BJOpBJJB8s9p OUIO9 BpiJjnS 9JU9UIBS
-OJOJOp B98 4UOI99np9S JBUOISB9O nS JJ1U9S Oq99q UB^Bq U9pJO ptlbB
JOd 8OpU9J9jd S9JOJBA SOJ pn9 BJ U9 UOI99B B1J919 BU11 9nb 9jqiSOd
91U9raB199JJ9d 8 ^ 'BXnS BJ pBpJ9A U9 9U9lA9p BI9U91SIX9 n8 9nb SOJ
JOd 8BUIJ1S9 9p O9inbjBJ9J* U9pJO JB OUI8 4SOpBUlUIJ919p SO19B 9p UOIS
-iraOO BJ B 9J9IJ9J 98 OU UO1999J9 BJJOllbB 'OlUBl OJ JO^ 'pBpiJBO BJ 9p
91U9I0OUO09J Opi9|^9 B^Bq 9S OlUBl U9 pBpiJB9 B[ 9p JO^BA |9 Jod BJ
-Bznf 98 9nb tsb s^ 'soiuiisip jCnuí s9jo^ba BiDBq 98Ji^ijip optpod bj
-9iqnq 9189 9nb A oiu9tuiiiu9suo9 9[duiis ^9 gnb uoi9Biu9uiBpunj bjio
U9U9I1 OU 9nb U9iq 9qBS SBUI ÍOip9Ul nS 9p S9JO[BA SOUBIAI[ A 89JBU
-OI9U9AUO9 SBUI 8O^ U9 JI1U9SUO9 91U9ipiI9d9pUl [9 9p9lld A BIJBS999U
¿9 OU O9n[ 9pS9p 9nbunB
9[qiS0d 91U9UIB199JJ9d 89 BI9U9pi9UIO9
91UBÍ9UI9g "SOJ1O 9p S9JO[BA SO^ UO9 BI9UBpjODUO9 9p
BunSuiu Boqduii ou oiuoui^punj 9p Biou^pu^dapui
•pBpiS999U
B^9pBpi9A 89 OU B9I19BJ 91U9UIBJ9UI pBpTS999U B^ S9nd 491U9UI1UO9
9p I919BJB9 TIS Bpi9ld Oq99q 9S9 9llb 99Bq OU OJIO 9p 9AlJ9p Ol[99q Un
9nb UO9 pBpiS999U BJ JBnO BJ U9 'jBUOIOipBJl B9IÍ)OJO1UO UOI9d99UO9 BJ
U9 999B9B OIUO9 JB1 Í91U9SuilUO9 OqD9J9p 9p 89 'oqD9q 9p J9S Bp9nd
9tib OUBS999U jod 'pBpioii9 ns 9p opiu9iuoo opoi 9nb 9qB8 sgnd :jBio
•U989 89 91U9ipU9d9pUI J9p pB!J9qiJ BJ ÍJBiU9pi99B 89 BIDUBJOuSl BJ 9p
JJBlJ9qiJ B-q -SOpiOOUOD UOS OU 8O189 OlUBl U9 OJOS OU A 'IS U9 JBJ^[ J9
A U9ig J9 U91SIX9 OU 9llb UBOIjduil IS BJBd JBUI O U9iq ng "JBUI J9p A
U9iq J9p BI9U9I9 BJU^9S BUll 9p Bl9U9SnB BJ Bp9nd OUIO9 JiniIlSnS B
BpBUI189p 'OAI1198OU^O9 iJ9IJ9p Utl 9p BpBAIJ9p JBUOISB9O pBpiAIlBJOJ BJ
uo9 ^punjuoo 9S ou 'jbui ns A U9iq ns 9íu9uibjos uos jbui ns A U9iq ns
9nb J9qss ns OJ9^ *sojio U9 sojio jos uopond A uos onb A 'sojio
J98 UBjapod soAiiBuiuiJ9i9p X sopBSiBJJB SBiu S9JOJBA sns onb op joqBS
j9 un98 9SJ9pu9jduio9 ns 9iu9ipu9dgpui jb JBI9U9S9 oiquiBO U9 s^ '89
J9 9nb 91U9J99X9 J9 J9S OU OJJU9Tpnd OU OUIO9 OUISIUI IS B 9pU9q9jdB
98 91U9J99X9 J9 89lld 'JOIJ91UI pB!J9qiJ BS9 JB9OAUI 9p9nd 'BpBpunj
9]U9UIB99SUIJ1UI U9iqiUB} B1S9 9llb 'B19U9J99X9 BJ BJOIllblS I^[ 'OuSlS
OJIO 9p J98 (9jm 9p) OpU9ipnd OIUOO BpBp 9jdtU9I8 89 91S9 9p 9^
-u9iuBAis9jdo soii9ui o sBtu JBAiiap BJ9ipnd 9nbunB— Jiiu98 oidojd ns
91UB UOIOISod 9p BUIO1 BJ S91ld 'BUOIOipuOO BJ B99SUJJ1UI pBpiS999U BU
-nUIU ÍBAJlBldo 9lU9UIBinjOSqB S9 91U9ipU9d9pUI J9p B9I19 BJ OJOS O89
JO^ '18 9p 99Bq 91U9ipU9d9pUI J9 9nb UOI99nJlSUO9OllIB BJ 9p 91U9UIBA
-pijoA sopBAijgp A sopBpunj soouoiua uos ojuiu A ouanq s^jbi oa^^ #oj
-BUI OUIO9 O OU9nq OUIO9 J9JBA 9p BIJ B19U91SIX9 Bldojd BJ BJBd 9llb OJ
BUIlUJ919p 91U9UIBAI1D9J9 9nb BAJ1U91SIX9 UOI999Xojd BAJ199J9 BJ U9iq
-tUBl JIU9A9jqOS 9p9lld B9J19BJ BlDU9pU9d9p BJ91U BS9 9p JBnj U^
•jbj9iui psij^qij Bun 9p pBptjiqísod Bpiuipp Bun 89 9jqBZ
-iiBui9jqojd A 9jqBsu^d 9qBS os 9nb oj j^suod jojonb ou j9 u^iquiBi
89nd 'OA1199J9 OlU9IIUBI9tnfu9 OpOl B OpUBI9UnU9J '91S9 9p BIABpOl BJJB
sbui 'o '91S9 9p opu^iqES ojod Bipjoq9j 9p oqoojop ns b opuBiounu

�aquel que en el caso ha predominado. Es perfectamente posible que
semejante elisión sea cotidianamente vivida en el modo de una lucha
esforzada por la prescindencia de lo que no es composible con sus
finalidades más íntimas. Ningún otro tipo modal sufre más su finitud,
ninguno puede sentir más tristemente su recortada limitación. Por
ser el independiente aquel en el cual tiene su más claro sentido la
elección, ninguno sabe más que él que decidir es mutilarse, y ninguno
más que él puede sentirse tentado por lo otro que sí, en tanto que
este ser otro hubiera sido también legítimo; sin perjuicio de que en
tal elección, desde luego, no todo lo preterido sea tal por incompo
sible; también está lo que se rechaza en absoluto en el sentido de
plenamente incompatible no ya con lo elegido sino con lo que se
siente consentidamente como propio ser, como aquello que, aunque
es en sí mismo posible, de ninguna manera es de admitir como querible desde la perspectiva del ser que se es; pero todo ello sin que
por eso deje de ser posible en cuanto concebible para un posible ser
otro, cualquiera sea la aversión que cause la consideración de esa
posibilidad. Por lo demás, así como su consentimiento puede ser
concordante con el ser de otros, también por lo mismo puede corres
ponderse con ellos en lo excluido, sea por incomposible con su ser
propio o por reñido con su camino elegido. Es así que una aparente
objetividad del bien o del mal puede estar dada en su medio; pero
semejante objetividad es necesariamente aparente, por cuanto su fun
damento está en la subjetividad, y en ésta en cuanto tal; de esta
suerte, si bien puede condenar desde sus valores, no puede condenar
desde su libertad.
Para proporcionar una comprensión intuitiva y concreta que
ilustre las descripciones precedentes, puede recurrirse a una compa
ración con la vocación deportiva. Sea una atleta que se propone al
canzar un alto —o el más alto— rendimiento en un ejercicio determi
nado. Con su voluntad tensa hacia ese objetivo, acepta el severo sa
crificio de un entrenamiento estricto: quien quiere el fin quiere los
medios. Su propio gusto, cenestésico o estético; sus impulsos y condi
ciones naturales; las sugestiones, ejemplos y entusiasmos que le ad
vienen de otros; la esperanza de alcanzar la íntima satisfacción de la
victoria y los halagos y festejos del medio; mil y un factores, en fin,
han ido influyendo en su consentimiento a la persecución de aquel
objetivo. Pero sabe muy bien que éste podría haber sido distinto;
que otra especialidad podría haber sido elegida por él, o, en todo
caso, que esa otra es en sí misma elegible y puede ser elegida por
otros; sabe también que es posible un comportamiento que se deter
mine de una manera ajena a toda voluntad deportiva. Puede apre
ciar, y en mucho, a quienes desarrollan otros valores atléticos que
los suyos; puede admirar la dedicación o el entrenamiento que otros
posean, o lamentar su falta de entusiasmo y exhortarlos o alentarlos;
puede sufrir por su propia falta de concentración y de templanza;
puede elogiar la dedicación de algunos y al mismo tiempo deplorar
- 268 -

�- 69S ojaoaqiunjsoan ap srnj 'ajaanf vas odaano nj anb saaamb is isosn sns
opuoonooad ajjnjiojdfa A uaoouoo oj anb soj uoa naaanS oj ap ajan \a
aapuaado saqap 'soSiiuaua snj o avsaadn A soSiiuu snj o anaaqij sapuai
-aad ts 'oaaaaanS uoa8 aas saaainb is isopmmS soj o ¿opina saqap 'sopvu
-08 soj uoa ajaaoanbiaua snsuaid is ¡ojaoaijjna saqap 'niaunpunqn ua
sojnaf ap a% naaaij oj anb sapuajaad is isauaiq ajaaomj aod ajaozaof
-sa saqap 'ajaan n% aod viaaaf) oj npo) ap upiooaiuipo oj anuoS sojaqun
is ipopma osa

anpnAn saqap 'pnpnia nun aod opoauoq aas soasap

is isoSiwn sni o uaiq aaaoq saqap 'soSitun soj ap aoiuo ja saaamb js
isasoiQ soj o avaopn saqap 'soiaidoad unas d) sasoiQ soj anb sapuaiaad
is sand isopnpma A sofoqvaj uis saaquioq soj o opop uotj npnu sasoip
soj 'snjjaq A svuanq sosoa snj sopoi ap 'anhaoj^ :sooipqx^ opBAiasqo
o[ ^juauíB^o^aao^ •aiuauíBu^pi 9[ba oAi^Bjgdun ^ —sis9iodtq b^
4JI99p 89
UOI9do B{ Bq99I[ ÍS9^9q9p '9^U9UIBpBATJ9p O BIJ
p'9uiuo anb ^pidrai ou uopggjip ns 9p OAi^Bjdo j9}9bjb9 [^
•ooi^^odiq anb sbui BpBU 9^U9tnBiJBS999u 89 9JS9 gnb o\qs íoAijBjgduix
nn 9p B9pi B[ B OU9fB 89 OU 91U9ipU9d9pUT \a 9nb pBpiJBp UO9 9I[
-O9 9g '91U9p999jd UOI9BJBduiO9 B[ U9 8OpipU9jduiO9 9JU9UIB9l9[BUB
UBp9nb 9nb SOJUnd SOiUI^Sip SO^ 91U9UlBATS99nS JBUIUIBX9 B SOUIB^
•J9puods9j: 9^s9 9p A JBjunS^ad pnbB 9p psp
-qiqísod buiijj9^ B^ J9pu9jdiuoo 9ju9uiBjD9jJ9d gpgnd 'sisgj BS9 B^ns
o^oBq b gnSg^ ou oubunB '^ ímuídso \a bjjuoo 9iu9uibuiijtS9[ j999[ba
-gjd Bjjpod ou ^bjia uopjo \a is 9SJBjun9jd Á 'upisjtOAui ns op zopijBA
o^qtsod B[ JBSuod 'BinbjBjgf bis^ jod jbSojjoiui uoiquiBj opgnd s^nd
ÍOip9UI 11S U9 S9JU9ÍoIA SBinbjBJOf SB[ 9p ^UOI9U9AUO9 OJU9TUII9OUO99J
pnjtqBq p 9U9ijb 9s gnb opugiuodns oj[9 opo; j^ ^oíbxu aopA p arnS
-9S 9p jgqgp pp JB[qBq opnugs ouaij ou ppoui odi^ 9js9 BJBd onb
jnbB 9A os U9ig -BpugquinouT ns 9p uos ou 'osbo opoj uo íuBoipop os
so^p b 9nb so[ 'soj^o so[ uopin^ os gnb —¡sgjoijgdns UB9S gnbunB!—S9JO{BA SOJ1O SO[ 9Q 'SOiínS SO^ 9p BSU9pp U9 BJBJS^ *SBT9U9I9pjd
sns uoo uBjugno 911b so^gnbB 9p pBpiuiTii.9j bj gp oju9iuipouo99j
p jgugjqo gp 's9jo[ba so[ gp BinbjBjgf b^ b ojuBno ug Bui9|qojd J99
-Bq uis A 'Bpnp uis bjbjbjjl "sgjaodgp so[ gp BaiioBjd B| aiáuijjsgj bj
-ginb 98 'sgpnjggpiut sg.iopA so| gp SBpugíáixg sb^ gp gjquiou ug 'pno
b^ ug uopnjijsui Bim b Bozgugjjgd BigjjB ojjsgnu gnb souiBuodns
ísojjo A soun 9J}U9 ojoqjuog jbuoisboo un souiBÍnuodns :sbui sg *guod
-iui uopnogsuoo ns gnb opijiJOBS gp odij p osougd osggxg ug Bijns
-gj 9j o 'soisn^ A SBpugpugj sns b ugpuodsgj ou o 'souopxpuoo sns b
sopsnggpB soj uos ou o.iod 'sgjopgdns uoooJBd gj sojjgnbB 'sgjojBA oj
-usno ug 'gnb jggouoggj gpgn^ •sootjgjjB sgjojBA soj gp oAijjng jgp sgj
-ug^njoxg uos sbuijoj A sopB.i^ sojjgig ug gnb 'sgjBnjggjgjuí ojdiugfg
jod 'sgjojBA so^jo ^bij gnb gq^s :sbj^[ *s9jojba soj sbiu uis uos 'sojjo
gp gjjou jg ug^njijsuog gnb soj iu 'osugj sg sgjBng soj BioBq-Jod sog
-ijgjjB sgjojBA soj iu gnb gq^s 'sBiugpB ojg^ #gjqijgnb gjuguiBjjgq sg
jg BJBd gnb oj gjginb ou opBjop ugiq ubj o^jo gnb J9A gp Bzgjspj
bj ug 'ggsod sbj uginb gp njpídsg gp bjjbj bj JBjnsugg A SBjsg gp pBp
bjjb bj jBfgjsgj '9ju9iuBSJ9Aui 'gpgnd ísgpnjijdB gp BpugjBO ns

�a obedecer a tu razón, y entrenarlo mediante trabajos y sudores" 25.
En el texto que precede resalta admirablemente el carácter optativo
del ideal a perseguir. De múltiples valores o bienes se dice: si los
quieres harás tal cosa. Cuál se quiera, es cosa del individuo: y el que
éste elija como para él preferible (lo que no significa que sea una
exigencia, aunque de hecho pueda valer como tal) es, en ese valer
para él, tan independiente de todo valer en sí, que para nada inter
fiere en su elección la existencia o la inexistencia de una jerarquía
entre los dados a su opción. Y no porque pudiere decir —al igual que
Ovidio— que conoce lo mejor y lo aprueba, pero hace lo peor, pues
en esto parece haber una disculpa o una excusa —no se ve si trágica
o risueña— sin que se sepa si hay allí un remordimiento serio o una
burlona referencia a su ausencia, pero de cualquier manera aparenta
suponer la idea de obligación, la cual no existe en el independiente
sino condicionada al orden inmanente de lo que deviene exigible
a consecuencia de su elegir, pero que no subordina de derecho a éste
en su forma radical. El deber condicionado no deja de ser deber, aun
que su rango deviene derivado, pues no puede ser escindido del orden
de preferencias que sea expresivo de una individualidad determinada 26.
El independiente, por lo tanto, puede conocer el deber, pero so
lamente de un modo condicionado; puede conocer el esfuerzo hacia
el deber, pero éste no es originario; puede conocer el mérito, pero
en tanto que queriendo un valor convierte en valiosa la tensión hacia
el valor. Pero en cuanto nociones de orden secundario y derivado, no
adquieren un valor substantivo y propio, el cual pueda considerarse
y medirse con prescindencia de los valores condicionantes. Es cierto
que puede elogiar el mérito, el esfuerzo y el sentido del deber, aun

s&lt; ^ . Jei?olol1te,: "T^" T"^ SvT&lt;úv 16^ al xaXúvo^S^v avev iróvov xa, ¿n,peXeía^ 0eol
SiSoaatv uvdp^TTOí^, aXX eiVe tow Oeov^ íXeeo? tlvaí aoi ^^ovXei, 0epairevriov Toim 0eo^, etre
vrro &lt;f&gt;iXuv eoeXei^ ayairáoOai^ rov&lt;¡ &lt;f&gt;ÍXov^ evepy^rtjTeov, tire inró tivo^ 7ró\eo)? ¿iridvfteí^ riticiadai, ttjv TTÓXtv ¿)&lt;t&gt;eXi}Téoi&gt;, e'ire imb t/"/? 'EXAá ¿os 7rá&lt;rjs á^tots eV apfrrj 0aupá^^o0at. n)v

(26) De ahí que sea errónea la afirmación de M. Scheler cuando niega sentido
a la noción de deberes consigo mismo (Cf. Der Formalismos in der Ethik und die
materiale Wertethik, II, IV, 2, 6. Bern, Francke, 1954, pp. 225 s.; trad. esp.,
Etica. Buenos Aires, Rev. de Occid. Arg., 1941-1942, T. I, pp. 275 s.) . El obligante
es el propio sujeto en tanto que deseoso de "A"; el obligado es el mismo sujeto en
tanto que debe realizar "B" en cuanto condición de "A", o debe abstenerse de "B"
por incompatible con "A". El simple y bien conocido caso del imperativo hipotético
quita todo sentido a las objeciones de Herbart y de Scheler contra ia idea de autoobligación, cuando entienden que entonces el obligante y el obligado serían la
misma cosa; semejante argumento supone incurrir en el absurdo de considerar al su
jeto, ontológicamente, con la rigidez de identidad que puede atribuirse al estatuto
de las cosas.
- 270 -

�- UZ&gt; ~
sautj ouioa aaouoaaj soj ou ajuaipuadapui ja anb SBjjuaiiu 'soidojd
sauíj ua ojiiaap jsb jod a^ija bo^ 'jaqap [a X pn^jiA bj 'oiíjatu ja o
-ubj ouusjijb ua Bjapisuoa BiauaSixa bj ap jBpoui odij ja :sBiauajajip
sajBiuauíBpunj uajstsqns X a^uajEdB sa BzuBfauías Bsa —jBjadsa ap
B^a ouiod— ojag 'BjaBjjsqB uoiaBjapisuoa ns ua jaqap ja o pnjjiA bj
jod uoiDBJirapB ns ajuBisqo ou 'opBJja jaqap jap o BpBaoAinba pnjJiA
bj ap oíSoja ja ua Bpsaj uaiquiBj sa Bisa ojuBna ua ojub^ ua bio
-uaíáixa bj ap Baija B[ b BfauíasB as pioj oíainf p Btouapuaj Bsa ug[
•opiuajuoa ns sa Bsajajuí oseo p ua anb o[ opuBna ajuaidpaj un Bi^op
uainb b aaajBd as 'auio^ soj isb uainb ísojoba uauapap 4sopBmoj aj
-uauíBpBpiB ísorasira js ^od X sapi ojusna ua jaqap [a o pnjaiA b^ jbo
-tpajd opi^uas auaij ou anb Biauanaasuoa BiJBsaoau lod Bipsaj 'sauíj
sapuoisBao sns ap aopA pp oipaui ouioa jo^ba ns a^BJBdas opuais o^[
•sopBp UBisa anb ua pio^ pBpq^uosjad B[ ap uopBqojdaj o uopBq
-ojdB B[ uoa UBqanadaj o UBqanadB as X íaaqap pj. o pnjaiA pj ubotj
-qduiafa sauainb uoa uapunjuoa as soqa 'p^pqBaj ua 'anb sg 'sa^uaS
-jaAip saaopA BiaBq ozjanjsa p ua UBp as opuBna opi^uas ap uaaai
-bo X UBuapuoa as 'opoui oi-iap ua 'oiad íuaAjis sojuauínjisui oju^na
ua osbo p ua anb soj b sajo[BA so[ ajuaipuadapui pp BAijaadjad B^ b^
-Bd sapBqoadB uos opuBno sa[qBqo.idB sbsoo uauapap 'Bidojd Bpua^
-sisqns jauaj uis '[Bjuauinj^sur ops sa aopA ns X sojsa ap opiAjas p
uBjsa anb apsaQ "sajopA soijap b uo^saqpB BisBisn^ua X puos^ad ns
uoa apiauíoa ouiBpaj ns opuBna opi^uas oaapBpjaA uaua^ opg *sapBp
-unjut soiamfajd jB^pao BJBd sbjbosbui ouioa SBpBaoAui jas X sapuop
-bjji o/X sbioba jas uapand sand 'a^uaipuadaput p BJBd SBSoqaadsos
ajuauíaABjS uauatAap 'jaqap X pnjjiA ouioa 'oiuaaB ootSbui un uaj
-ambpB Bpua^ixa B[ ap ppoui odtj p ua anb SBjqBpd anb jsb sg
•jinSasjad ojaui p ojnpsqB JopA unSuiu jau
-a^ spand tu Buaj tu '(opinSasjad o\ ap jas ap opoui p ua BXn^iisuoa
as oSp anb ap opijuas p jod asjBiunSajd b jBSaj^ apand sand) a^uaui
-puuoj m pijajBun iu 'opinSasjad o[ ojnpsqB opuais ou 'anb apuajd
-moa as 'Biauapuadapui bj ap ppoin odij p apsap ajduiais X 'sBuiap oj
jog #BiJO}tjaui anb sbui Bas ou anb Buosjad Bun ap JopA p oqaniu sa
ou 'jopA p apuap oiubj ua ajqBpnB^ sa oijjaui p is ^ 'upianaasjad
ns ua pjour o^ijaui ap Bapi B[ ajqos ojajua jod inbB aaajBAajd BJídsB
as anb p jojba pp pBpipaj Bq "an^tsuoa oj a^uauíBsoudd uainb anb
osoipA uij un Bzipaj ozjanjsa uxs uainb sbui ajBA uozbj buisiui bj
jog *uij pp uoianaasuoa bj BJBd pnjtjdB ns ap a^uaipuadap sa jopA
ns X 'oiuauínjisui o oipaui ojuBna ua opijuas auaxj ojos sand :Biauap
-uadapui bj BJBd ajBA BpBu 'aanpuoa BpBu b X ajuajoduix sa is o jad ía^
-uajoduii ojd)ua jod ajjnsaj Buanq pBjunjoA Bsa sosjaApB sajojaBj jod
opuBna unB pBjunjoA Buanq bj BqBjB 'lUBg oía otuoa 'Bisa ÍBiauaSixa
bj ojjaaBq apand anb ua opBi^ ja ua opBjjnsaj jap BdiauBiua as ou
opinf ns osa jog "Bidojd upiaBjapisuoa ubzubojb ou 'ouisitu ozjanj
-sa ja jod ozianjsa ja 'ouisitu jaqap ja jod jaqap ja 'otusiin ojijaiu ja
jod ojijatu ja saauojua unB ísajBapi BiaBq osuaj Bas ajquioq opoj anb
ajqBpnBj X osoijba Bjapisuoa oiubj ua ojos ojad ísojsa b sosjaApB oui
-situ X soidojd soXns soj ap soiuijsip Xnuí sajojBA jod Bqanj uainb ap

�y pasa por sobre ello su mirada. Según una observación anterior que
ahora corresponde desarrollar con más amplitud, habrá que decir
que, si los elogia en otros que persiguen valores diferentes, un exa
men más atento muestra que no los elogia como virtud o deber, sino
por causa de valores que él aprueba y ve incorporados en su realiza
ción, como la lealtad, el ánimo esforzado, la audacia, la capacidad
de sacrificio, la valentía para mantener y cumplir en circunstancias
adversas el camino preferido. No se trata pues de meras formas, sino
de contenidos proclamados como valiosos. Pero —como es de princi
pio en el tipo modal considerado— esos mismos valores valen en tan
to elegidos o, si se quiere, consentidos; pero no en tanto que debidos;
por eso el independiente no es nunca predicador moral, aunque pue
de ser propagandista entusiasta de valores. Su ética, en tanto existe,
es exhortativa. Quien aspira a ciertos valores es obvio que los persi
gue; y si no lo hace es porque también pretende otros que tal vez los
contradicen, aunque sólo los reconozca en la efectividad de su deseo
y no los proclame en la publicidad de su ideario. Por lo mismo, de
tenerse en elogiar los medios y festejar los méritos en cuanto puros
méritos, es cosa que sólo puede conducir a discursos vanos y al olvido
de fines auténticos y directos, cuando lo que importa es atender a és
tos en tanto en cuanto sólo por éstos tiene sentido la acción. Pues,
a la sabida relatividad de su perspectiva no le es necesariamente aje
no el interés por exhibir y comunicar los valores que tiene por tales
y en su tal valer los quiere, bien que esa voluntad de comunicación
y comunión no tenga que producirse necesariamente: puede el inde
pendiente elegirse en el aislamiento de su independencia, dejando
libradas las perspectivas ajenas a la libertad que les sea propia, indi
ferente al diálogo sin fin entre posibilidades incomposibles que no
pueden entenderse.
El camino recorrido conduce a plantear el problema del sig
nificado que pueda tener para el independiente la determinación de
una existencia según los conceptos de "bien" y de "mal". En lo que
a sí respecta, es fácil advertir que ninguna forma de vocación por
el mal tiene para él sentido, pues no será verdaderamente "Mal" su
excepcionalidad —o la ajena— o el choque contra las preferencias
que el medio proclame, y que la vocación por el bien no ha de ser
en su apreciación otra cosa que devoción por aquello que es objeto
de una primaria preferencia. Correspondientemente, "malignidad" y
"santidad" son términos que, tomados en sentido estricto, no encuen
tran en su caso lugar. La grandeza que logren esculpir su entusiasmo
y su fervor será distinta del vigilado esmero de la santidad y de su
medrosa pureza. Sapiente de su selectividad fundamental y relativa,
herida por la inevitable violencia de lo preferible incomposible, la
existencia independiente ha de comprender como inepta estrechez
y vanidad vacía toda absoluta pretensión de santidad, bondad, pureza.
Estos términos le serán por lo menos risibles, sospechará de ellos tur
bias torpezas y espurios fundamentos; ridicula e insensata será la
existencia que por tales categorías quiera regirse, y a su condena por
_ 272 -

�- uz P0I3 ou anbutiB '[bj^[ oyopuBasap 'yBra ojara ns js ajqos araoj
uamb ap uoiDcnits By 'aiuaraajuEfaraag •BiauaSixa By ap opoui ^a ua jes
-ajui oyopuaiaBq 'ap-Biauapuadap-ou aydrais ua ainjijsuoa oy ajuaSo
¡b aiuarayBiauBjsqns bjdojb ts sand 'BijosaaaB A yBjuapiaaB jas ap Bq
batjbjíboiu pBjunjoA Bsa ojad í ajuaipuadapui-jas ns jbjisoui ajaisinb
¿ouimBa sosa jod uainb ua 'ayqísod sa ucnaBjirai BpiyBd Bun oyog 'bio
-uapuadapui By b ouafB pBpisaaau jod sa ouisiubjbs opoj^ 'BiauaSixa By
ap opoui ya BiaBq ojuauuBZBydsap ya ayqEjiAaui Bxas A 'oAijafqo aiuaui^
.BATJUB^sqn8 ua bj3ubui Bun^^ ap asjTiaaAuoa ap Bjqsq opuajajd oj
'uoiaBnjTS Bsa asiBp aQ *pBpi[Baj ua opijajajd sa ou ojsa 'opoajajd oj
.iqoqB B^aijajd as oiubj ua 'sand 'aiuBjqiqísodun uoiaaipBjjuoa buiij
-ut Bun sisajpdiq Bjsa ua ajsixa íojuaiuiBjinbiuB ns b asjBaipap BJBd
'sa^quajaid sopBp uos a[ a^uauíajqq anb sa^opA so^ Bfqa uamb ap
osbd p Biauapuadaput b^ ua aiqaauoa a^psod aaajnd oaoduiBj^
•oipnjsa ua pBpippoui u\
op Bianj aanpuoa pBpqiqísod Bjsa sand 'uoiodb b^ ap aiuBuiuuajap
upzBJ B[ 'ajuauíBpiqiqojd A pi oiubiid ua 4pj\[ p B{p u^ sa ou oj
-ubj ua 'pBptuíoipin B[ ap Bo^a BiJo^aisa B^ a^uauíBua^d aaipaj —buii
-situ ts jod A buisiiu is ua Bjapysuoo B^ as A Bpuapuadaput B| ap opoui
p na sa is— anb aoajBd ou 'osjaAjad ajuainpjuauíBpunj jas ap opour
un Bjp ua BjnSyjuoa as sopsu^p soy ap BAijaadsjad By apsap uaiq xs:
'ojad íBiyBA ns A Biaua^apjd ns Buod oyya ua A 'sojjo jod sopiyBA jod!
sopiuaj sajoyBA soy ap upiaanaisap By ua ajaioBydiuoa as anb pspiyBU
-osjad Bun asjBuxBuii Biapo^ -aiuaipuadapur yap osb^ ya aiuaurBjsnf sa
anb oy 'y^j\[ yap BiJoSajBa By ap ajqiy jas bjjo A 'ya ap Biauapuadap ua¡
apua jod sa A ajsa b auodnsajd anb oy 'y^j\[ ya BJBd ajqiy jas sa bs
-oa Bun ojad íoinyosqB opiiuas ua yej^[ ya BJBd pBjjaqty By JBaiydiui ap¡
Bq 'y^j pspjaA ua jas BJBd 'Buayd pBjjaqiy By anb jaaajBd apan^ 'opiq¡
-xqojd ajuauíayqBanbuBJjuí sa ay ou ouiuibo asa ojad íotusttu is BJBdi
ayqBziJojnB oy o/A oipatu ya jod opBzyjojnB oy ap ojio oy anb Bsoa bjjo
i
jas apand ou yBiu ng 'uoiaiqiqojd ajuain^tsuoa ns ap ojnyosqB jajaBj
i

s¿

-Ba yap A yBiu yap oaTjsiiu opijuas un ap ojsandnsajd ayqipuiasajdiui
]
.0,
ya BjyBj ay op^jS ojjo BJBd sand 'p^pisjaAjad BAtjByaj Bun jBs^dajq I Oü,
-os apand ou ajuoxpuadapui ya 'yBiu oidojd ns ap ojaadsaj 'ajuaiuBAijeo,
-afqng •pBpiiuiiiáay Boasujjjuí ns b ojubiio ua ounSys Biuayqojd ajtB.rs,
as oyya jod anb uts 'ajBquioa y^ bjtaui yBaipBJ pBpiyiqíjBduioaui ^^na A'37.
'jojjoq uBsnBa anb sopiuajuoa ajqos asaaj uotdbooa BXna pBpyjajyB By j .
ap OAijBDijTyBa anb sbui jas ou b BSBd 'ajuauíBAijafqQ *oaija ojdaauoa i f
ojnd ojuBna ua aXnuiuisip pBpaABjS ns A 'opiyoqB Bpanb opijuas nssBiu íBAijisod Baija BiJo^ajBa Bun ajsa auaiAap ou sond 'upBpiuSiyBiu^-i
ap ojdaauoa ya uoa BAijByajJoa uoiaBjnursuBjj Bun auaiAajqos o^¿o
•Biauapuadsb
-apui By ap opoui yap BAiinjijsuoa btjbuiSijo BiauaAiA By a^njijsuoapp
anb BJopBaja uoiaBJtdsB ajqiy yBiauasa By ap ajuB^ojqB uoisuajajd anb
'
-bzii
ojubj ua b^ 'oAijBau ojnqyjjB un pBpqBpoui Bjsa ua auaiAap 'opiuour&gt;sbui opBDijiuSis ns ua buioj ay as ts 'Baija BiJo^ajBa ojuBna ua ctpBpij.BXa
-ubs,, ap ojdaauoa y^ ^sojio soy ap Bpipaui ua asjijjaAuoa Bjainb sbjbaJIOa
SBsa jod opípara ya opuBna Bjnsuaa By ap joSij ya bjbS3jb BiaijynjsaQ'n

�en éste ni como realidad ni como posibilidad; la de quien se deter
mine por la posibilidad del Mal; la de quien se rija originariamente
por la ausencia del Mal; también y por último la del esencialmente
afectado por la duda acerca de la existencia del Mal, representan to
das formas de pseudo-independencia, pues en su mismo ser apuntan
hacia el término del cual se dicen emancipadas. En tanto definan al
agente y no permanezcan en la periferia de éste, pertenecen —al
igual que las correspondientes actitudes repecto de la idea de Bien—
al estilo de la exigencia, pues ésta hace efectivo su regir también en
el modo negativo de la ausencia que acosa.
4. — El modo hermenéutico-experiencial de la exigencia.
a)

Exigencia, obligación y deber

La sola designación de este tipo modal indica que en él la ética
se define por el carácter fundamental de la imperatividad. Aquí la
ética manda, y ha de mandar incondicionalmente, pues la obligación
no es absolutamente tal cuando la condiciona un fin en sí mismo no
obligatorio. A la obligación de los medios, la ética de la exigencia
sobrepone la obligatoriedad de los fines. Estos no pueden ser no-de
bidos, no pueden admitir excusas ni toleran que su valor sea en
juiciado; todo criterio desde el cual se los quisiera justificar los
condicionaría, o se mostraría él mismo como verdadero incondicionado valor. Es ínsita en ellos la pretensión de valer en sí, y de pro
yectarse sobre el ámbito entero de la conducta determinando lo
aprobable y lo reprobable. En consecuencia, las nociones de "deber^
y de "virtud!" se sitúan aquí en el corazón de la ética, mientras que
eran nociones marginales en los tipos modales anteriormente consi
derados. Y no sólo devienen fundamentales, sino que, como es ló
gico, al mismo tiempo que se desplazan se transfiguran y adquieren
un nuevo y propio colorido. La idea de lo-que-es-debido se convierte
en rectora hasta el punto de condicionar todo juicio aprobatorio
o condenatorio de valor. La noción de cualidad de por sí valiosa pier
de sentido, pues sólo es valiosa si se ejerce según lo-que-es-debido.
Es así que para Kant los mejores dones de la naturaleza o de la for
tuna pueden devenir extremadamente malos y hacer mayor la cen
sura que recae sobre quien según ellos obra, cuando falta la buena
voluntad que ha de orientarlos 27. Se comprende entonces que el tér
mino virtud quede aquí restringido a las cualidades exhibidas en la
conducta recta, según la acepción que precisa Sidgwick en su exégesis del sentido moral común 28. Mientras que en la excelencia es la
cualidad valiosa la que determina la regla de la acción, ahora es la
regla que gobierna la acción la que determina el carácter valioso de

(27)Op. cit., p. 249 s.
(28).. ."we limit the term "Virtue" to qualities exhibited in right conduct'
The methods of Ethics 1. London, MacMillan, 1913. II, //, 1, p. 219/
- 274 -

�BI Bll9 ua ^-^^^ais ajaiqui 3 'jsuopunsajd o^os s^ uopBjajpj ns 'orasim
I lod "uppBzijBaj ua sbui oj b ouis 'BpBzijBaj uopaajjad Bun boij
-nauauuaq Bpuapadxa ap odij ajsa ua sa ou 'jBnjiq^q uopisodsip bj
ap opoin ja ua BpBjSoj Bjsixa anbunB 'pnjjp Bg raoisBao ua uoisboo
ap 'ojuaraora b oiuauíoui 'asjBjajpj ap bij ojuairaijdrana ajuBfaraag
•buijou bj ap ojuauuijdrana ua 'sg -BUjaiqoS as jBna ja Jiod X ojapora
ap aAJis aj anb opajpa ja BiaBq opuBjundB 'jas ns ua 'sa Biusira is
ua Jipisaj ap sofaj íoaijisubjj jajaBJBa piaadsa un ^pniJiA,, ap upia
-ou bj b ajaijuoa asjBiainfua ap BjqBq Bpipaui BjCna jod A asjtonpuoa
aqap ajquioq p pna b^ jod pBpaiJOjBSqqo Bsa ap Bpuajsixa Bg
•pBpauojBqqo ap oiuaiuiiiuas ap asjB[qBq ap Bq —B^sa ap jai
-0BJB3 p ajqos aaip BpBu is jod ap pna p— uoiaBqqo ap ojuaiuiij
-uas ap anb a^uauíBidojd sbui 'opoiu a^sa ug *pj oiuoa opipuaqajdB
B38 uoioob ns ap opiqap-jas p ojubj ua Biauaixa B[ b aaauajjad
'opxqap sa anb of uoa aiuaui[BjnjBU a^duina 'soiaap sns jod opBAa^^
'uain^) 'Biusun b^ ap paoui jajaBJBD p Bunji^a^ anb OApBaijijsnf ojuaui
-Bpunj p Bas p anb ouis 'uopaB B[ ap aiuBuiuuaiap uozbj b^ Bas
jaqap p anb Bjjodini o^j -asjqduina Bqap o B[duina as anb jaqap aod
ops Bas ou anbunB 'vpiqap Bas upioaB b^ anb sa Bsaja;ui anb og #soi
-uaiuipuas sajuapAauaq jod o paoui Xa[ b^ b o^adsaj jod 'ajuauíBpBz
-jojsa o Jiobj 'BiaSap o Buad uoa 'opBjSBsap o op^jSB uoa asjqduina
apand Bjsg -uppaB bj ap ajuBuirajajap uozbj bj jas ap B^Bq ajsa anb
ap opijuas ja ua 'jaqap jap Baija Bun opsuiBjj Bq as anb oj b ajuara
-BiJBsaaau aanpuoa BpuaSixa bj anb jaaja anb ^Bq oaodrasjL #ajqisod
uoiaBnjis anb ojubj ua b^ Bjja b sauoiaaijjsaj uis auodrai as anbjod
'Biauajapj aaBq opiuajuoa ns jBna bj b uoiaBnjxs bj Bjsixaur anbuns
'ajuaraBiJBsaaau A BjnjosqB atj opiSixa jsb og "zaptjBA ns uBuoiaip
-uoa ou ojad 'uapjo ns ap ojuairai^jns ja BJBd oAijora Bp anb uchsboo
bj uos sojsa 'ojBpuBui ns jod sopi^aj jas u^pid anb soqaaq ap Biauaj
•sixa bj ap ajuauíajuaipuadapui 'is ua BpijBA jas ns ua apisaj btjojbS
-ijqo Bzjanj ns sand 'BpBuoiaipuoaui opuais an^is Bjsa ojad 'Brajou bj
ap uoiaBjsajiuBra bj saauojua UBJBuopipuoa BiauBjsunajxa bj ap Bp
-ua^uijuoa bj A pBppijBjaj Bg "BpBuirajajap uopBnjis Bun ua ajuara
-bjob opijuas jauaj apand uaiq —uoiadaaxa ns o— buijou Bug #jbS
-nj X odraaij opoj b apuaijxa as buijou Bun ap BiauaSiA bj anb jBSuad
oiJBsaaau ojubj oj jod sa o^[ 'Biauajjnao bj ap zijsa ja unSas aiJBA
BpijBA ojajauoa ua uppBÍotjqo bj anbunB 'opBuoxaipuoaui a j^puasa
oraoa op^p sa opBijqo jBjsa asg raoiaBSijqo ajuBfaiuas ap ap as anb
Baijajoaj uppBjajdjajut bj Bas BjainbjBna 'opuSijqo ntsa as anb ap bj
sa jBjuauíBpunj Biauapadxa bj BiauaSixa bj ap jBpora odij ja ug
•sapnjjjA ua uajjaiAuoa as X sbsoijba uauapap sBjsa ajqraou ns ua
ojos X 'sapBpijBna sbj bzijbubo Baasuujxa BjauBra BunSjB ap pBpiAij
-Brajou Bun íB^Bq as sojnqpjB sajBj ap anb osn ja ouis 'is ap ouanp
Bas as o ajjanj Bas as anb ^sajajuí ou íojjas aqap as oraoa X opu^na
ouis 'ajuaijBA Bas as anb Bsajajuí ou 'BiauaSixa bj ug *jbjoui Biauap
-adxa ap sodij sajuajajip ap ouis 's^jojba ap sBinbjBjaf sajuBiqrasa
ap oaodraBj iu 'sBaija sauoiuido ap SBiauaSjaAip SBjara ap bjbjj as ou
anb uaiq BJjsanra Bpuajajip Bjsa ap BiauBjJodrai Bg -pBpijBna Bun

�posibilidad de requerir esfuerzo. El afecto habitual o el sentimiento
benevolente pueden borrarse en una nueva situación— por ejemplo
por un arrebato de cólera o por simple debilitamiento— dejando
abandonado al agente en su estar ante la ley moral, sin más que su
sola devoción por ésta. Por eso la idea de mérito es esencialmente so
lidaria de la exigencia y paso a paso la acompaña. Cuando en el cum
plimiento de la ley no hay esfuerzo, semejante obediencia es también
meritoria, por cuanto resulta de una cualidad orientada hacia el bien,
la cual existe en realización en el sujeto, pero que es concebible que
podría, en el mismo sujeto, no existir o dejar de existir, y es mérito
sostenerse en ella pues existen o es posible que existan al acecho im
pulsos o circunstancias que la pueden derribar. Toda virtud es me
ritoria, pues supone siempre la esencial fragilidad de poder caer; y el
mérito será representativo del grado de realidad de una virtud por
esencia precaria.
Surgen de aquí, con perfecta coherencia intrínseca, una serie de
aspectos que devienen a título esencial integrativos del modo de la
exigencia.
En primer término, la idea de libertad. Pero no se trata ya de
la libertad axiológica de la independencia; por el contrario, el agente
está coactivamente sometido al mandato moral. No se trata tampoco
de una libertad moral de realización, puesto que el mandato exige
ser cumplido. Se trata de la libertad, meramente fáctica y éticamente
ilegítima, de no cumplir. El agente no tiene derecho para rehusarse;
pero es posible que, de hecho, se rehuse. Tal posible actitud negativa
es supuesto indispensable del mandato; si el incumplimiento de éste
fuese inconcebible, sería inexistente en cuanto mandato. Pero impor
tan mucho en este punto deslindes conceptuales justos, y una larga
serie de equívocos tradicionales en el tema de la libertad deben ser
desterrados para atender a la descripción adecuada de la vivencia del
absoluto exigir. Ha de verse que lo exigido no pierde vigor cuando
no sea posible cumplir, aunque esa imposibilidad fáctica sirva de pe
nosa excusa al agente. El hecho de que esa imposibilidad sea padecida,
exhibe justamente la subsistencia del mandato normativo en cuanto
puro mandar. Quien habla no deja de hablar porque su voz caiga en
un sordo vacío, y la "voz que clama en el desierto" puede no hallar
respuesta alguna por no existir el apto para responder. Así como el
exigir no perece cuando no es cumplido pero puede serlo, tampoco
perece cuando no es cumplido y no puede serlo. La libertad del agente
que es correlato de la exigencia no es más que expresiva de la contin
gencia del cumplimiento, en tanto éste, sea por las razones que sean,
puede ser distinto de lo-que-es-debido. Sólo un viejo error teorético
ha podido pretender que la libertad en el sentido de incondicionada
potestad es el correlato necesario de un mandato. Tan cierto es que
la vivencia de la exigencia es compatible con un determinismo causal,
que un ejemplo típico de este modo como lo es la ética teológica tra
dicional ha creído en un estado de pecado que condiciona al agente y
del que sólo se emancipa éste por la presencia sobrenatural de la gra- 276 -

�— LLZ •jmpxa ouojuaiad a[qtsod ns b k ouoma-tad jiSixa ns
b jBmasajdaí amauqEnmaAa uapand anb saiEuaiEui sopmamoa sojajauoa so[ sotaui
-nuui uos 'ouojEtdxa oSijse^ ap Eapt E[ ap [euiioj japt&gt;jEa [B omam 'anb Emana ua
jauai i^ias ospaad 'st?uiapv 'BpuaSixa e[ b EzuapsaBa anb k amauíamatnStsqns anS
-is^ad anb pBpuouaixa B[ b amauíEiiafB 'aouajsod ou k ajsa uoa ouEpqos sa 'ouistuí
ojAEJixa oíaiu p ua aptsa.t k am^Se pp opetAE.nxa-.ias pp OAisatdxa amautaid
-uits oSasquia uts ^aas 'soiiomtdxa souo^ jutnbpE epand anbune 'oSpssa p BiinpiqES
B[ ap opom p ua anb ^apuajduioa as apjBi s^ui ^ qEi omBna ua oSusb^ {a ounSiB
opimas ESuaj opa lod anb uts oaad 'sBisa ap pEpimptSai bj jaaouoaai ^jpod k sep
-uanaasuoa se^ JBjdaaB ap Bq Epuapaxa e^ zaA ns b anb SBj^uatm 'v¡4ox4
eun ap aiquiou ua upiaEnjis Esa JBídaae jod oSiiseo p ua pEpqiquajajd
Eun iniuipE Epand epuapuadaput B^ anb uatq 'spinpxa otdtauud jod sa uppEtdxa ap
Bapt v\ 'sopBtpn^a ^k so[ ua 'sojs^ u^ &lt;sa{Eiauaijadxa-oannauamjaq sopoui soijo soj
ua aistAai o^iise^ ap Bapt e^ anb iBtauaAiA ouoj omnstp p asaEAiasqo zaA bi b i^pod
'bis^ b Jtnpxa ap OAtjE^au opoiu p ua osnpui •uptDBidxa ap eubui3uo pn^pqos B{
epuaStxa ej ap opoui pp oidoíd sa —BtiEjunioA Ed[na ap Bapt e^ uoa ou o uppEpi
na k 'uppjad [ap oseo ¡a ua 'oisia Eq as unSas 'une- anb apatApE as t
(og)
•Bdjna ap oidaauoa [ap [Bmaoj opimas
ojnd p asjBijsoui ^apod 'vx^ox^i uppvSiisaaui b[ ua 'ajuBppB s^ui o[9s (qz)
'os e^ OSBO F
ua a^ua^iA cas anb oaiáo[oiuo oAiiBjajdaajut euiajsis ^ uoa oxauoa
'[Biauasaui a oij^punaas jeSii^ un j[[e Buaduiasap o^os 44BiJBjun|OA^
sd[na wj 'pBpi^BniíqBn BpBijuoa Bjaui bj ua oiuaiuit^uasuoa opouioa
un anb sbui apAaj ou oai^o^oaisd uauíBxa \9 opuBna osnpui 'upts
-uaqaidB Bsa ap ojuauíspunj ^ Bas Baainb^na 'opi^ixa o[ ap opotu p
V^ apuaqa^dB a^uB^znf p anb o^ b BtauapiA uaa^q a^uauíBpBjadsaui
anb opBuiiuBut a^ua [a o pramB p bjjuoo piauaAiA uoiaaBaj b^ ua
o^sandns Bjsa aaepa asa 'sBuiap o^ jo^ 'oSijsBa p A Biaua^ixa b[ aj^ua
uorxauoa Bpiaouoaaj a^uauíBiJBuiod b[ ajqos BJBaijipa as aeuopjad ap
Biaua^ixa Bisa oaad íuopjad p a^puBui apand BiauaSixa b^ anb 'ajuamS
-isqns oíainf asa sa oía^punaas ubj j^ 'opiqdp aqtajadB anb oqanbB
opx^ixa o[ ap opoiu p ua ^Biuaiuuadxa ap Bsaa o^a aod ou oaad ísis
-aiodiq B[ opBSau Bq sa}UB anbiod Biauanaasuoa B[ oseo p ua ae^au b
Bjiuiq as A 'uopBtdxa b¡ A Bd^na b[ ajjua aaBpa pp pBpiuiijia^ u\ Bjsa
ap Biauapuadap BAijBiajdaajui ua auodnsaad 'BiauaSixa B[ uoa aqduina ap
sauotaipuoa ua aiua^s p jBaopa ua jijsisuoa ap Bjqsq anb oAi^oajaoa
oiuaruiipaaojd un jsn[ ns ua auod appdpa sa as ou anb ap ajquiou
ua A oiJO}Bidxa oSijsBa p Buapuoa uainb anb isb s^ -sojsa ap BsnBa
jod B^pa ou A uaaapaqosap b^ anb soqaaq so[ b aiuaaajipui jiaap ns ua
sa 'euisilu is ua apisaj ojubj ua ^anb BiauaSixa Bun ap a^uaipuadap sa
Bjuana as pna p uoa aBuapuoa a^qísod opa^d asa j^ 'BjsrA ua Buapuoa
Eun BJBd jBjsa Bjaiqap anb Bdjna Bun BjBjsuoa as ou anb^od aApns
-qB as :Bdjna ap Bapi B^ auodnsajd 'Bdpa ap BiauasnB Bun ua BpBp
-unj psjaAiun o pnpiAiput Biauaaoui Bun uny 'bt^buiSijo BiauaAiA B[^
-an¿B auodnsajd anb 'aoiaaisod OAijBiajdaaiuz ojuauíoui un sa sauoia
-UBS o SBd[na ap uoiaBjauoxa Bpoj A —aaaaBOB o^axa ns jod opiaap
-pul jas apand pjnjBU osana ojaui p ouisiiu sand 'ou o ouBuinq— aj
-uaB p aaqos ajuauíBpBuxuitjasipui anaaj opiqap sa anb O[ ua BpBpun^
uoiaBjaaxa B-q ^opiSap ou pp Buiaj osoiisn^uB p Bpajua anb opnu p
—opuB)Joa xu opuBjBsap tu— aaasqsap opnd ou A 'piuauíBpunj o^pasa
un o)und ajsa ua ojiuoaua Bucpsija Biáopa^ B[ anb sa optqeg -Bia

�De lo dicho se desprende que la libertad fáctica a la que remite
el mandato del exigir, no pide más que la posibilidad respecto del
hecho de manifestarse de otro modo que como lo pide el derecho. El
mandato hace referencia a un posible otro ser o hacer, cuya alteridad
es tal a lo menos en cuanto concebible. Si en los hechos, sea por obra
de la naturaleza o del espíritu, el agente enjuiciado resultare apresado
por alguna cierta necesidad, habrá de considerarse que ninguna nece
sidad fáctica es cosa igual a un derecho, y si puede valer como excusa
no puede valer como autorización. Es obvio que no hay aquí libertad
de elección entre el Bien y el Mal, desde que la elección del mal
es condenable y condenada. Por libertad se indica entonces solamente
la contingencia del cumplimiento y que esa contingencia reside en el
ser o en el hacer del agente: es libre para el hecho de cumplir o no,
sea o no en los hechos posible el ejercicio de esa posibilidad que es
tal en tanto pensable; pero no es libre en el sentido de que tenga el
derecho de cumplir o no.
Semejante posible incumplir pide un fundamento. Si no existiesen
razones para un concebible incumplimiento, no podría hablarse de
exigencia; pero esto sólo dice que el hecho no lleva en sí ninguna
necesidad de perfecta coincidencia con el derecho. Esta falta de
necesidad propia de la exigencia supone un desdoblamiento funda
mental en el agente ético, en tanto ha de residir en él la realidad, o
al menos la posibilidad, de motivaciones éticamente negativas. Una
negatividad ética que afecta al ser mismo del agente moral es condi
ción esencial de la exigencia; por eso es tradicional reconocer que
para una voluntad absolutamente buena no puede hablarse de man
damiento moral. Al menos, tal como observa Sidgwick, es precisa la
presencia potencial de motivos aptos para hacer errar la conducta, lo
que es incompatible con la idea tradicional de Dios31. Sólo por la
deficiencia de su ser-bueno el agente moral de la exigencia deviene
tal. También Kant ha entendido que una voluntad perfectamente bue
na, aunque se encontraría bajo el imperio de las leyes objetivas del
bien, no estaría por ello coaccionada, pue3 no podría determinarse
más que por la representación del Bien; de esta suerte, no hay im
perativo válido para una voluntad divina o santa, y el verbo "deber"
es un término que nos remite a la imperfección subjetiva de una vo
luntad 32. Un esencial dualismo queda introducido en el ser humano.

(31)"Y have noticed, however, that the former term (Duty) —like "oughl"
and "moral obligation"— implies at least the potencial presence of motives prompting to wrong conduct; and is therefore not applicable to beings to whom no such
conflict of motives can be attributed. Thus God is not conceived as performing
duties, though He is conceived as realising jnstice and other kinds of Rightness
in action". Op. cit., III, //, 1, p. 217.
(32)"Ein vollkommen guter Wille würde also ebensowohl unter objektiven
Gesetzen (des Guten) stehen, aber nicht dadurch ais zu gesetzmassigen Handlungen
genótigt vorgestellt werden kónnen, weil er von selbst nach seiner subjektiven Beschaffenheit nur durch die Vorstellung des Guten bestimmt werden kann. Daher gelten
für den góttlichen und überhaupt für einen heiligen Willen keine Imperativen; das
- 278 -

�•8Z '9 'O31B^V (gg)
~\IZ 'd '-7P 4o '.
-nzsnv 'sitant^ u^q^t^qjsti^ui s^p -q *z 'sitas^^/i u^Siifunuxaa sau^í xapo sas^ip
sap jiaquawiuoy]joauf¡ uant^yafqns xap rvt j4nvqxaqn sua\\oj\^ sap azpsaQ xaaip^^l
-qo stu^vqxa/i svp 'upwxoq xnu uaaijvxa&lt;4uii puts xaqvQ mjst Snuiutpup Sipuam;ou
z/M¿&gt;fj uxap %iw pqps uoa uoips ua\\oj^\ svp \pcn '¿&gt;UO uajqaaxun iuv xan¡

uoo soxauo;^ #u9í9 PP p^pijBÍjaj Bioajjad bj ap opBfa^ aadinais
as anb 9D9BDB oi{D9q ap oaad 4BpBJt9{oi jas apand zauanbad
•jbj^bj ou ap BiouaSixa B^ a^ua^ixa aiuauíBiiuijuí auaiAap anb Bj^j ua
JBJS9 OIJBS999U 989 9p OpUOJ [9 9jqoS S^ *IB9PÍ Bl9U9SlX9 B^ B OJ09d
-S9J UOO B^JBJ U9 91U9UIBIJBS909U Á ^iOU9S9 'OUISTUI O\ JOd Á '^BI9U9S9
uoxooajjaduii ap opBjsa ua asjapuaaduioo BJBd aiuaiotjns uozbj b^ sa
jBJiui 9^ubÍ9ui9s ap pBpi^qisod b^ japuaqajds o^os ja A iSSítipznuo^
ns ud vjja uoo pjdjjnpn oÁ vjumoipoo nund uoíniu vun vuiiu anb vuamb
-jvno^f :sajoiJ9^xa soqoaq soj ap uotoBjapisuoa Bjaui bj ajseq ou anb
sa oaiSo-^ 'oanduii aiuaiujBiouasa sa anb oj ap Bzajnd bj aBuiBjooad b
ajBAinba :oinajsBjq o ajuauí^jaduii opoui ajsa ua auaiAap jb^oui uoio
-Boxjiisnf Bidoad B[ ua aaaao opoj^ 'P]/\[ pp pBpi^xqísoti bj js ua BAajj
anb BzajBjn^BU Bun bjubs a^uauíB^njosqB ua a^jaiAuoo uaig jap p^pq
-B^aj bj ap ojuaiuiqduino oioxajsa sbui ja i^[ "oiubs oj ap Bjüiisip bio
-uasa jod pBptjBaa Bun ua ai^aiAuoo oj pBprjiqísod aiuBfauías X 'jBoad
ap pBpijiqísod Baaui bj jod jop^oad sa íjbui ja ua opsa^ unSjB ua
bX sa jbui ap pBpijiqísod bjos Bsa jod anb ap opijuas ja ua 'ajuapBa
-bX jbj o^uEno ua sa ajquioq ja 'pBpijiqísod Bsa ua osa^d ojuBno ua
'anb ajjnoo osnjoui a 'Bs.iaA.iad uoioonpas bj ua BpiBD bj ap pBpijiqísod
bj aaduiais auodns BiouaSixa B^ *bX opuBoad B;sa as 'sBzaanj SBido^d
sbj ap BjnSas uoiobui.iijb ouioo aoip as ojsa is ojad iuvood op aq^ ou
:ojisodojd oiuoo asjpap apand Bioua^ixa bj u^ *oanjnj ja ajqos
BpBU oaad 'opBSBd ja BJBd ajBA bijo^oia Bpo^ jbjoiu Bqonj Bsa u^
•jbjoiu ajuaB jap
-i^afqns bj ua ojio jap X oun jap Bqonj puiiiui bj uoo apuodsajjoo as
P^ P -^ u3í9 P ^^l119 BpBp ajuaiuBAijafqo upioisodo B^ "EzajEJUisu
ns ap ajJBd aiuijdaj anb oAiiBuimiJOSip oiusiiaosB ouis BzajBjnjBU ns
ap uoisuBdxa ajqij Xeij o^^ -BiouajoiA ajqBjiAaui ouis biuouijb XBq o^[
•uaig jap SBioua^ixa sbj ap uozbj jod BzajBjnjBU Bidojd ns uoo ojoijj
-uoo ua Bj^ua X 'oAijBSau oj biobij opBooA a^uaiujBjnjBU auaiAap ajq
-luoq ja 'pBpijiqísod Bjajouoo ns BjBipaiuui Bas o sajBaj uBas sosjndiui
sosa o^ubj u^ 'oiusiiu jbui ja jod jbui jap uoioobjib ajqísod Bun ap
uoiOBjapisuoo bj ap bjoijb jod opuaipuiosajd 'optuajuoo ns ua souaui
jb 'ajuaXBj^B zaA bj b X uaiquiBj opuais ^&gt;jad 'opiqiqo^d oj ap ouis
ja BAajj a;s^ 'Jbj^[ ap Bapi bj jspoui odij ajsa ua ajainbpB anb bioubi
-joduii BiJBiiipjoBJixa bj jnbB aQ uaBo ajqísod sa sajBno soj ap oiuiui
-op ja oÍBq saj^niuaAa sajojonpas soaijoui ouioo u^jba soAi^afqo sns o
SBiusiiu SBjja anb BjauBiu ap 'Bjonpuoo bj jBiAsap jao^ij uapand sajBno
sbj 'uaig jap pBptjB^aj bj uaoouoosap anb sauoioBuijoui sajqiqaouoo ja
ua uos anb ojub^ ua jbui jap oidiouud ja oiusiiu ja ua BJjuanoua as
ojio jod i jbjoiu Xaj bj ap ojBpuBiu jb opijatuos Bjjsq as op^j un joj

�esa raíz se comprenden, en estricta solidaridad, los clásicos conceptos
éticos de imperfección humana, debilidad de la carne, estado de pe
cado, seducción del mal, escrúpulo de conciencia, pureza interior, tem
blor por la tentación, angustia por la caída, arrepentimiento que toma
sobre sí la culpa, penitencia que aspira a purificarse por la vía de la
expiación. Sin embargo, pronto habrá de verse que toda esa serie de
vivencias y conceptos interpretativos pueden adquirir tonos aparente
mente muy distintos y mismo opuestos,sin dejar el terreno de la
exigencia, pues lo esencial es —formalmente— el conocimiento de una
imperfección referida a una perfección exigible. Que se exija, es lo
que aquí interesa; qué y cómo se exija, es cosa que pertenece a los
variables contenidos.
Por ser una modalidad hermenéutica, la exigencia es una estruc
tura formal que no tiene necesidad de tales o cuales valores o de tal
o cual preciso orden jerárquico. Su contenido puede llenarse con vir
tudes naturales o sobrenaturales; puede estar regida por valores eco
nómicos, vitales, morales, sociales, religiosos, cognoscitivos. Descon
tado es que también puede ocupar su más alto rango la belleza, y tal
vez más de un verdadero artista baya vivido intensamente una ética
de la exigencia estética. Basta que la conducta se determine por la
idea del Bien, y que el Bien sea lo que impositivamente y sin apela
ción se debe.
La severa exigencia que afecta fundamentalmente a la modali
dad de la exigencia es la insalvable distancia entre el hecho y el de
recho. En este modo existe una ostensible solidaridad entre la ex
periencia de la imperfección y la concepción dualística de la natura
leza humana 34. Aspiración hacia el bien y seducción por el mal son
términos entre los cuales el hombre queda escindido, tal como ha ocu
rrido desde muy antiguas formas de la experiencia ético-religiosa. Di
cha dualidad —aunque cambie su interpretación conceptual— sub
siste siempre donde se encuentre la experiencia de la exigencia,
aunque sea en la simple oposición entre fuerzas progresivas y fuer
zas regresivas, unas que con esfuerzo elevan, otras que atrayentemente invitan al abandono, a la caída irracional, o a la entrega a espiri
tuales voluptuosidades encubiertas (por ejemplo, estéticas o religio
sas) que por enfermizas inferiorizan. Por otra parte la exigencia

(34) "Porque sabemos que la ley es espiritual; mas yo soy carnal, vendido a
sujeción de pecado. Porque lo que hago, no lo entiendo; ni lo que quiero, hago;
antes lo que aborrezco, aquello hago. Y si lo que no quiero, esto hago, apruebo que
la ley es buena. De manera que yo no obro aquello, sino el pecado que mora en
mi. Y yo sé que en mi (es a saber, en mi carne) no mora el bien: porque tengo
el querer, mas efectuar el bien no lo alcanzo. Porque no hago el bien que quiero;
mas el mal que no quiero, éste hago. Y si hago lo que no quiero, ya no lo obro
yo, sino el pecado que mora en mi. Asi que queriendo yo hacer el bien, hallo esta
ley: que el mal está en mi. Porque según el hombre interior me deleito en la ley
de Dios: mas veo otra ley en mis miembros, que se rebela contra la ley de mi es
píritu, y que me lleva cautivo a la ley del pecado que está en mis miembros. ¡Mi
serable hombre de mí! ¿Quién me librará del cuerpo de esta muerte?" Pablo.
Rom., 7, 14-24.
- 280 -

�- Í8S as aiuauíBnjnuí ísBjauBiu sajuajajip Xnuí ap sopBJojBA jas uapand
—oapj o^uBS ja X osoiSqaj oiubs ja— ojjo X oujg "ajuapiaaQ ja ua tu
a^uaiJQ ja ua tu 'soujapoui soj jod iu sonSi^uB soj jod iu sppouoa
-sap opis Bq ou oapj oiubs un jbuibjj souiBjjpod anb oj ap BjnSij bq
•osoi^qaj opi^uas osajdxa un is jod ap auaij ou pEpijuBS Bsa anb oS
-an[ apsaQ 'Biauaáixa B[ ua pBpijuBS bj auaij o[ Biauajaaxa bj BJBd scup
-luías ja Bdnao anb jBÍ^nj jg -ojubs pp papt bjii^ij bj sofo soajsanu
ajuB auipp —sB[p BJBd Bziuuajua X BpBzipjiAsap :sbui sa íBiouap
uadapui ^\ X Biauapaxa b^ BJBd opi^uas uis X BjipnBut— buiiiuj bz
-ajnd ajqi^ixa ajuBfauías asjBipoisna ap Bq anb uoa pnjua[nd ajuB^iá
-ia Bg *ouB[d jaraijd ap SBuiaj uauaiAap 'uoiaua^ux Bsa ap Bzajnd B[
BjABpoj X 'oiuauuqduina OAi^Bpj X uotanaasjad ns BUjaiqoS anb uoia
-uajur B[ ouis 'uB^diuna as soqaaq so[ anb ua opsj^ p xu 'soqaaq so^ bX
ou 'isy 'sbcIiubh SBidojd sns UBláuaAap sopidruasa sns anb zaA B[ b
jaiuaj ap Bq Biaua^sixa Bsa 'a^qBuapuoa o[ ap osojpaui oqaaaB ^y *a[q
-BqAaut auatAap Biauaisixa b^ ap BJopBpa uopdaauoa buii jsb uiib oj
-a^ 'oiJo^Bjjqqojadns o\ a}UB Bsnaxa BjBsuasui a appuozBJ ua zaA ns b
ja^a b apuaii ouisiui p pna o\ jod —ajuaátxa sbui jas ap pBpqtqísod
B[ b op^araos ajuaiuBpiuijaput :jpap sa 'ayqiiaapad aiuauíBpmrjapui
oidiauíjd jod 'oiáaiq— Bpua^ixa b^ ap Bapr bj^ b ouisiui p opi;aiuos
'Biauapuoa ap uauíBxa pp ouauípua^ jopBqjn^jad p 'BqBpaui buisiiu
e\ ap osjaAaj ouioa 'odiuap ouisiui p 'ojad íBiauaiauoa Buanq Bpui B[
ap JopBzqinbuBj^ ouauíouaj aiuBjambui p Biauaíáixa B[ b BUBduioaB
saouojua apsaQ *a[qBjnsuaa sa ou ojuaiuiqduinaui ns ojad 'a^qBiá
-op sa ojuaiuiqdiuna ng 'oiJOjB^qqojadns jas oájBquia uis X zaA B[ b í
opiqap jas ap oseo p ua ajuauíBiJOiaipBJjuoa X Bsoijna biijis as sbui
^ap o[ X 'ojaijjsa ouiiuiui un jsb Bjiuiipp ag "Ji apand as anb BJ^sanuí
Biauauadxa b^ a;uauiajqBuozBJ anb O[ ap b^^b sbui ji ou ap —oui
-iji^ají aiuauíBoi^a jas aaouoa anb opoui un ap anbunB— adjnasip as X
'sauoiaaajjadiui sns ap uoidbjbisuoo BpBjajiaj Bsa jod ojBpuBasa jaoeq
ou apand Biaua^ixa b^ anb jbjiijbu sg *uapjo Bun oiuoo apA X Bpiqap
sa pspijBaj BXna pBpqiqtsod anb o^ubj ua [Biauosa sa inbB ojad ípBpia
-na ap sodij sojio ua BUBpunaas sa pBpqiqisod a^uBfauíag 'sa as anb o^
onb jofaui jas a^qisod sa ajduiais ^BiJBjiaipp SBuiapB sa X 'ajuainS
-xs ojuauíoui p ua Biaua^sisqns ns bzi^ubjb^ BpBu 'BiJBaajd sa BpBj^
-oj uoiaBJBdiuoa ^po^ *papi odi^anbjB p ojaadsaj uoa bjjbj: ua Bjsa
opBppoui oj ajuauíBiJBsaaau X ajípjiAaui 'ouisiui oj jo^ 'ssjBiainfua X
asjipaui 'asjBjapoui aqap ja jod anb oj ap jbj jas ap oqaaq ojos ja
jod ajaijip Xaj ouioa ojsandiui ojapoui jg 'ajqijaajjad ajuauíBpiuipp
-iii sa upiaaajjad ap ajqiáixa ojjajija jb uoiauuiixojdB Bpoj^ "jiJjixa ns
asBjaqaj ou o opBjáoj oj ap bjjb sbiu ji asaijiíd ou 'ojuauíoiu b ojuam
-ora 'is Bjjiioixa ou :asai^ixa ou is sa anb oj Bijas ou :Bqanj ua aiuaiu
-Baija ojuauíoiu b ojuauíoui sa as Biaua^ixa bj ua 'a^jans Bjsa aQ
•opiSixa oj ap o^aadsaj BiuBajaa ns jod opipaui 'osuaasB ns ap o^uauíBp
-unj ja sa anb uoiaaajjsd ua bujoj as BpiBD ns ajqxsod aa^q anb uoia
-aajjaduii bj anb oj uoa 'BzajBjniBU bj^ui bj ap Buiíaua jod ajquioq jb
aaajjBua anb buojod Bu^ip ouioa ojijaui aisa X 'ojuaui ouioa ajsa uo oj
-rxa opoi X 'ozjanjsa X oiaijjuoa oiuoa uoiaisodo Bsa JBjajdjaiui ap Bq

�tienen una secreta admiración, que no les es fácil confesar, pues cada
uno querría negar la posibilidad del otro, por lo que también y a
la vez mutuamente se sospechan. Pero la distinta dirección, sobrena
tural o natural, trascendente o inmanente, que toman por el conte
nido de la ley de su exigencia, no suprime para nada la esencial iden
tidad de su concepto en tanto que categoría meramente ética.
Que cosas en cierto sentido muy pequeñas se conviertan en éti
camente gravísimas se comprende ahora perfectamente: su pequenez
o gravedad son relativas a la severidad de la exigencia por la cual se
miden. Y como toda personalidad humana es necesariamente parcial,
esa parcialidad se acentúa cuando los valores en ella comprendidos
se tornan infinitamente exigentes. De ahí la extraña impresión de de
formación que suele producir el santo, ^especialista en virtudes":55
que deja por el camino a otras y, sensible hasta una implacable proli
jidad respecto de ciertos sentimientos, pasa muy descuidadamente so
bre otros, igual que Agustín, tan escrupuloso para su robo de unas
peras y tan poco atento a sus sentimientos para con su padre. Pero,
de cualquier modo, el criterio límite de la santidad vale como ideal
regulativo en el orden de la exigencia. Por ser ésta tal y ordenar así
imperativamente una perfección, la existencia deviene en ella perfec
tibilidad infinita; en tanto que puesta en-hacia su camino verdade
ro, la existencia deviene "siempre en esfuerzo"; en tanto que atenía
hacia el fin propio al cual se debe, la existencia deviene "siempre en
examen", necesariamente escrupulosa y escrupulosamente vigilante.
Y es así que dice Paldo: "Porque aunque de nada tengo mala concien
cia, no por eso soy justificado" 36.
Así pues, según su estructura formal, el tipo hermenéutico-experiencial de la exigencia se integra: a) por la noción de ley, que im
perativamente determina el Bien y el Mal; b) por la noción de de
ber: requerimiento de cumplir sin disculpas el mandato de la ley;
c) por la noción de virtud: grado de realización frágil e indefini
damente perfectible de dicho cumplimiento; d) por la noción de
tentación: íntima atracción por el abandono del esfuerzo, compla
ciente comprensión de la posibilidad de entregamiento a lo pertene
ciente al orden de lo éticamente negativo; f) por la noción de li
bertad, en el sentido de que de derecho debiera haber sido posible no
acceder a semejante orden, aunque de hecho no haya sido así, sea
por una ocasional debilidad de la voluntad o por un natural determinismo o por la corrupción propia de un estado de pecado; g) por
la íntima conciencia —sea aguda o sólo veladamente penosa— de la
diferencia esencial entre el hecho y el derecho; h) por el sentimien
to de culpa, tanto si ésta es reconocida como de hecho existente, como

(35)C. Vaz Ferreira. La actual crisis del mundo desde el punto de vista ra
cional. Buenos Aires, Losada, 1940, pp. 10 ss.
(36)/ Cor., 4, 4. Cf. Psal. 143, 2: "Y no entres en juicio con tu siervo; porque
no se justificará delante de tí ningún viviente"; y Psal. 130, 3: "si mirases a los pe
cados, ¿quién, oh Señor, podrá mantenerse?".
- 282 -

�- S8S -sixa ns aXnj^sap uamb ojpg 'sajuajaaxa uos ou anb 'sosa bjjb :aAaniu
-uoa B[ ou uoiaBáau aju^ famas 'so^sa ua aiuamauuij X jBjn^Bu Bjsa
ojtibj ua 'ojad ísajojBA ap uapjo ns uanSaiu sojjo anb Bsajdjos ^jjbs
-ubd apand Bjsa y "Biauajaaxa bj b BiaajB BpBu ua orasqiqíu j^
•uaiqtuBj —oasap opBsajuoaui ns une X— orasqiqíu jb joraa^ ja X 'ucua
-eaqdxa ns Bjjuanaua Bjsqiqiu buibjj as anb Bjanpuoa bj anb oj uoa
^Bzuan^^aA jas ap afap jbui ja anb uis jbiu jap BzuanSjaA bj BJBd ajqq
auaiAap 'ajuasm? oj ap Biauasajd bj aaap^d anb 'oiuaiuiBUBJixa ns ua
íoijajua oraoD ojnjosqy O[ b auodnsaad 'oin^osqy o\ ap pBpqBax-ou
B[ jod Bunujajap as uam(*) ua^BA X jas oidojd ns ap BpBu b^ jod buiuj
-jaiap as B^anpuoa ns 'euiuuaiap as B^p jod X ^aj auaiAap Biauaajaui
Bsa is X tja[BA X jas ns sp^u b aanpaj anb Biauaajaui Bun ap pppq
-iqísod B[ BDiáBj} oiuoa jbjiui ap Bq 'ja[BA X jas ns apiux osoipA ojnj
-osqB O^ ua Biauaaja B[ Jod uamb anb isb s^ 'JBjadsa Bjaisinb Bjadsa
ou uamb anb auodns san^ ¿BzuBjadsa-ou B[ jojjoq uoa JBjapisuoo
B ba ou ouipa? 'BzuBjadsa eun ap 3aia uam^ 'BtauaSixa B[ ap jas ^
aiuaui[Biauasa BjaajB 'ou o aaqcaj as 'anb BZBuauíB Bun sa sajo[BA soj
ua aj ns ap Bjqainb B-^ UBjadsa ap JBfap X jaaja ou ap pBpqiqísod bj
'ojuauíoiu b o^uauíoui 'o^isuoa BAa^ X íBujajxa sa aj sisajodiq jod anb
pBpi[Baj Bsa ua aj ns ajuBjsui b ajuBjsui jejajiaj anb auaij jopaasod ou
X a^uaXaja sa uain^) uaajo un sa jBJídsB oiuBna ua BiauaSixa B[ íjaq
-bs un sa jauai o^uBna ua Biaua|aaxa B^ 'pBpqsaj ns apsap sa Biauajoaxa
Bf anb SBJjuaiui 'uoiaBzqBaj ns BiaBq sa :sajo^A ua a^uaXaja o^ps sa
BiauaSixa B[ 'BAa^ so[ o^isuoa X sajo^BA ap Bjopaasod sa anb 'Biaua^aa
-xa b^ ap Biauajajip b 'sand íodjana ^b BUBduioaB Bjquios B[ ouioa ^bi
'pBpqiqtsod ouioa souaui \v BiauaSixa bj b ajuauíBiJBsaoau BUBduioaB
'pBpijBaj sa ou opuBna oiusiui 'ouisxjiqiu ja anb apuajduioa as 'isb op
-uaig uas UBjaiqap 'usas ou anbunB 'sojsa anb ap ojsandns ja opusaijd
-raí 'sojnjosqB sajojBA ap uoiaBSau ap pBpijiqisod bj jod o Biauasns
bj jod a^uaraBiJBraijd Buiraja^ap as anb Biaua^sixa Bjjanb^ ap osbo ja
ua BjnSijuoa as a;sa :omisi/ií/iw ap ojaijjsa ojdaauoa ja uoiaaajjoa uoa
asjBjiraijap apand isy 'sajojBA so^ ua ja ja ap Bfap sajojBA sns ua jaaja
ap Bfap uainb X 'sajojBA soj sopBau aA sajojBA sns sop^Sau aA uainb
'ijjb sand íorasijiqíu ap uoia^snaB Bpoj X orasijiqíu ja aaajojj apuop
upiaaaja ap BiJi^d bj sa BiauaSixa bj orasira oj jo^ 'sajojBA soj sbiu
uis UBas sajojBA sns anb aasq Biaua^ixa bj ap oinjosqB ja;aBjBa j^
'ssuopvSáu sns X niouaSixa oq (p
•pBpijiqBd
-jna bj X uoiaB^ndrai ap oxau ja ajqos sajqisod SBaiáojojuo sauotaB^
-ajdjaiui SBjuiisip sbj ap oíainfjad uis ojja opoj ÍBpijajuí o Bjsandns
jas apand ojos X Bjjnao aaauBiujad Bdjna Bsa anb jod iu 'jijjnao opnd
osa oraoa ojsaijiuBiu Bas ou anbunB 'aiuaraajqBdjna oqaaq opis jaq^q
ap Bq ajuaj^dB Bdjna uis oqaaq oj osnjaui Bjaucra BunSjB ap anb as
-uaid as oiubi ua 'soqaaq soj ua JBSnj un apid oqaajap ap anb otuBjaaj
jap opora ja ua zoa ns aXo as is uaiqtuBj o 'ji^ixa ojnd jb opijajaj
oidaauoa ns ap pBpirai^iSaj bj a^irap^ as ojad oqaaq ap aXnjaxa as is

�tencia destruye su valor; pero su valor no interesa fuera de su
existencia; se consubstancia con ésta, es en su encarnación. Sócrates
preocupa a la antigua arete cuando ésta ya no es firme y ha perdido
su sentido; el mismo Sócrates, discutiendo con los héroes homéricos,
daría lugar a risas, no a enojos. Tampoco pueden esas negaciones
afectar fundamentalmente a la independencia, por cuanto es esencial
a ésta el comprender la posibilidad de la negación de sus valores, los
cuales no se suponen absolutos. En cambio, toda negación de sí es
para la exigencia nihilismo. Excelente ejemplo es el de Agustín, y tras
él tanta tradición teológica cristiana: las virtudes paganas son vicios,
no son virtudes, en tanto no se hacen por el amor de Dios. Y es bien
evidente que la proposición puede fácilmente invertirse: la virtud
que se cumple por el amor de Dios y no por sí misma, no es en
verdad tal virtud; quien es temperante por el amor de Dios, o cari
tativo por el amor de Dios, no es temperante o caritativo en verdad,
y el orden sobrenatural será entonces condenado por destructor y negador. Así acontecerá en una exigencia inversa.
De esto se desprende que el enlace del nihilismo con el tipo
modal de la exigencia es todavía más profundo: la exigencia teme
y condena absolutamente como nihilismo todo lo otro que sí; si así
no lo hiciere, no sería en verdad exigencia; pero entonces —y la men
cionada tesis agustiniana lo prueba— es esencialmente negadora, pues
la delimitación de su positividad es necesariamente a la vez negación
de toda otra pretensión de positividad; mas no se trata de una mera
negación, como la de la excelencia que desprecia y pasa de largo,
ni de una negación de hecho pero no de derecho como la que sobre
viene en la independencia, sino de una negación activa, denunciadora
del Mal, que en lo otro ve el enemigo con el cual no es posible nin
guna paz; es negación esencialmente destructora, y sin ese esfuerzo
destructor no es posible su afirmación. Imperativamente delimitados
el Bien y el Mal, toda debilidad en la lucha por la destrucción de éste
deviene complicidad culpable. La voluntad de aniquilar los otros va
lores es su corolario natural.
Es también especial la relación que guarda la exigencia con el
concepto de morbidez. En cuanto categoría ética, lo mórbido supone
complacencia en la tentación y satisfacción posible en un comporta
miento contrapuesto o negativo respecto de la valoración admitida;
pero, además, supone que semejante complacencia y eventual com
portamiento no pertenecen al orden de lo natural, el cual de alguna
manera es o ha de ser general; igualmente implica que esta generali
dad válida como lo que es natural, es en el caso vigente; vale decir:
que no se trata del individuo de excepción, ni siquiera en el sentido
en que pudiere decirse que es conforme a la excepción actuar según
su naturaleza de excepción, sino que se refiere al individuo en cuanto
naturaleza aproximadamente común, sometido a la exigencia común,
pero que ajenamente a lo que en él ha de valer como sano —y sin
perjuicio de que en lo cual sano exista también lo éticamente prohi
bido— sienta la posibilidad de complacerse, no ya en esto sano pero
- 284 -

�- 98S •Jt '9^ '03^BJV

(¿g)

-uiou sns jB¿&gt;ajjua b uBÍoijqo anb 'uij ua 'sauoiaBjauaap ap 'sapspijBJ
-ouiui SBSOipo A SBpunjojd ap 'sajqumjsoa sBAisjndaj A sbubsui ap 'sbo
-ijBdqaisd sapBpisjaAjad ap 'sBziuuajua sapBpqiqap ap SBpBsnaB opis
unq sbjubs op^japisuoa Bq oj bj anb SBpiA sBqanuí saaaA sBSOJaumu
Anuí anb sa opujBS uaig "Bsoi^ijaj Biauaaja bj ap sauoijsaSns SBjnasqo
sbj ua opBsajdB jBjsa ja asjinjaui apand o a^njaui as ojdaauoa ajsa
na anb A opiqjoiu oj Buapuoa as anb sejos b jBjnjBU oj ap ajqiuou ua
sa 'souuujaj sojsa unSag -BzapjniBu buii ap uoiaB.iauaap A Biauap^a
-ap B^ ua oiuaiuiijuasB a^qBuapuoa BJtpuaAap pBpauíaajua bj ap Bsoi^q
-aj uoiaBJOjBA bj A 'op^uijojap ouiiub un ap sbubsui sauoiaxqiqui ap
uoisajdxa jod ^piuaj saauojua Bjas auj^a bj ap sapaasB uoisajdaa b^j
•Baisijoaisd pnjBS ap opBjsa jap soidojd sajBanjBU sojuauu^uas soj ap
bijojbjoia 'BpjBjsBq pBpisonjdnjoA ap buijoj Bun b Bpiaajaj Bjas boi^
-siiu uptaBjduiajuoa bsozo^ B-q #opBaad jap pBpauuajua bj ua Biauaaja
ns jod Buuajua BpBJBjaap aas apand BzajBan^BU Bq *oaajua oj ap aj
-oj ja jBjSajui b ^BSBd apand Biauaaja buisiui Bsa 'jBjn^Buajqos uapjo
un ua Biauaaja bj Buapuoa as is 'anb ajuaiussjaAui asjBAjasqo ap Bq
oja^ ^aaapBd ns is ajqos aiuo) ajqiuou ng ua A soiq BiaBq ouiuisa
ja BjqB auJBa bj ua Bpijaq oiuBna ua pBpaiujajua bj anb 'ojdiuafa
jod 'o^ubj ua jq ap znj bj b spuajdiuoa A ajdiua^uoa as A soiq bio
-Bq BjjanA ajuauíjBniíJídsa a^sa anb ouis 'aujBa bj ua Bpisaj ou Biauaa
-Bjduioa Bijaip anb oajbs 'soiq ap Xaj bj ouisiui oj jod bjoia 'bz^jbj
-njBU Bun ap pnjBS bj jod opiuijap 'jBjnj^u uapjo ja bjoia anb oj
ua BiauaaBjdiuoa bj A 'soiq ap Xaj uaiqiuBj sa jBJnjBU ^aj ns 'soiq ap
opBAuap anb ojubj ua ojad íjBjnjBU iaj bj jod opi^aj sa JBJnjBU uap
-jo ja BUBiisua Biáojoaj jbuoioijibjj bj uq qanbB ap oaija o^uaiuiBia
-infua ja BJBd a^uajajipui sa ou a^sa ua uiauaajaui o Biauaaja bj anb
OJBja sq qBjniBiiajqos uapjo un ap uoiaBuiuuaiap Bpoj b ajuaiuBu
-aÍB 'jbjiijbu uapjo un ap ojaadsaj jbj jas jod BSBd opiqjora oj 'isy *bz
-ajBJnjBu Bjaui ojuBna ua BzajBjnjBu Bun ap pnjBS ap opB^sa jap sBid
-ojd ssaisijoaisd sauoisjndiui ap opi^uas ja ua 'jb^ oju^na ua jBjniBu
uap jo jap sóido jd oiub^ ua soubs jas sojsa uapand :soasap sns souuaj
-ua UBas anb Jiaap ajainb ou anb oj '—aujBa bj ua ja^a ou BJBd sbz
-janj uis njiJídsa un ajqos— n^jjdsa ja ajqos sajBUJBa sauoia^ad^ sbj
aj Biauajod ojos eoijiuI^is Buuajua BzajBjnjBu ap ojdaauoa ajuBfaiu
-as ojad 'opBaad ap opBjsa ja jod BpBiaa^B BzajBjnjBu bj b Bpijaiaj
jas apand p^pijiaBj Bsq "opBUJBaua jas ns ap uauaiAOjd anb sauoiaq
-adB stíj jod opianpas ajuauqiaBj sa niíjjdsa ja anb boijiuSis a^uauíBjos
—osbo aisa ua opusn a^uaiujBn^i 'BzanF^Bj^ ap ojdaauoa ja o— pBpaui
-jajua ap ojdaauoa ja jnby mLi. ^wuafiía auuDa vj sviu 'ojsaud njsa pvp
-íaci nj n mijulsa \a^ riuBiuasja^ ua asofiQ -BzajBjnjBU bj ap pBpijiqap
op opijuas ja ua pBpaiujajua ap oaija ojdaauoa jb ou A 'jbj ojuBna
na unuioa BzajBjnjBu bj b ajaijaj as oziiujajua ap ojdaauoa jq
•oziuuajua oiuoa jajBA ap bij uniuoa BzajBjnjBu Bsa
ap oiibs oj b upiaBjaj jod anb oj ua ouis 'Baija bj apsap ajqBuapuoa

�bres a los cuidado^ de la psiquiatría. Y si la religión condena la
rebeldía del orden natural por nihilista en cuanto destructor y co
rruptor de los valores del espíritu, el orden natural a su vez se erige
contra el nihilismo religioso, en tanto éste es el pervertido destruc
tor y corruptor de la sana naturaleza humana. Pero esa disputa en
cuanto a lo mórbido aparece en la determinación de su contenido,
mas no en la determinación de su concepto: pues en uno y otro ca
so se condena la complacencia en lo enfermizo, la cual es definitoria
de lo mórbido en tanto categoría ética negativa, a partir de un previo
concepto de salud psicofísica de la naturaleza humana, en cuyo nom
bre ha sido posible condenar desde el gusto por los alcaloides hasta
el romántico aligamiento de las ideas de amor y de muerte que se
encuentra en Tristán, así como su pasión por la noche y su lejanía de
los vanos espectros del día. Y la tesis: "lo enfermizo es condenable",
es su común supuesto.
La idea de sana naturaleza supone adecuación a un fin, en
tanto implica una selección discriminativa entre los fenómenos natu
rales; y toda selección supone un criterio selectivo. Sin éste no puede
hablarse de salud, pues natural es tanto ésta como la enfermedad. No
interesa ahora cómo pueda definirse la primera, definición bien di
fícil por cierto y cuya posibilidad y sentido bien pudiera cuestionar
se. Supongámosla hecha, desde que es admitiéndola que se acusa éti
camente a lo mórbido. Pero con solo hacerla —con lo que se define
un ser— no puede pasarse a formular esta acusación; para ello es ne
cesario además erigirla en deher ser, pues sólo en tanto así deviene
exigible puede condenarse en su nombre lo que a ella se opone. Es
posible también prescindir, para el actual propósito, de preguntar
por cuál fundamento se la convierta en exigible; basta con que por
algunos esa conversión se haga. Supuesto el cumplimiento de ésta, re
sulta respecto de la categoría de "morbidez" que, al igual que el nihi
lismo, es relevante sólo de la perspectiva del tipo modal de la exi
gencia, y que su función es inexistente o por entero secundaria en los
otros modos. Sólo desde la exigencia su condena puede tener sentido
y alcance verdaderos.
Cierto es que lo mórbido puede hallar gracia en una ética de la
exigencia estética o de la exigencia cognoscitiva: por ejemplo, reco
nociendo su importancia para la creación estética o cognoscitiva. Pe
ro es que no se afirma que lo mórbido sea condenado por toda exi
gencia, sino que por el solo título de ser mórbido sólo puede ser con
denable de un modo éticamente relevante —en cuanto es avistado
posiblemente atrayente— en el tipo modal de la exigencia. Pues es
a otro título que tendrá que condenarlo —si lo condena— la inde
pendencia, que podrá rehuirlo de hecho pero no de derecho, salvo deri
vadamente. Tampoco es a igual título que lo reprueba la excelencia,
esto es: por el solo hecho de ser mórbido, y en cuanto mórbido sea
enfermizo, y en cuanto enfermizo sea debilidad y decadencia; pues
para la excelencia su criterio será el de si debilita o exalta su cualidad
- 286 -

�- ¿83 "966
•3x3qi3qnnz x^q ',,3)S3xx3 33uuq insx^Stpoq xpou nz pti3ip3x3qnxoa
ix3j-i ups svp 'jpyStssn^ xsjsnm uoa iqnfsf) up uun^^^ U3Sun[ usp 3jyo3xipsx3
'ssousS spuvtps xsp sjp^xOji ussopispoq 3ip X3uiun Jnv pun xdoi Stpsj sxyj} X3p
s^yonxQ ssp ^tjjnSpus iivin uustn 'sssnw ups ss 3im '^iSijxvtnu^SsSxsa ipis pun sp^ss
-X3(i puvpnz suiqjy uxx3f{ ui 3spai3qox4 q^is xs ui^put puf} 'usps jxy X3so\u3zsx3
nZ3püX33 U3X3JZ}3^J X3p 3¡13JXOjl 3tp SSVp 'vi 'XSpilllU }iptU 3pUVq3g 3}P ^3Q
ipis ^n/ 3\13}xo^ 3pu3}n3p3q 3xipj 3}p ssvp 'uxqi U3nps qjiíqjns^^nvH,, (6)
•SBuajuoi sns je^u^uínE anb syui
ou k ojuoj opuais anSis 'auioj anb SKo.ip jod 'ojuoj p sand 'EpEzqEai esoi[ea p^p
-qEn^ Eun auodns uppE^tjpsnf auiEÍauías anb oiAqo sa ojad fuppEaja ap pEppEdsa
ns ap oppaafa p opE^ipaEj o opE^uauíoj 3A Biauajaaxa ns apsap anb eisilie p jod
if jas apand ajus^xa ESojp e^ ap Bpuauadxa E{ 'oiduiafa jo¿ (8g)

46E BZU9tlJ3A B[ 9p OpUOJ UIS SBfBJU9A 8BJ
-gjdo B[ 9p opBj^qi^ 9iu9uiBAiiiuij9p jbjs9 9^qisod pp
UUBJ\[ 9qiJ9S9p 9üb B^ OUIO9 BT9U9IJ9dx9 BUtl 9nb ISB Sg[ *BI9U9IX9
bj 9p [Bpoin odyi pp soidcud 8o^d99UO9 soy aod BpBUJ9qo oiJBUip
-JO 9p BJS9 BJS9 O^UBJ U9 'BUBtpiJOO pBppiJ9 By BIBd U9iqiUBJ U9JSIX9
BU9puoo ^yqop ns Á uoioobjib 9p pBpxyiqisod buistui By sond 'biou^S
-TX9 By U9-J9S OJ9A98 Á OJOIJ^S^ SBUI y9 U9 JB)89 'BjSj9U9 UO9 ByJBZBq9
-9J X pBpiyiqísod ns jgpugjduioo BJBd 4oijbs999u 89 ou j^ #orasiyiqiu 9p
oid^ouoo yo uog uoixguog biuijui ns 9SJ9A b 9AygnA gpuop jod 'y
U9pJO OUIO9 OpBJOyBA X OpiU9J Oy 9p JOl9njJS9p 9JU9UiyBT9U9S9
89 :opB99d un 9nb sbui S9 ^oynjjj ^yqop b so Bugpuoo ig *J9S
OU UOI9BJU9J BJ9UI OUIO9 OUIS Oq99q OUIO9 BX OU S9nd 'UOI9BJU91 9p
pBpiuiijiSoy ns BpBSou oJBqiu9 uis so 'gyqísod Bpxoouoooj bos uqioBj
-U9} ns onbunB 'opiqjoui oy b o^ogdsgj uoa 'oiquiBO ug 'pEpijuBS ap oj
-daauoa oiaiJisa yB ajuaipaqo ou sisajodiq jod Boisijooisd BzayBjniBU
Bun ap Bidojd oiubj ua y^jniBU oSjBqiua uis sa —uojaai^ ap Bjn^aay
By ap JBjsn^ jod aop^aad Bq^Sznf as anb 'ouiiuojaf uBg ap osbo ya
sa oraoa 'yBnjiJídsa o ysujBa aao ap ajBJj as bX— opiqiqojd sas o^af
-qo ns anbunB 'anb uoiaBju^i ByyanbB ap uapjo ya BiuayoiA sand 'yBj oj
-UBna ua BzayBjnjBu ns ap 'sBpiqíqojd oiusiiu 'sauoyisaSns SBy ap ByyB
sbiu ba anb 'BzayBJinBU ns uníáas sa ou anb upiaB^uaj Bun ap bjbj}
as 'sBuiapB 'oia^ 'mijjdsa yap pBpiyiBJj By anb Bsoa bjjo sa ou 'sbui
-ap oy jod 'y^na By 'oujbo By ap pBpiyiqap By ap ojsandnsaad yBiauasa
ns apsap aiuauíBiaajjad apuaadiuoa as anb Bsoa sa ayqiqaauoa Bas ay
uotaanpas Bsa an) -Bpiqiqojd 'uoiaBjuaj Bjaxu o;uBna ua bX 'uoiaBj
-uaj Bsa jas ap jaiaBJBa aiuBjJoduii a yBuiSijo ya uoa 'bio
-uaáixa By BJBd a^sixa pBpiyiqísod Bsa sbj^ 'Bapa BiJo^ajBa oj
-HBna ua BiauaSiA BjapspjaA auap opiqjoui oy anb sa uoiaBjua^ ap bj
-ajauoa pBpiyxqísod Bsa a^sixa opuBna oyog *BiaajB By iu 3bj^b By ou
onb oy op^y ap JBfap opBdnaoajdsap X OAijBiaajdsap un ap ByyB sbui
bji ou Buapuoa yBn^uaAa ns íjas auinsajd anb Biauayaaxa By Bijas ou
opoui ojio ap sand 'uopBjuaj ap Biajauoa pBpiyiqisod Bun Byya BJBd
Biuasajdaj ou X is ap aXnyaxa ay sisajodiq jod Biauayaaxa By anb jiaap
anb BjqBq 'sBsoiyBA sapBpiyBna jaBaap aasq o Bjiyiqap anb oziuuajua
oy b oyos —aiuanaajj sa anb Bsoa— zapiqjoiu ap oidaauoa ya ji^uij^
-saj ajainb as 'pnyBS ap o^daauoa ojaui yap ByyB sbui 'is j^ mss ajuauíuia

�o los caminos antes indicados seguidos por Rimbaud 40, o los senti
mientos que, al relatar un castigo sufrido en su niñez, nos describe
Rousseau: "javois trouvé dans la douleur, dans la honte méme, un mélange de sensualité qui m'avoit laissé plus de desir que de crainte de
Véprouver derechef par la méme main" 41, son en sí mismas y en su
posibilidad reprobables para la exigencia, mientras que bien podrían
ser declaradas curiosidad legítima para la independencia; y no serían
condenadas sino incomprendidas en cuanto tales y serían rechazadas
ya en su mera posibilidad por la excelencia, que sólo vería en ellas
signos inferiorizantes de debilidad o de decadencia; no otra cosa
podría decir el hombre magnánimo de la ética de Aristóteles, de
quien son impropios no sólo los excesos sino también los meros deseos
censurables 4~. En cambio esa contingencia es concebible para al exi
gencia, y aun diabólica o satánicamente concebible, en tanto que en
ella el placer posible que resida en aquello que es prohibido puede
verse reforzado por el placer de violentar la prohibición, tal como el
encadenado siente el placer de liberarse de su sujeción. Semejante
mente la complacencia en el Mal es susceptible de multiplicarse por
el gusto de sentirse libre para el Mal; y cuanto más perversa (mórbi
da) sea la acción, más garantía se tiene de la realidad de esa libertad.
Pero esto no es lo mismo que ser libre de la categoría de Mal —cosa
imposible para la exigencia—, sin perjuicio de que su eventualidad,
avistada como conversión, devenga a su vez tentación presuntamente
maligna para el ser en la exigencia que rehusa —como garantía y
defensa de sí mismo— toda posible negación de su ser.
La importancia ética que, referidos a la exigencia, tienen tam
bién los conceptos tradicionales de lo "satánico", lo "diabólico" y lo
"demoníaco", ha sido obscurecida por su personificación y, en con
secuencia, por la supersticiosa creencia en su carácter entitativo. Con
la supresión de éste quedaron desterrados de la Etica, olvidándose que,
con entera independencia de toda entidad natural o sobrenatural,
guardan para ella todo su valor en tanto que categorías suyas. El es
collo que se presenta al intentar determinar sus contenidos respecti
vos radica en que, por largo tiempo referidos a una común unidad
entitativa, resulta difícil discernir en cada uno matices propios que
permitan aislarlos no obstante su profunda analogía, para elegir des
pués las designaciones que, por sus connotaciones más o menos habi
tuales, respondan mejor a los tonos identificados.
Comencemos por el concepto de lo demoníaco. En su noción grie
ga, los demonios son seres mediadores entre los hombres y los dioses.
Dice Platón: "pues en efecto, todo lo que es demoníaco está en el me
dio entre el dios y el mortal. A esto pregunté yo: ¿Qué poder tiene?
Es el de interpretar y trasmitir a los dioses lo que procede de los hom-

(40)Cf. supra, Investigación primera, p. 206.
(41)"Les Confessions", I., 1. Oeuvres completes, s/p. de imp., 1788-1793,
T. 23, p.27.
(42)Cf. op. cit., 1146 a 9-12.
- 288 _

�- 68S 'SI 'II 'O31EJY (6f&gt;)
'('a) 611 ''uiSvuj •„ ^^rijrg (b^cpd^j.^ So^-U,,'^(8f-)
•o 06 '-PW(¿f-)
•&lt;? 06 "P!&lt;1I(9f)
•v 06 '"*.M 33(S^^)
'" '"0o " ' "•&lt;•". "ilm^S //•'•uiMvtmfJ' svaix jdi/WWuX A sonXx jrfjn A /rm so&lt;^&gt;o.o u ogY? ?9 ? 'rfh/np soMprhog
so&lt;oi&gt; dx/ioiox ox jrf&gt;* íIítí p jo . .JonognígD jo iopdo/L&gt;U(Hf jo 'snojtmi/^.ip so^^ sioa^ sox &gt;YJ"9 '/ ^o* ó?Y"*?
A mxvt vvva noinoi oig pvY? 'nuiM/CjaW no ^tamdgav jj so&gt;^ ••noi^AoX jo noopji itoi^^^o^ nfu jo spo^^jc svi jo
¡v^yii jo soion^ jo^ ^&gt;Jt x nmx AnXx itmtdti ni A jo jj^mX oooa AixnoW A jo noxnox p^ -ivgv^qi^iuui minv
oino va. px ju&gt;J) 'íorfAY^tín^ amdfxo^rlv o g AoíW nf -nmion^ nnx íofi/ioríp jo íx stj^px^ji Sox jg nmx 'jD^on^
jo Jjx&gt;Ag sox iiW nnx -amig vdva dx stoityx^jjrtp jo amandgay dva dx sioj^ nonír&lt;^(/ojiog jo no._i&lt;iAtí&lt;/3&gt;
ínoX mWonng 'y&gt;^ g A 'onjj^
•noilutg jo &gt;x no&gt;^ txx&gt; n^v^tt oi.iprlw^ ox &lt;tojt dvA. jo .sXD(/m^ m 'so^W &lt;I(t/io)

oraoD op^p s^ :op^osnq oidaouoo ^ jbj3jduod ^^qísod sa bjsia b^ b ojea
U0^ *ou o is —opBjaajB jas ns apsap— japuodsaj ap Bq 'ojb¡ ap jin^as
X jio oiaui un oXns ^a Bas ou X soqja ns ua opBjaajB Bas uainb íop
-B^aajB pBpjaA ua jas uts 'ojb[ ap jBSBd apand aXo aiuauía^dmis uain^)
'ef- tP^Í0 ^1 vuvd sopio audn Bnb j^^ :oqaip Bis^ -opipuajdraoa jas ou
apand JBtounuB ns ojubj ua opjo jas ou apand aÍBSuaui un
•uoiaButuijajap Buajd ns jbjo[ BJBd biou bjx&gt;s Bjsa
ajSBq ou anbunB 'ajuaXo ^p soqja pp B^ anb pBpjaA bjjo BiaunuB anb
afesuaui pnbB Bjas oaBiuouiap 'oSan^ -uoiaonpas ns ap ajuBjJoduit
aiJBd p^pjaA bj b uoiaBaoAui Bsa sa X ípspja^ I ^^b bsod bjjo pBpjaA
ouioa BiaunuB Bjcppd ns sand :aps Baoq ns ap anb o\ BJi^uaui sa anb
'oubijsijo ojdaauoa ns ua 'omouiap [ap aaxp as osa joj 'oíainf ua oj
-sand sa a^sa opuBiia ouis BazajBd^ ou soqja [ap oaBjuoraap jajaBjsa asa
zaA [bj anb uatq 'ojapBpjaA X ouiAip ouioa a[BA anb o[ uoa oiajauíoa
ua ajquioq [B jauod ap uoiaunj BOBiuouiap B[ a[duina soq;a [a
san^ m9f f9uqnioi[ ^9 nund oniotuap 'soq^o,, :oiqaBjaj^ ofaiA [ap
sb[ SBpBjajdjajut jas uapand opijuas aisa u^ 'Biauajsixa ns ap
-i^a B[ ap BijajBui b[ X opoui [ap oAijnjijsuoa sa anb s^iauajajajd ap
o[iisa X uapjo [a pBpjaA ouioa a[BA oun Bp^a BJBd sbj^[ 'pspjaA Bun
BiaunuB oaBtuouiap afBsuaui [^ *pBpjaA b[ ap uapjo [a uoa uoioboiu
-nraoa otnsira o[ jod X zaA B[ b sa oaBiuouiap o[ 'ouiAtp o[ ap uapjo
[a uoa uoioBaiunuio^) 'lf pBpjaA b[ jbjj3jb b jbS^[[ apand anb 'sBuiAip
X sapjjouiui SBSoa sb[ ua opBjtajafa ajquioq [ap Biauajajip b tf)f oj
-aiua jod [bijoui jiuaAap ou BJBd JBpxna oiJBsaaau sa anb iCf oiuoraap
un oun BpBa b opBSjojo Bq soip [a anbjod a[qisod sa pna o[ íouiAtp
o[ uoa upiaBaiunuioa Bsa ua 'sand 'oiqBg 'f^ ((jnj)sau9iu un sa 'sopjfo
n sa^J ajqos oiuoo vsoo vjjo vuiiSjd U9 oiqvs \9 anb svujuaiw 'ooviu
-otuap aiqtuoq un sa snsoa swjsa ap vouaan oiqus sa anb ja j^ 'sopitu
-uop ouioa sonaulsap oiwa% 'sauqiuoq soj X sasoip soj aijua vjqvq ja X
ojvu^ ja opo% aaajuoan ojsa aiunipaui ouad 'ajqwoq ja uoa vjazatu as ou
pnpiuiaip wjn g^, tsaso\p soj ap apaaoid anb oj sauqiuoq soj n X 'sauq

�demoníaco lo que obliga a elegir entre un ethos vigente y otro que
se anuncia y se pretende verdadero y que, en tanto que presente en
su anunciar y que pretensamente verdadero, acusa el ethos vigente de
ilusión, de falsedad o de engaño; que propone sugestivamente, seductoramente, premiosamente, el vuelco de la tabla de valores o del
estilo vital, y no su mera violación. Jamás se está en presencia de lo
demoníaco cuando simplemente se lucha por lo ya elegido o por lo
simplemente admitido. Tampoco sobreviene su presencia en la sim
ple tentación, ni en la caída, ni en el descuidado olvido del cumpli
miento de lo creído, ni en la expresa rebeldía que lo sea sólo en
los hechos, sino en aquello que sugiere apremiantemente, pidiendo
decisiva respuesta, el no-valor del sistema de vida tenido hasta enton
ces por el apremiado por fundamentalmente valioso. No se trata pues
de que tal o cual valor o el tono de su presencia carezca de sentido
o de validez, sino de que solicita una transmutación esencial, pide con
vertir a lo positivo en negativo y viceversa. No exige jugarse por va
lores, sino elegir una escala axiológica y su modo de valer. Afecta al
orden existente, en tanto hace atractiva por presumiblemente verda
dera la posibilidad de su negación, y desde su rectitud pretendida
dice a la intimidad del oyente que es mentira lo que éste lleva en su
corazón como vivificante verdad. Es demoníaco aquello que obliga a
elegir un definido estilo de existencia tomando seriamente sobre sí
la responsabilidad de la opción, de suerte que convierte en escogi
miento incluso a la renuncia a decidir perentoriamente, pues no to
lera refugios en una lejanía sin apremios. Aunque no lo parezca, este
concepto de lo demoníaco está perfectamente de acuerdo con el con
cepto tradicional cristiano. Pues del Diablo se dice en Juan: "El, ho
micida ha sido desde el principio, y no permaneció en la verdad, por
que no hay verdad en él. Cuando habla mentira, de suyo habla; por
que es mentiroso y padre de mentira^ 50. Mas viste la apariencia de la
verdad, tal como es propio de todo mentir; por lo que dice Pablo:
"el mismo Satanás se transfigura en ángel de luz"51; tal será el caso
de los fatuos sabios de este mundo, "los cuales mudaron la verdad
de Dios en mentira" 52. Desde su verdad el cristianismo pone bajo el
signo del demonio lo que lo denuncia como mentira y se anuncia
como nueva verdad.
Esto no es mal sino bien, dice lo demoníaco; es malo, pero es
excusable, puedes hacerlo, mira: ahora es el momento, ninguna mala
consecuencia te sobrevendrá, al fin de cuentas no es tanto mal, tal
vez sea un bien, quién sabe si en definitiva no lo es, sugiere lo dia
bólico desde su voluntad de engañar53; esto es mal, pero hay placer
en el Mal, el verdadero sabor de la vida está en la delectación en el
Mal, todo lo que sobrevenga no importa y no podrá quitarte el vivido

(50)Ev., 8, 44.
(51)// Cor., 11, 14.
(52)Rom., 1, 25.
(53)Cf. Gen., 3, 1-13.
- 290 -

�— T6S —
-aq 'jBnja^ ajquioq ja BJBd op^jS jBnSí ua sa oj on bX ojad 'sBuajy b
opuatAouiuoa oaBiuouiap anj sajBjaog *opBp ajanj jBna ja uoa ojxaj
-uoa p unSas opas ap Bfap o oaBiuouiap auapiap opiuajuoa ajqisod
nn X 'jBuotaBjaj sa anb ouis 'op^p opiuajuoa un js jod A is ua Bas
-od anb ap opijuas p ua 'biusiui js u^ apisaj ou oaBjuouiap oj ap bijoS
-ojbo bj sand íojapjo[) p A SBjmSy sbj A 'aijaszjai^[ X sapip^ uos oj
uaiqiuBj X íSBuajy ap sojBpuipsa 'soptjuas sojuijsip ubj ua anbun^
'ojjo X oun 'sapBtqiajy X sajBjaog sooBiuomap uos 'oiquiBa u^ -Bjuns
-aid pBppopadns ns pra un ouioa auaij ou 'Bjausiu aainbpna ap 'anb
o 'sojp ap Basnq ua ji BJBd SBZjanj ap X jojba ap BazajBa anbunB 'sojp
apsap BpjBa aqBS as ajuaiuBjnasqo anb 'pBpiuBpunuí BUBipijoa B[ ap
oisandns un sa sajopA sosa ap japA p sand :pspaABJ X pBpapas uoa
aqiajads BJoqB anb sajopA ap oj)uanaua p 'oiusBisnjua pp BuSap
b^ ua o ojuaiuirjuadajjB ^ap jopp p ua 'opBAajj BJBd ouBjpijoa oaji
-Buij^sa opunuí ns ap ounSp b b3ubjjb anb p otuoa 'uoiaBjadnaaj ap
aÍBSuaui p ooBiuouiap sa oaoduiBjL *ojio p Bjsandsaj uis efap
sbui p anb p ua 'oaijojaj opnp un ap outuuai ap opoui ^a ua
'upisjaAuoa bj o uppBjnfqB b^ 'Bpnp b^ SBaBiuouiap uos o^[ '
-uoa ap pBpijiqísod Bsa b uoiaBiuai ua aijaiAuoa X 'ja jod uoisjaAuoa
B{ Bia^q aiuauíBAijaBjjB jbjiaui ap bij anb ouis ^ojio oj ap pBpi^q
-isod bj ajqisuaaduioa ajuauíBjaui BSBq anb BjsBq ou sbj\[ *oiABJixa X
oiiBSua jas Bjaipnd jiaap ns anb aijans ap 'afBsuaui ns ap o;uauiep
-unj p ua BAijBJ^souiap Bzajjaa BAjiafqo Bun X^q ou sand 'ajqiuiai X
optuiaj ouioa opipuaqajdB sa oaBiuouiap oj osa jod íis ap a;uauiBj
-ainbui Bqaadsos —BijsnSuB boubjj o Bp^pA uoa— anb BjpnbB ouis
'Bpnp a^dmis B[ oaodiuBj BjsBq o^[ 'oaBiuouiap o\ ap Biauaijadxa b^ b
apaaaB ou ojjo o\ ap ozBqaaj o^nbuBjj un íajuBiainbui sa jsb ops íoj
-uaxuiiaouoaaj ns b jBjuaj ap opoui ap BpBp jas ap Bq BiauaSuijuoa Bsa
'oan[ apsaQ "upiaBSau ns Bpui ua opuaijjjAuoa ouanq jas ap pBpq
-íqísod ns ua BjsaijiiiBui as ajuauíajuBuiasBj BJoqB anb X 'opui a^uam
-piauasa jod sa^uB opiua^ uapjo ojjo jod oiuaiuiBjuBjqanb ap opBz^u
-auiB aA as soqja un anb zaA Bpoi Bp as Biauaijadxa ng 'soqja jatnb
-pna uoa uoiaBpj ua a^qísod X 'opiuajuoa puoisBao ns ap p^pjaA-ou
o pBpjaA Bpoj ap ajuaipuadapui '^buijoj ojdaauoa un ap BAisajdxa sa
'jopBsnaB ajuBjainfaur ua Biqui^a as opBsnaB a^uauíBaija o^ anb ajjans
ap js ap JBqaadsos ajuaXo p aaBq anb BaiSopixB uoiaBjniusuBJj B^s^
•asjBjuBAa^ b bjiaui 3[ X 'opiua pnpjaA ua B^sa 'ojp o[ ua asopuaX
-aja 'anb appuaiatp aiuaXo p a^iJip as anb ouis 'jasa b bjiaui ou
oaBiuoiuap o[ san,j 'BpjBa bj ap upiaanpas bj sa BatuBjBS o BaipqBip
íasjBAap bjb¿ Bpnp anb Bpnp bj ap Butdsa bj sa BaBjuouiaQ #njijjdsa
jap Bi^jaua bj b BjqBij X 'uoiauíjsip Bsa ua opcp oj Bjjoq o ajjajAui
oaBiuouiap oj oxqiuBa ua íaujsa bj ap pBpijiqap bj b uBjqsq X jbj^[ ja
X uaig ja aj^ua uoiau^sip bj uauodnsajd oj^o X oun oja^ -a^uajosui a
oAi^Biaajdsap jas apand X 'oaiuia sa ojjo ja 'oiiijsb sa oun ja ía^uatuBS
-ojjn^jo aqiqxa as ojjo ja 'aiuauíBjajjB Bjuaij oun ja íouisiui is Bia^q
ajuand ja apuaij ooiubjbs oj íjapod ns ofBq Bpanb buiijoja ns Bsoa
Bjjo Bjsa jod ojps X bsoo bjjo BiaBij ajuand ja apuaij oaijoqBip o^ #aij
oaiuBjBS oj 'bjiaui oaijoqBip o^ 'ooiubjes oj aaip 'jbj^ jap ojiuijui aoo

�redero de una cultura que cultivó o invocó muchos rasgos socráticos.
En cambio, el legendario Aquileo o el histórico Alcibíades son más
demoníacos para un moderno, si es que éste —habitualmente olvidado
de la bella y desenfadada intensidad vital del pagano— es suficien
temente profundo como para comprenderlos. Así también Jesús de
Nazareth es demoníaco en tanto su mensaje escandalizó al pueblo
judío, al igual que sus apóstoles escandalizaron luego a los gentiles.
Siglos de tradición cristiana han borrado ese carácter, y el sermón del
monte y la predicación de un Dios Padre pasan, al menos convencionalmente, como evidentes de suyo o como cosas moderadamente
razonables. Más bien ocurre que las gentes se escandalizan de que
los judíos se escandalizaran en él, —pues, dirán: ¿cómo escanda
lizarse de un justo?...— olvidando que sus nuevas eran blasfemas
para la ortodoxia judía, como lo decían muchos 54, a más de Caifas 55;
por muchísimo menos el cristianismo encendió sus hogueras para sus
relapsos y herejes. Pues he ahí un hombre de carne y hueso, con quien
uno se da de narices a la vuelta de cualquier esquina, que se dice Hijo
de Dios, perdona pecados y anuncia que da un nuevo mandamiento;
ciertamente, quien no se eche a reir, o quien no sea un ingenuo cre
yente en cualquier historia, tiene aquí una buena materia pa
ra una experiencia típicamente demoníaca. El propio Jesús lo
sabía: "Y bienaventurado es el que no fuere escandalizado en mí"56.
No es sólo en tanto que numinoso 57, sino y sobre todo en tanto que
demoníaco que es causa de temor: pues predica que los primeros
serán los últimos y los últimos serán primeros, y esta predicación
tienta a la esperanza no obstante la permanencia del tentado en la
humildad de su condición mundana. Y es después de hablar así,
que "¿6a delante de ellos, y se espantaban y le seguían con miedo" 58.
Pero también es esencialmente blasfema la predicación cristiana en
su contexto antiguo respecto de la religiosidad pagana. Siglos de cris
tianismo han arrojado muy injustas sombras sobre ésta y su visión
mágica del cosmos, en la que en cada cosa alienta el decir original de
un Dios; para su respetuosa atención cotidiana hacia lo divino, éste
está presente en el natural orden sobrenatural de un mundo de ma
ravilla, presente en el océano y en los aires, en el sol y en el rayo, en
el arroyo y en la flor; ¿cómo no habría de serle horrorosa y blasfema
la idea de un Dios crucificado? Sólo imaginarlo es irrespetuoso y
condenable; ¿cómo pretender uncir la sutil y superior naturaleza

(54)"Yo y el Padre una cosa somos. Entonces volvieron a tomar piedras los
Judíos para apedrearle. Respondióles Jesús: Muchas buenas obras os he mostrado
de mi Padre; ¿por cuál de esas me apedreáis? Respondiéronle los Judíos, diciendo:
Por buena obra no te apedreamos, sino por la blasfemia; y porque tú, siendo hom
bre, te haces Dios". Juan, 10, 30 ss.
(55)"Entonces el pontífice rasgó sus vestidos, diciendo: Blasfemado lia". Ma
teo, 26, 65.
(56)Mateo, 11, 6.
(57)Cf. R. Otto. Lo Santo. Madrid, Rev. de Occid., 1925, p. 198.
(58)Marcos, 10, 32.
- 292 -

�- 86S 'Ll-íl 'g '^oc}\V 33
•Z 'I ''^OJ I 'i iqM
'H-8Z '61 '•P?^/
•61 'ti -SI 'ti 's^^^^^H
•8 '81 •UBtlf
'ze '¿i '•PWI
•tZ '92 'so^W

(fi9)

(w)
(9)
(29)
(I9)
(09)

(62)

-uoa ajjas apand anb pspijBniuaAa eun otqtuBa ua sa ooBjuoinap c^
•uozBJoa ns ua 'pBptjtqísod ouioa Bjatnbis tu 'jBSjaqjB apand ou Bjja
anb 'ojafuBJ^xa oíjjb oinoa BJBjaptsuoa A BjtjBqtuoa bj (Btauajaaxa bj
ap BJopBpnbtuB Bzjanj) jBjy jap Biaua;od BOitusoa Bttn ua ajaXaja anb
-uny 'souituBO sosa jod uotaBaoA Biuatuijadxa ou ojuei ua 'jopajuí Bta
-uaStA uauai} ou ouisiubjbs ^a o ouisqoqBip ja Biauajaaxa bj bjb^
*jas ns jas aqap
anb uBsuaxd ssjja anb oj b sajBn^t a^uatuajqtj uasanj sopoj anb UBjats
-inb aiuautBuanq anb ap optiuas ja ua pB^jaqtj bj uapuatjua anb SBia
-uaStxa X^q sand ípBptjajjB ns BiuijiJoají jas ap ouSts ja ofsq 'ojio ns
ap uppanjjsap bj opuBjnaojd ijjb sa as ts 'upiaatAuoa ajqtj bj á pBjjaq
-ij bj ap ja asjBtuoj apand uaiq íuotaanjjsap Bsa jbjSoj BJBd bSis as
anb outuiBa ja oaod ^ntu Bsajaiuj -joianjisap japod ns ajsaijiuBtu ou
anb BJBd Bptnj}sap jas aqap pBppajjB B^(na Á 'ojjo ns u^ a^uaiuBatSoj
-otxB anb oj opoj Btaua^txa bj BJBd ajBA ouistjtqiu jod j^ 'ooBtuotuap
zaA ns b Bjas aanpas anb otusijiqtu opoj A 'otusijiqtu jb joianpas aaBq
anb oj oaBiuotuap Bjas sand : aiuaiuBqaaJisa UBZBjua as ouisijiqtu ja
A otusiuotuap ja 'BiauaSixa bj ap BAtjaadsjad bj ua :uatq Bjoqy
•BOBtuouiap Bpnp bj sa BpBtjuoasap Bpnp ajdtuxs bj ap bjuij
-stp Xntu sand íegBzaiqtj Bpoj ap sofaj 'ou o is opBuotsBdB un bio
-uaSjn BJnp uoa ajainbajj 'ajuBiijitu ajuauíBAi^oB o oaijiosd ajsa Bas
isB 'otusitujojuoa ojtnbuBjj opoj ap ojuatuiBuapsaua jap ajqtj 'njtJid
-sa ua jiaia apand oasiuotuap oj BJBd ojjatqB Bjsa uatnb ojog 'p^pij
-BnjtJtdsa bata Bpoj ap a^uauoduioa jBtauasa un aXnjpsuoa oaBjuotuap
oj ap Btauatjadxa bj 'jbuijoj Bjnjanjjsa anb oiubj ua 'BpButoj isy
ap afBsuatu ja oaBiuoiuap ajuauíBsoJojop A buii^uj sa 'BUBt^sija bat^
-aadsjad bj apsap 'anb jaA Jiobj Bjas 'souiuuaj soj souiijjaAut
BJoqB is 'ojaj 'fQ ^sainuo^ soj vuvd vmooj A sotpnf soj vuvd ojvpun^
-sa^9 BJa BjjanbB anb japuajd^ ap oqnq uatq sand 'oaBiuouiap jo^obj
-bo ns ap odns ojqB^ 'uotaBotpajd ns ap jojop ja ugj *opBjBS oj otj
-as ua jbuioj ou Bijas jajsauaj^[ *C9 (isoisaf^ soj ap vj vuni^j sa apuvu^)^
:ap ojtjS jb 'osaj^ ua Bs^d outoa jbj 'ofoua uoa uaqtaaj oj sauatnb
ap bj ouioa o^ubj '^9 BJjsi'q ua jaasq ajarnb as A otuoaj ua aa^q as
ouioa 'ojqB^ b UBajpadB anb soj ap pnjtjaB bj 'l9 so^eji^ ap otustaiidaasa
ajuB^aja jap o Batuajaq Bzautj bj ap bá sofaj 'Boiíopj sa A '09 i(zaa
vujo ojsa ap vojaoo sowauio a) :umoap souio A 'uvqvjunq as soun^
anb soj ap 'sasuatuajB soj ap sbsij sbj o í gc í(paoj -uaajana aj svujaj
smjaniu svj 'ojqvj 'oaoj svis^^ :ojsa^ ap Bjsandsaj bj boiSoj sa bubij
-sijo uoiaBaipajd bj aiuy ¿sajqtuoq sajdtuts jod opBjnaafa A opBuapjo
A 'soiaaXqB sajqtuoq b opButjsap 'osozuojaA oíatjdns un b sotq un ap

�cretamente vivida; pero en el orden externo esa experiencia sólo pue
de ser parcial, pues no la puede tentar, aunque la excelencia pueda
comprender la posibilidad de su mensaje. En cambio, internamente,
es una experiencia posible en el modo del aceptarse en-demonismo,
o sea que ella puede verse a sí misma como demoníaca. Más:
sin cierto demonismo no se concibe la plenitud de la excelencia, que
en cuanto tal plenitud ha de arrasar con el orden cotidiano y ha de
sostenerse con firmeza en su riesgosa afirmación, emancipada de ex
teriores acusaciones de maldad, y no deteniéndose ante la posibilidad
trágica de que, vista desde lo Absoluto, su valor sea condenable. La
excelencia plenamente realizada no es tal si no es fuerte para no ab
jurar de sí, cualesquiera sean las consequencias de su firmeza. Sábese
ya que semejante dimisión le es dada a modo de posibilidad abstrac
ta, sin presentarse como seducción, en tanto que sólo el débil puede
ser efectivamente tentado. Avistada, tal posibilidad no hace sino re
forzar la valía de la excelencia tornándola más consciente de sí misma,
pues es eventualidad en sí deseable pero que sólo otros de inferior
rango podrían en realidad perseguir. Por eso la tentación, en cuanto
categoría ética, tiene su lugar fundamental en la exigencia, en el cual
es condición de esencia en el agente ético la contingencia de la caída.
Tampoco cuenta lo diabólico para la excelencia. El procedimiento
astuto o artero le es ajeno, pues carece de autonomía respecto de ella
y no puede dar su ley a su acción; es a lo más el hábil acompañante,
en cuanto tal accesorio, de una limpia acción, la cual se purifica y
legitima en el grado en que provenga de la excelencia; pero no inte
resa como instrumento para un fin, por legítimo que éste sea, ya que
necesitar de ello y justificarlo por su fin es cosa que repugna a la
valía distinguida. Esta es altiva y no sumisa, y en consecuencia su
engaño es dominante a la vez que incidental, éticamente inimportante, y puede pasar por diestro artificio que traduce la superior ca
tegoría de su autor: Ülises no es diabólico, y el engaño de los Dioses
tampoco lo es.
Ya se ha visto la imposibilidad de la plena malignidad satánica
para el modo de la independencia 66. Lo diabólico, en cambio, le es o
no imitativamente posible según el orden de valores por el cual se
haya elegido según sus preferencias, y su grado de adhesión a los
mismos; aunque analógica e impropiamente —pues falta la validez
absoluta de los valores violados— puede tener su lugar en el
engaño a otros o respecto de sí mismo. En cambio, lo
demoníaco halla allí un lugar natural, aunque sin conexión alguna
con la idea de nihilismo; pues se halla a la vista constante de la
eventualidad concreta de lo absolutamente otro, que no por absoluta
mente otro deviene ilegítimo. Pero, en tanto quedan desprovis
tas de su carácter absoluto, todas esas categorías éticas pier
den en la independencia su intensidad, se limitan a acompañar
accesoriamente a la acción, y no adquieren respecto de ésta carácter

(66) Cf. supra, pp. 272 ss.
- 294 -

�- 96S 83 anb BsoipA pBpipna BganbB ap pBpipaa b[ Biaoduii anb uoiaaajaad
aod Baapuaiua ops sand ^Bisandsaa ns ap oppuas [3 Baas '44^os o\ b^?,
•UOl333JJ3d 3p USp^O BS3 3JU3UIBpBUBJJX3 O BUOpnq BJIO BI3U3^33X3 B^
'aia^d ns aog *oppuBasa un ou is bi3UbSbabjix3 Bun —opuBpBq 3;
-U3UIB3IJ3 31U3ipU3d3pUI p BaBd UOS pBptJUBS B[ JOd SOZJ3njS3 SO[ ^
•^anq aas Bjaanb 3nb bubj b^ ap opaipia p oSisuoa asBAag ou saiuB
IS BIJ3S O[ 8OU3UI [B O cBUI3JSB[q A 3)U3J3A3JJI S3 UOI3BJIUII BS3 BT3U3p
-uadaput B[ BJBd o^ad í44soiq b pBjiuii,, :oqoip Bq as Biou^Sixa b^ ap zoa
^\ ua :sbui sg ¿ts ua upiaaapad Bun ap upisuaiajd Bsa auaii opiiuas
anb? sand 'BuapBfBui B^apBpaaA Bun Biauapuadapui b^ BJBd a^n^iisuoa
uapjo Bsa oaa^ -Buapjo as i^B anb o^ sa [bí ^.sojoafuad pa^,, :p^om
Bzaand BjaiJjsa ap op^uas p ua típBpijuBS^ ap eapi b^ Buaduiasap ppoui
odi^ asa ua anb BiauBi^oduit tb\ tqB aQ 'uaig opiqap p BiaBq ozjcanj
-sa-ua-jas p 'ajuaiupjnjBuaaqos o p^niBu 'o^oi^aui Á a^^pnB^ sa Á
'Bqan^ ua a^uauíBOi^a sa as BpuaSixa b^ ua 'oisandcxd uij ouioa uaig
p opuai^sixg -ouanq ouxuiBa ns ajuauíajuaSqa amajsuoa BJBd —Bia
-uapuadapui b^ ua sa o[ oiquiBa ua ouioa— pB^aaqq sa ou oaad 'opaaj
-oaaj oqaaq ap japod BJBd pB^^aqq sa ^ouiuibo app^oxaui ns appuBj[
-Búas pB^jaqq B^ b Buototpuoa Á a^sixaajd anb ouis 'pj auaiAap B^a ua
A pBjiaqq B[ ua aXniíjsuoa as ou ajsa o^ad 'uaig p BJBd ops buiijiS
-a{ pB^Jíaqq sa pB^jaqq b[ 'aiuauíBArqsoduu aqap as anb o[ sa uaig p
oiubí ua 'BiauaSixa b[ BJBd 'anb asjBA^asqo ap Bq 'oiquiBa ug
•pi Bpua^ajd as anb jopA
opoj ap japA ap pBpqiqisod v\ BjuauíBpunj anb uoiaxpuoa B^ sand
pB}^aqq Bsa ap uoiaBau Bpoj^ *pBijaqq b^ apsap pi sa ops
as anb iopA opoi ojad :aopA Bi^q anb Áa\ sa ou íJopA
ou pBiiaqq uis oaad iÁ9\ sa ou pB^aaqq ns íaopA X^q ou pna p
uis ojuauíBpunj p BpBuouB pB^aaqq Bsa Buiíadns anb BpuaSixa Bpoj
A 'pBjaaqq ppuasa ns apsap B^aqdsap as saaopA ap pBpqiqisod Bpoi
'Biauapuadapui b^ bjb^ *aopA ns BiaBq-sa as pBiiaqq ns apsap opuBna ou
-ts a^sisqns ou pna p 'aapA aptsod opoi ap ojuauíBpunj p Buiiuip ojubj
ua oaijuajnB aapA pn^uaAa opoj Baiu A 'Baxja pBpqiqísod bjjo Bpo^
oqaaaap ap aXnpxa 'EjnpsqB ojuBna ua 'anb oiubj ua BiauaSixa B[ ap
BjnpsqB uoxsuajaad b^ anb ouisqiqtu oajo ^^q ou :bj3S afBn8ua| ng
•soqoaq ua BaznpBJj as oqaaaap pj anb b Biauajsisaa ns Bas anb buiiiui
aod 'BiauaSixa B[ aod opBuapuoa o[ ap oqaaaap p apuaijap ojubj ua
ouxs aua^sos BiauaSixa B[ anb o\ bobib o^[ -BinpsqB apua^aad as ojubj
ua pBpiAijisod Bsa Bjaa^oad anb sBaopBáau SBiauanaasuoa sb^ aaqos
outs 'pBpiAijisod ojuBno ua BiauaStxa b[ aaqos BsaaA ou anb pBpqiqp
-Bduioaui Bun ap auaiAoad BiauaSixa B[ uoa ojaqjuoa ns anb opoin ap
iA^\ sa ou pBjaaqq b[ Biauapuadapui B[ BaBd oaag •Bioua^ixa b[ BpBuapuoa
aiuaAap A BjpnAua aaBa apand opt^uas asa ua A ÍBunjia[ anb ojubj ua
Baija pBpqiqísod Ba^o aambpna ap pBpqiqísodiui B[ Bpuajaad aaBpiu
-aoj anb uoiaBau ^\ ojubj ua 'sap^iA sop^sa soajo ap BiauaSuijuoa bj
ap aojanajsap ajuauípiauasa o^ Baas :ajuaipuadapui p BaBd oiusqiqiu
p aauaj apand oa^uainB oppuas un o^og ¿Bisa aiuB BiouBu^ndaa
ns Bas anb Buaaiui aod 'pBpiAiiisod Baio aas aqBS anb o^ 'Bisqiqíu A
aoianaisap aod 'oAtiBau aod a^uapuoo ap Bq ouioa? 'isy *a}UBuiuiaaiap

�su valor y que en ella misma es ya efectiva. ¿Qué respuesta recibi
ría quien le dijese a Aquileo: "sed perfecto"? Tal vez, éticamente, no
corresponda referirla.
c)

La exigencia y el mal

Se comprende entonces la importancia fundamental que adquie
re en este modo la idea de Mal. Noción ésta por entero accesoria en
los tipos modales precedentes, delimita ahora rígidamente el campo
de la acción. No admite posibles permisiones o disculpas relativas.
Deviene ahora éticamente fundamental el no franquear sus límites;
es absolutamente prohibitivo. Ningún ejercicio de una cualidad ex
celente, ninguna ambición cognoscitiva de una riqueza de experien
cia, pueden exhibir títulos legítimos para penetrar en su recinto.
En la experiencia ético-religiosa del estar encadenado a un estado de
pecado, sin fuerzas bastantes para salir de él, es dable el sentimiento
de haber de ir más lejos, de tener que pecar aún más, de haber de sa
ciar la voluntad enferma sin resistirse a su caída, de llegar así al
fondo de su descenso para poder encontrar el punto de apoyo desde
donde se inicie el resurgir, como si el insuficiente arrepentimiento
dependiese de la insuficiencia del pecado; semejante experiencia sólo
es advenible desde la exigencia y, sin embargo, es condenable y esen
cialmente impía desde la misma exigencia, pues su prohibición del mal
es absoluta y en tanto absoluta sagrada; si no es absoluta, no vale la
pena hablar de exigencia; luego, ninguna autorización para el mal
puede esperar su merced. Su ordenamiento adquiere el carácter re
ligioso de lo que pide un pío respeto.
La excelencia y la independencia conocen bienes y males; pero
es sólo en la modalidad de la exigencia que se constituyen como ca
tegorías éticas el Bien y el Mal. Indiferente es el fundamento que
se les asigne. No interesa, por ejemplo, a los efectos de la ex
periencia ética constitutiva de este modo, que se entiendan de
pendientes de una voluntad supranatural. Su carácter religioso reside
en el carácter absoluto de su exigir. Sólo interesa su mandar, ordena
dor y prohibitivo, y excluyente de toda legitimidad de todo otro man
dar. Ciertamente la ética cristiana tradicional, dependiente de un
Dios único y creador que la corona y la fundamenta, pertenece a la
exigencia; está regida por la idea de ley —ley natural y ley de Dios—
de donde extrae su contenido y su sentido. Pero puede ser invertida to
da su escala de valores, puede tal orden ser negado y negado también
su fundamento, sin que ni en un ápice nos apartemos del modo de la
exigencia. Asígnese al Bien y al Mal por basamento originario la sola
razón; o, si se quiere, la simple naturaleza humana; o, también, tales
o cuales concretas condiciones psicosociales: igual pueden seguir sien
do éticamente absolutos, en tanto no se conciba la posibilidad de que,
de una manera éticamente válida, puedan ser otros que como son, en
las circunstancias en las cuales son; o al menos, la posibilidad de que,
teniendo su mandar por contenidos otros que los que son en tal o
cual caso dados, no por eso deje de ser un mandar legítimo y exigible
- 296 -

�sa íoan?[ ojubs [ap Biauajsixa B[ ap uoiaBjBjsuoa B[ BfatA sg
odij [Bna uoa o [bj uoa ajuauia[qijBduioaui asjiqiqxa BAijiuijap ua
uBjaipnd 'sojaaauoa sopiuajuoa sns jod 'ouisipjnjBU [bj o ouisqBnjij
-idsa [bj anbunB ípipoiu odij [bj ua ou o Bjsa as ts sbiu uis jBSznf
B.iBd SB[[a ap uiin Jtqtqxa Bjssq ou anb zaA B[ b '[a ua U3qca SBqanuí
sand 'BpButuuajap [Bjaua^ uotstAouisoa Bpoj ap apuatasBJj anb '[Bpoui
odtj ouisiiu [a oájeqtua uis ajstsqns oaad ít[[B asjBp uapand outsqBJ
-njBU un A ouisqBiijTJídsa un ajjua sa[Buopouia sBtauaaajip sb[ SBpoj^
•ajuatutjadxa B[ anb bui[b [ap pEpaABJÍ^ b[ ap apuadap Bpuapadxa bjjo
A Bun ap pBpisuajuí B[ íuatquiBj 'a[qBanbuBjjui aiiuij[ ap aajaBJBa
[a íosbd ojjo A oun b BUBduiooB opiqiqojd o[ ap opBJBS jo^oq [a
:pBpiUBUinq Bsa[ ap opsaad [a sa uauípa [a ípcpiupip ^sa[ ap uauípa
[a sa opBaad [g 'pcpaABjS [Buopdaaxa ap boijí u9pn[oiA ap uopdaaB
bjb[ ns ua BaqB[Bd Bsa opuBuioj 'uauípa ap Bapi B[ aod BpBjuB[dns
sa opBoad ap Bapi B[ A BiquiBa ouBipijoa afBnua[ [a osbo [bj ua anb
isb sg *ouBuinq aauEO[B ap oatjoboo bui^jsis un ua uoisiuipB ns optj
-uas ns b auuojuoo aj[nsaa ou 'oupip uaáiao ap oATjisoduii uapao un
b Bpuaiapa aaBq opBaad ap Bapi b[ ts 'anb [BanjBu sg "SBpBaaajsap
jas uaqap anb SBapi sb[ aajua opBoad ap Bapi B[ opnuaxu b uaXnpux
sojsa :sbui sg 'sosoií^qaj ou sojuaiuiBpuBiu so[ ap oaija uapao [b opB[
-sbjj ns opijsisaa sa anb 'sBsoi^ipa sspuaaaa uoa uppipBJj B[ ua opeu
-opBpj ajuaiuBiuijuj ubj Bjsa opBaad ap ojdaauoa [a anb sa ojaai^
•[Bpuaiaad
-xa-oaijnauauíaaq opoiu ajsa ua —opijuas ojaiajsa sbiu [a ua— Bjsa as
'ojjo p aqiqoad as A oun [a Buapao as A '[bj^[ [ap A uaig [ap SBAijaad
-saa SBiajsd 'soduiBa sojsandBjjuoa sop ajuaiuBAijiuijap UBjiuiqap as
ojubj ua 'oaad ^bj^bj b[ ap aauBa^B [a oajo opoj aaqos aod Baas 'oubiu
aqaa as anb so[ ap uopBaadnaaa ap soipaiu so[ sojjo usaas 'ojuaiiu
-ijuadajJB [ap oAijafqo [a ojjo Bjas 'uopBjuaj B[ ap opijuas [a ojjo
Bjas 'opBaad ua JBjsa [ap opijuas [a ojjo bjo 'opBoad [a ua Biauaaaa b[
opBaad ua ajaaiAuoo 'opBaad ap Bapi B[ oíaadiur un^as ainpxa uain^)
•ajuauíBAijBjiJojnB BuiuiBjaip anb BAijiuijap Biauajuas sa suapuoa b[
A 'zn[ B[ ap ajquiou ua sB[qaiuij sb[ uBuapuoa as 'soiq ap aaqiuou ua
opunj^ [B B^am as ts ouioa opunj\[ [ap aaquiou ua soiq b B7&gt;aiu as is
ojub^ -Biaua^ixa B[ ap [Bpoui odij [a auaijuBiu as 'OAtjBjaduii o[ ap jas
ap opora [a ua sopiaaajo u^as sajo[BA soAanu so[ ojubj ua : ojuatiuijjns
[ap A pBpauuajua b[ ap BpBuáisaj uoiDBjdaaB B[ Bptqjoiu A ajjaniu
B[ ap Bjadsa bsozoS b[ 3[qBuiuioqB asajB[aap ^oaijaasB ojuaiuiiaapBd
[ap BJnzpip B[ asBqjqoad A sajBjiA sospiduii so[ ap BAisuBdxa bijS
-a[B B[ asauapjo íboijsjui B[ ap pBpisonjdnjoA B[ asauapuoa A sopijuas
so[ ap jaaB[d [a asafajsag 'SBiauaáixa sa[Bna o sa[Bj ap aaqq JBjsa jod
Biouaáixa b[ ap aaqi[ oaoduiBj Bjsa as o^¿ -sopBp ub^s anb ap osbd [a ua
sopiuajuoa sa[Bj ap jBpuBiu ap japod [a aXnpxa ou sopiuajuoa so[ ap
sopBp jas [a ua pBpqiqBiJBA bq •(üi^i[qo uoiaisoduii ns anb ojubj ua)
OAijaBoa opoui jod A '(ajua^iA anb ojubj ua 'osbo [a BJBd) p^pisaa
-au unSas ojBpuBtu [ap opoiu [a ua opsiauaijadxa sa opuiajuoa asa is
Biaua^ixa B[ ap odij [a ua Bjsa as [Bn^í :opiuajuoa ns oatjb[3j A a[qBtJBA
sa anb asBjiuipB 'isy -sajuaáiA usas sopiuajuoa sojjo sa[Bj uamb BJBd

�viejo el catonismo, más viejo que Catón, aunque para comprenderlo
convenga prescindir de los caracteres un poco ridículos que toma en
éste. Comte pertenece a la exigencia. Tal vez Bentham también; pues,
si encuentra desagradables y sospechosas las ideas de obligación y
de deber, lo hace por el carácter irracional, obscuro, injustificado, con
que se presentan; pero una vez que su contenido se clarifica y se
define racionalmente a la luz de la idea de utilidad, parecen devenir
absolutamente exigibles. Al racionalizar un mandato no se le quita el
carácter de mandato; tal vez se le quita el carácter místico que el
mandato lleva consigo; pero tal vez también sea esto sólo para con
sagrar el carácter místico de la razón. La mística que se traslada no
se suprime, como bien puede verse en Kant.
Conviene advertir que el Bien y el Mal en sí no tienen ningún
sentido en tanto sean sólo ontológicamente pensados. Así interpreta
dos, esos términos han servido para designar perfecciones o imper
fecciones de esencias o relativas a esencias; pero ese uso es, quiérase o
no, obviamente secundario, pues depende de valores enjuiciadores, y
son entonces éstos los que delimitan el Bien y el Mal. Además, la
perfección y la imperfección de esencias es cosa que nos remite a un
Bien y un Mal en sentido físico, ajenos al plano axiológico; y si son
tomadas como criterios de determinación del Bien y del Mal en sentido
ético, no interesan —éticamente hablando— en cuanto categorías del
orden físico, sino en tanto en cuanto, tomadas como criterios, devienen
categorías del orden ético. Así pues, para la Etica sólo existen y sólo
le interesan en tanto se constituyen en el modo de ser de una catego
ría estimativa manifestada en una vivencia hermenéutica. Fuera de
la experiencia ética que se aprehende interpretativamente según los
criterios regulativos categoriales del Bien y del Mal, éstos —ética
mente— no existen. En tanto no sean dados —sea como presentes o
como ausentes, pero teniendo efectos determinativos esta ausencia—
son éticamente irrelevantes; salvo, desde luego, que no sean dados por
razón de un no querer que sean dados, lo que supone un modo más
originario de presencia que será necesario explicitar fundamentadamente, pues sería gratuito suponerlo sin más. Pero entonces resulta
claro que puede decirse que las categorías éticas del Bien y del Mal
sólo existen en cuanto vigentes en la efectividad del tipo modal de la
exigencia. Para ello no es preciso que se afirme su existencia efectiva:
basta que se les reconozca válidos en cuanto puros conceptos, aunque
sea para proclamar en seguida su inexistencia real, o padecer la au
sencia del fundamento último que su ser solicita. Quien, de alguna
manera, se determina por su avistamiento, se encuentra ante con
tingencias de comportamiento ético que no existen en otros tipos mo
dales: así la posibilidad de determinarse por la realidad del Mal, re
conocido en su calidad de tal.
Es cierto que esta posibilidad ha sido con frecuencia negada. La
vocación por el mal que es parte inseparable de la experiencia de la
exigencia es entonces interpretada como determinada por la positivi
dad —aunque prohibida— que reside en lo rechazado por malo, pero
- 298 -

�- 663 ey ua pepiuTpui jBjjuoaua ayqijaBj s^ •Bpiqtqojd ajuauíBsaidxa sa ay
Bisa te uotaaB ns jBjajiaj Basnq X sbui une aaBydraoa as anb X 'yBtuiuB
un jBjnjJOj ua Bjnjjsip anb ouiu ^a pBpiuSiyBra By jod Butuuajap ag
•jaaByd oatun ns jas apand osnyaui anb A 'optqtqojd sa anb oyyanbB ua
ajjuanaua as anb jaa^yd ya jBjuaranB ap zBdsa sa anb 'upiaiqtqojd By ap
ajUBjiaui ojaaja ya sa opiaouoa uaig 'BUBipijoa uoiaBAjasqo By b ayqts
-aaaB ouaracraaj un sa 'sBjsiyBJora soy jod BpBau saaaA sbjubj 'orasira
yBiu ya ua BiauaaBydraoa By anb jaA yiajjip sa ou 'oSjEqraa uis ísayq^q
-OJdrai a SBUB^jxa uos SBisandxa sisajpdiq SBy anb Baja as zaA y^j^
•oaraia Bas ooiubjbs opoj anbunB 'ooiubjes sa oaiuia opoj ou :Bjnyos
-qB jod ou o B^yBA Btauanaasuoa ua uoiatqtqojd ns A 'yBtu yap jayBA
ya A jas ya asjinjtjsuoa ap opoui ya ytuiisip saouojua sa ojubi ua 'sBptAtA
usas yBna ya ua yBpout odyi ya unSas Biuyistp sa uBztyBn^daauoa as oqatp
oy ua anb sapBpiytqísod SBy ap Bun Bpu^ 'pEptAiiBuiJou ua Bpanbsnq
ns aSija A ajuaisuoa oy anb uptxayjaj By ap saABJ^ b ya Biasq ajuara
-BjBtpaui jas ya anb 'sa as anb jas yap zajBiparaut By unSas —ajuara
-yBtauasa o yBuoxsBoo— yBtu ya Bta^q asjButrajajap ojutjstp sa 'ajuara
-ajuBfaraag 'sa anb yEtu ojuBita ua yBra yap ojsn ya jod pBptyBuosjad
ojuBna ua ajuarayBtauasa asjButrajajap bjjo A 'BptA By ua y^s auod anb
ajuaptaaB yBuotsBao oraoa —BjjSayB Bsa ua pnjatnbut aaynp Bun B^C^q
anbunB— y^ra jas jod yBra un ap joq^s ya uoa asjBjSayB ojutjstp sa 'ojsa
uoa aa^yua u^ *sa as anb jas yap upiaBziyBaj Buayd By ya ua jByyBq X
ya BiaBq aAtyaojd asjtjuas Jod y^ra ya asj^asnq ^pan^ qBra oju^na ua
yBra yap anb Bjsa ap sbui opuBjsnS X 'pBjjaqty ns ap Bqanjd By otatajafa
ns ua opuByyBq 'ya BJBd ajqty asjajanb jod yBra ya jBasap ayqxsod s^
•yBtu ap yBuotsBao pBpijuBa Bjjata Bun BJBd ajuatyBA asjaqBS ap oyynSjo
yB asjtanpaj ozoS asa X 'yBui un ua optjjnout jaqBq ua uoiaaBjstjBS
jaqBq apan^ *ya ua Jipisaj ap saaBdBa sBtauaaBydraoa ssy SBjutjstp jas
uBjynsaj 'sBjutjstp sbuijoj ua yBj ouioa asjtnjtjsuoa apand ajsa ojubj ua
'sand 'yBra ya ua uoiaBjoayap By bjjo X 'oyBiu sa anb oy ua BzuBSyoq By sa
bsod Bun anb Jtaap BjsBq ou :ajuauiBftyojd sbui jBiaptsuoa ajusjjod
-luí sa anb saaijBiu b japaaaB aaBq ojsa oja^ 'BiauaSixa By ua JBjsa
ns ua ajuaíoB yB aqiqxa X 'pBpiuSiyBiu ns ap aptaap 'oqaaq yap BOija
pBpaABjS By Buirajajap anb oy —ayq^jadnsui jas Bjaiqap o sa oqaajap
un^as ojuBna ua souara oy b— ojuatuiBpaA ajsa ap ojnyosqB jajaBJBa ya
sa X íuoiayqiqojd By ap zapiyBA By ap ojuairaiaouoaaj ya ojsandns aaau
-Btujad osbo ojjo X oun ua uatqraBj oSany apsaQ 'ajuaraBnjnuí asjByq
-opaj X asjBXod^ X 'asjBUBdraoaB uapand : sayqtjBdraoaui uos ou oseo
ojjo X oun 'oSany apsaQ 'oyEin jas uod oqaaq ya ua asjaaByduioa sa bjjo
'oyBra jas ap ans^d oqaaq ya ua asjaaBydraoa sa bsoo buq *oqaaq yBj
ua bjisui auodns as anb pBpyBiu By ua uoioinjy JByyBq bjjo X 'oqaaq yBj
ojuBna ua oqaaq yap aBJjxa as anb ojuairaBjuajuoa ya jinSasjad sa Bsoa
buq #yBra yap uoiotqiqojd By JByoiA ua jaa^yd JByyBq bjjo X 'jaaByd un
opuBasnq yBra yap upiaiqiqojd By JByoiA sa bsoo buq *ajjnaut as anb
ua Bptqiqojd uoiodb By ap pBpyBiu By ua asopuBjiayap aBa anb Bjanp
-uoa By bjjo X 'Bpiqiqojd ByBra uotaaB By aanpojd ay anb jaaByd ya ua
asopuaiaBydraoa a^a anb Bjanpuoa By ea Bun :yB3J sa uoiautjsip Bjs^
•yBj ojuBna ua oyBra oy ua BjiqBq anb pBpiAijBau By b ajuauíBuafB

�intrascendente burla cotidiana, en el agrado por la inferioridad de
otros, en el gusto por hacer resaltar la inferioridad de otro, en la
alegría por inferiorizar a otro haciendo que sea apreciado en menos
por los otros o por sí mismo, en la satisfacción por convertir a otro
en inferior haciéndole devenir efectivamente inferior; y para el cum
plimiento de cualesquiera de estas eventualidades puede bastar un ges
to, una palabra, una mirada. De cierto que la malignidad difiere de
la mera perversidad, pues el verdaderamente maligno lleva sobre sí
la alegría de su ser perverso, y la opaca mirada del que sólo tiende
inmediatamente hacia el mal se transfigura en la mediatez del en ver
dad maligno con el brillo de la chispa fugaz que delata su fruición
por lo interdicto mismo. Hay ojos perversos en los cuales reside ya
el ser vocado para el mal; hay miradas malignas que exhiben su ale
gría por el mal; y no se crea que son necesarios más actos: la malig
nidad puede afincar por entero en el solo mirar. Llena de malignidad,
desde el principio hasta el fin, puede estar la ironía socrática; dis
creta alegría por su maldad puede sentir también el moralista que la
elogia; no es menos posible que en igual caso esté más de uno que
con sospechosa ingenuidad erige severos catálogos de cosas buenas
y malas para edificación de las almas. En más de un elogio —sin ne
cesidad de que sea enteramente engañoso— pueden deslizarse tonos
de malignidad. Esta puede hacerse presente en el adolescente que di
vertidamente se jacta de los hechos prohibidos en que ha sabido incu
rrir, por tonto e inimportante que sea el carácter que éstos tengan
para un maduro pensar. Por la malignidad se determina quien consi
dera timbre de honor o de superioridad su osadía para con aquello
prohibido que limita el atrevimiento de otros, en tanto subsista en
él el reconocimiento de la legitimidad de esa prohibición. Se deter
mina por la malignidad la estética que, con voluptuosa inquietud, se
complace en vivencias condenadas por la ética y supone justo y legí
timo semejante condenar.,
Si se quiere buscar una más definida precisión conceptual, podrá
comprenderse que son distintos los comportamientos que se determi
nan en el sentido de la íntima satisfacción por el goce sensible:
a)por aprehender en éste valores positivos, sea que se bable de
placer o de belleza o de vitalidad o de goce dionisíaco de la vida;
b)por aprehender valores positivos, vitales o estéticos, cognosciti
vos o religiosos, aunque estén éticamente prohibidos, de suerte que
su negatividad moral existe, pero es puesta a un lado; c) por
aprehender allí valores positivos, como en el caso anterior, y seguir
los a pesar de que sean éticamente negativos, de suerte que la prohi
bición existe y no es dejada a un lado, pero se pasa por sobre ella
y a la vez se padece su interdicción; d) por seguir al goce sensible
por ser un orden prohibido, se aprehendan o no en él a la vez va
lores positivos junto a su negatividad ética: henos aquí ya en el reino
de lo definidamente maligno; e) por seguirlo hallando directa de
lectación en él, no porque sea vedado, pero sí sabiéndolo interdicto
y sin aprehender valores justificativos de la violencia que se hace
- 300 -

�- TOS ouis 'pcpis.iaA.rad bj ap oAijciiiucna ojaadsB ja Bsajajuí ou caija bij
-o^óiajBa ouioa oiusiubjbs jap aaucap p X opi^uas p japuajduioa bjeq
uaaouoaaj ua SBjaiui.id sc[ saaaA c uos sbuisuu SBjja anb oqaaq un X
'sBiiosjad scipnuí ua pcpxs.raA.rad bj jod upiacaoA bj oqaaq un sg
'soiq un ap Biaijod bj uoa euans anb caiSopaj catp b^ubj
ap a^jrans bj Bpcjjas jcpanb ap ci[ oisa uoa ]^ psa oj cX anb BJisaniu
'oajand un sa ou soiq jod ojos uainb :cjaatdsap asBJj cpcuoiauaui
cj anb oaija jojjoq jap anb aod ja apuajdtuoa ag "cuSijcni X csjaA
-jad zaA cj b pcpijBuosjad esa ap jejiiibu JBnj ja X pcptjBaj Baiun bj
auaiAap ajsa X ÍJBJ^[ ja uoa uoiautjsip ns Bapi ua ajsisqns anbjod 'ajsis
-qns BtJoSajBa oiucna ua íBjjo.oajBa ouioa ou 'pBpijsaj ouioa ajsixa
-ni uaiQ ja 'saauojua ojad tjanbB aisixa ou ajsa a^sixa ou is 'uapunj
-uoa as soiq X uaig ja ^^iaap Bijpod aiuauíB^jai^ "soiq ap joiuaj ja X
jouiB ja jod sa ou is uaig ja b^bij as anb Bpuajdiuoa ou anb saauoj
-ua jBjnicu s^ 'Jbj^[ ja ua ouajjuasap jap Bi.iajB bj BJBd upiaBjaqij sa
uaig jap Baiiaiodjq Biauajsixaui bj jcna bj ua 'pcpijcuosjad Bsa ap jbio
-uasa uoiaBuiiuja^ap bj sa ajsa jod uotaBaoA bj anb Bj^sanuí jbj\[ ja jod
ojuaiiupuasuoD jap .raqcs ajucfatuag "jcj^^ ja ua JBjsa ns b asopuaiua^B sa
as ajiuai^. as ou is X 'apuaij as ou SBzaanj sajB^ urs sand 'ja BiaBq jap
-uai BJBd SBzjanj ucjjjjuaj as ou anb jaaouoaaj ap ouis 'uaig jb jbio
-unuaj ap bjbjj as ou rasjiaap apand o_\[ 'Jbj^[ ja ua opBaipBJ aiuauíBiJ
-bui^ijo asjijuasuoa ap b^bjj as :ja biobij uoiaBJidsB ua ojad uaig jap
opBaipBjja 'BpiBa bj ap Buad bj X jaa^jd ja ua 'sajBiu sajcna o sajBj ua
.iijuasuoa ap bX bjbjj as ou sang 'p^piuSijciu 'oSanj apsap 'sa o^uaiiuii
•uasuoa a^ucfaiuag qej^[ ojjaqcs ap jcfap uis 'ja ua opBuoisudB JBjsa
ua ajuatsuoa as :opiqiqojd anbunB opBziJO}iiB ajuauíBSoijna auaiAap
jbj\[ ja 'uaig ja uoa uoixauoa ns bjoj BiJBpanb anb 'jBijanj BJBd sbz
-janj Bjjqcq ou anb opuaiaouoaaj :jciauasa uoiaBuiiuja^ap ap jajaBjBa
ja uaiqiuBj ajainbpB jbj^[ ja 'ajuBisqo o^[ #pBpiAijBau ns ap jaacjd
jBAijap uis OAijc^au ajuaiucaija jas aqcs anb oj ua jaacjd ns b asjau
-ajB apand íjbui ap pBpijBa ns jod jbui ja ua BiauaaBjdiuoa bj Bjsixa
anb oiJBsaaau sa ou jnby 'ojbiu ojopuaiqcs 'ojbui sa anb oj BiaBq opBj
-uaijo ajuaiujBiauasa jas ns aqiqxa 'uaig ja uoa uoixauoa ns ap pcpij
-tSbjj bj Biuoiu^sai :auJBa bj ap pBjujiqap ap ojdaauoa oaiscja ja anb
sbui ajuBjscq sa ojs^ *JB^\[ jo ^od uoidedoa buiiiui ns Bj^uanaua anb ou
-ajj ja a^uaiucjos aiuijdns :jbj,\[ ja X uaig aj aj^ua uoiaui^sip bj aiuud
-ns ou Biauaajaui Baijajodiq ng 'jbiu jap BjjpuajsqB aiu ou 'soiq ua
asaXaja ou is :aaip anb Buosjad bj ap osb3 ja bjoijb asajapisuo^
•ojubs jod opiuaj sa anb oj ap ajquiou ja ofBq uaajafa as soiob sns
opuBna BpBzuBajB sa pcpipunjojd joXbiu ns anb X 'sajBnjiJídsa a^uaui
-c.ind sbiujoj sns SBpcuijaj X saiUB^Jodiut sbiu uos anb 'ajqisuas uap
-jo ja jod opBja.uBsap ojsnS 'oqaniu uoa tu 'uos pBpiuijBiu Bpoj iu
pcpisjaAjad Bpoi ou anb 'ojdiuafa ajqísod un ojos opBuiuiBxa Bq as
anb asjBpiAjo ap bij ou ojad ípBpiu^yjciu bj ap ouBjd jb apaaas jsb jas
ns ua c^rajaj) as is 'p^pisjaAjad bj ap oidojd jas ap opom ja ua aXn}
-ijsuoa bj 'siauajsixa Bim ap jBnjiqcq upiasuiiujaiap bj B^uasajdaj op
-usna íjbuoisboo a^uauíjcn^i pcpijEJouiui Bun anb sbiu aXniijsuoa ou
'jbuoisboo a^uauíBjaui sa osbo oiuiqn a^sa opuBn^ 'uoiaiqíqojd Bsa b

�su dirección en cuanto cualitativamente caracterizada. La escatología
tradicional ha multiplicado los diablos mayores y menores, y no por
ser un pobre diablo se deja de ser un diablo. El hecho de tratarse
por lo general de Satanitos pequeños —por ser pequeños los efectos
de su malignidad— no hace que dejen de estar determinados por la
idea de malignidad, bien que ésta sea a su escala. La tesis contraria
que niega validez al satanismo como categoría ética humana —y muy
humana— es fruto de una observación psicológica deficiente, condi
cionada por la creencia de que el Mal, tal vez por ser con mayúscula,
ha de ser enorme y terrorífico cuantitativamente; desconoce que pa
ra determinarse por él no es necesario desencadenar gratuitamente
una guerra, o cometer crímenes sensacionales, o complacerse en prohi
bidas torpezas sensuales; por entero puede residir en una simple bro
ma de mal gusto. Para que el mal sea Mal sólo interesa su tonalidad
cualitativa, y ésta se hace presente insidiosa y no muy veladamente
en muchas pretendidas inocencias cotidianas. El cumplimiento de ac
ciones malignas en el medio social es cosa común y corriente 67; pero,
desde luego, no bastan ellas para configurar la personalidad malig
na: ésta es sólo aquella en que el gusto perverso por el Mal adquiere
el carácter de determinación fundamental.
La realidad del mal por el mal mismo ha sido confesadamente
vivida por Agustín: "Y yo quise cometer un hurto y lo cometí, no
competido por la necesidad, sino por penuria y hastío de la justicia
y rebosamiento de iniquidad, pues robé aquello que tenía en abun
dancia y mucho mejor; ni siquiera quería gozar de lo que en el hurto
apetecía, sino del mismo hurto y pecado" 68. De ese hecho, que con
sistió en el pillaje de un peral, en una travesura juvenil, nos cuenta
de él y sus amigos: "llevamos de allí ingentes cargas, no para nues
tro regalo, sino más bien para echárselas a los puercos, aunque algo
de ellas comimos, pero sin embargo eso hacíamos porque nos placía
el hecho mismo de que no estuviera permitido" C9. "¡Indigna alma
mía, que saltabas de tu fundamento hacia tu muerte, no apeteciendo
en la ignominia otra cosa que la ignominia!" 70. "Ni el mismo Catilina
amó sus delitos, sino más bien otra cosa, por cuya causa los come
tía"^1. Pero otro fue su caso: "Ya que lo robado tiré, banqueteándome con la sola iniquidad, de la cual gozando me alegraba. Ya que

(67) En las obras de J. P. Sartre se encuentran con abundancia excelentes des
cripciones de comportamientos de este tipo.
(6S) "Et ego furtum faceré uolui et feci milla compulsus egestate nisi penu
ria et fastadio iustitiae et sagina iniquitatis. Nam id furatus sum, quod mihi abundabat et multo melius, nec ea re uolebam frui, quam furto appetebam, sed ipso furto
et peccato". Agustín. Conf., II, IV, 9.
(69)"Et abstulimus inde onera ingenua non ad nostras epulas, sed uel proicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus, dum tamen fieret a nobis quod eo
liberet, quo non liceret". Ibid.
(70)"Turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium, non dedecore aliquid, sed dedecus appetens". Ibid.
(71)"Nec ipse igitur Catilina amauit facinora sua, sed utique aliud, cuius
causa illa faciebat". Ibid., V, 11.
- 302 -

�- €08

9 'III ' / / / ''PWI 'spuiap soi B ibu^Su^ X asijai uajainb so^a opuBna ajuaut
-Ejsnf sojopiivijE^u;: X soiopu^^iiq 's^xosx^as %o\ e uauajAjad X ubujoisubji sa^Ena soi
'soiuoiuap soi 3P soqaaq soi ^ auiEJauías Esoa aaajBd ai oisa X '.(svxjijavj svjontjviu)
^SEiiSaiE SEiOAaiEiu,, opuEjuaumadxa so^Eiinq ap oisná p anb utj seui uis sEqaaq
'sojeaou soi B sanjuBtpnjsa sEiuoaq sei aaqos optnf ns Einuuoj as EAipadsaad iBnSí
apsap a 'ptqi 'tliu3ju3pn4uit ^ssa uou J3pn4 ja {,snuxvpvf 'sniuv¿[,, unjpip tuna pas
'autpiqt¡ ípuaospjn vj¡nu 'piu txanj v\\nu snjip4^o tuuxvp \uax\v p svitpmv tpuaaou
oaot ja opn¡ xa 's}¡iqü2ijsanui sijuaut otjanpas 'vijpnuv vaiuiim syiutu o,, (9¿)
'¿I 'X I ''PMI \,juvqa¡ou xajixaiuaijan ja juvqvjn4 uou txatf
stqou v oavq mb 'so^ snumqajjvf ponb 'apxoa ojvjjtjij isvnb jvxa snsiy,, (g^)
'piqi \,jsa Jiqtu pnjjt ja vtnb epni¡v jtqtu oxan oiuuxi fmviuo wnjxnj uxvnb pnipo ¡tqtu
oSxa ^o^v 'paj pi snqinb tuna 'uxnxoa mnijxosuoa luvija iqi inviuv oSx^,, (f^)
'91 'I I I A 'P}qi \,uintjuvaav4 jnuxis tunijxosuoa joqapv¡ mvnb 'axou
•vf os4} ut jvxa va 'jvxa uou iijiiu svj4njon sxuxo4 si]¡t ui luviuonb pa^,, (g¿)
"SI 'I A ''Piqi 'Jv^3 s^uP
-vf tqt uxnjuauxipuoa 'tunaui so mi jtnvxjut uinxoiuo4 lunxoj]} pinb is ja tuv^ -suanxf
xvqvjaDj vnb 'uiajvjmbiui uivjos aput snjv¡n4a pawx4 vj4-iaaap uxvj^,, (zi)

-au jod aaajea oiad 'osoi[ba jod opiuaj o^ bjjuod Bip^aqaa B[ ap uoz
-Bsap B^ jbjsii^ apand oSanf ns u^ *aiuapuaasBJjui otasiuia un a^qísod
sa ap sbui o[ b ísbuijoj sssa ua a^uauíBjapBpjaA asjinipsuoa uis oaad
'ouisiubibs ya Á pBpmSqBui B[ b JBSnf apan^ *zapqBA ns ap ojoadsai
oin^osqB ou A oAijBpj pBpisaaau aod ^a ua sa ojuaiiuBpaA opoj sand
'opiqiqojd oj jod asjBuiuuaiap oioipjajut Bjsa aj ou —opoui asa ua
jas jod ajuauíBisnf— anb asjBAjasqo ap Bq 'opyqiqojd BSznf anb o^ ua
asjBzo^ apand Biauapuadapui B| ua sa uainb uaiq xg *aiuauiBAT)iqiqojd
jiaap sa 'oi^ia o jbui uos ojubj ua sojp jod asji^aj sa 'bjjo í (isb as
-jBuiuua^ap Bpand aiuaipuadapui [a anb apuajduioa as oXns ap A) sop
-mpxa ajuauqBjuapiaaB o BiJosaaaB ojos uauaiAap ojubj o^ jod A 'is ua
ou A soAiiBpj uos ojubj ua 'ajuauíBAisiuijad oidta p o [Btu p jod asj^u
-tuuajap sa bsoo Bu^^ *pBpijuapt sa ou BjSopuB anb ap opipuajua uaxq
p ua ojad 'bjSo^bub jod B[japuaaduioa apand anb 'Biouapuadaput B[
ap pBpippoui B[ tía apaans anb o[ Ll o^sia Bq as b^ ^ao^q apand ajua^
-aaxa-ou p ops anb op sa anb ap opijuas p ua 'Biauapaxa b^ apsap
opuatuiApB a^qíSipjuiui sa pBpiuSxpui bj Bidojd uoiadaaB ns u^
^as ou vzuanSuaa np '^sown^vi^ 'soxuvy^^ :vSip as uaiq ou
sand 'vzunSuaa ap o oidoud o^aaaoud ap smsun uis 'ouafv oiomfuad
ap oasap A odwapvsnd A oSanf aod avuvp ap zapian 'aiuatu nj ap ajqvt
-ruasaui upioanpas 'oSnuaua opmsniuap pn^siiuu ^/)/„ *si ^uvqnqoad
-aa snj diuauiajuatuaqaa A 'soajosou aod snqaaq unaanf snsoa svjsa anb
uvqnsuad ou anb sojjanbv soiunqnunSua sand 'upzvaoo ja ua svjjinb
-soo ouioo vsij vun J^p,, 'fL ^ojsa uaiqtunj vpvu jas aod (vsoo najo ou
*is anbunn iojanq ja anb moa najo namun ou anb ojaato sa ou 'oSawj
•aoiq anb oj aaiq sajnno soj uoo sojjanbn ap niundiuoo nj yqn auin uaiq
•lunj 'sand 'o^p,, *ei i(unqnaad sojunf anb soj ap niundiuoo nj ojopuaio
-nq 'ouisiui ojijap ja ua nqnajuooua oj 'sojnaf sosa ua ounSjn ajiajap
niuaj ou anbunnn :pBpiaqdtuoa B^ ua a^uasajd aa^q as anb ^ijns uop
-injj B{ uoa opBiaosB oAnisa o^jnq p ua jaaB[d ns 'aiuauíBijai^ •z, ((oj
-uaiuipuoo ns anf ojijap ja 'nooq iiu ua pajua sojnaf sojjanbn ap oSjn is

�cesidad de la angustia que pende del saberse referido a lo Absoluto,
a la cual no puede acceder más allá de los límites que le permite una
analogía impropia. Mas si la malignidad no es absoluta no es en ver
dad malignidad. Tampoco parece que ésta pueda identificarse con
aquella rebeldía que tal vez pueda tener lugar en la sabiduría, como
ostracismo voluntario que abjura del enraizamiento que da o quita
sentido. Es sólo en la exigencia que resulta posible la plena realidad de
la personalidad maligna, por cuanto en ella se existe bajo el signo de
una última referencia objetivamente limitativa y obligatoria 78. Por lo
demás no debe olvidarse que el estilo de la malignidad, a lo menos en
sus formas de pequeña escala, es perfectamente reconocido en la expe
riencia popular —en la que sabemos que domina el estilo interpretativo
de la exigencia— la cual lo identifica con características palabras,
aunque no penetre en el significado ético de semejante ser así.
Lo expuesto permite comprender el caso —que sólo deja de sor
prender cuando se sabe su fundamento: el diferente tipo hermenéuticoexperiencial de eticidad— del completo cambio del signo ético que da
carácter a un juicio, al margen mismo de su contenido ocasional. Hallar
la raíz y esencia de la acción moral en la obligación —sea ésta natu
ral, racional o sobrenatural— es lógico y correcto desde el punto de
vista de la exigencia; pero ese actuar porque se está obligado no es
éticamente valioso para la independencia o para la excelencia. No se
trata de que se esté ^ácticamente necesitado de hacerlo; se trata del
derecho que gobierna al hecho. Si ese derecho ordena imperativamen
te, quien cumple la acción que se debe satisface un mandato; pero
actuar obedeciendo órdenes —así fueren las de la propia razón autóno
ma pero universal— es una acción servil, mas no una acción ética. Para
el independiente, sólo si el derecho es contingente en su fundamento
y se constituye como tal derecho en la toma de posición que al mis
mo tiempo lo erige y lo acepta, tiene significado verdadero, liberalmente creador. El excelente encuentra en su propia valía la razón
de su valer ético, pues su naturaleza, en tanto excelente que es, es do
nante del fruto de su cualidad valiosa. Para uno y otro, el actuar
porque se está obligado deviene éticamente repulsivo; es un signo de
inferioridad, pues no actúa dando desde un valor (excelencia), ni
constituyendo sin necesidad el valer del valor (independencia). Bien
triste cosa es para uno y otro el hacer el bien porque el Bien se debe.
Semejante situación es para ellos visiblemente igual a la del esclavo
que sólo es libre para no cumplir en el sentido de que es libre para
preferir el castigo, en tanto esa es la consecuencia de, su conducta in
debida. Con esto se explica ahora, por ejemplo, la extraña condición
de la ética kantiana, que a la vez parece una brillante interpretación
de lo que se entiende por conducta moral —y en la investigación si
guiente se verán las razones por las que así se la elogia desde la co-

(78) En la figura de Ricardo III, tal como ha sido trazada por Shakespeare,
se encuentra una buena ilustración de la malignidad incluyendo sus formas ele en
gaño diabólico.
_ 304 _

�- 908 -^uas-uis ojap^pjaA o) op^uas ojapBpjaA ns ap ouiiuouis 'jas ojapep
-J3A ns un^as 'a^uasajd aiuauíjBiauaoadxa asjaaBq jb 'ojjaiqnasap sa
jaaaiuooB ^a 'ja uoa uoixauoa ns jo&lt;j 'BAijBaijdxa uoioBoijiu^is B^jaia
Bun jBiauasa sa aj ít4ap-BJopBaijnsnf-uozBJ?^ jas ns b uoiauaui aa^q
oiuanispunj ap ojaadsB ja 'zaA ns y 'oiuauíBpunj oijbuiSijo ojapBp
-J3A ja a^sa Bjjas osbd a^sa na sand 'BiuSiua pp BiauasnB a^uasajd B[
ap opoui p ua ra 'jio BBq as ouBfaj bbui BpBu 'Bjajauoa BiauaAiA B[
ua 'anb sa Bsaja^uí anb oj íajqísod aj^sanuí as osaooj^aj asa 'uoixajj
-aj bj BJBd 'anb Bsajajui oj^[ *sofa{ sbhi BiaBq japaaoj^aj b ajtAui anb
opBuiB^ unSura —opBp sa BiauaAiA b^ ua onioa pj— jas ns opuatq
•iqxa ou 'ttBpBuipjoqns-ou,, ap opoui p ua Bpiaajjo sa osbo pp pía
-uaijadxa ajuozíjoq p ua anb Biu^faj B^jaia Bun b uoiauam aa^q oij
-buiSijo ap oiaadsB ^^ 'oiuauí^punj oijbuiotjo un uoa uoiaBpj bj jas
ap Bq opBsajdxa o^daauoa p ua JBjapisuoa b ojund jauíud [g
'japuajd
-uioa piauasa asa ap ajquiou ua uotaaB ns opuBjdaaB A opuaianp
•uoa '(Bas anb opBpunjuí ojubi ua 'opBpunjuí o) opBjuauíBpunj jaa
-3B3B p ajuauíapi^ipjuí apuaqajd^ BApaadsjad Esa jod A 'BSaiu B[ o
uoiaBaqdxa b^jojo anb oidiaupd p apsap-opuatA-sa uainb ouis 'Bjsa b
a^njjsuoa A Basnq uamb BjjnpiqBS B[ ua sa ou 'ouisiui o[ jo^ 'aqia
-jadB Bjp sbui oAno apsap A JBiamfua BJBd Bn^is as Biu^fa^ BXna ua 'aj
-uanj BjpnbB ap a^n^ anb (opijuas ap BiauasnB o) opijuas p uoa jas
ns ap pBpiiuJojuoa b^ un^as 'a^uauíBAijEjaduiiut o^uaiuiBjJoduioa ns
Bíauanaasuoa ua BUiuuajap A 'isB-sa sa anb o\ pna b^ b paajaiu upz
-bj aiuajBdBUi bj BjaAai anb ojuauíBpunj oijbuiSijo un jod opuaip
-uajduioa-apuaqajdB uainb BjjnpiqBS bj ap opoiu ja ua ajsixg
uvmtuijdjd uoiovziddjoDJOj (b
'Oiunpiqvs nj ap pawuaiiadxa-oonnauavuia^ opoiu j^ — •
•jBUOisBao BijajBui ns ap sauoiaBinuí sbj
b aiuajajipui 'Bidojd sa aj anb jbiujoj p^pijBSaj bj auaxjuBiu jBna bj 'Bp
-Bipn^sa pBpijBpoui bj ap sapjoui soj ua aaauBiujad JiSixa ajaduioa jBna
bj b joijadns pBptjBjoui o pBpiAiiBiuJou ouioa jajBA ap Bq anb oj ajqos
Batuiajod jainbjBna oja^ 'uoiiiijaj bj b sajBJOui sajiuijj uauodiui as o
'osoiáqaj ojuauíBpunj ap jbjoui bj b Biiapuoa as o 'Bsoi^ijaj-BJjxa p^pij
-bjoui bj b jojba s^aiu as opuBna ouioa 'bjjo ap ajquiou ua pBpijBJOui
Bun asjBZBqaaj apand ouiuina ajsa jod anb uaiqiuBj jBjnjBU sg "ttpj
-ora uaiq^ ap Bapi bj uoa Bpiauíoa ou anb opiíoixa uaig un ap pBpijiq
-isod bj JBSuad aqBa anbunB 'pBpijBJOiu ouioa jajBA apand anb A 'ojqtp
-njaux bujo^ as ojadsaj o^na opBáijqo ojuaxuiBjjodiuoa un asjapuajdsap
ap Bq B^sa ap 'BiauaSixa buii ap ajjBd as anb ua ojuauíoui ja apsap
'ajduiais sand 'jbj jod apua^ua as BUBipijoa BpiA bj ua anb oj uoa
opiuajuoa ns Jipiauíoa ou o B^Bq as 'ouiisi^jb jojba ua asjinjjisuoa ap
-and pBpijBJOiu bj 'BiauaSixa bj ap opoiu ja ua 'anb apuajdiuoa ag
•ajqBuapuoa aiuaiuBoija sa anb Baija pBpijBuosjad Bun b Jianp
-uoa aaaj^d 'sojaads^ sojjo jod 'anb odiuaij oiusiiu jb —pBpiuBipij

�do). El hecho es contemplado, pero a la luz del fundamento. La in
mediatez de su ofrecimiento se tiñe con la mediatez de la luz, pero
la presencia de ésta es inmediata en la experiencia aprehensora e in
terpretativa. Mas esa presencia exhibe tonos inaparentes para la mi
rada que observa el mismo hecho ajenamente a esa luz, por lo cual
el arraigo en el fundamento es solidario de un cierto desarraigo res
pecto de la pura apariencia de lo inmediato en el orden de la expe
riencia común.
En segundo lugar, interesa el sentido de esa relación. Esta ha de
ser constitutiva de una actitud que permita ver-comprendiendo. Pero
además se trata de una relación subsistente, en tanto no se borra al
alcanzar la comprensión, como si ésta fuese un objetivo y el funda
mento fuere su mero instrumento; permanece, en tanto sólo com
prende como comprende en cuanto es a la luz-de y mira interpre
tando por razón-de. Esa luz y razón que desnuda el inaparente sen
tido de lo que es dado, es el sustento sin el cual perece la actitud de
la sabiduría. Esta relación es explicativa, sin perjuicio de los modos
negativos que desde su entender hagan manifiesta la ausencia de
toda posible explicación valedera. Pero, en tanto la sabiduría es un
modo hermenéutico vivido en la inmediatez de la experiencia, su ma
nera de comprender no tiene por qué identificarse con una forma ex
plícita de comprensión racional. Es más: una cierta aceptación de su
eventual contenido sin una suficiente objetivable demostrabilidad, pa
rece serle esencial. Su contenido es solidario con un temple de ánimo,
el cual en sí mismo lleva la pretensión de ser un mirar verdadero, y es
por la vivencia de ese temple que sus fórmulas reveladoras devienen
inteligibles. De esta suerte, es preciso cuidarse de no intelectualizar
demasiado el modo de la sabiduría. Ha de insistirse en que sus formas
de apresar-comprendiendo no tienen por qué ser claramente explicitables para la razón, ni menos necesariamente susceptibles de mani
festarse en un sistema diáfanamente organizado. Inversamente, no
todo comprender es sin más en la sabiduría, ni es en ella cualquier
pretensa posesión de una sabia verdad, aunque ésta entienda detentar
una explicación última de las cosas. Sólo el estar arraigado en una
lejanía explicativa por cuya legalidad se accede al inmediato com
prender —el cual sin ese advenir vería cegada su particular intelec
ción vivencial— es propio de su esencia. Y en tanto predomina en
ella definitoriamente el momento explicativo, su pensar sentencioso
exhibe y muestra, desvelando un por-qué que hace justificativamente
inteligible un dado acaecer en su ser-así.
El saber de ese radical origen por causa del cual se comprende
el significado primordial de lo que acontece es indicativo o mostrativo, mas no ordenador y prohibitivo. Quien explica no manda, sino
que sólo invita a comprender. Si muestra un camino, éste es solidaria
consecuencia de la intelección del caso; mas no deja lugar para la
idea de mandato. Si por acaso la orden guarda alguna significación
para el no-vidente, se disuelve cuando progresa la intelección, e inexiste para el ver plenamente comprensivo. La relación con el funda- 306 -

�- ¿08 ~
OJad íis ap uoiaBzqBaj-ou By ua yBiauBjsqnsui Bpipjad BpBtABJVxa By b
o 'ojuatuBpunj ya apsap auapvpB anb optiuas ya unSas 'sa anb oy uoa
pBpiuuojuoa By b ajaijaj as ^ 'uoisuajdiuoaui a uotsuajdiuoa a.ijua
uoiaisodo BiJBtuijd By ap BiJOsaaaB Biauanaasuoa sa upiauyisip Bsa sbui
T V *[Bl/\[ I9P -^ u9í9 19P BJS9ndns tioiauíjstp Bpoj. BjjnpiqBS By ap
opora yap Bidoaduii sa anb apuajdsap as SBjsandxa sbjou sb[ 3q
•oaiSpyoayai ojuamoni opoj
'ajuBuitaiajap uoioBaijiuSts oraoa 'jijsixaui ap Bq sBinaps sand 'ayqisod
íoqaaq ya BiaBq ua^iJO pp ouis 'uaSijo p Bia^q oqaaq pp bXba as on
onb a^dmais 'B^p ua JBjsa a^qisod sa (soqaaq ap uapjo un opo^ BJBd
apA anb oinjBisa pp uozbj b[ opuaiqtqxa \jsb UBas sbsod sbj anb
osmb soiQ^^) Booaua^ sa uoiaBaqdxa B^ is oaad íBjanpiqBS b^ ua JBisa
apand as ou (oqoaq opBZipnptAipui pj b asopuapijaj 'ttsoiQ osinb o[
jsb,, :o[duiafa jod) soiq pp p^iunpA JBpaxj^Bd B[ uoiaBaqdxa ouioa
aaajjo as 'oqaaq un ajuB 'ig 'jiuaAap pp Bpuasa ouioa pBpipiuappaB
B^ b ajB^nBisui aixb Xa^ b^ ap b^sia b[ b opapuaqajdB ap souaxu b
'a^qisuajduioaui jas p ajuapiaaB pp oidojd s^ *aaB^ua pp Biua^iuiod
Á piauasa pBpi[Ba[ b[ ajjaiApB as is uoisuajduioa BiqBs Áv\\ ojos
anb ouis 'piuaptaaB jas apand ou ojuauíBpunj p A opBaqdxa oqaaq
yap uoiaByaj By í uoisuajduioa BtJBUiáiJO ns ap BAtsajdxa Bas oqaaq
ya jBJBaua ap BjauBiu BXna 'BaijauaS uoiaBaiydxa By ouis yBnpiAipui
uoiaBaiydxa By Bsajajuí ou anb Bjuana u^ asjaua^ ap Bq uaiquiEj^
•jod un ap
aiuatpuadap jos ap BjqBq oyya 'üjbcí un b^siab BjjnpiqBS By ig *a^uBU
-xuuaiap oiuaiuoui oaisBq ya saauoiua sa optqap-sa-anb-oy Á 'opiqap
oy ap uorsuajdraoaui By apsap BpBiaunuap sa BjjnpiqBS ap ^ayBj By ya
ua sand 'opBAijap A oiJBpunaas sa o^uauíoui ajsa 'BsnoB oy bioubjouSi
ap A apyaqaj opBiABJixa ya oiqBS sa ou anb BajB ts A 'BjjnptqBS By ap bj
-anj B^sa '^opí^^p,, S^ 9nb oyyanbB ouioa 44nij^, un a^uasajd B^Bq anb oa
-iSoyoayaj japuajduioa opo^ *ooija a^uaSB yap jBnias A jBznf yap ajuBU
-inijaiap ojuauíoui ya B^uaAap opBipiydxa uij ya ojub^ ua 'BiauaSixa sy
ap ouByd yB aanpuoa anb-vuvd un ua anSuoyojd as anb anb-uod un ap oj
-uaiuiBZBydsap opo^ 'aSixa as oSyB 'urj ya apsap íaaaBas oyB 'oiuauíBp
-unj ya apsaQ 'ouBiunq jaaBqanb yB a^jou un uByBuas anb so^uatxuBpuBui
ap sauíj A sauozBj ap jaqBs oiqBS ya Bisa ua sa o^[ •BjjnptqBS By b BuaÍB A
Biaua^ixa By ap Btdojd sa pBpiyBuij eun ap uoisajd B'q 'opijuas anjo}o
ay A anbijijsnf By zaA ns b anb ttBJBd?? un b uozbj Bsa Buipjoqns ou
sbui íBOijiisnf A Boiydxa Byya jod A 'ap-upzBJ By apsap-sa BjjnpiqBS B'q
•oarSoyoayai ojuauíoui yBnjuaAa un ap osad opoj ap BiauajBa By ba 'sojBp
-ubui ap BiauasnB Bsa b BpijaqpB oja^ 'OATjBjaduiiui sa jopBjuaiJo jap
-uajduioa asa 'oqaip oy un^ag qBiauasa ojund ojjo b aanpuoa ojs^
•sojjo soy o sbsoo s^y ap jas ojapBpjaA oisia ya
apsap auaiApB anb opt^uas ya uoa ajjnao bsoo yBnSí a isa anb oy opuaiq
-Bs-jas ns jod outs 'zny By ap ojBpuBm ya jod BuiuiBaua as ou ap-zny
By b jas ns ua apuajduioa uain^) *opBiyqo A op^uapjo oy ap Biauap
-uadap By b BuafB sa oj3d 'oiJBpiyos o oxauoa sa anb oy ap Biauapuadap
By jbj^soui Bjpo^ 'jaaBq ns ap pBpaiJo^Biyqo By b jBny jauíyjd ya.
anSjojo anb oiuaiuiijaraos oy&gt;oj ap a^uajayip ajuauqBtouasa sa oiuaui

�en todo caso es ajena al plano de la moralidad en cuanto conjunto
de mandamientos, pues en el modo de la sabiduría el orden ontológico tiene absoluta primacía respecto de toda consideración axiológica. Todo valer será un modo de ser. Está fuera de su manera de com
prender el saber que versa sobre normas y mandatos, o sobre bienes
y males en sí y en cuanto meramente tales, aunque ese saber se llame
sabiduría; una cosa es ésta como contenido, y otra como estilo modal.
Fácil es ver que todo socratismo y todo platonismo no encuentran
en este modo su adecuado lugar. Igualmente fácil es advertir que la
idea de deber es a su vez ajena a la modalidad en estudio. No se
"debe" el estilo vital verdadero y la actitud que le es propia; se es
o no se es en él; y el sapiente de él ha de definirse por su lucidez,
sea ésta racional o no, sea demostrable o no. La iluminada proximi
dad con el fundamento y la conformidad con el sentido que fluye
de él serán ahora los principios de todo esencial enjuiciar estimativo.
Y todo esfuerzo verdadero y valedero será expresivo del grado de
íntima conexión con lo tenido por raíz originaria.
b)

Glosas ilustrativas de aspectos parciales

Una buena ejemplificación inicial de lo que antecede puede
obtenerse tomando en consideración la idea de ^Destinó". Pero será
preciso dar un largo rodeo para llegar hasta ella.
Si se recorren los textos griegos referentes al tema del "mal"
resulta notablemente frecuente encontrar, junto con su austero saber
sobre el padecer humano, la creencia que imputa a los dioses la cau
sación de males. A veces por triviales motivos, y en ocasiones gratui
tamente, los Inmortales envían el mal; veces hay en que no existe
para ello otra causa que su diversión: en el teatro del mundo, juegan
con los que habrán de sufrir y morir. Otras veces la razón es una
culpa, pero una culpa inculpable (Edipo) : los Dioses castigan por el
hecho criminoso aunque no exista voluntario criminal. A menudo, en
fin, es su pasión o su envidia lo que desencadena la bella y angustiosa
tragedia que hace presa de los humanos. El dolor de éstos no cuenta
para el altivo corazón de los Olímpicos, cuya orgullosa mirada no
se conmueve por la áspera condición del mortal.
A esa situación ha de vincularse la irrestricta intensidad pasional
del dios griego. Es frecuente lamentar el inmoralismo de la religión
helénica: se le supone ser una incoherencia lógica respecto de la idea
de un Dios, o una inmadurez espiritual éticamente condenable, o una
supersticiosa sugestión estética; pero semejante lenguaje representa
una completa incomprensión de la antigua religiosidad. Quienes acu
san a los griegos de atribuir pasiones viciosas a los Dioses no saben
lo que dicen, pues justamente son esas pasiones lo que exhibe su
valer y manifiesta su condición superior y divina. Para el espíritu
griego es signo de una inferioridad y pequenez todo servir a una lega
lidad enjuiciadora de la voluntad. Sólo la voluntad poderosa es di
vina, y lo es en el grado de su poderío. El "detente y no hagas"^ bien
- 308 -

�- 60S Buoiaipuoa anb pBpijBaj buii b o uij oaasuujxa un b Buipjoqns as ap
-ojuauíBpunj-jas ns is sa oj o^[ #jbuiSijo a;uauiBjapBpjaA pBpijsaj ua sa
o^uauíBpunj o^ubi ua soiq ^a is jbiij auaij ojos Bjapisuoa as anb opoui
jap Biauaijadxa bj 'sBiuap^ 'oja^ 'BiSojoajaj. Bjsandjadns jainbjBna
aiuB^Jodiuiui Bujoj X 'jiuaAOjd ns ua bjoSb as oijoaij jap uoisuajd
-uioa bq ^ajqísod anb-BJBd OAisiaap un jod JB^unSajd opo^ b suafs sa
oqaaq jap BJopBzijBaj uoisuajduioa Bsa anb bjsia bj b asjauaj ap Bq
sbj^[ •BjjnpiqBS bj ap opoui ja ua Bisa as Bjoqy *osoiauajuas ouoj jb
jb^uj ns mbB ^^fap OAijBjadun ouoj jg *sa ajuauíBAjiaaja ouioa jb^ Bas
sa anb oj anb uaa^q X uajainb sasoiQ soj anb ois^ijiubui opuaiasq
BjBjqBq anb ouis ^sasotp soj b jaaapaqo ap uoiaB^ijqo bj opuBiaunuB
soj^o b BjiSiJip as ou 'sa jsb uain^) uas ns ua jBisa-jaqBs ouis 'ap-Bta
-uaipaqo XBq o^¿ *sa anb oj ap u^isuaaduioa ouis 'aijduina b ojBpuBui
jnbB XBq o^¿ *sa ouioa anb ojjo ajanj jaaaBOB ja anb ajaisinb anb
uoisuaiajd BUBuinq ^po^ opijuas ap aaaaBo anb opuaijjiApB X
ns ua ojopuaipuaiduioa 'ouiAip oqaiadBa ja jod opBuiuuaiap
-uoob ja jBjduiajuoa Bisaj aj ojos anb ajjans ap 'soiq jap pBjunjoA bj b
opBjqij BjjBq as ajsa anb oiubj ua aaqiuoq jap upiaipuoa bj ajqisuajso
opuaia^q BpipuaqaadB jas uaiquiBj apand uoiaBjaj biusiui Bsa oaa^
•BiauaSixa bj ap opoui ja ua Bjsa as osbd ajuBfamas ua anb oiAqo s^
•BJOSuaqaadB Biauaijadxa BAi}Bjajdjaiui Bsa ap aXnjj anb jBJnjsu oijbj
-ojod ja Bjas jb^ ísasoiQ soj b jaaapaqo *BJt9l93 ojqísod ns jod osojp
-aui X soiq jap ajan^nf X OABjasa 'ajqiuoq jap uoisiiuns BpB^ijqo bj
ua opuaipiaui BiJBiujBd asjaaBij apand jBsnBa uoiaBjaj bs^ *opipuajd
-uioa jas ap ajqi^daasns sa opiiuas un ap sbui ua 'bj3ubui Bjsa ap 'anb
asjaA ap BjqBij íouBuinq jbiu un ap BAijBaijdxa uozbj ouioa ojsaij
-iubui aaBq as japod X jas asa anb bjoijb asBáuodns oja^ 'Biauapuad
-apui bj ap a^jod ja ua saauo^ua BjBjsa as X 'jipiaap opoi ap oqaajap
ap pB^jaqij bj ap uoiobj;soui a^uajBd bj ap opoui ja ua op^iauaijad
-xa a;uauiBAi}Bjajdiajui jas uaiquiBj apanQ 'Biauajaaxa bj ap ojpsa ja
ua saauo^ua souiajB^sa X \¿soi(j un v ajuvfdiuds^ ja ouioa asjiuijap
ap BjqBq anb 'ajajB ap ouanp jap BiuSipBJBd ap opoiu ja ua ajuaui
-BA^Biajdjaiut opipuaqajdB jas apan^ 'sajuajajip soj^bjS X sbuijoj
ajiuipB japod X jas ns opBiauaijadxa sa jBno bj. ua BiouaAiA bj ojad
í Biauajaaxa bj ap ouBjd ja ua BJjsaniu as oáaij soip ja 'o^sia isy
•uo^bjq ap 'ajuap
-Baap bX 'ouans ja Bzinb opis BXBq asa anbunB 'soqaBqaniu sosonjjiA X
souanq ap odraijQ un uoa jbuos ojuoj sg #soiq un ap Biauaiuajaui
joijadns bj ap ojiijj oaiSoj ja jas apand o sa ouBiunq jbiu jBna o jbj
anb JBjjnsaj ap Bq 'soy^vd oiusiiu ja uoa ajuauíajuajaqoa 'oja^ 'oajaui
-oj^-iSBna un ua ajjaiAuoa oj X outAip oj ap uapjo ja uoa ajquioq jb
BZBjua anb oj BiJoiaiA bj jod Bijanj ns X uoisBd ajqou bj sa 'zaA ns b X
íeoipo sns X sajoauaj sns ua 'sasoiQ ap SBjjajanb sajqBjauínuui sbj ua
pBpijBjiA jBjuauíBpunj Bsa aA as uaig • ^ajqinSuitxaui f&gt;$iun jBiauasa
X buiijui ns Bpinj^sap Bas iu 'opBiina un Bas ojja jod ou anbunB
'ajjns X aaapBd 'ajj X Basap 'jBuois^d anb ojub^ ua 'X ísoiq un sa
o^aijS soip ja sauoisBd sns BJBd ajqij Jas jod ojpg ^ouiAip uapjo jb ou
'ouBinnq uapjo jb aaauajjad '(íosaoxa ua vpvu^ buiixbui bj ap oidojd

�su querer. Tampoco lo es si el Dios es dependiente de otro funda
mento, desde el cual habrá de advenir ahora la sabia comprensión,
siguiendo el carácter móvil del horizonte del modo. Así ocurre cuan
do el Dios es, en la experiencia aprehensora, apercihido-interpretado
dependiendo del Destino.
Frecuente fue este camino en el pensamiento helénico: al Destino
todo ha de conformarse, incluso un Dios. Semejante idea de "Destino"
puede ser apresada desde el mero reconocimiento impotente del rigor
de los hechos que inciden en el corazón humano. Puede también
erigirse en principio explicativo, en cuanto tal exonerador y justifi
cativo de sí mismo y del Dios. Pero una es la aprehensión indeter
minada que dice: "es otra la causa", y otra aquella directa y positiva
que dice: "tal es la causa, y por ser tal así ha de ser". Antes está
bamos ante el mero hecho: el Destino así lo ha decretado; ante
ello caben la rebeldía impotente, la increpación, y el maldecir a la
ciega raíz. Ahora estamos ante un hecho que se convierte en derecho:
por cuanto es el Destino quien lo ha decretado, es justo que lo que
así es sea así, y sabio será aceptarlo. No hay otra justicia u otro
camino verdadero, aunque hayan deseos de que la justicia o la acción
posible fuesen otras que como son. Aquí se deja de lado la idea
de la pura contingencia; a menos que la contingencia pura, en cuanto
realidad no enjuiciable por una pensahle otra posibilidad, sea acep
tada en tanto sea propio del sentido último de las cosas el que sólo
exista la contingencia pura y nada más.
Para el independiente, lo que hace la dureza del hecho es que
siempre hubiera podido no ser. Mismo cuando se sitúe en una hipó
tesis determinista, el hecho será siempre meramente tal, y su nece
sidad natural no es una justificación de devecho. En la idea de Des
tino esa justificación existe, aunque no alcanza el tono de la sabi
duría cuando su relación con el suceso es accidental, de suerte que
la contingencia es retirada del hecho y atribuida al Destino: es un
arbitrario decreto, a diferencia del mero azar natural que es sólo
un mero hecho y no un decreto. En tanto arbitrario, es contingente;
pero la contingencia del decreto no es igual a la contingencia de las
consecuencias; en tanto decretadas, éstas devienen necesarias de de
recho, así como la voluntad legisladora que decide del contenido de
un orden jurídico condiciona la efectividad de éste, por más que ella
sea incondicionada, y lo que vale como de derecho no deja de ser
tal porque en abstracto pueda pensarse en la posibilidad de que sea
otro que como es. Mas, de cualquier modo, es sólo un hecho que
sea tal el derecho, y por eso cabe enjuiciarlo. Igualmente, resultará
accidental que lo que acontece sea tal o cual, o sea tal o cual el de
recho que lo acompaña, pues la aprehensión que se considera no con
sagra el derecho del hecho-arbitrario-del-derecho a ser el derecho
verdadero. Pero esa posibilidad de ser otro el derecho y el hecho
que de él dependa queda excluida en la aprehensión "sabia" de la
idea de Destino. Su decreto deja de ser arbitrario. Se justifica en sí
mismo y por sí mismo, con exclusión de toda concebible alteridad.
- 310 -

�- 118 so[ jauai ap Bq ajqmoq p BiouapiAOJd aiuBfaiuas jog qBiaadsa oia[
-lAud un 9p 89 ouBtunq uapjo pp upioBnjis B[ aiuaptAOjd uoisiAajd
BS9 ug *uij un ap uopBzipaj B[ anSisjad anb Bjoiaaj pBpipnijJídsa
Bun BiaBq aonpuoa pna o[ 'pBiunpA 'uoiouaiui 'Biauaáipiur Boqduii
b.i9ubui Bun8p ap 'uopBzipuosjad ap opBj^ ojaaia un auodns Biauap
-jAOjg ap oidaouoa p 'ouisiui o[ aog *uaiq ns BJBd SBsoa uEJiiaojd
ü souBuinq so[ b uapuajiB oiubi ua eajuapiAoad uos anb 'sasoig so[
o soi(j p uBjqo B|p jod A 'oitqosqy o^ ua Bp^punj Bjsa BiauapiAOJ^
ap capí B[ jod B^sandnsaad [bj^[ pp A uaig pp uopuijsip B^
•uoioBnjis Bsa ap soAisajdxa ajuauíBpBjqos uos pAaipaui bj
-opa^ b^ BpBuoxsijdB opónb anb ua pj^[ [ap opijuas p aaqos sojaqj
-uoa so^ •Biaua^ixa B[ ap [Bpoiu odi^ [B aaaua^jad anb jbj;soui b^bcí
sbjou SB^sa UB^SBg "uaig pp opiA^as [B 'sbsoo sb[ SBpoj ouiod 'jtBisa ap
Bq A Bjsa BiouapiAojg B[ jod Buiuiaa^ap as uain^) *BpuBui 'buijou
o^uBna ua iA buijou Bun sa BJopButuiijasip A BJopBuapjo o^ubj ua uoia
-ui^sip Bjsa í[bj^[ [a A uaig [a aa^ua uopuijsip b[ jod saouo^ua buiui
-jajap as sa isb uain^) #sa anb [bui oiuBna ua buiiitS3[ o[ ou uoioboij
-tjsnf Bisa 'uaiq pp uozbj aod sa xs A í^as Bjaiqap ou 'pj ojuBna ua
'lBM Ia an^ 9P PÍJU3S I9 u9 'lBH ouioa [bui p jBuapuoa ap Bfap ou
4uatg [B jíaj9s ap Bq BjauBui BunSp ap [bui p anb Bdas anbun^ '^
OAijoa[as uaiqxuBi sa BiauapiAOjg B[ jod Buiuuajap as uain) *uaig un
BJBd jas ap Bq opoj ^oArpaps sa Buiuuappajd Biouan^ut ns anb soqa
-aq so[ ap ojuaiuiBuiuiBoua [g "BiauapiAOjg sa ou B9io sa is A 'BSaia
sa Buanq sa ou BpuapiAOjd Bun ig "uaig un ap bjsia ua uaoBq as
BiouapiAOjg B[ ap uoisiAOjd A upispajd b[ ojag *opijuas ns bjsia b[ b
opuaiuaj soqoaq so[ jBjdaaB A jBioajdB A 'jas otdojd [ap A SBsoa sb[
ap [BjauaS opiiuas p unSas asjButuuojap oiqus isb sa 'uij opBnoapB
p BioBq BpiA ns JBuapjo oicjbs sa 'BiouapiAOJg B[ ap BjjnpiqBS B[ ua
jBijuoa oiqBS sg 'Sbsoo sb[ ap opijuas p a^njijsuoD uij ajsa BJBd upiDBj
-uaijo ns A 'uij un b apuaij oujaiqoS ns 'Bujaiqoá BiouapiAojg Bg
•BiouaptAOjg ap
o^daauoa p A 'ouijsaQ ap Bapi B[ jod opiuajuoa ns ua BpBuiuuapp
a^uauípiouasaui: BiABpoj 'BjjnpiqBS B[ Jin^uijsip a^uBjJoduit Bjas 'jbz
-ipaj b uoioBjiuiipp B[ ap ojoadsB opunSas a^sa jod Bzuaiuioo as ig
•[Biouaijadxa-ooijnauauíjaq opoui ouisiiu ajsa ua asjBjapisuoa ap Bq
BjjnpiqBS B[ b uoiobooaui Bpoj ou 'BSjaAui B[ b '^ íouijsap ap Bapt
Bpoj ap BpBfap JBjsa apand uaiq anb 'BjjnpiqBS B[ ua jas ap buijoj
Boiun Bun uoa asjBOijjiuapi ap Bq ou opin^as ouiuiBa p ojag
•jaaBqanb A jos
ns ua soj;o so[ b apuajduioa A apuajduioa as Bjsa jod anb [a 'Bisa
ap opoui p ua sa A 'BjjnpiqBS B[ ap ouSis [a sa p jod asjBuiuuaiap
A (b}[bj ns o) opjiuas asa jaaouoa [g 'optiuas uis opBoijiisnf un
o 'opBDijjisnf opjiuas un auaji sa anb o[ 'isy #aiuBuopipuoD upz^j
saouoiua apsap A uaiquiBi bjoi[b sa Biouanaasuoa Bjaui Bja anb p^pts
•999U Bg "oqoajap a[qiqaauoa ooiun [a ua bjiiSijsubji as oxusiui oqoaq
[g *isb jas aqap 'isb sa anbjod A 'isb sg -BoijiisnC as jas oidojd ns
jod anb 'oppuas ap BJopBzipSa[ Bopt B[ jod pBpaiJBJijqjB ap sapi b[
jBiuB[dns aaBq pBpisaoau aiuauBiuui Bsg *sa ouioa ouis jas Bjjpod o^[

�medios adecuados para alcanzar su fin, y en ese fin ha de residir su
bien, ínsito en el Bien. Su por-qué se comprende por su para-qué. El
sentido de su fundamento sólo se explicita desde la aprehensión de
su finalidad. Pero, en el orden de la sabiduría, estos términos se
invierten. El para-qué se comprende adviniendo de un por-qué. Es
su raíz y fundamento lo que justifica al hecho. En su provenir ha
de estar su significar. Una finalidad extrínseca y accesoria, que con
dicionare el proceso de engendrar, es ajena a la sabiduría, a lo menos
en tanto es propio de su sentido que su quehacer coincida con su
ser. Esto no significa que no pueda perseguir un fin, sino que para
nadie ni para nada ajeno es semejante término, y que a nadie rinde
cuentas de éste, de suerte que para el hombre tanto da que exista o
no dicho fin.
Ciertamente, la sabiduría aprecia las cosas desde la perspectiva
de su sentido; pero conoce a éste cuando comprende desde la pers
pectiva de un legalizante y último fundamento justificador. Por eso
puede haber en ella un sentido del sin-Sentido, cuando el fundamento
carece de explícito propio fin, o éste no tiene ninguna significación
antropológica. Bien típica es la ya mentada idea de Destino: su ine
xorable ser así es ajeno a todo para-qué. Ser-en lo que se es, sabiendo
que así se ha de ser, por provenir de lo que hace que se sea el ser
que se es, sin un escindido para-qué que ordene a su ser: tal es el
signo expresivo de la sabiduría. El Sentido adviene desde el funda
mento primariamente engendrador; en esta comunidad con el funda
mento es donde la sabiduría afinca su valer, pues es insensato pres
cindir del fundamento, aunque de éste provengan incluso los que se
olvidan de él.
En la Providencia se tiende a escamotear al mal en cuanto Mal,
no obstante reconocerlo como tal, pues de alguna manera supone que
algún sentido tiene o ha de tener en el plan providencial: su apa
riencia de mal oculta su benéfico sentido en el conjunto total; aun
que sea secretamente ha de tender —de alguna manera— al Bien;
si se le soporta y acepta, no se hace esto ateniéndose a lo que según
su presencia es, sino a lo que se piensa que en definitiva sea. Es así
que el tema de la Providencia es siempre correlativo a una fe, y da
sustento a una esperanza a la vez que es sustentado por ella. Con esto
se vuelve a un punto señalado: el Bien de la providencia guarda
intrínseca relación con el bien humano, y el hombre espera y confía
por razón de ella y de aquél.
En la sabiduría en cambio el mal humano es lo que es, sin que
para nada cuente su posible condición de instrumento para algún
Bien, pues aun en este caso el bien humano es otra cosa que ese Bien;
a lo más será propio del bien humano saber atenerse al mal de su
situación, si no quiere que éste se doble por su extravío o su rebel
día, agregando a su cuota de padecimiento necesario otros sufrimien
tos tan gratuitos como inútiles. Así separado del bien humano, un
posible Bien que trascienda la situación del hombre no es en verdad
para el hombre un bien. ¿Qué importaría la obra a construirse para
- 312 -

�- 818 ns ap oiuauupapEd p aiqEjiAaui ajians ns b opuESajB asan
-tiqap as 'opEsaadB 'is Bijas o^uoj souaui ou anb osej pp ofauoa \e Euip EunpiqBs E[
ajjEd ns jo&lt;i \,uaiq ns E^uaj ojio anb EJBd ubjejiibui aui :¡oSuaj auans an^)!,, ;o
í(ofauoa uanq un ^os anb oqaiud Epuauadxa b¡ ua :¡Xos zipj an)!,, :asEsuad 'jes
-uad opuaipnd 'anb sopa ap pnbü Euas aiqpiJ rsEipuj ap ofauoa pp uaiq p sa ou
anb 'uaiq un jinSasuoa ejecI sEipuj ap ofauoa p usn as ouojBJoqB^ p uj (6¿)

-pnSí sand 'asjBau ap psjunpA aju^faraas sa gjnut isa as anb o[ jaA
ou Á Jjnq BJBd SBpBjuaAui sauoianjijsut ua o ouBpunuí oSanf piauBj
-sqnsui p ua asopuBiSnpj 'jas ap piauasa opoui ns ua ouisiui js ap opiA
qo p sa a[qBuapuo¡3 *BiauBJOui o BiauasnB ns apsap o 'aapuajduioa
aaBq anb ajuozíjoq ouBfa^ p apsap opssajdB ap jBn[ ua ojn^osqB o\
jod a^uajBdB o^ buioí anb uotsuajduioaui bj^ sa oiABJjxa íojuauíBpunj
p uoa uoiaBpj Bpoj ap aaajBa sand 'Bippqaj tb\ sa bub^y *jas oidoad
ns ap bSjb3 b[ js ajqos jbuio^ BJBd 'sand '^.iqj]; isa as anb jas p otuoa
asjBjdaaB Á uoiaBnijs b^ japuajduioa uapiduii anb sajuajBdB sauoiaBj
-ojba sb^ ap ajqq ^as inbB BaijjuSis pojjaqi'j *uij un a^qí^ixa BBq anb
anb BJBd un uis 'sa as anb ua uoiotpuoa b^ ua jas bjb¿ ajqi[ aaBq anb
Biauaisixa b^ japuajduioa ap opoui un jsb s^ 'opBixuiTpp ajuauíBaij
-jouiodoJiuB uatg un b opBuoiaBpj ou 'ouisiui js b BisBq as anb oj
•uauíBpunj ouiiqn un uoa uoiaBpj b^ apsap ajuauíBAisuajdtuoa-opuaTp
-uaqajdB sa as anb ajdiuaxs BjjnpiqBS b^ ua sa as oqaxp oj unSag
•uoiaBOTjijsnf jas
ap JBfap uis Bajjjisnf ou anb uoxaBaijjisnf Bun 'jBat^dxa b Btaunuaj
anb uoiaBaqdxa cun —BpBiaajdB a^uauíBUBuinq— sa :souiuuai soj^o
ua íoiajauoa ojuBiia ua ojajauoa oj ap BUBUinq pBpqiqiSi^ajut Bpoj
ap apuiasajd 'opiqaauoa aiuauíBOijJOuiodoJiuBui ouBfaj oiuara^punj
un b ajaipj as oiubj ua 'anb upiaBaqdxa Bun sa BjjnpiqBs b^ anb
jsb s^ *6i uaig un BJBd ojuauínjjsut ap o Bqanjd ap jaiaBjBa ns jod
ojopuBaijijsnf pui ns ap asBjSap as anb ajquioq p Bjjas ojnajpjj Á
'ouBuinq jaaapBd p sa a^uajajiput 'bjjbutSijo zjbj Bun apsap bjiui jsb
anb BpBJiui bj BJBd íoajjjouiodoJiuB jajaBjBa opoj a^npxa oxquiBa
ua Bjjnpiqss Bg -pBptuBuinjj bj á osajojg p uaixa 'a^xxa ou soxg
p opuBna jy ¿ouisiiu ajqraoq p jod sa ou is 'ajquioq p JiSixa ap
-and as anb jod? :oatjJouiodojjuB ja^aBJBa un auaij BiauaSixa Bg
•pBpisaaau ns ap adiatjjBd Á jas ns ap oAijnjijsuoa
Bas o 'uotaisod ap biuoj ajuajoduii Bun BXnjjisuoa Á jas ns ap ojut^
-sip Bas JBjsa pj anb 'BjjnpiqBS bj ap ppoui odij p JBzjjajaBJBa BJBd
'sa a^uajajrpuj *sojnui soj bjjuoo opuBadpS soubiu sns Bzojjsap uainb
anb opoui oj^o ap Bjp ua Bjsa Bppa ns ua ouipa aoauBuuad anb ojau
-oísijd p omoa jsb 'a^jans ns ua JB^sa ns JBiquiBa Bzinb apand ojad
'Bjp uoa asjBJBaua ns jod a^jans ns Biqui^a ou ajqtuoq p 'uoioBnjis
ns ua opBuotsijdy *soig p JBdpasip ap BraajsBjq bjubui bj b BuafB sa
íjas ns ua aaouooaj aj as o^ubi ua BjdaaB as oqaaq p iBsnaxa ^Bq ou
BjjnpiqBS bj ua íBsnaxa aj as ojubj ua oqaaq p BjdaaB as BiauapiA
-ojg ap Bapi b^ ug UBSiq ns jod BJBjuauíBj Á BJBUoipui as is puoisBd
upxaBjiSB ns ap jopp oiJBsaaauut p bjjb^3jb anb ouxs BpBU bjjbj
-inb ou Á 'ogij^Bui ap uoiarpuoa ns Bzipaj Á aaap^d opBadpS jas Á
ns ug ¿jjnjjsuoa BJBd op^sn jas p asaijjns anb ogijJBui p

�mente el Ser sigue su marcha por sobre ella, y ella no merece más
que la irónica y severa mirada que recae sobre quien no sabe lo que es.
Para la sabiduría aquello que es condenable no es tal por ser
prohibido, sino por ser un desatino; y lo es porque, desarraigado
de su fundamento, carece de sentido; si carece de sentido, carece de
todo posible valor; sólo el sentido justifica y sólo se es conforme a
él cuando se es desde el fundamento; lo in-fundado no tiene ni ver
dadero ser ni verdadero valor, y sin saberlo se transfigura de reali
dad en ilusión; en su ignorancia y errar se disminuye y aminora,
sin dejar sin embargo de ser y hacer lo que corresponde de él. Igual
acaece en el mundo cotidiano, cuando se respeta a quien barriendo
se sabe buen barrendero, y no se respeta a quien barriendo y ba
rriendo bien se cree Napoleón. Pues todo valer posible está en el
ser-en su verdadero lugar.
Así, apariencia y realidad, ilusión y verdad, extravío y reencuen
tro, devienen temas fundamentales de la sabiduría, pero en el bien
entendido de que la sabiduría no obliga sino que sólo invita a com
prender. Dichos temas son a la vez constitutivos de modos de ser
y de modos correlativos de valer; pero, sin embargo, el valer no tiene
aquí ningún sentido ni de exigencia ni de moralidad. Su entusiasmo,
su dureza, su esfuerzo, nada tienen que ver con un posible deber.
Estar en falta no es pecar; su caída es quebranto y perdimiento, pero
la angustia del extravío es distinta de la angustia de la infracción;
recuperarse no es enmienda-de ni arrepentimiento-por, sino simpleinente aceptado retorno al lugar y camino en que se es.
La sabiduría sólo puede existir si se mira algo viendo a través
suyo su fundamento primitivo, dado en el modo de una legalidad
condicionante justificativa. Porque la sabiduría no es aprehensión de
una situación individual en cuanto tal; sólo le es conocida ésta
como ejemplo de una ley general, de estirpe primigenia. Es por eso
que el caso particular aparece fundado y justificado. La originaria
ley encauzadora es su razón. Tal ley no es descriptiva sino expli
cativa en tanto el hecho, siendo aceptado en su razón, deviene dere
cho. No se precisa en este modo la expresa aprehensión de un condi
cionamiento transfenoménico. Aun lo fenoménico puede imponer su
legalidad por el carácter inexorable de su orden meramente empíri
co que se inviste del rango de última razón. Por eso es tradicional
admitir que la experiencia es madre de la sabiduría. La experiencia
enseña que la vida es así, ha de ser aceptada así, luego ha de ser así.
Y es sabiduría tanto si su contemplación está llena de alegría como
si la tiñe el atardecer de la tristeza.
Por lo dicho es posible ver que mil reflexiones éticas cotidianas
sobre el placer y el dolor, el triunfo y el fracaso, el nacimiento y la
muerte, son sentencias típicas de la sabiduría. Su trivialidad y super
ficialidad no les quita este carácter; son en la sabiduría en tanto
en cuanto se pretenden en una sabia verdad en la que el hecho, aje
namente a todo inimportante momento teleológico, se hace patente
en su lógico-ser-así, incluso cuando esa lógica sea trans-racional. Su
- 314 -

�- 9X8 '9L d 'I I A 'X '6^61
'S3J?V souonfl •sv}9j(}uioj svxqo •..UBUiiiqM 11BM E BPO,, "E^JO^ eojeq •
(os)

0} anb safap ou 'BpBJtra n^ BiuBAaj^ :ofasuoa ojjo A ouq ¿BJoqB sa
ojos anb jouib ja BJoqB apid Buajd sbiu popisuaiui anb? 'ojaq ¿Bp
•bu sa ou bueubui anb jouie ja ajBA anb? 'sanq #opuBjapisuoa auaiA
as anb opijuas orasira p ua ajuajBAiquiB uoiaisod ap buioj Bun ap
pBpijiqísod bj BJ^sanra 'o^xajuoa ns ap Bjanj orasira is ua opeiapis
-uoa 'Biaod pp osjaA a;sg *08 ítsvtuvu svj uod vpiuuop duaia anb vsjjq
nun odiuaij^ ja A svoou unías sauouin soj nununp^^ #pnjiua^d Bjajauoa
Bun sa Biauasaad ns a^BJBdajji sa Biauasns ns anb-io^ 'aaduiais BJBd
apjaid as o bub^ as apjaid as o bub^ as p ua anb o[ anb o^ubj apA
o^iBqma uis A íojapaaajad anb ojubi ua aiuBjsui p 3[ba BpB^[ 'sop^u
-Buuaq a^uauqiDBj jas uapand BpBU B[ A opoj Y^. "^j^aasauBAa o^uaui
-ora BpBa ap a^injiisnsui BpuBjJodrai B| JBisa^iuEui apand b3ubiubjsui
-subjj uoiaBjapisuoa buisiui B-q 'BUBsaaau Biauanaasuoa Bun Bjau^ra
BunSuiu ap sa ou ojad íBjjnpiqBS B^ ap BauBjuBjsuisuBjj uopE^duiaj
-uoa B[ ap Bidoad Xnra pBppxjaB Bun b oppajaj jas ap a^qijdaasns
sa BSBd anb ajuBjsut pp pBpqijnj A pBpiaBSnj b^ japuajdraoa opo^ '08
-an[ apsaQ ¿ajuBisui p JB^inbiUB b BjjnpiqBS b^ o^p jod
-Ba^ ap aiaadsa eun oí^q opipuajduioa jas ap sq opoj : BpuBjsunajp
B[ ap BdiauBraa bj ojuauíBpunj p apsap BpBJira ng •BjjnpiqBS B[ bj
-saijiuBra anb oseo p jB^daoB bjb¿ pBjjaqq b^ ap o^jaas p sa jbj^ #bzij
-BnpiAipuisap as jBnpiAtpui oseo p 'víaj eun ap ojduiafa ojubj uq
•ajjanra bj b A jojop
jb bSjojo as —BUBipnoa uoixajjaj Bqaip bj ua— anb pBptjBaj bj uoa
ajjnao isb ípBptsaaau ap Bapi bj b anb ja ua jBSnj ns opuBfap 'opunna
jb opijajaj Bas jbzb ja anb a^uanaajj sbui sa oja^ #pBpTjB8aj bj ap jas
ap opora ja ua opipuaqajdB saauo^ua sa orasira jbzb ja anb a^ans ap
'Bujaiqo anb jbzb jap JBjnaiiJBd oseo auaiAap bsojbzb BtauB^sunajia
bj anb oj uoa 4Biaua8uijuoa bj b opBSajjua jcjsa jBtauasa ns BUBiunq
uoioipuoa oraoa aXnjBjsa anb Bjjanb^ :Xaj Bun ap BAisajdxa Bas bj
-sa o;ubj ua Biauauiiuoa ns ua oppjns A opBiJodos A opipuaqajdB jas
ap souara b 'BtauaiJBdB BJnd jas ap Bq pBpijBuoiaBJJt ns ^ajuaáupuoa
jbi ojuBna ua 'jBnpiAtpui oqaaq jap pBpiaiSojB Bjara bj ua asjauapp
apand ou BjjnpiqBS bj sbj^[ uas ns auoiaipuoo anb jBaipBj uoiaaaja^ui
Bun sajB^ ojuBna ua uapid bjjo iu eun iu A 'jijdrana ajainb Biauaixa
bj A juapjd ns ajainb Biauapuadapui bj ^japuajduioa apid A BjquiosB
as oíaiajafa ns ua bsbobjj opuBna ojos A 'asjBjiajafa ajainb Biauajaaxa
nq 'sopora sojjo soj sopoi ua jBiuapiaaB sa Biauasa ns sa anb japuajd
-raoa JBajanu asq *^jja ap BUBuiip anb JBaipui ja uoa uoiaBpuBjsqns
-uoa ns jod opuaijanb o opuB8znf A 'BiauasnB ns ap BpBU bj aqxqxa
anb o opiiuas ns ajuajBdsuBJi aaBq anb BJopBjpua8ua uozbj bijbuts
-ijo Bjjanb^ ap znj bj b opuBjdraa^uoa 'ajqxsuajdraoa ajuauíjBSaj jiuaA
-ap un opuaipuaqajdB-jas ap uoisuaiajd bj ua sa as anb ajdraais bij
-npiq^s bj ap opora ja ua sa as sand 'isB-jas aiuaj^dcui a jouadns un
ap oAijBjdraaiuoo ja^aBJBa ns BiunsBJ^ uoiaBaiji^snf ap ouo^ oraijuí

�aprisione el pasajero instante" y "detente, no pierdas lo que te pue
de dar el instante que pasa", pueden ser ambos pensados en el tipo
modal de la sabiduría. En uno y en otro el instante no es apreciado
por ser tal instante, sino que se le valora o se le niega por su lega
lidad, ínsita en su ser un instante. Es el ser, en cuanto tal transinstantáneo, de todo instante, lo que hace aquí que el instante sea de
terminado negativa o positivamente en cuanto a su valer.
También es preciso advertir que para ser (o estar) en la sabi
duría, no son necesarios los grandes temas de la metafísica o de la
creencia religiosa. Tampoco es necesaria la verdad efectiva de lo te
nido por verdad por el sapiente. Para desencadenar la legalidad pro
pia del modo, así como pueden bastar la experiencia cotidiana y la
legalidad empírica, pueden bastar también las actitudes que senten
ciosa y aceptadamente se determinan por su arraigado y constitutivo
ser-desde parcial que hace advenir comprensivamente —por ejemplo,
en la acción que emerge de la contemplación que entiende y actúa
a partir de la voz de la familia, la clase, el partido, la tradición, la
cultura, la sangre, la raza, o las potencias que enraizan en lo ctónico— dejando caer en indiferente inimportancia toda teleología superviniente. Cierta desprendida aquiescencia respecto de lo que haya
de ser por razón de su provenir fundamentador y legalizante, con la
consiguiente nota de que así ha de ser y no tiene sentido justificado
que no sea, puede derivarse de múltiples raíces. Y el carácter origi
nario de éstas no es en sí —ya se ha mentado la movilidad del hori
zonte de este modo— sino que sólo interesa su originariedad en la
apercepción vivencial del caso; para que semejante originariedad se
cumpla, basta que el horizonte se cierre más allá de aquello advi
niendo desde lo cual comprendiendo se es. Pero no ha de olvidarse
que los mismos temas pueden ser agitados desde los otros modos, le
jos del saber más bien silencioso de la sabiduría, y manifestarse en
el orgullo de la excelencia, o en el preferir contingente de la indepen
dencia, o en el mandar imperioso que es propio del exigir.
c)

La sabiduría y los contenidos de su saber

Si bien la esencia del ser en la sabiduría está determinada por
la actitud desde el comprender, esto no significa que la realización
de su meta le sea igualmente esencial. El comprender puede encon
trarse ante el infranqueable límite de aquello que por esencia es in
comprensible. Como tantas veces se ha dicho, el modo negativo es
solidario con el modo positivo. Sólo puede estar esencialmente de
terminado por la falta de comprensión quien esencialmente es-desde
el comprender. Así, el juzgar desde la incomprensibilidad del mun
do es una posibilidad propia de la actitud del ser en la sabiduría.
Quien busca un sentido puede no encontrarlo, pero este no encon
trar sólo afecta esencialmente a quien es-buscando. Es por eso posible
un sabio escepticismo cuya actitud sea una renuncia al juicio deter
minada por aquella sabiduría que ha sabido reconocer la imposibi
lidad de saber. ^Oh niño, el tundente Zeus tiene en su poder el tér- 316 -

�io?}ix^x&gt; aoiia^ SsxaoX^ Sioxnx
'^ao '•asiicóds amxnx an xno
13 .A1X03 XTO^llV. WX
inag ioxpadéiu3apx SsóUx ipioiod^^
injdari nyyp . apgao jtn acoxnx coxno
'Sopé aoiyU mpaozi^y loxsd/lnxanx
• 'códpri áahxoag oxaxnfip aU/tpXdp g jo
iwp| mxacopUaag Uri tin xas ^ nipaoxphtiQ
Soy^ SUdaéóox ipioyyou nippiinx ^ox
loastiasaoyx m^ywy lipp^yr&gt;% a^ g ]0
. Soao^X ova Shgiy Shawy3i1 iswñix
Saotisiiliiig^g i3dy^g Snox .aq?xU/i^ ipaod^^é
lopoa lonhxpag ^g Saox .wxlixi ^ridsx tivdu
^ao^^ny noyU^n Snéliil a^ii nox ?p nnp^Ó
. Soyió 7.^í&gt;3jjj lupio^-nAnx sx áxaoyu
anxodfj issxog no Supo Si^gao g nicom
'Spxodxidsu Acosxf g 10 '&lt;t7j^y^ aipaon3ii
• nhdpriU /iítí 10 . Smaoawrido aoxxUdmI3éfdx Ui3^i32tmpx Snxfipv ^g S\xyp
'SpsQ npUxa^ysixp aoxpnxs Souo&lt;
íSsxpg^ nsgao */i?tíg&gt;5 \3jx&gt; xpfj kg p
lodsrihép yyn . nipioxmd^tw %3 xno g Sopa
.i3yp% Hito coU^ix ^nx ^iips 00 aaxapx
Soxaixadnfl 13X3 Sa.32 nsr^ Soypx íivu ^
:/• 'tquivj -oS-iouiv ap sapuipiuis (\^)
na asjBjjuooua ap oi^aa^ ouBjjxa p Á soiusoa p ajue pniíjau oraoa
jod ozjanjsa ajqisuajso ns 'onnue ouisiaijdaasa p BJisanra
anb BaijaBjd v\ BiaBq pjuauíBpunj Biauapuaj B'^ uaqBS oinpsqB un
jtBsaadB ap pBpqiqísoduii aiiiBisuoa B^ a^uajstsqns oqaaq oaiun ouioa
aqtqxa 'sopxuaiuoa sojiuijui sns ajqna anb puuoj Xaj b^ ua Bpipuajd
-moa X BpBsuad 'Biauapadxa Bsa ap uoiaBjaipa B[ sbui 'pspiaA B^ ap sBdoj
sb[ uoa ajuauiBi.iosnyi aisiA as soiquiBa sopiuijapui sns ap oun BpBa ua
'BpBUoiaipuoa X BAijBpa sa 'aiuaiBcÍB sa upisuajdiuoa Bpoj^ #T8 tso%u^iuno
-apnd so^snvfui ua ofif oiumv ja uoa sotuDjavfoSuoa sou íu 'svsoa snuas
-\ui svj soiuviumaipoa ou 'asaipuajv aui as js isauojop X sojuaiwiafns sns
sajqvuuvuaui a sauquioij soj ap soaiSvui soupsap soj uos sajqvaauinuui
isajviu uis ^vq npvu 'isy 'jos jap znj vj uouopuvqn a^uaiuniaviunjoa X
'ajqvuasiw a^uaniu nun asanp vuod uvSjana as 'sojjo ¡unaia asopuaipumj
anb ajqisod ñas anb uis 'oajndund oSvjaid jap svjo snqanui svj X pnjsad
'Uiai vj uod sopvajsv^uv 'uviu ja ua uauaniu soun ^vnap vj oínq vmua soj
sapvfj ojSau ja 'sauy uod sopiouaci 'soj^o v isüpvijaipsap sapvpauiaafua
uajvqv soj sajvuoui soj ap sojjo v iv^aiu ns opvzuvajv uvXvq anb ap
sajuv zaíatx vaf vj a^oa soj soun v snj^^ 'sauaiq uoa X svzanbiu uoa opiada
-oavf 'vaaajoci ajuainSis ouv jv anb asuaid ou anb sajvjaoiu soj ap ounS
-uiu Xvq o^^j 'souv soj ap svjjana sdj soj^o ivip un an^ajj anb uvpavnSv
soun iajqtnbasvui oj uapuaaduia anb soj v uD^uawijv vzuvifuoa vj X
vzuvaadsa vj oaaj 'vsoa vpva vamjauoa soiq ja ouiqa opuaiqvs ou (opvu
-vS jv sajuvfatuas 'soaawifa 'soiuiam anb ouis 'saaqiuoq soj ua ojuaiui
-ipuaiua Xvq ou iaaainb apuop vaiqn oj X ajsixa ojuvna opoj ap ouiui

�su interés en las consecuencias para la conducta del no menos extra
ño hecho de no-saber, su ideal del sabio liberado He la inquietud pa
sional que provoca el vano fantasma de la Verdad, son notas que lo
integran de típica manera en el modo de la sabiduría, muy lejos por
cierto de las sosas interpretaciones corrientes para las que sólo es me
ra terquedad agnóstica. Sabe que la única sabiduría es el reconoci
miento del hecho de que no se sabe. La constatación repetida de que
todo saber y todo criterio de verdad son enjuiciables no puede con
ducir nunca a una contradicción teorética. Sus fórmulas: abstenerse
de juzgar, atenerse a los fenómenos, tomar lo que parece por mero
parecer, y no erigirlo en ser y valer transfenoménicos que coarten la
existencia con una verdad gratuita a la vez ilusoria y opresiva, son
todas expresivas de un definido tipo de sabiduría.
Semejantemente, es posible llegar a ser en la sabiduría por el ca
mino de una concepción materialista. Contémplese el Universo com
prendiéndolo en su todo por sus expresiones de orden físico, según
el modo de ser que se define en su esencia como materia, el cual de
alguna manera habrá de abarcar en sí el conjunto de lo que es. En
tal sistema, a esa totalidad quedan referidos, como simples grados
más altos de complejidad que no hacen salir de ella, los fenómenos
biológicos y psíquicos, que deberán fundamentarse y comprenderse
según la materia originaria, tanto si sólo representan diferentes instan
cias cuantitativas como si suponen mutaciones cualitativas provenien
tes de su protofundamento substancial. El conjunto en interacción
ha de desenvolverse según una legalidad inexorable que no ad
mite ninguna intervención ajena, constituyendo un orden cerrado
que excluye de sí toda providencia, todo plan, todo destino orienta
dor, toda lúcida finalidad. Toda parte tiene allí su sentido —carente
de sentido absoluto— en tanto que perteneciente a ese todo, el cual,
indiferente a toda discriminación axiológica, prosigue su camino in
mutable envuelto en la ceguedad de su inmanencia. En esta interpre
tación, cuya acerba dureza la penetra de una severa poesía, el hom
bre se origina en continuidad directa con el mundo animal, según es
trictos condicionamientos materiales; por iguales razones evoluciona,
y en su agrupación social causas del mismo orden determinan la for
mación y desarrollo de lo que llamamos civilización y cultura. Mun
do de valores frágil, sin más sentido que la satisfacción que el hombre
pueda, según sus aptitudes, encontrar en él; que no tiene ninguna sig
nificación transhumana; que se halla expuesto a cualquier catástro
fe, sobrevenida según la legalidad física, que lo destruya con la mis
ma indiferencia con que según esa misma legalidad fue construido,
para no quedar, de toda la epopeya humana, otra cosa que ^u silencio.
Quien, firmemente arraigado en esa perspectiva, comprende y enjui
cia desde ella y por ella el ser del hombre, discerniendo —tras la va
nidad de su apariencia y su creer— la inconsistente inanidad de su
valor, por esencia circunstancial y perecedero, pero que sin embargo
es todo para ese mismo ser humano que ninguna otra cosa tiene para
vestir la desnudez de su caducidad, y que halla en ésos sus valores
- 318 -

�- 618 -bao bj ua utuas sojaap so^na A saXaj unSas sopsjnSaj ajuarajBiiSi
•njBU sosaaojd sojjo jiuaAjajuí b opuBuiBjj 'uoiaBjadnaaj A Baño jas
BJBjuajuj 'BjapBpjaA Biiapuoa Bun Bjas ou oaad 'uoiauaAajd A Bsuaj
-ap Bjas Buapuoa Bpo^ UBuapuoa anb ou A japua.íduioa anb BjqBij
'sajuBuoiaipuoa sauozBj jBasnq Bjas oiJBsaaau 'ajuaB ns A oqoaq un
ap Biauasajd ug 'jijdrana b uoiaaB bj uBuapjoajd anb SBAijBUiuuaj
-ap saXaj ap Biauanjjuoa Bun ap jBjdraafa osbo oiuod oun BpBa b JB[d
-raajuoa souiajpod 'saAaj sajuauBuuad [a ap uaaaajo anb oAijdtjasap
uauínsaj jb ajqisaaa^ jBjnjBu uapjo jap unraoa oiuoraijjBd jb sajquioq
soj sopuajag 'jBjuaijjBd ua onpiAipui opoj ap [a A jsjaua^ na oubui
-nq o^uaiuiBjjodinoD p ojsta jas saauojua apand anb —Bisa ap Biauasa
Bipiao Bun jBjiaqdxa ap oiBsuasui oiuajuí opoj ap Jiaap p aianj pna
Bas— BzapjnjBu sa anb o\ opo^ ap pBpi[B^a[ unas jas auuojiun p ap
-sap sg 'upiaaB Bpoj ap ojuaiuiqduina p ajuauiBpButuuajap UBznBaua
anb sa^Bqojduioa sap^a[ sapBpiJBpi^aj sb[ b asjauajB BJBd 'ojuaui
-Bpunj oraiqn opo^ ap ajuauíBaijsouáB apuiasajd as jnby 'BjsiAijtsod
jBiáznf un ua oipnjsa ua ppoui odij pp Biauajsixa b^ asjapuajduioa
apdnd 'so[apjBd souiuua} ua 'anb apuajduioa as oqaip o^ jo^
•BiauasnB
ns ap o 'BiauBJOuSi ns ap o 'ajsa ap saABjj b ajuauíBjBTpaui oiaxnf
p opuatuiApB 'ojuauíBpunj oijbui^ijo un ap BjuBfaj B[ b Bpuajapj
piauasa ns jod jBznf pp zajBipauíui b^ ap BdiauBuia as uainb Bjjnp
-iqns B[ b aaauaijad o[ps ^ *Bjsa ap ojuaiuBpunj p sa ou ojad 'jBznf ns
b BUBdraoaB A Baija ns ap opjrdBO un sa uoiDBjajdjaiut ajuBÍauíag *soj
-apBpjaA sajopA A sajaaB^d so¡ ap oAiiBji^uBna oSanf pjuauíap A a[d
-uiis pp JBn[ ua 'sBuad SBiJBsaaauui a soAtsaaxa soasap opuBuiSiJO
'oiuaiuiBjjoduioa [a ubidia anb sajopp A sajaoBpI saprasBjuBj ap 'uxj
jod 'jBjaqq íajuajpaxuB anb ou^p un ap Btauasajd bj a^qísoduit aaBq
anb o[ 'pBpqiqrsuas b[ A pBpipuosjad B[ uajsixa ou B[p ua 'ooiubSjo
oisanduioa un ap upianpsip ajdmis b^ Bjsa opuais 'anb opuBJ^som
bj b joiuaj jap ^sajBjni^u sauozBj b uaaapaqo sojsa ap sauoia
i jod uauatj as anb souaiupuaj soj anb opuBJisom 'sasoip soj b
jouia^ jap JBjaqij utj jod auai) ouisijBijaiBui ng 'Baip bj b apaaajd ou
bj p^ ug "BjjnjiiqBS bj ua opsnjis jas Bpand ojnaidg anb
ou 'ojdiuafa un uoa jBJisnjt BJBd 'jsy •boiojoiuo-oixb uoisuajd
-xuoa ap ouis 'uotaaB ap souiiuja^ so.xaiu ua ou A íBisxjBijajBui-jas ja
apsap jBÍoznf bjjo A 'BisijBija^Biu sBuiaps jas A JBSznf sa bsod Bug #pBp
-lapa ap jspoui od^ un uoa apunjuoa as ou BiSojoapt Bun ojag
•jBSznf o^njosqB un ap pBpijiqisod Bpo^ 'aiuamjBfopBJBd 'a^nja
-xa js jod ap anb o^njosqB ouiuuaj un ap oxainf ja uoa —sop^uotaip
•uoa aiuauíjBjnjBu uaxquiBj— sajajui ns ap o uoisBd ns ap JBuiijsixa
jBuoiSBao ja apunjuoa ou A 'BjjnpiqBs Bun apsap Bznf 'jas ns ubuiui
-jajapajd anb sajBjnjBu sauoiaipuoa ap 'pBpjBijj buoiououi uoa 'Bia
-uapuadap ns uníías o^uaiuiiaajuoaB opoi ap A upiaaB Bpoj ap B^ajauoa
uoiaBiaajdB bj b JBajj B^sBq opBjquinaua jbjiiu asa bzbjj anb ouitu
-Ba ja jod o^anj apuaiasap —Bjja ua Baja anb ja opoj opBniís ajuara
-BiJBsaaau H^sa oii jBna B| ua— Braia Bsa BpBzu^ajB zaA Bun uainb ÍJBa
is ns opo; bjoíb anb pas bj A jaqaq ap Bp anb ajuanj bj js BJBd

�sión de eficacia correctiva promoviendo un comportamicnlo natural
modificado, aprobable en cuanto readaptado a los requerimientos del
medio, pues en no otra cosa puede consistir aquello que explicacio
nes primitivas designaron ingenuamente como enmienda. Necesaria
mente obediente a una legalidad natural rígidamente determinativa,
vaya o no acompañada del halo de una marginal indeterminación ra
cional y volitivamente ingobernable, el individuo puede ser causa de
horror, pero no de execración. Mas también aquí no basta creer en esa
tesis y actuar según ella para ser en el modo en estudio; sólo será en
éste quién esté erradicado de la inmediatez de lo presente, para adve
nir al juicio desde su afincamiento en el originario e insuperable ser
según mera legalidad de todo cuanto acontece.
Pero es más frecuente encontrar este tipo modal en otros estilos
de pensamiento, aunque éstos tampoco lo supongan necesariamen
te 82. Conforme al viejo texto de Anaximandro, "hacia aquello de don
de provienen las cosas que existen, se encamina también su perecer, se
gún lo que es preciso; pues se otorgan mutua justicia y castigo por su&lt;
injusticia, según el ordenamiento del tiempo" 83. Es una injusticia sepa
rarse del Uno primordial desgarrando su divina esencia; pero es tam
bién ley inexorable del cumplimiento de ésta, que de ella los contrarios
han de escindirse para luego entre sí oponerse; que ese mundo de oposi
ciones ha de desenvolverse y avanzar justamente por esta oposición
injusta, y que por su propio desarrollo esta injusta oposición se des
truirá necesaria y justamente a sí misma. Y así, el camino del aleja
miento es a la vez camino de retorno; y cada ente individual es al
mismo tiempo realización de un mal en su cumplimiento de sí y cu
ra de ese mal en su ser hacia su propio aniquilamiento. Toda afir
mación se corona con su negación, y la realidad de un ser es tránsito
hacia su no ser. Quien así ve las cosas, deviene libre para su sumi
sión a su pequeño y particular destino, que sabe pequeño y particu
lar para lo Absoluto por grande y omnirreconocida que sea su con
dición mundana. No menos sabe ver a su adversario como oposición
necesaria, y al mismo tiempo lo combate y lo justifica. Por eso pue
de condenar perdonando y perdonar condenando; pues no renuncia
a su juzgar, sino en tanto que enjuicia a su juzgar desde aquello que
da sentido a su juzgar y a lo juzgado. Aquí se confunden el derecho
del sin-derecho y el sin-derecho del derecho; pues lo que es, justa
mente así ha de ser, no obstante ser esencialmente injusto en su ser,
íntimamente determinado por la universal culpa de la individuación.
La tantas veces señalada identidad de los conceptos de ley natural

(82) Las referencias que siguen a sistemas filosóficos tienen el valor de ejempüficaciones, pero no suponen una interpretación que se pretenda riguiosamcnie his
tórica, ni exhiben el posible margen de conceptos éticos contradictorios que pro
vengan de otros modos de eticidad.
(83) *¿ wv óé jj yéveai^ tan roí; ovai xxi n)v ^Oogáv tt^ rocira yivta ^at xxzá jó j^ociúv dióóvxt
yág avjá díxTjv xxi TÍotv á/./.t'¡?^oi,; ri}&lt;; áóixíx^ xxrá tt/v tov xQÓvov zá$iv.'' /•• ¡ (/^•)•
_ 320 -

�iss 'Z5 ''Pili
'901 '•piqi
'ZOl 'PIQÍ
• 85 '•ptq¡
't-S ''Piqi
'15 '•piqi
'55 '•piqi
'¿9 "PIOI
•(•(j) 05 ''wSdxj j^

(26)
(16)
(06)
(68)
(88)
(¿8)
(98)
&lt;S8)
(W)

-ui Bun ua apupsa as anb oug jas ojnjosqB otustuí asa :ojuauiBpunj
j^nSí ns unas SBpBjdtuajuoa uos opuBna uBiunjsa as ssjsa 'uopipuoa
ap sBiauaiajip sbjbjSui o sbjbjS sajquioq soj bjb&lt;í uos anb sojuijsip
sojuauíotu ua Bjpijdxa as ojnjosqB ajuapiA jap jiuaAap ja tg 'ze jBaj
japod ja sa Banf anb ouiu un ap íojnjosqy oj ap piauasa uppBU
-xuuajap sa jbj^[ pp X uaig pp Biauaaoui B| san^ *I6 sBip so[ sopoi ap
Bzapjn^Bu B[ sa Biusnu b^ X Bun anb opuBJOui 'sojjo b sopui jod X
souanq jod sBip soun b auaij anb 'opoisajj ouioa jaaBq ap Bsoa sa oj^[
•pe ojsnfur o\ ap ojsnf o\ UB^upsip saaquioq so[ anbunB 'sotq p bjb¿
ojsnf X ouanq X o^pq sa opoj sand 'G8 uapiauíoa o[bui O[ X ouanq o[
'ajjans Bjsa a(j 'Biauasa a^qou Baijuapi UBisayjtuBui X outAtp uapjo
ap aiuaiupnSí uos opui sojsa BJBd o[ ouioa ouanq so^sa BJBd O^ oj
-ub^ X 'sapjjoui soj uaXn^B^sa anb SBiauajajip sbj uos sa^uajajipui 'a^sa
ap BpBJim B[ BiB^ 'ouisiui ojnpsqy o^ ap OAijnitjsuoa X ajuaipuad
-ap opiji pni b sa sa anb o[ opoj sand 'ojn[OsqB Jiujaasip a^isod
-uii un ap uaaip BpBU ojad íajuBznf pp oaiSopjuo ojnjBjsa p baij
-Bpj uopBaijiu^is Bun uauai^ o[bui oj X ouanq oj aj^ua uBuiuipasip
anb uopBpajdB ap SBpuajajip SB^q #88 jofaui oaad ajqisput bjuouijb
BjjanbB un^as 'opBaijijsnf Bpanb otustuí oj jod ojad ísojsando ajjua
oiaqjuoa oiJBsaaau un ap oAisajdxa sa jBnptAipui ajua un ap jojop
ja anb Bjjnsaj o^sa 3Q #18 ouistuí oSisuoa apiauíoa opuaiSjaAip 'bjij
bj X oajB ja ouioa sauoisuaj sBisando jod 'ouioa uapiiaaduioa ou anb
jap 'iag oiuaSiuipd asa ap BpuBJOuSt bj ua uaaauBiujad 'jBjnaijjBd
aiua opoj ap Biauapuadap j^puasa Bsa uaqpjadB ou sauain^) #98 sajqij
sojjo b X soABjasa soun b aaBq 'saj([uioq ouioa sojjo b X sasoip ouioa
soun b Bjjsanuí 'Xaj X ajpBd sa opoj ap 'aj^quioa jg uas ns un^as X ua
auapap oupip sa anb ojjanbB j^na ja jod j^aj ouiuibo ja sa ^sa anb oj
ajjua Bqanj bj X 'oupip ajuaiujBiiSi sa 'sa anb oj ojjo^ •,,^ ajquiBq X Bjnj
-jBq 'z^d X ajBquioa 'oubj3a X oujaiAui 'aqaou X Bjp sa anb 'otjbuiS
-tjo sbui jag jap jbiiSi jod sBAijBjuasajdaj X SBAijnjijsuoa uos sajuaj
-BdB sauoiaisodBjjuoa sbj sand '^8 oun sa opoj anb ua Jippuioa X soSoj
jb jio sa oiqBS 'ajsa bjb^ 'ojtjaBjajj ap jBiainfua ja sa ajuBfauíag
•BiauaiiBuiut ns ap ouas ja ua auaijuoa opoj b anb X sa anb oj op
-oj ap BÍoaino X bjjb 'oai^Ojojuo ojuauíBpunjojojd un b Bpipaui X ua^
-ijo ns b ouioa zapijBA ns BJBd opijiuiaj sa ooiSojoixb ojuauíoui opoj
anb bj ua 'batjbuiijs3 X BAijBjajdjajuí zaA bj b 'BpBaijijBa ajuaiusaija
'jbjia pnjijaB Bun ap BAtjBjuasajdaj sa cjinSuijsip ap BjqBq Bp^uopnj
-OAa sbui BpuaSijajuí Bun anb oj apunjuoa anb Baisijajd BnuaSui Bun
jas ap Bjsa sofaj 'ojpuBuiixBuy ua Bjjuanaua as anb Biaijsnf ap Xaj X

�manente multiplicidad y en ésta permanece en su unidad escondi
da 93, velada para todo no iniciado mirar. Por esto mismo es justifi
cado el orgullo del elegido, privilegiado conocedor del Logos que
a todo unifica, a todo rige y armoniza. Alejado de los que no saben
ver ni oir, despectivo respecto de los durmientes apresados en la va
nidad de su interpretar y valorar 94, guarda con celo en el lote de su
suerte el precioso y trabajoso don de su iluminada comunicación con
lo divino. Quien ha llegado a ver en verdad, nada valora más alto
que su visión, aunque ésta —en quien se conoce a sí mismo— no sea
consoladora ni placentera, y destruya el refugio en los misterios im
píos de mártires y forjadores de mentiras 95.
De semejante manera en muchos textos estoicos96 se muestra
un estilo de experiencia en la cual el cosmos se presenta a modo de
historia regulada por una ley a la que, quiérase o no, el individuo
habrá de acomodarse; en ese acontecer de orden universal, a cada
uno le es determinadamente asignado el lote de bien que le corres
ponde, y renegar de ello es sólo bien ilusorio y mal en definitiva. El
estoico conoce la falta pero no el pecado, y menos el estado de pe
cado. Una ruedecilla puede no cumplir su función en un mecanismo;
estará en falta; pero no puede existir ninguna imposibilidad de prin
cipio para que cumpla su función: si le fuese imposible, no sería
por causa de ella, sino por causa del diseñador del mecanismo. Así,
para el estoico no hay ninguna posibilidad de pensar que una carne
débil no pueda cumplir la ley; ésta, o bien es cumplible, o bien no
es la verdadera ley. Por eso no hay pedantería en sus declaraciones
sobre la virtud, cuando éstas son aprehendidas en la modalidad ética
correspondiente; no son sino exhortaciones al bien —más profundo,
más real, aunque a veces oculto— que se deriva de su conformidad
a su función. Según ya se ha indicado, quien se rebela contra su esen
cia agrega al dolor ínsito en la situación de su esencia el dolor de su
rebelión; no tiene sentido —es extravío y turbación— alejarse de lo
que otorga ser y valer al meollo de la propia existencia. La vida es
una lucha semejante a una dura guerra: carece de razón de ser —y
por ende de consistencia— quien no guarda su puesto; se aniquila
a sí mismo como tal ser que él es; su realidad deviene la de una
sombra; encuentra su natural castigo en su errar insatisfecho; vaga
a tropezones por la noche en que se sumerge; con el engaño de gus
tar sus gustos, se condena a la insaciabilidad. En cambio, quien obe-

(93)Ibid., 10.
(94)Ibid., 1 y 73.
(95)Ibid., 14 y 28.
(96)En las consideraciones que siguen acerca del estoicismo en general, ha de
tenerse en cuenta que se aislan los temas conexos con la sabiduría. Conviene no
olvidar que se trata de una filosofía a veces ilógica por impura, que en algunos
textos da oídos a voces que provienen de otros modos, y, en particular, a solicitudes
de la exigencia, bien que a menudo fórmulas verbales que parecen derivarse de ésta
puedan interpretarse con pureza en el sentido de la sabiduría. Un estudio detenido
sobre el estoicismo puede ser un buen ejemplo de la crítica lógica que la teoría de los
modos permite en cuanto a la coherencia interna de las doctrines éticas.
- 322 -

�- ese ap uaiquiBj oiainfjad uis X 'opipad oj Bia^q ozjanjsa ns ua ozuairaoa
opeAouaj ajdmais ns ap X soj!ooj sns ap BzanbBjj bj ap jaqes ns ap oía
-mfjad uis 'Bpiuajap ou Bqan[ ajduiais sa oSjBqiua uis anb uoiaBu^is
-aj 'jBaad ajqE^iAaui ja ajuB uoiaBuSisaj Bjjaia Bun ajqisod sa aiua^
-ixa ja bjb^ 'B^npsqB uoiaijad Bun ap upisajd b^iuijui bj ap aimxa
as anb ouB^uaoinB 'oiuiub pp pBpafojj b[ uoa ucnaaBsuBJj ajqBuap
-uoa sa iip asjauaiap opoj BiauaSixa bj ap opom p BJBd 'sera aapuaj
-ajd ojBsuasui Bijas X ajqBuozBJ X ojsnf ouiuuaj p Bjs^q oaiojsa p
B.iBd 8BJjuai^\[ *smi a^qisod aadmais un ajUB Bjanáoa ajq^djna X
-iqap B[ ap upiDBjdaaB sa 'oqaaq p Xaj B[ ap ba anb BiauBjsip
B{ ap opiAp BJjsanin sand 'opsaad ap ojdaauoa p of^q a^a osnpui a
oaiBSiJBj sa is ap oiuaiinBiua^uoa ajuBjpsaj opoi 'ojio aisa ua íis ap
oiuairaBiuaiuoa ojsnf un JBjpsaj apand uaiuBxa pnbs aQ 'hozejoo
pp Bzajnd ap sajoija^ui saXa^ ap o pnjij uoiasaijijnd ap sajoijajxa
eaXa^ ap bjbjj as is ojubj 'pj\[ p na jB^sa X Xa^ b^ jiSuijjui ap uoia
-Bdnaoajd aiuBjniJOj bj sa bjjo íBjinbuBjj X 9uijij upisiaap Bun a3
-jns anb jap 'oAiiafqo isbo 'sBijsnSuB uis 'ojBja uauiBxa '^njaB as jBna
bj ua uoiaunj bj ap jofaui oiuaiiuijdiuna un ap bjsia ua uoiaaB ns
jBaij^aaj BJBd ouisiui is b asjBjunSajd sa Bsoa buj *opBaad jap uJOjq
-uiai X joiuaj,, ja uauiBxa ns ua X^q ou íBiJnpiq^s bj ap ouiiubd jap
soiuaiuiBjjBdB sajBuoisBoo sns jBaijijaaj ajji;iuuad ap ja anb aauBa
•jb oj^o sp aj ou 'Biauaiauoa ap uaiuBxa ja aaouoa ODiojsa ja ig
•ajqisod anb-BJBd opoj opijuas ajainbpB
anb ap-BsnBD-jod-jas anb oiubj ua sa sand 'BiuauiBpunj oj anb t¿iodif
un ap uozbj jod ojps sa 'jas ns ojuaimijdrana BjjBq ja ua is X ítjs
-BJBdJ? un Bas ou ítBJBd?5 ajsa anb uaiq 'BJBd-jas un ajdmais sa jas ns
íjas oidojd ns ua opiiuas ns bioSb aiua unui\[ *ajajB BfaiA bj ap jbS
-nj ja bjoijb uBdnao BiauaiuaAuoa X uoiaBnaapB ap sojdaauoa soj osa
jo^ "Biauasa ajdiuis ns ap 'BjaBjjsqB bCoiub aj as anb 'p^pajos bj ua
BpBjapisuoa ou 'opoj un BJBd X opoj un apsap b^sia uoiounj bj sa 'aj
-uatuBaasuiJixa X baijisubjj Bp^suad jas ap Bq Bidojd uoiounj bj oaioi
-sa ja BJBd o jad íBaasujjjui Biauajaaxa Bjnd oiuoa ajBA anb ajjans jbj
ap 'ajuauBtuui uoiaBuiuuajap ns ua Bidojd upiaunj bj b Bjapisuoa
'Biauajaaxa bj apsap op^suad sa o^daauoa oqoip sand íajuajajip oJBq
-uia uis sa 'apiauioa ajuauíajuajüdB anbunB 'jas BpBa ap Bidojd uoia
-unj bj sa a^ajB :BaijajojsiJB upiaiuipp B^ uaaapBd ns ua X jbzoS ns
ua Bas oiaijjBd un anb apuodsajjoa anb oj jas aq^s anb 'ojap^pjaA
oiaiJjBd un jas ap bjobC as is ojad íoijojijaiu o^uaiuiijduina ns ap iu
BaasuiJiui Biauajaaxa ns ap BjaBf as ou oaiojsa oiaijjBd ja anb isb
sg "JB^nj ns ua jbjs^ ns unSas sa as opuBtia isas as anb apuodsajjoa
anb oj un^as jas ap Bq as oiuoa sa as opuBna —ouBpBpnia ja X ojajj
-an ja 'jbiuiub ja X ajquioq ja 'oXaqajd ja X oiaujBd ja— ajuajaaxa sa
PX *JB^nI ns U9 ^^Js^ j^p ojnjj oiuoa 'BpBAijap X BiJBpunaas uoiaou
ouioa Biauajaaxa bj aaouoa oaioisa ja anb apuajdsap as ojsa a(j
•jbjuojjb apuodsajjoa aj oun Bp^a b
anb saiuaipuadapui-ou soqaaq soj jaaBqanb ns ua opuBAajjajqos 'Bjsa
as anb ua jBnj ja ua asjB^daaB ou BJopBiuarajojB ajuauíBpiijaApB
-ui a buba uoiaEjiSs s^ *apuodsajjoa aj anb oj auaiiqo Xaj ns b aaap

�la sana alegría con que pueda disponerse para su lucha y de su gozo
por toda parcial conquista. Para el estoico, en cambio, un pecar ine
vitable es una noción incomprensible y aun vergonzosa, pues es ena
jenamiento y locura la persecución de lo imposible. Hay para él re
signación respecto de los hechos exteriores, mas no es posible resig
narse a un insuficiente cumplimiento de lo que pide el sentido en
y por el cual se es y se vale. El mal ha de consistir en un extraño
e ineficaz desvío subjetivo respecto del fatal acontecer universal. La
actitud espiritual del estoico accede a la libertad por el conocimiento
de la necesidad de aquello que acontece; de ese saber dimana como
de una fuente la bienaventurada "apatía", pues más temible que el
padecimiento ha de ser el temor al padecimiento. Por eso pudo decir
Séneca, para quien son absurdos el dolor, la esperanza, el temor, la
compasión: ^Pero el que se queja y llora y gime, es obligado por la
fuerza a hacer lo que se le ordena y, aunque no quiera, no por eso
es menos competido a obedecer. ¡Pero qué locura ésa de preferir ser
arrastrado en lugar de seguir!" 7.
Innecesario es perseguir la manifestación de este modo a lo largo
de la historia de la filosofía; pero han de mencionarse sucintamente
—por excepcionalmente ilustrativos— Spinoza y Nietzsche. Para el
primero, la substancia infinita dotada de infinitos atributos que para
lelamente se explicitan en infinitos modos se traduce en éstos según
intrínseca necesidad, como de la esencia de una figura geométrica
derivan con necesidad sus propiedades. Todo modo es lo que es se
gún la legalidad esencial del Ser absoluto; desde la perspectiva de
éste, todos los modos le pertenecen por igual, y ninguno puede ser
dicho contrario a su naturaleza. Todo lo que es, es en Dios y por Dios,
y constituye a su manera una manifestación de Dios. Por eso, en or
den a las pasiones humanas, no es posible considerarlas para zaherir,
burlarse, aborrecer, condenar; sino que es preciso comprender, con
templándolas como si fuesen líneas, superficies y cuerpos 98. La per
fección y la imperfección son sólo modos comparativos de pensar, pues
todo lo que es —considerado en sí mismo— tiene la perfección que le
es adecuada, y nada pertenece a la naturaleza de una cosa si no es
lo que se sigue con necesidad de su causa eficiente, ajenamente a to
da finalidad ". Nadie puede ser quejoso del Ser absoluto por no corresponderle gozar de otra naturaleza u otro ánimo, pues eso sería
tan absurdo como que el círculo se quejase de no tener las propieda
des de la esfera 10. Lo bueno y lo malo no indican nada de positivo
en los entes, y no son nada más que modos de pensar que formamos
en tanto los comparamos entre ellos; de esta suerte, una misma cosa
puede al mismo tiempo ser buena o mala o indiferente, tal como la

(97)"Quisquís autem queritur et plorat et gemit, imperata faceré ui cogitur
et inuitus rapitur ad iussa nihilo minus. Quae autem dementia est potius trahi quam
sequi'" De vita beata. X V. 6.
(98)Cf. Eth. P. I I I , Praef.
(99)lbid., P. I V, Praef.
(100)Cf. Ep., LXVIII.
- 324 -

�- 938
'IIA X '4&lt;&gt;^j 'A 'a '-ptqi (901)
•¡ooips 'III XX 7 -&lt;fo^j 'piqi (gol)
///a -&lt;}oxd '-piqi (goi)
•^ ^ / -Mi/a(j '-pzq/ (20l)
'AI d "^ '3^ (iOl)

-suy oiynao un anb s^ra sa ou ysiu ap X uaiq ap sBjqBy^d SBy Biaunu
-ojd anb uoiaBiaajdB Bpoj uaiquiBi isb X 'jBuiuiop ap pBiunyoA b[ ap
Biauasajd BjaiJB By Byya u^ BJiuanaua as aaapaqo opuBna otusitu ojad
'aoapaqo n Bpusui íjapod ap p^iunyoA. By sa BpiA By ap Biajaas Biauasa
bq #sajo[BA ap SByqBi sBAanu ap jop^aja yB ouiuibo ajqB anb 'soiq
ap aiaanuí B^ ap afBsuam ^a Biaunus zoa ns X 'uejj3jb as soj^p b anb
soy ap Biauaisisuoaut B[ X sojnyosqB sajojBA sopipuaia^d soy ap o^uaui
•Bpunj oiqan^ ya Buiranyi 'saaiBJ SBy apuaaduioa anb ojuaiuiiaouoa yap
aaquiou u^ 'osaooB aBtyiuiBj a^uijad ou opaiui ya anb s^y ua 'sBpiq
-iqojd SBn^B ua JBaanq b bjtaui a Buasua ísapBpipunjojd ua jopBuop
•aayB 'B^ayojd X ouiAipB ouioa B^uasaad as aqaszjai^ 'aiJBd ns jo^
•Bjiutyui BiauBjsqns By ap uoiaBjsaytuBui ajqiy
^y BjiBoa BpBu sand —90x Bzajsyjj ap o BiiSayB ap uoiaaap BunSuiu
B^uauíijadxa yu sauoisBd auaij ou anb— soiq BJBd yBiu XBq ou osa aod
ísa;ua sol^o ap Biauaisixaoa By auoduii ay anb uoiaBiyuíiy By ua anb
bsoo bjjo ua apisaj ou sand 'pniyuíj ns uoa apiauxoa ajua un ap yBiu ya
anb asjyaap apand 'isb opuaig -Biauasa ns ap upisuBdxa Buayd By biiiu
-yy anb oy ya B^Bd Biauanaasuoa ua Bjas yBiu X 'jas ns ua JBJdAasjad b
apuayi ajua opoj anb ap BAisajdxa sa [bui yap pBpiAijByaj Bjaiu bq
'aiaadsa bj;o ap Biauasa By un^as a^joduioa as aiaadsa sun ap jas ya
anb japua^ajd oiuoa opijuas uis ubi sa ou^ip opBuiByy ya oiuoa a^jod
-inoa as ouSipui opBuiByy ya anb japuaiajd anb a^jans ap 'Bzay^jniBu
jByn^uis ns ap an^is as anb o[ un^as ajuauíBiJBsaaau ssnqaj X aaai
-adB yBna Bp^a anb oqBg •cox oyynSjo ya o 'Byjnq By 'BipiAua By 'Bjayoa
By 'oipo ya ouioa 'ojapBpjaA ojuaiuiiaouoa yB aisqo anb uoisBd Bpoj
is ap opuBfayB 'pBpiyBaj ua uos ouioa soyjiqaauoa jod ozjanjsa ns ua
BJBjsajiuBiu as jaiaBjsa ns ÍBiaydiuoaui a Bsnyuoa BjauBiu Bun ap soqa
-aq soy aqiauoa anb b aqap as osa 'Bisnfui o 'yBJoiuui 'ayqijjoq 'BSjaAjad
sa Bsoa BunSyB uptuido ns ua is 'apua jod X 'BuiAip BzayBjn^BU By ap
pBpisaaau By ap anáis as opoj anb Bjapisuoa opoj ajuB ajjany ouiiub ap
ajquioq un osa jo^ 'fOl aiuajoduii o ayqBJasiui saaaA sop sa 'BzajsiJi By
jod opunSas X oasap yBiu un jod ojaiuyjd opiauaA isb sa X ajuaidajJB
as anb ya X íBzaisyjj ap sopsuBduioaB ji jod o uozbj By b soijbjiuoo
jod uos oy 'soyBiu uos 'oíaajdsouaiu ya 'pBpyíiunq By 'Biqjaqos By 'joiu
•ai ya 'BzuBjadsa By 'oipo ya is ígox jBniaB ap Biauaiod BJisanu aXnuiui
-syp o BiuaiaajoB anb oy ap SBiJBpiyos uos sayBna SBy 'BzaisiJi By ap o
Bij^ays By ap uoiaaajB By anb sbiu sa ou oyBiu oy ap X ouanq oy ap 01
-uaiuiiaouoa y^ *^ox uatq un jaasod apiduui sou anb Bzaijaa uoa souiaq
-bs anb oy yBiu jod X 'yyin sa sou anb Bzaijaa uoa souiaqBS anb oy uaiq
jod asjapuaiua ap Bq 'oAiiByaj opyiuas aisa u^ *xox opjos ya BJBd aiuaj
•ajipui a 'opiSiyjB ya BJBd ByBiu 'oaiypauByaui ya BJBd Buanq sa Batsniu

�truniento de poder. Si el hombre se ha separado de la animalidad, es
porque ha aprendido a hacerse sufrir a sí mismo; sin dureza para
el propio dolor, no hay superación posible. La capacidad de domi
nadora represión ha hecho al hombre más libre y más apto para el
desarrollo de formas superiores de vida. Mas veces hay en las cuales
esa represión enquista al hombre, lo convierte en un ser que se com
place en sus padecimientos y en ellos se queda, y que aun los hace ca
da vez más complejos y refinados; pero se está entonces en presencia
de una vida que se va devorando a sí misma, cuyo ideal es destruc
tor, cuya profundidad es negativa, cuyo resultado es una desvitalización. Una cosa es el ascetismo como instrumento para el desarrollo
de una potencia superior, semejantemente al atleta que no se disci
plina por causa de prohibiciones, sino porque su represión es condi
ción que le hace alcanzar marcas que van más allá de lo antes logra
do; otra cosa es el ascetismo que toma la abstención como valiosa
por sí misma y queda cercado por una serie de preceptos negativos
cada vez más rebuscados que empiezan por prohibir el hecho, y lue
go la intención, y luego los ocultos fundamentos de esa posibilidad,
retorciéndose sobre sí y engendrando una creciente mala conciencia.
Pues entonces estamos en presencia de una desviada voluntad de po
der, como el medroso que, sintiendo el impulso de recorrer y ex
plorar pero no atreviéndose a salir fuera por carecer de lá fuerza
y audacia que requieren allí los peligros que espera, recorre y explo
ra el laberinto que él mismo construye en el interior; y los muros
que separan un mundo del otro devienen muros prohibidos, que es
malo y perverso sobrepasar. La voluntad de poder débil es también
voluntad de poder; pero, no pudiendo alcanzar rectamente su fin,
erige en valores los comportamientos que son consecuencias de su
debilidad, en nombre de ellos pide dignidad y respeto y quiere auto
ridad para mandar y precaverse de los que pueden ir más allá, pues
este sobrepasar pone de manifiesto la impotencia de quienes se que
dan. La mirada de la sabiduría descubre allí el resentimiento, mas
no como circunstancia accesoria, sino como esencial razón de ser cons
titutiva de los valores con cuyo lucir la debilidad se viste. Excluida
queda la posibilidad de que el resentimiento permita acceder a la vi
sión de valores auténticos, pues la vía de éstos no es la del descu
brimiento sino la de la invención; el valor no subsiste si se borra
el camino que a él conduce, pues éste es su fundamento y lo que
convierte a su término en término. La sabiduría que descubre la ilu
sión fantasmal del valer de esos valores-muros, torna libre al oyente
para seguir el camino adecuado a la potencia de su querer, que es
tanto más verdadero cuanto más poderoso. Y es conforme al sentido
de las cosas, cuyo ser es voluntad, que la voluntad más fuerte vaya
más lejos y constituya su reino de verdades por sobre los límites que
pretende imponer la debilidad de la mayoría vulgar. Riamos, si so
mos capaces, de esos límites; ejerzamos nuestro poderío con un ene
migo a su medida; sólo así el espíritu asciende hacia sus más altas
cimas. A las luchas del ánimo esforzado hay que llevar el carácter
- 326 -

�- ¿ss qiqap B3S nq^p ja anb k ajaanj eos a^anj p anb
oisnf sa :aatp aqDszpi^^ qiqop ^ auiuiop ajaanj p anb oisnf sa :aaip sapiiE3 'upp
-Earjijsnf pr^piu sbui Eun ap Epuasaad jnns Bun km\ rjjnpiqES bj u^ sand 'sa anb o{
ap u9pEjdaaE ns Eppju syiu uajqiuEj s;j BuosaaaE ojajua aod 'saAai \e uppuaAuoa
Eun ap opadsB oijj p auap EzajBjmBU bj ap Aa{ B[ b upisimai ns osnpui roiuauíEp
-unj oijbuiSuo un b upisiuiai EunSuiu ap oj^sbj aA as ou sapqE3 u^ •EunpiqES b^ ap
-sap Epuapaxa p[ Eaipaad ajsa :aipszjai&gt;^ k sap]iB3 aj)ua Epua.tajip pjuauíBpunj b[
jipisai aaa.iBd apuop [Epoui odp p ua sa anb asjEpuas uaiquiB^ aqaQ
•s 8 "dd 'iix "P^ 'tP '4o ',,^ZU3PS ^Ab^ b^^ 'ijEqasuassi^V 3q^HqQJd
3K(,, ',.&lt;aim. v^— H^]\H^^\iX3Clo uaxvai u^ip^uQ 3S3]Q ¡u3qnv¡S nz suisi^o^ ssp
(^uikjo íszudS usp uv '3U0/H uv 'supx ^o 'ustuxoj uv 'U3]3qnznv uisq^^ usp 'usqpiq
nx usq3js jnvf] usp 'sjjvj usp 'stppjjusqo X3P pq us^^^^l 'ipou jnip nzop :usq3\ nz
'fnvuvp i/ais U3puü}su3a 3t^ ¡u^ipsiuQ 3S3ip i\o„ :pBpipunjoj(d jod sappipadns UEJta
soSaji^ so{ anb aaip sou aqazspj^ opuEna ouioa 'EpuauEdE e¡ b ESaj^ua ^ejta ej ap
oíSoia p jaaBq k 'joiBA-EunpiqEs B[ b JBSau apand lEpoui-EjjnpiqBS ^r\ 'sesod sb^ ap
opijuas p uoa auuojuoa sa anb ojpnbE ouioa opipuaqaadE sas ^Epipadns o¡ ojuej
ua 'jEpijiadns o\ e ouiixbui opBiS p ua jauod k jaaajqouua a^qísod jse y^as k 'o^je
syui oSubj p uadnao joiea ouioa EjanpiqES e^ b usSaiu anb saaojEA anb uaiquisi
ju^nao apand ossa ouiuin ajsa u^ • (aipszpjN) BjjnpiqEs B{ ap ppoui odrj p ua
Epuapaxa ei ap upiaBziuiixEUi v\ ejjo k (sap^isuy) Bpuapaxa ei ap ppoui odp p
ua BjjnpiqBs ei ap uppEzuuixBui ei sa Esoa eu^ 'jojea oiusna ua EunpiqEs ej k pp
-oui odp ojuEna úa EimpiqES e^ SE^upsip uos anb jEpiAp ou auauuo^ (801) •9^ "d 'IIIX 'P9 '9^6T-S^6I 'uouEsnjv 'uaqaunjv -syusM sipwwvsso
qaBids osiv,, 'uuuduisSsu^i usms unu usvuuit jqstj pun qipM. UP ^}
sip snn ]jitn os— Siiupi^njvmsS 'tpsijjq4s 'jusucumysqufi,, (¿Ql)

ap Btniiui uozbj b^ bjoxjb UB)sajiuBin anb oiad 'jbjoui Biauaxjadxa bj
ap sajBuoiaipBJ) sauoxoBjajdaaiui sbj ap BJtaxnbsajBna ua sajqBOijdxaut
o^aiua jod sauoixauoa uos SBpoj^ 'pBpijBnpiATpui bj^o á Bun ajjua UBip
-ara anb jajatuBa ap sBiaua^ajip sbj usas anb sapu^j^ jod asjBiaajd
-souaiu apand ou jajBA BiCna 'ojaBjuoa ap sojund saiuepodiui souam
ou uos 'ae^jnA jap opadsaj ucnjis as oj;o á oun anb ua BiauB^sip bj
í^as ns ap OAijnjijsuoa sa aj oun Bp^a b anb ajaans ap ajoj ja is a^q
•os jbuioj bjb^ ojuaiuixjuasuoa ja ojja uoa Á 'soqaaq soj ap uoiaB^daaB
Bso^ajBA bj íou^oiao: oujaja ja apid anb BjjSajc bj A 'a^uaides buijb ja
Bu.xaja sBui aaBq anb soiq b jBnjaajajuí jouib jg 'pBpiujaja ap aiaadsa
Bjaaia Bun ofnq apuaaduioa anb buijb jap BzajBjJoj bj á is ap upiaBui
-jtjb BjaAas bj 'ojjapod ap Bjopiqiqxa Biauajads bj á sajBiíA sosjnduii
soj ap BAisuBdxa Bia^ajB bj uos oj ajqou Á ouanq ajuaiuBUBiunq oj ap
sajopBjaAaj souStg "orasiiaasB ojin^Baá ja 'uoiaBaijijaoui bj 'bijooubj
-aui bj 'ojuaimijuadajjB ja 4ojuaiuiipjouiaj ja uos sopBsjndxg 'Biaipnd
-uii bj sa Bf^q sbui uns ajuBjsqo ou ojad 'BzuanSjaA bj sa pBpiaoij
-ajuí Bun ap ouSis 'ojuairaijuadajJB ja sa opBuapuoa 'upissduioa bj sa
BpBuapuo^ #sbiojbub sa)uapuajdjos soquiB ajjua uajsixa anb sa oiAqo
'oSjBquia uig *ojjo ja aod A oun ja aod sopBuiBjaoad saaojBA soj uos
sajqilBdxuoaui aiuauíjeaipca íopuniu jap uoiadaauoa ns Biu^sip íoajo
jap A oun jap aajaBa^a ja sa ojsandQ 'BjjoaaBsap as anb sisa} bj b Bq
-anad ap uaAais opoui oiaaia ua sand 'ajuBiaoduit opsaijiuSis un Buiaj
a^a ua uauaij aqaszjai^[ A Bzouidg ap SBAisaans sauoiauam seg
•g0T Bsoaapod sbui a}uauiBAi}BjijBna Bajsaniu bj anb
OAisuajuí opBa^ ja aqiqxa A 'oidoad ouitubo ns anSis aapod ap pBj
-unjoA bj isB ojog •¿0I oaaaaan^ jap o^uajoiA A oaiuoai 'opBdnaoaadsap

�su secreta comunidad a la luz del concepto formal de sabiduría en
cuanto pura modalidad, a la vez experiencial y hermenéutica, propia
de la estructura de la eticidad, por lo cual lo que aparenta ser mera
coincidencia accidental se transforma en armonías determinadas por
una legalidad precisa. Pues ¿cómo podría confundirse con el vulgar
quien mira el devenir del cosmos contemplándolo desde su originario
fundamento, alejado de toda pequeña voluntad de antropomorfismo,
y sabedor de la inimportancia de las vanas esperanzas y de los va
nos temores de cada cual? ¿Cómo no ha de condenar la compasión
y el arrepentimiento quien, aprehendiendo los hechos desde su mis
ma raíz, apercibe la secreta razón de que sean tales como son, y en
su corazón los comprende y no huye ante ellos? Pero esa condena,
a su vez, no es otra cosa que la necesaria relación de superior a infe
rior que distingue al elegido del no elegido, por más que esa refe
rencia no tenga sentido fuera del orden comparativo de los vivientes
mismos, y aun sobre éstos no indique otra cosa que su lazo con el
fundamento. Y esa misma temática, con su interior poder relacional,
establece los mismos vínculos en los otros ejemplos considerados:
pues tampoco tienen razón de ser la compasión y el arrepentimiento
para el sabio de Heráclito, igualmente alejado del vulgar; son pasiones
penosas del hombre común, para el estoico que procura la apatía
liberadora identificándose con el universal Sentido que guía todas
las cosas; son debilidades fundadas en la incomprensión, para el ma
terialista o el positivista que son tales en el modo antes referido;
son padecimentos gratuitos fundados en una ignorancia que se igno
ra a sí misma, para el escéptico que sabe de la sabiduría de su es
cepticismo; son, en fin, sombras que se esfuman y se pierden en la
lejanía de lo que todos piensan, para el vulgar que, arrancado por
un momento de intensidad emotiva —por obra de un gran dolor
o una gran alegría— de la prisión cotidiana de su juzgar, se eleva
a inhabituales reflexiones sobre la inexorable legalidad que rige to
das las cosas —tal vez sin excluir la no menos inexorable legalidad
del azar— y alcanza fugazmente el luminoso sosiego que desnuda de
su urgencia a todo diario quehacer. Desvelada la vanidad de ocasio
nales culpas que acusan, a modo de Erinias nocturnas cuyo acosar
se torna huida ante la presencia de la luz, toda recuperación no tie
ne para la sabiduría otro justo alcance que el de retorno a su ser
más propio en tanto éste se aprehende llamado según su médula mis
ma hacia su peculiar camino; y sabe que es mejor llevar con clari
videncia la cruz de su dirección, que sufrirla y seguirla no menos
inevitablemente, pero con los tropiezos agitados de quien guarda una
venda sobre sus ojos 109. Pero ninguna recuperación de sí puede iden
tificarse con el arrepentimiento transfigurador, que lleva en su carne

(109) Es posible que en este tipo modal deba ser situado Heidegger. En este
caso, muchas luces podrán arrojarse acerca de su distinción entre la existencia pro
pia y la impropia, sobre su tono ajeno a la moralidad, y sobre el lugar que ha de
otorgarse al tema de la autenticidad.
- 328 -

�- 6^8
¿K6 P'u.iag •u^ipsu^^i un
•(&lt;:unqa3japaiA\. pun ana"^,, J3 • (¿-• •oipszjai^j Á. Ezouidg zaA ^ej) UESaiu oj anb soj b
ssjBpijjadns snjuídsa Bjapisuoa A 'EiauaSixa e[ ua auap ojuaiunjuadajaE p anb souoj
so[ 'sopoj BJBd sopipjA apuajajd anb 'japqa&lt;j xejy ap sa.ioi.ia soi iqB 3Q (Olí)

bj ap opoui ja ua sa ig "sspuajapjd sns ap Biauajsixaoa ajqijBdiuoa
-ut bj jod sojjijBqiuoa ap p^pisaaau bj ua BaA as soqaaq soj ua anb o
sojsa b aqatudB anb Bas b^ 'soiio BJBd o is BJBd (¡ou o ajuapaxa!)
oxdojd ouiraBa ns b oqaaaap ns ap p^paaA bj opuBiaunuB 's
-ba a^uauíBpipuaiajd sauoiaiqiqojd ap BiauBiaodiuiui ü[ jbjjsoui
Bjas 'Biaunuoad sb^ Biauapuadapui b^ ig "aapaxa ns ap ^^iq
opo^ ap pBpuoq B[ jb[bu3s ap BjqBjj 'SBansuaa sns ap oauB^q uaaBq
cq A uauodo aj as sauainb ap uoiaaB b^ ap pBpiuiiij^a^i b^ aiqiqxa
BJBd ouis 'as^Bd^nasip o asjBaijijsnf BJBd se^BaoAui ap Bq ou ajuajaa
-xa ^g *a[Bsajqos uatnb b ajsa ap opuBsnaB 'p?^\[ ^ A uaig [a aajua aj
-uaSiA upiauíjsip ^njiqBq ns Bga aod SBpBjoiA uejuais sauainb b a^uajj
'uoiaaB ns ap pEpiuiiiiSa^ b^ ajuauíBso^n^jo Jiqiqxa BJBd Bjas 'aaip
sb[ Biaua^axa B[ ig -sopoui so.no so^ ua sojutisip souoj jiJinbpB ap
uBq sBjqs^d sbuisiui SBg •BjanpiqBS [Biauasa Bun Bsaadxa as zoa B^na
jod aopB[3Aaj Biajojd ouioa B[qBq 'soin[osqB sajo^A so[ ap ajjanuí
^\ ua A atuaAap pp Biauaaoui BpBjJoBS b^ ua BjuaiuBpunj sb^ ojub^ ua
sand 'Biauapuadapui B[ ap opoui p ua sBjqB[Bd SBisa jod Bnjis as ou
—aqoszjai^[ aaBq O[ ouioa— opijítu-i^d Bisa opoi anb A opiqupjd
Bisa BpBU anb aaip uainb A íajsa ap Biaua^sixa B[ ap o^aadsaj baij
-cSau Bisandsaj B[ aod as.iBuuujajap apand opiiuas p jod Biun^a^d bj
ua ajuauípjiA Bn^s as uainb o^os sand 'opB^Jau cjed oas anbunB 'opi^uas
oijbui^uo pp Buiaj p apsap opuaiuiApB aaduiais bSziiC 'souiaqBS unS
-as 'anbaod íEzuaja^aBa bj anb ouSis sa 'bsoob anb pBpqiqísoduii bj
ap uozbj bj o —aapuajduioa piauasa ns ap BsnBa jod Bpij^aApn Bas
Bjsa anb ajduiais 'uozbj-uis ns o— jas ns ap uozbj bj opuaipuajduioa
'sa as anb ua uotaBnjis bj ap oSjbo asjaaBq p san^ uas ns b osaaaB
auai} A BiouaiJBdB bj BSBdajqos oiubj ua Bisa ap ajqq sa A 'BpuBi
-sunajia ns BJBd pBiJaqq ns ua pj auaiAap A sa BjjnpiqBS bj íasaijaj
-aid ns BJBd pBiJaqtj ^pid Biauapuadapui bj ícpiojafa jas BJBd pB^jaqtj
aptd Biauapaxa bj íBpqduina jas BJBd pBjjaqq 9pjd BpuaSixa Bg
•pBjjaqq bj ap Biuai p ua uoiaBJBdraoa bj sa BAi^Bjjsnji souaui o^[
•0TX soAijBaijiiaaj so^aap ap oiuauuipjouiaj ajduiats
ja uoa ajasjjpunjuoa jjjb ajans A 'oijepunaas uapjo ap sa Bjja ua jb^
-uapiaaB jB^nj ns 'Biauapuadapui bj ap pBpiai^a bj ua —otJBsaaau ou
ojad— ajqísod oiuauíoiu un sa xs j^ Mas auinsajd Biauajaaxa bj anb oj ap
ajuaXnjaxa oidiauod jod ojubiio ua ajqísiiupBui pBpijiqap Bun jod bz
-uanSjaA bj ojsand asa Bdnao biusiui Bjja BJBd íjouajuí un ap upuaiui
-ua bj anb sbui jas apand ou íajqisuajduioaui sa oiuaiuii)uadajJB
asa Biauajaaxa bj BJBd anb sa op^iuoasap jo^ qBiuaiuBpunj uop^aijiu
-Sis Bun aasod ojuaiuiiiuadajJB ja BiauaSixa bj ap Baija Biauaijadxa
bj ua ojog *uoisjaAuoa jBaipBj Bun b ojopuBSijqo 'Baijijnd A ajaiq
oj zaA bj b Jianj oXna A a^jou ns sa BJoqB anb znj bj BiaBq osoisub
jbjiui ns aSiJip Bisa jod oiuaiiuijjns ns apsap A Bdjna bj ap ouSis ja

�exigencia que aquellas palabras se pronuncian, su sentido será el de
anunciar la ausencia de razones para reprimir el Mal, la falta de fre
nos legítimos que coarten la ilegítima libertad para el Mal, la caren
cia de sanciones o consecuencias temibles que cierren el camino a la
delectación en el Mal. No se trata de variaciones arbitrarias, ni es
impreciso su sentido; un buen actor ha de saber modularlas y acom
pañarlas con gestos adecuados según el significado que por su modo
adquieren, si es capaz de transmitir la vivencia justa.
Otro tema de la sabiduría que es necesario señalar, es la conse
cuencia que su legalidad entraña para el moralismo. La moral podrá,
desde luego, ser aceptada como conforme al decir del originario fun
damento o ser rechazada como contraria al sentido o sinsentido que
proviene de él; pero parece muy difícil que se le pueda otorgar el
valor absoluto. Es o podrá ser cosa sustitutiva del verdadero conoci
miento, un instrumento válido para quienes son ciegos y útilmente
adecuado a esta condición, un mojón que señala una etapa en el
camino del ascenso o en el camino del descenso, pero siempre tendrá
un rango inferior para el elegido que, liberado por el conocimiento,
se determina sin mandatos por su comprensión del originario sentido.
Por su condición, la sabiduría indica que la mera moralidad es su
perada o a superar, y que puede devenir expresamente condenable.
Y en el margen en que sea justificada, no por eso deja esa justifi
cación de ser derivada. Cierto es que podría concebirse la posibilidad
de una sabiduría para la cual el ser según la moralidad fuere la ex
presión misma del originario sentido, convirtiendo extrañamente al
mundo en una especie de gran escuela cuyo propósito fundamental
hubiere de ser que sus niños tengan todos óptimo en conducta; tal
vez algunos momentos del estoicismo y algunas fórmulas teológicas
posteriores no estén lejos de ello. Sin embargo, esa concepción, pen
sada en concreto, deviene imposible, pues no se ve cómo en ese caso,
por el carácter propio de todo moralismo, pueda evitarse el desliza
miento hacia la exigencia y, en tanto en cuanto ésta devenga predo
minante, se saldrá por eso mismo del tipo modal que se considera.
Si el ser exigido es derivadamente justificado, de tal manera que
en la vivencia el tema del mandato se esfuma ante el tema del fun
damento, la obligatoriedad en tanto en cuanto tal no tiene el rango
primero; si es la conciencia de la exigibilidad lo que domina su
justificación es accesoria, como pasa con aquella exigencia que quie
re explicarse y da o pide razones para su ser o su cumplimiento.
Desde que la sabiduría se consubstancia con originarias razones, re
pugna de todo puro exigir. Por su parte, ni el ser en la excelencia
ni el ser en la independencia piden justificaciones; pero pueden ser
justificados desde la sabiduría sin que se vuelvan contra ésta; sólo
que, aunque sean colocados en el más alto rango, siguen sometidos
a la sabiduría; pues se deja de estar en ésta si ésta no se reserva
el poder de consagrar y coronar, aun cuando se permanezca en ella
en el modo negativo de la abjuración. Quien por sabio comprende
que es mejor ser excelente, independiente o santo, no se torna en
- 330 -

�TOO
loo
jod ayBA íojuaumpunj oidojd o ouafB un b uoiaBjiaiydxa Bpoj b bu
-afB sa Biauayaaxa b[ 'oiquiBa ug #ojuaraBpunj ns is ua ByyBq opunSas
[3 ua íojuauiBpunj un apid osbo jauíijd ^a ug 'pBpijBynSuis Bidojd
ns Bjajaap o[ isb anbjod zapiyBA ns ua ajuajodiuuio sa opunáas ya ug
•ajaijuoa ay ojnyosqB oy anb Biauajod ap opBjS ya ua pBptAijByaj ns
ua a[BA OAijBpj; o[ osbo jaraud p ug *sa ouioa yBj pBpiAijByaj ns ua
jas ap oqaaq ojaiu p Jod sa ouioa ajuauiBuayd jas ap oqoajap ouayd
ya auaij sa anb oy Biauapuadapui By ua 'ojnyosqB opijuas yB auuojuoa
yiBpiAijsyaj ns ua jas jod sa ouioa ajuauíBuayd jas ap oqaajap ouayd ya
auaij sa anb oy 'BjjnpiqBS By unSas 4SBjjuaij^[ '(ajuaisns oy Á auoiaip
-uoa oy anb ojnyosqy un bjsia By b ^^q ou anb o^sand) ayBA spsu anb
-jod (pBpiAijByaj Á pBpuByn^uis ns ua) ayBA opo^ :aaip Biauapuadapui
By '(ojnyosqy oy ap ojnyosqB ojuauíoui un pBpiAtjByaj ns ua sa anb
-jod) ayBA opoj o jad (uoioBjiiuiy ns b opiuaa Bjsa sand 'ojnyosqB sa ou
oiubj ua 'pspiJBynSuis ns ap uopaBJjsqB By ua 'is jod Á is ua) ayBA Bp
-bu :aaip BjjnpiqBS By SBjjuaij^[ *uoiaaaya By 'uoisiaap By 'BAiiyyoA uoia
-Biiiuijajap By uauaij anb BiouBjJodwi By jqB aQ 'jas ou opuaipnd anb
-unB S9 'Bjnd Biaua^unuoa sg #pBpisaaau anSjojo ay anb ojuauíBpunj
un uoa uoiDByaj Bpoj ap opB^joa Bisa sand 'oAijByaj a)uauiBuayd sa
OAijByaj oy 'Biauapuadapui By ap yBpoiu odij ya ua 'oduiBa ojjo ug
•jas ap Bq isb anb apuajdmoa as 'uozbj
ns apsap bjsia ^sa oiuoa ajuaiuBiJBsaaau sa ojad ípBpijByn^uis ns jod
BAtjByaj sand sa íyBaoy Á JBjnSuis jas apand BiauaSiA Bug *ojnyosqy
oy ap ojuaiuiiAyoAuasap oiJBsaaau yap oiJBsaaau ojad OAijByaj ojuom
-ora un sa 'sa oraoa jas aqap OAijByaj ouioa opBp oy anb BJjsanra 'sa
anb oy ap pBpisaaau By bjíjbsuod oujojaj oujaja ya ípBpiAijByaj BpBp
ns auaij anb ojnyosqB opijuas ya aqiajadB p^piujaja ap aiaadsa Bjjaia
Bun oC^q BpBJira Bg "Buapjoajd ojnyosqy oy anb opijuas yB auuoyuoa
pBpiAijByaj ns ua opuais BJjsanra oy A 'ojnyosqy oy ap jBAijap aaBq oy
anbjod 'ojnyosqB ua OAijByaj oy b oíoJBqraa uis ajjaiAuoa 'yBnpiAipui
oy ap pBpiAijByaj By BuiByoojd BjjnpiqBS By opuBna 'ajuaray^nSj
•auaiAojd ojnyosqy oy ap anb oy ap oj
-uaraora oraoa Bpuodsajjoa ay anb ajoy ya ya BJBd jbzb un opuais an^is
sand 'Biaua^uijuoa oraoa ayBA ojnyosqy oy ua BpBpunj pBpisaaau By
'ouBiuniy ya BJBd 'anb oJBya sg -ojnyosqy oy apsap ou ojad 'pBpiyBnpiA
-iput sy ap BAijaadsj3d By uq yBj sa Biauauijuoa Bsa is isb ípBpisaaau
By b BSaiu osa jod ou 'BiauaSuijuoa aaip uain^) Moyoa jBiynaad A oíd
-ojd ns uoa ajsiA soy a^oaB soy is ojad 'ajuaraayqBjiAaui aXnyaxa soy o^^
•pspiAijByaj A BiauaSuijuoa ap soy oraoa sayBj sojdaauoa uauaij Bjjnp
-iqBS By ua anb opijuas ya JBjapisuoa b asjauajap ajuBjJodrai sg
oiusitnjosqn A pnpiajiü^d^ 'viunpiqv

(p

•BjjnpiqBS By oaoduiBj ajsisqns ou 'ouByd asa ajsis
•qns ou ig '^sios anb oy unSas pBpjaA ua siayBA anb jbjiui ira ap zny
By b oyos sa A íojajaas ojjsanA o^uaj o^ oyos ísoSaia sios ojad 'siay
"KA ^sayjiaap ap BJBfap ou sand 'opBiuB ya anb ouiAip sbui sa ajuBuiB
ya anb ap ojuaiuiBsuad ouij A ofaiA yB ajuBfamas Jijuas un BjuaiyB
Bjjaia ua '^ í jaqss ns ua jsjsa ap Bfap iu soyjBipiAua jod soyya

�ser la excelencia que reconoce ser; y es pura y simplemente lo que
por esencia es: ni lo absoluto ni lo relativo conmueven ni afectan
su ser. No se elige a sí ni en el modo de la aceptación, y desde luego
que jamás en el modo de la renuncia, como en cambio puede hacerlo
la independencia; ni proviene, como lo pide la sabiduría, pues tenga
el fundamento que tenga, es siempre la excelencia que ella misma es.
Reside en su esencia, no en su singularidad ni en su fundamnto.
La sabiduría no excluye la experiencia de la individualidad ni
de la contingencia; simplemente la interpreta desde la perspectiva
de la necesidad. La independencia, a su vez, no excluye en cuanto al
hecho la posibilidad de la necesidad; pero, en concreto, se atiene a la
presencia inmediata de la contingencia. Es esquiva a toda clase de ex
plicaciones últimas. Aceptando la orfandad de un fundamento, por
serle éste gratuito o innecesario, permanece en la inmediatez de la sa
piencia de su libertad radical en cuanto al derecho de sus preferen
cias, sin que necesite justificarlo en nombre de un principio meramen
te hipotético. Puede gustar de la positividad de los hechos, pero nada
más que en su singularidad —no la dictadura de los hechos— tenien
do a la mano su constante libertad de derecho para tomar posición
frente a ellos; se atiene al hecho en su valor desde su yo determi
nante, sea o no determinado. Toda invocación a una trascendencia,
toda necesidad de esencia, toda exigencia ordenadora, toda razón jus
tificadora, le son sospechosas. La excelencia se determina por razón
de su esencia; la sabiduría por el fundamento de su sobrevenir; la
exigencia por el mandato que pide valer por sí; la independencia por
razón de su singularidad, siendo su fundamento ella misma desde que
apercibe que es, y por eso mismo ni siquiera la esencia vale para ella
como criterio regulativo, pues no hay esencia separada de su indivi
dualidad para la concreta libertad de su autodeterminación circuns
tancial.
Contingencia y relatividad significan para la sabiduría la falta
de necesidad que tiene el hecho tomado en su abstracción del todo;
su ser así, concebido en sí mismo y por sí mismo, es mera arbitrarie
dad. Es sólo ante la luz de la sabiduría que su concebible no ser de
viene impensable por imposible. Sin perjuicio de esto, ha de verse
que queda todavía otra posibilidad importante: que, puesta la sabi
duría a la caza del sentido, no halle ninguno, y que puesta en busca
de la ley que otorgue necesidad, no encuentre otra que la que pone en
el azar el gobierno de los entes. En este caso el cosmos deviene ilusión,
y la mirada penetrante apercibe tras su velo el Caos. Lo que sobre
viene es aceptado en su arbitrario ser, por cuanto no hay otro ser que
el arbitrario. Pero entonces es la arbitrariedad misma, la contingen
cia pura, lo que resulta necesidad. El hecho es así, pudiendo no ser,
y no teniendo, para ser, otro título que el mero hecho de suceder,
mas sin que tampoco exista ningún título que obste a su ser, por lo
que éste se convierte en derecho. Será así sabio aceptar lo que acon
tece, tal como fuere, por el solo hecho de sobrevenir, en tanto es
ley de la condición humana el estar ésta librada a su ser-en-azar en- 332 -

�•eSuai Bisa anb opijuas ya ^
'uoiauaAuoa BUBipi^oa By uoa sauoiOByaj sns 'pBppyia B[ ap Bjnd yBiu
-.ioj BjnjanJisa By ua ojuatuiBZTBJua ns ^ts aajua UBpjBnS sbuisiui sap
-Bpippota sb^ anb sanoixauoa sb^ ^p uoioBjaptsuoa B[ jas ap bi^ ojBip
-araut osBd p o^a^ *pui pp Bina^qo^d ofaiA p seAanu ajuaxnpjo^ sas
-üq a.iqos JBajuBjd ap p^pisaaau ajuaxnSisuoa B[ uoa 'pBpipjoxn unraoo
vi ap Bjanj aanpuoa BaiSo^ BXna ojuaiuiBjaoduioa ap sbuijoj sb^ s^qo
-nui uos anb apuajdsap as sapBpippora sb^ a^qos o^sandxa cq aQ
•aaajuoaB anb oy b o^uauíBpunj b^jojo anb y^aipEJ srsauaS By b zoa
cp anb BAijaadsjad By aod opsuiuijajap aiuauíyBiauasa —uoiaBaoAui sy
ap SBjqByBd SB^aui ssy ua ou Á— jas ouisira ns ua Bjsa uainb opijuas
ya jod BiunSajd By b BAii^Sau o BAijtsod Bjsandsaj By jod uoxaaB ns
jBuymjajap apand oyos anbjod 'yBpoui odij yap pBpiyBay By ap nota
-BUiJijuoa BAanu Bun sa 'BpByyojJBsap anj sajuB anb By b aqaszjax^[ uo
auBduioaB pBpiyiqisod Bjsa on^j *optjuas ojjo BjqBq ou oiusna jod 'op
opijuas ya BJBd ajqty jos Btauanaasuoa ua Bjpod ag
un ua BSjauíui opuaijjnasuBJi 'sBtauBisunajia SBjjaiaui

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5094">
                <text>Investigaciones sobre estructura Aprético-Dialéctica de la eticidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5095">
                <text>SAMBARINO, Mario </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5096">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 177-333</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5097">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5098">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5099">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5100">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5101">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
</itemContainer>
