<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=56&amp;sort_field=Dublin+Core%2CTitle" accessDate="2026-04-07T04:34:45+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>56</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="429" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="674">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/36e84d24de3691fe328e242e47f3aea0.PDF</src>
        <authentication>310e8ccfbfeee5bbc6655631c8376ab5</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5093">
                    <text>- ¿¿I SEnSuaj ua soixai jofaui jtpsa X JEjo-mioa
B3iS9pní Bpuapduico ns uppisodsip ns b jauod lod 'syuíapB 'sojjo A 's
-iq sns ap osn p opEjqpBj ajiaqBq iod sonó 'soAipajxp so9je3 sns apsap soun 'oAodB
ns opBisaid UBq 3\ anb sESajoa A so9iuib soso^auínu so\ b o^uatiupouoaai ns Bsa^dxa
jojnE 13 •a^uauiBunx9jd uyjBaijqnd as 'SEpEuiuiaai bX ' ((&lt;pppip vpoj ap jvpu^s^
pvppi^xo^v vj axqos,, X tlpvppip vj ap v^ip^pip vxnpnxjs^ v¡ dxqo^,,) sa^uBjsaj
sajJBd sop SB3 "saiEuiSiJO sauoiaESiisaAui BiBd opuoj pp oXodB uoa 'SEpuai3 X sapBp
ap pBqnaB^ B[ ap OAipaaiQ ofasuo3 p jod EpEpídsnE opis Eq Ejqo E^3 #
a^qTjdaosns 'iqe ubjs ^nb soipaq ua^nji^uoD 'sanoiooxpBJjuoo
SBIU 8B^ BI3U9na9JJ UOD UBDZ9JJO A 89^U9J9Jip 89UOI9B^9jdj9^
xinpB ^nbun^ 'BUBinnq BpiA B[ ap o^oajBsap [a u^znBaua anb
Siaua B^ uaiquiB^ ^as a^qBiJBA X a^qBiJBA Xnuí Bas BiouBiioduit
uns 'Biaua^od |BnSi aadmais Bua^ ou BiauaSiA ne anbuny
i so^ b o^aadsaj uoa uoiaisod ap buio^ pnjuaAa Bun ap ota
uts 'sa[Bj o^uBna ua jaaouoasap apand ou Bjsa anb soqaaq ap
B[ uoa Btauajstxa u\ b uauodtut as 'sauotaiqtqojd X sauotaBzu
sBtauBja^oi X soauaituBpuBtu 'sauotauaAaad X sauoiaBpuatuoaaj
aa X soiSo^a 'soiaajtdsouatu X sauotaBJiuipB 'sauoisjaAB X sauota
jd anb isb s^ #uoiaBqojdaj ap o uoiasqojdB ap sojas ap saABjj
puoa b[ ajuatuBAtjBJo^A B^nSaj anb oaiibuijou opuntu un ap
taouoaai \9 aaauajjad ^a y "BUBipijoa BpiA bj bj9jui ajuatusij
anb oj ap jas ap opotu jap jBjuatuBpun^ ojaadss un aXnjij
opBiamfua ajuauíBAijBuiiisa sojuaituBjJoduioa ap otatajafa j^
vuDippo^ pnAow. viouaiuadxa vj —*j

avanvuoN a avaiou^ 3a
S0Id3DM0J SOI 3Ú MOIDMIISia VI A 1V^0N
VlDM3I^3dX3 VI 3Ü SOIdVWIdd S3d31DVdVD SOI 3^U0S

I

D| 0p DD|p0|D|(]
D| 0jqos

ONIUVUWVS OIUVW

�de ser vividos como de ser contemplados. Dentro del ámbito que su
manifestación dibuja, la misma cotidianidad discierne —aunque con
caracteres un tanto imprecisos, que hacen difícil toda primera apro
ximación a su contenido— un grupo especial de convicciones y
creencias acerca de cómo debe ser la vida humana, el cual suele
identificarse con la designación de "orden moral".
Si se consulta, respecto de dicho orden, lo que de él enuncia
habitualmente la propia vida cotidiana, se hallará como pronta res
puesta que tal conjunto es sólo parte de un horizonte genérico de
apreciaciones reales o posibles pertenecientes a otros órdenes —cons
tituidos, por ejemplo, por las estimaciones estéticas, religiosas o
cognoscitivas— con los cuales guarda múltiples relaciones e impor
tantes campos de interpenetración, que a menudo se revelan en la
forma negativa del combate recíproco. Si, procurando una mayor
precisión, se le pide, a esa misma habitualidad ética, que haga osten
sible su contenido específico, se verá que, según la propia delimita
ción de su contorno, la conciencia moral cotidiana se muestra a sí
misma integrada fundamentalmente por una suma de preceptos que
se pretenden determinados y coherentes entre sí, de límites un poco
inciertos pero de núcleo claro y seguro, que instruyen y mandan
ajustadamente sobre lo bueno y lo malo, sobre lo que se debe y
sobre lo que no se debe hacer. Esos preceptos se expresan en fór
mulas normativas de carácter imperativo, cuya presencia puede tal
vez reconocerse incluso en el modo sutil de presupuesto necesario
que otorga sentido a toda permisión. Su vigencia regula aspectos
definidos de la actividad humana, como ser la relación familiar, la
relación con el prójimo, la relación del sujeto consigo mismo. Ellos
califican directamente a la existencia del agente sometido a sus
directivas, el cual, por su esencial conexión con los mismos, deviene
en su propio ser laudable o execrable, digno o indigno, ajenamente
a su ser o no así para un eventual agradecido o perjudicado. Ea
obediencia a esos principios es genéricamente debida por todo sujeto
moral que se halle en la situación requerida por el sentido de lo
que ellos expresan, de suerte que cumplida esa condición —que
puede referirse a circunstancias externas o a requisitos constitutivos
del agente— su acatamiento resulta obligatorio; y ese tono coactivo
pide una sanción para el caso eventual de que su voz sea desaten
dida. A su vez, su transgresión es camino que —aunque reproba
ble— se concibe posible en los hechos, pues el ordenamiento de la
vida que aquellos preceptos tratan de imponer entra fácilmente en
oposición con los impulsos e intereses inmediatos del sujeto moral.
Conjuntamente con las obligaciones así dadas, la conciencia
moral cotidiana conoce el consejo, la exhortación, la admonición, la
incitación. Muestra lo que parece preferible, hace relucir el término
ideal hacia el cual es laudable orientarse, previene y adoctrina,
promueve y estimula, reprime y recrimina sin que sea siempre explí
cito el alcance y el sentido de su decir. En todas estas formas llegan
al instante vital que apremia máximas que pretenden enjuiciarlo y
- 178 -

�'BiaUBJOuSl B[ UOO
pBppcu B| ap X jaqBs p uoa pBpuoq b^ ap pBpjiuapi b^ ajqos BapBxaos
sisaj bj b Biaua^sisaj BjBipauíui a zsuaj ns 'BUBipijoa Biauaiauoa bj ap
Bidojd Baija uoiaBjajdjajui bj sa pj anb Biuouiijsaj^ *osjaApB ouiurea
un ajuauía^qBuapuoa ouiiub p opuBraoj 'Jeipj apand anb spnaas buii
sa ajsa ojad íopiBzipaj jod ozjanjsa p Jin^as ap Bq 'bhuou bj ua op
-xaajqBjsa 'uaiq pp ojuaituiaouoa \y 'pBjunpA bj ap Bsoa sa BpBpuam
-oaua BiJOjaiA bj anb X jsb opaaBq ouanq sa anb 'oiusiui js b asjaauaA
oixa buijou v^ anb aqss ops Biauapadxa ap opBJ p^ —BjSaiur or
anb oaiun p sa ou anb— osajuoa ajuamBjBipauíui sbui ouB[d ns u^
•oj^o o^ ua oun o\ ap jaq^q apand oiusna jbjouSi ua Buaduia as pna
p ua 'o^aa^pajd oduisa ns ojund a^sa ua Bjjuanaua otusinjjp p X
orasioSa p aajua uopisodo pjuaraa[a Buj^ 'op^sajajuisap Biauanaasuoa
ua X pBpiaa^p B[ b opBSajjua 'a[qisuas upiaanpas Bun ap oiuaiuiBuiB^[
p oiJBJiuoa o.iaiua jod ojuaiuiB^Joduioa un ap capí ns uoa Mouanq
jas^^ ap o^daauoa ns sbui uis Baiji^uapi Bucippoa Biauaiauoa esa anb
JSB s^ *BJopBaiJBAaad pBpiAi^afqns Bun ap uoiaaBjsijBS B[ BJBd X jod
BpBZBqaaj ojsia bij as BSqqo anb buiixbui B[ ^p pBpi[Buosjadiui BpBj
-apisuoasap b^ X 'sajajuí un o uoisBd Bun 'ospdrai un p ua opBjuniij
jaqBq ap u^q 'BJOjaaj buiixbui bj BJ^uoa Bpqaj as oiuaiuoui p opuBno
:is ap aacq BUBippoa pjoiu Biauaiauoa ssa anb uoiaBjajdjajui bj b
ouoj ns sp anb o[ —oipaiu un ap sajqiunjsoa sb^ uoa apjoas pBpipnj
-iqBq Bua[d Bun suiuiop apuop i[p sopBiiuisui ops o sa;uaisixaui—
sopijajaj anboqa p X upisaad b^ ap 'BpB^siAB ajuauíBjatu o BjBipauíui
'Biauasajd b^ sa 'ajuBjsqo o^[ 'BpiSuiJjui buijou B[ apsap oiuaiiuqdiuna
ns BiuB^aaj anb jas-jaqap OA^Bjadiui un ap uoisa^d bj aiuauiBpB;mac
jijuas b Ba^ BUBipijoa Biauaiauoa b^ anb —Bjanj anb osinb as ou
anb o[ ap ojuaiiuiaapBd p jod 'sand 'ops— BuafB o Bidoíd Biauaij
-adxa B[ ua ssp^p sssouad SBiauanaasuoa sb^ ap saABjj b sa 'opnuaui
y 'BSjaApB uoi^sa^ns B[ b asjBuopu^qB o oidaaajd p jod asji^aj :sp
-Baijipa a^uaui[BJOui uoisiaap B[ ap p^paABj^ B^ ap BiauaAiA b[ b apaa
-ob as Bjp ua X 'uB^uBjqanb as souBipijoa sojiq^q so[ apuop JBn^ p
—Biijasunajia souaui o^ jod o 'bjbj X puoisBao joSij ua— BiauapiA
Bsa s^ *oasap un ap ajuaXBJjB pnjiaips b^ X ojuaiuiE^BaB apua;ajd anb
biuixbiu B[ ajiua ajaaiApB as anb ojaqjuoa p apuBj^ sa opuBiía pjoui
a^uaá^ pp oiiíaiiiiijuas p BJBd a^qisuajso aasq as OAiiBaadiui ouoj p
'oiJBuipjo aQ 'soiJoiBuiuiuGa d^uaiuBpnj3 sbui soiuauíotu so^ ua 'asjez
-TjaiaBJBa B^ua^ui opu^na 'ajuaiuajuajajajd BJBdaJ Baija pBpiuBipiíoa
b^ X 'SBptjjaApB oaod 'o^jBquia uis 'uaaauBuuad 'ajuajBd sa ojuaroi
-pouoa ns anbuny 'SBpuanaasuoa sns ua ops ou X jas oidojd ns ua
apBJBdajji a^uaiuapisod o[ ap pBpaijas BjaAas B[ uis X 'BiaunuB as
anb uoiauBS Bun ap BZBuauíB B^ ap jopp p uis 'oAijBjadun un ap
Bzapnja b^ anb saABns sbiu 'sBpuuoj sns ofBq BZBjjsip as uoiaBSqqo
ap ojuaiuiijuas oidojd p saaaA sBqanuí anb o^ubj 'BpiA b^ ap oai;a
ojuaiiuiApAuasap pp sapiauasa SBiuaj uaXnjijsuoa 'osopaduii jaqap
un ap api b[ b Bijssaaau Biauajajaj uaaBq ou sbuisiui js ua anb
'SBjauBin sapj^ 'Biauajsixa Bun ap japA X jas pjoi p ua —oaiSopixB
ou^is ofij un jod opB^ps— oppuBjáajui 'Buo;aaj ns p ajqos jaajafa

�Envuelta necesariamente en semejante hermenéutica se halla la
creencia de que lo inmoral tienta porque es deseable. Esta deseabilidad se presenta con el carácter de satisfacer directa o indirectamente
un anhelo sensible. Ignórase en tal planteo hasta qué punto un orden
espiritual puede tentar y atentar contra lo sensible. Tampoco se aper
cibe allí —aunque no le sea totalmente extraña— la experiencia de
la tentación del bien; y sólo difícil y fugazmente puede llegar a com
prender las posibilidades de complacencia en la debilidad o en el
abandono que toman el disfraz de renunciamientos admirados. En su
experiencia apercibida habitual, la conciencia moral cotidiana sólo
puede reconocer expresamente a lo inmoral en el consentimiento fran
co a impulsos e intereses sensibles de clara y definida especie, discernibles en toda común naturaleza, por heterogéneos que fueren los
contenidos que facilitan el logro de la satisfacción buscada. Por la
misma razón, no puede reconocer como inmoral algo que no le sea
exhibido posiblemente deseable de alguna manera, para algún
sujeto, en alguna hipótesis. Desde luego, quien rechaza por moralmente condenable el homicidio no dice, como tesis general, que sea
deseable matar a un semejante; pero sí admite o comprende que en
determinadas circunstancias o casos sea para un sujeto deseable ma
lar, pues de otro modo no tendría sentido que tal acción se considere
prohibida.
La concebida deseabilidad del hecho le permite, a la cotidianidad
ética, explicar las infracciones que rebasan los límites impuestos por
las máximas rectoras. Juzga que, ciertamente, el cumplimiento del
orden moral es plausible; pero ello no se hace sin esfuerzo, pues obli
ga a prescindencias penosas; y piensa, aunque con cierto malicioso
embarazo, que no deja de ser lamentable que las cosas tengan que
ser así. Por la apetencia que pide saciedad es fácil incurrir en el atro
pello de las normas que oprimen al deseo, y esa caída lleva desde un
presupuesto comportamiento bueno hacia un mal; el hecho cometido
es una falta, identificable y aislable, individual y concreta. Una vez
originado el demérito, el comportamiento adecuado a su respecto
—siempre según la habitual hermenéutica ética que aquí se describe—•
consiste en el remordimiento y el arrepentimiento, los cuales han de
acontecer, a lo menos una vez que otorga un alto la presión apetitiva
determinante del tropiezo. Conjuntamente con esa conducta que se
espera, se piensa que el orden moral violado pide una sanción, ya
consista ésta en acciones humanas o en efectos dañosos naturales o
sobrenaturales que sigan al hecho, o en penalidades determinadas
por cualquier perjuicio que sobreviniere por azar; pues lo que impor
ta es que, ahora o en otro momento, un padecimiento compense aleccionadoramente el ilegítimo exceso de goce alcanzado. Turbador se
ría que fuese gratuita la prohibida satisfacción sensible, y una envidia
inconfesada por quien pudo realizar un mal deseable tiñe todo el
sistema interpretativo de la cotidianidad. Por eso también, aunque os
tensiblemente condene o rechace de sí a la hipocresía, ésta la sigue
como una sombra y es su inevitable acompañante, bien que sea me
jor por más discreto dejar a ese acompañante inadvertido.
- 180 -

�- 181 uoiOBj9jd^9iui bj sbui uis S9 ou ojad 'oqaaq un sbui oj b S9
UOI9BJ9jdj9JUIOjnB n8 ^S9JEJOIU SOUaUTOUaj SOJ 9p BI9U9IJ9dx9
bj oqoniu uoa iu ubjoSb ou 'ajsa jod BOJjajui bj uainb b Bisandsaj
U9 jas oidojd ns ajqos BuiEj^ojd BUBip^oa pBpijBJOiu B[ anb SBjnuí
-joj sbj anb jBjBuas BJBd ojJi^jaApB bX apsap auaiAuo¡3 "is ap Bsuaid
anb oj Bjiaijdxa jBiia B[ ua uoiaBjajtdja^uioinB b^ JB^Sajut b UBSBd
ou íopiAjo osopBid X ojajasip un ua ojuoad arans soj 'sojja ua a^uaui
-zBnj BJBdaj is íBjsa aod soptaouoaai ajuarajioBj uos ou —buisiiu o^j8
-uoa uoxaaipBJjuoa ua BUBtpiioa Biouaiouoa bj b uauod anb soaiun soj
uos ou ojaaia jod anb— sajB^uauíBpunj saaajaBJBa sorapjn sojs^
•Bjsaijiu
-bui bsojoui uoiaBioajap bj ap sofaj BuaiuBiu as ojuaiuiBUBduioaB ns
opuBna uns 'sBAijBiJau sapBpijiqisod sbj ua BtauaaBjduioa Buaaiui Bun
ap ounsns ja ojqos sa aj 'soj9j&gt;bjjj9a ojuauuiaauíajjsa X ejubzoj ap ai
-uajBa 'X íajuBnuisut B^nsuaa ap ofap ajqBuaaqoSui a oS^buib un jod
BpinSas bCuosij sa ajqBOj uoiaujisip bj b oiuioaua ojjb sbui ns íuota
-daaxa ap biuioj Bpoi b jBiaunuaj ajainb 'oaiaauaS oiuaituB^Joduiaa
jap pBpqiqBsuodsajji bj ua asopuBiánjajj ^as-jaqap ua a^jaiAuoa as
sopoj ap jas ja X 'jaqap ua BAi^Baijiisnf Bdjnasip bj ajuaiujtaBj a^ija
'p^pijiqap ns Biaunuap uainb ajuB BAtjBt[uioa pnjijaB ua Bjsan^ *uaaBq
sopoj souaui o sbiu anb ojjanbB naiq B^sa 'opuoj ja ua 4anb j^suad
aaainb o Bsuaid ísojjo soj ap oiuatuiBjJodiuoa ja aod Bpinjijsuoa baij
-BJBduioa BjBasa bj uoa BpnXs as 'sBiauapijap sns ap ojuaiiutoouoaaj
ja Bjjuoa asopuai^d)Ojd biusiiu js b asjBuuijuoa jod ozjanjsa ns u^
•uoiaBjaqtj ns ap BiauBjaBf bj auBduioaB Bdjna ap ojuaimijuas ojnasqo
un anbuns 'aauBajB joXbiu ojja b ajjapaauoa ou ua asjBzjojsa ajaijajd
X 'sbuijou sB}jaio ap unuioo uoi^dbjjui bj ajuEjioduit Xnuí sa ou anb
—soiainfajd ap 9jqij asopuaXajo X asopuBuijpnasa— biusiiu js b aoip
as ajuauíjBn^i íBzauuij ns auajiuBtu uainb b Bjnqijj anb oioja ja saa
-uo;u9 BUBduia opBjaA Xnuí ou oíaajdsap un X 'asjiunjdaj Bzadjoj Bun
sa anb ua sauoisBoo uajsixa anb 'ajuauíBpBjjBD uaiq sbui anbun^ 4ap
-uaijua íopBjuaj ouiiub jap ajuaastdnouoa uoioiquiB bj Jijsisaj jiajjip
sa anb ua sauoiaBnjis X^q anb 'aiuauíBjainbut oaod un 'aq^g #sbaiíb9ij
-tjsnf sBdjnosip sajqBuozBJ X SBuanq uoisiAOjd ajUBpunqB ua X oubeu
bj b uatquiBj 9U9ij ísopiqiqxa soiJojBuapuoa X soxjojBpnBj aiuauíBj
-Bja soj anb sojuauíaja sbui uoa Bjuana sai^a pBpiuBipijoa bj
•SBiauanaasuoa SBpBjadsa sns UBjdiuna as ou X asBOBJj
-ja^uí Buianbsa ja anb BJBd Jtjsixa ap bij uozbj Bun^jB sand 'a^uaB
un ap jas ja ua ajaiqui anb pBpijBna ojubj ua 44p^pjBui,, buisiui bj
^ne o '4i.uozBJoa jap Bzajnp9? bj ouioa sajBj so^daauoa u^jaAaj anb baij
-Baijdxa uoi9U9iui bj auaiAOjd zibj jBn^i aQ "uoiaijjuoa bj X uoioijjb
bj uojainujisip anb SBaiSojoaj. SBuiJ^aop SBnSi^uB sbj BJBd Biauaxjad
-xa Bsa Bja Bpiaouoa uaig 'BjuaidajjB as ou oun anb japuajdiuoa ou
ja o sojuatuiipjouiaj Jijuas ou jod opouioaui jb;s9 ja ouioa 'sajuBjiui
-oauoa souauípuaj sajBjn^uis ap Biaua^sixa bj iqB ^(j 'jas ap Bq buisiui
Bjja un^as anb oj uaiqiuB^ ouis 'sa BUBipi^oa Biauaiauoa bj bjb¿ anb oj
ojps ou BjsaijiuBui ojsandxa Bq as anb pBpijBJOin bj ap uoi9Bj9jdj9^
-ui bj 'jBji^ijdxa oiJBsaaau Bjas aiuBjaps sbui anb sojuauíBpunj jo^

�de los hechos; ni siquiera está claro que sea la verdadera interpreta
ción completa de la conciencia cotidiana sobre sí misma, aunque se
trate de enunciados que sean aproximadamente su primera y más
elemental respuesta. Y esto es importante y debe ser llevado en cuen
ta, pues es frecuente que dicha contestación sea tomada sin otra ins
tancia como indicativa del hecho moral por excelencia.
2. — Problematicidad y cotidianidad.
La descripción ya cumplida sólo desbroza el tema; observaciones
más precisas hacen ver otros aspectos que en esa conciencia cotidiana
se presentan al mismo tiempo que quedan disimuladamente ocultos.
Así, es propio de su hermenéutica rehusar todo rango fundamental a
una nota que, sin embargo, integra su contenido a título esencial. Esto
acontece con la problematicidad que en ella inhiere, y que es cosa
distinta de todo mero saber acerca de conflictos accidentales. La co
tidianidad ética puede conocer problemas, y también encontrarse en
ellos y padecer su dolor y su aspereza; pero los mismos no pasan, se
gún su juicio, a integrar su ser, y no poseen en consecuencia un al
cance definitorio, ni en lo que se refiere a las conexiones que guardan
entre sí sus varios contenidos, ni respecto de sus relaciones consigo
misma. Tanto ella como la moralidad común que en su seno prefine
su ámbito permanecen ajenas a toda aporía radical, y en ningún mo
mento son verdaderamente polémicas ni críticamente indagadoras del
sentido de la validez presunta de sus evidencias, empeñándose en
permanecer aproblemáticas con una equívoca ingenuidad. La morali
dad cotidiana, cuando dice interpretarse, se atiene a su experiencia
de la hostilidad que media entre las normas que le son vigentes y los
impulsos e intereses a los cuales sus exigencias contrarían, y sólo ac
cidentalmente accede al conocimiento de otros planos donde se mues
tran contrastes que conducen hacia problemas más fundamentales.
Muy raramente advierte —y nunca de modo sostenido y determinan
te— la competencia entre normas rivales igualmente rectoras que a la
vez y con similar apremio solicitan al agente hacia direcciones éticas
incompatibles; si en la ocasión apercibe el problema, no sobrepasa el
simple estado de extrañeza, prontamente relegado. Puede llegar a re
conocer la disputa entre las pretensiones de jerarquía de distintos
valores, y experimentarla con violencia en alguna circunstancia; pero
mismo entonces no va más allá de una sorpresa llena de sospechas,
que bien quisiera negar lo que ve. En grados superiores, puede infor
marse de la polémica entre opuestas apreciaciones doctrinales de los
hechos que la constituyen, como acontece con los juicios tan dispares
que versan sobre el arrepentimiento y la buena conciencia; e, ilus
trándola, es capaz de llegar a saber que chocan y se oponen las nor
mas vigentes en sociedades heterogéneas o en generaciones distintas,
en clases desiguales o en individuos diferentes, o en momentos
varios de una misma personalidad; pero incluso en esos casos la pru
dente indiferencia o la sorpresa indignada serán sus solos caminos de
- 182 -

�- 81 BtiBip By bjb&lt;j uojja un ua jBsuad uBBq ou SBSouad sbio
-uanaasuoa anb BjsBq ^Biauaiauoa Buanq.^ By jod pqB9 jod BpBfa^saj
BJ9S SOSBd SnS 9UtUIB9U9 9JUBnj9B J9 [Bn9 By jod BIA By A 'Biaua}SIXa
-UI ns JBSU9d BJJ3S OyBpUBasa 9p OATIOJ^ *B^i9U9S 'BATJ9fqO 4BJBya 'iqB
JB)S9 9p Bq '98IAip 98 OU 9nbunB 'BJSnf BUIJOU B^ *Bpi9OUO989p 91lbuilB
BuiísiioajJOD uoianyos Bun jaqBq ap Bq 9nb asopucjuoasap sbui 4Jin2
-98 OUIUIBD 9nb 9qBS 98 OU [Bn9 By U9 'BIOUBJOuSl pjU9pi99B BUn 9p
ya 9nb oSubj ojjo bSjojo S9| os ou —pn^joB ns b^s ^nb bijoiou jod—
sond 'oqo^j^p ap uoisnpxa Bun ap sopin^as uos oaijaBj o^uaiuiiaou
-O99J [buoisboo ns Á ^uoisBao Biaua^jaApB ng 'jBjnuuoj Bjijsa BUBip
-ijo9 Biauaiauoo B^ anb uoiaBjajdjajuiojnB B[ ojuauíBAijuBjsqns jbj3^
-ut b UBSaj^ ou SBUia[qojd so^ '89[buiSjbui ajuaiuBjara eopB^znf
•opiA[o p ua BpiSaauíns ajuauíBpidBj spanb jBn[
9U9i) zn[ ns opuBno A 'B([9 ua aaau^iujad ou 'ojuaiuixiuasaj pp o oipo
yap 'jouib yap 'eajajui yap Biauanyyui BJopBqjni By ap —aiuanaajj sbui
89 ay anb— Biauaiauoa By uaiquiBj j^ UBUB^ua aqap as ou anb ap Bpiu
-aisos uoiaatAuoa By uoa jyisixaoa b auaiAB as ojixa ns jod uoiaaBjsijBS
BppyaA By unB Á eo^sa ap Biauasaad By Byya ua A 'ouB^uaoinB ap sosaa
-ojd eayBnjxqBq sns ap uoiaBAjasqo By Jinqai Bjquinjsoay #8Biauanaas
-uoa sns jBsuad ap znaa By is ajqos jbuioi b B^aiu as 'uoiaiyou Bjap^p
-jaA Bun jod ^pBpiuBipi^oa buisiui By sbui íBpBJiui ns ofBq ajuauqBj
-uapiaui ja^a uoisBao By ua uapand anb SBraaj ua^njijsuoa 'opBynaBui
opuoj un jB^ynao oyya uoa uaj^oy ou anbunB 'yado^o ap sapnjjtA uoa
sspi^saA asjiqiqxa uayans anb sa^uajBds sapBpiu^ip sbjubj ap 'uij ua
'pBpaaau By ^sayBiauasa eautj soy A soidiauíad sapuBj^ soy b sayBqjaA
sauoiaBaoAui ssqanuí ap pBpaiaBA By í jouib yap o Bzajnd By ap 'uaiq
yap ajquiou ya uoa uajqna as saaaA b anb BipiAua By o oyynSao ya uaiq
-uib^ •sBJopBziyBJOui sauoiaBuiByaap sajuaijjoa ua asj^qaadsos apand
Biauasajd B^na A 'uopjad ya ua o pBpyíuinq By ua o 'sopiyduma jaqap ya
o uaiq ya jod uotaaBjsyiBS By ua asjBziysap uapand anb SBisinbosBiu
o soaipBs soiuaaB soy 'BiauBjsuoaui Bzipinq yBnSí uoa 'Bzinb Bjyjqnasap
BpBuoiaaayB ajuauía^uaiaiyng *Biauaiauoa BfBq BpBynuiisip Bun apsap
BnjaB ojad BApaaya p^pjaA ua By sa anb ByyanbB A aiuaSiA amnsajd
as anb buijou By aj;ua uoisiyoa By 'ajuauíBjafBSBd 'ouiuiBa ns ua jbj^
-uoaua ayqísod sa ay opoui ouisiiu yaQ qBJOiu ouioa asjB^znf A asjBiuas
-ajd BJBd BjdaaB anb oijajija oidojd ya unSas yBjouiui jas apand yBJoin
a^uamaiuajBdB oy anb —a^uaasauBAa BiauaAtA sauBiuauíoui By ap ByyB
sbui ou anbunB— jijjaApB b jBSayy apand 'BuaAOJd upiaBnjis By ap
anb afBSuaui yap p^piJBya By o BJopByaAaj BjqByBd By ap Btauanaoya
By un^ag 's^zajnduii ap soA^eaipui sopimijdaj so^uaiuniuas ua UBia
-unua as anb say^n^uaAa sauoiauajuí sbjjo A 'ajuajed^ A Bpiaouoaaj sa
anb uoiaua^uí By aj^ua anboqa ya 'aiuaiuzBnj 'jBqsijB ayqtsod sa a^
•Binsiui oSisuoa uoia^yaj ns b oiuBna ua pnjijaB ns sa aiuefauíag
•ByjBSi^snj uBjuajuí anb ssuiayqojd
soy ap oSj^a a^uauíBjap^pjaA BS^q as yena By ua uoisiiuojduioa Bpoj b
osBd ya UBpaA ay 'saABj^ sbui souisiuo^b^ub soy ayqBuido Bija)Biu aiua^
-jnuí a ayduiis ap BaijiyBa anb pBpiyinbuBJi Bpoxupa By ouioa Bjausui
yBna o y^j ap asjssuad Bpand anb ap oy^puBasa ya ojub^ A 'Bjsandsaj

�prefación de la conciencia ética el problema carece de legitimidad,
pues no accede verdaderamente a él, o si accede no quiere verlo, o
si no puede no verlo le es sólo ocasional, y esto es insuficiente para
que ella quede teñida de su color. Pero en la misma cotidianidad
existe el camino hacia el problema; no hay más que proseguir hasta
su propio fondo para que se hagan ostensibles sus muchas aporías, y
sus mismas delimitaciones habituales no tienen sentido sin las som
bras, colmadas de enigmas, que la circundan.
Tan grave es el anublamiento para toda problematicidad radical
que ciega a la cotidianidad ética, que no repara en su ordinaria esci
sión en planos heterogéneos, gobernados por sistemas hermenéuticos
antagónicos. Al lado de las técnicas y los términos interpretativos de
su más pública respuesta a toda interrogación por su ser y valer, yacen
en ella misma otros sistemas organizados que acogen experiencias ne
gativas en cuanto a la significación de la moralidad. El estilo enco
miástico que ésta acostumbra adoptar en su propia exégesis deviene
condenado, y el lenguaje común de la moralidad padece el hostiga
miento de acusaciones que lo tachan, juzgándolo hipócrita, bastardo,
apócrifo, risible. Aunque es menos frecuente su aceptación confesa,
los sistemas amorales y antimorales que también forman parte de la
cotidianidad conocen a su vez momentos de reconocimiento público,
y en los hechos los señoríos de los distintos sistemas se alternan sin
que por ello se origine afloramiento alguno de problemas que la co
tidianidad tome verdaderamente sobre sí. Cuando sobreviene el im
perio ocasional de uno de ellos, los otros se retiran con prudencia, de
suerte que —no obstante su rivalidad excluyente— no ingresan al
plano de una riña efectiva. En el instante en que la cotidianidad oye
una de sus voces ensordece para las otras, a lo menos en el sentido
de denegar la audiencia que éstas solicitan. El antagonismo expuesto
no se circunscribe a los hechos, y pretende valer para el derecho: en
su mutuo denostarse los sistemas y planos contrapuestos se niegan
legitimidad, rehusándose a que se abra causa en la que se les reco
nozca por igual el derecho de partes contendientes. El lenguaje que
en algún momento domina pretende que su evidencia es autosuficiente, y los dichos que siguen otros cánones quedan tan solo como
palabras inválidas provenientes de una extraña germanía. Mas las
voces de las experiencias que contradicen el habla dominante no
quedan acalladas totalmente, y se traducen en el desasosiego con
tenido que hace oir su protesta confusa contra la claridad preten
dida por la paráfrasis que se proclama válida. Raro es que una inquie
tud insinuante no acompañe a las formas no-moralistas de la coti
dianidad ética; no menos raro es que una desazón ofuscada, disfra
zada de extrañeza, no acongoje a la más pública autointerpretación
de la moralidad ante toda palabra inquisidora que le pregunte por
sus títulos justificativos. Esta común exégesis, que es la que pasa por
más propia —y que no es más, según lo expuesto, que la más ele
mental de las respuestas de la cotidianidad ética— acostumbra llevar
a su mayor grado el proceso de enquistamiento que ahora se analiza.
- 184 -

�- 981 -

•ojsaijiuBiu ap aauod ap Bq oiaBuiSiao sbiu jBsuad un sayBno
soy b 'so^piydxaui soiuaiuBpunj un^as BpBarpBad 'souaiucmaj soy ap
BjaBaiyqaB uopBjiunyap Bun ua BjuaiSB as 'uniuoa pBpiyBaotu By ap pi
-uauíaya sbui zoa By ap oyps ai^a^d Bpua^aad 'Baip By ap sapiauasa sbcu
Btuaj. soy uoa asopu^aBaua 'anb Bjjosoyij: Bpoj anb oaBya bX sa SBy^
•paan^aa ns ap SBjynao sauozBa SBy ayqsuapuoa zapunqipnd aod opuBp
-t[baui 'oiuaiuiBpnusap ns jbubS 'ezinb 'uapand jopisinbur a;uara^p
-nSB ozjanjsa pp BzuBfnd bj o paipBj Bpuatjadxa eun ap opapod p
ops X 4Bpajauioaduioa ajaipnd anb piauasa aiuauíBjapBpjaA B^un^
-aad spo^ b Biauajsisaj ns BiJBuipd uatq aaBq oAisuapp ojuaiunpaa
-o.id ajs^ 'Bjnsuaa ns ap osad p uoa oiJBpqos BJisaniu as uoxaBauap
ns ap osad p :opBuapuoa ajuauípaoui auapap 'pBpipjoui b^ ap uois
-uajduioaojnB ajuBÍaraas uoa a^qiiBduioaui aaajBd 'ajua^BdB Baijnauaui
-.iaq ns un^as 'anb o[ opoa ^^ -a^qB;ndsiput oidiauíjd jod asiBsuad X
oiaijjsajji asjsSznf bjsii^ pna p 'oqaaaap ns opijnasip sa uaiquiBj anb
jBJOuái BJiaisinb 'sojdaaajd sns b OAijaaja oiuaiuiBjBaB un ap Biauas
-nB B[ jaaouoaaj b BisandsiQ #js ap assuad aqap anb ssuaid anb o^
aaip unuioa pBpi[BJoui B[ anb o[ aaapAajd opuBna sopiaaanasqo a^uaiu
-piajBd uaaauBuuad pBpiuBipiioa buisiui b^ UBaSa^ut anb soidpuiad X
sopiuajuoa soqaniu sojjq 'Biauasa^d bjos ns uoa aiuajBd aa^q as ou
opijuas oXna X 'osoxjsníuUB o[ X a^qiaBdBsap o\ aj^ua Bpasa B[ uajjoa
-aj sapna soy 'sopanb sojuaiuiijuas ap oiaBjuauíoa ya aqtaaj Bpnp ua
auod By uainb ajuB o^jaiauoasap o)jaia X 'is ap saiaaB Buo^aid Byya
anb pBpi^níáas By uajauíojdraoa BzuBijuoasap Bjaaaas Bun ubioijou
anb sopBzoquia so^uaaB sajuBaxpjoui oaad íouBuinq aiuouiaABjS sbui oy
ap OAisuajo o;uaiuiByinbiuB un uoa 'aijuas ns ua 'BJBdinba as sop
-BjajaAui so^yqBq sns aa^uauíB ojuBn^ 'soijajiaa sns b BiauayoiA ub
-Biy anb soidpupd ap o 'sopB.iqumisoaB sbui uos ay anb soyyanb^ uoa
sopiuaj sopiuajuoa ap zapiyBA By uauurjB anb sisai ap oiuaimiua^sos
opoi JOjartJ^sap ajuaiuBpBaiji^snfui jB^znf b zBut^jad uppBuiyaut ns
BpBuniuoauBiu ba pnjxjaB Bjsa U03 'By^puauísap Bip anb Biauayjad
-xa bjjo aainbyBna b BsaaAaad Bznf X 'Byaiaaq aaaipnd anb batjb3u
aiuauíyBaipBj pBpiyiqísod Buniuiu 'jyiiinpB aaainb ou o 'ajixupB ou
o 'aA o|y^ *is aaqos yBnjiqBiy sbui afBnSuay ns ua BuaopB as Bjsa anb
uoa saaajaBaBa soy uoa BpiyBA yBJoiu Biauapuoa Bun aaquq ap BX^q ou
anb aiqaauoa b BÍáaiu as 'soaapBpaaA sbui uBpuaiaad as anb soj^o uoa
ajuaiuBAijBaBduioa oXns opiuajuoa unSyB ayqyinasip aaaouoaaa 'ajuaiu
-yBuoiSBao 'apand uaiq x *aaaidna Bpnp BunSuiu soqaaaap soXna aaqos
zoa Bun ap soqaip soy sa^d Bjsandoad uoiaBaiydxa Baaui eun anb sbui
traaaaaBd ou aaBzuBayB as anb Bjsandsaa Bpoi anb ajaans ap 'sajuaa^dB
sopiuaiuoa sns ap yBn^uaAa uoiaBaijijaaa aainbynna b BuafB aaauBiuaad
pui ns 'is aod aB^un^aad b BpBzaoj aA as ig 'ayqBzijBuiayqoad
f b ajsisaa as 'Bjiaai Bya^aByaap uBaaisinb zaA ns b anb soAijBjaad
-aajuí sapyoiu soy ap BÍáuaAoad anb BaqBy^d Bpo^ Bjiaiyi aod opu^ynuy

�3. — La indeterminación cotidiana.
Una temática semejante debe desenvolverse y completarse fijan
do la vista en otro aspecto de la conciencia moral cotidiana: su inde
terminación. Todo esquema inteipretativo-estimalivo convencionalmente admitido, todo precepto, tipo de acción o modo de conducta
que integre regulativamente los fenómenos éticos, se explicita o es
explicitable en una fórmula que, en cuanto tal, es dada según la
forma de una generalidad abstracta, escindida de todo contexto situacional concreto, y sin referencia alguna al sentido de su cumpli
miento real por una personalidad determinada. Como consecuencia,
comprehende en sí significaciones heterogéneas, de manera que, bajo
la apariencia de una misma norma, se ocultan en verdad preceptos
no sólo distintos sino enteramente excluyentes, en tal grado que si
el uno es reconocido positivamente valioso el otro ha de valer con
necesidad negativamente. La fórmula no explicita por sí misma el
sentido de la norma que en ella se expresa de una manera fija y
comunicable, por cuanto no manifiesta sin más el valor del cual la
norma depende y hace que sea lo que ella es y tenga el sentido que
tiene. Cierto es que, convencionalmente, a la fórmula en cuanto tal
va adherido un valer más o menos pacíficamente admitido; pero este
valer no es más que el simple correlato de un contenido de vaguedad
extrema aunque encubierta, cuya indeterminación permite suponer,
sin mayor compromiso, la inherencia en él de un valor evidente de
vigencia y validez indiscutidas. Es por eso posible que, a una misma
formulación de una norma o de un criterio moral, se le asignen fun
damentos divergentes; pero, proviniendo de fuentes disímiles, el con
tenido de la fórmula resulta a su vez heterogéneo, y es por ende
diversa la norma misma.
Se dice: ^amarás a tu prójimo". De ordinario se acepta el valer
de lo que así se dice y se le reconoce éticamente vigente. Pero mil
y una interpretaciones pueden tener lugar en cuanto a lo que ha de
entenderse por "amor" y por "prójimo"; y mil y un ejemplos contra
puestos pueden ofrecerse respecto del contenido y en consecuencia del
cumplimiento de dicha fórmula. Gran diferencia existe entre el amor
de Francisco de Asís, que besa al leproso, y el de Torquemada, que
quema al hereje. Mayor desemejanza media entre el amor a la pre
sencia humana del otro cuidando de sus urgencias mundanas, y aquel
que dice dirigirse a la condición transnatural del alma ajena, des
preocupándose de la miseria y el sufrimiento de su existencia encar
nada. No se diga que el uno y el otro son tranquila y sosegadamente
compatibles: "cualquiera pues que quisiere ser amigo del mundo, se
constituye enemigo de Dios" *. De esta suerte, nadie se entiende sobre
el contenido, bien que de ordinario todos admitan la fórmula. Esa
común aceptación de un valor convencional ficticio oculta la diferente
aceptación de valores fundamentantes esencialmente distintos. No

(1) Santiago. Epist., 4, 4.
- 186 -

�- ¿81 uoiaaBJ)sns eun '—oai;a oppu^s ua 'oSanj apsap 'opBiuoi
— ja jod íEiuajqojd ^a BaipBJ ttasJB)adsaj ^q^p,, ^jsa ua 'ajuamBjsnf
'oja^ 'asaBjadsaj aqap anb Buafe pBpaidojd Bun ap upiaaBJjsns bj sa
anb ja ap soiHBip A 'oqoj jap os^a ja 'ojdiuafa oiusiiu ja uoa Jiñ^as
-ojd BJBd '^ag -uoisaB eun ap jbuijoj upiaiuijap Bun asjBp Bpand 'zaA
jbj 'anb o)iaia sg -opiua^uoa ojajauoa ap sam^mauíepunj biujou buu
A jojba un ap Biaua^iA bj ap o)sandns ja ua opimas auai) ojos B)sa
'uoiaiuijap Bun ap s^abj) b Bianpuoa ap odi) un sotuapuaqajdB op
-uBna 'upzBj Bsa joj uas ns B)saijiuBiu anb opeuiuiia^p opiuamoa un
aqiqxa opuBna jBna o je) pcp.iaA ua sa ojos jojba un ^opijuas opiuyj
-ap un ap uaaajca 'opiua^uoa ns opcuiiuaaiapui opuaiaauBuuad 'anb
ojubj ua 'soiaBA uos BUBipijoa Biauaiauoa bj ap soaija sa jojba soq[
'sauoiadaaxa sBsojauínu ji^iuij^b apand
'jBiaos pBpijyin buii ua opBju^raepunj 'anb SBjjuaiui —s^snaxa sajiaBj
ap sBuajj 'sbjjo ua ou anb o)jaia jod— sbsoi^ij3j sapn^i)OB sBjjaia ua
oinjosqB jajaBjBa un auai^ JBjuní ou ap o;uaiuicpuBui ja uatquiBi jsy
"oubiisijo aiu^uiBjaAas njiJídsa un BJBd jojba ap aaajsa jbjoui Xaj bj b
ojadsaj ojos ja jod pspiJBa bj anb A —soiq ap jouib ja Bas anb oj ajqos
Iub^ ap uoiaBiajdjauu BUBJjxa bj opsj ap opusíap— oubijub^j ojpsa
ap oa^ia ouisijbiujoj osojnáij un BJBd jbjouiui sa soiq ap jouib ja
jod Busoiuij bj anb ouaiuBpunj ns jod sa 'isb íjBna o jb) auaiAap bui
-jou bj anb o)uauiBpunj ns jod s^ "BpiqBij jbui a)uaiuBaipijnf o Bai;a
pBpaidojd bj b OAi)Bjaj oj ua uoiaiqíqojd bj jijjns ou A 'opiJinbpB
a)uauiBiui)iáaj oj b o)adsaj jod o ^Bnjpadns p^paidojd bj b OAi)Bjaj oj
ua o)uaiiui)uas ouisiiu ja JB)uaiuijadxa ou A 'BuaÍB pcpisaaau bj b o)ad
-saj jod o íozjanjsa uis BpiJinbpB pcpaidojd bj b oAi)Bjaj oj ua biuix
-bui bj a)ua^iA Ji)uas ou A 'ouafB ozjanjsa jb o)adsaj jod JBqoj ou
apand ag *buijou bj b au^isB as anb o)uauicpunj ja Bas unáas uoianjos
a)uajajip uauai) so)ajauoa soaija sBiuajqojd soj sand 'oai;aBjd saja)ui
ap sa)uajBa SBAiiBjnaadsa sauoiaaBJ)sqB sajdiuis ap B)bj) as anb asjiaap
apand o\[ 'opBjáBS ja)aBjBO un pBpaidojd bj b 3jjbu^isb jod o 'jBjn)BU
oqaajap ajqBjoiAui un ua jaaja jod o tp^paidojd ap oqaajap un sosea
sajBna o sajB) u^ apuaijap X Bj^Bsuoa 'a)uauiB)snfui o B)snf 'a)uaui
-jBiaipnfjad o ji)n 'anb jBiáaj uapjo jb o;adsaj jod ojjaaBq ou o íjBjn)
-Buajqos o jbjii)bu 'buj3)ui O Buja)xa B)sa Bas 'uoiauBS Bun JB)iAa ua
jBnptAipui saja)ui jap o íjBiaos saja)ui jap ajquiou ua jcqoj ou ajqísod
sa oja^ '(íuvqod ou^ :BiAqo aaajBd d)uauiBUBipi)oa anb buijou Bun
soiuajapisuo^ #oaiun ja o)jaia jod sa ou opBipn)sa ojduiafa j^
•BiauBajaiu jainbj^na ajqna anb Bpouipa BjapuBq eun ojos sa
'jBuoiauaAuoa Biaua^iA ns ua 'joiub jap a.iqiuou ja anb o)jaia sa 'oíai)
-aij oj ap ojap^pjdA oj jjjb jin^ui)sip soiuBjanb anbunB 'anb aaaj^d
uaig #uaiuija ja A BjjanS bj ueoiji^ubs as A oíaijijaBs oidojd ja B)daa^
as 'b)bui as A 3)sisb as 'b^i)sed as A Euopjad as 'Biauaiauoa ap pB)jaqij
bj B)inb as A Bp as 'ouiifojd jap pBpijBnpiAiput bj an^isjad as A B)ad
-saj as jouib jap ajquiou ua anb isb sg qBqjaA pBpi)uapi eun anb sbiu
sa ou jojba ja 'opimas ns uBj;sanui anb ouioa ja A opu^na ja uis 'sand
íoiusiiu jojba ja ua opjanaB ap B)sa as o jad 'jojba un bzijboj as oiuoa o
opusna ajqos Bdajasip as anb 'jajaqag ap BjauBui bj b 'asjiaap apand

�autorizada puede sin embargo ser éticamente un robo; a la inversa,
una sustracción ilegal puede no ser aprehendida éticamente como
un robo: éste deviene —lo que muestra el puro formalismo de su
concepto— moralmente permitido: por ejemplo, el robo de víveres del
ocupante enemigo en una situación de guerra; y la misma vivencia
puede tener lugar en algún individuo en la cotidiana y vulgar opo
sición de clases. En tanto ese "debe respetarse" no esté axiológicamente determinado, no es nada más que una mera fórmula verbal.
No se puede decir que tiene un contenido axiológico propio por
cuanto supone que hay que respetar de alguna manera y en algún
grado alguna propiedad ajena, puesto que tal proposición es axiológicamente enjuiciable, y su validez es sólo una presuposición ante la
pregunta de si existe o no tal respetabilidad exigible de la propiedad
ajena. Tampoco puede decirse que ese respeto que se pide sea exigi
do por la esencia de la idea de propiedad, pues ello implica que se
da por supuesto que debe haber propiedad, lo que es lógicamente
posible negar y éticamente a examinar; y sólo teniendo a la vista
expresa o implícitamente ese presupuesto adquiere sentido toda ten
tativa de definir el "robo".
La indeterminación cotidiana es tan extrema que desde la ética
antigua se conocen la temperancia por intemperancia, el valor por
cobardía, el altruismo por egoísmo. La norma puede llegar a acoger
como fundamento suyo un valor que, según su aparente sentido, ten
dría que permanecer expresamente excluido por contradictorio. Y
ocurre que esas relaciones de transubstanciación no residen mera
mente en una especie de taumaturgia psicológica similar a la de los
procesos de autoengaño, sino que expresamente, a la luz del día, en la
fundamentación teorética no sólo explicativa sino también justifica
tiva, el valor aparentemente contradictorio es recogido a veces como
la más directa y adecuada razón de ser de la norma misma; así ha
ocurrido con el desarrollo tradicional del utilitarismo. Se comprende
entonces que sea propio de la convicción cotidiana el preguntar sólo
por el cumplimiento del hecho; cuando, a lo más, pregunta por la
intención, se refiere a la intención de cumplir el hecho, pero con
prescindencia del sentido axiológico que se persigue al querer cum
plir o rehusar el hecho. De esto resulta que la moralidad cotidiana es
ajena a toda inmediata exhibición de un concreto fundamento, pre
sentándose en consecuencia con el carácter de incondicionada en
cuanto a su fundamento; por donde ocurre que el hecho, convertido
en una especie de tabú, deviene dogma que ordena irracionalmente
su realización. Inevitable secuela será entonces que el fundamento sea
visto sólo como problema meramente teorético, en el cual se ha de
tratar de justificar una práctica dada cuya validez es obvia. De ahí
el comprensible y grave error de la escuela sociológica francesa, la
cual, al plantear el problema de la posibilidad de una ciencia ética,
formuló la acusación, contra las doctrinas filosóficas tradicionales de
la moral, de buscar explicaciones a posteriori, que sólo tendrían el
poco mérito de justificar inútilmente una moralidad vigente, ya acep- 188 -

�- 681 si 32 suaqfo ui :ajnu a%\uifap n 31 uiojf uiniqo oj suoffa ]jn zsisau
02 suidas uopou jnuoiu aq% sasno uaq%o uj 'ajqisnnjd Ajjnnba Ajunau jo
A\\nnba íuaas ua%fo qoiqcn puo 'apioap saop asua^ uoiuiuo^) 3222/3 puai
-aud iouudo aun, qoiqcn uaacnjaq %nq i apioap pjnoqs acn %nqi Aunssaoau
sí 32 qoiqcn uaacnzaq 'saajasiuaqi juasaud saaiívuuajjn 3221/3 'sasno amos
ui 'puif a^j 'aounjdaoov fo Azijnsuaciiun aqt Suiuopunqn znoqzicn siqi
op foinmo acn 3222/3 puif asn 'sauinbau aouaios qoiqcn ssauajiuifap aqi
vuaqi aaiS 0% iduann acn sv uoos sv 372/^ qvoixopvund puo oiiiuaooa si
juassip fo uoissaudxa Aun 3222/3 asuas aqt vi — p^s^aaiun A\a2oiuixojiddn
si juasso aqz 3222/3 paiuwjo Ajuwf aq Avxu ji puo '^uasso Suiuopsanb
•un tuaqj pjaiA oí pasodsip aun acn 'asunoosip Aunuipuo ui uiaqz zaaui
acn S22 'satzijnuauaS anSnci zoqcnauios fo 93223 aqi ui zfaj aun Áaqz sn
Suoj og 'ucnop pmj zsnf suopipuoo aqi \}f\nf fou op suiixntu sn 'Sui^
-nads AjjnuauaS 'inqi uoajo siuaas 32 'zaauuoo uwiu aqz ui aq suazdnqo
Suipaoaud aqi ui asua^ uounuo^y fo Anjnuoj^ aqi fo uaaiS zunooon
aqi fi cno^j^f :uiiuiod opiju^s ^a un^as p^pij^joui bj ap sisijbub
ns ua 5joiM^pig ^aiQ 'uoiadaaxa oraoa a^uasajd as b^;o bj á BAijisod
oinoa bj&gt;[ba Bjja anb aoeij aiib oj BaijdB as Bun anb sbj b sauoia
-Biijis sbj ap Biauanaajj ^oabui bj ojos sa Á i(isnuniniu)f ja aSjj í(unz
-mu ou^^ jb ojunj* 'Bisando bhuou bj ap BpBsajuoa on Biaua^iA Bjapcp
-jaA Bun UBoijdmi 'aiuauíEoijoBjd ^anb sauoiadaaxa sbj SBSOJamnn ubj
uos Bj^aj ouioa a^ia anb buijou bj ap opBj jy 'SBiaua^ixa s^idojd sns
ap sauoiaBjruiij sajBuoiauaAuoa uaiquiBi sbj ua ajuauíBiJBsaaau aonp
-bji as Bueipijoa pBpTjBJotn bj ap BDiSpjoixB uotoBDijiisnf uis nqBi ap
ja anb isb sa ^ ^biijiui ja ua jBn^iqBq uopBjajdaajui bj ap
ajuauiBiAqo sa BoruojBjd mSojody bj ua BJ^uanaua as anf&gt;
ouisiui jap uopou bj 'ojduiafa jod 'sand i¿((uojncifi jod jnb^ apuaji
-ua as anb? oaad í(iaiuaijnci jas anb ^Bq^ :aaip as ^¿i(uoiun^ A ((oiuif
•oud^ uauap op^uas anb? ojad i^oiuifpud \n unuin anb Ao\\n :aaxp as
;¿(moizsnff&gt; jod apuaiiua as anb? o jad í toisnf jas anb ^Bq,^ :aaip as
í¿uoiaou Bjsa ap opiuajuoa ja sa j^na Bsioajd uainb? ojad i(ouanq
jas anb Aoi\99 :aaip ag -sBtaBA anbjod SBuanq ajduiais uos sbxujou sbj
anb ajjnao 'oiuauí^punj ns opEuiuija^apui jas jod opiuajuoa ns opiuij
-apui opuais 'Baija pBpiuBipijoa bj ap oAiinjijsuoa sa anb JBjajdjaiui a
j^uas ap ojjoui ja ua 'otquiBa u^ 'Bisa ap ajqBJBdasui OAijafqo oiuaui
-noop un sa uotaaB ran b BUBduioaB anb jiaap ja anb JBjapisuoa anb
Bupuai 'soujaixa a^uauíBJnd soiuaxuiBjJoduioa ap uoiadijasap ajduiis
bj b asjB^iuiij ajaisinb uainb A ísajuajajip ajuauíBai^a sapspijBu
-osjad uos oiusnu osa jod A uaiquicj anb ouis 'jcjoui bj ajqos ajuaui
-jiuiisip uBsuaid ojos ou Jjij\[ ^JBnjg A iub^j 'B^uaiB uoiaBAjasqo Bun
bjb^ -ojuaiuiijdiuna ns ap A buijou bj ap ajqyjBdasui sa anb ouis 'bij
-oaj BjinjBj^ A ajuajajipui Bun oiuoa ajuauíBaasujjjxa asjipBUB Bpand
anb ojb sa ou B^anpuoa Bun ap oAtjBaijijsnf ojuauíBpunj ja oja^
•sBjsa ap bjsia ua aaBij as Biuaisis ja sand 'sajuBfauías sauoisnjauoa
b opuBáajj 'uBjjipiauíoa SBuiajsis sojui^sip soj BaijaBjd bj ua 'p^pij
-BJOiu bj ap sojuauíBpunj soj ap Buiai jb uapjo ua sboijosojij SBiauaj
-ajxp sbj sapuBj Anxu uos Buoaj ua sBjjuaiui 4ojja jod íjb^3jj ap bij
jBna jb A jxjJBd ap Bq jBna jap oqaaq un ouioa ojosojij ja jod

�found to comprehend elements which we have no means of reducing
to a common standard, except by the application of the Utilitarian
—or some similar— method. Even where we seem able to educe from
Common Sense a more or less clear reply to the questions raised in
the process of definition, the principie that results is qualified in so
complicated a way that its self-evidence becomes dubious or vanishes
altogether. And thus in each case what at first seemed like an intuition
turns out to be either the mere expression of a vague impulse, needing
regulation and limitación which it cannot itself supply, but which
must be drawn from some other source: or a current opinión, the
reasonableness of which has still to be shown by a reference to some
other principie" 2.
Pero existen otras formas más radicales de indeterminación que,
yendo más allá de la incerteza en cuanto al contenido de una vigencia,
tornan incierta la vigencia misma. Se ha mencionado ya el caso de
normas rectoras que se contraponen y cuyo choque sitúa en conflicto
al agente que ante ellas se halla; pero existen tamhién vigencias con
trapuestas cotidianamente aconflictuales, de las que el agente echa
ocasionalmente mano según las solicitudes del instante; con lo cual
se vuelve indeterminada la vigencia de una u otra norma que la con
vención indistinta y accidentalmente proclama. He aquí que se elogia
al uno porque jamás transó y siempre llevó adelante sus firmes con
vicciones; al minuto siguiente se elogia al otro porque siempre supo
transar, haciendo factible su buena coexistencia con los otros. Cabe
igualmente señalar que habitualmente se alaban y censuran por igual
términos contrapuestos: la humildad y el orgullo, la obediencia y la
rebeldía, la acción y la contemplación, la rudeza y la suavidad, la
energía y la condescendencia, la sensualidad y la templanza. De ahí
esa extraña ambivalencia que se constata en las valoraciones éticas
cotidianas. Sus signos negativos y positivos se alternan caóticamente,
y a veces se las arreglan para subsistir conjuntamente en extrañas
formas de incomprensible coexistencia; es que cada una de esas uni
dades es suficientemente indefinida e indeterminada como para poder
introducir en ella cómodas distinciones qua parecen permitir su com
patibilidad con la opuesta. Se habla de una noble y de una despre
ciable humildad, de un legítimo y de un ilegítimo orgullo. Mediante
estas escisiones en la unidad de un valor, la descripción exterior de
una conducta puede ser enjuiciada sin la opresión de un solo signo
inevitable por necesario. Un cómodo buen sentido se halla así pro
visto de prontas posibilidades de rectificación adecuadas a la medida
que pide el momento. Es claro que la cotidianidad no se hace cargo
de sus propias escisiones; puestas a la luz, la desarraigarían de la
tranquila seguridad de su afincamiento en la convención verbal. En
tanto ésta se encuentra entregada a un grosero esquematismo simplificador, lo éticamente positivo se distingue en ella de lo negativo con
la misma ingenuidad con que se distinguen entre sí los buenos de un

(2)

The methods of Ethics 7. London, MacMillan, 1913, III, XI, 2, pp. 342 .v.
_ 190 _

�- 161 USXq J9 'SXXUV SSS 330.V VXSX0¡4uiS ¡l.Tlb SUIVpUOlU SJVXOUl SUn 'SSSXSSX4 SSSUVJSUOSXXS
SSp US XSSUOUOx4 V SSJ0XV4 Sd¡ 'SJJUS 9J SUXSSUOS ITlb 33 U3 SSnSjSxjSX SJVXOIU 3UH
'SJVXSXSIUIUOS SJVXOUl 3UÍI SSXXüjfV S9S Xno4 VXUV JUVXSoSsU J9,, 'tlSXUnjSOS UVSq US
'sqsuvwxp 9\ snb jusjxos su xnb ssxjnv,p js 'suxvxuss vj jusaxss xnb v us i \i -sux^uos
^fs sxsxjuojon. js suwuiop uos v sunsvijs snb ssxv4 Jjvf u^ sxnofnoj sv4 jusjxnsq
9S SU S3]J9 fUVpU3493 'SjqXSSo4 JSS JX^lb JUVjnV JUSlUSnblSo] JUSSXpSXJUOS 3S SSJJS
-nbtonb }3 'sjxxojnv uos v ssjvxotu sss sp sunsvq^ -vxxno4 H,nb sn¡4 s\ xupnbsv usfp
sso4uit tnj xnb sx^nv sun p 'sxxsi d¡ sp susxq xnv xsqsv^v,s juxo4 3^ p jxxsssx4
xnb sun v us ¡x 'sSusa ss uo,nb tnsn. xnb sxjnv sun p ssxnlux ssp x\qno,\ suuopxo
xnb sun v us ]j •sxwfsxjvs p suxossq sp v ¡x,nb ssjvxoiu sp ^uv^nv — uou no jusiusf
-px¡4xux — jdxsusS us spssso4 siuiuoq siustu s-[ mss¡qoxquiouux juos sssuvjsuosxp sss
sxvyt -ssjvxoiu sxnsxsn]4 snou sp unsvqs us jusxjuoiu snb sssuvjsuosxp ssp sun jss,^
— •uoisvsso^ v jusnbonux p jusj4sssv sjxtnb ssjdxoui ssspx ssj justusjssxxp juvxu
ss4pnxx4 ssp suisut jussssfox4 sxviu 'suusxjsxqs sjvxoiu vj sxsnS jusnbxjsvx4 su justusj
-nss uou xnb 'susxjsxqs jusxoxs ss js jussxp ss susS ssp usxq snb jusjv4 jss jx sxvf\r
•sxtusxjsxqs sjdxoiu vj p stusxuvxjsxxqs s¡ 'sj4xusxs xvj -ssuvioxs sjjss v sqsvjjvx ss
xnb sjvxoiu sun xssnv sjsxxs jx ispuoxu sj xns p siutuoq,j xns 'sss¡4sssv jusiusunxu
-utos 'sssuvíoxs sp sjquissus un jvxsusS us sjsxxs jx 'ssuuop snbo4? sun y,, (g)

*8 BÍP I9P
B1S9IJ B[ B OpBn09pB JO[O0 \9 UOO 3SJÍIJJ9A BJBCl S9U3tq Á S9JO^BA 9p
sojnioi so[ ^juauíBpBpzaui jbsii oidojd S9 9^ S9nd :osBd pp jxps 9p
OpOUI 9JUbS9[9 9p U9AJIS 9^ OpUBn9 OApS 'S9UOT9BUIUIia9Sip 8B89 B
BU9^B 83 UO19U9AUO9 B^ OJ9^ #oXnS O^ IO[BA BpB9 B JBUT8B UBJn9Ojd X
SOB9 989 B U9pjO Utl JBp 9p UBJBJJ SBlSipjOUI 8O^ 'O9llJ 9pS9Q
•ojio pp Bi9U989jd Bjnosqo
B[ UIS OU OJ9d (8O)39d8B 8OS9 9p OJIO II OUtl UBJJBS9J 'BJ9IJ9J 98 9Tlb
oq99q p o oip9ui p 'oju^raora p un98 X íbj9UBui bubj)X9 9p UBpz9ia
99 X UBUJ9^[B 38 UOI99BJJB X UC)lS[nd9J 'BI}BdtaT8 X UOlSJ9ApBiniUB 4Bp
-U9pU9989pUO9 X BT9UBJ9pjUt :UBll|* HOQ p 9jqO8 BUBipi^OO pnjT19B
Bsopnp B| Boidij Xnta 9ju9uqBni s^ "Bsgm^jqos 9p BpBqo Bun U9 99ip
98 8O[p 9p 9llb O[ 'BJJO ÍOSJnDSip UII U9 99tp 98 80^9 9p 9nb O\ 89 B8O9
BUn :O9lJl[Od pp 'OJ189BUI pp 4OJOSO^IJ pp 'OiqBS pp O199d89J UO3
BUBipiJOO pnjIJOB Biqínj B^ U9 9JJn9O JB[IUIIS oS[y *8of9^ OpBlSBUI^p
bXba 98 9nb 9pidiut ojjo pp Bi3U9S9jdo9 ^i^n8 B[ ouB^d J9uixjd p Bdnoo
SOUIUIJ9J SO^pnbB 9p OUn OpUBnO X '91UB^I98O X BpBJ9pOlH Z9A B[ B
pnjijoB Bun BpjBnS 3iu9tjjoo 9jquioq p 'p uo^ uop^pj ns U9 Í9[q
-I8IJ X 9[qB)9ds9J Z9A B[ B 89 4BI99jd89p 9| 98 X BI93JcIb 9[ 96 9}Opj99BS
p :BI9U9pAipd BS9 9p OpBu^9jdtUI B^pq 9S ^ptA 9p SO[l}S9 SOJJ9I9
9jqos JBjndod opinf q^ "Bzgjnp ns jod Biopsnf b^ b BsnoB 98 X Bptisnf
B[ 9p 9JquiOU U9 BZ9jnp B{ B B9TJIJSnf 9S 6Opi39JBd 89piU9UI 8OU
-Byd ug *o^iui9U9 p oipo n BiJjBd b^ b jouib oraoo upiooB Bun soraiquo
-89p 18 O8J9Aip 89 OAIJBIUTJS9 X OAlJ99p O1D9J9 p 'iSB :BJ9UBUI pnl89p
9p BUÍ&gt;IS9p 9[ 98 IS 'OlUIJSip O9IJ9 O}U99B Un UO9 OpiJ9pj J98 9p9nd
oq99q ouisiui p '9jubC9ui98 opora 9Q 'Bi9U9pnjd U9 BipjBqoo B^ U9tq
-UIBl 8OUIIJJ9AUOD '91U9UI[I9BJ XnUI 'OUIO9 pj tSOJ^O U9 B^JBtSop 8OUI
-9J9nb ou o 'uoiaoB Bun jqduino soui9J9nb ou opuBno —souiBjnsuoa
O[ OUI8IUI O\ Jod X pBpiJ9UI9^ U9 JOpA p SOUIIJJ9AUO9 :S9JU9J9Jip 8BA
-UBi9idJ9iui-oAiidiJ989p sopBpqiqxsod 9puipB ouisiui oq99q p :soq99q
9.O\ BIOBq 69JOpA SO\ 9p89p B^^UOpjd 98 9JU9[BAiquiB UOIDBUIUIJ9J3pUi;
B89 4SBUI9pB 'OJ9^ 'piOJ^lUOD 9Up p U9 OJJO pp SOUB^JtA 8O^ X OpB|

�Asimismo resulta cierto —yendo ahora de la parte al to
do— que la conciencia cotidiana a menudo reacciona, frente a
la violación de lo que para ella vale como orden moral, en
tal forma que dicho quebrantamiento queda investido del carácter
de sacrilegio; pero también es corriente una cierta actitud de com
placencia ante el moderado descreimiento o la moderada transgre
sión del orden moral. La virtud no es del todo bien recibida: en su
elogio suele mezclarse la ironía; su prédica, y más aún su realidad,
han de pedirle perdón al vicio 4; si, por una parte, exige ilimitado
cumplimiento, por otra se le imponen límites5. Muy a menudo, en
efecto, la conciencia cotidiana entiende, sin explicar por qué, que no
está bien tomar sus propias cosas demasiado en serio: es de mal gus
to o, al menos, no es de buen tono. Perfectamente se adapta aquí el
viejo aforismo romano: "Summun ius, summa iniuria". Pero ocurre
también que la misma cotidianidad ética, con no menos frecuencia,
se sitúa en su otro extremo, y reconoce a su negación, por débil que
ésta sea, como una inadmisible inmoralidad, cuya constancia y po
derosa insistencia habrán de comprenderse bien que mal por una
necesaria imperfección e inevitable debilidad de todo ser humano;
pues tal es su ordinaria disculpa.
4. — Sobre el lugar de la moralidad en la eticidad.
Tenemos así en el seno de la misma conciencia moral cotidia
na una oposición polar de dos estimaciones de sí misma entre las
cuales oscila de continuo: mientras en un caso exalta su propio valer
y por ende el rigor de sus exigencias, en el otro se disminuye a mo
destos límites y mira con indisimulada sospecha todo exceso por sobre
éstos.
Pero esta oposición es sólo un tosco y elemental ejemplo de las
muy disímiles tomas de posición que son posibles respecto del valer
del orden moral, las cuales forman parte integrante y constitutiva de
la experiencia ética. Ocurre en efecto que, si bien es de universal
reconocimiento la existencia de una experiencia moral, casi igualmen
te universal es, en el campo de su examen teorético, el desconoci
miento de la amplitud de horizontes que dicha experiencia compren
de. De ordinario se la limita a lo que vale como moral en una so
ciedad determinada o en la precisa interpretación de un sistema fi
losófico; pero, extrañamente, se dejan de lado, si no las actitudes

d'autres encoré. Toutes ees morales se contredisent, et auenne n'approuverait ce qu'ordonnent les autres. Mais elles se sont reconnu tacitement des limites qu'elles respectent á peu prés pour vivre en paix. Celle méme qui a ¡a prétention de régler
toute la conduite se contente a peu prés d'une suzeraineté nomínale". F. Paulhan.
La moróle de Vironie 3. Paris, Alean, 1925, pp. 87 ss.
(4)"Virtue itself of vice must par don beg". Shakespeare. Hamlet, act. III, se.
IV, v. 154.
(5)"Nous pouvons saisir la vertue de fa^on qu'elle en deviendra vicieuse, si
nous l'embrassons d'un desir trop aspre et violent". Montaigne. Essais, L. I, XXX.
_ 192 _

�- 61 SBzuBÍauías unSas SBuiJjaop ssjuijsip sbuisiiu s^sa b JBdiuB uapidun
ou uoiaaajip buisiui eun ap ouas ^a ua sauoisuasip sajqBjapisuoa ser
anb osa jod sa X 'ajBA X sa pBpijEjoui bj anb oj Jijuas ap sajBnStsap
sopora ua ojuauíspunj ns UBjjuanaua anb sajBuijjaop sauoiaBjuauo
ap bjbjj ag 'oaijoaj uapjo ap SBisjaAOJjuoa sajijnj b ajuajj soujbjj
-bij ap sofaj Xnuí souiBjsa 'auaiAojd opoj apuop ap zibj Biua^iuiijd
bj b o BzajBjnjBu bj b pBpiuuojuoa o uoiasnaapB bj ap 'uoia
-aBjsijBS B[ ap 'jaqap jap 'uaiq jap sajBJom sbj —BaijBuiBjp X
BpsuoisBdB BjauBin Bun ap Buojsiq bj ap o^jbj oj b oqaaq
UBq oj ouioa— uauodBJjuoa as opuBn^ -oaija ojuaiuiBsuad pp saiuaá
- -jaAip sauoiaaa.iip sb^ aj)ua uBjjuanaua as anb sa^i)anpajji sauoia
-isodo SBaiSBp sb[ ap zjbj bj apisaj apuop piaua^adxa uoiaBiJBA Bsa
ua s^ 'sa^uaiajip sopoui unáas a^uauíjBiauaijadxa aaajjo as anb o[
pi oiuBna ua pBpipjom B[ ap japA X aas p sa rsouiuuai sojjo ug[
mp)¿ow xoá asiapuajua ap Bq anb o^ ap ouis '[bjoui jod asjapuajua ap
Bq anb o\ ap bjbjj as o^j "pEpipaoui b^ ap buijoj bj a^qos ouis 'opiu
-ajuoa ja ajqos bX ou 'ubs.i3A Biauajajaj souiaa^q anb b soaua^ojajaq
soj^sa soq[ 'soainbjíBjaf so^uaiuiBuapjo X sajojBA 'sbuijou X sajquini
-soa ap sauoiaBiJBA sajqísod sbj b ajuaaiajdiuxs JBjuaui ap Bsoa sa ou
qBJOui ouioa J^ajBA ap bij anb oj ap ^jqsq as opu^na 'oSanj apsaQ
•jbjoui
bj jauaj ap Bq anb jojba ja oiuoa jbjoui ouioa jojba ap Bq anb oj
o^ubj saj^dsip aiuaiujBiauasa SBjauBui ap sop^p uos saj^na sbj ua 'ubj^
-aiut bj anb sauoiaB^ajdaa^ui aqiqxa Biauaijadxa bj san^ uajBA ns b
ojuBna ua X pBpijBJOcu bj ap jas jb oiuBna ua sajBjuauíBpunj SBiaua^
-jaAip opoi ajqos jod X uaiqiuB^ apuajduioa 'sajojBA soj ap oainbjBjaf
uapjo jb o^uBna ua sBzuBfauíasap sbj ap sofaj sbui 'pBpijBjoui bj ap
opxuajuoo jb o)UBna ua sBiauajajip sbj ap bjjb sbui ía^jaiApB as ajuaui
-jBjauaS anb oj anb BijduiB sbui oqanuí ua X ^punpjd sbui ajusjsBq
sa jbjoui bj ap pBpxjiqBiJBA bsoiubj ubj bj anb ojsa ap B^jnsa^ #opij
-uas ns ap SBuiáiua soj ajqos SBpnp SBidojd sns X sauoiaB^au sbuisiiu
sns opuBpiAjo ojJBjijniu ou X 'pBpijBio^ ns ua ojjbuioj anb BjqBq
'ouaiuouaj jb asjauajB ajq^asap X ajqísod sa is j^ 'oaiia ouauíouaj jap
33UBjaiui ajJBd ubiujoj 'otJBpunaas souaui oj jod o oApBSau JB^nj un
BUBiunq spiA bj ua anSjojo aj anb jbjoui uapjo jap oiuoiuiBfBqaj
ap BUIJOJ BJJO BpOJ X JBJOUI BJ ap pBpiJBJOUIUI BJ ap UOIDBUIJIJB BJ
'uoiaBÍoau bj 'Biauaajaui bj 'ouisiajidaasa ja uaiquiBj : sojjo ua aaBij
oj ou 'Biauaijadxa bj ap sbuijoj o sopBjS sojjaia ua jajBA X jas ns
ua Binsiui is b auodojd as isb anb ojjaxa sa uaiq is 'sand íBUBiunq
Btauajsixa bj b jojba ouiajdns un opu^^jojo X pBpiuáip biuixbui ap
BpijsaAaj 'BpBuoiaipuoaui ap o BjnjosqB ap jajaBJBa ja uoa 'is jod ap
'buisiui Bjja Bp as pBpijBJOiu bj anb Jiaap ajqísod sa ou osa jo^ *Bia
-uaijadxa BjjanbB jBiainfua ap 'sauoisBao ua 'X JBuiuuajap ap ubj
-bjj —sopBj^ sajuajajip Xniu ua Bsoa bjjo X Bun X— ajuauíBA
-tjBSau o BAijisod 4anb SBaijajoaj sauoiaBjapisuoa sbj X 'pBpijBJOiu
ouioa op^p oj ap jajBA jb X jas jb sajuajajaj (uoiaisod ap sbuioj
sajBj ojuBna ua) sbaijb3u uoiaisod ap sbhioj sbj is —pspijBJOuiui
ouioa saauojua uajBA anb— Bjpjaqaj o ojuaiiuiaouoasap apd

�notorias que remiten a modos semejantes de entender y apreciar la
moralidad.
Oposiciones teoréticas que son clásicas en la historia del examen
filosófico de la moralidad, resultan ahora ser algo más que desacuer
dos de mera comprensión extrínseca sobre un fenómeno único dado
de un modo constante, que es simplemente a interpretar, pero que
en sí mismo se ofrece completo y cerrado en su ser. Son en realidad
expresivas de distintos modos —y aun de distintas instancias— lo
cual significa que representan formas o grados diferentes de expe
riencia moral. Según esto, la moralidad vigente en un medio
dado no sólo varía por discordancias en cuanto a su contenido sino
tamhién en cuanto a lo que ella es y vale, y esto ya desde
el mero plano de lo vivido y experimentado, sin necesidad de su
acceso al orden de lo apercibido, ni menos aún al de la reflexión
racional. La moralidad es dada ella misma en una experiencia como
absoluta, en otra como relativa, en otra como objetiva, en otra como
subjetiva, etc.. Existen modos de actuar en convicción absolutista,
o relativista, o escéptica, y la acción, aunque exteriormente sea la
misma, no lo es en realidad, porque es distinto el sentido y el valor
con que ella misma se constituye en su dado ser para sí. De aquí
ha de extraerse la conclusión de que la coincidencia en los conte
nidos no significa coincidencia en la forma de la moralidad; inver
samente, la divergencia en cuanto a los contenidos puede ser dada
sin perjuicio de una forma similar. Las diferencias formales cuya
realidad presentemente avistamos no tratan para nada de posibles
variaciones en la apreciación, del ser de un valor (qué es, por ejem
plo, lo que se llama "justo") ; ni de controversias sobre la identifi
cación de un valor en su ser realizado (si esto o aquello es "justó");
ni de disensiones acerca de la existencia de algo como valor, inde
pendientemente de la existencia de su realización (si existe "lo justo"
como criterio válido para enjuiciar estimativamente); ni tampoco de
disputas en cuanto a la apreciación del valer de un valor (si vale o
no, y tanto o cuanto, lo que llamamos "justó"); ni, por lo tanto;
versan sobre variaciones en los órdenes generales de preferencias;
sino que se trata en ellas de lo que es dado en la experiencia moral
como esencia y/o valer de la moralidad en cuanto tal, pues todo3
sus estilos opuestos integran constitutivamente el fenómeno ético.
Baste, para confirmar lo dicho, mentar algunos de los nume
rosos hechos psicológicos o sociológicos señalados por el empirismo
moderno: en tanto parece posible vincular la historia de la con
ciencia moral a ciertas condiciones (de clase, de economía, de inte
rés, de cosmovisión, de estructura social o de tipo mental) resulta
por eso mismo abierta la causa que enjuicia axiológicamente a la
moralidad, en la cual se le piden los títulos de su pretensión de
valer y, por lo tanto, de preferibilidad. Pero, si así queda instaurado
el proceso que indaga por su valía, con no menos rigor queda libre
la vía de enjuiciamiento que examina su pretensión de ser lo que
ella, según sus propias palabras, dice ser, pues la consideración de
- 194 -

�- 961 X ouafB oiíjaui jod Bidojd uoiaBipxa b{ uaisixa BAiiJodap Bipn{ B{
U9 oraoa BJjanS B{ ua ípBpiJBpips jod pBpqiqBsuodsaj B{ bata aju^ui
-BlOajjad 83 OUBipiJOD OJU3IIUI1U3S {3 U3 3llb JB^BJSUO3 {I3BJ S[^
•8O1S3 uoo pBpxpqijBdraoDui ns ap ajqiuou a{duns p ua sopinpxa jas
uasaiqap 'souaiua ua uaSua as aiuauíEiJBJiyqjB anb so[ anb sapniaB
aiuauípnSi 'bojío anb zaA B{ b 'osajSojd oiunsajd un ap pauq uop
-aajip B[ ua aiuauiBpBuiixojdB asjBuapjo ap uajaiqnq sopBSBd souaui
-puaj so[ sapna so[ b oiaadsaj uoa soutuuai ouioa uasaipA —pniaiA
Bipao anb jod aq^s as ou— soAiiBiajdjaiut soijai^a sns ap sounáp
Á 'oaiiboijiuSis sbui aiuauíBaiia uaiquiBi asanj 'uoisaans ap uapjo
un ua joijaisod jas ojatu ns jod 'oduiaii OJisanu is oiuoa pi íscp
-BSBd SBaoda ap bibji as anb ap p anb soiuauín^jB sbui uis UBZBqaaj
as Jiiuas ap saiuBuimopajd SBjausui s^Xna ssaoda sbjio ap sopBA
-pap '[buoiobj jo^ba opoi ap saiuajsa ojad saiuaisisjad aiuaxujBiuaui
-púas 'soisaj oraoa o 'oisandnsajd opouioa ap ^ajis anb
Biauaiauoa Bun ap sauoiDBuuojap ouioa SBzuBpnxu sBsa ijoijd b
-jaiui oimiBj^ sa A ípniíqBq uapjo ap SBiauaijadxa sapiAiJi ua b^ Bia
-UBiJoduii ap o oppuas ap aiuauiBia^diuoa uaiquiBa 'uoioubs 'pBiJaqq
'uprauaiui 'pspqiqBsuodsaj 'pBpqiqBinduii 'Bdpa ap so^ ouioa soidaa
-uoa anb isb apuajduioa ag uas aaip buisiui B^a anb o[ ap oioadsaj
BAiiBau BUBipiioa Bpuaijadxa b^ uaiquiBi aistxa :japA aaip pBpxuBip
-poa buisiui bj anb o\ ap sbaiib3u —aiuauípniuaAa— uos ou Bapa
ua ouBippoa pyauaijadxa oixaiuoa {ap joijaiut {a ua SBpBJi
sauoiaBiJBA sb{ anb ap oqaaq {a ua jiisisui aiuBiJoduii s^
•BisaijiuBiu pBpiuBippoa Bidojd B{ saaaA b anb
[bjoui B{ ap oiaadsaj SBzuBi^uoasap Á sauoia^iiuiq sb{ ap B[{B sbui
'oqaip Bq as unSas 'osn{aui opua^ 'Biauanaajj uoa saiuasajd uaa^q
as soisa BUBippoa Biauaijadxa Bidojd B{ ua sand 'soAtiBSau sopoui
so{ jbzubo{b BJBd 8BAiiB{naadsa sauoiaaBJisqB sspBurpj b asjBAa{a
OTJBsaaau sa ou 'sBuiap o[ jo^ #biusiui Bisa ap BApnipsuoa aijsd sa
pBpipjoui B{ ap upiaBiajdjaiui B{ 'opBaipui Bq as bX unSag 'soaiia
souauíouaj so{ ap oAiiBjSaiui aiuauípn^i apua jod Bi[nsaj X oxauoo
aiuaxuBiJBpips sa a{ 'aisa jod BiJaiqB BaiiBuia{qojd B{ uoa Bioajip
pBpinupuoa ua opBuiSiJo '{anbB ojad ípBpqBJOiu b{ ap ouauípuaj p
ajqos uoioBiipaiu B{ ap ouauípuaj [a Jianpuoa apand o aanpuoa sauois
-npuoa SBisa y -opBuapuoa X opinf ua oisand Bipsaj Jiaap {BniíqBq
ns unas pBpipjoui b{ ap jas p 'jaSSappjj jod opBniaap pspaid
-ojdtui B{ ap BUBippoa {bjoui uoiaBiajdjaiui B{ ap oiuaiuiBiBJBqsap p
BiSBq aisa apsap 'aqasziai^[ jod Bpt{duina aiuaSiA {bjoui unuioa B{ ap
oiuauíBpunj ouioa oiuaiuixiuasaj pp uoiaB{aAaj B{ BiSBq oiuaiiuBZB{d
-sap pp ouarapuaj {ap uauíBxa ns aiuBipaui p^^j^ Jod BpBzi{Baj oui
-si{bjoui {B Baiijja B{ apsap 'sa{Sui omsiJBiqíin {a jod sopBipnisa soaii
-auaS sosaaojd so{ BiSBq p{nBanojaqao{j B^ ap saiuBJiauad sisqBUB
so{ ua oisaijiuBui ap Bisand sajaiui {ap Biauasajd {iins b{ apsaQ
•is ap Jiaap ns unSas jas ap uoxsuaiajd Bai{qnd ns aXnjisap
anb oiuauíspunj un Jtjqnaua oxdojd sa {Bna {ap 'jaaajBd ojnd un
anb sbui ou opuais BpBp sa oiubi ua pBpipjoui b{ Bisaijiusui anb
jas p jiqiqxa b —bijoso{i^ b{ ap BiJOisiq B{ ua aiuauíBAiiaap opta
-npuoa Bq oqaaq ap ouioa— Jianpuoa apand BpBiaunus Bai^uiai B{

�la vergüenza propia por ajeno demérito. Bien patente está ella en
la reacción de castigo o de venganza de orden genérico, dirigida
contra cualquier integrante de un grupo adversario. Conocido es
también el elogio que suscita el más inoperante miembro de cual
quier conjunto cuya acción baya sido admirativa; conocida es, den
tro de más estrecbos límites, la responsabilidad solidaria familiar o
amical, con su alegría y dolor, su orgullo y padecer por el comporta
miento de un allegado. Por cierto, para ninguno de esos casos coti
dianamente vividos en el sentimiento cuentan la voluntad y la inten
ción. Pero ha de agregarse que no se trata solamente de una relación
pasiva que se limita a seguir un curso emocional creado por afec
ciones primitivas: porque también existe el expreso y querido recono
cimiento de esas situaciones, su aceptación consciente y su claro llevar
su peso sobre sí: tal ocurre en aquella decisiva experiencia de sacri
ficio en que se toma el lugar de otro y se afronta el padecimiento
por lo hecho por él en razón de la vivida solidaridad con su ser y
hacer. Desde luego, no es una situación demasiado frecuente —aun
que en la pequeña escala de los sacrificios menudos sea más frecuente
de lo que aparenta— pero tampoco es de todos los días ninguna
forma de sacrificio verdadero. En general, el fenómeno de tomar su
lugar en la acción de un conjunto incorpora al ser de quien eso
hace el peso de su estar en relaciones que vuelcan sohre él posibles
responsabilidades en el simple nombre de su estar ocupando su lugar,
al cual a veces se es llevado involuntariamente por el torbellino de
las circunstancias. Esa forma tan intensa de hacerse responsable
tomando sobre sí el peso de su ser, constituido por la integridad de
su estar, que responsabiliza por ser quien se es y estar donde se está
—sin preguntarse por causas explicativas que descarguen del ser y
estar— no se detiene en inquisiciones sobre la intención y la voluntad.
Nótese también, para volver por un instante a la más estricta y
vulgar cotidianidad, que no todos ni siempre miran por igual a un
cuchillo cualquiera que a otro que fue instrumento de un crimen,
y que el vendedor de autos usados consigue mejor precio si oculta
que el que ofrece tiene en su historia una muerte; si esos senti
mientos son después rechazados por irracionales, ello no quita el
hecho de su existencia. De semejante manera, cuando una situación
causa éticamente horror, éste se comunica a quien en ella es, aunque
no sea querido su estar: Edipo puede servir aquí de perfecto ejem
plo. De tomar en serio la ética convencional, tanto como la de un
Kant o la de un Hartmann, toda su tragedia probablemente se resol
vería muy rápido con una lastimera exclamación de que el pobre
no lo sabía y no tuvo la culpa. Sin embargo, el horror ante Edipo y
por Edipo, como ante y por el gran criminal —diga lo que diga de
él algún bueno de psiquíatra— como ante y por aquel cuya impe
ricia o negligencia provoca una catástrofe o que, sin posible censura
objetiva, es actor decisivo en ella, integra con ostensible intensidad
el sentimiento ético cotidiano, y así también lo hace la cólera ante
un grave olvido, sin necesidad de recurrir a doctas psicologías sobre
intenciones ocultas del olvidar. Es cierto que integran igualmente ese
- 196 -

�- ¿61 "ZZ 'XXD ''^oiu "isicf^ \t9U93v ui9miuoi{ tunnn v^n4 uiax luvuSv^^^,, (9)

oiuaiinijdumaui ns 'ajqíSixa a^uauíjBSJdAiun sa ouuuiui opBJ o)jap
ua 'oipaui jap uopeqoade bj aaaaaui BuiuiBaua as BjauBiu esa ap
anb ojuaiuiBiJoduioa ja anb ajaans ap 'soisnf 'soAij^imba 'souanq ap
ou^is p UBAajj oiJBuipjo ap anb saiqumisoa sbj JBpinfua ap sopoui
sopBjqumjsoaB sojjanbB X sajqtunjsoa ssjjanbB uos anb opuaiaip sbjso
jBzuajaBJBa souiapod zaA ns y *opBp oipain un ua sajB^ ouioa SBpiaou
-oaaj uos anb sBqojd sajqumjsoa ap ojunfuoa p uoa JBnj jaumd ua
jipiauíoa oppuapsq Bisa ap opiuajuoa [a ajuauíBpBuiixo^dB jeoijij
•uapi uoa BjsBq so^[ •(ípopijvjoiuff B[ b a^uauíppuasa auipp anb Baijja
•adsa p^pipna B{ sas pna ap ojund opxjnasip p j^pjoqB ouBsaaau sa
sou ou 'uBsaiajui sou BJoqB anb SBuia^qoad so[ ap soiaaja so[ y
•soiaojaipB^juoa soqaajap
sop ajjua ojaqjuoa p ua ouis 'Bppsnfui b^ á oqaaaap p aa;ua ojaqj
-uoa p ua apisaj ou ooiSbjj a^uauíBjapBpjaA o^ '[^^apj ap uopBAjasqo
Bpunpjd B^ un^as 'anb JBpjoaaj ap sg 'pEpiuiiiiSa^ ap uotsuajaad
ns ajqos sosoqBA ajuamaiuBfauías soAijBaijijsnf so^nji^ ap o^uaiuiia
-ouoaaj p Biauaáan jb^iuiis uoa opuBuiB[aaj 'jijsixaoa uapand soijoj
-Bdpaxa Á souojBuapuoa sojuaimpuas sojsandBJjuoa anb JBpiAp anb
X^q o^[ 'odipg ap uopBnjis b^ ap Biauasajd ua souiBiuauíijadxa anb
sauoiaouia sb[ auuojiun ouoj un ap uos anb jaaaa ap bsoo sa ou A
í9 aaquioq un o^os ouioa asjB^Jodmoa 'Baauag BqBuasua 'sa [PJJÍQ 'oubui
-nq jas p ua Biauajaqoa BaijioBd Bun jauodns —oaip oaod zaA pj
Á— opouioa ^nuí sg "Bjuana ua sBpiua^ jas ap UBq uos ojuBna jod X
'uos —SBiauaxjadxa anb ojubj ua— sapna sbj 'Buapuoa p oapa jo[BA
oXna SBiauaijadxa sbj sa^ua^sixaui bujoj ou Biauajsixa ns ap oqaaq ja
íojsandnsaad a^uauíajdiuis jas apand ou topB^uauíBpunj jas ajainbaj
oíainf asa ojad íjBiaajBui X oAijiuiíad sa B^iaqdxa as SBiauaijadxa
SBpB}uam sbj ua anb oiuaiuipuas ja anb jiaap Bjpod ag
•Bppiuioq ja BisBq Bjanzjafniu bj apsap
'soqanuí uajjnaaj pBpijinbuBJj BpBTSBuiap uoa ou ojad ajuauiBpBjns
-ajdB anb bj b '(&lt;puisvuuv ^ui ojqusis9J.di osjndiui un ivdjno oj aanj ou
A ^sajotjajuB sbj uoa BpBjuajBduia aiuaiuBiiuajaa uoisajdxa a^uaijj
-ns bj ua ajqtsiA sa ouisiui og 'SBiauanaasuoa sbj ap SBunájB asjBjiAa
uBjamb anbunB 'jBuoiaBnjis oiuaiuijjjns ja sbjos is jod uaXnjaxa ou
anb ojad 'oubui bj b aua^ uoxauaAuoa bj anb sbuijoj sbjuojcI X saj
-xaBí uos ' vjuano íp aiu ou^ ' uoiouajui vui aní ou ' asmb 01 ou 01
* ^ J^^JL^7 66 ' •• •/99 66 •L-¿JL99
•opijanb ou oj jod opBzijiqBsuodsaj jas b j^áajj japod ja ajqiuiaj
sa anb Bpnp XBq ou anb ojsand 'soiSnjaj X sojapiss ap Bjojaiujsuoa
'jaA ou ap o jbjou^i ap pB;unjoA Bjap^pjaA eun opuain^is 'ouBiunq
jas jap upiaipuoa Bsouad bj b ajuajj asjBsnqaj ap BAijBiuaj bj bjjbjii^
-ijuoa b Jinqij^uoa uatquiBj apand o íso^ojbub souaiu o sbiu sajojop
BiaBq aAajj BpiA bj anb ap pBpijiqísod bj a^uB sBsuajap ap uoiaaaaa bj
ja ap ajJBd jas apand sand 'opsiainfua ajuaiuBapa jas apand bs
-naxa ap ojaquB asa X íBijsn^uB ajuapaaajd bj ajqos Baijipa as
upxaB^íjiqBqaj bj jod pBpaisuB bj ojad i oAisuajduioa jas jaianb
un X Bdjnasrp ap oasap un sosbo sajuBÍauías ua oiuaxuiijuas

�da lugar a una enérgica reprobación y a sanciones definidas, y esto
sin perjuicio de que a veces suscite alguna disimulada aprobación o
una encubierta envidia; que, en otro grado más amplio, esa conducta
es por lo menos encomiable, y suele presentarse como deseable su
generalización; que esas costumbres y modo de enjuiciarlas confie
ren honor, dignidad, respeto, en tanto califican un estilo general de
vida; su mantenimiento, finalmente, es por lo común, con cierta
ostentación, juzgado de vital importancia para la subsistencia de la
unidad de un medio social. En cuanto costumbres y acos
tumbrados juicios, son modos de comportamiento generalizados
o de generalizados modos de enjuiciar; la conducta que se pide es
impersonal, y requiere valer así sea tal o cual quien cae en la situa
ción del caso. Además, la costumbre pide ser reconocida intrínseca
mente en su ser valioso, y cuando se incita a su cumplimiento —en
tono probo— señalando la amenaza de la sanción, se presupone que
ésta no es arbitraria o injusta, sino que esa relación de exterioridad
halla su fundamento en el ser mismo de la conducta considerada.
Mostrar las penosas consecuencias de un mal, es cosa que constituye
sin duda un excelente argumento para convencer de no hacerlo; pero,
al menos en la cotidiana convención social, el mal reclama ser iden
tificado por su sólo ser, con independencia de su inconveniente o
eventualmente ventajosa comisión. Para la ordinaria conciencia moral,
la relación extrínseca que establece la amenaza de la sanción es fuente
principal de la fuerza obligatoria con que es sentida una calificación
moral; el bien y el mal no obligan tan intensamente por sí mismos; re
quieren sí ser reconocidos en su ser tales, aunque la exigencia de ser
cumplidos no sea más que el resultado de la relación de exterioridad
que estatuye una sanción, por más que esa relación se encuentre funda
da en su esencia; tal vez se podría decir que intrínsecamente sólo obli
gan a su reconocimiento y que sólo extrínsecamente obligan a su
cumplimiento, bien que a su reconocimiento le sea inherente la pre
tensión de que debiera poder obligar sin más.
En segundo lugar, la moralidad puede identificarse con una acti
tud interior en la cual la subjetividad es tensa hacia el reconocimiento
y cumplimiento de lo dado en calidad de probo. Hay una probidad
interior, inferida o supuesta, en cuyo ámbito sólo presuntivamente
ingresa el juicio ajeno. A ella se refiere aquel tipo de moralidad
que otorga un grado de máxima importancia a la intención. Esas
diferenciaciones entre lo exterior y lo interior, lo objetivo y lo sub
jetivo, el hecho observable y la intención presunta, no han tenido
siempre igual importancia ni tampoco siquiera igual definida deli
mitación; pero allí donde un mundo interior se aparte del exterior,
a ello seguirá una inevitable expansión de la moralidad que aspira
a tender su red hasta la más secreta y lejana intimidad. No bastará
entonces la mera objetividad proba: también la subjetividad habrá
de serlo, y aun ocurre que el ser y valer de ésta condicione el ser
y valer de aquélla.
Ahora bien: de sobra conocido es el posible conflicto entre la
conciencia moral subjetiva y la objetiva; lo que el sujeto reconoce
- 198 -

�- 661 sboj sbj ap ajuBjJodrai ajuanj sa soraijjn sojsa ap sapBjjaqij sbj
b ajuauíje ojuaimijuasaj ojjaia anb ojubj 'sojjb sbui UBjsa anb soj ap
ojaadsaj BipiAua BpBjnraisip Bun uoa ojunf 'sofBq sbui ubjs^ anb soj
uoa uoiaBjaj ua asjBzjssua Bjnaojd anb ojjnSjo oidba un ijjb BqsijB
as opnuaui b ojad ísBipara: sasBja sbj ua opipunjip jbjso oiquisa ua
aaaied pBpijBJora: bj jod orasBisnjua opBJBjaap jg 'BSjndaj ap oatjoui
uaXnjijsuoa A sajqBjajojui uauaiAap bjjb sbiu 'ja uoa oun Bjuais as
ojqand ja anb ajjans ap jouas jb aBjndod aaoBq BJBd aiAjas uapand
SBjja ap SBunSjB is A 'ja ap sBidoaduii uos sand 'jouas un BBq sbj anb
Bjsa oj ou ojad 'sbsod sajsna o sajBj BBq ojqand jap aaquioq un
anb uaiq Bjsa o^uaiuiijuas ns BJBd :sbjjb sassja sbj ap oiuaxuiBjJod
-uioa ja jBiainfua ap bibji as opuBno oajbs 'oaod Bjuana pBpijB^oui
bj jbioos oipam un ap SBÍBq sbui sasBja sbj bjb^ *ajqixxa ajuara
-Buajd BSuaAap 'pBpiAtjaaja ns usuinuajap anb SBiauBjsunajp
sbj sspqdrana 'anbunB 'opBuoiaipuoo opiqaauoa Bas aajBA ns anb ajq
-isod sa uaiquiB^ 'BiauBjJodrai uis o 3abj 'Buanbad o apuBJ 'bijba ns
b ojusna ua Bpiauíoa as osa jod anb uis opiuajuoa ns ua A buijoj ns
ua pBpijBJora jod opiuaj jas ap bij anb oj ua ajuauíBuajd asjipiauíoa
apan^ 'pBpijBJOiu bj ap jajBA jb aaaipj as pBpijiqísod bjjq (q
•(jBuota
-isodo uotaBjajdjajuí ns bidu^aia Bsa ua BjaBxa ou o Bas 'Biauajsixa
ns BpiAiA Bas saaaA b anb o 'Biauajsixa ns ajqiqaauoa Bas anb o
'Bjsixa Biauanaajj uoa anb Bjs^q son ojad ísopBjBuas souira
-jaj soj ajjua uoiaisodo Bjap^pjaA Bun ajsixa ajdraais ou anb jBjBuas
ap oiaxnfjad uis '*aja 'uoiadaaxa bj ap pBpiraiji^aj o pBpijBsiaAtun ap
Biauaixa 'pBpijBnpiAipui o pBpijBjauaá 'ojBpuBiu o sisauajBd 'upiaBS
-ijqo n pBpijBapi 'uoxoBidxa o uoxaBJBdaj 'uqiaaajjoa 'pBjiaqtj o p^pis
-aaau 'uoiouajui bj ap o oqaaq jap oiuiiuopaad 'BAijafqns o BAijafqo
'jBnpiAipui o BAijoajoa pBpijiqBsuodsaj 'jBnjaB ja A jas ja ajjua uoiauíj
-sip bj ap BiouBjjoduii) jbjoui ojuatuiBiainfua ja ajqxsod uaaBq anb
sauoiaipuoa sbj ap uotsuaqajdB bj b jbzubojb ojubj oj jod apand A
'sopiuajuoa sns ou o u^jjba 'pBpijBJoui jod opiuaj jas ap Bq anb oj
ap orasiiu jas jb bjsia ua jauaj apand (f íjojba ap sauoiaBu^tsB sbais
-laap A sajuBjjodiui sbui sns b 'souara jb 'o sajBiauajajajd sajojBA ap
oambjBiaf uapjo jap Bjnjanjjsa Bjajua bj b jxpnjB apand (g íjajBA
aaip uoiauaAuoa bj ja ap anb oj ajBA jojba jBna o jbj is ap Bajao^
BiauBpjoasip bj ua Jijsxsuoa apand (^ íjBJoraui o jsjora sa 'ojafns
ja opBnjis Bjsa Buaf^ o Bidojd uorsirao n uoisiraoo ^Ano ajuB 'oqaaq
jBna o jbj is b asjjjapj apand (j^ :sajuajajtp Anva souBjd ua asjBj
-ajauoa ap zBd^a sa pBpijxjsoq ng *pBpijBJoui bjjo A Bun ajjua uota
-isodo Bjaui ap sa anb 'BpBjsiAB uA pBpijiqísod bj opoj ajuy (b
:jBjapisuoa oiJBsaaau sa anb sai
-Bdsip sapBpijxqtsod SBqanra uajsixa 'pBpiAijafqo bj A pBpiAijafqns bj
ajjua BuSnd bj ap sojaaja soj b 'ojaj qBiaos pBptAijafqo bj jod Bpia
-ouoaaj asjaA Bjatsinb 'pBpiAijafqns Bun BJBd ajua^iA 'anb Bjjanb^ A
joijajxa oipara ja ua ajuaí^iA BjjanbB :pBpxjBioui bjjo A Bun is ajjua
uBaoqa ajuaraajdrais anb ouxs 'pBpijBJora oju^na ua pBpijBJoiu bj b
aaouoasap as ou ouisiuo^bjub asa ug *jbj ouioa opiaouoaaj sa oipaui
jap pBpiAijafqo bj ua anb oj uoa jipiautoa ou apand oqojd oraoa

�frecuentes a la limitación, la modestia y la discreta armonía.
Ese entusiasmo en cambio es más bien oratorio y público en
las clases altas; en privado suele ser moderadamente desacreditado,
a menos de interpretarlo en forma altamente conveniente a sus inte
reses; sólo ciertas tendencias de inspiración tradicionalista o algunos
grupos femeninos lo invocan a cada paso. También es otra la valía
de lo probo para un cierto cinismo en el que se encuentran muchos
que ejercen inescrupulosamente sus capacidades con expreso despre
cio por la moralidad, comprendiendo esto tanto algún caso de liber
tino como al audaz que busca sin reparar en procedimientos un
éxito comercial o político. Naturalmente, las indicaciones anteriores
se limitan a exhibir tipos de reacción valorativa característicos de
un medio; pero, en su aplicación individual, carecen de toda nece
sidad y rigor.
c) El parágrafo precedente ha tenido en cuenta experiencias
valorativas que son inmediatamente dadas, ajenas a la mediatez de
la reflexión y al padecimiento del conflicto. Desde luego que, a tal
ser en conflicto, puede acceder cualquiera que parcial u ocasional
mente sea condenado por un medio y se niegue a renunciar al com
portamiento que motiva su censura. No sucede así con el arrepen
tido, el cual no es en conflicto auténtico con la moralidad; es a lo
más en conflicto consigo mismo; a menudo no exhibe más que debi
lidad; y el medio suele exigir el arrepentimiento porque después del
placer de zaherir no tiene ya motivo para no perdonar, máxime
cuando quien consiente en la humillación muestra que no tiene ver
dadera peligrosidad: más bien merece elogios, como todo lo que tran
quiliza, alejado ya de las consecuencias alarmantes que podrían surgir
de algún intento de justificar su acción. Pero, más frecuentemente,
ese ser en conflicto tiene lugar en determinados estilos de vida, cuyo
cultivo conduce a inacostumbradas formas de pensar y sentir, y sobre
todo de actuar. Tal vez el ejemplo más notorio esté constituido por
el artista, bien que otros muchos que rompen su lanza contra el
medio se hallen también en casos semejantes. Mas:
1)Ese antagonismo puede ser sentido como un irresoluble
padecimiento inherente a la condición en que se es. Así, se es fuera de
la moralidad, inevitablemente, necesariamente, por el solo hecho de .
ser quien se es y ser en consecuencia en el modo de la excepción,
sin que por eso se enjuicie a la moralidad, pero sin que tampoco se
reclame el derecho de estar fuera de ella, permaneciendo en el reco
nocimiento más o menos sufrido de su excepcionalidad, la cual vale
éticamente como disminutiva de valer, aunque sea solidaria de cua
lidades aumentativas de valer si se tienen en cuenta horizontes más
vastos de estimación total.
2)Se puede existir conflictualmente sin enjuiciar el valer de
la moralidad, pero reclamando el derecho de ser en la excepción. Ese
reclamo puede fundamentarse: a) en el carácter instrumental de la
excepcionalidad para la realización de valores reconocidos por la
propia ética, de suerte que aquélla pretende devenir éticamente
legitimada por el fin aprobable que es su lógica consecuencia; b)
- 200 -

�— IOS —
•ss g X 'ss 8^ dd '9^61 'subuiSuoi 'uopuoi ^usqn O "33(6)
"62 'd 'fim 'sueui^uo^ 'uopuo^ •utsiuvuDjiitj^ -j3(s)
P 98f^ - ^ 28^ 'upiEiJ ap sd^ioo p ua sapiiE3 ap osanasip p ^3(¿)

UOI999J9S BJ U9 XBq O3I}U9J11BUI 9p OJUBnO J9C[BS 9p OlOinfjod UIS X
sajquioq sopusjá 9p BjqBq 98 Boiqjod A jBjnqno Bijojsiq bj
U9 9Ilb Z9A pB3 'SBqOjd S9JqUinjSO9 JOd OpiU9^ OJ 9p UOI9
-B9U A OUOpUBqB 9p 8BSnB9 89JU9n99JJ OpiS UBq 'B9ljljod BJ 'SB19U919
8BJ 'U0lSl[9J B^ '91JB ^^ -pBpqBJOUI BJ9pBp^9A B^ BJJO B^9 9nb JBJ)8OIU
9p OpUBJBJJ 91U9UI^BJOUI 9SJB9IJIlSn^ 9p 9pU9 JOd pBpiS999U UIS A 'p^pi^
-BJOUI B[ BJ9 O1U9UIOUI nS U9 9llb O[ J99OUO989p 9p pBpiS999U UI8 O1S9 A
ÍS9j[qOU 8BUI A SOipj SBUl UOJBSU9d 9llb 69UIJ JBZUB9[B UBIJ9nb S9U9mb
jod 8BpBi99jds9p 8999A s^q^iiui opis UBq SBqoad S9aqumiso9 SBq
•6 OUISlUB^Bd [9 JK)d OpBJ[BX9
pBpi[BUOSJ9d B[ 9p OIJ9pod ^9p Bf9[B 9S A BJ9lipUO9 B[ U9 pBpqBUlS
-IJO A pBpiJB^niáuiS BpOJ [lajjip SBUl Z9A BpB9 99Bl[ 9nb '[B1119B pBp9l9O8
B[ 9p pBpilUJOJlUn 9}U9I99J9 BJ B B9I^IJ9 BJ9A98 nS iqB 9p ÍU9iq ^o^bUI
9p 9JU91UBJJ919 OJ9d '[BlU JO^CbUI 9p BZinb S99BdB9 UOS 89^Bn9 8B^ 48B9
-l^j9U9 SBZ9^Ban^BU UBJSIX9 9nb '[[IJ\[ OIUSIIU p BJBd '89 OU9njJ 8 'SBpBlS
-O[9 J98 U999J9UI 9nb S9pBpi[Bn9 9p U9p99Ojd S9[qBU9pUO9 89UOI99B 8B[
9nb 8999A B 9JJ119O A '^9^9BJB9 U9nq Ull 9jdlU9lS B9ipUl OU UO199B BU
-9nq Bun ípnpiA B[ 9p sbui b s9^qB9S9p 89pBpqBn9 A sbso9 SBajo ^^q 9nb
99ip 4O^dlU9f9 JOd '^ip\[ I^Bn^g "EpiJIUipE 9)U9UIB89jdx9 OU O B9S 4UOI9
-BJO^BA 9[qop BJ9pBpj9A BUn 9^U91JJO9 89 :9)U9^(n[9X9 A 91UBÍB; OpOUI
9p BpBp 89 9jdlU9l8 OU UOIOlSOdo BS^ *9;S9 JOd 9)U9UIBUO8999B A ^BUOTS
-B9O OJOS 9SOpUBUlUIJ9)9p 'O}91JJUO9 U9 9^U9UIJB19U9S9 UOS OU 9llb OJ9d
'BJJ9 BJJUO9 JB9OIJ9 B OUBjdlU9^ O 9pjB) BA9JJ 8OJ O)U9IUIIAJOAU9S9p n8
OJUBJ U9 pBpiJBJOUl BJ UO9 BUlld U9 UBJ^U9 9)U9UIB998UIJ^X9 A JBJU9p
-T99B ojos 9iib oiu9iuiBjaodiuo9 9p sopoui U9iquiBi u^jsixg (p

\ PBPHÍCFP
BJ 9p OlállJ9J JOd O 'pBpi9IJU9;ilBUI BJ 9p O19IJIJJB JOd O 'UOIOBUIUI
-Op 9p OJU9UinjJSUl JOd B9S bX 'OAI^9nj)89p 9)U91UJBI9U9S9 J98
ns opu9is 'ojops9p un pi;pijB9J U9 bXiijijsuoo X O19I19IJ B9S jojba ns onb
-jod ( ísoju9iuiiJ9nb9j sns 9p Bjonj bjbiso bis^ op BJ9iij 9js9 U9inb onb
OJ JOd 'pBpiJ9Oip9UI BJ BJBd 9JBA 'jBJ9U9 OJUBJ U9 4OJ9d 'J9JBA 9p Bq X
9JBA pBpqBJOUI BJ 9nb J8B 89 í pBpiJBJ9U9 UIUUO9 BJ 9p-BJ9nj-J98 nS B XO\
-BA JoXbIU Un 9p BJ9piSUO9 UnB X 'pBpiJBnpiAipUl 118 9p Ol[99J9pOjnB J9
9UOdo pBpiJBUOSJ9dlUl BJ 9p SOUIBJ99J SOJ B ÍBJJ9 9p 9)U9ipU9d9pUI 9J
-U9UIJBI9U9S9 BÍoU9A9p UOI9d99X9 BJ 9llb 9J.I9nS 9p 'pBpiJBJ9U9 BJ BJBd
9}U9UIBiSnf B98 JOJBA 118 9nbjod (^ Í9JU9UIJBJU9UinjiSUI 9JBA UOI9d99
-X9 bj jBno j9 BJBd jojba j9 9nb sou9ui b^jba onbjod (i cpBpqBJoiu
BJ 9p J9JBA J9 OpUBl9infu9 UOl9BUndo U9 JIAIA 9p9nd 9g (g
\49nb oiuBjsqo ou?) '4^qB9 is joXbui,^ '4tuo9 Bun
B,, 'uU9iqiUB}?^ 9p SOpOlU SOJ U9 9^U9^B JB JOJBA OpU9l9BlJ 'O91J9 J9J
-9BJB9 Un UBoU9) OU SO^SO 9llbuilB 'SOlJ99J9p U9p99UO9 9nb BJ9UBIU 9p
'JBJOUI BJ B BU9fB pBpilUi;iS9J BUn 18 Jod 9p UBJ9IJUO9 S9JBn9 SOJ 'Bp
-T9OUO99J B19U9SIA 9p UB9S 9nb X BIJBA X pBpiuSip U9n^jO)O U9iqiUBJ
9nb 'SO91J9 SOJ 9llb S9JOJBA SOJ^O 9p BIDU9181X9O9 BJ 9p UOlSllUpB BJ U9

�convencional de éstos— encontraremos con gran probabilidad nume
rosos apartamientos, a menudo voluntarios y expresos, del orden mo
ral reconocido. Es divertido ver cómo una y otra consideración coexis
ten en la opinión pública; cómo llegan a la enseñanza, en la cual el
maestro oculta discretamente los defectos de los grandes o los señala
apenas, apresurándose a apartar su mirada, como ante una incomprensi
ble y lamentable mancha; y todo parece quedar arreglado con el conso
lador pensamiento de que son cosas que pueden separarse, como "la par
te impura que cabe en el alma de los grandes" según decía no menos
discretamente Rodó 10. Sin embargo, es un hecho la frecuente seducción
que ejerce en muchos la personalidad poderosa para cuya acción nada
cuentan las buenas costumbres. El mismo Renán llegó a encon
trar a César Borgia "bello como un abismo" ll. Es un hecho que esa
doble estima ha existido, y que agudamente fue sentida por el
mundo antiguo, por ejemplo en los casos notorios de Alcibíades y César,
para limitarnos a citar sólo lo universalmente conocido 12. En el siglo
pasado grandes masas experimentaron sentimientos semejantes respec
to de Napoleón; y también círculos más estrechos y de alta cultura
vivieron el mismo tema respecto de Goethe. Con notable frecuencia
el mundo del arte y el del saber muestran crudos rompimientos con
la cotidiana probidad. Es un hecho que la admiración por cierto es
tilo de vida heroica, que se cree situada por su poderío más allá de la
virtud y del vicio y que no teme al mal, es una definida experiencia
ética que ha arrebatado a incontables gentes y arrastrado tras de sí
a muchos, grandes o pequeños. Desde el Renacimiento hasta nuestro
tiempo, pasando por el romanticismo alemán, larga es la serie de los
nombres que han indicado o recorrido ese camino, y aun fracasado
en él. Es un hecho que forman legión los que se exaltan con las
alegaciones críticas de Nietzsche, aunque lo comprendan muy super
ficialmente y a la mañana siguiente lo olviden. En la experiencia éti
ca de la vida, el moralismo y el inmoralismo reclaman un lugar; to
mar el decir del uno como dato absoluto, relegando el decir del otro,
sería proceder apurada y acríticamente; no ver que allí hay un pro
blema es no querer ver algo que la propia experiencia exhibe. Es
un hecho que, según esa experiencia, la moralidad no es dada con
un signo incontestable de valer. No es pues cosa de correr en busca
del por qué que pueda dar razón del valor de la moralidad: primero
es preciso preguntarse por éste, determinar en qué relación de su
perioridad o de inferioridad está con otros valores, y mostrar qué
fundamentos hay para que su ser sea dado valiendo elevadamente,
así como para que se presente con carácter anodino, pueril o per
nicioso.
Pero no es cosa de creer que esas posibilidades de enjuiciamien

^o) "Bolívar". El Mirador de Próspero. Montevideo, Serrano, 1913, p. 105.
(11)..."beau comme une tempéte, comme un abime''. Cf. Sidgwick. Op. cit.,
I, IX, 2, p. 108 n.
(12)En Plutarco, y, en general, en los historiadores antiguos, los ejemplos son
muy abundantes.
- 202 -

�- eos 'i ^ ¿92 - q 8SS "^^u ID (gl)

aaouoaaj as anb pBpipjouiut u\ ap opB^ [y 'BJisanuí Biauajjadxa b^ anb
O[ jBAjasqo ops uoa osbcI p uaps anb pBpipjoui b^ ap o^aadsaj jas
ap sbuijoj sb[ BBqanuí bX uos 'oqaip BAa^^ as anb o[ b JBjsa y
•gI soipatu sns ap Bpipatu b^ ua o[JBsn ua ojatu
-lid p uaiquiBj sa oisnfui jas ap japod p aqtaaj anb ojaunjd p anb
ap oqaaq p jod Bqanjd as anb o[ :B[jajauioa uapidtui aj pBpqiqap
bj^o jambpna o zafaA B[ o npjBqoa bj anbjod jsb aaBq oj 'Biajisnfui
ej Bjnsuaa uainb 'anb ajjans ap ísoiaijiaaBS Á so^xi noa Etapa as bji
ns anb ueSaj^B sou 'uajsxxa anb UBiuana sou anb sotusiui so^ anbjod
'sasoip so\ b jauíaj ap Bsoa sa ou anb JBAjasqo anb BjqBq —u^jBj^ b^
-ajíÍJB—• unutoa uoiuido Bsa b opuaipuajB souiin^as xs ^^ #sa^tqap sojsnf
eo[ b ajuauíBA^p opuB^BJi Á sosojapod o soatj sopBApin so[ b saaqaj
opuB^znf aiuauíBiJBip uBiJodtnoa as Á 'sa^qBpBjáB A sa^taBj uos Btatjsnf
-ui B^ A BtauBjaduia^ui b^ anb SBJ^uaiui 'sBSouad A sa^iaijip usas anb
ap UBÍanb as ojad 'Biatjsnf b^ ap A BzuB^draa^ B| ap Bza^[aq B[ ubiS
-op 'sB^aod so^ A ojqand p 'sopo^ 'sasoip so^ A sajquioq ^o\ jod sop^^
-joio soiaipuaq sajuainSisuoa so[ jod A B^naojd anb uotaBjapisuoa Bf
jod Biapsnf B| uBpuaiuioaaj saaopBanpa A sajpBd anb a^uasajd aauaj
anb BjqBq 'bjjo A a^ians Btin a^jua Jtáap bjbj "pi ouioa opBJuoq jas
aiiuuad a[ A ojsnf jod JBSBd aaBq o\ BtanjsB BXna oisnfui un A 'opBj
A opBjBJi[Btu ojsa jod Bas A oisnfui jod JBSBd aaBq a^ Bzadaoj
oisnf un jsb souiBuodns ísotusitu sojp jod is A sojaB sns ap SBp
-uanaasuoa sb^ jod jBÍ^znf ou ap utj b 'BtauatJBdB ns sappuBijnb ojad
'ojauaá ns ua sojaajjad ojsnfut p A ojsnf p souiBÍ^uodns :sbui s^ *8Bia
-jisníut JiJjns ap joiua^ p jod aiuatuBniniu asjBUB^ua ap uotaua^uí
b^ uoa 'pn^JtA ns ap oiáo^a [a oaqqnd ua UBiJBq ajuatupn^t anbunB
'sajqtuoq so^ ap oiBsuasui sbui p otuoa ojajaas p ua uasatAn^sa anb sojj
-anbB jod opBJitu Bjjas 'ojsnf asapausuijad 'saSt^) ap japod p opuaiua^
'oun^p is anb a^jans ap 'Btaiisnf b[ anb BsofBjuaA sbiu ajuatupnpiA
-iput sa sa^ Bppsnfut bj anb uaaja sopo^ sand ¿uopa^oa jod ouis uop
-aap jod o^snf sa as ou anb apuajdsap as apuop ap 'Biaijsnf bj b pij bij
-auBuuad ou 'pBptunduit Bja^dtuoa asBjn^asB a^ ajqísiAut oppuapBq
anb saSi^ JojsBd pp [a otuoa oaiáBtu ojjiub un ajapnj uatnb 'jbSjiia
opinf p BJB^ 'asjB^uaA ap pBpqtqísoduii b^ ap pin p A pBpiunduii b^
ap uatq p aajua oipatu p uauap anb 'Biajisnf A pBpipSaj SBpBuiBjj
'sajqtuoq so^ ap sauotauaAuo a A saXa^ sb^ oppBU UBjjqBq pBpijiq
-ap Bsa ap íBiaijsnfut bj sbiu jjjjns tu jaiauíoa ou BJBd UBpuap
-ua as 'ojio oj jbj^o^ A oun o\ jb)ia3 uapand ou sauainb anb jaaja
[xaBj sa 'ojsandns asa apsap 'ouioa íptu un sa SBpijjns A uatq un
sa SBtaijsnfui ja^atnoa anb jssuad pnjiqBq sa otuoa uspuas ojjo X
oun aJiug #oiuBuiipy X uoans^^ souBtujaq sns ap Baoq ua auod (voijq
-nda^j vj&gt;^ ua anb sosjnastp so^ un^as 'uoibj^ opiuaApB odns zap
-tjiu Bpoj U03 'ajua^tA pBpipjoui b^ ap uopBunjsaojnB BtJBuipjo b^
ua uajatqui sbuijoj sns ap SBun^p anb ua jjistsui auatAuoa ípBpipjau
-a^ b^ ap Btauatjadxa b^ BJBd BUBjjxa stsapdiq BunSp ap Bppjopj o
uoiadaaxa b^ ap opoui [a ua a^uauícps uaisixa OAjiBáau o^

�tal y se apesadumbra por ello, al lado de la que se reconoce tal y no
se preocupa por ello, al lado igualmente de la que se reconoce tal y
se complace en sí misma, está el inmoralismo que abomina de la
moral en cuanto a su valor no obstante no dejar de identificarla en
su ser. Pero, dentro de esta última actitud, importa subrayar la dis
tinción entre aquel inmoralismo que orienta su afirmación de que la
moral nada vale o vale muy poco, siendo sólo un simple prejuicio o
un pretexto de la debilidad, bacia la realización de valores más pre
feribles en tanto que más codiciables, y aquel otro inmoralismo cuya
crítica a la moralidad o cuya superación de ella se hace en nombre
de valores más altos o más nobles o de un ser de por sí más valioso.
Polos y Calicles, en el "Gorgias" platónico, exhibiendo el uno una
ambición sin escrúpulos y el otro la magnanimidad de la antigua areté, ejemplifican una y otra actitud. Bien distinta sería la inmoralidad
moralista, es decir, cumplida en nombre de un valor moral que in
cluye en sí justificadamente cierto grado y forma de mal, como sería
el caso de un ethos que se determinase por la plenitud y su consi
guiente riqueza de experiencia a modo de valor fundamental14, o
también de un ethos fáustico como aproximadamente se podría decir.
He aquí múltiples hipótesis de significación variada, que de hecho se
dan en algunos individuos, tal vez más veces en algún momento de
muchos individuos, y/o que, de cualquier manera, son en sí mismas
pensables y posibles y, en tanto pensadas como posibilidades, son ya
parte integrante de la experiencia moral.
Es más: si bien se puede decir, por ejemplo, que el orden esté
tico es suceptible de determinar una ética, sucede que también puede
determinar un comportamiento que prescinda por entero de toda idea
de probidad. Semejantemente hay experiencias religiosas en las que lo
santo hace violencia a lo probo, y similares cosas ocurren también en
la pasión cognoscitiva para la cual es indiferente toda distinción del
bien y del mal, se sitúa más acá o más allá de éstos, o se determina
acognoscitivamente con respecto a ellos. En tanto en todas esas acti
tudes se regula un comportamiento, podría utilizarse para designar
su contenido la palabra ética,', pero sólo con un alcance extremada
mente amplio, vinculado tal vez a la acepción de "ethos" en el sentido
de carácter, pero que difiere esencialmente de su significado moral,
en la acepción propia que califica a este término. En efecto: en
aquel amplio sentido, la ética queda escindida de toda vinculación
definitoria con la idea de probidad. Preferimos entonces distinguir los
conceptos de "eticidad" y de ^moralidad", teniendo aquél el sentido
genérico de comportamiento regulado constitutivo de un estilo de vida,
sean cuales fueren sus criterios de autojustificación y enjuiciamiento,
y otorgándole al segundo el alcance específico de comportamiento
regulado cuyo contenido se enlaza esencialmente con la idea de pro
bidad. El guerrero macedónico que, allí donde llegaban sus naves, le-

(14) Cf. N. Hartmann. Ethik 3, II, IV, 41. Berlín, De Gruyter, 1949, pp. 402 *s.
- 204 -

�- sos •ss 8 '^Q 'IIIAX ''1S!H oíníPíI unSas 'sasoip
soj E A saiquioq soj b jezuo.i.idjc bjbj '^ 5]Tlo&lt;^o^JSJJ „ A ,,5J3^3yt,, (fil)
BuSip ^ ayqou Bim XBq sand íjoijajui oAijuaisixa uapjo un ua 'odraea
yap oui[ oidiuiy un uoa Biíans anb ojuauuBjjBdB ap pBiunyoA Bpoj
b X jaasq ou osojpatu opoj b 'Biauaaoui By b X pBpinua^ui By b jsnj
-ib a^uauíBpBaijijsnf apand ouiiub ap Bza^yB BjaAas Bun X 'ayqBiaajdsap
ajuauíyBjiA opBxíznf saauo^ua jas apand ajsa jod aouiaj oAisaaxa ya
ípra yap jaqns opiAiA o^jaia un pBpiuSip uoa ajauyui ea[Bna sb^ ua
Biauaiaadxa B[ ap oduiBa p ua SBtaBpnB sbsoi[ba uaiquiBj XBq 'sajouiB
safqouui a soipo sa[qou Áu\\ ouioa pj^ 'Baija buijou b^ b BiauaprA
B^ Baijiisnf o Bsnaxa Á 'oiadsaj oaijbjiuipb B^iasns anb 'ezubSu^a
ajqou Bim ap Biauajsixa B^ ojp sbiu JBánj un ua BpBnjts a;uaiupnjuaAa
A B[p b ojunf uaiquiBi jaaouoaaj ojad 'ezubSu^a b^ aqiqoad anb Baija
buijou Bun ap BpqBA Biaua^iA B[ jaaouoaaj a^qísod sa 'isb :pBpipj
-oiu tb\ Bjiaqos anb p anb ojp sbui japA un xs BJBd BuiBpaj jas oíd
-ojd oÁna sapnj^aB jod Buiuua^ap as 'a^uaiu[Biauasa o puois^ao 'anb
B^pnbB pjouiBjdns pBpiaija souiEiuBpq 'pBpqiqBsuodsaj A uoisiaap
BaijuajnB A Bidojd Bun ap Jinq BJBd opmJisuoa oiSnjaj un ouioa o
'sopnsuoa ap Basnq ua japaaojd ap[Buzapp un oiuoa 'ojuaiiuBjainbB
ap Baiuaaj ^fEq Bun ouioa Biaunuap B[ 'a|UBpBj^ap o ajuBzijoijajuí
BJapisuoa B^ 'japA ns ou ojad Bisa ap jas p aaouoaaj 'Baija bj ap oiuiui
-op p Bj^uoa Bjp[aqaj ua Buiuuajap as anb B^pnbB pjoiui^uc pBpiaija
sotuBuiB[rj *uopBuapuoa b[ ua-jas opinSui^sip ajuaiuB;unsajd un ap o^^
-nJO p ajuais o Byp jod BzuanájaAB as is oiuoa 'Bisa ua ajuauíBjainb
apisaj is ojubj 'uoiaBqojdaj ns BJjuoa Bpqaj as ou SBuiapB anb ouis
Byp jod ayqBiiapuoa A opBuapuoa aqBS as X Bjsa b aaouoaaj ops ou
'pBpipjoui B[ ua jas oiJButojjo ns apsap oppa jas ns jod —opouioaui
jod opBsyndxa o is ajqos opBuioj 'osuajuí o ouBiAiy— ojuaiunjjns oXna
'Baija By jod BpBjnsuaa a^uáis as Bzjanj souaiu o sbui uoa anb
'yBJOiuui ajuaiuBjaui Bjanpuoa By ap oseo ya asa Búas ou ízapiyBA
ns b oiuBna ua Baip By b jaaouoaaj ap ojadtua jufap uis Byjnq ns ap
BiaBf as une X B^sa ap opiua^uoa yap Byjnq as 'oiaijjsa opijuas ua Ba
-ip By ap so^uaiuiBuapjo soy bjjuoo ajuauiBjjaiqB X Bsajdxa Buiiujajap
as anb ByyanbB yBJOiuut pBpiayia souiBiuByq 'Biauajsixa By ap sojaad
-sb sayBiauasaut b BpBayaj jyyB Bpanb yBiu ya X uaiq ya anua uniuoa
Biauajajip By 'uoiauyisipui Bsojjoq uoa ísojio ap jas ya BJBd ajuauíBy
-os opiyBA o is BJBd oiJByiunaas oun ayopuBp o JoyBA ayopuaipaauoa ou
'cjsa ap Bdnaoajdsap as anb 'ojaxjjsa opijuas ua Baip By ap BSuaAojd
anb uoiaBaijiyBa Bpoj b aiuajajipui sa uoiaaB ap oyyisa oXna ByyanbB
yBJOuiB pBpiayia soiuBiuByq[ •pBpiyBJoiu By ap Bsuapp X uoiaBziyBaj By
u^ auipp as anb Byyanbs yBjoiuojd pBpiaija souiBniByry 'sayBJOiUBjjuí a
sayBJOuiBjdns 'sayBJOiuiiuB 'sayBJoiuui 'sayBJoniB 'sayBJOiuojd pBpiaija
ap sbuijoj jiiuaasip sand uapand ag "oasap ya o Biauapnjd By 'sajajuí
ya 'jaqap ya jod sbuiixbui sus SByiBjaip uajanj isb 'opByitoaj oiuauuc;
-joduioa un auayi ajqiuoq ya ajuaiuuouBjub'i-iuisucjj jy^sixa ap oqaaq
oyos ya jo^ •pBpiyejoiu By jod ajuaiuBsiaajd asaiuipp as ou pBpiaija
ns ap- opiuaiuoa ya anb sbui jod 'ojuaiuiBiJodtuoa ns ap
BinSias 'Ol Biaijsnfuj By b X p^paidiuy By b soyduiaj

�impureza, aunque por cierto no toda impureza suela ser así. Llama
mos eticidad inframoral aquella que se sitúa antes de la distinción del
bien y del mal, así se manifieste en la deliciosa ignorancia de Dafnis
y Cloe, o en la carencia innoble de sensibilidad moral, o en la débil
o complaciente ausencia de todo esfuerzo volitivamente preordenado
hacia la moralidad.
Existen pues, según se ve, múltiples formas de eticidad en las
cuales el estilo y el sentido del comportamiento no tienen a la mo
ralidad como elemento definitorio esencial de su contenido. Puede
decirse que, desde la perspectiva de la eticidad, lo que es dado como
ser y valer de la moralidad es sólo una posibilidad ante la cual se es
tomando posición, aceptando o dudando o rectificando o rechazando,
y todo ello según innumerables modos de los que pueden ser ejemplos
el "estar-con", el "ser-contrario-a", el "ir-más-allá-de", el "padecer-por",
el "despreocuparse-de", el "ser-indiferente-a", el "problematizar-sobre", el "estar-por-encima-de" o "por-debajo-de". Pero tan olvidado ha
sido esto por el pensamiento ético tradicional que conviene insistir
en algunas descripciones sobre aquellos modos de la eticidad en los
cuales es enjuiciada la moralidad.
Fácil es ver que existe un enjuiciamiento estético de la ética. Este
caso va más allá de aquel en el cual el orden estético solicita su
realización constituyéndose negativamente respecto del orden ético,
pero sin negar la validez de éste. Esto último ocurre en aquel modo de
ser de la estética en el cual es condición de su ser el devenir-culpable
respecto de la ética. Así es el ser-estético cuyo ser tal pasa por el mundo
de lo sensible, no separa la inteligibilidad de la belleza de su encarnación sensual, y entiende que el goce de los sentidos es condición
suya, no obstante juzgarlo éticamente interdicto. La eticidad que de
esta manera se determina se acepta a sí misma juzgando que su modo
de ser y de valer se erige por necesidad en el mundo de lo éticamente
negativo, sin que la positividad axiológica de lo estético pueda separarse de su ser en negatividad respecto de una ética reconocida válida
en cuanto a su condición de tal. De esta suerte, el abismo condenado
por la ética y en el cual ésta gusta de su propia degradación será el
lugar donde reside el grado supremo de la posesión estética 16; bien
característico es Rimbaud, para quien el poeta se encamina hacia la
clarividencia de lo desconocido siguiendo la vía del desarreglo siste
mático de los sentidos, haciendo violencia a la ética pero sin que ésta
deje de hacer oir su voz 17.

(16)Esta concepción de la estética es sumamente frecuente en las páginas de
Thomas Mann.
(17)"Je veux élre poete, et je travaiüe á me rendre voyant; vous ne comprendrez pas du tout, et je ne saurais presque vous expliquer. 11 s'agit d'arriver á l'inconnu
par le déréglement de tous les sens. Les souffrances sont enormes, mais il faut tire
fort, élre né poete, et je me suis reconnu poete". "Le Poete se fait voyant par un
long, immense, et raisonné déréglement de tous les sens. Toutes les formes d'amour,
de souffrance, de folie; il cherche lui-meme, il épuisse en lui tous les poisons, pour
n'en garder que les quintessences. Ineffable torture oü il a besoin de toute la foi,
- 206 _

�- ¿os •dsai qiz ^ 893 dd '^6I 'PJEUIHIE9 'sFJEd 'sa^a¡4u¡oj sauanao
"IIX ^ IX 6O '^a^uapuodsajio^,, ti¡jnvnvs auiax4ns ai %a— 'jipnvui puvxS a\ '¡auiuiixa
puoxS aj 'apojütu puoxS a\ snoj ax¡ua juaiaap ¡t no 'auwiuni{xns aaxo^ v¡ a^noi ap

-x^oD By 9p j^SynA ojiquiB ygp giuBiJodtuy gjJBd uggsod s^SoyBUB sbiu
-JOJ 4yBJU9UI9y9 OpBjS Utl U9 'O^9d ÍSOIU9JJX9 A SOpunjOjd 8BUI SOUByd
8nS U9 OyOS JBSiq 9U9I1 BZ9JBJ 91UBC9UI9S cSBUI9py '[BJOUI BI9U9IJ9dx9 B[
9p pJJOJ OpiU91UO9 ^9 9JU9UIBUIIJlS9J UBjSajUI BI9U9I199SUO9 U9 Á ^p^pi^
-B9I n8 B BISqO OU U9p999jd 9üb SBUIJOJ SB^ 9p pBpqBUOI9d9DX9 WJ
•B9I19JS9 B[ A B91J9 B[ Jod Z9A B[ B SOpBU9pUO9 UB9Z9U
-Buijgd 9nb zgip gp ojabjjx9 p 9nb outuibd p gjjgpB 9nb oun B^Bq
gnb bS^ba sbui 'ojuguiota pp tqp sbui 49tib gp opxnfjgd uts 'jo[ba un
9iu9in!oisqns biobjS oiuog b^jojo ODijugjnB ooiigjsg gjuB^sui opo^ 89nd
'BZ9Jpq TB\ 9p oduiBD p JOd SBIU BA9J}B 98 A B9IJ9 UOI9iqiqUI B^ 8OU9UI
BUI91 JBSpA OUISTUI p 9nb JB989p 9p9nd UnB A ÍOptSgp pp O1U9TUI
-i99JO|j p JBjituq 9.i9inb opuBno Bpugu^jgduit bujoi 98 jbS^ua pp
BjDnpuoo B[ JB^ní^9^ BJBd BiDUBiJoduii ns 9nb gjjgns gp 4boti9189 pn^u
-9^d B[ 9p OUB[d JOIjgdnS ^B J9pU99SB 9p 899BdBDUT 8BUO8J9(I 8B¡pnI)B
Op J9p99Ojd p JBUIUIJ9J9p BJB¿ O 'BpiA B^ 9p ppU9S9UI BJ9JS9 BUn
U9 opijBA 'joijgjuí o oiJBpunogs jo^ba un gppuBÍoJojo ojgd ugpjo oqo
-Tp 9p B19U9JSIX9 B^ OpU9I9OUO99J[ OJJ99Bq 9p9nd U9iqUIBJ OUIO9 'O9IJ9
ugpio opypugpjíd un gp Bioug^syxg By Bijosnyy o zbjbj Bjgpxsuoo gnbjod
OJJ99Bq gpgnd 4B9ip OJUBnO U9 B0IJ9 B[ B B^9IU B9IJ9J89 B| 4OiqUIB9 U9
'opuBn^ 'ooiigisg jgs ns U9 9iu9uiBAi^njijsuo9 gsjySyjg giyuugd 9j Boyjg
B[ bjjuod Bipygqg^ ns gnb oiubj ug oyos ouys 'Boyjg ojuBng ug ou SBtu
'BDyp By b Bgyu gnb Boyjgjsg By 4uyj ug 4Bj^o íBgyigisguy Boyjg BsyBj
gju^uíBjunsgjd Bun gp JBÍony yg ug Bgyp^sg Boip Bun aBjnB^suy gpug]
-gad gjugiuByos gnb g^jgns gp 'BDip By b osg jod Bgyu ou sbui 4boij9
pj ^9s aod Boyp By b ^^gyu gnb BDijgjsg ByygnbB 4bjjo ^vojja ojuBng ug
Boijg By b Bgyu gnb BOi^gisg By sg Bsog Bujq -zgpyyBA ns gp ojsgndnsgjd
yg gjsysqns oiubj ug BpyyoqB Bjjgs oyos BOip By 4opBoipuy Bq gs vA
oinog yBj 4osbo gsg ug 4sgnd 'u^iosSau bs9 gp jgs yg ug goo^ ns gp gp^d
O OpOl BOUIJB IU 'BIUSIUI UOI0BS9U BJS9 U9 9piS9J[ OU SBUI ÍB9Ijg By B
b9iu Biougnggsuog ug A gju^niBiJOsgggB oyos gnb gjigns gp 'oyygq oy gp
js jod jyjsysqns un guodns Biougpugdgpuy BS9 gnb gp opypuojug ugyq
yg ug 'opunSgs ygp Biougpugdgpuy uoa ojgiuyjd yg aod guiuijg^gp gs
Bioug^syxg By gnb A 'soiugjgjip Biougsg jod oiuoo sopBjgjouog g^ugiuyBig
-ugyjgdxg UB9S ougnq oy A oyygq oy gnb oiJBsgggu Bjgs BpBp B9S Byyg
gnb b^b^ *souj9ug^9J[ gp bij A Bsgjgjuy sou BJOiyB gnb By pBpyyyqísod
Biuyqn Bjsg sg ojg^ 'BOiig vj b B^yjsoq oyyg aod ou 'uoyq ygp opyugj
-uoo yg guxiujgjgp b.i9ubui bjio gp gnb Boyjg bjjo b guodo gs Bpypugjd
-uiOD isb Bjsg ys sgnd 4B0ip By gp odiuBD ygp jyyBS ggBiy ou pBpyjugpy
yBiougsg gp uoyoBygj Bs^ *ougnq sg gnb oyygnbB gp B^nBd By BJBp oyygq
sg gnb oyygnbB A 'opun^gs oy gp opyugjuoD ygp Bijojyuypp bjou By bj
•yniy^suog ojgxuyad yg sgnd 'opBuyiujgjgp oiugiugyg yg ougnq oy A ojubu
-yiujgigp ojuguigyg yg B.igs oyygq oy 'BiDug^anoo ns ugy •yBiugxuBpunj
aoyBA ns bos oyygq oy yBng By ug pBpyyBJOiu Bun gp osbd yg opuB^nSyj
-uog 'Bgy^gjsg Bgy^g Bun gyqyqgguog gjuguiBigg^gd sg 4ogny gpsgQ

�dianidad. Múltiples expresiones populares de uso repetido así lo ates
tiguan: "Hay que vivir el momento", "quién me quita lo bailado",
"la vida hay que vivirla", son cumplidos ejemplos. El nivel bajo o
grotesco en que allí se aprecia la satisfacción estética nada hace al
caso. No menos frecuente es, en la misma vulgar cotidianidad, una
vivencia semejante en la forma negativa del lamento por lo que no
fue. En la misma cuenta ha de ingresar la frecuente envidia por la
vida de torpezas que otros más hábiles, más pudientes o más ines
crupulosos, han sabido realizar. Es muy propio del sentimiento po
pular el gusto por un cierto inmoralismo estético que festeja como
codiciable la hermosura de elementales goces, cuyo carácter bastardo
no les quita su lindeza. Según Kierkegaard, la determinación estética
de la existencia admite en su seno infinitos grados de calidad, y uno
y otro extremo de la escala, el deleite y el éxtasis, le pertenecen
por igual.
Existe también un enjuiciamiento religioso de la ética. Hay un
tipo de experiencia vital en el cual ésta pierde autonomía y sentido,
dependiendo del orden religioso; o, allí donde conserva una vigencia
independiente, puede sin embargo penetrar en su recinto la religión
autorizando y legalizando la excepción que la ética condena. Pro
nunciado el nombre del Dios, la ética habrá de retirarse discreta
mente y guardará humilde silencio —no sin rebeldía tal vez— al
igual que el sirviente que hace de señor de otros, y cuya pretensión
de señorío se torna ridicula ante la presencia de su amo. Es ésta una
experiencia muy antigua, y más o menos poderosa en toda religión.
Notoria es su existencia —si se quiere un llamativo ejemplo—
en los viejos ritos dionisíacos. No menos clara es su presencia en el
movimiento cristiano: recuérdese cómo, para Agustín, las virtudes
paganas se tornan vicios en tanto no están alimentadas por la caridad
cristiana. De esa subordinación de lo ético a lo religioso surgen con
frecuencia individuos que son por muchos admirados en mérito a sus
virtudes religiosas, pero que desagradan a otros tantos por sus cuali
dades éticas. Vaz Ferreira ha señalado, respecto de San Luis Gonzaga, su carácter moralmente repugnante 18; lo mismo puede decirse de
muchas vidas de santos, incluyendo al propio Agustín 10; y el mismo
ejemplo se repite diariamente —con el agregado de su pequeña es
cala— en muchísimas vidas seriamente consagradas a la religión, cuyo
tipo de personalidad espiritual suscita alrededor suyo verdadero des
precio ético. Igualmente, la repulsión moral por el clericalismo es un
fenómeno ampliamente difundido y claramente comprobable.
Se dirá que, en los casos que venimos señalando, se da un en
juiciamiento ético contra la religión; pero ello no desdice al enjui
ciamiento religioso de la ética sino que lo confirma, pues sirve para
mostrar con qué frecuencia uno y otro dominio son vividos —o mejor,

(18)Conocimiento y acción. Montevideo, Barreiro y Ramos, 1920, p. 50.
(19)Cf. F. Nietzsche. "Jenseits von Gut und Bóse", III, n"^ 50. Gesammelte
Werke. München, Musarion, 1922-1926, Bd. XV, p. 49.
- 208 -

�- 603 d 'II 'X ^S6I 'p^Buii[iE9 'sue^ -jvumof (os)

ap anb pBpijBjoui bj b jojba ojnjosqB saauoiua Jijajuoa BJBd osoi
-ijaj ojnjosqy o[ apsap jiuaApB anb —uoiSijaj bj biobij pBpijBJOiu bj
9pSap S99UO^U9 BA 9S SOIQ Utl 9p Bapi BJ U9 OJU9UIBpUllJ A UOI9B9T[dx9
ns JB9snq jajBA 989 U9 atd opuaia^q Á '^ub^j ap B^auBiu bj b 'osoij
-BA 9lU9raBJll[OSqB OJ 9p OpOUI ja U9 pBpiJBJOlU BJ Jiqi9Jt9dB O^UIJSip
83 "-IOJBA OJ9pBp.l3A 9p A OpiJUaS 9p J999JB9 890UO^U9 999JBd pBpi[B^
-OUI B[ '8BUI UtlB ÍKOIS9jd9J[ ^lipU! OJ9d 9^qOU OIUOD 999JBdB 9^UBJb^ A
Btp^BnS soiQ un uis pBpqBaoiu B[ gnb 9).i9ns 9p 'gjugipugdgpui B9ii9
Bun 9p pBpqiqísod ^\ gpugjdiuoa 9s ou ^no \9 U9 Bsoi^qgj biou99J9 bj
JTAIA 9p OpOUI [9nbB 9pUOdS9JJO9 8OqD9q 9p Bl.IO91B0 BUISIUI B[ y
•sbiu Z9A Bun 9}id9J 9S ugpjo o^o A oun gp pBpqiqíiBduioout
B[ 9p BIDU9lJ9dx9 B[ 9nb 9SJIJJ9ApB 9p9nd OSB9 ns U9 A 'UOIOipBJtJ
B[ UOD OpB9lJI^U9pi BiqBq ^Bn9 JB 'OSOl^ip^ OUISIJBUBJ [9 BJ1UO9 CHl
-9UI9JJB ouieiuiuinjj ^a anb jbjoui B^ gp A uozb^ b^ gp gjquiou U9 9nj
:uoi!oi[9j gp sBjjgná sbj ug uojBJ^uogug ogg osojojop ubi gnb sgjBuois
-gjuoo SBSOiSqgj e^gpi SBfgiA sbj gp BpiBO bj gp jBjugiuBpunj uozbj
Bun opis bij 'jBjnjBu uoiSijgj A jbjiijbu jbjoui gjqos soujgpoiu soduioi)
soj gp SBgpi sbj gp jBipjouiijd gsBq 'Biauggjg bs9 :sbiu sgj 'sgugpjo sop
SOJ 9JJU3 S9UOI0BJ9J SBJ 9p BIDU9IJ3dx9 BJ BJOB BJ9UBUI BUn¿UIU 9p
ojgd ÍJJJAX I^Í8 I^ ^isbij ogdojng ojugiuiBsugd jgp s9Abjj b ajuaui
•91U9isisui gjjog gnb bubijsijo uoioBJídsui gp ouisijbjoiu jg B^sBq uoj
-bj^ gpsgp '8999A SBqgiitu ugiquiBj opBzijBgj bij 98 ooiig oj A osoiSijgj
OJ 9JJU9 UOI3BIJI0UO3 JIO^J BUn U9 BigU99J3 BJ 9nb 'Bpnp UIS '89 OJJ9J^
•ogiag ugpjo jgp zgpijBA bj opuBuipaoqns B^sgijiuBtu 98 osot^ijgj oj gp
Bjgjsg bj sgjBno soj ug soqggq A 'soqggq BpBu gnb S9^ub uos ugjgnj
anb oj usas ísoiAsgp A sosaoxg gp bjbji gs gnb jjggp uoo BisBq o^¿ 'bio
-ubji^ia Bidojd ns jgggjqB^sg gnb opiugj ubij sguoiSijgj SBqoniu sbuijoj
sns gp sbuiiSjb bjjuoo anb sa opiqBS A 'Btguaijadxa aiuBpunqB
ap uos gj Bun ap Bsuajap ua oiuouiiisaj osjbj ja A Bsop^id BJijuaiu
bq uoiSijaj bj gp gjqtuou ua opijuaui Bq as ojad 'jijuaiu ou Buapjo
anb íupiíoijaj bj ap ajqiuou ua opE^Biu bij as ojad 'jbjbiu aqiqoad Bojia
bj anb agouoggj as :saiuanogjj ojuBiseq opis ubij SBSoiSqgj sauozBJ
jod sajBjoiu sguoisajSsuBJi sbj 'sBuiap oj jo^ 'osoiSijaj ojBpuBiu un
gp ajqiuou ua Bajía bj b ucuoobjjui B^uajotA ua isb Jijjnoui ap A 'ofiq
ooiun ns b jeoijij^bs ap aouBJi ja U9 soiq ns ap zoa bj aod ojsand
'uiBijBjqy ap uoiaBnjis bj ap sisijbub aiuEJiauad ns uatqtuB^ sa ajuaj
-aax^ 'oz (jxndiJ9S awiuoi{ un svd jwjau ao 's^ojv si/j^ 'uo^j ¿stuoj'ua
sap 1*-%}} ?a a^vvi ji-nm^ 'uo^ ¿iua^^njp dnoonvaq auSnS \i-i-y 'uo^[
¿umdauSvS un jt-jinay 'uo^¡ ¿auimiuojiouof ji-jwja ¡nv^ juivgtt :oiaijj
-uoa asa Bjnpuoq Bpoj uoa piqiaaad pjBBBaqaai^j #Baiia bj ap BUBipij
-oa Biaua^iA bj ajuatujBiauBisns B^aajB "BpiA ap sosoi^ijaj sojijsa so^aaia
ap uoiaBzijsaj Buajd bj 'sosbo soqaniu ua 'anb ap Bpnp aqBa o^
•jbiu jap Biuajqojd
jap oai9joaj ojuaiuiBjBJi jBuoiatpBjj ja aanpojd opnuaui b anb saija
Bsjndaj bj ua BjsaijiuBiu as oiusiiu oq 'ajuauíaiuaiasuoaui o a^uaia
-suoa 'sajqiiBduioaui ajuauíjBiajBd o jbjoj SBjajsa oiuoo —sopBzijBaj

�él se desprende. En esta última ^xperiencia, la moralidad no tiene
ningún valor propio, vale sólo a título de consecuencia de la actitud
religiosa, aunque en cierto modo el principio comunique a la conse
cuencia el carácter absoluto de su valer; pero de ninguna manera
puede decirse que allí la ética sea dada en el modo de lo en sí abso
lutamente valioso, ni que confiera por sí un grado supremo de dig
nidad.
Existe también un enjuiciamiento cognoscitivo de la ética. El es
cepticismo ético es un hecho integrativo de la experiencia moral con
no menos títulos que el absolutismo ético. La duda acerca de si real
mente conocemos el bien y el mal, así como la duda acerca de si el
bien y el mal tienen algún sentido, son modos dados del estar ante las
costumbres y opiniones contrapuestas en materia moral, o del estar
ante las dificultades de apreciación moral en un caso determinado.
La dubitativa renuncia a todo enjuiciar es también un modo de en
juiciar, por más que se realice en él la extraña particularidad de
poner en tela de juicio al propio juicio. Así sea dada esa duda en
el modo de la angustiosa incerteza ligada a una decisión apremiante
reclamada por una situación concreta, que hace recaer sobre el
agente el peso abrumador de su ser responsable en su dado no saber;
así acaezca que esa incerteza sea vivida en el modo de la duda ante el
qué hacer de un ser-en-liberación, tanto si éste permite la dicha de
una responsabilidad propia como si abre las puertas al desenfreno de
la irresponsabilidad; así sea que la incerteza se vuelva sobre ese res
ponsabilizar ínsito en su enjuiciarse y vuelva incierta su pena o su
alegría; así se padezca por el estar aherrojado en su ser ignaro o se
encuentre allí el fundamento de una bienaventurada inocencia que a
todo legitima; cualesquiera, pues, que sean sus modos, el estar-dubitando-ante el bien y el mal en cuanto a su reconocimiento en tanto
tales, es un definido hecho ofrecido en algunas experiencias. Cierto
es que, por lo común, tiene un carácter accidental, y se accede al ser
éticamente en duda por el camino de una dada duda concreta, aunque
este estado por sí sólo no baste para constituir aquél, pues el no
saber ahora y aquí si tal cosa es buena o mala está todavía lejos de
la crisis escéptica que se pregunta genéricamente por su no saber del
bien y del mal, o que al menos hace cuestión de esencia de su serignorando aquí y ahora tal bien o tal mal. Generalmente, ese ser-en el
problema del juzgar, pasa cuando pasa la situación que requiere jui
cio; pero no parece que el valor de una experiencia ética deba deter
minarse por su fugacidad o su constancia, por su normalidad o su
excepcionalidad; y, por lo demás, es de observar que esa experiencia
de ser-en-duda que hace tema originario y fundamental de su dudar
se torna a veces, más allá de la circunstancia que otorga su acceso,
en determinación esencial de un individuo y orienta el entero com
portamiento de su vida: aunque raro, el escéptico que verdaderamente
es en su ser-escéptico, es un hecho; su presencia es tanto antigua co
mo moderna; se le encuentra tanto en la cátedra como en la calle,
tanto en el muy sabio como en el que jamás supo que filosofaba, y a
- 210 -

�- ns •pBpas^j: o pupj^A ap
uoisua^ajd BunSuiu opi^uas auaij ou sa^na so[ ap ojaadsaj A sa[qBij
-ba aiuaraBAijafqns i¡yn! un o ¡t¡o! un b sajuB fainas 'sauoiaoraa ap
eBAijpsouSooB sauoisaxdxa sa^drais b [bjoiu oiomf [a B[iratsB anb [Bnj
-DB OUISIAIJISOdoaU [9 A 'j9S-J999JBd Un O[OS J9S 999JBd BAlJIUlJ9p U9
anb o^ns jas un apsap [bui o uaiq oraoa BiaunuB as anb o[ ap ojaadsaj
o^uaimpouoaaj ap sojitáas sou^is ap bidubjouSi ns b auaijB as anb
onánuB orasiaijdaasa [ap uotouajsqB B[ asjB[iraisB apand pEpiAi^aCqo B|
ap o^pajasap ap BiJBpunaas Biauanaasuoa Bsa jod o[og 'aiuaraBAijBSau
B^znf anb [a Á jsSznf ap aqiqui as anb oíainf [a aBaiji^uapt BJBd Bis^q
ou oioaja asa ua BzuB^amas B[ ojad ^ajuBjiaqos pBpiAijafqo B[ B^sa
apuop anb jbSii[ ojio ua uoiaaB ap oiaajija ns j^asnq ap UBq BAije^au
B[ omoa BAi^Bjiqnp pnjijaB b[ ojubj^ ua[BA A jas ns ap oiaadsaj baij
-BSau pnjijaB B[ ua uaiquiBj a^a ouioa 'asa aXnqxjjB as eiusiiu B[[a anb
BiouBjJodiui B[ opi^uas asa ua A ^Bianpuoa B[ JBuiiujajap BJBd BpBjqiq
-isoduii spanb 'apaauoa a[ as ou anb oiuaiunaouoaaj un B^iai[os A [bi
apua^ajd as anb pBpiAi^afqo B[ i[[b anb sa ojb[3 •oAi^Bixqnp ajuaui[Bta
-uasa ojuaiuiBiJoduioa asa ap ajuBuiuiJajap jo^obj [a ua asjinjijsuoa
b BSBd BzuBijuoasap Bisa A 'ua-Bjjuoa as ou 'Bpnp as anb ua ojuatu
-ora [a apsap :Bai^daasa pnjtjaB B[ ap saidji buijoj b[ sa ojaumd [^
•ou-anb-jaaja [a A 4anb-jaaja-ou [a :BDiiDBjd uoixauoa B}jaia uauai^
anb ojad 'soiuijstp sopora sop —ajuauiBraiiiáa[t scraap jod anbunB—
sojunf asjnqout ua[ans pBpqsjora B[ a^uB Boi;daasa pti)i)OB Bsa u^
•ozjanjsa uis BpBJiui B[ bjb¿ a^uajBdB A ojb[3 O[ osojjoq p^pi[
-Baj ua J3A aoBq bdijijo pcpijaAas sXna pBpqiqisuasjadiq Bjap^pjaA
un a[qisod aiuaiuBjoajjad sa oat^daasa [a ua '[bjoui pBpqtqisuas ap
bj[bj ap asjB[qsq apand sossa soj^o so^anbB ua anb SBJjuaij^ -aua^ap
as Bjsa anb so[ a^us sajiraj[ sa[qBA[Bsut so[ ap BAijap sand 'baijidsou
-Soa upiaBdnaoajd ns ap Biauanaasuoa sa uoxaBdnaoajdsap ns A 'sa[B^
o^uBna ua [bui [ap A uaiq [ap oiuaiiupouoaaj asa ajqos bsj3a Baijdaasa
pn^iiaB B[ 'oiquiBD u^ *o)sandnsajd ns sa oiu^iuiiaouoaaj ns anb ajx
-nao uaiq sbui sand 'aisa ap [Era ajuaraBAi^oaja jas [ap Braa[qoxd jaa^q
uis [Biu [a BJBd pBjjaqq ua jas ns ap ajquiou ua uaiq [ap B[jnq as anb
Baraja pnjjiaB B[ ap B[BsajuB B[ anb sbui sa ou í[bj ojuBna ua biusiui
B[[a b B^aajB B[ ou ojad 'B[[a ap asj^dnao ap so^aaja so[ b O[os sa uoia
-nuirasip B^sa 'p^pijcjoiu B[ ap BiauBjJodrai B[ biuiuiui bujo^ o^uaira
-qdrana [a jod uoiaBdnaoaxdsap ns uaiq is ^uaraijasip ns ap p^pq
-iqísod B[ iu uoiaB[aj B[ iu oíainf ap B[a^ ua auod ou '[bui [ap A uaiq
[ap uoiauíjsip B[ Biauajajipui ns jod aXnuirasip [biu [a BJBd pBjjaqi[
ns uaiq is zupiaaB Bun ap pBpqBJoraui B[ o pBpqBJOiu B[ B}jodrai a[
ou aju^raa^drais uainb b [anb^ ap osea [a sa ouioa ^BuiB[aaj a^uara^u
-oiauaAuoa [Bjora uapjo [a anb ja[BA [ap BjinjBj^ uoianuirasip Bjnd
B[ b soraijajaj sou oaoduiBj ísa[BJoraui sauoiDBAijora ajdraais Jjjq
•nasap aqns ajuajBdü o]uairai[duma [a sbj^ anb o '[bjoui uapjo [a Jod
opBjpqos o[ ap oiuaxuiijdrana unraoa [ap o^aadsaj ouB^uasap ap opB^sa
a[drais [a pBpqBJOiu B[ japuaqaxds ap opora asa ua souiBJajuj c^\[
*o[[as
opijJaApB oaod ojad a[qxpunjuoaui ns UBAa[[ anb JB[ndod BjjnpiqBS
ap sapnjijaB SBpBdnaoaxdsap A SBUoqaBuoq ua Biuai[B ofn[jut ns saaaA

�Existe asimismo una pasión cognoscitiva cuya intensidad ex
cluye la preocupación por el bien y el mal. El conocimiento puro
no conoce estas distinciones de índole estimativa en su objeto, o en
todo caso, es extraño a todo determinarse según ellas. Aquel que es
en el modo de ser-cognoscente no permite^que esa distinción ponga
barreras en su afán de saber, ni admite que califique de manera rele
vante a sus objetos en tanto que cognoscibles: en la pura teoría no hay
ciencia del bien y del mal, cuyo lenguaje dirigido a la práctica no es
oído por aquélla, ni por la acción que ella determina. Pero, ade
más, ocurre que, ante lo tenido y proclamado "bien" y "mal",
el conocimiento ha de situarse en actitud de entender su ser
en cuanto hecho, y en tanto los comprende los destruye en su
aparente valer según lo que son, por cuanto el momento ontológico
devora el momento axiológico: el bien deviene un hecho explica
do y el mal otro tanto, y uno y otro se sumergen en la in
diferencia valorativa que no otorga al bien más bondad que
a un guijarro ni al mal más que otro tanto, con la inmediata conse
cuencia de que el saber puede así convertirse en un poder que libera
para el mal, o que para el mirar ético parece cómplice de éste 21.
No menos verdad es que existe también un enjuiciamiento ético
de la ética. A primera vista parecería que estamos aquí en un refinado
plano de reflexión crítica; y sin embargo encontramos en este punto
no menos que en los anteriores la presencia de experiencias inte
grantes de la moralidad cotidiana. Señala Nietzsche: "Los principios
se nos han hecho ridículos; nadie se permite más hablar sin ironía
de sus deberes" 22. En el descrédito cotidiano de lo que para ese pla
no vale como exceso de moralismo, en ése su sentir que no está bien
abusar del bien, se desliza tras la sospechosa distinción del uso y del
abuso —destinada tal vez a establecer una razonable transacción con
el entusiasmo moralista en que a veces cae la misma cotidianidad—
un obscuro sentimiento condenatorio de la misma idea de "bien", in
sinuando a su respecto el carácter de una ficción falaz, de la que dis
cretamente ha de burlarse toda persona avisada, por no ser más que
un pretexto a la mano para muy otras cosas, de suerte que quien
confía en su decir hace el papel de una ingenuidad vergonzosa; algo,
en suma, muy bueno para educar a los niños, muy a tono para una
mentalidad escolar, pero que es impropio del adulto que ya no cree
en fábulas infantiles, pues éticamente se prohibe la mentira —y en
consecuencia la mentira de la moral— y tiene la pureza de rechazar

(21)Véanse, como forma ético-estética de condena al conocimiento, las palabras
de Thomas Mann, en La muerte en Vcnecia, en las cuales se reniega del conocimiento
liberador, que carece de severidad y disciplina, que es comprensivo y perdona, que
simpatiza con el abismo y es ya el abismo: "So sagen wir etwa der auflósenden Erkenntnis ab, denn die Erkenntnis, Phaidros, hat keine Würde und Strenge; sie ist wissend,
verstehend, verzeihend, ohne Haltung und Form; sie hat Sympathie mit dem Abgrund, sie ist der Abgrund". Der Tod in Venedig. Frankfurt/M, Fischer, 1955, p. 64.
(22)"Principien sind lacherlich geworden; Niemand erlaubt sich ohne Ironie
mehr von seiner "Pflicht" zu reden". "Der Wille zur Macht", n? 120. Op. cit., Bd.
XVIII, p. 90.
- 212 -

�- SIS '99
ítv¡ 9p jnouiD^ 9nb 9sox\o 9xjnv )s9tu stxoavf S9¡ uno4 9uivq
\pxjou v¡ 9ss9\q 9\\9tnb js9p '9iqwo44nsw S9xjno S9p pinina v¡ pu9x snou inb 9j,,
•f^ -XEJV 'S9JVXOUI S9U11XD}\[ %9 S99U9JU9S TlO SU0lX9¡¡9}¡ U[nE3nopipOY[ B^[ 't&lt;S9X¡nV S9p
inpj 9p svif suoixpuw}4 snou 9U snou c]i9nSxotp juwq suomv,u snou }$„ (gg)
-ba anb soAijoin so[ anbiod uaiquiBj ouis 'es Buapuoa as anb uoiorpuoo
Brasiui B[ jod opBiiiuuaj^p opuoj un ap Biouasaad Bijnooiiuas B[
seqoniu uapAaj 'opluiafa jod 'anb^od o[os ou :[bjoui upa[ p ua
anb o^ Bzajaij opo^ sa ou anb ^bjjsoui b opipuaj UBq 'p^Banojaqao^j
B^^ ap Jti;.iBd b [Biaadsa u^ 'anb soaiSopaisd sisi^bub so[ UBUiuiBaua as
optjuas oiusiui p u^ *is ap uotaBzipaj ^ijns Bun ua Baajua Bpoj ^
ouisto^a opBuipj un ua ouisinjip opoj opEjuauíepunj uBq 'bijoso[tj b^
ap Bijojsiq B[ ap oSjb[ oj b 'anb SBUtJjaop sb^ uaXnj^suoa o[ pniíjDB
Bsa ajqos sopiua^os sooija-ioaj so¡piJBsap ap nqan^d ^uang *jouib asa
uoa soiJBpips appui bjjo ap sos^ndun soanasqo uaqpjads as ojad 'jouib
ap ^pBq as íosoniJtA ajuauíBsopiuBA sa as anb a^jnoo ojad 'pBpiu
-BA B^ BOtji.ia as ízjbj ns ua a^stxa saaajui ap Á ouisioSa ap o;ut?na
Bqaadsos as oan^ ojad 'sajajuí pp Á ouisioáa pp B^aiuaj as ^Bjnsuaa
Bsa ua ^Bq ogn^ao ap ojuBna a^aiApB ucuxajpj b^ oj;ad 'o^nSjo p
Bqarudaj as 'ajquiou ns ua 'anb jsb s^ 'BjsaijiuBui as anb ua SBpuupj
sbj unSas Buapuoa pBpipjom B[ anb ouisiui oganbs ap Biauaaaqut bj
'Bisa ap ojuauíBpunj p ua 'aqpjadB anb Batp uptxa^aj BganbB pBpxpj
-ora B[ b Biamfua 'ojuojd ap jod 'anb ajuara[iaBj Bj[nsaj ojsa aQ
•pjora; bj uoa uoiDBja^ ajqísod Bpo^
uoa 'sajBjoui SBiaua^rxa jod 'aiuauiBi^aiqB ijjb jadraoj 'jbjouiui opBis
-Braap zaA jbj 'optAajjB opBisBraap sa anb ojos ÍBjauBtu BunSuiu ap as
'Jbajbs apand ou anb uesuaid anb oj 'uBuiBjaaj anb ouBjd opun^as asa
na 'oajbs b uBfap anb JBsajuoa ap jojba ja uis 'sBipara b asjepanb oíd
-ojd ns aiqos ^aqBs osoiauajis un ap uBUBduioaB as UBaijqnd as ajuara
-Bjsnf anb sojuaiuiBiainfua sosa saaaA b anb oiAqo sa 'osbo ojjo á oun
ua orasiasiJBj Jijns sbui ap jaqBq Bpand anb oj opoj ap oiaxnfjtad
uis X 'oiad íuoiaBziJoiaajui ap soraejoaj soj ua X orasjasiJBj ja Bjjuoa
sauoiaaBaj sajBuoiauaAuoa sbj ua uaiquiej BJjuanaua as jbjoui pBpxa
-ijqnd bj ap Buapuoa bs^j 'j^joiu opej^Bsap jap Baidjj uaiq BiouBuSnd
-a^ Bun ua asBq ns bjj^ij sbjjo ua 'oaijdaasa ajuara^jara jajaBjBa un
saaaA b auaij oíoinf asa uaiq is X í—orasira is b oiauajis b asjBuiBjj ja
.iBiauajis jajanb ns ap otdojd Bas anbaod zaA jbj— Bsaijuoa as anb oj
ap ajuanaajj sbui ajuaraBUBipijoa sa 'o^as ua buioj sbj o SBSoa SBsa ap
Bjquq uainb b ojuoj BSznf anb oíainf j^ 'pBpijBJOui Bsonjunsaad bj
b saauojua Buapuoa oiauajis jb uoiobjiaui jbjoui Bun X 'jbjoiuui Biaip
-ndrat BAisajd^os Bun oraoa isb oSjb ajuB ajuasaad asjsa ja BsnBa anb
ojjaiauoasap jap BpBUBdraoaB 'Baija Bjnsuaa BpejjBa Bun ajqcjuarau
-adxa sa 'jeaoui bj b oíSoja ja ajuB uaiqraBj o 'jbjoiu oíSoja ja ajuy
•jBJora uoioboijiuSis bjjb ap uaransaid anb SBJtqBjBd sbjouos opuBsn
ajuauíBpBpejuasap BjqBq uainb —ja jod souibíojuos sou X— jbCojuos
aaBq opnuara b X 'MpniiiAw ap jBjq^q Biauanaajj uoa apxdrai Baija zjbj
ap aopnd oaapBp^aA uq 'BzuBijuoasap Bjainbui Bjjaia Bun b ^Bnj
UBp —buisiui bj ua une X— sauoisBao sbjjo ua o.iad 'saaaA b uBiusBisnj
-ua ^upzBJoa ap soand,^ so^ 'Bza^nd ap jbjoui BiauaSixa bj Bandrai Jtod

�lidan una acción son inevitablemente acompañados por otros que no
por ser psicológicamente concomitantes dejan de ser incompatibles
para los dictados de una lógica de abstracción24. Es profundamente
perturbador, en el análisis de los sentimientos morales conexos con
los juicios morales, advertir el fácil autoengaño y el habitual engaño
a otros25; exhibir la trivialidad de las mentiras solidificadas en las
apreciaciones convencionales26; percibir entre los sentimientos embo
zados intenciones simultáneas, o sustitutivas o alternativas, no-mora
les 27. Por lo demás, a los efectos de su relevancia ética, no es preciso
que lo expuesto constituya siempre una realidad ya efectiva; basta la
simple consideración de su eventualidad, en tanto su avistamiento, en
cuanto vivido en la experiencia, forma parte de los sentimientos mo
rales mismos.
Otra posibilidad de autoenjuiciamiento ético se hace presente en
el hacerse cargo de las dificultades ante las cuales choca el juicio
moral cuando éste, tomando sobre sí su existimar está alertado en el
grado suficiente como para retrotraerse hacia su ser según condicio
nes; pues ¿qué vigencia puede pretender aquello cuya seria aplica
ción es imposible cuando se toma con seriedad la seriedad que ello
mismo exige? Dice Nietzsche: "...la moral misma exige ante todo
verdad y rectitud y con esto se ha puesto ella misma alrededor del
cuello la cuerda con la cual puede ser ahorcada, con la cual debe
serlo: el suicidio de la moral es su propia última exigencia moraü' 28. Las dificultades de apreciación acerca de cuál sea la motiva
ción de una conducta, o el fundamento de la vigencia de una norma,

(24)"Nous aurions souvent honte de nos plus belles actions, si le monde voyait
tous les motifs qui les produisent". Ibid, 409.
(25)"L'esprit est toujours la dupe du coeur". Ibid, 102. "L'homme croit souvent
se conduire lorsqu'il est conduit, et pendant que par son esprit il tend á un but, son
coeur l'entraine insensiblement a un autre". Ibid, 43. "L'intéret parle toutes sortes
de langues, et joue toutes sortes de personnages, méme celui de désintéressé". Ibid, 39.
"Les hommes ne vivraient pos longtemps en société, s'ils n'etaient les dupes les uns
des autres". Ibid, 87. "Nous sommes si accoutumés a nous déguiser aux autres, qu'
enfin nous nous déguisons á nous-mémes". Ibid, 119.
(26)"Ce que nous prenons pour des vertus n'est souvent qu'un assemblage de
diverses actions et de divers interets que la fortune (fu notre industrie savent arranger, et ce n'est pos toujours par valeur et par chasteté que les hommes sont vaillants et que les femmes sont chastes". Ibid, 1. "Quoique les hommes se flattent de
leurs grandes actions, elles ne sont pas souvent les effets d'un grand dessein, mais)
des effets du hasard". Ibid., 57.
(27)"L'orgueil a plus de part que la bonté aux remontrances que nous faisons
a ceux qui commettent des fautes, et nous ne les reprenons tant pour les en corriger,
que pour leur persuader que nous en sommes exempts". Ibid., 37. "Pendant que la
paresse et la timidité nous retiennent dans notre devoir, notre vertu en a souvent
tout l'honneur". Ibid., 169.
(28).. ."weil die Moral selber vor allem Wahrheit und Redichkeit fordert und
somit sich selber die Schnur um den Hals gelegt hat, mit welcher sie erwürgt werden
kann, — werden muss: der Selbstmord der Moral ist ihre eigene letzte moralische
Forderung!". "Aus der Zeit der Morgenróthe und der Frólichen Wissenschaft". Op.
cit., Bd. XI, p. 200.
- 214 -

�- 9IS '661 'd 'g¿2 ó^ ''P."?7 '"í^5 nz qasipxouiun
U9U19¡ X9S9ip Ut Ulfl (JD¡l}OXO^\[ \9l(l Xt{9S IJ^IJIUVU jq^UVXq UülU,/ • • (^g)
"261 •&lt;^ '992 au '-piqi (^g)
•gSI *d '02 ó^ ''Pili }D (gg)
"122 'd '80g óu Í-PW \tjv)ijvxouiu/} xap uixoj aup ^st isqps %v^ipxoj\[ 9ip '.u^px^
/n Suiq 9xpuv sapacnpal aiai ttqas}¡oxoiuun,, os apvx^S jsi ¡vxo^^^ 3}Q,, (2g)
"022 d '90g ó^
''piqi ',tip&gt;(2iiq99X93u/2 (2unptun9jx9a '^^1 '}lv&lt;n9Q :39}s X9paí otm ua2unx
tU9q3si¡vxoiuun,, uaqps^ip q^xnp pxtcn sjv^pj udqjsijvxoiu S9up Sais X9Q,, (ig)
•61 d '992 a '"Pni (0g)
861 'u 'IIIAX TS ''ÍP 4o "2¿2 au ',.^ii3B^i jnz ^\\\^ J3Q,, "JD (62)

j^s ns n^ opioarajope ^ Bjaaídsap anb noioBj^das |BnjtqBqut b^ na
pjuoisBao ojuaraotu [a ua cqps uotsaid ns opuaxjuis 4B^p uoa pnitqBq
Biauapxauíoa bj ap opora ^a ua pBpipjoui bj ua aas apand ag (p
•BjjanbB ap BpBu^isa^ uoidbj
-daaB bj ua ou o assas 'Bisa ap uoiaBjuaj bj ajuauíBUBiptjoa opuaiAtA Á
i bj BiaBq opuais pBpijBJOui bj ua jas apand ag (o
•osojndnjasa jap X jbjoiu opBZJojsa jap sosBa soj uos sajBj
bj Bia^q opuais pepqBJOui bj ua jas apand ag (q
•Bjsa Bj}uoa o Bjanj opusniaB oqaaq
ap JB)sa boijiu^is ou jbj ojuBna ua Bjsa aod asjBdnao ou opoj ^pep
-ijbjoui bj b ajuauíBuafB o jad pBpxjBJOui bj ua jas apand ag (b
:anb JBOiput souiajp
-od 'pBpijBJoni bj b o^aadsaj uoa soaija so)uaiuiB^joduioa ap sap^pijiq
-tsod sbj ap sbuUojb oqaip oj un^as JBjaaauoa souiajanb BJoqB ig
"se iPuíí U1)1 ^^dunuL vjsa ap jvjoiuw uas vuvd pnp
-ip)j.oiu vyamu vnsaoau asf&gt; anb a^jans ap if2 buisiui oSisuoa jbjoiu bj
ap BAisajioOjd upiaaipBJiuoa bj jod s^ajj as ouisijbjouiui aisa b oaa^
*ge SBSoa sbj ap spipaui ua uaSua as anb sajqcuoq ap assja Buanbad sun
ap uoxaBAaja bsoioijiijb bj jBiouasa Bjja ua sa íse ífpvpi¡vxowui vj ap
viiuof vitn sa viusiw pvpijvuow vj ivuuaij vj axqos vsoo vujo uainbjnna
ouioa ((jvuowui^ wo% ajuatuvjsnf sa jvjíohi vj^ #Te ((viaijsn{ui 'muiunj
-va 'vuijuaw 'viauajoia :viuoíoia vpo% ouioo 'sajvuoiuui sotpatu soui
-stiu soj ap saavu) v vpvzuvajv sa jvuotu jvapi un ap vuojoia wj^ *08 jbj
-ouiui uapjo ap sauois^d X SBZjanj uajoqBjoa anb osiaajd sa 'jBuiuiop
b uan^ajj sajBJoui sajojBA soj anb BJBd sand i6z sajBJOuiui sauíj jod
X sajBJoraui soipaui jod optn^asuoa opis Bq op^iSoja ajuauíjcjoui sa
anb oj 'opBjBuas Bq aqaszjai^[ orasiui ja un^as 'anb isb s^ "jajBA X jas ns
oíainC ap Bja) ua uauod anb sauoiaaipBJiuoa sbuj3)ui sa^uajed aa^q bui
-siui js jod jbjoiu bj ap Bai^jja uoiaBJjauad bj SBiuapB oja^ ^^sianSzní
out&gt; :buiixbui bj ajuauíBatia JBiuauíBpunj b Jianpuoa uapand 'aajafa
as anb oíaijo ja o aaaua^jad as anb b jBjn^jna odiu^ ja 'jsiaos asBja bj
'uotaBjauaS bj ap Biauanjjuí bj 'sBiouBisunajio sbj ap uoisaad bj 'uoisBd
bj X sajajui ja jod BpBsoaB uoiaBniís Bpo^ ua Bp as anb SBAr^adsjad ap
Bjan^aa bj 'jbj ouioa aaajBdB aiuauíBaiiBuiajqojd uaiquicj X a^uajBds
anb oj ap bjjb sbui Biaua^iA BjapBpjaA bj Bas jBna ap uoioB^jaijdxa bj o

�e)Se puede ser en la moralidad en el modo de ser en pro de
la moralidad. Tal es el caso del activo moralismo que no sólo cumple
su ley, sino que considera también ley su esfuerzo por extender su
ley a los demás.
f)Se puede ser ajeno a la moralidad en la preocupación por
otro estilo vital, siendo aquélla cosa que no incumbe y de la cual no
tiene uno por qué ocuparse.
g)Se puede ser ajeno a la moralidad como cosa de la cual es
impropio ocuparse y que compete sólo a pequeñas gentes; baste para
todos el afán de éstas.
h) Se puede ser ajeno a la moralidad en la repulsa por una
esencial indignidad de ella que hace pequeños a quienes por ella se
preocupan, a lo menos en ciertos modos de este preocuparse. Para ac
tuar así no es necesario ser un Cábeles; basta tal vez reaccionar de
una manera lógica frente a la necedad petulante de los textos ordi
narios de ética y de tantas arengas moralizadoras.
i) Se puede ser fuera de la moralidad pero en el modo de
ser-con ella; tal quien en grado pequeño o grande es en la inmorali
dad pero se conduele por ello, faltándole fuerzas para levantarse y
enmendarse, en la añoranza del lugar ético en que debiera estar, y
aprobando el estar allí de otros.
j) Se puede ser fuera de la moralidad en el modo de ser-contra
ella; no se trata ya de la repulsa cuando sobreviene el encuentro con
el moralismo en el modo de ser-ajeno anteriormente mentado, sino
del ser-fuera en el modo de la activa militancia propia de la enemistad.
k) Se puede también ser fuera de la moralidad en el modo de
la despreocupación por el no ocuparse de ella; aquí quien así es sigue
su camino no sólo ajenamente a la moralidad, sino en el modo de serajeno a todo determinarse como ser ajeno a la moralidad.
1) Se puede igualmente ser fuera de la moralidad en el modo
del advenir desde otra vigencia que de por sí conduce lejos del seno
de lo que cotidianamente se identifica con la moralidad.
No es necesario proseguir: ya es palmario que son muy numero
sas las formas no-moralistas de eticidad experiencialmente dadas en
cuanto concretamente vividas o vivibles. Volvemos pues a insistir en
la tesis: la eticidad difiere de la moralidad, y es propio de aquélla el
tomar posición con respecto a ésta. Claro es que para reconocer ello
ha de dejarse de lado la creencia en que sólo la ley moral es en
verdad transinstantánea. El propio Kant admite que hay regulación
tanto si se trata de reglas de la habilidad o de consejos de la pruden
cia, como de mandamientos o leyes de la moralidad36; en todos estos
casos el individuo está más allá de las solicitaciones y de los impulsos
irracionales de su sensibilidad.
Por eso es extraño que Kierkegaard, al definir la existencia esté
tica por su relación con el instante, haya considerado que, correla-

(36) Cf. "Grundlegung zur Metaphysik der Sitten". Werke, herausg. von E.
Cassirer. Berlín, B. Cassirer, 1922-1923, Bd. IV, p.-274.
- 216 -

�- L\Z opoj sand 'opis jaqeq ns ap zajismbxa v\ b ojuauuBuipj ns c^ai^c anb
ozajape [a ops cas uoiaijadaj ou ns ap bzojsijj c¡ anb osouuaq ubj
jas apand 'opBjSog qa ua jcaadsa osmb anb BpiA B^pnbB a^tpipiAua
jaacq Bicd ajuaiaijns Bja uoiaBJídsB Bps ns X 'opun^asjad cuad bj BipA
anb ouansua ns o^aq ubi Bja íosbobjj oSjbuib sbui p Bjnzpp ns uoa
cuij anb pj jas apand ajuBjsui aiuqqns asa cipeui anb o^tjq [a :sciu
S3 *Jopp ojjo ap pBpijuBa jainbpna BziJojnB 'jaaB^d OAijBjipna ns
íosbobjj ns ap Bjanj 'sand 'Bjjodiui jo[op un^uiu íBpBpSaj A BpBuiui
-Baua ojjaia jod sa (4tp/os/ a wüjsíjj^ ua ajucisui p opxjuas A opcs
-uad sa jsb A) oiuaiuic[inbiuB ojcipauíui p osnpui 'opo^ Baiji^snf anb
X 'Bpcu apA cpcu pna pp sandsap 'oaiun a^uc^sui p jod cpcuiuuaj
-ap jsb Btauajsixa B&gt;q 'soiq pp opBJouiBua p 'a^uauíBjsnf 'sa p sand
'soiq b JB^uaj ou ap oiuaiuiBpucui p BpiA anb pnbB 'jo^anpas apuc.iS
ecui p ouioa opBqaadsos jas apand oaijsiiu p ísoiq p uoa uotsnj
-uoa B[ ap a^qcjaui ajucisui p jczuca^c cjcd asacSa^dsap X asjapuajdc
apand Baiuaaj BsoijsnáuB Bun cpoj :caiisjiu b^ B^scq ajuaiuBiai^dajq
-ns asjapuaixa apand oiuiuiop ns :sbui sg •oiuouiijsaj ajuaiaijns jbj^
-uoaua Bjjpod as 'oui^jaqq un ap sbui ua uaiquiBj zaA p^ 'oaijtpd un
ap sbui ua X bjsijjb un ap sbui ua íoubiai^ aiuauícpciuajixa asie^znf 9^
-uauípnjuaAa cpand OAijafqo ns anbunB 'pcpuciAij ap auai^ BpBU anb
BpiA ap opoui un ua aiuBisui un ap uoisnaasjad bj ap japuadap uap
-and 'uopiiadaj B( X uopcjajpj B[ une 'soub soqanuí ap ojuaiuiiaapBd
opxuajsos p 'oíaijija^s ojnp sbiu p 'Buqdiasip BjaAas sbui Bg 'p^pq
-cjoui c[ ap uoisajd a^qísod cpoj osea ns ua jas apand cijosaaac oía;
-ua jod sand 'oiuamiipjad pp opoui p ua cjsa ap ojaadsaj a;uauicAi^
-céau auiuuajap as o pcpiiuaja cun ap cAijaadsjad c[ apsap epeu cas
jo[ba asa anb une 'cptA b^ b jojca jijajuoa aaia as pna p jod aiuc}
-sui pnbB ap BA^iuijap uoiaaa[a c[ —pepaABjS X pBpaijas ap a^qisod
opcjá joXbui p uoa anb jas apand X— uaiquiBj sa ajdiuais bjb¿ 'ajd
-uiais Bjed a^ip ajuauícjapcpaaA alíip uainb 'aaip ouisiui p otnoa 'anb
ojiara Bjanj is uny 'BpiA ns ap opoi p BSanf ajuBjsui un jbjSo^ jod
anb uoiaaap puois^d c[ ua BAiicpáaj ciaua^od a\c.iíj X Bijas Bun X^q
anb oiAqo sa saauojua ojad íucnf uoq opunjojd X otaajjad sbiu p
ajsa cas zaA pj anb uaiq Xnuí ciqcs p.icc^aqjai^ oidojd p :uoiaanpas
ubj^ X Bps Bun ap ucnf uoq ¡a Jiqaauoa a[qisod a^uauíBiaajjad sa X
'osBa aisa ua Bjsa osoasap uBjá opoj iBiJO^siq b^ ap cuiácd Bun oraoa
jBpanb jaaBq apand jbzc p anb sBsoa sesa ajuauíBpBuoisBdB ubuoio
-iquiB as ops anb jesuad ap Bsoa sa ou ^ 'Bijoduii BpBU s^uiap o[ 'ajsa
ap Bjanj rajUB^sui ops un ap pEjurqoA esa uoiaaa^iad Bpoj uoa asicp
apand osoiaiquiB uej^ p ug qa apsap o/X 'p Bpsq 'p jod bala X opi^uas
ns cjainbpc cjajua ciauaisixa cj anb aiíans ap 'sojjo so^ sopo) b Xa^
ns ajaip anb opc.x^ p; ua openosua cas aiuc^sui o[os un anb apisod
sa :sbui sg •Biauajsixa Bun ap o;uaiuiBznBaua p a^uarapiauasa uauíiu
-jaiap SBainbjBjaf sauoiaBiauajajip s^Xna pjuauícpunj OAijBiipna uap
-jo un jaaappjsa apand :pní&gt;i jod aiucisui opoj c Bjapisuoa ou ajucj
-sui pp bzbd B[ sang 'BAijBpáaj ajuauíauuij uoiaBzipaj ap pBjunpA
cun JCjpuaSua ap apijdaasns ajuaiuBjaajjad sa ajucjsui p jod uoia
-BaoA Bg *BpcSipjadsap ajuaiucijcsaaau üiauajsixa cun sa 'ajuaiuBAij

�lo que sigue puede quedar santificado por la belleza inagotable de su
recuerdo eterno. Y no es cosa de que el instante sea llorado porque
su ser es sólo un breve pasar; su evanescencia le confiere un valor in
conmensurable, lo convierte en una suerte de Absoluto, y es justa
mente por eso que, después de él, nada vale. Sueña Fausto con aquel
momento fugaz de tal esplendor que el alma quiera detenerlo37; pero
es cosa de ver que el instante no puede detenerse sin dejar de ser lo
que él es; pensada más allá de su mera fórmula su intención significa
también: "¡No te detengas!", pues el instante más exquisito no es tal
si deja de proseguir y evanescerse, a menos de padecer la vulgar igno
rancia que no sabe que lo verdaderamente sagrado no debe repetirse
jamás. La subjetiva sublimidad del instante puede ser objetivamente
irrelevante, sin que por eso pierda su potencia regulativa, prospectiva
o retrospectiva. El momento que es todo no requiere hazañas heroicas
ni vidas que en su transcurrir salgan del cauce corriente de las cosas;
por entero puede residir en la simple noche de bodas de una pacífica
pasión. Por lo demás, no se crea que la vocación del instante determina
subsiguientemente una ética, aunque por necesidad se trate de una
ética estética: de por sí nada tiene que ver con las costumbres probas,
ni con las ideas de dignidad o de deber, y bien puede ser rechazando
con repugnancia la inelegante rutina de éstas. Pero también en el
atenerse a la pluralidad de instantes en la inmediatez de su reiterada
fugacidad, hay regulación: la hay en Aristipo y la hay en quien obre
como éste aunque no se sepa cirenaico, ajenamente a la expresa negatividad ética del "espíritu que siempre niega"^ según la definición
que Mefistófeles da de si 38.
5. — Exámenes críticos y complementarios.
Veamos, como ejemplo ilustrativo, el punto de partida de la doc
trina moral kantiana: un punto en el cual, según su indicación ex
presa, todo el mundo debe convenir. En él pueden discernirse tres
afirmaciones sucesivas:
a)Que es esencial el aligamiento entre la idea de valor moral
y la idea de obligación.
b)Que es necesario que la ley moral implique una absoluta ne
cesidad, de suerte que su mandamiento sea válido no solamente para
los hombres sino también para todo ser racional.
c)Que por lo tanto, el principio de la obligación no debe ser
buscado en la naturaleza del hombre, ni en las circunstancias en que

(37)Goethe. Faust. I, Studirzimmer 2:
"Werd' ich zum Augenblicke sagen:
Berweile doch! du bist so schón!—
Dann magst du mich in Besseln schlagen,
Dann will ich gern zu Grunde gehn!"
(38)Ibid., Studirzimmer I:
"Ich bin der Geist, der stets verneint!".
- 218 -

�- 6IS 'f^ 'd 'I 'X '81 '3u]l3Ví 'saipxnjg '3\vxopi vj sp 33U3pg no 3tSo¡o}uo3(j (\f)
'2061 ^ 1061 3P ajuauiEAijaadsa.i uos sopEjp soipnjsa
SOT 'f96\ &lt;UPA 'sTIBd #,,tu^pojv dni4oso¡ii{¿ sp ja suuspuy 3)\[4oso\n[¿ sp sspnj^
•((3nbipap3 3[e^oj^ ex, k (&lt;auiapoj^ aisioj^ ei ja auuapuv aiB-ioj^ ^x, (Of)
•Epuauadxa v\ uoa i3A anb auaij
I'PBU EJS^ 3nb J3U3JSOS B 33íipUO3 3nb E^ pEpiJEIOUI B[ JEpU3U3dx3 3p EUIIOJ VUU OIpS
S3 anb 3SJ3A ap íuqsq A 'pvp\\^iow e^ aiqos Epuaijadxa ap sbuuoj seijo uoa upiaEj
-a.t ua 'a[EA k sa pBpjiEuuou v\ anb o^ ajuauíBpEpuauadxa japuaipids ap opora anb
ojubj ua Bjapisuoa ei as o[ps anb ouis 'Euijjaop ojuBna ua jub^i ap Euiijaop bj ajnasip
as ou anb Bjuana ua asjauaj ap Bq anSis anb cq w^ -&lt;¡fZ *d '-jp %4o "Jue-^ (6g)
-raí ^piaid anb ajians ap 'paora orasiraisad [a uoa op^Si^
-sa Bipq as ^aqap p opmqijjB jouoq ap jeSii^ p onb ^puas
-sa^ A íT^oAtsjndaa A a^EpEji^^sap ap op aua^ ((Jdqap^ Bjq^pd B[
uiBq^uag BJBd uny 'opBáqqo Bjsa oga b anbjod naiq p a[duma uainb
a[cppa.idsap oraoa aiuaracapa opEíaaids sas anb ap pepqiqísod B^ iba
-lasqo [p^j sa A 'uoidbiiiis Esa asiapuaidraoa apand sapna so^ iod sou
-iuiBa soy saydijynra uog 'ycioui ouaraouaj yap sBAiiBiSajur ajuaraayqeS
•auui ojubj oy jod uB^ynsai anb A 'ojuairaijuas ya ua sspBp ajuaraBj
-Biparaui uos anb BiauBu^ndaí A Biaua^sisai íyeiora uoioBÍiyqo ap Bapi
By B]iaidsap snjiJídsa soqanuí ua anb Ba^a BiauBu^ndaí By ap A
Biauaisisai By ap soAisaidxa uos 'uoiaaiastp b asiBaiydi^ynra UBjipod anb
'soaidij soydraafa sos^ *nB^n^) ap Baija By ua opguas ^u^xi oaod
-uib} 'aqasz^ai^[ ua yBiiouas BiuyB yap sisiyBUB ajueijauad ya ua epiq
-B3 auag ou yBioui uoiaBÍáiyqo ap Bapt B^ ^ouiapoui ya A onSguB
oaija njt-iídsa ya aijua BjnyosqB uoiaisodo Bun 'soaga ssiuaj ap o
sopB^Bii ap OAijcjijuBiia o^uanaai un ap aseq By aiqos 'asiaaayqBjsa
apand ou 'ajuBisqo o_^[ "Bsoi^iyai uoiaipBii Bun ap osad yB BpBynauíA
Bjycq as p^piycioui By ap Biauasa ouioa laqap yap Bagsiui By anb ap
uoiaBraiijB By atd ua uaxqraBj ispanb ap Bq íoiiBpunaas a^uaraBjayd
-raoa je^ny un Bdnao n ajuasne Bjsa uotaB^iyqo ap Bapi By saysna ssy
ua pBpiyBioui By ap sauoiaBjaidiajuí Biauanaaij ioXbui By uoa opB^sajiu
-era usq pepan^guB By ap seaga sBuii^aop sey anb ap oqaaq ya ajuajBd
BiauBui ap aid ua iBpanb ap Bq 'ojaBxaui oraaajxa un b aanpuoa 'ajuara
-BjnyosqB Bpcraoj 'sisaj Bjsa anb BiBiauapiAa as ajunyapu sera uaiq is
ínn^ijuB Baija By ua ounSy^ iB^ny B^uaj laqap ap Bapi By anb opusSau
iOf pisqaoig ap sisaj By 'opijuas y^j ua 'asapianaag 'BsiaApB Biauaiiadxa
ajuanaaij souara ou Bun ap SBAijBjuasaidaí 'pBpxyBioui By ap SBatjan
-aiBd o SBAijBjdo SBuiioj sBy sBpoj opBy ap ajuarasiajua Bfap 'ojuoid
ap lo^ *sa pcpiyciora By anb oy ap BaiaaB Biauaiiadxa yBsiaAiun Bun
ap uoisaidxa Bp^naapB By BiauapiAa uoa iinjijsuoa ap oqanra Bjsip ay
-opui Bjsa ap uoiaBraiijB sun anb aiinao oía^ -ysiauasa sa ay ojuaira^p
-ubui ap oAijBiadrat lajaBiBa ya A 'pBpaiiojB^iyqo By ua apisai pBpiyBi
-oui By ap las ya 'ajians Bjsa ap íyBiora loyBA ^Bq ou 'uoiaBSiyqo ^Bq ou
apuop 'jub^j unag 'iiuaAuoa apand opunra ya opoj ou ajuauíBiBya seto
anb oy ua o^yB 'yBsiaAiun zapiyBA Bpipuajaid ap ojsandns oraoa p^pii
-Bya sbui uoa asiipad apand ajuarayiaijip 'oiaraiid yB ojuBna u^
•sojaadsB saij sosa ap oun BpBa soraauíraBx^
*6g Bind uozbi
By ap sojdaauoa soyos soy ua iioiid b ouis 'opunra ajsa ua opBaoyoa Bjsa

�portancia allí donde reina confianza en la naturaleza humana42. El
principio kantiano, pues, aunque guarde muy importante relación con
el modo interpretativo propio de la convención cotidiana, no lleva de
por sí ninguna garantía de evidencia que haga insostenible su nega
ción, sino que, por el contrario, choca contra importantes formas de
la experiencia. Su pretendida universalidad es inexistente, y es por
lo tanto inexistente también la legitimidad de su pretensión de prin
cipio de validez presupuesta.
En cuanto al segundo aspecto a examinar, el examen crítico con
duce a un resultado exactamente similar al que precede. La absoluta
necesidad de la ley moral acompaña innegablemente ciertas formas de
experiencia moral; pero con no menos potencia es negada en otras
formas. Toda la larga tradición del individualismo ético, empezando
tal vez desde Protágoras, se apresurará a negarla 43. Innecesario será
llegar a formas extremas, como las que representan Stirner y Nietzsche; su repulsa es igualmente bien patente en los textos de Stuart
Mili 44. En contra de la afirmación de Kant se encuentran los repeti
dos sentimientos de las insistentes y poderosas direcciones que inter
pretan de una manera positivamente creadora la actividad ética. La
petición de Kant empieza por excluir, en nombre de su propia expe
riencia, toda experiencia moral que contradiga sus tesis éticas; sin
duda, puede pretender la legitimidad de su verdad y denunciar por
falsas las experiencias que la contradicen: mas sólo si presenta sus
razones, y dejando a salvo nuestro derecho de examinarlo crítica
mente; pero no tiene el derecho, aunque lo pretenda, de pedir como
supuesto pacíficamente admitido y en consecuencia con el carácter
de consentido previo pronunciamiento, la exclusión de toda la expe
riencia moral que lo contradiga.
De lo dicho se desprende la condenación del tercer aspecto en
estudio, desde que es sólo un mero corolario de los anteriores. Allí
donde el hombre no es escindido en dos términos contrapuestos, como
un espíritu o razón independiente y enemigo de la materia o de la
naturaleza; allí donde —como es el caso ejemplar de Mili— mismo la
artificiosidad de la cultura en tanto que creación que desmiente al
simple transcurrir espontáneo, inintencional e involuntario, y permite
afirmar que en un ser como el hombre toda virtud y todo vicio son
contranatura 45, ha de derivarse sin embargo de la naturaleza misma
según procesos determinados de legalidad psicológica, de suerte que
la idea de deber habrá de ser comprendida genéticamente por caminos
asociativos pertenecientes a la misma naturaleza; allí donde —como es
el caso de Spinoza— el bien haya de determinarse relativamente a la

(42)L'origine et le développement des idees morales. Paris, Payot, 1929, T. I,
p. 142. Westermark contrapone aquí oportunamente a Kant con Bentham.
(43)Cf. mi artículo sobre "El concepto de individualismo". Número, Montevi
deo, 1953, n&lt;? 22, pp. 68-81.
(44)Cf. On Liberty, III.
(45)Cf. Mili. "Nature". Three Essays on Religión. London, Longmans, 1923,
pp. 62 ss.
- 220 -

�•oiíaia ojunuj un saj^Bi
-Edaid sa —bSdjSc— Eiauauadxa B{ ap uauaiAOíd jaqap pp solda^me soj anb sapapaa
-uo3 -^92 -d 'piqi \/ ' -usipvpsa Sunpjtqui^ usipippsusiu u^pusSpjsxsqn fsq]3S qois
t{3xnp X3up )sui4s32uxiji S3sso\q s¡b jpyq3t¡jjts 3\\o 3ip---,, (o^)
•8^2 "d '"P)qi ',,nos ups
X3ipsixnuinp pun ut/o^i 3X33} up \\vx3qn iqotu jtptjfd uu^m,,- • • ($)
'6tt d ''PMI 'JÍ^^^g xsx^si up,,--- (s^^)
'^O^ 'd '
• tíU3iunt)xui3 i[3p¡Snz usqpsx^p (fnuixj spqnf^Suv svp ssniu 'tjnq
suqo 33pi 3i¡3sixvmii{3 3iii3 xnf jqoiu pun 'svmj^ xnj jpmpiiup os¡v
^ 'd 'A "P9 ''1P
jap ^iiu^,, fg92 ^d 'AI P9 ''%P '4o '., • •

^p ^apí B^ uoo 'opBuoioipuoDui Biou9no3suoD ua Á 'ojn^osqB A
aaqap ap Bapi b^ ap uoiaBaijijuapi Bsa u^ 'sa^qBzijBuia^qojd on
uasa^njiisuoa eisaj sns ts ouioa BfBqBJj jhbaj 'oSjBqina urg 'Bpiuijap
isb pBpqBJOin B[ a[BA anb o[ 'ojjo \9 A isa pBpqBJOin B^ anb o^ A
jaqap ap Bapi b^ ajjua a^syxa anb upiaBpj B^ 'oun ^a reBma^qojd sop
mbB uBpzaui as anb ojb[3 s^ •pBpqBJora b[ ap Biauasa B^ ap btjojiu
-ijap oraoa —japuajua b Bp iub^ oidojd ^a anb cq ap uoud b ajuaxu
qiins sbui BiauBm Bun ap oisia o^ jod— otdiauud \&amp; apsap BpBuioj
jas aqap Bjsa anb auuijB as oiájBquia uis anb ojad iwB^^\u b^ sauainb
uaisixa anb BjxrapB as anb A aaqap ap Bapi B[ ap BiauBiJodnn B^ JBau
op pBpqiqisod B[ Bazouoa as anb ouBJjxa ^nai aiuauíBauBJj s^
*0Q uoiaunsajd aod buisiui
is b B^Bxa as anb BUBuinq upiaBuiSBiur B^ ap bijoSbuisejubj Bun ap oni
-oa p^pqBjora Bpo^ ap uajj as S3uamb uajsxxa anb aaouoa A i ^^f oaoaui
•mb oidaauoa un X ucusnji Bun sa ou jaqap ^a is ojos optiuas uauatj
sisaj sns anb aq^s í8f, ojoba oidaauoa un anb sbui BAptuijap ua sa ou
jaqap biubjj as anb oj is jaAjosaj uis oSjsqiua urs Bfap 'jiaap ajainb
ojdaauoa ajsa anb oj X jaqap jod souiapuajua anb oj jbjisoui apand
uaiq is 'anb uaiquiB^ apaouoa íif,pBpj3A uis Baijauíinb Bapi Bun jod
ou X jBaj oSjb jod pBptjBJotu bj b auaii anb janb^ BJBd ajBA uoiaanp
-ap ns anb aaouoaaj anb o^sand 'pBpijBJOiu oiuoa opBaijijuapi isb oj ap
zapijBA bj o^sandns un Bja anb ji^jaApB ap Bq^fap ou ojad —jojj^ ns ap
jBiauaoadxa zibj bj BjaA as ajusjapB sbui— '9f. pBpijBJOiu ap
a^uauíjBSjaAiun ojdaauoa un jBjjojjBsap b BqBjiiuyj as anb Biaja
Bpnp uig 'ojuauíBpunj ns b ouioa oaiJo^ajBa oAijBjadiui jb jianpuoa
ap UBiqBij anb soidiauíjd soj ap oaijaiodiq jajaBjsa ja Biaouoa jub^
anb sa osoijna BjaiiBiuajqos opoj ajqos jod Bjjnsaj anb oj oja^
•soiusiiu soj ap Baijjja uoiaBJapisuoa bj b
sandsap japaaojd BJBd 'sajqísod X sopBp Biauapiadxa ap sodij sojuijsip
soj japuajdiuoa jod ozjanjsa jap ouis 'sojjo soj ap OAijBjajJoa opiA
-jo uoa Biauaijadxa ap odij un ap Biauajajaid BiJBJjiqjB bj ap JijJBd
apand ou Baija uoiaBSyjsaAui B-q "ajuBJjaqB ajuaiusaija oiJijap un oiuoa
opijuds Bjas Bjsa ap ojaadsaj uoa opBjodBJjxa ojuaiuBpunj un opuBa
-snq ouBijuB^ BpijJBd ap ojund ja 'BzajBjnjBU bj uoa ajqtuoq jap upiu
-nuioa X pBpuBuuaq biuíjui Bun ap ojuaiuiijuas ja Buodns anb uoia
-aajip Bpoj ua 'jBjauaS ua X 'uaiquiBj ijjb íBidojd BzajBjnjBU ns uoa
oxauoa saauojua ajjnsaj X jas ns ua jBjaAasjad b ajua un ap Biauapuaj

�moralidad, Kant fundamenta su refutación del empirismo ético. Desde
luego ningún trabajo le cuesta mostrar que por vía empírica no
se llega a la idea kantiana del deber; tanto que el propio empirismo
empezó siempre por reconocerlo así, y es justamente por eso que
siempre rechazó como quimérica semejante idea. Para un em
pirismo consecuente, según Kant, no pueden existir imperativos ab
solutos sino máximas relativas de prudencia; pero, según el empirismo,
es también sin duda así; y si Kant se escandaliza ante la tesis empí
rica, ese hecho no tiene más relevancia ética —en tanto que modo de
sentir interpretativamente lo que la moralidad es y vale— que el es
cándalo que experimenta el empirista ante el escándalo de Kant.
Es también en aquella identificación que Kant fundamenta su
acusación de que el empirismo, en el lugar de la verdadera moralidad,
coloca un triste remedo suyo que nada tiene que ver con la virtud para
aquel que alguna vez la ha contemplado en su esencia51; acusación
temible, tanto como para hacer temblar a un kantiano, pero que
será recibida con maliciosa sonrisa por el empirista a quien se dirige:
pues para éste esa "verdadera moralidad" kantiana es un fantasma
éticamente engañoso y corruptor, engendrado según una discernible
legalidad psicológica y/o sociológica, a través de la cual su verdad se
transmuta en apariencia, de suerte que es en muy otro lado y con muy
otros caracteres donde reside ese verdadero ser de la moralidad.
Pero la discusión así entablada ofrece importantes variantes habitualmente ignoradas que es necesario explicitar, y que se refieren a
maneras distintas de interpretar tradicionalmente tesis empiristas en
materia moral. Una cosa es el significado que adquiere una tesis si
versa sobre el ser de la moralidad, y otra si versa sobre el valer
de la moralidad, constituyendo entonces una forma de eticidad desde
la cual se enjuicia a esta última. Tomemos como ejemplo el viejo y de
batido caso del epicureismo, que fácilmente se podrá extender a todo
el utilitarismo. Sus tesis pueden interpretarse en el sentido hace un
momento indicado: quieren mostrar lo que la moralidad es tras su
apariencia, para enseñar entonces a valorar moralmente bien sin ex
traviarse por ésta. Supongamos ahora que esas tesis, que retrotraen
los fundamentos de la acción hacia las sensaciones de placer y de
dolor y su cálculo racional, y que constituyen una precisa y determi
nada experiencia constitutiva de un modo de ver el fondo de toda
moralidad, sean atacadas según un criterio kantiano. Se razonará en
tonces, siguiendo en esto técnicas tradicionales y comunes, de manera
de mostrar que el epicureismo no coincide con los caracteres de la
acción moral, de suerte que conduce a una pseudo-ética. No tendrá
allí sentido el deber, ni tampoco la virtud, a no ser de una manera
fraguada y subrepticia; no tendrá en suma sentido el orden entero
de los valores morales en cuanto tales. En definitiva: el epicureismo
será presentado como una errónea —y según muchos críticos grosera—
interpretación de la moralidad. Ahora bien: aunque se admita que

(51) Cf. ibid., p. 284.
- 222 -

�oijajija ouiod ojea anb oj ajqos soidiauijd sajBuiSiJO ajuajsns anb
'pBpijBJOuu bj ap opiuajuoa ^a a.iqos BuiJjaop Bun ojos sa ou omsiajnaida
ja isy •oiamfajd jBiaipnfjad ouis jas oa apand anb oj ua bzubijuoo
ajuapnjdun bj jod Eiauajsixa bj jBziABjasa rsajqísod SBiauanaasuoa
sns ap pBpaABaS bj ajuBjsqo ou 'jbuoiobjji oanj apsap 'BpijjaApBui
zaA jbj 'uoiaisod ap buioj enn sa boijijob uopBjdaaB ajdrais ns bX anb
jbjou ap sa san^ *ja ajuB jaa^q ap soiuajqBij X souiapod anb uoiaisod
ap buioj bj Bsajajuí anb ouis 'ajuaSiA anb ojubj ua opuaijBA A osoij
-ba oj&gt;cp Bas jejoui uapjo ja anb Bsajajui ou :souiuuaj sojjo u^
•pBpxjBaí Bjsandns
Bun ua BjjijjaAuoa japod BJBd soXns soisandns ouioa jaaja A JBaja
anb iÍBq anb —soubijub^j sopBjnjsod soj otuoa— sauoisnji sbjjo SBjjanb^
ap bj uoa Baijdnp as Bjsa oju^na ua biubjij ns ssouad sbui aasq une
anb A 'jBnpiAipui Biauajsixa bj b BipasB A arapdo anb uoisnji eun
ouis jas ou apand anb oj pepijeai jod opueuioj souiBUBjsa opom ojjo
ap íjbjia uapjo jap jbuoiobj uopanjjsuoa bj uoa ajqijBduioaui ajjnsaj
anb ua opBjS ja opoj ua opijuas uis ouioa BjBuopuBq^ oj A 'opijuas
osuajajd ajsa opiní ap Bjaj ua jauod jod Bzaidma ojnaid^ ^opijuas
uaaaijuoa aj anb sopBjnjsod soj saauo^ua opuBasnq bsoijba aaajjo aj as
Bjja ojubj ua jojba ns auodns A pBpijBJoui oiuoa op^p oj ap ajjud jub^
SBJjuaij^ 'asiBjaqij ajqBasap Bjas juna jap *44uaiq,, ap oaijsiiu ojdaauoa
un ap ojubui ja ofBq ojjnao 'jbui ojapBpaaA un ouioa 'jojba ap ojubj oj
jod A opijuas ap ajuajBa 'jBiaipnfjad 'ajuatuaAuoaui ojjiqíqxa Bjpod
jBuopBJ Bjanpuoa ajuaj^njd eun ap sopBjatp soj uoa pBptjiqijBduioaui
ajqísod ns ^jijsixa Bqap anb an^is as ou Bjsixa jbjoui uapjo ja anb ap
oqaaq jaQ *44¿anb iui b ^? 'san,j^ :japuodsaj oáaisos opoj uoa Bjpod
ojnaid^ 'í4pBpijBJOui bj ap jas ja aaouoasap aqpasajd sou as Bupiaop
ns un^as anb jBuopsj Bjanpuoa B-^,, rojnaid^ b souiíaap aj ts 'ajjans
Bjsa aQ 'uozbj bj ap uaiuBxa ja ajuB auaij oAijBaijtjsnf unuiu anb
opinfajd ouioa 'opsj ap ajuauíBjinbuBJj Bjsa b soiuajBÍap 'pBpijBJoni
ouioa ajBA oiJBuipjo ap anb oj ap ajuajajip jas Bjjnsaj ajuopnid Bjanp
•uoa oiuoa Baipui upzBJ bj anb oj ig *jba3jj ajqpajajd Bas anb BpiA ap
odij ja Bas j^na ap BajaaB JBuopBJ uoiaBJoqBja ajuaipuadapui eun ap
uaAijap anb Bjanpuoa bj ap sauoiaBuiuuajap sbj uoa ajuapiauíoa ajjns
-aj opiuajuoa ns anb ua —opBj asa ua ajuatuBjos A— opBjS ja ua ou
o opBaijijsnf Bjas jbjoiu uapjo j^ "zapijBA ap uozbj BunSuiu BiauaSiA
Bjaui ns jod is ua BAajj ou —ajuaáiA Bas oqaaq ap anbunB— anb oSjb
omoa 'opBj un b BpBfap ozuaiuioa ja apsap sa 'ojajua jbjoui uapjo ja
Bjja uoa A '44jbjoui,^ ap buisiui capí bj 'oiJBjjuoa ja jo^ 'jbjoui ouioa
jajBA ap Bq anb oj sa anb jBuiuuajap BJBd oijajija un JBaipui ap ja
oaoduiBj iu 'buiijui Bjnjxajuoa ns ua ajua^iA jbjoui uapjo ja 'oqaaq
ap 'sa anb soujiaap ap ja sa ou OAijafqo ns íjas ns ua pepijBJOin
bj JBjajdjajuí auodojd as ouisiajnaida ja ojuauíoiu unSuiu ua anb
ojsand 'pBpijBJOiu bj ap BatjBuiajqojd bj ua Baijpjsiq BiauBjJoduii ns
X SBajnaida sisaj sbj ap opijuas ja ojajduioa jod aaouoasap as SBaijjja
SBsa uoa :isb soiuouozbj A 'ouisiajnaida ja ua sop^njis sououiBSuodns
'ojaaja u^ 'BaijBuiaj Bjuijsip eun uoa ojad 'ojjjjqBaj oij^saaau A ^jqjs
-od BJag 'ajsqap ja opBJjaa Bpanb osa jod ou 'Bjaajjoa Bas boijijo Bsa

�distinguir el bien y el mal y proclame un orden de jerarquías estima
tivas que difiere del convencionalmente admitido y de los que otras
doctrinas estatuyen; pues no trata fundamentalmente de discutir as
pectos y jerarquías dados o pensables dentro de la moralidad, sino
que empieza por hacer problema del orden entero de ésta en cuanto
su valor sólo existe en tanto se justifique por su coincidencia con lo
que aconseje un plan racional de vida. Es cierto que Epicuro no
entra a discutir la posibilidad de que el orden moral valga irracio
nalmente por ser alógica su naturaleza. Pero esta falta es accidental;
se debe a que la posibilidad de un orden ético irracional no entró
en el horizonte mental de la filosofía griega; mas la elucidación crí
tica de esa posibilidad puede tal vez incorporarse a su actitud inte
rrogativa desde el momento que ésta comienza pidiendo una toma de
posición enjuiciadora que abarque genéricamente a la moralidad en
cuanto tal.
Supongamos este razonamiento: compruebo que existe un orden
de fenómenos al que se da el nombre de moralidad, pero no veo por
qué tal hecho ha de convertirse en derecho, por qué, de que la mo
ralidad sea pretendiendo deber ser, deba yo acceder a ése su ser y pa
se entonces del reconocimiento de su hecho de ser al reconocimiento
de la legitimidad de su pretensión de deber ser; no todo el que pre
tende algo en nombre de un derecho tiene realmente tal derecho: si
bien es un hecho su pretcnsión de tener un derecho, no es sin más por
eso un hecho la efectiva existencia de tal derecho. Más aún: ese pasaje
—en sí mismo ilegítimo— que va de que la moralidad sea a que la
moralidad deba ser, presenta por su propio contenido dificultades fun
damentales; éstas residen en el carácter irracional, incoherente, a ve
ces ostensiblemente arbitrario, otras de evidente prejuicio, otras de
dudoso interés o de innoble motivación que presentan los contenidos
del orden moral, y que pueden volver a presentarse si consideramos
a este mismo en cuanto tal tomado en su totalidad; caracteres que
contrabalancean la fuerza compulsiva y el intenso sentimiento de
evidencia con que en otras ocasiones es dada dicha moralidad.
Tal como se ha desarrollado la tesis expuesta, ésta versa exclusi
vamente sobre el valer de la moralidad. Otra cosa sería la tesis que
definiese toda eticidad —y por lo mismo también la moralidad— en
términos de calculadora búsqueda de mayor placer y de menor dolor
como comportamiento inevitable formulable en términos de ley na
tural; en este caso el ser que manifiesta la moralidad en tanto es
dada como impositivo deber no-natural deviene según se ha dicho
sólo un parecer-ser; así, por ejemplo, se admitirá que detrás del des
interés proclamado se encuentra un escondido y disfrazado interés;
que aquél es una apariencia engañosa, e incluso interesadamente en
gañosa; que, por lo tanto, términos como los de virtud, deber, altruis
mo, etc., no son más que negadoras y veladoras ficciones, ilusoriamen
te convertidas en una realidad en sí, que niegan al verdadero ser de la
moralidad y en tanto lo niegan lo desconocen, aunque puedan desco
nocerlo desde que y por cuanto lo conocen, como el interés que tiene
- 224 -

�til d 'III "X '^f-¿I 'auíinBD^ 'uiepi^jsuiv "AI "X 'uotiv^np^,! ^p no p/tu/g- (se)
•26 d '-pi^i -j^ (t^2)
t¡wjs svp Jnv jt9ySipm/n 9¡¡v ssvp,,'"
62 d 'piqi -J3
SBjnuuoj un^as sojjo so[ b soun soj uBjjBxa ^ UBiSoja ^s X '
ap sojapoui ouioa uaqiqxa as anb boiaio o Bsodhjaj uoiaaajjad
ap sopcqoap A pn^jiA ap sajopBaipajd jBJiuoaua Biauaijadxa unuioa
ap 8^ #sajqBpBjBsap aiuauíeaija souoj uoa sop^uas opnuara b saaxj
-Bui ajambpB anb BiJBip Btauaoadxa b^ ua asopuBAJtasqo 'sbihioj SBqa
-nra Braoj orasqBJOin p 'sBuiap O[ aoj •oiuiuiop ojn^osqB ap uoisua^
-aid ns snuisui opuena oppsisaj ajuauíaiaanj sa pjauaS o[ jod 'uora
-BJiuipB B)jaia Bjiasns saaaA b anbun^ '[bjoui ouisijbubj ouioa oisia sa
BUBipi^oa Biauaiauoa bj B^Bd anb cq san^ *oubjij ua opijjaAuoa ouisq
-bjoui p Bjjuoa ^pqaj as pBpiuBipiioa ^sa —Bjambut anb Biauaiauoa
spui Bjnasqo Bun ap sopBUBduioaB saaaA b anbunB— osaadxa oi-iajaip p
BjSBq Bjajasip Bpnq B[ apsap 'iqp sbiu íojund ojjaia BjsBq oaad 'opiaou
-oaaj sa jo^ba ng 'BinpsqB Biauaipaqo Bun uapid opuBna sBpBu^nd
•raí jas uapns SBiaua^ixa sBidojd sns A 'sajiuij[ auod as Bpip
-ara Buanq ua BUBipijoa Biauaiauoa bj 'ojsia Bq as vA un^ag
•SBjua^B sbui sauoiaBjapisuoa SBunSjB aaajaui ajuanj
ns JBJjuoaua ajainb SBjja ua anb b^sijbjoui pnji;aB bj ojad í^ueipijoa
jbjoui Biauaiauoa bj jod sspBJOu^i uos ou anb o;jaia 3Q *oiusijbjoui
opoj ap sauoiaBaoAui sajBnjiqBq sbj b uaSiJO SBjja uBp i jbjoui BiauaiJ
-adxa ap odij asa b sa^uaipuodsajjoa sBiauaAiA sbj BpiA ns ap o^jbj
oj b saaaA s^pEjajiaj opBJ^uoaua B^Bq ou anb jBnjiJidsa uoiobuijoj ap
opej^ o^jaia uoa ajquioq un JBJjuoaua jiaijip sas zaA jbj íjajBA A jas
ns ua isb aaajjo as pcpijBJOiu bj sajsna sbj ua s^iauaijadxa ^^q
anb jBpnp ap Bsoa sa o^[ #QQ BUBiunq BzajBjnjBU bj ap Biauaj
•aaxa bj aasq anb oj sa 'ajqijBjuí a ouiAip ojuijsui 'jbjoiu Biauaiauoa
bj uainb bjb¿ 'n^assnojj ua inbB BJidsui as ^ub^ 'Baija ns ap sojund
sojjo ua ouio^ 'pBjunjoA Buanq bj ap ojnjosqB jojba ja ajqos sisa^
sns b sopsjnauíA sopo^ seuia) i f&lt;^ souisim is b asjcp uapand sajquioq soj
anb jojba oaiun jap ajqBsuadsipui uoiaipuoa bj apuadap zibj tbAtio ap
'apuBJ A auiijqns ajqiuou 'jaqap jap Bi^ojods bsoiubj ns oaxp oiusiui
oj A í ge jbjoui B^anpuoa bj ap apuadap pBpiuSip Bp sou anb oj opo)
izq pBpijBJOtu ap zb^Ibo sa o^ubj ua pBpiuBiunq bj jod BpBzuBajB sa ojos
Bisa A 4pBpiuip auai) anb oaiun oj Iub^j BJBd sa Bjja ípBpijBJOtu bj
aasod anb uoio^aijiu^is BpBAaja A jBiauasa bj ap o^uaiuipuas osuaiui
ns ua zibj ns BjjBq sapBpijiqisod SBsa ap bubi)ub:sj Bsjndaj Brj
*asjBjniujoj ap auaiA a^sa ap anb uoiaB^ajdja^uí bj ap oíainfjad
uis 'B)uana ua SBjjauaj. sa oiJBsaaau A 'ouisiajnaida oiusiiu ja uoa uoia
-BjnauíA Binpui Bun UBpjBnS sBpBaipui BJoqB SBAi)B)ajdja)ui sap^pij
-iqísod sbj anb opBj ap asjBfap aqap ou 'ojja ajuB^sqo o_\[ "opBJídsui
UBq as ja ua anb sauoiaaajip sbj ap bj a^uain^isuoa jod iu ^ouisiajnaida
jap BaisBq uoiadaauoa bj jBajj anb jod auai) ou sisa) sB^sa B)SBq anb
o)sia Bq as bX oja^ *a)uasajd ajuauíBpunjojd X jjins sbui Bjsa opu^na
Bidojd ns B)sa ua sa X opBsaja^uisap asjB^uasajd ua saja^ui

�sobre las grandes virtudes; se les encuentra en todas partes, pero
sobre todo entre los ambiciosos fracasados. Si bien son demasiado
ridículos para que su engreimiento pueda dar lugar a algún problema,
interesan en tanto constituyen un definido tipo moral de lacayos con
librea de virtud. Emparentados con ellos están los que se agrupan en
sociedades de moralización, visten de nobleza su cbismoso escudriñar
la intimidad de otras pequeñas vidas, y usan de su impertinente buena
voluntad y filantropía para bacer que los otros sean a la fuerza tan
buenos como ellos mismos, según la feliz fórmula crítica que lograra
Mili 56. La vanidad, la insolencia, la pedantería, la ambición de lucir
de alguna manera, y también el gusto por darse una importancia que
no se tiene, se perciben en ellos muy fácilmente, más fácilmente que
el orgullo de Antístenes, de quien pudo decirse que su vanagloria se
le veía por los agujeros de su pobre túnica; más fácilmente también
que el de Platón, que con tan indiscreta insistencia pone siempre de
su parte al Bien, y cuya diferencia en este punto con Antístenes fue
sólo que su túnica no tenía agujeros, aunque igual permitiese ver.
Esas formas del moralismo son pues muy antiguas; recordemos
de paso a Catón; pensemos en el calvinismo ginebrino y en el puri
tanismo. Su exaltación del valor del orden moral es un hecho, tén
gase o no por cierto que hay allí mucho de Tartufo; ha dado lugar a
otro hecho: la existencia de filosofías que han querido convertirlo en
derecho. Su hálito se encuentra en cuanto pequeño tratado de ética
circula siguiendo las lecciones de morales "admitidas" que son, según
el justo decir de Lévy-Brubl, extraordinarios ejemplos de hipocresía
colectiva 57. No cabe duda, sin embargo, de que el moralismo, en tanto
experiencia vivida, afecta poderosamente a muchos en el mismo cora
zón de su espíritu, es entonces en verdad grave y serio, y hace que la
personalidad entera se determine por su severa convicción de la esen
cial importancia del orden moral para la vida humana. La bella des
cripción de Kierkegaard respecto de la existencia ética es un ejem
plo excelente, aunque para nada penetre en la posibilidad de moti
vaciones dudosas que comprometan la firmeza de esa actitud tornan
do frágil su cimiento. Pero ese tipo de experiencia que no es ni único
ni unívoco ha sido tomado a menudo a modo de dato elemental e indis
putable, de por sí excluyente de sus negaciones, para edificar sobre él la
interpretación teorética de la moralidad. Se habla entonces de la majes
tad de la ley moral, de la suprema dignidad que confiere, de su carácter
sagrado e intangible. Pero no es eso, sin más, lo que dice la experien
cia; ésta sólo dice que en algunas de sus formas la moralidad es
dada diciendo eso de sí. Parece extraño, y aun sospechosamente inge
nuo, que la presencia de esa convicción sea candorosamente aceptada
según el decir de su mero ofrecimiento sin parar mientes en las ex
periencias que la contradicen y que por ella quedan elididas, y sin

(56)On Liberty, III, pp. 40 ss.
(57)La morale et la science des moeurs 13. París, Presses Universitaires, 1953,
p. 284.
- 226 -

�LZZ -

(99)
ap

(9)
(S9)
(19)
(09)
(6S)

'8^ 'd '9261 ''PP3O 3P "A3"H 'PÍJPKI^ 'owswD¿ p (C ^siovj 'uipqii^V "^ '.flun
jo vxpvxxv 0/ íC soivxq so¡ v^iSv 3puo4^9x 3\ ss ou ts í 'vnpv '\vxoiu v¡ oipnux vuxij
-S3 snb 77 -s^utf su3i% svuispv &amp; vnpv 'vptjsnf v¡ oipniu viuip^ snb ¡^ -s^uif aua%¡
ou ox^4 }s vnpv 'xouiv p oipniu vuxtjs^ ^nb j^ -s^uif ^u^tj ou &lt;C vnpv ou 'vpia v¡
oipnui vuxipd anb ¡^ •sotU9tuivxo94tu9 3p v\v3S3 vun vpoj vj433V ssjovj,, (8g)

-bo ns ua Bpipua^aadB oipip o[ unSas opis ci^ pepp^a b^ is
ns jod sa^qcmsuauíuoout ajuaiuBOinbjBjaf ua^Aaj as sojjo so[ X soun
so[ anb X —soaijaisa sa-icqBA so[ jas UBjaipnd 'o^duiafa jod '[bj— ^^!^
-i^Bduioaui uajjsaniu as oseo p ua anb 'soj^o ajuaiua[duiis jas uapand
ouioa íuaqmnour anb so^anbB aiuauíBjsnf zaA b^ b jas ojad 'soÍBq sbui
ouioo uaiqmBi sopiaouoaaj jas uapand :soqc sbui aiuamBiJBsaaau usas
anbjod ou X í|bjoui uapjo pp so[ anb sajopA sojio ap ajquiou ua os
-nput jijjnao apand isy 'oiuiuiop ns bjjuoo Bip[aqaj Bun jaAoiuojd X
o^aiJjsa opuuas u^ pBpqBJoiu b[ ajqos asjB^aaXojd .uapand BAijBiuijsa X
BAisuajdmoa [Biauaijadxa upisuaqajdB bj;o X Bun X 'jas ns ua Bjsa ap
op^p jas p ua sajdiqmu souaui ou soiubijba ua^sixa 'pBpi[BJoiu B[ ap
japA p oju^na ua sauoiaBiJBA SBsa uoa ou o opuaippuioa 'anb bX uaiq
-uibj souiaqBS uatg •BiauBiJoduiiut B[ ap opoui p ua BpBp sa pBpipj
-oui b^ pna b^ ua pBpiaija ap buijo^ B^pnbs opuaXnpui 'sapBpqiqísod
sejiuijui asjenjis uapand opd oj^o X oun ajjua anb somaqes uayg
*S9 (iuomn 2a ^ lvílJf Jd&lt;2aP I9 vuqmf 'uaunsap as
sajuaijvd soj i 'svuijuatu sapuvuS snj vuqv^ 'uvjadsoud vijnpiqvs vj X
wiouaprnd w¡ i^ 'jaqap X pnpijvuoiu vuqvq 'Dqiuruuap as oppuag iivuS
Ia ?? '*9 ^ppnuas oiapvpian. \ap viunuiSiuo popijvjnjnu ajdwis nj o
joujojaj jdM 'Bpnaas ns sa anb Biauapuoa ap uauíExa p opEj ap
uaiquiBi opuBfap X 'sB^i^und ap X opi^jj 'osoioijijjb jepue ns opuBu
-opuBqB 'jaqap p X pBpipjoui B[ JBZBqaaj oiJBsaaau sg '9 ^umasap as
anb so^ vuvd uoiavuapuoo X oiaaudsap uauaii ojos anb 'jnuow ns ap
vdvo auqod vj ap sosojjnSuo wo% unjsa X 'soiqns un% X sopnsjan wa%
sopoi uaaio as oSjna jap sauqiuotj^ soj osa jod iZ9 ((ojjiuq ouloud ns
ap viquaqos nj ua unipvjJi vund ojpaui un ojos 'sauqiuoq soj ap ajund
¿ofaoui nj nuvd^j uos 'pin p X uaiq p apuaiasBJi anb ojnpsqB o^ ap
ouiuiBa p SBuaÍB 'sBjapaaajad X SBpuuopipuoa 'sbiujou sns íig (ntauap
•voap ap snaoda snj ua ajuaiuunjn^uis aaauojfff íog (tauqiuotj jo uaaaufo
as anb sociijoiu soj ap joiuajxa X auqod spui ja9i sa uoiaasoa ns X 'bu
-Biunq BzapjniBu b^ b oijbjjuoo '62 (upioisoduioasap ap ouatupuafff un
sa pjoui Bg 'g^ BiDuajsixa B[ ap BpBABjdap sbui buijoj tb\ bdij
-idij Bisipjom B)SBisniua p 'sB^sa un^as 'anb JBpuas aiuaiuaAuoa sa
'opoiu jambpna ap ísbisiobj SBUi.iiaop sb[ uoa ajjnao ouioa 'pBpipj
-ora B[ b ojsando opd p ua asjBnjis 'sBrajoj sbjjo jBzu^ap bjb¿ 'oijbs
-aaau sa ou anb bX soraaqBg -jsB-jaaajBdB ns ap sauozsj sb^ jod

�lidad de género en relación con la moralidad, incluyendo en sí diver
sas tomas de posición respecto de ésta, conviene también advertir que
sobre ella se proyectan con más profundas raíces clásicas distinciones,
hasta ahora tenidas por meramente atinentes a la simple moralidad.
Ciertamente existen una moralidad imperativa y otra optativa; pero
también existen, más radicalmente, una eticidad imperativa y otra
optativa: tanto que aquélla puede mandar una actitud antimoral, sin
que el bien que entonces persiga pueda ser identificado —ni en el caso
de ser expresamente tenido por más valioso— con los caracteres espe
cíficos de la más concreta idea de ^bien moral". Es posible incluso un
ser-culpable por ser cobardemente caído bajo la presión de la mora
lidad, y el arrepentimiento por el bien moral cumplido es un fenómeno
ético de frecuente experiencia, aunque cuidadosamente inadvertido
por los clásicos. El moralismo tradicional habló tanto del Bien, que
terminó por no ver que no todo bien es "bien moral", originando con
ello oscuras confusiones en las doctrinas. Es más: sea el concreto
ejemplo del placer. El pensamiento clásico, contemplando el panora
ma dibujado por sus propias interpretaciones, tendría que decir: en
cuentro en mí éticas que lo prohiben, otras que lo autorizan, otras
que lo consideran el Bien; pero parecería entenderse que esas diver
gencias de apreciación se erigen sobre un sentido unívoco de lo que
es dado designadamente como placer. Si en cambio advertimos la
existencia de modos experiencialmente dados de eticidad, de estruc
tura formal diferente, la ilusión de un tono unívoco se desvanece
en tanto lo que es dado con el signo del placer se constituye en su
ser y valer revistiendo incomunicables formas: cada eticidad colorea
lo dado y lo hace distinto no obstante su identidad de objeto de
referencia, tal como un mismo objeto percibido es dado en coloracio
nes distintas según la luz que lo ilumina. Se dice: "el placer es el bien;
hay que seguir al placer"; "el placer es el mal; hay que huir de él";
"el placer es un bien pero no el Bien; puede ser seguido pero con
forme a la naturaleza y a la razón", etc. Pero, en todas esas fórmulas,
no se entiende lo mismo por "placer". La figura del frenético busca
dor de goces que aspira a una imposible exaltación ininterrumpida y
que angustiosamente y momento a momento desespera por ella, es una
creación de los ethos ascéticos, que viven en la tentación del placer,
cuya represión les es penosa. Tan es así que el hedonismo jamás tomó
esa concepción en serio; pues, para esta dirección, su elogio del placer
tiene, por una parte, un sentido negativo (liberación de prejuicios
y de irracionales limitaciones que considera infundadas) y, por otra,
un sentido positivo (efectiva búsqueda de placeres); pero sin preten
der una continuidad de exaltación gozosa, cuya imposibilidad conoce
bien y cuya persecusión le resultaría ridicula y de efectos negativos 66,
tanto que la armonía y el autodominio fueron caros principios de la
mentada doctrina ya desde Aristipo. Al ethos ascético le ocurre con
el placer como al hambriento que sueña con un inagotable banquete;

(66) Cf. Mili. UtHitarianism, p. 18.
- 228 -

�- 6^S 'ou^ipui ouiod ajuauíayduiis ouis 'opiqíqoad ouioo e^ ou opipuaqaade
aas apand 4ae3ny ouisiui ya opuednao 'aaaeyd ya íoaiSoyoixB uapao
yanbe uod eiaepiyos ajuauíeiaBsaaau 89 ou uoiaiqiqoad esa oaad íyetu ap
ouiiuouis ouioa ejppA uoiadaaxa-aas jajanb p jyye anb ojsand 'upia
-daoxa yeuoiseao Bun ap euiaoj ey ua une iu ayqisiuipBui 'opiqiqoad
auaiAap oiusiui is b opeaqiy aaaeyd yanbe yena ya ua pepiaija ap ajua^^xa
oyioui un 'ajaed Bajo aod '^ ajuauíeAijeSau ayeA o oaod ayBA aaaeyd
ya yena ya ua oaiSoyoixB uapao un 'aja^d Bun aod 'auodns eaijajsaui
uoiaeuapuoa ns caaaeyd yap oyduiafa opejuaui ye opuaiAyo^ *B-atuaoj
-uoa o 'oAijBjdo n 'oAtjBaaduii o 'oAisaadxa ouioa opiAiA sa opeyn^aa
ojuaiuiBjaoduioa ya sayena soy ua sopoui isb uajsixgy *opBp sa yena ya ua
pepiaija ap opoui ya un^as esaaAip uoiaeaiyiu^is cun aaainbpe oaiSoy
-oixb uapao ouisiui y^ *sa euiuiaajap as ya aod anb oaija ajua^e ya anb
oy ap uoisaadxa eaaui oiuoa o íayqiáixa ou oaad ayqiaapad ajuauíBAijaf
-qns aoiaadns yeapi opBjyexa ouioa o íBjsa ap pepiu^ip ey ap ajueuoiaip
-uoa Bsoiaaduii uoiaBiyqo oiuoa anb 'BpiA By ap Bianpiqes eun opua^
-njijsuoa opipuaqaade cas uapao asa anb sa ojuijsip Anuí :opeiaaade
ajuaiuBAijeáau eazaaBde anb By ua o 'opeaS ofeq un ua op^njis ajsa
aaaeyd ya yena By ua BaiSoyoixe eyeasa eun ap osea ya Bag "pepiaija ap
opoui ojaaia un uoa eun e ajuasaad aoeq as uapao asa ojubj ua 'oiuaiui
-Bjaoduioa un euiuiaajap as yena ya aod sapepisoiyBA ap opezinbaeaaf
uapao un ap Biaua^iA Bjaaauoa ey ajsa aod souiaaapuajua :44soi/^a?j ap
uoiaou By aianpoajui oiaesaoau opis Biy opcyyoaaBsap oyduiafa ya u[^
•opeaSes eiauasa aod
aas ya ya ua aaaiqui oiaeajuoa ya aod anb ouis 'oandiui ap auaij epeu
yensuas ouaayuasap ns :yBUBaeq eun sa ou oaeisiuoip ojia ooijsbiS
-ao ya 'oiquiea ua ít4Banduii,^ 4t,aas opuaiqap ou,, 44tBpiqiqoad,, Bpep sa
ojubj ua yBueoeq sa Bjsa oaad i aasnequuBj^ ap yeueaBq ey ap ouiiuouis
asany is ouioa aa^eyd ye Bsuaid oaijaase soqja y^ *opunui oajo ua aeaad
-sasap anb Bapuaj eas ou sbiu anbune o 4edas oy ou anbune oyaejsa ap
eq :opeaadsasap asaiAnjsa ou 'aaaeyd ns ea^d oaqiy 4oajo ya anb ajueaad
-S969p eiaas ay sand ^uoiaeaadsasap eidoad ns oíainf asa uoa euoiaieaj
—B9IJ9JS9UI Bi9U9jsix9 By aod Á Baed sa oy oyos 'aofaiu o 'ajuauíepip
-uajaad oyos yej sa pepiyeaa ua anb— eiauaaoui esa ua aejsa ya ajuea
-adsasap aas ap cq anb esuaid A oiusiaijajsa oaajuaaeyd un ap ouansua
ya aod opeso^e Bjsa 'soqja oajo ua opeoipea aas ns apsap 4uain^) -ozo^
ns ap aaquiou ua o esnea aod Buiáiao as ou eijsnSue ns A 'pepaaA
ua aeaadsasap un uos Bjsa ua asaeajuoaua uaaaipnd anb o^aisosesap
ya iu pepaisue ey iu sand 'euafe sa ay BueSed eiauaaoui eaijajsa By
^ycj aas ns e ojuena ua ajsa ap eaaaae aaqes ns apsap aiuaApe ajuejsqo
ou 44opBaad,, ouioa oyaaaouoaaa b —ou o— opueiounuaa 44opeaad ns,, b
e^aajua as uainb ua oaad 'asaep Bpnp uis uapand ajucjiuioauoa uoia
-eaadsasap ns A pepisonjdnyoA ns ap ojuaiineuipa ya 'esouep pejunyoA
ns 'uoiaaeysijBsui ns íeuapuoa ey anb Baijajsaut uiauajsixa eun aod
ajuauíBAijejaadaajuí bjsia sa ejsa ojubj ua opijuas uauaij oyps eaijajsa
Biauajsixa ey b aXnqiajB paeBSa^aai^y anb soSsea soy ap soqon^\[ 'sayqtsaa
-OBUi soidiauíad aod aseuaoj soy anb opoiu yej ap soyaejaadaajuí eaeasnq
'soasap sns ap uoiaaejsijesui ey ap asaeyosuoa caed ^anb aaaaed osnyaui

�o como extravío, o como rechazable frente a la sugestión atrayente
que ejercen valores más altos. Inversamente, es posible concebir un
orden axiológico por entero contrario al supuesto, pero dado en el
modo de una eticidad exigente; en semejante ethos el placer deviene
mandado, su búsqueda se torna obligatoria, la felicidad placentera
propia o ajena será la meta cuya realización es debida; severamente
condenable será quien se aparte de él, será tal vez acusado de remora
del progreso y de enemigo del bien, en tanto gusta depravadamente
de comportamientos más o menos bárbaramente envueltos de dolor fí
sico o espiritual; pues el sufrimiento no bailará allí justificativo al
guno, a no ser como medio para un placer mayor. Pero también el
sufrimiento puede ser rechazado por indigno, por extraviado o por
rehusable, sin que por eso deba ser necesariamente interdicto. Y esto
que acontece respecto de un contenido especial puede, según lo que
antes ha sido expuesto, referirse al entero orden moral, pues en tanto
la eticidad es tomando posición respecto de él, éste es susceptible de
ser aprehendido digno o indigno, mandado o prohibido, preferible o
desechable, conforme-a o en-extravío. Se comprende que nuestra
pregunta deba de ser ahora la de si existen modos de eticidad fun
damentales, que mantengan caracteres constantes sean cuales sean los
órdenes axiológicos que en ellos fueren dados, y que puedan servir de
principios para explicar y ordenar el caos interpretativo y estimativo
que exhibe la experiencia. Las últimas descripciones cumplidas per
miten suponerlo así; pero este vislumbre sólo puede confirmarse si se
logra la efectiva descripción de la coherencia interior de esos modos
y sus respectivos estilos hermenéuticos. Estos términos prefinen lo que
habrá de ser la meta que procurará alcanzar la investigación siguien
te. Pero desde ya puede advertirse que por este camino se esboza una
concepción formal de la eticidad, que ha de mostrar sus grados más
profundos cuando, más allá de las modalidades de ésta, se haga posi
ble el intento de apresar su pura estructura.

~ 230 -

�- íes •opxqiqojd pra un^p ua exje^unpA
eppa oraoo epejaadjajui a epxAXA eas eqanbe opuena ejpuaj. anb e[ anb
—japA A jas ns ua ejsandejjuoa e^seq A— ejupsip Anuí uoiaeaxjiuSis
eun ejpuaj oiuaxraquadajje [a 'jojja ojara un ouioa epexauaxjadxa eas
ed[na e[ apuop qp :sepejsxAe jas uejpod exauajaqoa ap sauoiaepj saj
-uaipuodsajjoa 'ojuairaijuadajje [a eiaeq 'osea jod souieáuod 'epejira e[
a^iJip as A pepxaqa eun ap sapisod so^uaraora soj^o ajqos BAqaadsjad
e^sa eSuopjd as is A íedpa e[ eápA A eas e[^a ua anb o[ uoa esojn^ij
uoixauoa eun epjenS pepiaip ap buijoj epeuirajajap eun U^ jaqap
[a eSuaj anb eiaueAapj e[ anb jiqiajad [xa^j sa :sera ^eq oja^ *pepia
-i}a ap sappora sodii so[ ap [erajoj ejnjanjjsa e[ e sexaue ueje^[nsaj
—eiauejjodrai ns o uoiaeaijiuSis ns opuaXnput— ed[na e[ ap eia
-uasajd B[ ua sezuepnra sa^e^ 'ise opuais ÍA ía^qed^na jas o JiuaAap un
ajqxsod eas anb exauauaj bjjo e uoxaepj jod eas anb opora ap 'ajuaj
-ajip ojajua jod e^casa eun ua esuaxd as xs o 'oambjejaf uapjo [a ua
jaae^d [e ope^jojo jeSnj p a^axAux as xs uaisxsqns 'ejsa ap oiuairaijuas
p ua sepep ed¡na e[ ap exauaxjadxa e[ ap sauoxaejnxu ses^ 'opxqxq
-ojd o[ ap o 'ou^xpux o[ ap 'a^qesnqaj O[ ap 'opexABJ^xa O[ ap ouáxs
p aAa[[ exauauai esa unió as a^uaxuexjesaaau jbxjba ap eq 'jaae[d jod
opxua^ o[ ajue a^qxsod o [enjae ed[na B[ ap exauaxjadxa ej uaxqraej ojad
íopep uapjo un ua jaae[d pp opijuas p 'opexpnjsa anj anb o[draafa
p unía as 'jbxjba aaeq ouioa opxqiqxa eq as e^ qeaxpej A eqdrae Axxva
zaA e[ e sa eax^nauauuaq uoiaejxxra es^ *ajuasajd as ajsa pna p ua
pepxapa ap ppoxu odxj [a eas jena unas [exauaAiA opxuajuoa un e op^
-uas ep anb sxsejjejed e[ exqxuea oraoa jaA ozuj uoiaeáijsaAux exusxxu B[
'seraapy "Bjsa ap sapepqepora saiuajajxp ua asje^sajxuera apand uapjo
orasxra [a sand 'pepxax^a ap bxhjoj eun uoa uoiae^aj ua ojuairaxaajjo
ns ap ojaadsaj xs jod ap aaxp epexx eai^o^oxxe epasa eun 'ajuaxueAxje^
-ajjoa A esjaAuj qepoxu odxj orasxxu un ua asjej}soui uapand sajo^BA ap
soaxnbjejaf sauapjo sa^dppxu anb a^jans ap 'oaxSopxxe opiuaiuoa ns e
ojuena ua sa[exujoj uos sapepqepoxu sexpxp 'asjaAaj^ua opxpod eq xqe
anb O[ unag -pepxaxia ap sapjuaraepunj sapepqepora ap exauajsxxa
e[ ap Bapx e[ exaeq ouiraea oijaiqe eq a^uapaaajd uotaeSpsaAux eq
•upi^onpoujuj — q

avai3II3 VI 3(1 S31VlDbL3m3dX3
•031133^3MU3H S3availVaOM SV3 33^0S

M0I3V0I1S3AMI
II

�Tales diferencias de significación en el deber, en la culpa, en el
arrepentimiento, son dadas inmediatamente en el sentimiento mismo,
y no son consecuencias de una exégesis posterior. El deber es dado ya
importante o inimportante, o imperativo, u optativo o sin sentido; co
rrelativamente la culpa y el arrepentimiento presentarán variaciones
conexas, según su modo de mostrarse en una experiencia concreta. Los
momentos de la eticidad no son aprehendidos en la instancia vital se
gún la vaciedad formal de una pura estructura; no se dan indetermina
dos en cuanto a su ser y valer, para ser después interpretados; su pre
sencia va conjunta con su existimación, pues siempre constituyen ya
momentos de tal o cual modalidad. La estructura de la eticidad no es
comprendida, en su ser vivida, con independencia de sus modos; es
siempre ofrecida según tal o cual de sus maneras. En cada una de ellas
la culpa, por ejemplo, es y vale ya esto o aquello, y la pregunta por la
culpa en general sólo sobreviene a consecuencia de la experiencia de
ser dados diversos modos de culpabilidad que acompañan a estilos vita
les disímiles. La pluralidad de los momentos de la eticidad es extraña
a todo ofrecimiento en la forma de simples o puros hechos, dados inmu
tablemente en cuanto a cuál sea su ser y valer, y sobre los cuales
debe recaer una ulterior tesis teorética, sino que, cuando ellos aconte
cen en la experiencia, lo hacen siempre en tanto que "ya-interpretados" en un cierto sentido. Pero esa exégesis inmediata no existe sólo
para el aspecto aislado, pues este aislamiento es artificial; en la ex
periencia, todo momento de una eticidad es en relación con otros.
Una forma del deber apunta hacia una forma eventual de culpa, e
inversamente; cada momento es, pues, dado en y con un conjunto
que lo margina y, por lo mismo, se prolonga en una glosa coherente
de los otros, aun cuando éstos no hayan aparecido en un primer
plano en la vivencia ética del caso, pues según la situación concreta
es distinto el sector de la eticidad que deviene dominante; y, de
esta suerte, si bien a veces predomina la nota del deber, otras veces
son la tentación, la culpa, el bien, la expiación, la reparación, etc.,
los momentos que dan su tono a la experiencia. Conforme a esta
extensión del criterio interpretativo, existen conexiones legales de
coherencia que forman una verdadera unidad estructural, configurativa de un estilo hermenéutico, que relaciona coherentemente la
significación parcial con que son dados sus segmentos. Esa acepción
es vivida en el sentimiento, independientemente de cualquier explicitación racional que se haga de ella; es dada en la experiencia y es
constitutiva de ésta, de suerte que lo dado es siempre ya-interpretado,
sea cual fuere la toma de posición que luego se haga con respecto a
su exhibirse así. Semejantes modalidades hermenéutico-experienciales
de la eticidad suponen, en tanto que unidades estructurales, que
cuando en la experiencia reaparece un mismo segmento, pero yainterpretado en otro sentido, en las proyecciones de esa experiencia
los demás momentos variarán correspondientemente, poseyendo otra
significación que la que los ha constituido en vivencias anteriores.
Si ahora tratamos de determinar cuáles sean esos diferentes tipos,
- 232 -

�- 88S -nao ouioa) sa bX anb jas yap uozbj jod jsnjaB apand osea jatuijd ya
ua íbsoo bjjo ap uozbj jod o js ap uozbj jod a^uauíBaiia Buiuuajap
as a^uaSB un sand : SBpEynuuoj opxs UBiy bX anb JBUiunyajd uapjo
ap sauoiaBAjasqo SBy uoa apuodsajjoa as anb X 'optnjisuoa ajuaui
-Biuojd jas apand yBna ya 'uoiaBaijisBya ap yBuoiaBJ oijajija un BiaBq
ojBipauíui ap aanpuoa 'Baijjduia a^uauíBjauíijd 'uoiaBuapjo Bisa anb
jpjaApB yiaBj Xnuí sa oja^ 'Bzouidg ua o ouisiaiojsa yap sbuijoj sbu
-nSyB ua aaa^uoaB ouioa 'sBsoa SBy ap yBjauaS opi^uas ya uoa ajquioq
yap jas yap uoiaBnaapB Bun JinSasjad uBjnaojd anb sbj^o SByyanbB
uoa uBziuiayod ajuauíyBnSí a 4—ouisiaijdaasa onSi^uB ya jBpyAyo uis
'lITJ^
s^jo^bjoj^ ouioa— yBiipiAipui oiJjiqjB ya yBiauasa sa sayBna
SBy BJBd SBjstAijByaj X SBjstyBnpiAipui s^aiia SBy ap zaA ns b uajaijip
BJio X Bun X íBUBi^uB^y buijoj ns ua otuoa BaiSoyoaj buijoj ns ua Bjsa
b BJapisuoa as is ojubí 'jaqap yap Baija By X ajajB ap Bapr biiSijub
By sajuaSjaAtp souiuibo uos anb jaA aasq Biyosoyij By ap Byjojsiq By
ap yBjauaS upisiA BpidBj BUy 'saiuajajip sapBpiyBpoui ua sopBuxSxjo
soayia sojdaauoa bj^ubiu jainbysna ap jBÍ^tyB jajanb jod 'sbuisixu SBy
ap so^aadsB sayBiajBd b BiauayoiA BBq BDiSoy BXna yBnjdaauoa Buia^sis
un ua SBax^nauauíjaq SBiauayjadxa ap sodij sosjaAip JBiyiauoa jod
ozjanjsa ayqisoduii ya ua Bpisaj Bu.iajui pBpiuiJOjuoasxp ns ap uozbj By
anb X 'sajuajaqoaui jas uBpand SBjsa anb ap BiauaSuijuoa By Bjuana
ua jauaj ap j^fap uis oyya opoj ípBpqBJOui By ap SBai;ajoaj sauoia
-Bjajdjajut SBjuijsip SBy ap saABJi b sojsa ap sBiJBjuaraayduioa sauois
-ajdxa SBy X souauíouaj soy ap uoiaBAjasqo By BiaBq asjBiuayjo auaiA
-uoa 'aiuauíyBiaiui souaui oy jo^ #pBpiaxja ap sayqísod sbuijoj SBy ap
uoiaanpap Bun 'osBd jauíyjd oiuoa 'jBjuaj opBjnsajdB BjjaaajB^
•oiuajB sbui uauíBxa un BJBd SBZuBfaiuas SBaisBq asjaAyoA uapand sayBna
SBy 'sajuajBdB oyos sauoisuasip uajsixa saaaA b anb JijjaApB ap oíatnf
-jad uis ba oqaip oy opoj^ 'janBiyuadoqag uoa Bzouidg b opuBJBduioa
'oydiuafa jod ^asjapuajdiuoa apand ouioa 'oAijafqo ouisiyBapt ya ua
SBaija SBiauauaABsap SBJBya uBp as BjauBiu buisiiu By 3q 'Baiia By ap
aAByy By aXnjxisuoa opun^as ya BJBd anb sBjjuaiui '4t-i3q^p,, 9p B3PÍ ^y
auaij yBiuauíBpunj uoiaBaijiu^is Bun^uiu ojauítjd ya BJBd anb apaans
ojad íjub^j X sayajojsijy uBJBJ^uoaua as so^unf 'oAiiafqns oiusiyBapi
yap Bidojd opuniu yap uoiadaauoa By BiaBq uoiauajB By aSiJip as ig
•UBaijipa as sauoiaanj^suoa sns anb uoa soaisBq sojdaauoa soy aj)ua
sopiaajBd uaAjasqo as anb sbui jod 'uiBiyjuag ap ya X ojnaid^ ap yBjiA
oyijsa ya JByiuiisB ayqísodiui sa íBpByBuas bX By opuaXnyaui 'sa^uBfaiu
-as sapBpiyiqijBduioaui ijyB souiajBj^uoaua 'B^siyBjnjBU uoisiAoiusoa By
uoiaBjapisuoa ua soiubuioi 'XaqjyiQ b opuain^is 'ig 'BjsiAijisod uoia
-oajip By ua sopinyaui yBnSi jod jas uByans ojjo X oun anbunB 'ayqBA
-yBsui sa Biauajajip By 'sBiuap soy b a^aajB anb 'opi^uasuoa ou X oiaajip
'ojBipaiuui oii^p ya anb ajiiuiy ojjo uis yBnpiAipui uoiodb ap pBjjaqiy
BiyduiB By anb Bai^a BpiA By ua yniauasa sbui X^q Bp^u uainb BJBd 'yyij\[
jj^njg X 'jaqap ns uoa Jiydiuna ap ya anb oqaajap sbui jaq^q ap Bq ou
yBapi pBpaiaos By ua uainb BJBd 4a^uio3 ajju^ -SBaijosoyij sauoiaaajip
ap sauoiaBdnjSB supBjquinisooB uoa iu sauoisiAoiusoa ap sauoiaBaij
-isBya sayBn^iqBiy uoa uapiauíoa ou anb jaA ap Bj^qaa as ojBipaiuui ap

�rre con quien está en posesión de una excelencia), o por razón del
ser que se prefiere ser (con independencia de todo orden extrínseco
de valores) ; en el segundo caso puede determinarse por razón del
fundamento que otorga el ser que se es (y así acontece con quien
aspira a aquella sabiduría que, por la causa de donde lo que es pro
viene, le haga comprender el sentido de su estar), o por razón del
ser hacia el cual como fin a cumplir se es (o sea por el para-qué
de su ser, en tanto éste es realizándose en el cumplimiento de un
fin que obliga). De este modo surgen cuatro estilos vitales divergen
tes a los cuales, por sus notas dominantes, llamaremos, respectiva
mente, la excelencia, la independencia, la sabiduría y la exigencia,
cuyo regir acaece en la experiencia vital del existente, y que, por su
lógica interior, anuncian la posesión de criterios hermenéuticos hete
rogéneos.
Pero estos bocetos iniciales destinados a orientar la búsqueda y
el ordenamiento sólo alcanzarán verdadera importancia si la efectiva
descripción de esas posibilidades ahora entrevistas se muestra hace
dera y exhibe realmente la coherencia interna que el estado actual
de esta investigación permite suponer. Sólo a la vista de su rendi
miento podrá juzgarse el camino tomado; por lo cual corresponde,
sin otras detenciones, proceder realmente a recorrerlo.
2. — El modo hermenéutico-experiencial de la excelencia.
a)

Caracterización preliminar

El tipo modal de la excelencia se manifiesta en el comporta
miento que se determina según la libre exteriorización de cualidades
dadas inmediatamente con las notas de valiosas y ya poseídas por
el ser del agente, el cual se conduce por su convicción directa de la
valía y presencia de las mismas.
Es cierto que toda eticidad es mediata por cuanto supone una
necesaria superación de la simple variabilidad de instante a instante;
pero igualmente es utilizable aquí en un sentido especial el concepto
de lo inmediato, en tanto que las cualidades o virtudes de la exce
lencia no son medios para un fin, ni realizaciones de un propósito.
La excelencia reside en sí misma. Su estilo hermenéutico es necesa
riamente inmanente y ateleológico. Por eso ha de distinguirse cuida
dosamente de la calificación de excelente que pueda atribuirse a la
elogiada persecución o al logro festejado de una meta que trascienda
al agente, condicionando y enjuiciando su realidad, y determinándola
por lo tanto alienígenamente. La excelencia es ajena a toda forma de
heteronomía, y por lo mismo no habrán de preocuparle las cuali
dades que se suponen específicamente morales según el juicio de la
opinión común. Sus valores no son algo a cumplir, ni a la manera
de un deber que preordena su comportamiento, ni a la manera de
un ideal cuya lejanía e irrealidad despierta la aspiración y el entu
siasmo de quien por él se exalta y pretende convertirlo en hechos.
- 234 -

�- ees ns ajuy 'opeseoejj ojaqu^ ja Bjja BJBd sa ajuBjiEj^ap ^ Bjnaipij
BS0^ *oasap ja apuaijua ou Bisa uis ísojjqduma mud pBpiaBdBa ns
uaiquiBj ouis 'bijba ns ojsajiuBiu ap auod A osoasap pp Biauasa bj
Bzpsua anb o[ sauíj sajBj ap ubjc ojos [a Bas ou 'Biauajaaxa bj BJBd
'anb inbB ajj 'opBzuBajB jas ap Bq 'oduiaij ns opsSajj :opBasap ajuatu
-B[os sa ou uij p 'isb opuais 'sbiu íjBaj ouioa asjiqiqxa ap Bq ajuaj
-aaxa pp BsoipA Biauasa bj ojuauíoui b ojuauioj\[ *uij ouioa ojsand
Bq as p ua anb o[ ap p^pipaj bj uaiquiBj JiuaApB ap Bq 'ajsa ap
jiuaAps p uog -ojnjnj ojuauíoui pp ajuasajd jas ou p anb sbui sa ou
anb 4tou BiABpoj^, un Baqdiui a 'a^ua^B pp pjodiuaj BzapjnjBu b[ ap
uptoanpBjj BJaui bj ops sa ui^ p ípnjaB sa ou Biauapaxa B[ is ajua^
-aaxa sa as ou :BpEzipaj ou BiABpoj Biauasa sa ou jas ng 'aanpuoa as
Biuijsa ns jod anb pnbs ua soiisui sajopA so[ ap uoiaBzipaj Bua^d
B[ ap 'ajuauíjBJoduiaj BpB^aa^oadajuB 'uoiaBAijafqo b^ ojos sa uij ja
anb apsap saijiisnf as Bjsa :uoiaBitaapB ap uoia^jaj ssiaajd Bun unáas
soxauoa uos oj;o A oun íuij ns A a;uanj ns a.ijua oiuauíB^q ouii^ui
npjBn^ ajuajaaxa jap uoioob Bq 'ajuBnjaB jap p^pijBa bj ap auaiAOjd
anb o^njj sa uoianaasojd ns ojuBna jod 'sojjanbB ajqos jajBA oidojd
ns Bjaa^ojd Bjsa íjas ns ap BzajBJnjBu bj b sopBjsnfB sauíj soj uos
anbjod sosoijba uos sojsa anb ouis 'sosoijba sauíj jin^asjad jod jbj sa
ou ajuajaaxa j^ 'Biauanaasuoa ua sojasjauodojd A sajBi oiuoa sojjinj
-iisuoa ja Biauasa ns ap oidojd sa ojubj ua a 'Buáipuoa Bas aj Bzaq^
vAno sojjanbB ojos ojad ísauij an^isaad Biauajaaxa bj ^ajuauíBiJai^
•is ap oiuaiuiqduma ns ajqB anb ouiuibo ja ua anboqa sajBna soj
BJjuoa sojnaBjsqo B^uod A 'uoiaBjsajiuBiu Bidojd ns 'a^uaiujEjuapiaaB
o BiJBsaaau 'ajJBqoa anb uapjo un ap uoisuajajd Bpo^ BJjuoa ejpjaq
-aj ap oqaajap ns a.idiuais BpjBn^ osa jo^ 'Bjiniaoj Biauapiauíoa ajd
-uiis ouioa o BiJosaaaB Biauanaasuoa ouioa ojad 'j^sixa apand ta^uajaj
-ipui aiuauíBjnjosqB 'jbj ojuena ua 'sa aj opijauíoa un ap ojuaiiuijdiuna
PX 'J^SjaAiun o OAijaajoa uapjo un b Bjjsjodjoaui Bjainb anb anb
-BJBd jambjBiía ap opuaipuiasajd 'buisiui is b auaijB as 'sauíj sojjb ap
oj^oj jb JiAjas ap Bauusoa BAijaadsjad bj ua o píaos oipaui ja ua uoia
-unj Bun ap ouaduiasap jap ajaijip Biauasa ns ap uoiaEzipaj bj 'jbjia
ojxajuoa ns ap ajuajaaxa jb Buoisaaas Bai^ojoajajB zajsipaiuui Bjs^
•BuafuBjjxa Bsojjoq
A buba sa zoa bjjo cjioj^ 'ouisiiu ja sas ou anb ssoa bjjo jod op^ia
-infua jas Jijiuip^ ajiand ou 'ajuainlíisuoa jod 'jBna ja 'aasod soj anb
anb jas ja ua uos 'upjsa vA : ajuajaaxa ja BJBd soaasujjjxa jas uapand
ou sajojBA soj osa jo^ *opuaijBA-jas ns ajuaiuBjBipaiuui apisaj ouisiiu
jas ns uq 'aausajB ns ouiijui ajanj anbuiíB A 'piqíuojiiB ns Bas Bjainb
-jsna 'sajoijajxa souajija o sbuijou uoa uoiaBJBdiuoa ns ap apuad
-ap ou íis Jod A is ua jojba A uoiaaBjsijBS bX sg -ouBJjxa Bas aj anb
ojuaitnijanbaj un ap uoiaa^jsijBs bj Bia^q osouad ozjanjsa sa ou íajuaj
-sixa ajuauíBAijaaja oájB sg #uoiaBJidsB Bun ou 'pBpijBaj Bun sa :jbz
-UBajB b pBpqiqísod Bun ouioa BpBp sa aj ou Biauajaaxa ng *BiauB
-ojjb ns ap pBpituij^^aj bj jbjjsoui ap UBq anb BiJojaiA bj A Bqanj bj
Basnq ojos A vA ajsixa Bjsa ojusna jod 'bijba ns ap jaqBS ns b BUBd
-luoaB anb ojjn^jo ja opuaiqiqxa BnjaB ajuaáB ja jepoin odij ajsa ug

�severo señorío sólo puede quedar legítimamente frustrada el ansia
incumplible; pero es que entonces no era legítimo el deseo; y no
lo era por insensato, por rebasar la condición humana, caer en la
"hybris", invadir el dominio reservado a los Dioses; de otro modo,
y mientras no sobrevenga un impedimento exterior que lo baga por
naturaleza inaccesible, el deseo no puede dejar de lograrse, pues la
excelencia, por ser tal, es siemple plena realización del valor de su
esencia. La medida de su valor no reside en su intención, sino en
su éxito o en su fracaso, y en lo que el uno o el otro hayan mostrado
de su calidad y su apteza. Las disculpas a mano -—"es humano
errar", "todos somos pecadores"— no cuentan para ella. El fracaso,
a nadie abruma en mayor grado que al conspicuo: su ser es aniqui
lado. Ayax ya no existe cuando se suicida; al darse muerte, simple
mente da término a lo que no subsistía con sentido, limitándose a
cumplir con su propio rito funerario.
Responde perfectamente al concepto de excelencia la hermosa
definición de la arete que da Menón^: desear las cosas bellas y
tener el poder de conseguirlas. El tipo de excelencia que aquí se
describe no es por cierto todo tipo de valía ya poseída; se atiene
al distinguido pero limitado horizonte de un medio cortesano. Aun
que deriva del viejo concepto homérico de "arete", no guarda el
sabor a fortaleza y heroísmo que tiene en éste, en concordancia con
su sociedad guerrera. Tampoco exhibe las posteriores variaciones del
tema, según los diferentes valores en cuya realización se encarnan
otras formas de arete; pero muestra dos aspectos solidarios y funda
mentales: el ser en posesión de una condición laudable, y el poder
de cumplimiento de lo que pide su estima. Sin este poder la exce
lencia no es plena; por lo mismo, es propio de su ser hacer mani
fiesto su poderío. En el tema expuesto resulta muy notable la dife
rencia de estilo hermenéutico que presentan otros modos. Para Kant
importa la "buena voluntad", y si el esfuerzo nada lograse y no
quedare más que el solo querer, igualmente éste reluciría como algo
que tiene en sí su pleno valor 2. Kant elabora en esos términos la
importante idea de ^mérito"; pero el mérito es una categoría ética
excluida de la excelencia. Desde su perspectiva, sólo tiene lugar en
los inferiores; es una categoría de sirvientes. Un señor no es nunca
"meritorio"; su ayuda de cámara puede serlo, si cumple con su deber,
pues también el deber es para el excelente una categoría que perte
nece al comportamiento de subordinados, en tanto éstos son seres
sometidos a una obligación. Si bien es cierto que la nobleza obliga,
no por eso es cierto que ella sea obligada. Excelencia significa virtud

(I) *MEN. Aontí roimiv poi, u&gt; ^ZÚKpaTts, ápfrí; t'vai, KaOá ittp ó iroirjrijs At'yi. " \aipuv r icaAoí&lt;ri
Kol Ivvair6acn tai iyu ropro A&lt;ytu áptri)v, iviOvpiovPTa túv xaAú^ bvraTov t'vcu itopi^taQai'.' Platón.
A/en ., Ti b.
(2) "5o würde er uñe ein Juwel doch für sich selbst glanzen, ais etwas, das
seinen wollen Wert in sich selbst hat". "Grundlegung zur Metaphysik der Sitten".
Werke, herausg. von E. Cassirer. Berlín, Cassirer, 1922-23. Bd. IV, p. 250.
- 236 -

�- Í2Z Á.
u^pod as anSis anb o^ 113 j x '2^6l "133. 'o^ixajv -v^pwj uaSaEf ^ ^3 (f)
"í ^ S6I " 681 '-&lt;/í'^S -upinid (g)

un spusj^ad snb joSia pp so3aB3 ísojdb us ^jssijiubui 38 ou snb
aOJBA un 3U3IJ OpiJU3S UIIÍÍUIU '3^3JB BJ ^JB^ -BpBajSOUI X BpiqUJX3
J38 3q3p 'BpBlipSJDB OpiS J3([Bl[ 3p Bq BpBl^oOJ^ pBpiJBnO Bq #O3jd
-UI3 OpBZJOJS3 X OSOS3ia ns UllB X 'O3jdlU3 ns BUIJOJ BUII8JJ3UIIJ[d U3
Bjjodiui íBzasnj B[ sp uoisssod B.i3iu b^ B^sBq ou snb 3ju3piA3 usiq
83 31S3 U3 OJ3^ 'f ^13X0n 3p ODI^3UIOq Ojd33UO3 pp OSB3 p 83 \R\
snb 83 opiqBg 'ezasiij B[ X aopA p ouioa SBJ3Jj3n^ sspBpipn^ sb[
B oáUBJ JSUlud U3 3U31J 3nb BI3U3p3X3 3p BlUJO^ BfpnbB B3g
•SOJ3B 8nS BIDBq UCHSU3J U3 X OJ3B U3
.138 3p Bq '3SJtqiqX3 3p Bq J3pA ng "BpU^Jod BAISBd BUn BJ[3 BJBd
BOI^lu^lS BpBU ^OpipUO3S3 JO^BA [3 BJBd JBÍ^iq XBl| OU 3)3JB B[ U^J
•Bqonj 'uoisu^j 'ozjsnjss 3p 8B3pi sbj B[p us ub!)U3i pd^d unSuiu snb
j^^^ljmSlS 3p 8OJ*3^ B^S3 OJS3 'OJIJ3UI 3p UOT3OU B[ BZBq33J BI3U3p3X3
BT 3p ppOlU Odlj pp BAIJ[3p 3nb BDtoOpiSIJB BOip B^ U3iq Ig
ozudnfsa X viouajajx^^ (q
•g ^ajanhung^ pp odssubjojsijb oiuu p BjsBq osjsui
3p BpU3X3[ p 3pS3p 4BS3jdx3 3S BJ83 3nb U3 8O^IUI 3p 3IJ3S B[ 83
BJB[ ÍUOI3B1U31 Bldojd SBIU n8 3S3nj 838OIQ SO[ BJJUO3 BjppqSJ B[
3nb usiquiBj spusaduioo 3g "ssjqB^jouiut so^ 3p pBpiJoia^dns b
-d33B SOll^pUB SOf 3nb UO3 'pBp[IUUU[ 3p 3)USJB3 'OJUSUIB^
.T3pus)U3 3[qisod s^ 'OU1UIJ31 3S3 3p pjoUi opiju^s pnjiqBq p U3
'pBpqupdpo B3ijiuáis ou pBpqiqBsuodssj ns ÍBZ3pjnjBU ns sp uoiobz
-ip3J B[ U3 pBpqiq^p B33SUIJJUI BpOJ JS 3p 3Xn[3X3 3nb O[pnbB OpB3
-sd p Jd^ouoa spsnd ou íBpuss^ Bidoad ns 3p pBpissosu aod aXn^j
uopsB BXno ojpnbB asqsp p aaoouoD spsnd ou íosoipA is ^od 3p
bX opBp ss snb o^pnbB oji.i3iu p Jdsouo^ spsnd o^[ *pBpa3A U3 pj
BJI3 OU J3380d BipU3J3jd 3S 3llb BipA B[ 3nb 3p UOI3BJJSOUI B^ 'BI3
-U3SnB pj 3p BZU3n^J3A B[ BJ3S OpBqnS3J p O8B3 p U3 BpqduinD
3[[Bq 38 B^S3 3p pnjIU3^d B[ 3nb U3 OpBjS 3)U3piJU8UI pp 3^U9UI
-ip 38 BUBUinq uoioipuo3 b^ us jipissj sp jBn[ us snb 'oiubi o\ aod
'pBpqiqsp Bun— BzopanjBu Eun sp oidoad J3S pp B33sutajur p^p
-qiq^p B[ snb bso3 Bajo B38 snb Bpu^pipp eun Bajssniu 'Buins us 'is
ÍBI3U383 ns 3p UOpBnptAipui B^ U3 pnj!U3[d 3p Bjpj BUn 43JUBnj3B p
na pBpqrqsp eun Bajssnuí 'oiquiBD us 'is ÍBpBp sjusuiBus^d btou3S3
Bun Ba^d une 'pBpqiqísoduii BaspBpadA eun ainjtjsuoo 3p Bq bbtoubj
-sunoap sb^ 3p pBpiaoia^dns bss 'sBiuspy ^opEosd pp BijsnSuB B[ ou
oasd 'uopBjtuiq tb\ 3p aopp [3 83 Bpusno^suoo B[ 'sBzasnj sns b s^aoia
-sdns a^s uBj[nssa SBpuBjsunoap sb[ X osBOBaj pp Bpudiasdxs bj sssp
-Bd sjuspoxs p opuBns oss ao^ #bjs3 3p BpBA3[3 pBpqBO B^ aBajsom
833UOJU3 spsnd X Bz^panjBU eun 3p 3Xn[^ 3jS3 snb ojubj U3 ops 83
'a^a^nb p us susijsp 38 Bpusp^xs B[ ig 'BpqduinD BjpA sp biouss
-nB Boqduii bjss ojusno aod 'BzspanjBU Bpui eun sp Bspi bj sjusui
-BiaojoipBajuo3 3Xujox3 íBpBzqBsa BSoqBA pBpqBno 3p opijuss J3 U3

�poder que no se ejerza. De ahí la búsqueda de la prueba, la tensión
hacia la hazaña, la voluntad de lucha y de guerra y el afán de domi
nio. De ahí también la importancia que tiene el botín: exhibe lo
conquistado, es la medida de la arete, tan exactamente como la me
dida del valer de un deportista está en los títulos y trofeos que haya
logrado.
Se ha hablado del sentido agonal de la vida que poseían los
griegos; esto es cierto, pero si se toma en un sentido esencial: el
éxito que determina el rango de un deportista es otra cosa que la
arete homérica, pues en el deportista mide su valer solamente en
una actividad, mientras que en el héroe homérico mide su valor
humano, su jerarquía vital, el lugar que ha de ocupar entre los hom
bres y los Dioses. Por tal razón es de gravedad excepcional la ofensa
de Agamenón contra Aquileo: quitándole el fruto de su esfuerzo le
quita el testimonio de su valer, lo disminuye en su rango. En lo
mismo se halla el fundamento de la actitud de Agamenón: no ha
de ser él, Rey de Reyes, quien tenga que sufrir la pérdida del resul
tado que una victoria le deparó.
La victoria manifiesta la arete de la misma manera que el botín
testimonia la victoria. Es así que la ambición, ansiosa de victoria
y de botín, es nota esencial en el héroe homérico. Esa ambición tiende
siempre hacia triunfos grandes. Cuanto más esforzada es la empresa,
cuanto más dura y difícil sea, tanto mayor será la excelencia que
demuestra quien en ella se corona con el éxito. La magnitud del
esfuerzo es criterio básico para apreciar la arete; pero esa magnitud
no se mide por relación a las posibilidades del sujeto agente, sino
por relación a la dificultad objetiva de la empresa. Quien a costa
de un gran esfuerzo alcanza con sus pobres dotes una pequeña vic
toria será meritorio pero no excelente. Lo que la arete exige es el
gran esfuerzo que traduce grandes dotes; éstas son el verdadero fun
damento de su orgullo: ¿qué otro podía haber hecho algo igual?
Atenerse solamente al gran esfuerzo es cosa que implica como punto
de partida el supuesto de una común naturaleza; entonces, la dife
rencia entre el héroe y el vulgar sería cuantitativa, dependería sola
mente del esmero, de suerte que el hombre común podría ser acu
sado por indolencia en tanto que el héroe sería festejado por su
mérito. Si, más allá del denuedo, interesan las dotes que éste traduce,
la diferencia se torna esencial y pasa a pertenecer a un orden cuali
tativo; es por lo mismo lógico que ella se exprese en términos que
traducen una categoría específica: es el semidiós, el semejante a un
Dios, un hombre por cuyo cuerpo corre una sangre de rango divino.
Algo igual sólo hubiera podido hacerlo quien también fuere seme
jante a un Dios.
En la arete el esfuerzo existe, e incluso es fundamental. Si Aqui
leo se queda en su patria, si entonces su excelencia no se ejerce y
no es en acto, muestra por eso mismo que no es un excelente. Pero
dicho ahinco es positivo, activo, creador, es el ejercicio que actualiza
un atributo valioso y que, si se exige a sí mismo en grado máximo,
_ 238 -

�•orasiuijojuoa ojinbuBjj un ua asjauajap p ouijsap ns sa oj^[ *jbs
b^isuoo ojuaiiuBsuad ns ap ouapod p anb ajqi^ipjui BjapBpnia
B[ jod opípara Bjas oAijBjijEna opBJá ng 'BpBáznf Bjas Biauaáipiui
bj anb —bubzbij ns jod :jofaiu o— ojuaiiuipuaj ns jod 'ucuaanp
-ojd ns jod Bjas sand ÍBiauajaaxa ns ap opBnaapB ouijsap ja sa —jas
ojuBna ua jas ja— B^aBJisqB A jiajjip sbiu BajiBiua^ bj osa joq *aauaA
as anb Biuajqojd ja sa onpjB sbui o^uBna oijb sbui sa ajsq #jojba ns
ap oiuorajisaj ja sa pBjjnaijtp bj ajuB ozjanjsa jq 'ouBua b jbuibjj
aqap ou anb Bsoa sa japuajd^ BJBd pBpijiaBj BJraa^ opBiop jofara ja
an) 'jbuoidbj ojuairaiaouoa ja jbzubojb jod ozjanjsa ja BJBd opBiu
-bjj Jas ja jBnjaajajuí uapjo ja no osjaaxa ajuaiuBAi^BjijBna jap Bidojd
S3 *pBpjJBptn ojuBna ua ajajc bj ap saja^aBJBa soj UEiqiuBa BpBU ua
'jB^nj jauíijd ja ubzueojb sajBnjaajajui sajojBA soj opuBna anb jBjBuas
bjoijb jod aisBg 'c sajaipisijy b^sbij ojaraojq apsap ajjoaaj as ouiuiBa
ujq *Báaij^ Bjnjjna Bidojd bj ua vA 'soiquiBa soqanra oijjns
ap uoiaou bj ap opiua^uoa ja anb ap opiAjo jb jianpuoa aqap
ou —jaaBij b souiajaAjoA sojBj^BJBd sojio ua oiuoa— Biauajaaxa bj ap
jBpoiu odi; jap ojduiafa ouioa Baijauíoq ajajB bj bjoijb BjsBq opuBj
-apisuoa opiuaA souiB^Bq 'ojdraafa ap bja jod 'anb ap oqaaq j^
•sa Biusira Bjja anb oj Bas Bjja anb uaaBij anb sosoijba soinqiJjB
soj aisaijiuBiu ou anb ouirasa opoj is ap jinjaxa ja Biauajaaxa bj ap
oidojd s^ -sa ja anb oj Búas ou oajtnby A ajuaj3axa p^pjaA ua Bijas
ou BzajBjnjBU ns 'Biajauoa pBpijiqisod Bun asanj opun^as ja is ojad
íoajmby ap sBjap^pjaA sapBpijiqísod jas anb UBijpuaj ouiiubo ojjo A
oun 'upiado eun ajuauíjBaj asanj uoiaaaja bj anb bjb^ 'pBpijiqísodrai
ns japua.xduioa BJBd ojos ajqísod oraoa bisia sa ÍBjaBJjsqB sa Biaunuaj
Bsa ap pBpijBn^uaAa Bq *a^sa b jBiaunuaj ap BsoianaB upiaBjuaj sa
ou ajqísodraoaui sa ouijsap ns anb sbj uod sajqBasap sbsoo SBjjanbB
jod jojop ja ojad íajajB ns BAajj oj jBna bj biobij bijoj bj b asBUBd
-luoaB is Bjjauai BiJBasap uaiq ^zjj^J A b^jbj Biauaisixa bj Biaajdsap oj^[
•sa ^A ja anb oj jod ajqou sbui ouiiubo ja a^Jjq 'Epin^as jas
ua apand bja Bun ojos anb ojsand 'uoiaaaja BjapBpjaA Bun A^\^
•Bjarajjd bj Jijajajd Biauajaaxa ns ap oidojd sa ojad íBjnasqo A
bjjo A Bsoijoj^ A B^joa ^piA Bun aj)ua Jiáaja anb opiuaj Bjjq^q oaj
-inby 'Bpua^aj bj unioag -sa oraoa jbj jas ap ja anb ouiuiBa ojjo auai^
ou sbui íuoiaipuoa ns ap Bzajnp bj JBiuaraBj apan^ -pBpijiqap Bun
ua Bsajd jaaBq Bpand onh uoiaanpas bj uoa J3A anb auai^ BpBU ojja
opoj ojaq -uaiqraBj JBinjjsip opijanb Bjaiqnq sajBna soj ap sauaiq
soj b Biaunuaj ns ap BjjoauBjara bj jaaap^d 'ouiiubo ns uoa sajqijBd
-raoaui uos anb saaoá soj jod Bza^siJi j^uas 'ajq^asap Bas ouopuBqB ns
anb JBsuad 'ozjanjsa ns ap uoia^^au bj jiqaauoa apand 'ajuarajBJ
-niB^[ 'Biauajaaxa bj ap jBpoiu odij ja ua JB^nj auaij ou —ojjb sbiu
BJABpOJ OJ BIOBIJ UOI3B}Uai BJ ap J3 OU SBTO
OÍBqB BIOBq UpiOB^
-uaj bj ap ouauípuaj jq -oAijEífau ouiuiBa jap uoiaaBjjB bj b asjauodo
ap bjbji aiuaraajdrais anb 'Biauajsisaj ap 'oAisBd ojaa janbB anb bsoo
bjjo sand sq 'pBpijBa ns ap bjiijjb bj BisaijiuBiu jsb anbjod aaBq oj

�bellas obras serán así fruto del brío doloroso del bello espíritu; no
lo serán por amor a la gloria o por ansia de inmortalidad —como
parece pensar Platón, en el cual el modo de la excelencia no es pro
bablemente dominante 6— sino por necesidad intrínseca, tal como
la gloria guerrera corona la acción física del héroe, pero éste la cum
ple por ser héroe y no por amor a la gloria; el héroe que sólo fuese
tal por amor a la gloria se mostraría por eso mismo un héroe inauténtico. La gloria es su consecuencia, y es querida en cuanto testi
monio de su calidad. Perfectamente coherente con esta perspectiva
es también la doctrina aristotélica del placer: la acción buena tiene
por sucuela el placer; éste corona el acto como la belleza corona la
juventud 7; pero aquél es perseguido por sí mismo y no por su grata
consecuencia, tal como el héroe reposa complacido en la paz de su
victoria. El esfuerzo del investigador hacia el dominio de lo inteligi
ble, interesa en la arete aristotélica en tanto traduce un fundamento
cualitativo de orden valioso. El fervor del mal dotado no muestra
ninguna arete, sólo exhibe el penoso espectáculo de una naturaleza
que vale poco. Por eso, es su destino propio el pretender otros fines.
No es para todos la lucha y la dicha del conocimiento puro, como
no es para todos la lucha y la dicha del vencedor guerrero. Sin es
fuerzo no hay arete; pero el ahinco sólo es valioso si está fundado
en la arete.
También ha de excluirse toda concepción de la arete que pre
tenda reducirla a un fenómeno específicamente griego. Si nuestra
tesis es exacta, ella es, en cuanto tipo moral, tan eterna como la
experiencia humana. Bien conocida es el ansia del romano por mos
trar sus virtudes patricias. Bien conocido es el ardor del caballero
medieval por acreditar sus cualidades preeminentes; en las leyendas
que lo ensalzan, han ido siempre juntos los dos conceptos de "es
fuerzo excepcional" y "calidad excepcional". No basta el valor teme
rario; necesarios son también el poderío del brazo y la destreza de
la acción 8. Bien sabido es que el noble moderno persigue con afán
honores distinguidos; no admite afectación de la honra que le es
debida: la pasión por el duelo es su consecuencia natural. Toda la
influencia moral del cristianismo no pudo desterrar el duelo: patente
se hace aquí que ninguna imposición de un contenido ético puede

(6) Cf. Symp., 206 a - 209 e.
17) Cf. Aristóteles. Eth. Nic, 1174 b 31 -33.
(8) Es por ese aligamiento que, tanto en la antigüedad como en el medioevo,
las armas del verdadero héroe (el escudo de Aquileo, el arco de Ulyses, o la espada
de Sigfrido) sólo pueden ser manejadas por él. El arma tiene una cierta virtud
mágica y sólo así es digna del héroe; pero esa virtud sólo es en acto si el héroe es
digno de ella. El arma excepcional no es una ventaja para el héroe; sólo él puede
empuñarla, pero sólo mientras no desfallezca en su ser-héroe. Algo semejante ocurre
con el curioso tema de la parcial invulnerabilidad: bien ridículo sería un cobarde
invulnerable; pero otra cosa es el héroe, pues no es valiente por ser invulnerable
sino que es invulnerable por ser valiente: la invulnerabilidad es la justa vestidura
de su valor. Una y otra cosa —arma e invulnerabilidad— muestran el sentido de
diferencia cualitativa en que es dada la idea de héroe.
- 210 _

�\n •29Z md eip (fo (6)

-Tt{ O[ OU 18 'S9UIJ S^S BIOBq 3JU9UqBJniBU ESpdlUI O[ pnX3S
ap opapod ng uo^anpas pp BAijBjipna Biauapaxa B[ uapiui so^ixa
ens ap pnjqdtuB n\ X pBpipa Bg qpBj uppanpas B[ uoa BjipajaB as
ou booaui as anb uoiaipuoa B[ sand 'jpijip B^smbuoa B[ osbd pi ua
Bsaiaiut :pBpajqtuoq ap oiuounisaj oraoa pnxas Bjstnbuoa B^ b Biapis
-uoa as opuBna ajjnao tsy ^aqap ap Bapt B[ b SBuafB uaiq sauoiaoB
sBqanuí ua a^uatuBUBipiioa Bp as Á a^sisqns pBpqBpoiu Bisa ap Biauap
-adxa B[ j^ *aaqap ap ^api b[ BSuaAaaiui BpBu bjb¿ anb uts 'op^isajiu
-bui ja[BA jo oíSop ap X upiaBJiiupB ap BsnBa sa a^sa u^ 'Biaua^axa B[
ap ppora od^ pp BOTjnauauuaq Biauapadxa b^ ua aiuaraBiJBuiiad uBp
as ou anb 'jaqap ap apua ^od X Xaj ap s^api sb^ tnb^ aanpojjuí Jub^j
o^ubj uo —BiauaSixa B[ ap opoui p apuodsaj anb— oubijub^j bisia ap
ojund [a uoa a[qijBdraoaur 'ssraapB 'X ouisiiu is ua a^qisod sa ajs^ #op
-uaiqpasap souiBjsa anb pnb^ cjauBui buiiSuiu ap ijopd b aXnpxa ou
X 'oaiun [a ajuauíBiJBsaaau sa ou anb pBpiaxia ap odii un b apuodsaj
ojad 'upiaBiaajdB BjpnbB ap a^isod ajuauíBiaapad uotaB^ajdjaiur
Bun oan[ apsap sa 'c sapBpiaBdBa SBJ^sanu b upiaBpj ua sojuapj soj^
-sanu jBAijpa Buapjo sou anb ^bjoui Xa[ Bun ap o[duiafa p i[[B soui^a
Hub^j ap opinf [^ 'opiquas auaij Bisa jod ops X 4Bjsa uoa apuodsajj
-oa as pnbB :pBppBdBa ns uoa a^uauíBjaajip BuopBpj as pBjpaijip b^
aiUB ozjanjsa ns 'otqss pp pn^aapiui ojunoj p BiSop X BJiuipB as
opuBna uaiqujBj ]^ ¿oJBa un b Bpunuaj uainb ouioa opas b JBpunuaj
apand ajuauíBjapBpjaA sa oj anb piuaS bjsiijb p anb Bsuaid as osbob
anb sg? ¿sapBpisjaApB sajoXBui Bjjuoa une Bqan[ ns ua opinSas oiu
-siui ojp jod uBjjqBq 'uoaanj sauainb opuais 'anb ap uppaiAuoa B^ bij
-Bpqos uaiquiBj sa ou? 'sbj\[ ¿ouiuibo ns b JBpunuaj opipod uasaiqnq
anb souiBsuad anbjod BJag? ¿pjoui JopA ap jB^qBq 'sosbo sojjo soj[
-anbB ua 'saauojua auaij opijuas an^)? 'Oijojpaui aiuauía^duiis bjsijjb
pp opaB^aadsa p sa a[qB}uauiB[ uaiq ojad ípjoui ojpaui ap saauo^ua
souiBiJBjqBq Bpnp uig 'SBzapjniBU sns ap sajop SBpBAap sb^ jod Bpiu
-ajsos asaiAnjsa ou is Bqan^ B^sa Bijas apisp oaa^ #pBpisjaApB bj ojub
pjoui JopA ns ap X saj.iB sns b pBpippxj ns ap JB^Bq b UBAaj[ 'jb^
-uojjb anb opiua^ UBq saaopBaja sapuBj^ soqaniu anb soiuaiuipapBd X
SBqai^ SBg 'jB^sajiuBui anSisuoa ajJB ns anb [Bnjpidsa pBpipa B^ jod X
upiadaaxa ap ojuapi ns jod opBp[Bdsaj B^sa joAjaj asa anb o^ub^ uo
ops oiad 'Bjqo ns Jipluma BJBd opBzipaj ozjanjsa p Bfajsaj as bjsij
-jb un ap oíSop p aa^q as opusn^ 'SBUBpunuí sauopuijsip ap o soj
-ajjanS sotpaui ap sofa^ 'BJ^uanaua as Bjsa anb ua sosbd ^O\ soqanuí
uog 'pBpippoui oiuBno ua Bpua^aoxa b[ b Bjaap ou oainbjBjaf jBn[
ojp sbui p UBdnao anb sajo[BA so^ ap oxquiBO p 'oqaip o\ unSag
•BpBdjijxa uojbjSo^
B[[B sbui pp SBZBuauíB sb[ tu sapSaj soSusbd so[ tu anb 'apuodsajjoa
^l anb jBSi^ p jpanbaj b apuaij ts aod ap anb sbiujb ap uopipBjj
Bun b BpspauíA BsoipA BzapjniBU Bun b auuojuoo ojuaiuiBiJoduioa ap
iptaou B[ aiuauíBuiijuj ubj Bjaap anb bsoo sa 'p b asjBSau o opnp p
jiSixa o^[ *pBppi^a ap ppom odij un ap Bjaaaip spuaijadxa Bun

�ciese, pasaría a ser inexistente su calidad de seductor. El Don Juan de
palabra es irrisorio, como es también grotesco el pretendido Don Juan
que huye. Son los hechos los que han de hablar, acreditando la na
turaleza que se es. De la misma manera, el hombre de campo de la
tradición criolla, que en la doma, en la pendencia y en el amor, pone
a la vista su valer, también responde al tipo modal de la arete. Igual
mente, en la vida juvenil se encuentra el mismo tipo de experiencia
hermenéutica rigiendo el comportamiento: es el caso de los mucha
chos que buscan la lucha para exhibir su fortaleza y acreditar el po
derío y la habilidad de que están dotados; estas dotes se muestran
sin sentido si no se ejercen, y sólo en su ejercicio perfeccionan su
excelencia. También aquí las victorias, y en especial las difíciles, son
el índice que ha de medir la condición superior de una naturaleza.
Son pues muchos los casos en que se valora laudatoriamente un com
portamiento sin que en nada influya la idea de cumplimiento de un
deber; pero esta relación entre las ideas de arete y deber es sobre
manera compleja, y habrá de merecer un parágrafo aparte que pro
cure explicarla.
c)

La excelencia y el deber

Ya ha sido recordada la definición de la arete dada por Menón.
Aunque parcial, es bien expresiva de una enérgica valoración positiva
del goce de vivir; es todo lo contrario de una ética de inhibiciones, y
de inhibiciones ha de hablar necesariamente quien —en nombre del
deber— distinga entre lo que se debe y lo que no se debe hacer.
Desear las cosas bellas y tener el poder de conseguirlas, dice Menón;
por cierto que no se le ocurre agregar el momento negativo: no amar
ni perseguir la fealdad. Esta exclusión no es una prohibición; quien
posee aquella arete y por eso mismo tiende al goce de lo hermoso,
por descontado huirá de la fealdad como de aquello más contrario
a su esencia. Y si naturalmente se aparta así de lo feo, no tiene sentido
hablar de un deber de apartamiento. No se debe lo que naturalmente
se hace y cuyo no hacer no se concibe como posibilidad propia.
En el concepto homérico de arete, que nuevamente servirá de
punto de partida, está igualmente excluida la idea de deber. Aquileo
no parte hacia Troya porque deba ir; parte porque así lo quiere;
y lo quiere porque es propio de su arete el querer la guerra y buscar
la victoria. Semejantemente, en el trato mutuo de los demás guerreros
—como también ocurre con frecuencia en otros planos, y en especial
en los medios deportivos— es habitual la exhortación a manifestar
plenamente la arete de que se está dotado, pues no es digno —va
lioso— otro comportamiento. Mas no se manda ser digno o valioso,
pues sólo puede serlo quien de por sí ya lo es. El momento negativo
queda suhsumido por el positivo; y éste no es un mandato: es la
mostración de un camino. Pero, ¿no está de todos modos sobreenten
dida una cierta noción de deber-ser? Si el aconsejado no hace lo que
le es condigno, la mezquindad de la acción —que se mide en
tonces por relación al agente y no en sí misma— insiere en él, des- 242 -

�•ojs^ndnsajd o^iS^i ns sa anb 'ajáis ap lEuopipEij sapi b^ ap
uaSiEUi je sapi{B3 e Etaidiatut &lt;,aiEjao&lt;; anb ua apisai lEiuauíEpunj oaoAjnba p otxai
asa ua BnoiiEsap as anb uoisnasip ei 113 • 902 - ^ 88J- '"Sjloq uo^i^ ^3 (01)

-pds bj jbiusui BJEd BpBzijpn jas Bjpod BjqEjBd bj 'BiaBaip ap ojdaa
-uoa ja aAjanAua anb 'uppdaaB Bjsa u^ 'soiaap sajBj. a^ua je^ ap
soraBjadsa 'sBiauBjsunaiia sajsj ua 'anb ap oqaaq [a jsuáisap BJBd ojps
BjiAias íBjjnao pBpipna anb ojubj ua BAp^ina pnjjtA v\ saauoj
-ua Bjpuai opiiuas un^ui^[ 'Bjna anbjod BAijBJna pnjaiA Bun auaij anb
souiiaap anb ouis 'BAijBana pniJiA sun Bua^ anbjod Bjna ou B^uB[d
B| :pqjaA ajuaiuujnd jas jod BiauasnB ns jod B^tjq Bisa 'BAijBaqdxa
uoiaua^ui Bun uoa BaqdB as pn^ia Bjq^pd B[ is anb ojBja s^ 'BAijBjna
uoxaaB \b\ jaajafa [a BzapjnjBu ns ap-oidojd-sa :Baijiuts as o^a uoa
Á 6B}UBpI Bun ap puiaipaui pnjJtA B[ ap Bppq ag 'pniJiA ap opijuas
ofatA asa 'pBpipjoui ap Bapi B[ b opBiaosB ajuauíBjBipauíuT sa ou anb
otJBpunaas ouB[d un ua atibuno 'opBAjasuoa Bq ajuatjjoa afBnSua^ ^
'dp-oid.ojd-j.BS :BjJoSajBa B[ unSas Bsajdxa as aaa^qB^sa as Bisa Á
so[[a ajjua anb uoiaBpj bj 'pnjjiA b^ ap pBpipnjaB b^ isb uBjsaijiuBui
sojaB so[ ig 'sojob ua Bsajdxa as ojubi ua pn;aB sa Bjsa 'zaA ns b 'ojad
ípn^aB sa pnpiA b^ ojubj ua ouis uaqtauoa as ou sand 'pBpiA^aaja ns ap
ojamijd ojaB \b uauodns íB^a ap uBAijap A sopunSas uos sojsg 'sojob
ua ajsisuoa pBpipnjOB ng qBnjaB sa Bpqduina anb ojub} u
bsoi[ba pBpipna BaijiuSis Biauapaxa ap opijuas p ua
•0I BuSip o a^ou
Bzjanj B[ ajainbaj as anb ouis Bzjanj Bjaui ^\ Bjs^q ou sand 'jofaui Á
ajjanj sbui sa uatnb sbui Bua^ anb ojsnf sa [Bna [a jod pnbB '[BjnjBu
opiiuas un ua ojad 'ojsnC o^ ap JB^qBq apand sapi[B^) uaiquiBj osa jo^
•oiauaA o\ anb Bzjanj b^ Bsojapod sbui Bja :Bjsnfui aaja b[ ou 'bjojj
-ap ns jod bjoj^ 'sauoxaipuoa sBsa ua 'uainb íoisnf sa anb o\ BJjsaniu
as —oa^nby uoa ajjnao ouioa— Bzjanj BuStp b[ ap oiuiuiopajd pp
osBa p ua oiusiui 'osa jo^ •Biaxisnf b^ sa biiSijub Bapa B[ ap jo^ba ouiix
-bui p osa joj "(sasoiQ so^ bjjuoo ji) uoipqaj jod o '(a^ajB ap Bipj
'BzafBq) pBpiJoija^ui jod :sauozsj sop jod opiaouoasap jas apand ojos
'nds-Bnb-BpuodsBJJOO-Bnb-o'j 'OJapjoa jbj ojapjoa p xu oqoj jb^ Bja ou
oqoj ja anb bijbjisoui ojsandojd sajuB ojduiafa ja otuoa jsb 'upiaaB ns
b upiajodojd ua ojopuaiuod A a^ua^B jb opua^nuiuistp ojBipauíut ap
BJBdaj as uoiaBnaapB ap bijbj b^j *opBaad ua jasa ap oppuas ja ua ou
ojad 'tl^^jjBj^ sa Bas anb apuodsajjoa anb oj jijduma-oj^ *oqoj jb asBJ
-OAap uainb asanj ojapjoa ja anb ouioa jbj ua BJBiJodtuoa as ou aojaq
ja anb ajuapuajdjos ub^ Bjjag #ojapjoa jap ojaaiujBa jas-aqap oqoj ja
ouioa a^uauíBjaBxa íajuajod sbui ja JopaauaA jas-aqap ouioa 'ajajB aas
-od uainb OAi^Bquioa jas-aqaQ *B^sní" Biauapuodsajjoa ap o 'uoiaBna
-apB ap bj sa ajajB ap Bapi bj uoa Bijiauoa as anb jas-iaqap ap
uoioou Baiun B^q 'i(JBqap^ jod apuapua as anb oj anb Bsoa bjjo
sa ajsa ojad íBiauajaaxa bj ua t4jas-jaqap?? un XBq anb o^jaia s^
¿jas-jaqap ap Bapi bj BJauBiu
BunSjB ap uBaijduii ou? 'ttap ouStpui^, '4tap JBjadsa ap Bia,, so^s^ qa ap
jBjadsa ap Bja anb oj ap ouSipui ojopuBj^soui 'bijba ns ap ojopuBfod

�tud para producir o condicionar un efecto que se aguarda como con
secuencia normal. Así, es propio de la vista ver, es propio del oído
oir, como es propio del cianuro matar. "Virtud?', designa entonces una
relación de adecuación. Una cosa tiene la virtud que le es propia
cuando derivan de ella los efectos que cabe esperar. Un héroe es en
verdad un héroe en tanto es natural en él un comportamiento haza
ñoso. Un sabio es en verdad un sabio en tanto es natural en él apresat
el orden inteligible. No puede decirse lo mismo del santo: si es na
tural en él dominar su sensibilidad, si falta la esforzada represión, no
es un santo. La diferencia es extraordinariamente ilustrativa: el héroe
homérico o el sabio aristotélico cumplen su naturaleza; en cambio,
el santo reprime o supera su naturaleza. Esta le lleva a otros fines
que los que él quiere perseguir como constitutivos del "Bien". Se su
pone así que su naturaleza tiende a apartarlo de éste; en otros tér
minos, que la naturaleza tiende al mal, o carece por sí sola de fuerzas
para alcanzar el bien; que padece de una perversidad natural, o de
una insuficiencia natural; y es una potencia de otro orden —el es
píritu— quien de ella ha de triunfar. La victoria del santo se erige
sobre la debilidad de la carne. Pero semejante flaqueza es totalmen
te excluyente de la idea de excelencia: si la una existe no puede exis
tir la otra. Si hablamos de excelencia cuando el espíritu domina a la
naturaleza tal como lo "debe" hacer, tal exaltación es de un orden
distinto, pues supone una deficiencia, una carencia de excelencia na
tural. Su dominio es por eso frágil; siempre puede caer. Completa
mente opuesto es el pensamiento aristotélico, para el cual la virtud
(arete) es un hábito, y aun el dominio de sí que supone un esfuerzo
de continencia y una tendencia reprimida no es en realidad una virtud
pura; por esta causa, el pudor y la vergüenza son para él cosas propias
de la juventud, mas no del maduro hombre de bien, que en cuanto tal
no hace jamás cosas vergonzosas11. En efecto: si las hace, muestra
por eso mismo que no es un excelente, exhibiendo su carencia de
arete: faltaría allí la mentada relación de adecuación.
Es pues un error de Jaeger decir que el héroe homérico tiene
un alto sentido del deber 12. Tiene el sentido de lo que se debe él
mismo por su condición; pero este deber-ser no es otra cosa que
lo-que-es-propio-de-él. Quien no afronta el duro destino que corres
ponde al fuerte muestra una inferioridad vergonzosa. Un imperativo
de heroísmo no tiene sentido para quien está por debajo de la condi
ción de héroe, así como es ridículo que quien no es deiforme quiera
semejarse a un Dios, consiguiendo sólo ser el hazmerreír de quienes
lo contemplan. El héroe homérico no lucha por deber, sino porque
el excelente que no cumple acciones esforzadas demuestra la falsía de
su valer supuesto; y si no es honrable no le espera la angustia del
pecado sino el dolor de la indignidad, en el supuesto de que sea capaz
de alcanzar el sentido de ésta.

(11)Cf. Aristóteles. Op. cit., 1128 b 10-35.
(12)Cf. Op. cit., p. 24.
- 244 -

�•82 -d &lt;-%p '4o 10 (gl)

-xa bj sa jb^jiia X bijbiq uajBA X jas ns ap —oa o BpBaijiisnf— bio
-uaaaa auuij B[ apsap ajuauíppos BnpB uainb ap zaAiq^ BUBipjioa bj
8a une jBnijqBq sbj\[ 'okjbs jap 'bjsi^jb jap 'Bisjijodap jap ojjnSjo ai
-uanaajj p sa oppouoa uaiq 'oáanj apsaQ 'pBpiuBipijoa JBjnA sbtu B[
ua aiuauípnjiqBq bibjsuod as X oduiaii ojjsanu BjsBq anSisojd ouisiui
oj —biiSijub Bjnqna bj ap sbjii^ij sapusjS sbj ua ajuBuiuiop p^pp
-ija ap jBpuaijadxa-oaiinauauuaq odij pp biej; as— p ua uBpunqB
anb Biauapaxa ap sojduiafa so[ pspijBa baiibiubjj ap jas jod ojauíojj b
jijjnaaj Biuaj p ua auaiAuoa uaiq is 'anb asjBppp aqap ou cua^
•ou^ipuoa
sa SBjp ap anb o[ ap B^pj B[ JBjapj uapand ou anb 'pBpiuiiuBu
-Sbcu ns ap X BzapuBJ^ ns ap uaXnjj 'oiiBJjuoa p jod íjouajut un ap
o)uaimi)uasaj pp uauatj Bpsu bubcIuiodb so^ anb Bpua^oiA B^ X
•is ajqos aod upisuaasB B[ sa uij ns anb ouis 'bojío ap
p uapuai; ou sand 'Bqan^ B^ X uopaB B[ uBjaua^ anb BipiAua ajqou
B^ X oipo p souiiija[ osbo ns ua uog -BipA jBapnu ap uapjo ns u^
'soiq un jas ou jod 9Jjng -uopipuoa ns ap saiiiuq so^ jod aip^u anb
sbui aaapBd 'sa opoui aisa ua uain(*) "aiuapaxa pp piuauíBpunj biou sa
sbui ajduiais jaacq p 'oijbjiuod p jo^ -^opB^qqo BqBisa anb b o\\
-anbB anb sbui oipaq aq ou íjaqap uu uoo opiyduina aq ops^, :opuap
-tp oiSop p aiuB asBdynasip as Btisapoiu X pBpyíuinq uoa is oaymby
ap BjnSij bj Bijas BpjnsqB uaig uaqap ns uoa ajduina ojos uainb ua
BijauBijB bj X ojjiiSjo ja uBjjas soiuoi aiuauíjBnáj "cr jooajuí un ua
BjnaipiJ Bijas 'biou aiuauíBisnf jaSa^f oiuoa 'Biqjaqos ng "ojjbjisoiu ua
BjiaBA ou X joijadns ouioa biujijb X aq^s as uainb ap Bzajnp bj 'b^ubS
-ojjb bajijb bj 'jBnj ns jiSixa ap pBiunjoA bj 'ojjnSjo ja sa BiJBsaaau
Biauanaasuoa ng 'opBqnsaj otuoa X oiuauíBpunj ouioa zaA bj b aiuaj
-aaxa jap uopaB bj b BUBduioaB pBpiJotjadns bj ap Biauapuoa vj
•BiJOiBéijqojadns Bqnsaj 'oipaui ouiuuai jap oiaadsaj
'anb oiubi ua aiajB Biuouiiisai X aiuajaaxa p^pjaA ua sa uopaB ng
•ajqBuapjo oj ap Biuiaua Jod aiuauíBAjiBiijBna Bisa 'sa anb oj jas jod
'Bpuajaaxa bj :sas isb anb oaiSoj sa ^ 'BUBuia souisiui sojja ap anb bj
anb uozbj bjio uis 'aiuauíBiiniBjS ajdiuna as oíaijijaBS ns anb sa uopaB
ns Bjjoq aiuauiBsoJojop aa^q anb oq 'opdsaj anb sbui BpBu uBijaa
-ajaui 'jaqap ns uoa uBjjijduina aiuauíajduiig 'BzapuBj^ ap Bjjaaaj^a
aiBquioa ns 'jbjoui OAiiBjaduii un jod sopsSijqo uasaiAnisa oajinby X
joiaajj ig "JBUopuBqB anb Bjpuai anb BpiA bj aiuB anb aiuauíBsuaiui
jod 'ojjaauaA X jBijanj aiajB ns ap oidojd sa ojad 'jopajj b jaauaA ap
sandsap jijoui b ba anb aqBs oajinby ¿ssoa jbi bijbso ojio anb? íJBjn^
-uis aiBquioa ua aiuajj ajjaaBq aiajB ns ap oidojd sa ojad 'oajinby ap
pBpiJoijadns bj ap aqBs joiaajj #ou 'ja íjinq Bupod 'uopipuoa bjio ap
'ojiq 'opBAjasaj apa aj ja ua anb jojop ajqBipaui jap jBsad b JBnj
ns jBpjBiiS ap bij 'auinsajd anb ap aiajB bj auaii is ^ qa ajqos ua^a
•aj oijb sbui o^sajj ja X ozjanjsa ojnp sbui ja ojad 'opBJUoq sa sopoi
jod X sopoi ajqos jod BpuBiu 'sopipuaq sbui auaii uainb sa aiuajaaxa
j^ 'Baijauíoq aiajB bj ap o^iSeji soi[ivd jap oiuauí^punj ja sa

�periencia del respeto que exige quien se halla en una condición que
otorga títulos cuyo reconocimiento por otros se reclama como obvio.
No menos diaria y vulgar es la experiencia del rechazo de lo que no
es propio de semejante condición. Ostensible es el frecuente desprecio
por quien es o vale menos —por el débil, el defectuoso, el tonto— por
claramente inculpable que sea, conforme a la convencional interpre
tación diaria de la culpa, ese menor ser y valer 14.
El contentamiento de sí —tan sospechoso de impureza en la eticidad de la exigencia— es en cambio legítimo en la excelencia; halla
su justificación en el orgullo por la demostración cumplida de su
valer, en tanto es el eco del éxito en el cual este valer ha quedado
acreditado. No interesa, para que el tipo modal se cumpla, el grado
de profundidad o de trivialidad, de penetración o de tontería, con que
se hace pie en la creencia individual acerca de su éxito valioso: en
realidad, la mujer que ufanamente exhibe sus joyas puede actuar en
el modo de la legalidad estructural propia de la excelencia —por ri
sible que sea su escala de valores— si actúa desde su propio valer y
tiene por correspondientes a éste las vanidades que luce; ya se ha
dicho que el tipo hermenéutico-experiencial es meramente formal.
Ambición, dignidad, orgullo, tentación de excederse pero no de des
cender, vergüenza sin arrepentimiento, acompañan al comportamien
to regido por la legalidad propia de la excelencia, independiente
mente de cuáles sean los fines que quien así procede ambicione y
tenga por dignos, o de cuáles sean los logros que —razonable o irra
zonablemente— alimenten su orgullo, y cuya ausencia dé lugar a su
vergüenza. Pode-nos tomar muy poco en serio los contenidos de quien
se comporta en este modo; podemos pensar muy pobremente de él, y
juzgar que nadie está más lejos que él de ser un excelente verdadero;
no por eso deja de regirse por la legalidad estructural de la excelencia
su manera de actuar y reaccionar cuando en él predomina, general
u ocasionalmente, este tipo modal, en tanto su acción es-desde un
valor en cuyo valer él cree, al cual tiene por ya realizado en su per
sona, y cuyo reconocimiento objetivo por parte de los otros pide. Así,
nos reímos de los valores infantiles y, sin embargo, en el comporta
miento del niño es perfectamente discernible el estilo de la excelen
cia. Parte de las pullas cotidianas que procuran herir y disminuir,
muchas de las ideas ordinarias sobre el honor y la deshonra, y algunos
de los corrientes temores a la vergüenza y al menosprecio, llevan tam
bién el signo de ese mismo estilo. En particular, el uso cotidiano del
concepto de hombría halla en la experiencia de este modo de eticidad
su más habitual fundamento, y asimismo vulgares y fatuas reacciones
de altanería y de prepotencia siguen igualmente la misma legalidad,
sin que para ello importe que sus valores nada valgan fuera del crite
rio de quien por ellos se juzga valioso y determina su comportamien
to en consecuencia. Mas, por otra parte, la acción en y por los mismos
valores, pero sin juzgarlos superiores y tenerlos por determinantes,

(14) Ni más ni menos que en la lliada, en la incidencia de Tersites: II, 211 ss.
- 246 -

�- LfZ " O^ 'AIXX 'vpv'll JD (Si)
BiaBiuaidns ns ap BAjiniijsuoa uoiaipuoa bj lauajuBui BJBd oijbs
-aaau Bas anb jbiu pnbe a^uB asiauaiap apand ou Biauajaaxa Bq
•pspijBiJaj buisiui bj b aaapaqo 'sajqBjuauíBj aqBg
anb sauotaaB ua aunaui 'saioijadns a^uauíBaiSojoixB sopBSznf 'ojuajBj
ns ap o 'pBpquiA ns ap 'BpuajBA ns ap oiaiajafa X ajqiuou ua 'sou
-Bjd sojjo ua 'uainb uaiquiBj oíag *sr ¿BsonsBsap BuanS bj ap ojaSBjj
^a sauoi^ai sbjjo b asBAajj ou is oajmby ap Bijas ^n)? *aiuaij aoBq
aj anb oj b uauáis jbui jap ja o uaiq jap ouSis ja anb ajuajajiput Bjja
BJBd opuais 'Bjuauuo^ jas ap JBfap uis ojjaaBq ap JBfap Bjjpod ou A
auodo aj as anb oj uoa bsbjjb Biuauuo} Bun ouioa isb 'BpsuapBauasap
jBjn^BU Biauajod Bun ap bj b fatuas —BiauajoiA bj apuodsajjoa opuBna
—r- uoiaaB B'q 'ouituBa ns jinSas anb bsoo bjjo oidojd sa aj ou sbui
ÍJBqtjjap ajainbaj aj ouiuiBa ns anb oj jBjuatuBj apan^ 'Buodo aj as
anb ojnaBisqo jainbjBna a^tiB ^sjbiujijb ap Bq bsoijba pBpxjBna ns A
—anjis as Bjja anb ua uapjo ja Bas jBna Bas— buisiui o^isuoa apand
ou 'BpBp isa ou o sa íXaj Bidojd ns sa eiauajaaxa B^ qs ap upiaBzijBaj
Biiajd bj ji ap sX^q anb sofaj oj opoj '^jjb sbiu ba anb 'BunSjB upianuitu
-sip ajitupB ou anb A otusiui is ap ojnáas aiuatuBSojjnjo 'jajBA ns ap
Bsuajap ua A ajqtuou ua sa sand 'ajuanauijap ajduiis ja uoa Biauaiajip
jBiauasa ns inbB aQ "Jbj\[ jap A uaig jap bjjb sbui Bjsa anb o^aadsaj ns b
Bpoj. uoa asiiaap apan^ "Bjja ajqos Jod 'oiJBsaaau sa aj is
A 'uopui^sip Bisa apuaiasBJj bijba ns íopijuas uauatj souiuiiaj
so^sa anb sa is 'jej\[ ja A uaig ja japaa ap UBq ja 3}ub íjbui ns A
uaiq ns Buiuija^ap aisa íjajBA ns Bjsa sajuB :souiuuaj sojio u^ #ojuatu
-ijjap ns BjiAa A Btuiisa Bidojd ns aiuatuBpBnaapB BjipajaB uoiaBjau
-jnA jbj is 4oisnf jod o ouanq jod BSBd anb oj ap BiauajotA bj b aiuaij
asjaua^ap ap Bq o^[ "^u^jg,, ja bjjuoo aanpuoa bj 4tuatq^? ns anb
jBJjuoaua Biauajaoxa bj apand 'a^uaSiA oujajxa uapjo un oisandng
•4jbui9? jod Biujisixa anb oj sa oqBasouatu ns A i buisiui is ap p^pijBaj
Buajd bj opoj ajqos A opoj ajiíB sa —ojuaiuiBjJoduioa ns ap ojaadsaj—
44uaiq,, 'Bjsa BJBd :aiaJB bj UBZijajaBJBa anb soaasujjiuj soija^ija soj b
ajuajj 4jaaBq anb auaij BpBu íoatjbuijou a^uauíBjapBpjaA ouioa aSij
ou A 'oiJBpunaas jajaBJBa un Bjja BJBd Biuasajd ajsa ojad íuapjo asa
b ozjanjsa uis asjauaiB ajans B[j^ #oisnfui oj ap A ojsnf oj ap 'ojbui
oj ap X ouanq oj ap soAiiuijsip souajua oipaui ns ua sajuaSiA uaj
-sixa :a^sa b aaouoasap o^[ 'oaasuuixa uapjo un ap SBpBAijap SBaija
soidojd sopiuajuoa oiuoa ^u^ii ou Biauajaaxa Bq
jviu ja A vwudjdoxa vj

(p

•jouoq jb X
pBpiuSip bj b sauoiaBaoAui SBaanq ap JB^snS ajans anb 'jBuoiauaAuoa
ouisiasiJBj jBn^iqBq ja ua SBjiiaods sbuijoj soXns soaa otuoa BJ^uanaua
—pBpiaija bj ap sojijsa sojjo soj ap BjambsajBna anb jBnSi jb— ajsa
sand 'opotu jap p^pqBSaj bj uoa uoiaBjaj ns X ajuBupB jap pBpioij
-uajnB bj a^i^dB Biuaj aXni^suoa anb 'oiupjn jod 'sa ojBj^ 'B^aaXqB jiu
-aAap ap zBd^a sa osnjaui a 'oipn^sa ua pBpijBpotu bj ap Bjanj aanpuoa

�Quien por su hombría mata puede estar en este lugar: la cualidad valio
sa ha de ser sostenida cualquiera sea el bien objetivo que se baga preciso
sacrificar. En otros modos —por ejemplo, en la exigencia— se puede
impedir la defensa de la honra, aunque se la juzgue égida de una
cualidad por la cual se vale; se puede prohibir la violencia o mandar
poner la otra mejilla; pero esto jamás puede admitirlo la modalidad
de la excelencia. La cualidad valiosa que no se mantiene mediante la
acción necesaria deja de existir; con su cesación desaparece el valor
de quien la sustentaba; la vergüenza y la humillación son su conse
cuencia; sobre el antes digno recae ahora la indignidad, con toda la
dureza de su invitación a subsistir en ella o negarse a la aceptación
de la nueva realidad: por tal vía el suicidio por pundonor deriva ne
cesariamente en este caso de la excelencia, tal como ocurre en la ya
recordada historia de Ayax, y tal como se ha practicado mil veces des
de antiguo hasta hoy, tanto por famosas como por obscuras personas.
Las sombras que sobre el suicidio han arrojado muchos mora
listas no han podido borrar los sentimientos de admirativo y religioso
respeto que a menudo engendra la muerte voluntaria por razón de
honor. "No sobrevivir al deshonor" no es un mandato; es una nece
sidad de la excelencia; sería bufonesco quien, medrosamente, se esfor
zare en suicidarse por honor, por ser tal su deber. La arete presumida
quedaría desmentida, y se desvanecería la aureola que ilegítimamen
te la adornaba; el desprecio habría de recaer ahora sobre ella. Mas
la desestima que insiere sobre el que no sabe defender, por ejemplo,
su hombría, es muy distinta de la condena moral —propia de la exi
gencia— derivada de un código que estatuye lo que es un mandato
hacer. Por tal razón, importa muy poco a la excelencia que el suicidio
por honor sea tenido por un bien o por un mal, o que de él se esperen
buenas o malas consecuencias. Puede decirse que quien así juzga desde
el modo de la excelencia se atiene a las clasificaciones de bueno o de.
malo como siendo tales aunque no ateniéndose a ellas en su acción, por
cuanto no padece la presión de la bondad o maldad que califican a
lo objetivo; luego, éstas resultan ser cualidades que no pesan, a lo
menos en el sentido de que carecen para él —en el ejercicio de su
excelencia— de valor determinativo, pues no condicionan su conducta
ni la someten a su imperio.
Esta libertad del distinguido para lo que habitualmente pasa por
mal, es una consecuencia de su llevar el bien dentro de sí. Vista desde
su propia perspectiva, así como el Rey Midas convertía en oro todo
cuanto tocaba, la excelencia juzga que purifica lo que, derivando de
ella, es en la común objetividad tenido por perverso. Surge de lo dicho
que no le es posible acceder a la perversidad en cuanto tal. Esto
constituye para su modo de ser una importante limitación: entiende
ser ajena al Mal; no conoce el pecado; tampoco conoce la angustia,
salvo en su atenuada y sutil forma de pender del Destino 16. Queda

(16) Cf. S. Kierkegaard. El concepto de la angustia, cap. III, ///. Madrid, Rev.
de Occid., 1930.
- 248 -

�- QfZ 'III 'I 'dea "PWI (¿i)

ap 'sopiaaoj sojuaiuiipaaoad aod 'upiaiBaj b 'ajuauíBaajaB bjbui uainb
isB aaBq oj o^[ 'ajsaijiuBui bj uoiaaB ns ouioa A oputrna aBjBtu ap Bq
'pip^aquioq ns ap Bsnpa aod pjbui anb jq -paijiaaps aj as ouioa uaiq
-iupj ouis 'paijiaaps as anb oj ojos ou psaaajuí pppaijijsnf ajuasaad
as psoijpa Biauauaj bj anb BaBd oaa^ #Baqo as jBna bj ap aaquiou ua
aoiaadns pppijBaa buiijui bj aaaaaas A aauajsos Basd oiaBsaaau oj aqd
-runa ap aojBA ja aanppaj A sojuauiípaduii Báznfos anb BinSjBpiq bj
Bajo A 'ojaaXcjB saaajui un ap oiapvaas ja sa opijuas oAna sojndnaasa ap
BiauaaBa BjjanbB sa bsod Bujq -pjja ap sou^ip uos soipaui soj A Biuijsa
ns ap BipaBnSBAjBS bj sa uij ja is Baijijsnf as anb ajaans ap 'aajBA ns
.¡pjipaaaB ap bij BsouBp upiaaB Bq 'BpBiaaad pBpiu^ip ns Bpnasa anb
jap bj Bajo Anm ijoiu ja vpv^ o jviu ja t/a sa uainb ap jbui ja BaBd
ppjaaqij bj sa bsoo Bujq 'Biauajaaxa bj uoa aaA anb uauaij BpBu 'Buaaiq
-oS as Biainbau ns aod anb janbB o Bianj bj aod oppjBqaaaB ja 'oía
•pumSuBS aopBuiuiop ja 'ajuBjuniaj osoiaiquiB ja anb BpiAjQ "ajuana
-uqap oaaui ja A Biuijsa Bsoauoq ns apsap-sa ojubj ua BiauajoiA uoa
BtijaB uainb aajua 'sopiaajqBjsa uaiq soiaajiaa ap aaaaaBa aod 'aiuaaa
-sipui ajans 'jbui ap o uaiq ap sauoiapaapisuoa uis pBjunjoA ns aa
-q anb 'soiamfaad ap aaqq 'ajaanj aaquioq ja Biapq OAijBaiiupB oiSoja
ojaaia 'oaBqaBq A OAijiiuiad oj b ojjna ouaapoiu ojaai^ "pppqiqisuasui
'BsaaAaad BiauaaBjduioa 'pBpjanaa ajduiis sa ou ajauíoa ajuajaaxa ja
anb jbui ja sb^^[ "saaB^nj A sodiuaij soajo opBaoAui ubij anb 44soiq ap
Baajoa^ bj ua soaa bjjbij uaiquiBj anb oaad 'son^ijuB soj ua ajuanaaaj
Biauaaaa ísajBiu ap bsiibo aas uapand sasoiQ soj anb ap Bapi bj sa jbui
ja uoa uoiaBjaa ns ap A Biauauíiua bj ap opijuas jap oiaBjoao^)
•ajqiaaoq A.
oaiS^aj oj ua osnjaui Biauasa ns aBzqBaa ap bij anb isb sa A íBiaojaiA
bj ua uaiquiBj ouis pjoaaap bj ua ojos ou 'pppijpjpj ouioa ojsia sa
ouijsap ja osa aoq 'buisiiu js ap aaqq sa ou 'ouisiui oj aod 'oaa^ *ojap
ua uoiaaajaad sa anbaod 'ouisiuoiaaajaad un uoa aaA anb auaij Bpp^^ *sa
ouioa jbj 'sa pjja anb oj ajuaiupjpipaiuui sa 'pzijpuiajqoad iu pí^ppui
ou 'soptjuas iu sauozpa pjisaaau ou íaas ns ap pupuia ojuaiiupjaodiuoa
asa anbaod aajBA oidoad ns apjsajiupui A aiqiqxa b apuai^ *is ap urna
-BzqBaa Buajd bj aXnjijsuoa anb oj ou^nq ajuauíBiaBiuiad Bznf ojos
A 'pBpjBiu o pspuoq ap Baasuiajxa Bpipaiu Bpoj b Buaf^ sa Bjja ojubj
ua 'sajuBfauias sauoiaaB ua aaanaui opuBna Biauajaaxa bj aod souiin
-aaj sosa U^ opiAiA sa ou 'pBpiAijafqo unuioa bj ua oioia o jbui aod
opiuaj sa anb oj ouisij^[ -pnjiuij ns ap ajqBjiAaui uoiaBjiuiq bj ap Ba
-anj 'BAijnuirasip uoiaaajB iu Biauaiaijap aaouoa ou 'jbj aas aod 'ajsa A
'aopuajdsa ns ap Baqo sa uoiaa^ ns sand :BuafB sa aj uaiquiBj oioia ap
Bapi Bq qBaoui jbiu ja aaouoa ou 'oáaBqiua uis 'oaad íBzaanp bj 'Biauaj
-oía bj 'ouaajuasap ja 'ojuaiiuiaap^d ja aaaouoa apand o aaouo^
u p
-Si a Biauaaoui oiuoa buisiui js b auod as opotu ojaap u^ -Bpunjoad
saín iu BAisuaaduioa sbui aaBq bj oaodiuBj íBpBaiiu ns BijduiB sbui aa
-Bq ou 'Bpipuajaad o jsaa 'uoiaBAaja ng *paa Bidoad ns ua BpBuoisiadB

�una manera cobarde. La forma de la acción es el criterio para el jui
cio: en ella, más que nunca, el excelente ha de mostrarse hidalgo, y el
algo de lo cual su actuar es hijo ha de ser el valor poseído cuya en
tereza se salvaguarda.
La estima intrínseca propia de la arete e3 independiente del
cumplimiento de lo soeinlmente reconocido por objetivamente bue
no. Ella no entra en pugna con este orden externo gratuitamente
o por pasiones mezquinas o bajos intereses —que serían indignos de
ella —como quien simplemente delinque, aunque éste en este con
flicto muestre eventualmente algún valor cumplido, como la valen
tía o la audacia; pero no vacila en aceptar la lucha cuando el res
peto del bien objetivo se revela hostil al pleno desarrollo de su ser.
La integridad de éste no acepta la restricción que ocasionalmente le
imponga un bien exterior que se cruce en su camino. Quien por su
entereza mata, lo hace aunque admita que matar sea un mal; pero
también entiende que hay ocasiones en que es propio de un hombre
el no temer la comisión del mal.
En última instancia, la excelencia no reconoce en rigor más que
lo que de ella adviene, y puede decirse que ignora el mal, a lo me
nos en el sentido de que no lo sufre como pecado o como mal. No
obstante, puede padecer su "falta", no por causa del bien o la norma
objetiva desconocida, sino por el extravío que la acción cumplida
revela respecto de sí misma. Yerro suyo será cualquier incumpli
miento de la acción condigna que debía por necesidad derivar de ella
misma, e incluso le es posible el sufrimiento por lo hecho con
forme a un bien objetivo. Pero, habiendo de alguna manera una "fal
ta", parecerá que ésta ha de afectar su ser; sin embargo, ello sería
suponer que su valía no es la excelencia que por hipótesis es o pre
sume ser. Se comprende que su propia dirección interpretativa ha
de tender a considerar que, si bien la falta ha sido cometida por ella,
no constituye una caída sino un error. Actuó ciegamente, sin ver su
camino; pero de su ceguera no ha de ser culpable, pues en este caso
una negatividad esencial destrozaría su naturaleza. Por lo tanto, re
conocerá su falta pero no su culpa. Una potencia extraña —el desti
no, la fatalidad, el azar, la voluntad de los Dioses— ha sido la causa
de su cegamiento; sólo que esto, si bien exime a la excelencia, no
valida su acción. Esta ha de ser tomada sobre sí, y es propio de
quien por este modo se juzga llevar sobre sus hombros el peso de
la responsabilidad por sus actos; pero semejante afrontar el padeci
miento de los hechos no es igual a considerarlos fundados en su pro
pio ser. Cuando algo o alguien obstaculiza el funcionamiento de
una máquina, los efectos de ésta no son los que debieran ser; tal de
ficiencia deriva de su hacer, sin que por eso pueda juzgarse culpa
ble. Análogo juicio se muestra en un ejemplo clásico: acusado por Nés
tor de menospreciar la arete ajena, Agamenón estimará preciso reco
nocer su yerro; pero la causa fue Ate, el Error que anubla y destruye
la sensatez del ánimo, el cual indujo a cometer la acción equivocada
- 250 ^

�- íes •¿I '\q -jdsj
,soiq yo 'ni svwp^ji^^^p ou opvjitucny &lt;C ojijiuoo upzvuo^ /„"'• (6l)
• 8¿ 'XIX •' SU 'XI '

-uoa Bun jqduina ap opijuas p ua 'uouu^ un oppap^d Bq as OAijpj
ojaB p u^ *oqaaq pp a^qedjna BjdaaB as ou oiad 'oqaaq pp pBpqiqBS
-uodsaj b[ BjdaaB ajáis b[ anb asjpap Bjjpod 'BUBipijoa BiSopuiuiiaj
b[ opuBSj^ #BuadB anb osaans anb ojubj ua oqaaq p jod ojuauiB[
ops tuoispap B[ jod ojuaiunjuadaiJB saauojua aaqBq apand tu
o^[ #uaSpo ojjo ua asjBzíBJua BJBd ajuaSB p aaqos jod Bpqsaj upiaaB
B[ ap OAiipj jajaBiBa ^^ "Biaua^aaxa Bidojd ns ap sisajodiq tb\ apsap
sa ajuaS^ p ojubj ua SBpinpxa uos pBpqiqísod bjjo á Bu^q qBiu p
BiaBq BpBuiuuajap aiuauíBjisui asanj B^p is omoa 'buisiui b^ ap BSjaA
-jad uoiaaaatp eun ua o pBjunpA b^ ap pBpqiSBjj Bun ua uoiaaB B[ ap
saaiBJ sb[ JBasnq BJBd iu ^vproo ap oidaauoa p Bjed ounSp JBSn| sand
^Bq o^[ #oaij[bj oqaaq p pijauíoa ajuBnjaB p anb 'opianpas anb o\
-ubi ua ou oaad 'opsu^Sua o opBSaa anb ojubj ua s^ 'Bjoianpas Biauaj
-od Bun ou anb uaiq 'bsoub8u3 o B8aia 'Bipao 'BUBJjxa Bpuajod Bun
:BJopBaspj uopBjídsui B^ ap ajuBuiuuajap uozbj b[ bjjo jas ap Bq
'oan[ i (Bpuapaxa Bjjijsixa ou osbo pj ua sand) ajuaB pp Bjan8
-aa pjnjBU eun ap jiuaAojd apand m '(oap jas osmb as ou sand) jaj
-anb un ap JiuaAOJd apand ou ojuaiuie^qnuB asa 'uopaB b^ ap oatjjbj
jajaBjBa p ajuauíBunjJodo jaA BJBd o8aia anj as tg *oqaaq pp uoiaoui
-ajd bijbuiSijo B[ js ajqos buioj as ou ojad ísBpuanaasuoa sns ue8ud
as Á oqaaq ojuBna ua oqaaq pp pBpqiqBsuodsaj B[ js ajqos buioj as
'jojnB sa as oju^na u^ "ojuaiuiijuadajJB p opinpxa otusrui oj jod Bp
-anb 'jaaBq pp ojuauíBpun^ p is ap opBs^ndx^ -ajuaSipjuiui p ua pnj
-iqBq sa uoisuajduioaui bj ouioa BjauBui B[ b 'ojafns p ua opBauíje
jBJja a^qBjiAaui un ap BAijap o^^ *opBpunj ajuauíBaasujjjxa Á 'pjuap
-paB A ppuBjsunajp sa 'bj^bj b^ ap oAijnjijsuoa cjojj3 ^^ (a
•ajuapaxa-jas ns BJBd a^qxjanb-ou ouisiui is u^ opBp sa ou anb
oqaaq un jaianb ua Bdjna ^Bq ou ojuBna ua ajqBdjna sa ou bjjbj ns
OJad íopBjp| Bq ajsa 'ajuBnjaB pp BAijap oqaaq p ojubj u^ 'jojja
ojuBna ua opijanb anj ou sand 'oiJBjunpAui anj jojja pj^ (q
•opijuadajjB ouiiub un b pn8i sa ou oppopp ora
-tub un i 6t ttopBj[iuinq A ojpjuoa,, upzBJoa un ap ojuijsip sa opBuadB
uozBJoa ujq 'Bjp ua Bpisaj xu uopaB buisiui b^ ap bozbu anb uis 'sBp
-uanaasuoa sns ap auaiAOjd jBán^ opBp Bq anb b BfoSuoa B^q 'SBjjojBid
-xa SBaiuaaj sb[ SBuafB appuais 'sBAijBaijijaaj sauoiaaB buiSijo 'opp
-ouoaa^j 'uoiaBidxa b jB8n^ ^p ou sbui 'sBpuanaasuoa sns asi^puam
-ua zaA pj uapan^ 'opiuiijdns apanb ojp jod anb uis 4jbujoj3j a^q
-isod ajuauípnjuaAa sa pna [ap 'oiABjjxa un anj Bjs^ 'BpBJja uoiaaB
ojusna ua oqaaq p Bjjoq ou ojad 'p jod uoiaaBjsijBS JBp B o ouBp
p Ji8ajjoa b apuaij uouauiBy aaajjo anb uoiaBJBdaj s^ (b
:Biauajaqoa i?ai8o[
eun imíáas ubziub8jo as anb sbzui^uasua sajuBjJoduiy p ap ua^jjxa as
anb BJ3A as '^pjan^oj as Bioip anb ojxaj aaqapa [a oprpma uoa Bjip
-aiu os ig 'hX sajuasajd sopipiuqdsa asjaaajp uajainb BJoqB anb B[ jocI

�ducta inadecuada a lo que se avenía con la excelencia. Luego, tal con
ducta no proviene de ella. El actuante responde y paga en tanto que
ejecutor; pero no se comprende en su ser como agente del hecho
faltivo, que pesa sohre él como cosa ajena o heteróclita, a la cual
quisiera arrojar lejos de sí. Ha de insistirse en que la fuerza extraña,
por indeterminada que sea, sea ciega o engañosa, no es una fuerza
seductora que aproveche de alguna dehilidad del agente impropia de
la plena realidad de su noble esencia, pues esa endeblez sólo puede
existir en el grado que no exista la alteza presupuesta. Esta, aunque
conoce la finitud, ignora la penuria en las fuerzas que le condicen,
d) Junto con la culpa v fií arrepentimiento, queda eliminado
el perdón. La excelencia puede aducir que no antevio, que no hubo
otra vía, que así lo quiso el destino: se dan todos los matices, desde
el decreto de los dioses hasta la mala suerte que invoca el deportista
perdidoso. Pero no puede pedir indulto. Bien ridículo sería Agame
nón rogando que lo perdonen y le dispensen las malas notas. Esqui
var la responsabilidad le resulta indigno, y en tal grado que, llegado
este momento, puede él servir de piedra de toque para probar la au
tenticidad de un pretendido excelente. Sabe que ser perdonado es hu
millante. Correlativamente, cuando deviene acreedor moral, le es im
propio perdonar; pero el noble olvido ha de permanecer al alcance
de su mano.
e)

La excelencia y la nobleza

Lo ya expuesto es suficiente para advertir que los términos "ex
celencia" y "nobleza" guardan muy íntima conexión. A quien se in
terpreta desde la excelencia, lo indigno, lo inferior, lo bajo, lo rastrero
—en tanto son para él tenidos como tales— le son extraños. No sien
te por ellos ninguna seducción, así sea la de una posible riqueza de
experiencia. No le tienta el conocimiento de lo que no es fruto de
su condición. Su odio y su venganza pueden ser despiadados; pero su
violencia y su dureza no toleran procedimientos arteros.
Sin embargo ese aligamiento puede quebrantarse cuando la pa
labra nobleza es aprehendida en su sentido estrictamente moral, o se
acepta lo calificado por tal en la cotidiana convención. La nobleza
del excelente no se refiere a la nobleza moral sino a la alteza de
su valer, que otorga su dignidad a lo que deriva de sí como linaje
suyo. Su nobleza cualitativa por la cual se fundamenta su acción
purifica la innobleza con que ésta pueda ser signada por la objetivi
dad de su medio. Es noble lo que emana de sus nobles cualidades.
No se cuida de una nobleza en sí de las acciones derivadas. El cen
tro de su valoración está en él en cuanto agente, no en el hecho. Pero
de esta falta de sumisión a los valores dados objetivamente como
vigentes en un orden comunitario, surge una dolorosa y necesaria
incoherencia entre la arete y la nobleza moral. Pues lo noble moral
respeta; la excelencia, sólo a veces. La primacía que ella se arroga se
atiene a la nobleza de sus altos atributos; si éstos entran en ocasional
antagonismo con caracteres nobles de otro orden, no vacila en llevar
- 252 -

�IIIXXX oiuR^ 'Duvonojy tíj 'Eqp.i^ ap -y -j3 "ieioiu opimas \3
U9 S3 O\ OU Upp^B E[ 'EpU3{^^X3 E[ 9p OppU3S p U3 ElUISqiqO^ "OJaUOISud OpjE3
uq anb ajaf ue^S je ouSipui opuEznf 'ajpEiu op uppipuoa ns EZEqaai k ofiq ouanb
-ad ns b aisa ap a^u^pp ejoiie upqodnE3 ap ssodsa e^ anb asapianaa^í (OS)

-Sip EJJ9I3 eun (b :aod Bpeu^is ajuauíBAijBjijBna ejsq 'BAisuajuí aj
-U9UIBJ9UI 3llb SBUI S9
OpiJU98 9p 999JB9 BUBI[B9SBd BJS9ndB B[ 'S9UOZBJ 8Bp
-i99JBd ao^ "18 ap Bpmo 9ju9uiBiopBzi[B9sij anb uaniBxacunB |ap Ban^
-aoj ts\ b BuafB sa 'BpBUBJBinua uoi9Bnjis B[ 3^ub BiauBJOu^x o opapuoa
-sap anb o^ub^ ua Bpnp B[ ap a^quinpBsad b^ ja^ouoa apand uaiq xs j^
•js ap jBpnp uis aas aod Bziaa^9BJB9 as sand 'Biouapuoa ap osb^ |a ua
BisBuiap ua auaijap as ou íBjonpuo^ ns b oujoj \i^ uopBz^Buia^qoad
BAisaaxa spo^ a^npxa ^bjia uopBzxjoiaaixa ^q^ip 'bj3ubui a^uBÍauías
aQ #ouBiiuiaa p ua o ByaaoaBUB ja ua Biauapaxa ap asjB[qBq aqap ou
osa jo^ 'BpBznBaua uoio^b v\\9 ua ^Bq 'upisaadaa BaapspaaA anb
•outuiBa ns uoa a^[iiBdiuo9ui sa anb o[ op^^ ap aBfap aaqcs b
as anb 'ajuanaasuoa o^uaiuiBuaajaa p aiiuipB ojos íoidpuiad ap ora
-siiaasB opoj Bqaasap Bpuapoxa bj 'ajuBjsajuiBra ojaapod ns ao^
•aaainbaa capí ns anb pnitua^d B[
aszuBop uis Bounaj ajsixa Bisa o 'Bpuap^xa b^ ap sajBjiA sauopipuoa
sbj 69^u9snB uBjsa opuBno asaqdiuna apand Á 'oraras pp sssoaaua^
sapBpipna sbj ap SBun[B ojos saoAuoo 'j^pasd sbui á BAixajpa sbui sa
jnaora Bzajqou B-q 'SBsnaxa aaaaajo apand ou pBpxjrqap bj spuajaaxa
bj Ba^d sand 'sojob sns aod osoapara ja Á js ap osoaaraa^ ja sa oj saunu
:a)uajd9xa sa ou oaad 'ajqou sa pjuibjj :oisa ojos ou sbj^[ *ojuaira
-in^as oAijBairaj)B ns b Bii^ui oj X a^uBsajuoa jb BSznfos anb 'BuafB
bijba aoiaadns bj ap uoisirapB bj ap SBraaoj ssunSjB uoa apaans isb
rajuajaaxa aas uis ajqou aas ajqísod sa 'ajuaraBsaaAuj "Braaajxa Bpuas
-aad ns ap opBaBBS aoaaoq ja asaijuas apand 'sop^piAjo saao^as ap 'jbu
-oissd Brasap un ap sbui ua X 'sBjnsd sns ap Bjuoadiui bj ajqpouoaaa
sa 'oí^aaSa aod Bssd ajuauíBaiaojsiq anb oj ap sofaj 'oxaBip b uaaa^uoaB
anb sBanasqo sauopa^ u^ 'BpBuiBjaoad X cpnirapB ajuaraunraoa sas
Biunsaad BiaBraaadns sXna 'ouaSiuaijB uapao un ap saaojBA soj ap aj
-uaipuadaput sa opoiu jap pBjqjBÍoaj bj anb aspaoaaa ospaad s^ 'a^uara
-BpsnaapB uaajsnji anb sojdiuafa an^an apuodsaaaoa apuop sa 'ajuaa
-sdB saaaA SBqanra pBpiaoiaadns ap 'saiuBAajaa SBanSij ap njadrat ja
ua o 'sajao^ ua o a^sa^ ua 'oapuBfajy ua o 'ja ua ojos ou oaa^ *opip
-uajdsa BtuáipsaBd ap apaas apand aoj^ajj ap aaABpBa jap ojBajjBra
ajuainSisqns, ns X oajinby ap bzubI^u3a sq -ajijBaaaxa X ajqBaiuipB zaA
bj b 'aopnajsap ojaíoBjj ua ajaaiAuoa as Bpuajaaxa bj ap pBpia^ajuí bj
ap ojuairaiuajuBiu ja Bjja ua sand 'oaiíoBaj oj ap sBpunjoad sbui SBanp
-uoq sbj aBzuBajB ap ajqijdoasns sa uoiaipuajiioo ssq *sajqou saaojBA
ap SBAijBjuasaadaa sap^pijBaa o sauop^B ap soaajua sauapao aaaouoo
-sap ap saoBdBa uos sojdb sns 'BanjunXoa jbj uq 'Bpuaja^xa ns uaXnjij
-suo9 anb sajop sajqou sbj SBjsando uos SBjsa Bajuoa is 'sajqou sapBp
-tjBna aBjuajoiA ap Biauaraajaui bj b asSajj apanq "oiaBsaaau jbui ja ua
rjpBA ou osbo ja ua oiuo9 ifíz ospaad eos oiuoD sofaj ubj pBpijijsoq bj

�nidad, que incluye como primer presupuesto el respeto de sí misma
y una conciencia firme y segura de su auténtico y subido valor;
b) una cierta condición estética, que hace bello de contemplar su
ser o su actuar, o presume de ello. Más esencialmente acompaña la
elegancia a la excelencia que a la nobleza; pero en el bien entendido
de que no se trata de una presencia estática, sino que interesa más
—con mucho— su expresión dinámica, ya se trate de su acción ais
lada o de su genérico estilo vital. La torpeza estética en el ejercicio
de una cualidad valiosa vale siempre como criterio negativo respecto
de la excelencia; por tal causa no basta que se manifieste en la ac
ción, sino que requiere una forma condecente, mostrativa de la pres
tancia que pretende poseer su alteza. Y aún ocurre que es propio de
ella sacrificar el interés de la acción a la condignidad de la misma.
Vista objetivamente, ya sea que por su contenido material de
valores pertenezca al medio físico tanto como al mental o al social, la
excelencia se manifiesta como exteriorización de un poder de subyugan
te ascendiente. Actúa sabiendo que se impone y obliga a respeto. Con
sólo mostrarse hace guardar distancias; es otra cosa que lo común. Se
presenta juzgándose superior, y se acompaña de la pretensión de ser
reconocida como tal por su sola presencia 21. Es ambiciosa, es domi
nante, incluso en aquellos casos en que más bien se complace en sí
misma y se revela en la quietud de su cualitativo apartamiento. Es,
en su orden, magnificente y altiva. Provocada, es arrogante. Sus ojos
altaneros 22 no insultan ni son insolentes, sino que desafían. La so
berbia no la viste de ridículo; es, en cierto modo, su condición natu
ral 23. Sólo a regañadientes, con una inquietud silenciosa que se niega
a pensarse, acata el orden impuesto por la condición humana; Hybris
la fascina, y sólo quejosa y perplejamente respeta a lo suprahumano.
Así como se distingue de la nobleza, la excelencia ha de ser di
ferenciada de la grandeza. Ella pretende ser expresiva de un valor subs
tantivo, mientras que la grandeza bien puede ser meramente adjetiva
y devenir ostentación pura o simple prodigalidad, sin ser acreditativa
de una esencia que ella misma suponga valiosa y ya poseída. La gran
deza es más bien cosa de un orden cuantitativo; implica poderío, pe
ro no calidad. Puede haber una grandeza hueca; puede haber una
grandeza sosa; no pasa eso con la arete, que presume de un contenido
actuante. Es vieja la observación de que un crimen puede mostrar
un alma grande; más no por eso muestra sin más una naturaleza
excelente. Lá grandeza puede mostrar en alto grado cualidades valio
sas, pero sin actuar desde ellas, por ellas y para ellas; mas, sin ser en
función de su ser-valioso, no hay excelencia. Se puede manifestar fuer
za, valor, inteligencia, prodigalidad, sin actuar desde su ser tal, y por
y para su ser tal.

:

(21)Cf. Th. Mann,- Der Zauberberg, en sus descripciones de Mynheer
Peeperkorn.
(22)Cf. Prov., 6, 17.
(23)"What is nobler than pride?". B. Shaw. Androcles and the Lion, act. II.
- 254 -

�- 99Z ~
ua sopBjjsnji jas ap uBjqBij sojsa sbui 'sojaadsB sojjo un^ UBpan)
•sa
ja anb oj ap BAijnjiisuoa uoiaaajtp ap pBpiun buti ua UBjSajuí as s^p
-oj anb ojubi ua Bsaa pBppijdrqnra ns sand í ajuauíEiainb asjBJajoj ap
UBq oaodraBj iu 'sajqijBduioaui SBiauajaaxa ajuaiuBpBZJoj Jtjsixaoa ap
sand UBq o^^ *jbjia ojijsa un ap baijob pBpijBjoj BJopBaijiun bj ua sa[q
•Tsoduioa UB^uaAap A opijuas ucjainbpo SBiauajaaxa sajBiojBd anb ua
opBJ ^a ua 'ojunfuoa ouioa ajainb ag 'ajuBUirajajap ouioa ajBA anb bj
Bun Bas anbunB 'Bpsaunjj pBpiJotjadns Bun Bjs^q aj oj^[ *aanjaj uaiq
-uibj sBuiap oj 'bsoijba ajuauíBiJBiuijd pBpqBna bj uoa upiaBjaj ns ap
Bjqo jod 'ojaadsaj unájB u^ Á BjauBui Bun^jB ap osa jo^ qBiuaiuBpunj
as ouBpunaas Biaja as anb oj Bqanad bj ua opuBna osnjaut 'saj
sojaadsB ap jajBA opianpaj jb asjBjiuiq Bpand anb uts 'pBpipu
-osjad Bun ap jbioj opijuas ja opuBuSis B^uasaad as BrauBisajd ng
•jBjjoq
amaj ou sajBna soj b 'sajojBA ap sauapjo sojjo 'oaiinauauuaq oaijbui
-psa ajuozíaoq ns ua 'uajuana anb uis BuiSipBJBd apuaiajd as 'ojtjsa
a^sa un^as BniaB pBpqpiA ns jod 'ojduiafa aod 'uain^) -opijuas oijb^
-iun un ajopuaxjijuoa Á jajBA ns opuBzjBsua 'ajnSxjsuBJj oj Á ojunfuoa jb
auiuuaiap 'opoj ja ajqos aiaaXojd as p^pijBD aiu^famas anb sa oiJBsaa
-a^[ -aiuaiaijap ojxajuoa un b ojunf 'oinqijjB opBjsiB un ua 'orasiui is
ua oisia unB 'oaodmBi Bnjis as ou j^jba ns 'aiJBd bjjo jod 'oía^
oraoa op^p sa jas ouistui ns ua anb ojjanbB opsuiB jas BJBd
soj ou anb bjoubui biusiui bj ap 'sojnijj ap asBja Bunáuiu Bjja
unSas ajainbaj ou pspijiqBasap ng *js ap Biauapadxa B^ajauoo ns ap jb^
-ta aiuozíjoq jap Bjanj UBpanb 'Biauanaasuoa Bpoj omoa 'oAijBaxjijsnf
PX 'osoipiAua aaoá ojjata A oaiiajsa ojuaiuiBjquinjsap o)jaia uaa
-npojd 'joijajxa ja apsap sb^sia 'sajBna sbj 'jas oxdojd ns U9 sajqBJim
-pB sbsod uos '"nA jas ns asa u^ "SBpBUJBaua b^ sapBpisoijBA anb o^ub^
w^ ojad 'sorasiui is jod A souisira is u^ BA^aadsjad ns apsap uajBA '01
-uajBj ja 'ojjapod ja 'Bzjanj bj 'Bi^uajBA B'q *anb BJBd ns A anb jod ns
zaA bj b sa A 'buisiui is ua a^uamB^aajip sa Bjja íuij un b apua^ iu o\
-natUBpunj un apid ou íbai^isubjj sa ou Biauajaaxa bj ap bjjba Bq[
•oubjoijo^ ap jbuij ojuairaBfajB ja aaaj^d 'ajuaj
-aaxa ou ojad 'apuBJ^ -Jin^as ap zBdBa sa BzapusjS bj anb soj ap sojujl
-sip uos souiuiBa sojs^ *Bmsiui is b aÁiuisap as sojnijj sns opuaiCnjj
-sap rapuodsajjoa aj anb oj b asjc^au Bjjas anb oj 'jBtounuaj apand iu 'oí
-uairaBjinbiuB ns b asjBuStsaj omoa o^ubj sa anb 'uoiaBjjiranq bj JBjdaoB
apand ou íbuisiui Bjja ajdmais sa anb 'ojjuaa ns apjaid ou 'apisaj
rjja anb u^ sajojBA soj ap uapjo ja ua pBptjBuoiaipuoaut Bpoj apidmi
aj ojjnájo ns íja jod asjBj^qajjB ou o jad 'ojio ap op^j jb jojsa apand
í jin^as ou ojad JBUBdmoaB apand 'isb unB 'sbj^[ •joXbiu BjABpoi joj
-ba un opuaipuajdiuoa jBjdmajuoa apand ísBJjsanuí sns jaaajaB ouis
sojjo b Jinutrasip Basap ou sand 'BipiAua Bjnp A bubs B^jaio jjjjns otu
-sira A 'jBJirapB apand bjs^j 'Biauajaaxa XBq sojja ap ounSuiu ua ojad
íjbjoui Bzajqou jaqBij uaiquiBj apand sosbo sojsa sopoj ua A 'sojjo ap
ojuairainSas ja ua uaiqmBj BjjaqBq apand 'Biaunuaj bj ua^
jaqBq apand 'uoiaBjjiumq bj ua Bzapusj^ jaq^q SBmapB apan^

�el momento de establecer comparaciones con los otros tipos de eticidad. Pero lo hasta aquí señalado permite comprender que son con
secuencias de la legalidad de este modo hermenéutico-experiencial
muchas de las actitudes no-moralistas hacia las cuales se llamó la
atención en la investigación primera. Quien es éticamente en el esti
lo de la excelencia no es ni puede ser un entusiasta moral. No puede
ir más allá de una discreta aprobación de ésta como cosa razonable;
no puede sobrepasar la mera coincidencia habitual con lo tenido por
costumbres probas en su medio. Frecuentemente su actitud tendrá un
dejo despectivo respecto de todo moralismo, pues la probidad habita
en ella y no en las costumbres exteriores, y siente como extravagante
y ficticia la prédica de la virtud para los que, fuera de la excelencia,
actúan por conformismo, por coacción o por temor, o llevan sobre sí
la cruz de un deber que les queda holgado.
3. — El modo hermenéutico-experiencial de la independencia.
a)

La independencia y la no-dependencia-de

El modo de la independencia se configura en aquella forma de
sentir-interpretanto que fundamenta su enjuiciar definitorio de un
estilo vital sobre la base de comprender el ser de uno mismo y de los
otros según una esencial libertad-para, constituyente de lo para cada
uno preferible.
Con notable frecuencia ha sido usado el concepto de indepen
dencia en la historia de la ética; pero sucede que, la mayor parle
de las veces, no ha sido penetrado en su acepción más radical. Es
así que se ha hablado de independencia con respecto a los placeres
sensibles: la jactancia y la admonición se han turnado para invocar
el poder para prescindir de honores, lujos, riquezas, comodidades,
y para dominar pasiones y apeticiones corpóreas. Es curioso, y mismo
extravagante, ver el acuerdo que aquí manifiestan direcciones que
en otros puntos son en extremo incompatibles. Por distinto que sea
el grado de la represión que se proponga y el sentido que se le atri
buya, ha existido en este aspecto un cierto consenso de muchos espí
ritus por el cual el orden de lo sensible mediante cuyo predominio
irreflexivo suele ser caracterizado el tipo mundanal de existencia, de
be ser condenado o, al menos, racionalmente regulado, para que la
vida se oriente según su más propio fin. Es conforme a esto que se
denuncia al extraviado amador del mundo, ciego para ese camino ver
dadero y alejado de él porque un seductor sistema de valores aparen
tes aprisiona su corazón. Como el prisionero de la caverna platónica
que ha sido conducido a la luz, quien consigue emanciparse de se
mejante encadenamiento ve ahora que eran sombras los bienes y va
lores en que antes se complacía. Es desde su conocimiento de la luz
que denuncia la insubstancialidad de las tinieblas. Puede, a justo tí
tulo, hablar de su libertad: pero ésta significa que su ser no es ya
dependiente-de; el sentir de su libertad es así fundamentalmente ne- 256 -

�- ¿95 ~
anb X 'ajsa op ojaadsaj Biauapuadap jBiauasa eun Bjjsanuí opBaad
ja BJjuoa Bqanj ajuBjsuoa bj anb zaA ns b otAqo sg *oaija uapjo ja
jod OpBU9pUOD O{ B OJUaiUIIjatUOS [9 9pS9p Bpijanbaj J9S BIjpod O9IJ9
uapjo jap ojaadsaj pBjjaqij bj anb íopBaad ap opsjsa un ap JiuaA
-ojd Bipod opBaad ap Bapi B[ BJjuoa uoijaqaj bj anb oijjiApB jBAaip
-aui ojuaiuiESuad ja B^ 'UEiaunuap anb oiusiui ojjanbB ap Biauapuadap
ap soiaijdajqns X sajijns sopoui uos anb Bjapisuoa as anb BAijBSau p^j
-jaqtj bj ap sbuijoj SBqanuí XBq anb JBjBuas oiJBsaaau SBuiapB s^
•jbj ojuBna ua ajuaipuadapui jas ja auijap as jBna ja
jod janbB ap sojuijstp sopoui ua BpiAtA jas ap ajqijdaasns sa jBna bj
'ap-Biauapuadap-ou ap 'oiuaiuiBSqsap ap buijoj Bun anb sbui sa ou 'rs
jod X is ua Bp^Sznf #SBtn uis pBjjaqq BiABpoj sa ou psptjBaj Buajd ns
'aaja as anb oj ap bjbj sbui sa uoiauaAuoa bj b ajuajj pBiJaqij bj
uatq 18 'ojaj -Jiistsqns Bjjpod ou BJBuiBjaojd sbj ou aisa is anb X 'ouBp
-uniu uapjo ouisiui jap SBjaajip SBfiq uos anb sauoissd X soasap ap sbu
-apuoa SBjjaia Xbjj 'Buapuoa aaxp 'uoiaaijjsaj aaq^ uainb íuotaaijjsaj
aaip 'uoiaBjn^aj aaip uainb íuoiaBjnSaj sa 'sa anb uapjo ojusna ua
'uapjo jbj anb asjBpiAjo aqap o^[ #pBpjaA ua SBjja ap ajqij sa sauoia
-aij sns ap Bjaqij as anb aaip anb ja opoj ou X 'uoiauaAuoa
ajuBfaiuas ap SBfiq uos 'otnsiin ouBpunuí uapjo ja bjjuod uaiquiBi
X 'pBpiuBA bj X pBpijiqisuas bj Bjjuoa sauoiaBsnoB sbj ap sBqa
-nra ojad í uoiauaAuoa bj ap ouBipiioa ojuatuiiaapBd asa opBiaunu
-ap opis Bq sbui jo j sajdrqnuí u^ 'onpiAipui jBna o jbj ap jBiauaAiA aj
-uozuoq ja ua opipuajduioa Bpanb ojubj u^ ajqisod ajuauíBjBipauíui
ouioa opBp isb Bjsa X 'oipaiu ja ua ajua^iA jas jod BZBuauiB oiuiiuop
oXna jBuoiauaAuoa oaija uapjo jap ajqij J^s ja : ap-ajuaipuadaji-ou
jas ap pspijiqísod bjjo ajjaiApB as ojsa uoa X BJoqy '^upiauaAuoa^^
oiuoa JBu^isap b uojaipuajdB soSaijS soj anb ja sa uapjo as^ "JaaBij
ns X jpap ns sojunf Bjja ua ubXba ajduiais ou anb Baija Bsa ap oidojd
uaiquiBj Bas anbuiiB 'uoisBd bj X oasap ja Biauanaajj uoa uBuapuoa as
jBna bj apsap Baija Bun X 'Baija Bun auaij opuntu ja :sBjqBjBd sbjjo
u^ 'BAisaaxa uaiq X BpiSij uaiq ojjaia ap 'upiaBjn^aj ns auaij :ajjans
Bidojd ns b sopBjqij UBpanb soasap o sauoisBd apuop sobo un jas ap
Bjsa sofaj Xnuí X 'uapjo ns uaiquiBj auaij opunin ja sand í44ouBpuniu
uapjo,, jap oiuiuiop ap jijns sbui buijoj bj jinjijsuoa ap ajusjsBq UBjsip
pBpiuBA bj ap ajnjjsip ja o ajqisuas aao^ ja :uaiq BJoqy -ojJBjsa uaa
B/BuauíB o 'oAnjsa oj 'Bjsa oj sojuauíoui o sosBa sojjo ua anb X ajua^
-ia JBjsa Bjjpod anb 'ojuaiuiijaiuos ap 'oiuiuiop ap 'uoisasod ap buijoj
BunSjB ap Biaua^iA ou bj b ajuaiuBpBuiuuajap X Bjajauoa Bjundy #B-op
-ijajaj ojuaiuiBj^ijsap boijiu^is psjjaqij OAijBSau ojdaauoa ns u^
'ajuaiuBuajd ajqij sa osa jod ou ojad ouanp onSijuB ns ap ajqtj
sa ^ouas aj BiqíuBa uam) *ajsa b asjijiuiaj sbui uis apand ou janbB
'ojjaia JO^j *ajuaipuadapui-jas jBiauasa un ap Bjuijsip Xniu bsoo bjjo
sa ap-opuaipuadap-ou jas ns anb ajuauíBJBja iijb aA ag 'ofaiA
uapjo jap pspasjBj Bjajaas bj ap upiaaiAuoa bj ajainbpB anb sajoj
-ba ap uapjo oAanu un apsap sg -oiABJjxa 'pBpiaijuajnBui 'ouBua
'uoisnji 'BiauaiJBdB auaiAap saauojua apsap anb oj JBiiopuBqB apand
Biauajsixa ns aqiajadB jEna bj b uoiaBjaj uoa znj BAanu bj joj 'oaijbS

�exigencias de pureza que revelan una impureza radical. El aparta
miento, la negación, la rebeldía, en tanto se ofrezcan como tomas de
posición negativas respecto de una realidad determinada, suponen
que ésta es primariamente dada. Ningún cuerpo se debate sino con
tra una fuerza que lo sujeta; y lo mismo vale para el espíritu que,
si lucha negativamente, lo hace por la no vigencia de una presión de
ordinario vigente o cuya posibilidad de predominio es avizorada y
rehusada por ilegítima: el estado de alerta sólo tiene sentido cuando
se teme al enemigo.
Es claro que ese esfuerzo de lucha que se manifiesta en la ne
gación puede encontrarse también en el independiente; pero tal cui
dado es derivado, pues el combate, si tiene lugar, habrá de referirse a
una mera dependencia fáctica, mas no al plano del derecho, en el cual
quien es en la independencia se sabe, ya en la inmediatez de su senti
miento, libre en sí y por sí. Todas las circunstancias de hecho son así
de carácter adjetivo, e incluso cuando valen corno obstáculos para el
ejercicio de la libertad no poseen ni pueden poseer en cuanto al dere
cho ninguna substantividad condicionante que determine un esencial
ser contra ellas, por causa de ellas, en nombre de la luz que emana de
lo otro que ellas y que las condena por ser ellas lo que son. Acaece
más bien que esta forma negativa pertenece a la manera de ser no-de
pendiendo-de en tanto que, si es desde la luz que se acusa a las tinie
blas, sólo por este cuidarse del acecho de las tinieblas a las que se acu
sa tiene sentido su mensaje de luz; por lo demás, es sólo por causa del
dominio de esa luz que se convierte a las tinieblas en tinieblas. En
cambio, es propio de la independencia habitar en su mero-ser-así sa
biéndose al mismo tiempo de derecho libre para ser de otra manera;
no es pues no-dependiendo-de en tanto esa libertad dependa de una
luz substantivamente objetiva, sino que hace a cada ipseidad fuente
de su luz, de tal suerte que aquel posible y legítimo ser otro respecto
de sí mismo es coextensivamente dado con el posible y legítimo ser
otro de los otros, a partir de su saberse siempre, según el derecho, en
radical libertad-para.
La positiva independencia difiere pues de toda no-dependen
cia-de, por indeterminada o genérica que ésta sea. Aquélla es sólo
secesión respecto de toda fundamentación ajena a sí de la validez
de un orden de vigencias. No es por lo tanto la negación de ciertas
vigencias su objetivo, sino que se atiene a su vivido saber de la falta
de títulos justificativos suficientes de cualquier pretensión de extrín
seca legitimidad de un orden dado o posible. Es por ello que no ne
cesita renunciar a sus vigencias; pero aprehende a éstas, y con ellas
a las vigencias propias del ser otro de los otros, en la experiencia de
una radical contingencia de iure que no permite invocar razones de
validez exteriores a su íntimo arbitrio.
Pero todavía ha de verse que esta exclusión de posibles razones
justificativas subordinantes no expresa el ser mismo de la indepen
dencia sino uno de sus efectos. Es su modo de defensa contra las pre
tensiones de legitimidad que le salen al paso. Sólo en tanto se en- 258 -

�- 69S •BpBinBjj a^uauíBiuiiui o BiJBtuiid sbui Bisa pBpiAjiafqns ns jsno oj
bjbc[ ojjanbs uoo o opiSaja vA oj uoo uoiobj^j ua sbjsia 'ajuauíBpBA
-jjap SBiuijiSaj a^uauíjBnSí uasanj ou anbunB 'ajuauíBiJBuiSiJo souaui
oj b 'sBun^iSaj aiuainjBnSí oidiouijd ua zaA bj b uaiquiB^ usía a^uaip
-uadapui ^a BJBd anb A 'sajqisod zaA ns b ubj3 o^uauíoui ja ua anb sbjjo
sbjiuijui aXnjoxa Bp^zijBaj pEpijiqísod Bpoj^ #ajqBzijBaj oqaajap ap
ouioa ojJBSuad ouiijiSaj sa A 'asanj anb ajqiqaouoo aiuaiuBjoBJisqB sa
ajqisod jas ajsa o^ubj ua 'jas Bjjpod otusiui ja anb oj opoj ap a;uoz
-ijoq ja ajuB —souafB sajojaBj ap Bjqo bj jod o BXns Bjqo jod ajqis
-jaAajji pBpxjBaj ua optjjaAuoa Bq as anb oj jod Bpiuxjap— pB^jaqij
ns ap bdijobj uoiaipuoa bj jod pBpjiuinq bj jBiauasa sa aj anb asjia
-ap Bjjpod íunB sbj\[ 'jas aqBs as anb ajuaipuadapui oj opo^ jas b ba
-aj}B as ou ajuaipuadapui ja anb ajqísod uaiq sa sand 'oqaaq ap uoia
-Bnjis Bp^p Bun u^ pBpijiqísod Bsa aiuauíBAiiaaja jbzijb3j anb oqaaj
-ap ap upiaipuoa ns jiqiajads sbui B)joduii ^jqij Jas ns ap ojuaiuiia
-ouoaaj ja ua osa jo^ ^aum ap ajqq asjaqBS ns ajainojdinoa ou ajjBq
as ajuaipuadapui-jas ja jBna ja ofBq oiuiuiop jap pBpioijaBj B&gt;q
•Biauajaaxa ns uoo ap
-and ou ajuajaoxa ja ouioa jbi toÁ ajqij ns uoa apand o^ *pBpxjBJauaS
unuioo bj ua ouopu^qB opouioa jb oqoajap ns ap uaiq aqBs 'o^ns oui^
-sap opiSaja un ap ojuaiuiBjsiB ja uniáas pBpijBnpiAipui ns ua buijijb
as tg 'asjBJiuoouaaj ap oqaajap jap uaiquiB^ aq^s íasjBAjasuoa ap
oqoaiap jap aqBs 'Baj}ua as is íjijuasuoo ap oqaajap jap aqBs 'BSaiu
as ig 'uoisjaAuoa bj 'uoiaBjnSijsuBj^ bj 'ouopuBqB ja 'upiaBjinbiuB bj
'oiuaiuiBiaunuaj ja BJBd oqoajap ap pcjjaqq ns 'jas ns ap Bsuaj pep
-tjtqisod oiuoo opiAiA aiuauíBpBjoa^ojd oj b ojun^ 'oubui bj b auaij A
'ouisiui is ap uozbj jod bsoo bj^o ua jaajo apand ojos ajuaipuadapui j^
•ou anb jioap b o^pa^ap ns ap jaqBs ja —ajuauíBjioijdiui souaiu oj b—
asjBp ap Bq 'BioBq-opBOOAB o 'B-opBjSBSuoo o 'B-opBÍoajjua jas ouioo
asjBuiuijaiap ap osbo ja ua une 'Bjajouoo biou^aia ns u^ qa bio
-bij ajuaijo as pBpiAija^qns bj ojubiio ua ojub^ ua aiuBAajaj a;uauiBa
-na sa ojos —aiuauíBAijafqo bozojjo as anbunB— opiua^uoo opoj anb
ap 'opiasod ajuauíjBiouaAiA 'jaqBsajd ja ajainbaj 'jBpoui odij ojuBno
ua 'Biouapuadapui B-q *opBp ajuauuoijajxa A BiAajd uapjo un ap
opiuaiuoo ja jod opBjioijos oj b asjijaqp^ ojain jap buijoj bj ua ojos
osaidxa as Bjsa anbunB 'upiooaja ap ojdaouoo ja opijuas oubjj sbui
ns auai; uainb ua aiuaipuadapui ja ua sa 'ojja jo^ #sa oraoo anb ojjo
jas BJBd oqoajap ap pBiJaqij Bidojd ns bjsia bj b opuaxuaj 'sa oiuoo
jbi jas BJBd jas ns ua ajqij sa aiuaipuadapui ja 'oqoip oj unag
•pBpjaA ua ajqij ojubi oj jod sa ou A 'sbjjo ap ajuaipuadap sa
jas bjb^ sauozBj apid anb oj 'sauoioipuoo ap apuadap ou opBuoioip
-uooui oj oiuoo isy 'jBiouasa Biouapuadapui ns ap ouisiui osa jod bijbj
-nfqB sojnji^ sns as^osnq bsoo bjjo ua is sand 'biusiui js ap ojuauíBp
-unj ajqq ja oduia^ ouisiui jb biusiiu Bjja sa pB^jaqij BjapBpjaA Bpoi
anb asjioap apand naig 'pB^jaqij buiijui ns BjjB^mb aj 'upioBoijijsnf
ns ap a^uaipuadap A BpBAijap BjopuaioBq 'ajsa sand 'ounSjB oiuaiu
-Bpunj ajainbaj ou 'ajqij pspjaA ua sa oiubj ua A biusiui js b BpBjqiq
•tt¿anb jod?^ rjopsqjni ns SBjsa bj^uoo Bjnuuoj ss^sa uoo BJ^uano

�Tan esencial es para el independiente esa conciencia de la liber
tad en cuanto legitimidad de lo otro, y tan esencial le es en conse
cuencia su saber de su libertad no usufructuada, que el tranquilo
orgullo de quien se jacta por el hecho de su independencia es siem
pre sospechoso de no ser más que no-dependencia-de. Por lo demás,
fácil y común es que una verdadera independencia se detenga de
hecho ante sus propias y legítimas pero otras posibilidades: quien
sabe del abismo de su libertad puede no arrojarse a él, y aun puede
abstenerse de la tentación de mirar hacia su fondo. Sin esa libertad
para rehusarse a sus legítimas posibilidades, no sería en verdad in
dependencia; pues sólo así es libre para su libertad; y su libertad
para sus posibilidades es también y a la vez libertad para la posibi
lidad de rehusarlas.
Es pues fundamental, para acceder al plano de experiencia ética
característico del independiente, tener siempre a la vista la distin
ción precisa entre la situación de derecho y la situación de hecho. La
dependencia fáctica no excluye la libertad de iure. El independiente
sabe que, aun cuando llegase a ser imposible su libertad de hecho en
la situación dada —así sea por causas exteriores o por su propio con
sentido sometimiento— es de por sí siempre libre de derecho, no ya
en cuanto a su toma de posición respecto de la circunstancia —pues
tal toma puede de hecho serle insuperable, quiera o no superarla—
sino en tanto sabe ser en principio legítima la toma de posición ad
versa. No se trata pues de que sea libre desde una perspectiva que
le otorgue una pacífica indiferencia frente a la circunstancia que lo
acosa; bien puede padecer, y en mucho, la coactiva limitación de
esa u otra circunstancia; pero es siempre y necesariamente sapiente
de la legitimidad de su posible ser otro, por horror que le cause esa
alteridad posible. Puede conocer la necesidad de hecho, pero en
cuanto al derecho no conoce otra necesidad que la de ser en íntima
libertad-para, o sea la necesaria no-necesidad de derecho de determi
narse así. Por eso, el estar aprisionado en la circunstancia —aunque
sea aquella en la que voluntariamente haya caído— no compromete
nunca ni puede comprometer la apercepción que el ser independien
te tiene de su ser tal.
Así, no basta ser en el modo de ia independencia para ser fácticamente libre; pero, inversamente, no todo el que habla de libertad
es libre a la manera del modo de la independencia. Con el mayor cui
dado deben distinguirse las palabras que describen los aspectos esen
ciales del tipo modal de experiencia ética que se considera y las mis
mas palabras cuando señalan valores que llevan —o no— las palmas
de la preferencia. Es así que se puede proclamar como supremo el
valor del Individuo, se puede proclamar como supremo el valor de
la Libertad, pero aprehender y anunciar esos valores desde otro tipo
modal, por ejemplo desde la exigencia. Se erigen así en algo que debe
ser, y no en lo que se prefiere que sea; en tanto se construye en su nom
bre un orden impositivo, el individuo no es en verdad en-independencia. El sentido de ésta, en cuanto tipo modal, es el de ser el libre
- 260 -

�- I9S sojsa ap Bjambpna ug *ojsaijiuBra ap jauod anb Bjqsq 'oamdraa
ouiuibo un jod (g :o íBaisrpjara sisaj Bun jod (\ :anb ajusuoiaip
-uoa pBptpíoa[ Bun ajsixa anb asjauajsos apand q 'SBjuijsip SBiausjsuna
-110 U3 SBJUIJSip SBIUJOU ap BI^UaSlA B[ ap BOIJOBJ UOIOBJBJSUOa BJ91U
b[ :ap iqp sbui ji soui^pod ou {Z :o '^^b s^ra ^^i\ ou (i
ípnpiAipui o[ ap pBpqiq^jaut a[qijanpajjt B[ jod Bas 's
S9uoi9ipuo9 sb^ ap BiDUBJOu^í BJjsanu jod B9S 'ojafus pj U9 o oipaiu
yei U9 9JU9IA B9TJ9 V\ BJ9S [Bn9 9S^I99p9jd 9p9nd OU 4O}UB} O[ Jod
'anb ípBpqiqBuiuijajapui 9p u9jbui 9[qipnpui un aisixa \9 ua anbjod
Bas 'uapxaut \9 ua anb saaojaBj ap pBpiaqdii^nuí b^ iod Bas 'oaijOBa
sa oppajaj oiuaiuiBuoiaipuoa p anb aouajsos apan^ 'souiuiBa sotjba
jm^as apand sisaj Bs^[ 'SBaip sauoiaBuiijsa sb^ ap ojuaiuiBuoiaip
-uoa \9 ajqos sisa^ Bun uaiquiBj Baqduii anb ouis 'Bjsa b aiuauía^duiis
saauojua ajaijaj as ou pBpiAijBpj B'q 'pBpqiqBiJBA BqanbB UBaqdxa
aiuaraa^qísod anb sauoiaipuoa sb[ b asjpapj b opuBSBd 'sbui osBd
un opuBp pBpiAijBpj ap asaB^Bq apand opijuas opun^as un u^
•pjoui uoxaBiaaadB ap sBiauaaajip sapj
-uaiuBpunj uajsixa 'ojjo b o^uauíoui un ap 'ojio b ojafns un ap 'bjjo b
asBp Bun ap 'ojjo b oduia^ un ap 'ojjo b jBn[ un ap anb ajuaiua^d
-uiis BjBjsuoa as ípBpqiqBiJBA B[ ap oqaaq ojaui p ajuaiuB[os B^uaim
as jnby 'SBaip sbuijou ap a^BiJBA Biaua^rA b^ b Biauajapj jod Baip
BiiajBui ua pBpiAijBpj ap asjB^qBq apand 'opijuas jauípd un u^
•SBlUIJSTp
Xncu sbsoo asjapua^ua uapand Bopqnj Bsa ofBq oja^ qBJOui BpaiBui ua
orasiAtjBpj opBuiB^ p uaSxjo ns opBJiuoaua Bq sauoiaBAjasqo SBsa ug
•sonpiAipui opuBjapisuoa ouioa sodnj^ Biuano ua opuBuioi ojub^ 'saj
-Bn^ Á sodiuai^ sojuqsrp ajuauíBAtjBJBdiuoa uBAjasqo as is UB^uasajd
oaiia uapao ap sauoiaBuiijsa SBjajauoa sb[ á sajo^BA so^ 'sajquinjsoa
sb^ anb SBiauajajip SBpunpjd sb^ ap uptDBAjasqo B[ —BiauBjaod
-raí apBiJBA Xnra appuBu^isB anbuiíB— pjora B[ ap ^aijos
-ojij upiaBjapisuoa v\ ua jBn[ un opiuaj Bq onSijue apsa(j
•oidojd sa 9\ anb
pBpiAiiBpj B[ ua-ias ap opora p opuaiqiqxa 'ajuaipuadapui pp OAijnjij
-suoa oapnu [B j^^a^ b soraajaApA anb Bjsa ap optuajuoa p ajuara^s
-opBpina opuBuiraja^ap sand sg *pBpiAijBpj ap Bapi b^ uoa upixau
-oa Braiiuj Bun jbjjsoui aaajcd 'ajua^Bd asjaasq opipod Bq BjoqB bi
-SBq anb o\ ua 'pBpiaija ng 'ojsandxa o[ ap oiJojBrajijuoa ouiuiBa ojjo
uapid ajuaipuadapui-jas pp uoiadijasap B[ ap sapBjpaijip s^g
pvpiapvjau vj ^ mouapuadapui vj

(q

•uoiatsod jbuioj ap 9Jqq aq^s
as uaiquiBj pna B^ ajuB '[buoiobj jas ap uoiaipuoa a^qísod ns Bjambis
iu íjB^si^a^ ns auoiaipuoa anb Á9\ Bjsixa anb uis JopBpiSa^ ns sa onp
-íAipui p Biauapuadapui b| ua sand 'is ua p^pqiqíjapjd Bun ajsxxaui
ojubj ua 'sBiauajajajd ap uapjo jainb[Bna Jijajajd apand as Biauap
-uadapui b^ apsaQ "BXnqtjjB sa^ as japA pna tu sojsa uBas sapna aaip
ou is jod ap ojad ísajo[BA soj ap japA [ap oaijisubjjui ojuara^punj

�dos últimos casos la variabilidad no implica ni arbitrariedad ni con
tingencia, sino que por el contrario se afirma allí una relación pre
cisa según la cual dadas tales condiciones ha de ser vigente tal normatividad ética.
Así desarrolladas, tales tesis sobre el condicionamiento de
la ética se refieren al tema de la vigencia y no por ello enjuician el
tema de la validez. Consideran irracional, o proponen una explica
ción parcial o total —social, psíquica, biológica o metafísica— del
por qué de la vigencia de tal norma o de tales normas o de un sistema
de moralidad en general, sin que para nada se pronuncien por nin
guna respuesta a la pregunta por la validez de tales normas vigentes.
Una cosa es el sentido lógico de la pregunta: "¿por qué esto está
vigente?", del que tiene la pregunta: "esto que está vigente, ¿es vá
lido o no, ha de aceptarse o rechazarse?". Aunque la respuesta de
cada una pueda ser de interés para la otra son, consideradas en sí
mismas, distintas; el relativismo con que se pueda responder a una
no es necesariamente coincidente con el que se puede responder a la
otra. Es pues necesario pasar a preguntarse qué significa el relati
vismo en orden al tema de la validez. Por de pronto habrá de signi
ficar que la toma de posición con respecto a un orden moral vigente,
por la cual éste puede ser aceptado, desechado o rectificado, es rela
tiva al sujeto individual o colectivo del caso. Así entendido, este nue
vo relativismo no parece ser aplicable a la totalidad de una sociedad
con respecto a su propio orden ético vigente. Para la sociedad como
tal, vigencia se confunde con validez: su orden ético es válido por
el solo hecho de ser vigente. Una toma de posición de ella misma
respecto de su vigencia implica simplemente una nueva vigencia. En
consecuencia, este relativismo sólo tiene sentido en cuanto al juicio
de una sociedad o de una cultura sobre otras, o respecto de indivi
duos o grupos dentro de una sociedad, cuya rebeldía o cuya acepta
ción justificativa tiene por objeto de su toma de posición al orden
ético vigente para la generalidad de dicha sociedad. Se puede decir
que en tal individuo o en tal grupo se ha producido el fenómeno de
una nueva vigencia, sea ésta negadora o ratificadora; que, en conse
cuencia, estamos en el caso de una vigencia de otro orden pero vi
gencia al fin; de cualquier manera, tal vigencia es de segunda instan
cia y, en cuanto toma de posición sobre lo primariamente dado como
vigente, responde a la pregunta por la validez de lo dado como vi
gente. Por lo mismo, no puede identificarse con la simple vigencia
distinta, ni menos con la mera negación práctica del orden vigente.
Así, un individuo o un grupo delincuente tienen también su ética,
aunque diversa de la que rige en el medio en el cual actúan y contra
el cual su comportamiento choca; aquí encontramos simplemente la
oposición fáctica de dos vigencias, cada una de las cuales niega a la
otra sin interrogarse por su validez: simplemente no la vive o ex
perimenta como vigente. Naturalmente que el grupo o individuo acu
sado de delincuente puede también erigirse en contra del orden ético
que lo condena, acusándolo a su vez de carente de validez por falso,
- 262 -

�- S9S -Trape oqaajap ap Búas 'pepjjaijB ap eapaej pepjjjqjsodraj o pepjjjq
-jsod ns A oqaaq ^a eag Bjajnbjena anb apuaijua as anbjod eas 'cijo
jas eijpod oqaaq ap anb aijrape asanbjod eas 'opeau jas ejjpod
anb oiujrajaouoaaj un ap bibji as anb ap opjpuaiua uajq ja ua ojad
ízapijBA bSjojo aj anb j^npjAjpuj oiuajrajaouoaaj jap apuad ejauajA
bj bjoijb anb asjiaap BjjpO^j 'BjauaSjA ns epeiuaraepunj A Bpepjedsaj
Bpanb ojuairaxaouoaaj oraijuj ns jod ojos anb a^jans ap 'ejdojd sa aj
anb Bajía bj ap zapjjBA ap aiuanj bj 'jbi ap p^pjj^a jbujSjjo ns ua 'sa
—oAjiaajoa o jenpiAipui— oiafns ja anb ap opjiuas ja ua 'Burouoine
Bajía un ua zaA ns b asjesajdxa ap bij 'ojajnf jap sauojajpuoa sbj ua
ounSjB ojqraea jauodns eqap Bjjaaouoaaj bjecI anb ujs sajqejJBA uota
-jsod ap SBtuoi sbj ap pepjrajijSaj bj aijrap^ anb 'esjaAuj sjsai B'^
•orasjAjiBjaj ojap^pjaA un ap sofaj soraeisa Bjoqv
jod anb aiuapjAa s^ *saiuapaaajd soujuuai soj ua —edas as ou anb
-une— opuBsuad Bisa as 'eajia eun Xeij ajduiajs oiuena jod Bajía bj ap
zapjjBA bj BiaajB ou osa 'bjjba Bajía bj anbune 'anb aajp as opuena
'isy 'osea jap oiafns ja ajqos pepjAjiejadraj ns ap jojj ja auodraj a
aiuaraeinjosqe osea jbi BJBd ajBA ajj anb Bisa 'eiujisjp Bajía eun a
-jj onpjAjpuj BpBa BJBd o odnjS epea BJBd uajq js 'anb jauaisos ajqjs
-od aiuaraeajSoj auajAap aijans Bisa ap íaiuaraeinjosqB opuajjBA oraoa
epjaouoaaj jas apand anb oujs 'BAjiejaj oraoa epeiajdjaiuj uajqraei
jas anb jod auaji ou seajia sauojaejJBA sbj Bujuuaiap anb ^aj bj 'oaji
-aajoa o jenpjAjpuj oiafns jb BAjiejaj sa Bajía ns uajq js :osb3 aisa ua
jeisa apand 'pepjjjqBjjBA bj ap Xaj eun aaouoaaj jcna ja 'BjauaSjA bj
ap erad} ja ua aiuaraaiuapaaajd opeajpuj orasjAjiBjaj ja e^ #orasjinjos
-qe jap sopiiuas soiJaja uoa ju BAjiejaduij Bajía enn uoa ajqji^draoa
-uj aiuaraejJBsaaau sa ou anb Á 'eajia peijaqjj bojjjuSjs orasjAjiejaj
opoi ou anb aA as inbB jo^ qei jas ap oqaaq ojos ja jod opjjBA oraoa
pepajaos eun ap ojdojd A jbtujou uajqraei sa anb aiuaSjA oj eidaa^
'pepajaos b pepajaos ap Bajía uoja^jJBA bj aijrape uaiq js 'anb BsaauBJj
Baj^ojojaos Bjanasa bj ap jb jbjjuijs orasjAjiBjaj un ojjaa^q apand uajq
-raei A 'epjjBA sa anb eajun bj 'upzej Bunioje jod 'Bjje^znf jod Bjaua^
-ja Bun e^uodraj anb orasjinjosqe un Bjje^au apand pepjiujijSaj es^
•uojajsod ap sbuioi seisa ap pBpjrajijiraj bj jod Biunáajd as js aiuas
-ajd aaeq as zapjjBA bj ap eraai ja 'Bjdojd sbui Bjauera eun aQ
•BjauaSjA bj b oiuena ua pepjAjiejaj bj ap Biuai
jb aAjaiiA as 'aiuajpuodsaj ja ejed aiua^jA sa anb oj ua Bisa Bisand
-saj bj ap uozbj bj 'BAjijujjap ua 'oraoa o jad ^uapjo un ap zapjjBA bj
jod Biun^ajd bj b Bisandaj bj ua je^nj jauai uapand anb uojajs
-od ap seraoi sbj sbjjba uos anb bjbojjjuSjs orasjAjiBjaj ja osea
aisa u^ 'ojJBajjjiaaj o ojjbojjjibj BJBd bjoubisuj epunSas eun oraoa
aaAaj jena oj b 'opejajnfua sa anb oj b ajajjaj as js jod ap A Bjop^ja
-jnfua sa anb oujs 'uaajpBJiuoa bj anb SBuafe sejauaSjA sbj jcSau b
rijrajj as A sejaua^jA ap uojajsodo aiuaraajdrajs sa ou anb Bjjanbe ap
'uojajsod ap buioi bj ap ouauíouaj ja aiuatujeaj Bp as 'osea jbi ua 'anb
OJBja s^ 'eqanj ns A uoja^Sau ns uojajsodo esa ap JBAjjap A jeiuauíep
-unj A :ajopui aiuefauías ap uozbj bjio BunSje jod o saseja ap upjs
-ajdo Bun ap jBAjjap jod 'sojajnfajd b japuodsaj jod 'oajiuaineuj jod

�sible otra distinta toma de posición24. En esta ética por principio
optativa, el concepto de relativismo adquiere más plena expresión y
mayor hondura. No se trata ya de que existan vigencias distintas, si
no de que cada sujeto moral resulta ser la raíz de validación, el tri
bunal enjuiciador y el fundamento de la aceptación constitutiva de
lo para él éticamente vigente, que deviene entonces no solamente vi
gente sino también validado. Mas entonces poco interesa la irracio
nalidad, o la inefabilidad, o la posible psicogénesis explicativa de tal
validación. Esta vale por sí misma, y el examen de su origen no tiene
otro alcance que el de buscar una purificación de los motivos gesto
res que ella enjuicie como ilegítimos para sí misma.
Corresponde ahora pasar al estudio de los grados en que la rela
tividad puede ser vivencialmente aprehendida y experiencialmente
interpretada. Es posible limitarse a la mera comprobación de las di
ferencias de opiniones y costumbres y no sobrepasar la sorpresa o la
extrañeza, o simplemente el tranquilo atenerse a esas diversidades.
El hecho no deviene entonces problema, ni pesa sobre el sujeto de
semejante experiencia. Puede éste limitarse a negar, escandalizado
o divertido, lo que así se le exhibe como éticamente ajeno; o mani
festar su falta de comprensión de esas tales otras cosas; o tomarlas
en serio, pero ateniéndose a su ajenidad y respetándolas en su ser
otras, en el modo de aprehenderlas según la fórmula: lo mío es mío
y lo tuyo es tuyo. A esa simple extrañeza o indiferencia puede suce
der la toma de posición que advierte el hecho, pero niega el derecho,
ya sea en el modo de anunciar la falsedad de lo otro o en el de negar
la libertad del arbitrio decisorio, sepa o no explicitar el criterio que
lia de condicionar la decisión del agente. Más lejos, es otro el tono
vivencial de quien considera que la vigencia de otra eticidad arroja
la sombra de una fundamental problematicidad sobre la propia. Fren
te a quien dice, según ya se ha recordado, que no importa que va
ríe la ética porque siempre hay una ética, este nuevo momento de
nuncia que quien así habla deja de lado que es desde su propio
mirar que el sujeto concreto absuelve o condena, alaba o execra, y
que aunque siempre haya una ética, siempre hay también éticas in
compatibles, de suerte que su coexistencia, en tanto deviene así éti
camente contradictoria, no se traduce en una simple apreciación sub
jetiva, sino que ésta se extiende hacia el otro, pesa sobre el otro a tra
vés de la actitud enjuiciadora, tiene -un medio social en el cual se
prolongan sus ecos, y puede determinar una esencial afectación del
honor, la libertad, la vida y el destino del otro. En tal caso importa
el hecho de que el propio juicio moral pone en juego el ser y el valer
del otro, y a través de él pone en juego el propio ser y valer del
juzgante; y he aquí que lo para él vigente no lo es para otros.
Aquí se padece directamente en la vivencia misma una efectiva rela
tividad. En el camino tomado toda vigencia que es otra torna en

(24) Dejamos aquí de lado las acepciones kantianas de libertad, autonomía y
heteronomía, cuya discusión estaría fuera de lugar.
- 264 -

�- 998 -ISOd OUIO9 SBpBp Z9pi[BA 9p S9UOlSU9}9jd 8BSJ9Aip SB[ 9J1U9 UOISI99p
BJSllf B[ 9p OJU9TUII9OUO9S9p [B 9SI9U9JB pp OpOUI 9[dlUlS p U9 pBpiA
-IlBpj B[ U9 J98 9p9üd 98 S9Tld ÍBIOUBJOuSl BJ9UI OUIO9 OpipU9q9jdB
J9S 9p9nd O^UBJ U9 4BI9U9pU9d9pUI B[ 9p |Bl9U9lJ9dx9 B9Iin9U9UIJ9q B[
9p Oldojd [9 BIABpOJ 89 OU OlUSTAIiBpj Opi99pBd 989 OJBqiU9 UIS j^
•pBpiATJBpj B[ B OIJ9S U9 JBUIOJ OU BJBd OUBUI B BdjnOSip BUIl 9p p 89
OpilU9S OOIUn o^ttt OUISIAI}B[9J [9 U9 J99J9 OJ9UI |9llÍ)B 9nL BSO9 BJ1O 89
Ollb 4B18IAT}B[9J-I9S p JE9IJip9 9p9Tld 98 BI9U9IJ9dx9 ^BJ 9jqOS OJOg
*[B1IA UOT9B199^B |BJU9UIBpunj BUIl 9p BA^tlJIJSUOO S9 pBpiUIIlI9[
9p UOlSU9^9jd UO9 pBpiJ9J^B OlUBnO U9 pBptAT^B^9J B^ 9p BI9U9IJ9dX9
B[ 49JU9J9JipUI 91U9UIBATJU9JSIX9 S9 B91J9BJ pBptAIJBp^ B[ 9p O1U9IIUI9
-OUO9 \9 8BJJU91UI 9nb 9SJI9A 9p BJJ #Oq99J9p 9p UOISU9J9jd 9^U9i(npX9
Bun U9 91J9IAUO9 9s pBpiJ9i[B ns 9p oqo^q p Á 'buiijiÍo9j pBpqiqis
-Od OUIO9 BpBp S9 UOtSU9J9^d B^S9 í pBp^9A-BpU9-J9S 9p UOI8U9)9jd B^
9pTS9I OJ)O-J98 ns 119 ÍOJ^O ^9 9)U9UIBI9UI S9 OU OJ)O |9 4Bl9U9IJ9dx9 ^j
U3 *PBPíj^llB ns 9-iqOS 9^89 9p BI9U9SlA B^ 9p UOI999Xojd B| B B19U91SIS
-9i 9^qii9np9JJt buiiij9[ ns 9qiqx9 o 9iuB^znf pp pBpuoiJ9iui B^ U9
Bjqraos ns BiogXojd 9nb ouis 'uBJiugnou^ 98 9nb s9pBpiaoiJ9ix9 sop
9p UOI9ISOdo 9[duiIS B[ 9p OpOUI p U9 BpBp 89 OU pBpiJ9ip ns 9nb
9ia9n8 9p 'OJIO pp pBpJOA 9p UOISU910.ld BJ 9p pBpUUIllí&gt;9^ B^ JI1U98
J99Bq B OpBZUB9[B Bq OJOS pBpiAi;Bpj B[ 9p BI9U9U9dx9 B[ BJOqB JO^
#BI9U9pU9d9pUI B^ 9p Bldojd UOIS9.ldx9 B[ BJAfpOl S9 OU SB9I19 Bq9n[
BJ 9p Á UOÍ9ISOdo B[ 9p OlU9IUIJ99pBd 9S9 O19^ *Z9pi[BA n8 9p BUIÍÍIU9
p A BU9ÍB O Bldojd BtDU9^IA B[ 9p BZ9Jnp BJ 9JjnS 98 OJIO [9p B9I19
pBpiJOip B\ 999pBd 9S OpUBnO O[Og 'OJIO pp BDip pBpiJ91[B B^ 99
-9pBd 98 BI9U9IJ9dx9 B1S9 U9 O[Og 'OUISIAIlBpj pp Bldojd BT9U9IJ9dx9
B[ B 9p999B B1S9 9p oSjIBO 99Bq 9S U9Ulb Opg •pBpiAliBpj B^ 9p o^jB9
99Bq 98 OU 'SBUIJOU ^Bq 9.ldui9IS OJí9d SBAIlBpj UOS SBUIJOU SB^ 9nb 9p
UOI9BAJ9SqO B[ OS9 JO^ 'pBpiAIlBpj B[ 9p Bl9U9IJ9dx9 B[ 9nb OUISIUI O[
89 OU OUI81AI1B[9J: pp B9J99B J9qBS p 9nb O1S9 OpOl 9p
'SOJ1O SO[ 9p OJIO J9S p UO9 UOI99ip
-BJ1UO9 BpiAIA B[ U9 9Jjn9O BSO9 BJ1O 8BUI Í8OpBjSBSUO9 91U9UI[BUOI9ip
-BJi Bz^puBjá op S9unuio9 89J^Sn[ sns 9U9ii A pBpqiqBSuods9J BJisonu
9i9uiojduiO9 ou BjuBfg^ ns onb oiubi U9 Bijoisiq B[ b 9SJB9i[dB 9pond
—-osoipiíBjS A ou^nq O^ uoa pBpqiqísoduioo Bpiqtqx9 9iu9uiB9iJOisiq
ns oiuBisqo ou 4BU9puo9 9nb o¡ U9 Btu9[qojd un^uiu joa ou 9p bibji
9nb Bidojd pBpipouioo 9p pBiunpA Bun o 's^uoiodb S9pn9 o s^pi ^p
JB89d B JBlSop A 9pUBjS JBJ9piSUO9 SOUI9J9nb U9inb 9p O199dS9J B¿
qnosip 9p pBiunpA Bun Bipoo 9nb A— O9ijoistq opinf p U9 B9qdB
os [BJ9U9^ o[ jod 9nb 'ois^ 'biduoSia ns un98 pno BpB9 b jB^znf
9p 8OUI9jqBq 9llb 98JI99p OSEO 9S9 U9 Bjpod O9OdraBJ[ 'BI9U9STA BUn
JBUOIOipUOO U9p9nd 9nb S^OIBJ SBJnDSqO 8B[ BJBd oS9I9 J9S 9p SOU9IU
B '98JBlJOduiO9 A 98J9H91B 9p Bq O¡[9 Jod f9}UBSznf p BJBd 91U9IA
89 O1S9 BJOqB A inbB 9nb U9 O1U9UIOUI p 9pS9p 9nb 98JI99p Bjpod OU
491U9UIBJ9pBpj9A BSO9B UOIOISodBJlUOO B[ 9p BI9U9IJ9dx9 BpiAIA BSO Tg
•biou^Sia ou ns 9p pBpqiqísod tb\ ^qpjgdB is buisiiu js b oiomf 9p Bpi
U9 9U0d 9S B1S9 OUIO9 ISB 'BI9U9álA Btdojd B^ 9p ZOpqBA B[ BUI9^qOjd

�bilidades legítimas excluyentes. Estaríamos entonces en el caso de un
absolutismo de principio y un relativismo de hecho; pues aquí to
davía se presume la legitimidad de pretensiones de legitimidad ex
cluyentes de otras, con lo que se admite subrepticiamente una po
sible fundamentación extrínseca de la ética. Más aún: ésta deviene,
más que posible, real: siendo en la ignorancia de cuál sea la verda
dera entre las pretensiones de legitimidad, se admite como presupues
to la existencia de una encubierta verdad objetiva que, si fuese cono
cida, se impondría absolutamente. Pero en el tipo modal de la inde
pendencia, el tema de la relatividad va más allá y actúa desde más
allá: para él carecen de sentido las pretensiones de legitimidad que
sean, en cuanto tales pretensiones, solicitantes de un privilegiado
derecho. Son vigencias consentidas, y legítimas en cuanto consentidas;
su consentimiento constituye su legitimidad, y su legitimidad no es
más que su consentimiento y no puede pretender más. Pero ese con
sentimiento legitimante se refiere a su contenido, no a su autointerpretación, en tanto ésta pueda requerir la presencia de una posible
verdad objetiva: el relativismo del independiente no incluye en sí el
"uno es relativista y otro es absolutista"; excluye por principio toda
posible validez de todo obsolutismo en cuanto tal. Su tesis, o su vi
vencia interpretativa, que informa que cada uno es en y según su
verdad, no separa la verdad de su subjetivo enraizamiento; tiene por
locura toda voluntad de fundamento que desconozca el único subje
tivo fundamento que le puede conferir su ansiada legitimidad de ser
en verdad verdad.

c)

La independencia y las ideas de mal y de deber

Que nada puede absolutamente y en sí mismo ser bueno o malo,
es una tesis que deriva necesariamente del tipo modal de la indepen
dencia. Esto ha de valer incluso respecto del propio individuo, pues
su calidad de fundamento no hace que valga en sí, aunque ante sí
valga para sí por causa de sí; todo ello sin perjuicio de su posible
carácter heterotélico, si el término de su trascenderse no tiene otra
consistencia que la de ser constituido por la misma acción de tras
cender. Un bien o un mal extrínsecamente fundados que condicio
nen y encaucen su existencia no pueden ser reconocidos sin admitir
su dependencia de ellos, lo cual es por hipótesis excluido si su ser
es lo que pretende ser. No puede sin embargo excluirse por esto la
efectividad de una dependencia fáctica, según lo dicho en la caracte
rización general; sólo que el independiente sabe que esa dependen
cia es consentida, y que de derecho no es legitimable de por sí su even
tual pretensión de ser reconocida como debida. Pero esto justamente
significa que tal bien y tal mal no son en sí y por sí tales como son
reconocidos, sino que valen como tales por ese reconocimiento y éste es
expresivo del hecho de una decisión. Claro es que ésta puede haberse
limitado a la aceptación pasiva de algo extrínsecamente ofrecido, re- 266 -

�- ¿98 9p 891U9XllJ9X9 S9JOJBA B19BIJ J9S OpB199Xojd UIl U9 OpBUlUIJ919p Bq 98
9189 01UB1 U9 J9S n8 B pBpq9piJUI 9jqiSU9jdlUO9Ul OUIO9 O 'pBpqiqgp
9jqBJ9JOlUl OUIO9 O BI9U9J91JO9UI BJOpBJJB8s9p OUIO9 BpiJjnS 9JU9UIBS
-OJOJOp B98 4UOI99np9S JBUOISB9O nS JJ1U9S Oq99q UB^Bq U9pJO ptlbB
JOd 8OpU9J9jd S9JOJBA SOJ pn9 BJ U9 UOI99B B1J919 BU11 9nb 9jqiSOd
91U9raB199JJ9d 8 ^ 'BXnS BJ pBpJ9A U9 9U9lA9p BI9U91SIX9 n8 9nb SOJ
JOd 8BUIJ1S9 9p O9inbjBJ9J* U9pJO JB OUI8 4SOpBUlUIJ919p SO19B 9p UOIS
-iraOO BJ B 9J9IJ9J 98 OU UO1999J9 BJJOllbB 'OlUBl OJ JO^ 'pBpiJBO BJ 9p
91U9I0OUO09J Opi9|^9 B^Bq 9S OlUBl U9 pBpiJB9 B[ 9p JO^BA |9 Jod BJ
-Bznf 98 9nb tsb s^ 'soiuiisip jCnuí s9jo^ba BiDBq 98Ji^ijip optpod bj
-9iqnq 9189 9nb A oiu9tuiiiu9suo9 9[duiis ^9 gnb uoi9Biu9uiBpunj bjio
U9U9I1 OU 9nb U9iq 9qBS SBUI ÍOip9Ul nS 9p S9JO[BA SOUBIAI[ A 89JBU
-OI9U9AUO9 SBUI 8O^ U9 JI1U9SUO9 91U9ipiI9d9pUl [9 9p9lld A BIJBS999U
¿9 OU O9n[ 9pS9p 9nbunB
9[qiS0d 91U9UIB199JJ9d 89 BI9U9pi9UIO9
91UBÍ9UI9g "SOJ1O 9p S9JO[BA SO^ UO9 BI9UBpjODUO9 9p
BunSuiu Boqduii ou oiuoui^punj 9p Biou^pu^dapui
•pBpiS999U
B^9pBpi9A 89 OU B9I19BJ 91U9UIBJ9UI pBpTS999U B^ S9nd 491U9UI1UO9
9p I919BJB9 TIS Bpi9ld Oq99q 9S9 9llb 99Bq OU OJIO 9p 9AlJ9p Ol[99q Un
9nb UO9 pBpiS999U BJ JBnO BJ U9 'jBUOIOipBJl B9IÍ)OJO1UO UOI9d99UO9 BJ
U9 999B9B OIUO9 JB1 Í91U9SuilUO9 OqD9J9p 9p 89 'oqD9q 9p J9S Bp9nd
9tib OUBS999U jod 'pBpioii9 ns 9p opiu9iuoo opoi 9nb 9qB8 sgnd :jBio
•U989 89 91U9ipU9d9pUI J9p pB!J9qiJ BJ ÍJBiU9pi99B 89 BIDUBJOuSl BJ 9p
JJBlJ9qiJ B-q -SOpiOOUOD UOS OU 8O189 OlUBl U9 OJOS OU A 'IS U9 JBJ^[ J9
A U9ig J9 U91SIX9 OU 9llb UBOIjduil IS BJBd JBUI O U9iq ng "JBUI J9p A
U9iq J9p BI9U9I9 BJU^9S BUll 9p Bl9U9SnB BJ Bp9nd OUIO9 JiniIlSnS B
BpBUI189p 'OAI1198OU^O9 iJ9IJ9p Utl 9p BpBAIJ9p JBUOISB9O pBpiAIlBJOJ BJ
uo9 ^punjuoo 9S ou 'jbui ns A U9iq ns 9íu9uibjos uos jbui ns A U9iq ns
9nb J9qss ns OJ9^ *sojio U9 sojio jos uopond A uos onb A 'sojio
J98 UBjapod soAiiBuiuiJ9i9p X sopBSiBJJB SBiu S9JOJBA sns onb op joqBS
j9 un98 9SJ9pu9jduio9 ns 9iu9ipu9dgpui jb JBI9U9S9 oiquiBO U9 s^ '89
J9 9nb 91U9J99X9 J9 J9S OU OJJU9Tpnd OU OUIO9 OUISIUI IS B 9pU9q9jdB
98 91U9J99X9 J9 89lld 'JOIJ91UI pB!J9qiJ BS9 JB9OAUI 9p9nd 'BpBpunj
9]U9UIB99SUIJ1UI U9iqiUB} B1S9 9llb 'B19U9J99X9 BJ BJOIllblS I^[ 'OuSlS
OJIO 9p J98 (9jm 9p) OpU9ipnd OIUOO BpBp 9jdtU9I8 89 91S9 9p 9^
-u9iuBAis9jdo soii9ui o sBtu JBAiiap BJ9ipnd 9nbunB— Jiiu98 oidojd ns
91UB UOIOISod 9p BUIO1 BJ S91ld 'BUOIOipuOO BJ B99SUJJ1UI pBpiS999U BU
-nUIU ÍBAJlBldo 9lU9UIBinjOSqB S9 91U9ipU9d9pUI J9p B9I19 BJ OJOS O89
JO^ '18 9p 99Bq 91U9ipU9d9pUI J9 9nb UOI99nJlSUO9OllIB BJ 9p 91U9UIBA
-pijoA sopBAijgp A sopBpunj soouoiua uos ojuiu A ouanq s^jbi oa^^ #oj
-BUI OUIO9 O OU9nq OUIO9 J9JBA 9p BIJ B19U91SIX9 Bldojd BJ BJBd 9llb OJ
BUIlUJ919p 91U9UIBAI1D9J9 9nb BAJ1U91SIX9 UOI999Xojd BAJ199J9 BJ U9iq
-tUBl JIU9A9jqOS 9p9lld B9J19BJ BlDU9pU9d9p BJ91U BS9 9p JBnj U^
•jbj9iui psij^qij Bun 9p pBptjiqísod Bpiuipp Bun 89 9jqBZ
-iiBui9jqojd A 9jqBsu^d 9qBS os 9nb oj j^suod jojonb ou j9 u^iquiBi
89nd 'OA1199J9 OlU9IIUBI9tnfu9 OpOl B OpUBI9UnU9J '91S9 9p BIABpOl BJJB
sbui 'o '91S9 9p opu^iqES ojod Bipjoq9j 9p oqoojop ns b opuBiounu

�aquel que en el caso ha predominado. Es perfectamente posible que
semejante elisión sea cotidianamente vivida en el modo de una lucha
esforzada por la prescindencia de lo que no es composible con sus
finalidades más íntimas. Ningún otro tipo modal sufre más su finitud,
ninguno puede sentir más tristemente su recortada limitación. Por
ser el independiente aquel en el cual tiene su más claro sentido la
elección, ninguno sabe más que él que decidir es mutilarse, y ninguno
más que él puede sentirse tentado por lo otro que sí, en tanto que
este ser otro hubiera sido también legítimo; sin perjuicio de que en
tal elección, desde luego, no todo lo preterido sea tal por incompo
sible; también está lo que se rechaza en absoluto en el sentido de
plenamente incompatible no ya con lo elegido sino con lo que se
siente consentidamente como propio ser, como aquello que, aunque
es en sí mismo posible, de ninguna manera es de admitir como querible desde la perspectiva del ser que se es; pero todo ello sin que
por eso deje de ser posible en cuanto concebible para un posible ser
otro, cualquiera sea la aversión que cause la consideración de esa
posibilidad. Por lo demás, así como su consentimiento puede ser
concordante con el ser de otros, también por lo mismo puede corres
ponderse con ellos en lo excluido, sea por incomposible con su ser
propio o por reñido con su camino elegido. Es así que una aparente
objetividad del bien o del mal puede estar dada en su medio; pero
semejante objetividad es necesariamente aparente, por cuanto su fun
damento está en la subjetividad, y en ésta en cuanto tal; de esta
suerte, si bien puede condenar desde sus valores, no puede condenar
desde su libertad.
Para proporcionar una comprensión intuitiva y concreta que
ilustre las descripciones precedentes, puede recurrirse a una compa
ración con la vocación deportiva. Sea una atleta que se propone al
canzar un alto —o el más alto— rendimiento en un ejercicio determi
nado. Con su voluntad tensa hacia ese objetivo, acepta el severo sa
crificio de un entrenamiento estricto: quien quiere el fin quiere los
medios. Su propio gusto, cenestésico o estético; sus impulsos y condi
ciones naturales; las sugestiones, ejemplos y entusiasmos que le ad
vienen de otros; la esperanza de alcanzar la íntima satisfacción de la
victoria y los halagos y festejos del medio; mil y un factores, en fin,
han ido influyendo en su consentimiento a la persecución de aquel
objetivo. Pero sabe muy bien que éste podría haber sido distinto;
que otra especialidad podría haber sido elegida por él, o, en todo
caso, que esa otra es en sí misma elegible y puede ser elegida por
otros; sabe también que es posible un comportamiento que se deter
mine de una manera ajena a toda voluntad deportiva. Puede apre
ciar, y en mucho, a quienes desarrollan otros valores atléticos que
los suyos; puede admirar la dedicación o el entrenamiento que otros
posean, o lamentar su falta de entusiasmo y exhortarlos o alentarlos;
puede sufrir por su propia falta de concentración y de templanza;
puede elogiar la dedicación de algunos y al mismo tiempo deplorar
- 268 -

�- 69S ojaoaqiunjsoan ap srnj 'ajaanf vas odaano nj anb saaamb is isosn sns
opuoonooad ajjnjiojdfa A uaoouoo oj anb soj uoa naaanS oj ap ajan \a
aapuaado saqap 'soSiiuaua snj o avsaadn A soSiiuu snj o anaaqij sapuai
-aad ts 'oaaaaanS uoa8 aas saaainb is isopmmS soj o ¿opina saqap 'sopvu
-08 soj uoa ajaaoanbiaua snsuaid is ¡ojaoaijjna saqap 'niaunpunqn ua
sojnaf ap a% naaaij oj anb sapuajaad is isauaiq ajaaomj aod ajaozaof
-sa saqap 'ajaan n% aod viaaaf) oj npo) ap upiooaiuipo oj anuoS sojaqun
is ipopma osa

anpnAn saqap 'pnpnia nun aod opoauoq aas soasap

is isoSiwn sni o uaiq aaaoq saqap 'soSitun soj ap aoiuo ja saaamb js
isasoiQ soj o avaopn saqap 'soiaidoad unas d) sasoiQ soj anb sapuaiaad
is sand isopnpma A sofoqvaj uis saaquioq soj o opop uotj npnu sasoip
soj 'snjjaq A svuanq sosoa snj sopoi ap 'anhaoj^ :sooipqx^ opBAiasqo
o[ ^juauíB^o^aao^ •aiuauíBu^pi 9[ba oAi^Bjgdun ^ —sis9iodtq b^
4JI99p 89
UOI9do B{ Bq99I[ ÍS9^9q9p '9^U9UIBpBATJ9p O BIJ
p'9uiuo anb ^pidrai ou uopggjip ns 9p OAi^Bjdo j9}9bjb9 [^
•ooi^^odiq anb sbui BpBU 9^U9tnBiJBS999u 89 9JS9 gnb o\qs íoAijBjgduix
nn 9p B9pi B[ B OU9fB 89 OU 91U9ipU9d9pUT \a 9nb pBpiJBp UO9 9I[
-O9 9g '91U9p999jd UOI9BJBduiO9 B[ U9 8OpipU9jduiO9 9JU9UIB9l9[BUB
UBp9nb 9nb SOJUnd SOiUI^Sip SO^ 91U9UlBATS99nS JBUIUIBX9 B SOUIB^
•J9puods9j: 9^s9 9p A JBjunS^ad pnbB 9p psp
-qiqísod buiijj9^ B^ J9pu9jdiuoo 9ju9uiBjD9jJ9d gpgnd 'sisgj BS9 B^ns
o^oBq b gnSg^ ou oubunB '^ ímuídso \a bjjuoo 9iu9uibuiijtS9[ j999[ba
-gjd Bjjpod ou ^bjia uopjo \a is 9SJBjun9jd Á 'upisjtOAui ns op zopijBA
o^qtsod B[ JBSuod 'BinbjBjgf bis^ jod jbSojjoiui uoiquiBj opgnd s^nd
ÍOip9UI 11S U9 S9JU9ÍoIA SBinbjBJOf SB[ 9p ^UOI9U9AUO9 OJU9TUII9OUO99J
pnjtqBq p 9U9ijb 9s gnb opugiuodns oj[9 opo; j^ ^oíbxu aopA p arnS
-9S 9p jgqgp pp JB[qBq opnugs ouaij ou ppoui odi^ 9js9 BJBd onb
jnbB 9A os U9ig -BpugquinouT ns 9p uos ou 'osbo opoj uo íuBoipop os
so^p b 9nb so[ 'soj^o so[ uopin^ os gnb —¡sgjoijgdns UB9S gnbunB!—S9JO{BA SOJ1O SO[ 9Q 'SOiínS SO^ 9p BSU9pp U9 BJBJS^ *SBT9U9I9pjd
sns uoo uBjugno 911b so^gnbB 9p pBpiuiTii.9j bj gp oju9iuipouo99j
p jgugjqo gp 's9jo[ba so[ gp BinbjBjgf b^ b ojuBno ug Bui9|qojd J99
-Bq uis A 'Bpnp uis bjbjbjjl "sgjaodgp so[ gp BaiioBjd B| aiáuijjsgj bj
-ginb 98 'sgpnjggpiut sg.iopA so| gp SBpugíáixg sb^ gp gjquiou ug 'pno
b^ ug uopnjijsui Bim b Bozgugjjgd BigjjB ojjsgnu gnb souiBuodns
ísojjo A soun 9J}U9 ojoqjuog jbuoisboo un souiBÍnuodns :sbui sg *guod
-iui uopnogsuoo ns gnb opijiJOBS gp odij p osougd osggxg ug Bijns
-gj 9j o 'soisn^ A SBpugpugj sns b ugpuodsgj ou o 'souopxpuoo sns b
sopsnggpB soj uos ou o.iod 'sgjopgdns uoooJBd gj sojjgnbB 'sgjojBA oj
-usno ug 'gnb jggouoggj gpgn^ •sootjgjjB sgjojBA soj gp oAijjng jgp sgj
-ug^njoxg uos sbuijoj A sopB.i^ sojjgig ug gnb 'sgjBnjggjgjuí ojdiugfg
jod 'sgjojBA so^jo ^bij gnb gq^s :sbj^[ *s9jojba soj sbiu uis uos 'sojjo
gp gjjou jg ug^njijsuog gnb soj iu 'osugj sg sgjBng soj BioBq-Jod sog
-ijgjjB sgjojBA soj iu gnb gq^s 'sBiugpB ojg^ #gjqijgnb gjuguiBjjgq sg
jg BJBd gnb oj gjginb ou opBjop ugiq ubj o^jo gnb J9A gp Bzgjspj
bj ug 'ggsod sbj uginb gp njpídsg gp bjjbj bj JBjnsugg A SBjsg gp pBp
bjjb bj jBfgjsgj '9ju9iuBSJ9Aui 'gpgnd ísgpnjijdB gp BpugjBO ns

�a obedecer a tu razón, y entrenarlo mediante trabajos y sudores" 25.
En el texto que precede resalta admirablemente el carácter optativo
del ideal a perseguir. De múltiples valores o bienes se dice: si los
quieres harás tal cosa. Cuál se quiera, es cosa del individuo: y el que
éste elija como para él preferible (lo que no significa que sea una
exigencia, aunque de hecho pueda valer como tal) es, en ese valer
para él, tan independiente de todo valer en sí, que para nada inter
fiere en su elección la existencia o la inexistencia de una jerarquía
entre los dados a su opción. Y no porque pudiere decir —al igual que
Ovidio— que conoce lo mejor y lo aprueba, pero hace lo peor, pues
en esto parece haber una disculpa o una excusa —no se ve si trágica
o risueña— sin que se sepa si hay allí un remordimiento serio o una
burlona referencia a su ausencia, pero de cualquier manera aparenta
suponer la idea de obligación, la cual no existe en el independiente
sino condicionada al orden inmanente de lo que deviene exigible
a consecuencia de su elegir, pero que no subordina de derecho a éste
en su forma radical. El deber condicionado no deja de ser deber, aun
que su rango deviene derivado, pues no puede ser escindido del orden
de preferencias que sea expresivo de una individualidad determinada 26.
El independiente, por lo tanto, puede conocer el deber, pero so
lamente de un modo condicionado; puede conocer el esfuerzo hacia
el deber, pero éste no es originario; puede conocer el mérito, pero
en tanto que queriendo un valor convierte en valiosa la tensión hacia
el valor. Pero en cuanto nociones de orden secundario y derivado, no
adquieren un valor substantivo y propio, el cual pueda considerarse
y medirse con prescindencia de los valores condicionantes. Es cierto
que puede elogiar el mérito, el esfuerzo y el sentido del deber, aun

s&lt; ^ . Jei?olol1te,: "T^" T"^ SvT&lt;úv 16^ al xaXúvo^S^v avev iróvov xa, ¿n,peXeía^ 0eol
SiSoaatv uvdp^TTOí^, aXX eiVe tow Oeov^ íXeeo? tlvaí aoi ^^ovXei, 0epairevriov Toim 0eo^, etre
vrro &lt;f&gt;iXuv eoeXei^ ayairáoOai^ rov&lt;¡ &lt;f&gt;ÍXov^ evepy^rtjTeov, tire inró tivo^ 7ró\eo)? ¿iridvfteí^ riticiadai, ttjv TTÓXtv ¿)&lt;t&gt;eXi}Téoi&gt;, e'ire imb t/"/? 'EXAá ¿os 7rá&lt;rjs á^tots eV apfrrj 0aupá^^o0at. n)v

(26) De ahí que sea errónea la afirmación de M. Scheler cuando niega sentido
a la noción de deberes consigo mismo (Cf. Der Formalismos in der Ethik und die
materiale Wertethik, II, IV, 2, 6. Bern, Francke, 1954, pp. 225 s.; trad. esp.,
Etica. Buenos Aires, Rev. de Occid. Arg., 1941-1942, T. I, pp. 275 s.) . El obligante
es el propio sujeto en tanto que deseoso de "A"; el obligado es el mismo sujeto en
tanto que debe realizar "B" en cuanto condición de "A", o debe abstenerse de "B"
por incompatible con "A". El simple y bien conocido caso del imperativo hipotético
quita todo sentido a las objeciones de Herbart y de Scheler contra ia idea de autoobligación, cuando entienden que entonces el obligante y el obligado serían la
misma cosa; semejante argumento supone incurrir en el absurdo de considerar al su
jeto, ontológicamente, con la rigidez de identidad que puede atribuirse al estatuto
de las cosas.
- 270 -

�- UZ&gt; ~
sautj ouioa aaouoaaj soj ou ajuaipuadapui ja anb SBjjuaiiu 'soidojd
sauíj ua ojiiaap jsb jod a^ija bo^ 'jaqap [a X pn^jiA bj 'oiíjatu ja o
-ubj ouusjijb ua Bjapisuoa BiauaSixa bj ap jBpoui odij ja :sBiauajajip
sajBiuauíBpunj uajstsqns X a^uajEdB sa BzuBfauías Bsa —jBjadsa ap
B^a ouiod— ojag 'BjaBjjsqB uoiaBjapisuoa ns ua jaqap ja o pnjjiA bj
jod uoiDBJirapB ns ajuBisqo ou 'opBJja jaqap jap o BpBaoAinba pnjJiA
bj ap oíSoja ja ua Bpsaj uaiquiBj sa Bisa ojuBna ua ojub^ ua bio
-uaíáixa bj ap Baija B[ b BfauíasB as pioj oíainf p Btouapuaj Bsa ug[
•opiuajuoa ns sa Bsajajuí oseo p ua anb o[ opuBna ajuaidpaj un Bi^op
uainb b aaajBd as 'auio^ soj isb uainb ísojoba uauapap 4sopBmoj aj
-uauíBpBpiB ísorasira js ^od X sapi ojusna ua jaqap [a o pnjaiA b^ jbo
-tpajd opi^uas auaij ou anb Biauanaasuoa BiJBsaoau lod Bipsaj 'sauíj
sapuoisBao sns ap aopA pp oipaui ouioa jo^ba ns a^BJBdas opuais o^[
•sopBp UBisa anb ua pio^ pBpq^uosjad B[ ap uopBqojdaj o uopBq
-ojdB B[ uoa UBqanadaj o UBqanadB as X íaaqap pj. o pnjaiA pj ubotj
-qduiafa sauainb uoa uapunjuoa as soqa 'p^pqBaj ua 'anb sg 'sa^uaS
-jaAip saaopA BiaBq ozjanjsa p ua UBp as opuBna opi^uas ap uaaai
-bo X UBuapuoa as 'opoui oi-iap ua 'oiad íuaAjis sojuauínjisui oju^na
ua osbo p ua anb soj b sajo[BA so[ ajuaipuadapui pp BAijaadjad B^ b^
-Bd sapBqoadB uos opuBno sa[qBqo.idB sbsoo uauapap 'Bidojd Bpua^
-sisqns jauaj uis '[Bjuauinj^sur ops sa aopA ns X sojsa ap opiAjas p
uBjsa anb apsaQ "sajopA soijap b uo^saqpB BisBisn^ua X puos^ad ns
uoa apiauíoa ouiBpaj ns opuBna opi^uas oaapBpjaA uaua^ opg *sapBp
-unjut soiamfajd jB^pao BJBd sbjbosbui ouioa SBpBaoAui jas X sapuop
-bjji o/X sbioba jas uapand sand 'a^uaipuadaput p BJBd SBSoqaadsos
ajuauíaABjS uauatAap 'jaqap X pnjjiA ouioa 'oiuaaB ootSbui un uaj
-ambpB Bpua^ixa B[ ap ppoui odtj p ua anb SBjqBpd anb jsb sg
•jinSasjad ojaui p ojnpsqB JopA unSuiu jau
-a^ spand tu Buaj tu '(opinSasjad o\ ap jas ap opoui p ua BXn^iisuoa
as oSp anb ap opijuas p jod asjBiunSajd b jBSaj^ apand sand) a^uaui
-puuoj m pijajBun iu 'opinSasjad o[ ojnpsqB opuais ou 'anb apuajd
-moa as 'Biauapuadapui bj ap ppoin odij p apsap ajduiais X 'sBuiap oj
jog #BiJO}tjaui anb sbui Bas ou anb Buosjad Bun ap JopA p oqaniu sa
ou 'jopA p apuap oiubj ua ajqBpnB^ sa oijjaui p is ^ 'upianaasjad
ns ua pjour o^ijaui ap Bapi B[ ajqos ojajua jod inbB aaajBAajd BJídsB
as anb p jojba pp pBpipaj Bq "an^tsuoa oj a^uauíBsoudd uainb anb
osoipA uij un Bzipaj ozjanjsa uxs uainb sbui ajBA uozbj buisiui bj
jog *uij pp uoianaasuoa bj BJBd pnjtjdB ns ap a^uaipuadap sa jopA
ns X 'oiuauínjisui o oipaui ojuBna ua opijuas auaxj ojos sand :Biauap
-uadapui bj BJBd ajBA BpBu 'aanpuoa BpBu b X ajuajoduix sa is o jad ía^
-uajoduii ojd)ua jod ajjnsaj Buanq pBjunjoA Bsa sosjaApB sajojaBj jod
opuBna unB pBjunjoA Buanq bj BqBjB 'lUBg oía otuoa 'Bisa ÍBiauaSixa
bj ojjaaBq apand anb ua opBi^ ja ua opBjjnsaj jap BdiauBiua as ou
opinf ns osa jog "Bidojd upiaBjapisuoa ubzubojb ou 'ouisitu ozjanj
-sa ja jod ozianjsa ja 'ouisitu jaqap ja jod jaqap ja 'otusiin ojijaiu ja
jod ojijatu ja saauojua unB ísajBapi BiaBq osuaj Bas ajquioq opoj anb
ajqBpnBj X osoijba Bjapisuoa oiubj ua ojos ojad ísojsa b sosjaApB oui
-situ X soidojd soXns soj ap soiuijsip Xnuí sajojBA jod Bqanj uainb ap

�y pasa por sobre ello su mirada. Según una observación anterior que
ahora corresponde desarrollar con más amplitud, habrá que decir
que, si los elogia en otros que persiguen valores diferentes, un exa
men más atento muestra que no los elogia como virtud o deber, sino
por causa de valores que él aprueba y ve incorporados en su realiza
ción, como la lealtad, el ánimo esforzado, la audacia, la capacidad
de sacrificio, la valentía para mantener y cumplir en circunstancias
adversas el camino preferido. No se trata pues de meras formas, sino
de contenidos proclamados como valiosos. Pero —como es de princi
pio en el tipo modal considerado— esos mismos valores valen en tan
to elegidos o, si se quiere, consentidos; pero no en tanto que debidos;
por eso el independiente no es nunca predicador moral, aunque pue
de ser propagandista entusiasta de valores. Su ética, en tanto existe,
es exhortativa. Quien aspira a ciertos valores es obvio que los persi
gue; y si no lo hace es porque también pretende otros que tal vez los
contradicen, aunque sólo los reconozca en la efectividad de su deseo
y no los proclame en la publicidad de su ideario. Por lo mismo, de
tenerse en elogiar los medios y festejar los méritos en cuanto puros
méritos, es cosa que sólo puede conducir a discursos vanos y al olvido
de fines auténticos y directos, cuando lo que importa es atender a és
tos en tanto en cuanto sólo por éstos tiene sentido la acción. Pues,
a la sabida relatividad de su perspectiva no le es necesariamente aje
no el interés por exhibir y comunicar los valores que tiene por tales
y en su tal valer los quiere, bien que esa voluntad de comunicación
y comunión no tenga que producirse necesariamente: puede el inde
pendiente elegirse en el aislamiento de su independencia, dejando
libradas las perspectivas ajenas a la libertad que les sea propia, indi
ferente al diálogo sin fin entre posibilidades incomposibles que no
pueden entenderse.
El camino recorrido conduce a plantear el problema del sig
nificado que pueda tener para el independiente la determinación de
una existencia según los conceptos de "bien" y de "mal". En lo que
a sí respecta, es fácil advertir que ninguna forma de vocación por
el mal tiene para él sentido, pues no será verdaderamente "Mal" su
excepcionalidad —o la ajena— o el choque contra las preferencias
que el medio proclame, y que la vocación por el bien no ha de ser
en su apreciación otra cosa que devoción por aquello que es objeto
de una primaria preferencia. Correspondientemente, "malignidad" y
"santidad" son términos que, tomados en sentido estricto, no encuen
tran en su caso lugar. La grandeza que logren esculpir su entusiasmo
y su fervor será distinta del vigilado esmero de la santidad y de su
medrosa pureza. Sapiente de su selectividad fundamental y relativa,
herida por la inevitable violencia de lo preferible incomposible, la
existencia independiente ha de comprender como inepta estrechez
y vanidad vacía toda absoluta pretensión de santidad, bondad, pureza.
Estos términos le serán por lo menos risibles, sospechará de ellos tur
bias torpezas y espurios fundamentos; ridicula e insensata será la
existencia que por tales categorías quiera regirse, y a su condena por
_ 272 -

�- uz P0I3 ou anbutiB '[bj^[ oyopuBasap 'yBra ojara ns js ajqos araoj
uamb ap uoiDcnits By 'aiuaraajuEfaraag •BiauaSixa By ap opoui ^a ua jes
-ajui oyopuaiaBq 'ap-Biauapuadap-ou aydrais ua ainjijsuoa oy ajuaSo
¡b aiuarayBiauBjsqns bjdojb ts sand 'BijosaaaB A yBjuapiaaB jas ap Bq
batjbjíboiu pBjunjoA Bsa ojad í ajuaipuadapui-jas ns jbjisoui ajaisinb
¿ouimBa sosa jod uainb ua 'ayqísod sa ucnaBjirai BpiyBd Bun oyog 'bio
-uapuadapui By b ouafB pBpisaaau jod sa ouisiubjbs opoj^ 'BiauaSixa By
ap opoui ya BiaBq ojuauuBZBydsap ya ayqEjiAaui Bxas A 'oAijafqo aiuaui^
.BATJUB^sqn8 ua bj3ubui Bun^^ ap asjTiaaAuoa ap Bjqsq opuajajd oj
'uoiaBnjTS Bsa asiBp aQ *pBpi[Baj ua opijajajd sa ou ojsa 'opoajajd oj
.iqoqB B^aijajd as oiubj ua 'sand 'aiuBjqiqísodun uoiaaipBjjuoa buiij
-ut Bun sisajpdiq Bjsa ua ajsixa íojuaiuiBjinbiuB ns b asjBaipap BJBd
'sa^quajaid sopBp uos a[ a^uauíajqq anb sa^opA so^ Bfqa uamb ap
osbd p Biauapuadaput b^ ua aiqaauoa a^psod aaajnd oaoduiBj^
•oipnjsa ua pBpippoui u\
op Bianj aanpuoa pBpqiqísod Bjsa sand 'uoiodb b^ ap aiuBuiuuajap
upzBJ B[ 'ajuauíBpiqiqojd A pi oiubiid ua 4pj\[ p B{p u^ sa ou oj
-ubj ua 'pBptuíoipin B[ ap Bo^a BiJo^aisa B^ a^uauíBua^d aaipaj —buii
-situ ts jod A buisiiu is ua Bjapysuoo B^ as A Bpuapuadaput B| ap opoui
p na sa is— anb aoajBd ou 'osjaAjad ajuainpjuauíBpunj jas ap opour
un Bjp ua BjnSyjuoa as sopsu^p soy ap BAijaadsjad By apsap uaiq xs:
'ojad íBiyBA ns A Biaua^apjd ns Buod oyya ua A 'sojjo jod sopiyBA jod!
sopiuaj sajoyBA soy ap upiaanaisap By ua ajaioBydiuoa as anb pspiyBU
-osjad Bun asjBuxBuii Biapo^ -aiuaipuadapur yap osb^ ya aiuaurBjsnf sa
anb oy 'y^j\[ yap BiJoSajBa By ap ajqiy jas bjjo A 'ya ap Biauapuadap ua¡
apua jod sa A ajsa b auodnsajd anb oy 'y^j\[ ya BJBd ajqiy jas sa bs
-oa Bun ojad íoinyosqB opiiuas ua yej^[ ya BJBd pBjjaqty By JBaiydiui ap¡
Bq 'y^j pspjaA ua jas BJBd 'Buayd pBjjaqiy By anb jaaajBd apan^ 'opiq¡
-xqojd ajuauíayqBanbuBJjuí sa ay ou ouiuibo asa ojad íotusttu is BJBdi
ayqBziJojnB oy o/A oipatu ya jod opBzyjojnB oy ap ojio oy anb Bsoa bjjo
i
jas apand ou yBiu ng 'uoiaiqiqojd ajuain^tsuoa ns ap ojnyosqB jajaBj
i

s¿

-Ba yap A yBiu yap oaTjsiiu opijuas un ap ojsandnsajd ayqipuiasajdiui
]
.0,
ya BjyBj ay op^jS ojjo BJBd sand 'p^pisjaAjad BAtjByaj Bun jBs^dajq I Oü,
-os apand ou ajuoxpuadapui ya 'yBiu oidojd ns ap ojaadsaj 'ajuaiuBAijeo,
-afqng •pBpiiuiiiáay Boasujjjuí ns b ojubiio ua ounSys Biuayqojd ajtB.rs,
as oyya jod anb uts 'ajBquioa y^ bjtaui yBaipBJ pBpiyiqíjBduioaui ^^na A'37.
'jojjoq uBsnBa anb sopiuajuoa ajqos asaaj uotdbooa BXna pBpyjajyB By j .
ap OAijBDijTyBa anb sbui jas ou b BSBd 'ajuauíBAijafqQ *oaija ojdaauoa i f
ojnd ojuBna ua aXnuiuisip pBpaABjS ns A 'opiyoqB Bpanb opijuas nssBiu íBAijisod Baija BiJo^ajBa Bun ajsa auaiAap ou sond 'upBpiuSiyBiu^-i
ap ojdaauoa ya uoa BAijByajJoa uoiaBjnursuBjj Bun auaiAajqos o^¿o
•Biauapuadsb
-apui By ap opoui yap BAiinjijsuoa btjbuiSijo BiauaAiA By a^njijsuoapp
anb BJopBaja uoiaBJtdsB ajqiy yBiauasa By ap ajuB^ojqB uoisuajajd anb
'
-bzii
ojubj ua b^ 'oAijBau ojnqyjjB un pBpqBpoui Bjsa ua auaiAap 'opiuour&gt;sbui opBDijiuSis ns ua buioj ay as ts 'Baija BiJo^ajBa ojuBna ua ctpBpij.BXa
-ubs,, ap ojdaauoa y^ ^sojio soy ap Bpipaui ua asjijjaAuoa Bjainb sbjbaJIOa
SBsa jod opípara ya opuBna Bjnsuaa By ap joSij ya bjbS3jb BiaijynjsaQ'n

�en éste ni como realidad ni como posibilidad; la de quien se deter
mine por la posibilidad del Mal; la de quien se rija originariamente
por la ausencia del Mal; también y por último la del esencialmente
afectado por la duda acerca de la existencia del Mal, representan to
das formas de pseudo-independencia, pues en su mismo ser apuntan
hacia el término del cual se dicen emancipadas. En tanto definan al
agente y no permanezcan en la periferia de éste, pertenecen —al
igual que las correspondientes actitudes repecto de la idea de Bien—
al estilo de la exigencia, pues ésta hace efectivo su regir también en
el modo negativo de la ausencia que acosa.
4. — El modo hermenéutico-experiencial de la exigencia.
a)

Exigencia, obligación y deber

La sola designación de este tipo modal indica que en él la ética
se define por el carácter fundamental de la imperatividad. Aquí la
ética manda, y ha de mandar incondicionalmente, pues la obligación
no es absolutamente tal cuando la condiciona un fin en sí mismo no
obligatorio. A la obligación de los medios, la ética de la exigencia
sobrepone la obligatoriedad de los fines. Estos no pueden ser no-de
bidos, no pueden admitir excusas ni toleran que su valor sea en
juiciado; todo criterio desde el cual se los quisiera justificar los
condicionaría, o se mostraría él mismo como verdadero incondicionado valor. Es ínsita en ellos la pretensión de valer en sí, y de pro
yectarse sobre el ámbito entero de la conducta determinando lo
aprobable y lo reprobable. En consecuencia, las nociones de "deber^
y de "virtud!" se sitúan aquí en el corazón de la ética, mientras que
eran nociones marginales en los tipos modales anteriormente consi
derados. Y no sólo devienen fundamentales, sino que, como es ló
gico, al mismo tiempo que se desplazan se transfiguran y adquieren
un nuevo y propio colorido. La idea de lo-que-es-debido se convierte
en rectora hasta el punto de condicionar todo juicio aprobatorio
o condenatorio de valor. La noción de cualidad de por sí valiosa pier
de sentido, pues sólo es valiosa si se ejerce según lo-que-es-debido.
Es así que para Kant los mejores dones de la naturaleza o de la for
tuna pueden devenir extremadamente malos y hacer mayor la cen
sura que recae sobre quien según ellos obra, cuando falta la buena
voluntad que ha de orientarlos 27. Se comprende entonces que el tér
mino virtud quede aquí restringido a las cualidades exhibidas en la
conducta recta, según la acepción que precisa Sidgwick en su exégesis del sentido moral común 28. Mientras que en la excelencia es la
cualidad valiosa la que determina la regla de la acción, ahora es la
regla que gobierna la acción la que determina el carácter valioso de

(27)Op. cit., p. 249 s.
(28).. ."we limit the term "Virtue" to qualities exhibited in right conduct'
The methods of Ethics 1. London, MacMillan, 1913. II, //, 1, p. 219/
- 274 -

�BI Bll9 ua ^-^^^ais ajaiqui 3 'jsuopunsajd o^os s^ uopBjajpj ns 'orasim
I lod "uppBzijBaj ua sbui oj b ouis 'BpBzijBaj uopaajjad Bun boij
-nauauuaq Bpuapadxa ap odij ajsa ua sa ou 'jBnjiq^q uopisodsip bj
ap opoin ja ua BpBjSoj Bjsixa anbunB 'pnjjp Bg raoisBao ua uoisboo
ap 'ojuaraora b oiuauíoui 'asjBjajpj ap bij ojuairaijdrana ajuBfaraag
•buijou bj ap ojuauuijdrana ua 'sg -BUjaiqoS as jBna ja Jiod X ojapora
ap aAJis aj anb opajpa ja BiaBq opuBjundB 'jas ns ua 'sa Biusira is
ua Jipisaj ap sofaj íoaijisubjj jajaBJBa piaadsa un ^pniJiA,, ap upia
-ou bj b ajaijuoa asjBiainfua ap BjqBq Bpipaui BjCna jod A asjtonpuoa
aqap ajquioq p pna b^ jod pBpaiJOjBSqqo Bsa ap Bpuajsixa Bg
•pBpauojBqqo ap oiuaiuiiiuas ap asjB[qBq ap Bq —B^sa ap jai
-0BJB3 p ajqos aaip BpBu is jod ap pna p— uoiaBqqo ap ojuaiuiij
-uas ap anb a^uauíBidojd sbui 'opoiu a^sa ug *pj oiuoa opipuaqajdB
B38 uoioob ns ap opiqap-jas p ojubj ua Biauaixa B[ b aaauajjad
'opxqap sa anb of uoa aiuaui[BjnjBU a^duina 'soiaap sns jod opBAa^^
'uain^) 'Biusun b^ ap paoui jajaBJBD p Bunji^a^ anb OApBaijijsnf ojuaui
-Bpunj p Bas p anb ouis 'uopaB B[ ap aiuBuiuuaiap uozbj b^ Bas
jaqap p anb Bjjodini o^j -asjqduina Bqap o B[duina as anb jaqap aod
ops Bas ou anbunB 'vpiqap Bas upioaB b^ anb sa Bsaja;ui anb og #soi
-uaiuipuas sajuapAauaq jod o paoui Xa[ b^ b o^adsaj jod 'ajuauíBpBz
-jojsa o Jiobj 'BiaSap o Buad uoa 'opBjSBsap o op^jSB uoa asjqduina
apand Bjsg -uppaB bj ap ajuBuirajajap uozbj bj jas ap B^Bq ajsa anb
ap opijuas ja ua 'jaqap jap Baija Bun opsuiBjj Bq as anb oj b ajuara
-BiJBsaaau aanpuoa BpuaSixa bj anb jaaja anb ^Bq oaodrasjL #ajqisod
uoiaBnjis anb ojubj ua b^ Bjja b sauoiaaijjsaj uis auodrai as anbjod
'Biauajapj aaBq opiuajuoa ns jBna bj b uoiaBnjxs bj Bjsixaur anbuns
'ajuaraBiJBsaaau A BjnjosqB atj opiSixa jsb og "zaptjBA ns uBuoiaip
-uoa ou ojad 'uapjo ns ap ojuairai^jns ja BJBd oAijora Bp anb uchsboo
bj uos sojsa 'ojBpuBui ns jod sopi^aj jas u^pid anb soqaaq ap Biauaj
•sixa bj ap ajuauíajuaipuadapui 'is ua BpijBA jas ns ua apisaj btjojbS
-ijqo Bzjanj ns sand 'BpBuoiaipuoaui opuais an^is Bjsa ojad 'Brajou bj
ap uoiaBjsajiuBra bj saauojua UBJBuopipuoa BiauBjsunajxa bj ap Bp
-ua^uijuoa bj A pBppijBjaj Bg "BpBuirajajap uopBnjis Bun ua ajuara
-bjob opijuas jauaj apand uaiq —uoiadaaxa ns o— buijou Bug #jbS
-nj X odraaij opoj b apuaijxa as buijou Bun ap BiauaSiA bj anb jBSuad
oiJBsaaau ojubj oj jod sa o^[ 'Biauajjnao bj ap zijsa ja unSas aiJBA
BpijBA ojajauoa ua uppBÍotjqo bj anbunB 'opBuoxaipuoaui a j^puasa
oraoa op^p sa opBijqo jBjsa asg raoiaBSijqo ajuBfaiuas ap ap as anb
Baijajoaj uppBjajdjajut bj Bas BjainbjBna 'opuSijqo ntsa as anb ap bj
sa jBjuauíBpunj Biauapadxa bj BiauaSixa bj ap jBpora odij ja ug
•sapnjjjA ua uajjaiAuoa as X sbsoijba uauapap sBjsa ajqraou ns ua
ojos X 'sapBpijBna sbj bzijbubo Baasuujxa BjauBra BunSjB ap pBpiAij
-Brajou Bun íB^Bq as sojnqpjB sajBj ap anb osn ja ouis 'is ap ouanp
Bas as o ajjanj Bas as anb ^sajajuí ou íojjas aqap as oraoa X opu^na
ouis 'ajuaijBA Bas as anb Bsajajuí ou 'BiauaSixa bj ug *jbjoui Biauap
-adxa ap sodij sajuajajip ap ouis 's^jojba ap sBinbjBjaf sajuBiqrasa
ap oaodraBj iu 'sBaija sauoiuido ap SBiauaSjaAip SBjara ap bjbjj as ou
anb uaiq BJjsanra Bpuajajip Bjsa ap BiauBjJodrai Bg -pBpijBna Bun

�posibilidad de requerir esfuerzo. El afecto habitual o el sentimiento
benevolente pueden borrarse en una nueva situación— por ejemplo
por un arrebato de cólera o por simple debilitamiento— dejando
abandonado al agente en su estar ante la ley moral, sin más que su
sola devoción por ésta. Por eso la idea de mérito es esencialmente so
lidaria de la exigencia y paso a paso la acompaña. Cuando en el cum
plimiento de la ley no hay esfuerzo, semejante obediencia es también
meritoria, por cuanto resulta de una cualidad orientada hacia el bien,
la cual existe en realización en el sujeto, pero que es concebible que
podría, en el mismo sujeto, no existir o dejar de existir, y es mérito
sostenerse en ella pues existen o es posible que existan al acecho im
pulsos o circunstancias que la pueden derribar. Toda virtud es me
ritoria, pues supone siempre la esencial fragilidad de poder caer; y el
mérito será representativo del grado de realidad de una virtud por
esencia precaria.
Surgen de aquí, con perfecta coherencia intrínseca, una serie de
aspectos que devienen a título esencial integrativos del modo de la
exigencia.
En primer término, la idea de libertad. Pero no se trata ya de
la libertad axiológica de la independencia; por el contrario, el agente
está coactivamente sometido al mandato moral. No se trata tampoco
de una libertad moral de realización, puesto que el mandato exige
ser cumplido. Se trata de la libertad, meramente fáctica y éticamente
ilegítima, de no cumplir. El agente no tiene derecho para rehusarse;
pero es posible que, de hecho, se rehuse. Tal posible actitud negativa
es supuesto indispensable del mandato; si el incumplimiento de éste
fuese inconcebible, sería inexistente en cuanto mandato. Pero impor
tan mucho en este punto deslindes conceptuales justos, y una larga
serie de equívocos tradicionales en el tema de la libertad deben ser
desterrados para atender a la descripción adecuada de la vivencia del
absoluto exigir. Ha de verse que lo exigido no pierde vigor cuando
no sea posible cumplir, aunque esa imposibilidad fáctica sirva de pe
nosa excusa al agente. El hecho de que esa imposibilidad sea padecida,
exhibe justamente la subsistencia del mandato normativo en cuanto
puro mandar. Quien habla no deja de hablar porque su voz caiga en
un sordo vacío, y la "voz que clama en el desierto" puede no hallar
respuesta alguna por no existir el apto para responder. Así como el
exigir no perece cuando no es cumplido pero puede serlo, tampoco
perece cuando no es cumplido y no puede serlo. La libertad del agente
que es correlato de la exigencia no es más que expresiva de la contin
gencia del cumplimiento, en tanto éste, sea por las razones que sean,
puede ser distinto de lo-que-es-debido. Sólo un viejo error teorético
ha podido pretender que la libertad en el sentido de incondicionada
potestad es el correlato necesario de un mandato. Tan cierto es que
la vivencia de la exigencia es compatible con un determinismo causal,
que un ejemplo típico de este modo como lo es la ética teológica tra
dicional ha creído en un estado de pecado que condiciona al agente y
del que sólo se emancipa éste por la presencia sobrenatural de la gra- 276 -

�— LLZ •jmpxa ouojuaiad a[qtsod ns b k ouoma-tad jiSixa ns
b jBmasajdaí amauqEnmaAa uapand anb saiEuaiEui sopmamoa sojajauoa so[ sotaui
-nuui uos 'ouojEtdxa oSijse^ ap Eapt E[ ap [euiioj japt&gt;jEa [B omam 'anb Emana ua
jauai i^ias ospaad 'st?uiapv 'BpuaSixa e[ b EzuapsaBa anb k amauíamatnStsqns anS
-is^ad anb pBpuouaixa B[ b amauíEiiafB 'aouajsod ou k ajsa uoa ouEpqos sa 'ouistuí
ojAEJixa oíaiu p ua aptsa.t k am^Se pp opetAE.nxa-.ias pp OAisatdxa amautaid
-uits oSasquia uts ^aas 'soiiomtdxa souo^ jutnbpE epand anbune 'oSpssa p BiinpiqES
B[ ap opom p ua anb ^apuajduioa as apjBi s^ui ^ qEi omBna ua oSusb^ {a ounSiB
opimas ESuaj opa lod anb uts oaad 'sBisa ap pEpimptSai bj jaaouoaai ^jpod k sep
-uanaasuoa se^ JBjdaaB ap Bq Epuapaxa e^ zaA ns b anb SBj^uatm 'v¡4ox4
eun ap aiquiou ua upiaEnjis Esa JBídaae jod oSiiseo p ua pEpqiquajajd
Eun iniuipE Epand epuapuadaput B^ anb uatq 'spinpxa otdtauud jod sa uppEtdxa ap
Bapt v\ 'sopBtpn^a ^k so[ ua 'sojs^ u^ &lt;sa{Eiauaijadxa-oannauamjaq sopoui soijo soj
ua aistAai o^iise^ ap Bapt e^ anb iBtauaAiA ouoj omnstp p asaEAiasqo zaA bi b i^pod
'bis^ b Jtnpxa ap OAtjE^au opoiu p ua osnpui •uptDBidxa ap eubui3uo pn^pqos B{
epuaStxa ej ap opoui pp oidoíd sa —BtiEjunioA Ed[na ap Bapt e^ uoa ou o uppEpi
na k 'uppjad [ap oseo ¡a ua 'oisia Eq as unSas 'une- anb apatApE as t
(og)
•Bdjna ap oidaauoa [ap [Bmaoj opimas
ojnd p asjBijsoui ^apod 'vx^ox^i uppvSiisaaui b[ ua 'ajuBppB s^ui o[9s (qz)
'os e^ OSBO F
ua a^ua^iA cas anb oaiáo[oiuo oAiiBjajdaajut euiajsis ^ uoa oxauoa
'[Biauasaui a oij^punaas jeSii^ un j[[e Buaduiasap o^os 44BiJBjun|OA^
sd[na wj 'pBpi^BniíqBn BpBijuoa Bjaui bj ua oiuaiuit^uasuoa opouioa
un anb sbui apAaj ou oai^o^oaisd uauíBxa \9 opuBna osnpui 'upts
-uaqaidB Bsa ap ojuauíspunj ^ Bas Baainb^na 'opi^ixa o[ ap opotu p
V^ apuaqa^dB a^uB^znf p anb o^ b BtauapiA uaa^q a^uauíBpBjadsaui
anb opBuiiuBut a^ua [a o pramB p bjjuoo piauaAiA uoiaaBaj b^ ua
o^sandns Bjsa aaepa asa 'sBuiap o^ jo^ 'oSijsBa p A Biaua^ixa b[ aj^ua
uorxauoa Bpiaouoaaj a^uauíBiJBuiod b[ ajqos BJBaijipa as aeuopjad ap
Biaua^ixa Bisa oaad íuopjad p a^puBui apand BiauaSixa b^ anb 'ajuamS
-isqns oíainf asa sa oía^punaas ubj j^ 'opiqdp aqtajadB anb oqanbB
opx^ixa o[ ap opoiu p ua ^Biuaiuuadxa ap Bsaa o^a aod ou oaad ísis
-aiodiq B[ opBSau Bq sa}UB anbiod Biauanaasuoa B[ oseo p ua ae^au b
Bjiuiq as A 'uopBtdxa b¡ A Bd^na b[ ajjua aaBpa pp pBpiuiijia^ u\ Bjsa
ap Biauapuadap BAijBiajdaajui ua auodnsaad 'BiauaSixa B[ uoa aqduina ap
sauotaipuoa ua aiua^s p jBaopa ua jijsisuoa ap Bjqsq anb oAi^oajaoa
oiuaruiipaaojd un jsn[ ns ua auod appdpa sa as ou anb ap ajquiou
ua A oiJO}Bidxa oSijsBa p Buapuoa uainb anb isb s^ -sojsa ap BsnBa
jod B^pa ou A uaaapaqosap b^ anb soqaaq so[ b aiuaaajipui jiaap ns ua
sa 'euisilu is ua apisaj ojubj ua ^anb BiauaSixa Bun ap a^uaipuadap sa
Bjuana as pna p uoa aBuapuoa a^qísod opa^d asa j^ 'BjsrA ua Buapuoa
Eun BJBd jBjsa Bjaiqap anb Bdjna Bun BjBjsuoa as ou anb^od aApns
-qB as :Bdjna ap Bapi B^ auodnsajd 'Bdpa ap BiauasnB Bun ua BpBp
-unj psjaAiun o pnpiAiput Biauaaoui Bun uny 'bt^buiSijo BiauaAiA B[^
-an¿B auodnsajd anb 'aoiaaisod OAijBiajdaaiuz ojuauíoui un sa sauoia
-UBS o SBd[na ap uoiaBjauoxa Bpoj A —aaaaBOB o^axa ns jod opiaap
-pul jas apand pjnjBU osana ojaui p ouisiiu sand 'ou o ouBuinq— aj
-uaB p aaqos ajuauíBpBuxuitjasipui anaaj opiqap sa anb O[ ua BpBpun^
uoiaBjaaxa B-q ^opiSap ou pp Buiaj osoiisn^uB p Bpajua anb opnu p
—opuB)Joa xu opuBjBsap tu— aaasqsap opnd ou A 'piuauíBpunj o^pasa
un o)und ajsa ua ojiuoaua Bucpsija Biáopa^ B[ anb sa optqeg -Bia

�De lo dicho se desprende que la libertad fáctica a la que remite
el mandato del exigir, no pide más que la posibilidad respecto del
hecho de manifestarse de otro modo que como lo pide el derecho. El
mandato hace referencia a un posible otro ser o hacer, cuya alteridad
es tal a lo menos en cuanto concebible. Si en los hechos, sea por obra
de la naturaleza o del espíritu, el agente enjuiciado resultare apresado
por alguna cierta necesidad, habrá de considerarse que ninguna nece
sidad fáctica es cosa igual a un derecho, y si puede valer como excusa
no puede valer como autorización. Es obvio que no hay aquí libertad
de elección entre el Bien y el Mal, desde que la elección del mal
es condenable y condenada. Por libertad se indica entonces solamente
la contingencia del cumplimiento y que esa contingencia reside en el
ser o en el hacer del agente: es libre para el hecho de cumplir o no,
sea o no en los hechos posible el ejercicio de esa posibilidad que es
tal en tanto pensable; pero no es libre en el sentido de que tenga el
derecho de cumplir o no.
Semejante posible incumplir pide un fundamento. Si no existiesen
razones para un concebible incumplimiento, no podría hablarse de
exigencia; pero esto sólo dice que el hecho no lleva en sí ninguna
necesidad de perfecta coincidencia con el derecho. Esta falta de
necesidad propia de la exigencia supone un desdoblamiento funda
mental en el agente ético, en tanto ha de residir en él la realidad, o
al menos la posibilidad, de motivaciones éticamente negativas. Una
negatividad ética que afecta al ser mismo del agente moral es condi
ción esencial de la exigencia; por eso es tradicional reconocer que
para una voluntad absolutamente buena no puede hablarse de man
damiento moral. Al menos, tal como observa Sidgwick, es precisa la
presencia potencial de motivos aptos para hacer errar la conducta, lo
que es incompatible con la idea tradicional de Dios31. Sólo por la
deficiencia de su ser-bueno el agente moral de la exigencia deviene
tal. También Kant ha entendido que una voluntad perfectamente bue
na, aunque se encontraría bajo el imperio de las leyes objetivas del
bien, no estaría por ello coaccionada, pue3 no podría determinarse
más que por la representación del Bien; de esta suerte, no hay im
perativo válido para una voluntad divina o santa, y el verbo "deber"
es un término que nos remite a la imperfección subjetiva de una vo
luntad 32. Un esencial dualismo queda introducido en el ser humano.

(31)"Y have noticed, however, that the former term (Duty) —like "oughl"
and "moral obligation"— implies at least the potencial presence of motives prompting to wrong conduct; and is therefore not applicable to beings to whom no such
conflict of motives can be attributed. Thus God is not conceived as performing
duties, though He is conceived as realising jnstice and other kinds of Rightness
in action". Op. cit., III, //, 1, p. 217.
(32)"Ein vollkommen guter Wille würde also ebensowohl unter objektiven
Gesetzen (des Guten) stehen, aber nicht dadurch ais zu gesetzmassigen Handlungen
genótigt vorgestellt werden kónnen, weil er von selbst nach seiner subjektiven Beschaffenheit nur durch die Vorstellung des Guten bestimmt werden kann. Daher gelten
für den góttlichen und überhaupt für einen heiligen Willen keine Imperativen; das
- 278 -

�•8Z '9 'O31B^V (gg)
~\IZ 'd '-7P 4o '.
-nzsnv 'sitant^ u^q^t^qjsti^ui s^p -q *z 'sitas^^/i u^Siifunuxaa sau^í xapo sas^ip
sap jiaquawiuoy]joauf¡ uant^yafqns xap rvt j4nvqxaqn sua\\oj\^ sap azpsaQ xaaip^^l
-qo stu^vqxa/i svp 'upwxoq xnu uaaijvxa&lt;4uii puts xaqvQ mjst Snuiutpup Sipuam;ou
z/M¿&gt;fj uxap %iw pqps uoa uoips ua\\oj^\ svp \pcn '¿&gt;UO uajqaaxun iuv xan¡

uoo soxauo;^ #u9í9 PP p^pijBÍjaj Bioajjad bj ap opBfa^ aadinais
as anb 9D9BDB oi{D9q ap oaad 4BpBJt9{oi jas apand zauanbad
•jbj^bj ou ap BiouaSixa B^ a^ua^ixa aiuauíBiiuijuí auaiAap anb Bj^j ua
JBJS9 OIJBS999U 989 9p OpUOJ [9 9jqoS S^ *IB9PÍ Bl9U9SlX9 B^ B OJ09d
-S9J UOO B^JBJ U9 91U9UIBIJBS909U Á ^iOU9S9 'OUISTUI O\ JOd Á '^BI9U9S9
uoxooajjaduii ap opBjsa ua asjapuaaduioo BJBd aiuaiotjns uozbj b^ sa
jBJiui 9^ubÍ9ui9s ap pBpi^qisod b^ japuaqajds o^os ja A iSSítipznuo^
ns ud vjja uoo pjdjjnpn oÁ vjumoipoo nund uoíniu vun vuiiu anb vuamb
-jvno^f :sajoiJ9^xa soqoaq soj ap uotoBjapisuoa Bjaui bj ajseq ou anb
sa oaiSo-^ 'oanduii aiuaiujBiouasa sa anb oj ap Bzajnd bj aBuiBjooad b
ajBAinba :oinajsBjq o ajuauí^jaduii opoui ajsa ua auaiAap jb^oui uoio
-Boxjiisnf Bidoad B[ ua aaaao opoj^ 'P]/\[ pp pBpi^xqísoti bj js ua BAajj
anb BzajBjn^BU Bun bjubs a^uauíB^njosqB ua a^jaiAuoo uaig jap p^pq
-B^aj bj ap ojuaiuiqduino oioxajsa sbui ja i^[ "oiubs oj ap Bjüiisip bio
-uasa jod pBptjBaa Bun ua ai^aiAuoo oj pBprjiqísod aiuBfauías X 'jBoad
ap pBpijiqísod Baaui bj jod jop^oad sa íjbui ja ua opsa^ unSjB ua
bX sa jbui ap pBpijiqísod bjos Bsa jod anb ap opijuas ja ua 'ajuapBa
-bX jbj o^uEno ua sa ajquioq ja 'pBpijiqísod Bsa ua osa^d ojuBno ua
'anb ajjnoo osnjoui a 'Bs.iaA.iad uoioonpas bj ua BpiBD bj ap pBpijiqísod
bj aaduiais auodns BiouaSixa B^ *bX opuBoad B;sa as 'sBzaanj SBido^d
sbj ap BjnSas uoiobui.iijb ouioo aoip as ojsa is ojad iuvood op aq^ ou
:ojisodojd oiuoo asjpap apand Bioua^ixa bj u^ *oanjnj ja ajqos
BpBU oaad 'opBSBd ja BJBd ajBA bijo^oia Bpo^ jbjoiu Bqonj Bsa u^
•jbjoiu ajuaB jap
-i^afqns bj ua ojio jap X oun jap Bqonj puiiiui bj uoo apuodsajjoo as
P^ P -^ u3í9 P ^^l119 BpBp ajuaiuBAijafqo upioisodo B^ "EzajEJUisu
ns ap ajJBd aiuijdaj anb oAiiBuimiJOSip oiusiiaosB ouis BzajBjnjBU ns
ap uoisuBdxa ajqij Xeij o^^ -BiouajoiA ajqBjiAaui ouis biuouijb XBq o^[
•uaig jap SBioua^ixa sbj ap uozbj jod BzajBjnjBU Bidojd ns uoo ojoijj
-uoo ua Bj^ua X 'oAijBSau oj biobij opBooA a^uaiujBjnjBU auaiAap ajq
-luoq ja 'pBpijiqísod Bjajouoo ns BjBipaiuui Bas o sajBaj uBas sosjndiui
sosa o^ubj u^ 'oiusiiu jbui ja jod jbui jap uoioobjib ajqísod Bun ap
uoiOBjapisuoo bj ap bjoijb jod opuaipuiosajd 'optuajuoo ns ua souaui
jb 'ajuaXBj^B zaA bj b X uaiquiBj opuais ^&gt;jad 'opiqiqo^d oj ap ouis
ja BAajj a;s^ 'Jbj^[ ap Bapi bj jspoui odij ajsa ua ajainbpB anb bioubi
-joduii BiJBiiipjoBJixa bj jnbB aQ uaBo ajqísod sa sajBno soj ap oiuiui
-op ja oÍBq saj^niuaAa sajojonpas soaijoui ouioo u^jba soAi^afqo sns o
SBiusiiu SBjja anb BjauBiu ap 'Bjonpuoo bj jBiAsap jao^ij uapand sajBno
sbj 'uaig jap pBptjB^aj bj uaoouoosap anb sauoioBuijoui sajqiqaouoo ja
ua uos anb ojub^ ua jbui jap oidiouud ja oiusiiu ja ua BJjuanoua as
ojio jod i jbjoiu Xaj bj ap ojBpuBiu jb opijatuos Bjjsq as op^j un joj

�esa raíz se comprenden, en estricta solidaridad, los clásicos conceptos
éticos de imperfección humana, debilidad de la carne, estado de pe
cado, seducción del mal, escrúpulo de conciencia, pureza interior, tem
blor por la tentación, angustia por la caída, arrepentimiento que toma
sobre sí la culpa, penitencia que aspira a purificarse por la vía de la
expiación. Sin embargo, pronto habrá de verse que toda esa serie de
vivencias y conceptos interpretativos pueden adquirir tonos aparente
mente muy distintos y mismo opuestos,sin dejar el terreno de la
exigencia, pues lo esencial es —formalmente— el conocimiento de una
imperfección referida a una perfección exigible. Que se exija, es lo
que aquí interesa; qué y cómo se exija, es cosa que pertenece a los
variables contenidos.
Por ser una modalidad hermenéutica, la exigencia es una estruc
tura formal que no tiene necesidad de tales o cuales valores o de tal
o cual preciso orden jerárquico. Su contenido puede llenarse con vir
tudes naturales o sobrenaturales; puede estar regida por valores eco
nómicos, vitales, morales, sociales, religiosos, cognoscitivos. Descon
tado es que también puede ocupar su más alto rango la belleza, y tal
vez más de un verdadero artista baya vivido intensamente una ética
de la exigencia estética. Basta que la conducta se determine por la
idea del Bien, y que el Bien sea lo que impositivamente y sin apela
ción se debe.
La severa exigencia que afecta fundamentalmente a la modali
dad de la exigencia es la insalvable distancia entre el hecho y el de
recho. En este modo existe una ostensible solidaridad entre la ex
periencia de la imperfección y la concepción dualística de la natura
leza humana 34. Aspiración hacia el bien y seducción por el mal son
términos entre los cuales el hombre queda escindido, tal como ha ocu
rrido desde muy antiguas formas de la experiencia ético-religiosa. Di
cha dualidad —aunque cambie su interpretación conceptual— sub
siste siempre donde se encuentre la experiencia de la exigencia,
aunque sea en la simple oposición entre fuerzas progresivas y fuer
zas regresivas, unas que con esfuerzo elevan, otras que atrayentemente invitan al abandono, a la caída irracional, o a la entrega a espiri
tuales voluptuosidades encubiertas (por ejemplo, estéticas o religio
sas) que por enfermizas inferiorizan. Por otra parte la exigencia

(34) "Porque sabemos que la ley es espiritual; mas yo soy carnal, vendido a
sujeción de pecado. Porque lo que hago, no lo entiendo; ni lo que quiero, hago;
antes lo que aborrezco, aquello hago. Y si lo que no quiero, esto hago, apruebo que
la ley es buena. De manera que yo no obro aquello, sino el pecado que mora en
mi. Y yo sé que en mi (es a saber, en mi carne) no mora el bien: porque tengo
el querer, mas efectuar el bien no lo alcanzo. Porque no hago el bien que quiero;
mas el mal que no quiero, éste hago. Y si hago lo que no quiero, ya no lo obro
yo, sino el pecado que mora en mi. Asi que queriendo yo hacer el bien, hallo esta
ley: que el mal está en mi. Porque según el hombre interior me deleito en la ley
de Dios: mas veo otra ley en mis miembros, que se rebela contra la ley de mi es
píritu, y que me lleva cautivo a la ley del pecado que está en mis miembros. ¡Mi
serable hombre de mí! ¿Quién me librará del cuerpo de esta muerte?" Pablo.
Rom., 7, 14-24.
- 280 -

�- Í8S as aiuauíBnjnuí ísBjauBiu sajuajajip Xnuí ap sopBJojBA jas uapand
—oapj o^uBS ja X osoiSqaj oiubs ja— ojjo X oujg "ajuapiaaQ ja ua tu
a^uaiJQ ja ua tu 'soujapoui soj jod iu sonSi^uB soj jod iu sppouoa
-sap opis Bq ou oapj oiubs un jbuibjj souiBjjpod anb oj ap BjnSij bq
•osoi^qaj opi^uas osajdxa un is jod ap auaij ou pEpijuBS Bsa anb oS
-an[ apsaQ 'Biauaáixa B[ ua pBpijuBS bj auaij o[ Biauajaaxa bj BJBd scup
-luías ja Bdnao anb jBÍ^nj jg -ojubs pp papt bjii^ij bj sofo soajsanu
ajuB auipp —sB[p BJBd Bziuuajua X BpBzipjiAsap :sbui sa íBiouap
uadapui ^\ X Biauapaxa b^ BJBd opi^uas uis X BjipnBut— buiiiuj bz
-ajnd ajqi^ixa ajuBfauías asjBipoisna ap Bq anb uoa pnjua[nd ajuB^iá
-ia Bg *ouB[d jaraijd ap SBuiaj uauaiAap 'uoiaua^ux Bsa ap Bzajnd B[
BjABpoj X 'oiuauuqduina OAi^Bpj X uotanaasjad ns BUjaiqoS anb uoia
-uajur B[ ouis 'uB^diuna as soqaaq so[ anb ua opsj^ p xu 'soqaaq so^ bX
ou 'isy 'sbcIiubh SBidojd sns UBláuaAap sopidruasa sns anb zaA B[ b
jaiuaj ap Bq Biaua^sixa Bsa 'a^qBuapuoa o[ ap osojpaui oqaaaB ^y *a[q
-BqAaut auatAap Biauaisixa b^ ap BJopBpa uopdaauoa buii jsb uiib oj
-a^ 'oiJo^Bjjqqojadns o\ a}UB Bsnaxa BjBsuasui a appuozBJ ua zaA ns b
ja^a b apuaii ouisiui p pna o\ jod —ajuaátxa sbui jas ap pBpqtqísod
B[ b op^araos ajuaiuBpiuijaput :jpap sa 'ayqiiaapad aiuauíBpmrjapui
oidiauíjd jod 'oiáaiq— Bpua^ixa b^ ap Bapr bj^ b ouisiui p opi;aiuos
'Biauapuoa ap uauíBxa pp ouauípua^ jopBqjn^jad p 'BqBpaui buisiiu
e\ ap osjaAaj ouioa 'odiuap ouisiui p 'ojad íBiauaiauoa Buanq Bpui B[
ap JopBzqinbuBj^ ouauíouaj aiuBjambui p Biauaíáixa B[ b BUBduioaB
saouojua apsaQ *a[qBjnsuaa sa ou ojuaiuiqduinaui ns ojad 'a^qBiá
-op sa ojuaiuiqdiuna ng 'oiJOjB^qqojadns jas oájBquia uis X zaA B[ b í
opiqap jas ap oseo p ua ajuauíBiJOiaipBJjuoa X Bsoijna biijis as sbui
^ap o[ X 'ojaijjsa ouiiuiui un jsb Bjiuiipp ag "Ji apand as anb BJ^sanuí
Biauauadxa b^ a;uauiajqBuozBJ anb O[ ap b^^b sbui ji ou ap —oui
-iji^ají aiuauíBoi^a jas aaouoa anb opoui un ap anbunB— adjnasip as X
'sauoiaaajjadiui sns ap uoidbjbisuoo BpBjajiaj Bsa jod ojBpuBasa jaoeq
ou apand Biaua^ixa b^ anb jbjiijbu sg *uapjo Bun oiuoo apA X Bpiqap
sa pspijBaj BXna pBpqiqtsod anb o^ubj ua [Biauosa sa inbB ojad ípBpia
-na ap sodij sojio ua BUBpunaas sa pBpqiqisod a^uBfauíag 'sa as anb o^
onb jofaui jas a^qisod sa ajduiais ^BiJBjiaipp SBuiapB sa X 'ajuainS
-xs ojuauíoui p ua Biaua^sisqns ns bzi^ubjb^ BpBu 'BiJBaajd sa BpBj^
-oj uoiaBJBdiuoa ^po^ *papi odi^anbjB p ojaadsaj uoa bjjbj: ua Bjsa
opBppoui oj ajuauíBiJBsaaau X ajípjiAaui 'ouisiui oj jo^ 'ssjBiainfua X
asjipaui 'asjBjapoui aqap ja jod anb oj ap jbj jas ap oqaaq ojos ja
jod ajaijip Xaj ouioa ojsandiui ojapoui jg 'ajqijaajjad ajuauíBpiuipp
-iii sa upiaaajjad ap ajqiáixa ojjajija jb uoiauuiixojdB Bpoj^ "jiJjixa ns
asBjaqaj ou o opBjáoj oj ap bjjb sbiu ji asaijiíd ou 'ojuauíoiu b ojuam
-ora 'is Bjjiioixa ou :asai^ixa ou is sa anb oj Bijas ou :Bqanj ua aiuaiu
-Baija ojuauíoiu b ojuauíoui sa as Biaua^ixa bj ua 'a^jans Bjsa aQ
•opiSixa oj ap o^aadsaj BiuBajaa ns jod opipaui 'osuaasB ns ap o^uauíBp
-unj ja sa anb uoiaaajjsd ua bujoj as BpiBD ns ajqxsod aa^q anb uoia
-aajjaduii bj anb oj uoa 'BzajBjniBU bj^ui bj ap Buiíaua jod ajquioq jb
aaajjBua anb buojod Bu^ip ouioa ojijaui aisa X 'ojuaui ouioa ajsa uo oj
-rxa opoi X 'ozjanjsa X oiaijjuoa oiuoa uoiaisodo Bsa JBjajdjaiui ap Bq

�tienen una secreta admiración, que no les es fácil confesar, pues cada
uno querría negar la posibilidad del otro, por lo que también y a
la vez mutuamente se sospechan. Pero la distinta dirección, sobrena
tural o natural, trascendente o inmanente, que toman por el conte
nido de la ley de su exigencia, no suprime para nada la esencial iden
tidad de su concepto en tanto que categoría meramente ética.
Que cosas en cierto sentido muy pequeñas se conviertan en éti
camente gravísimas se comprende ahora perfectamente: su pequenez
o gravedad son relativas a la severidad de la exigencia por la cual se
miden. Y como toda personalidad humana es necesariamente parcial,
esa parcialidad se acentúa cuando los valores en ella comprendidos
se tornan infinitamente exigentes. De ahí la extraña impresión de de
formación que suele producir el santo, ^especialista en virtudes":55
que deja por el camino a otras y, sensible hasta una implacable proli
jidad respecto de ciertos sentimientos, pasa muy descuidadamente so
bre otros, igual que Agustín, tan escrupuloso para su robo de unas
peras y tan poco atento a sus sentimientos para con su padre. Pero,
de cualquier modo, el criterio límite de la santidad vale como ideal
regulativo en el orden de la exigencia. Por ser ésta tal y ordenar así
imperativamente una perfección, la existencia deviene en ella perfec
tibilidad infinita; en tanto que puesta en-hacia su camino verdade
ro, la existencia deviene "siempre en esfuerzo"; en tanto que atenía
hacia el fin propio al cual se debe, la existencia deviene "siempre en
examen", necesariamente escrupulosa y escrupulosamente vigilante.
Y es así que dice Paldo: "Porque aunque de nada tengo mala concien
cia, no por eso soy justificado" 36.
Así pues, según su estructura formal, el tipo hermenéutico-experiencial de la exigencia se integra: a) por la noción de ley, que im
perativamente determina el Bien y el Mal; b) por la noción de de
ber: requerimiento de cumplir sin disculpas el mandato de la ley;
c) por la noción de virtud: grado de realización frágil e indefini
damente perfectible de dicho cumplimiento; d) por la noción de
tentación: íntima atracción por el abandono del esfuerzo, compla
ciente comprensión de la posibilidad de entregamiento a lo pertene
ciente al orden de lo éticamente negativo; f) por la noción de li
bertad, en el sentido de que de derecho debiera haber sido posible no
acceder a semejante orden, aunque de hecho no haya sido así, sea
por una ocasional debilidad de la voluntad o por un natural determinismo o por la corrupción propia de un estado de pecado; g) por
la íntima conciencia —sea aguda o sólo veladamente penosa— de la
diferencia esencial entre el hecho y el derecho; h) por el sentimien
to de culpa, tanto si ésta es reconocida como de hecho existente, como

(35)C. Vaz Ferreira. La actual crisis del mundo desde el punto de vista ra
cional. Buenos Aires, Losada, 1940, pp. 10 ss.
(36)/ Cor., 4, 4. Cf. Psal. 143, 2: "Y no entres en juicio con tu siervo; porque
no se justificará delante de tí ningún viviente"; y Psal. 130, 3: "si mirases a los pe
cados, ¿quién, oh Señor, podrá mantenerse?".
- 282 -

�- S8S -sixa ns aXnj^sap uamb ojpg 'sajuajaaxa uos ou anb 'sosa bjjb :aAaniu
-uoa B[ ou uoiaBáau aju^ famas 'so^sa ua aiuamauuij X jBjn^Bu Bjsa
ojtibj ua 'ojad ísajojBA ap uapjo ns uanSaiu sojjo anb Bsajdjos ^jjbs
-ubd apand Bjsa y "Biauajaaxa bj b BiaajB BpBu ua orasqiqíu j^
•uaiqtuBj —oasap opBsajuoaui ns une X— orasqiqíu jb joraa^ ja X 'ucua
-eaqdxa ns Bjjuanaua Bjsqiqiu buibjj as anb Bjanpuoa bj anb oj uoa
^Bzuan^^aA jas ap afap jbui ja anb uis jbiu jap BzuanSjaA bj BJBd ajqq
auaiAap 'ajuasm? oj ap Biauasajd bj aaap^d anb 'oiuaiuiBUBJixa ns ua
íoijajua oraoD ojnjosqy O[ b auodnsaad 'oin^osqy o\ ap pBpqBax-ou
B[ jod Bunujajap as uam(*) ua^BA X jas oidojd ns ap BpBu b^ jod buiuj
-jaiap as B^anpuoa ns 'euiuuaiap as B^p jod X ^aj auaiAap Biauaajaui
Bsa is X tja[BA X jas ns sp^u b aanpaj anb Biauaajaui Bun ap pppq
-iqísod B[ BDiáBj} oiuoa jbjiui ap Bq 'ja[BA X jas ns apiux osoipA ojnj
-osqB O^ ua Biauaaja B[ Jod uamb anb isb s^ 'JBjadsa Bjaisinb Bjadsa
ou uamb anb auodns san^ ¿BzuBjadsa-ou B[ jojjoq uoa JBjapisuoo
B ba ou ouipa? 'BzuBjadsa eun ap 3aia uam^ 'BtauaSixa B[ ap jas ^
aiuaui[Biauasa BjaajB 'ou o aaqcaj as 'anb BZBuauíB Bun sa sajo[BA soj
ua aj ns ap Bjqainb B-^ UBjadsa ap JBfap X jaaja ou ap pBpqiqísod bj
'ojuauíoiu b o^uauíoui 'o^isuoa BAa^ X íBujajxa sa aj sisajodiq jod anb
pBpi[Baj Bsa ua aj ns ajuBjsui b ajuBjsui jejajiaj anb auaij jopaasod ou
X a^uaXaja sa uain^) uaajo un sa jBJídsB oiuBna ua BiauaSixa B[ íjaq
-bs un sa jauai o^uBna ua Biaua|aaxa B^ 'pBpqsaj ns apsap sa Biauajoaxa
Bf anb SBJjuaiui 'uoiaBzqBaj ns BiaBq sa :sajo^A ua a^uaXaja o^ps sa
BiauaSixa B[ 'BAa^ so[ o^isuoa X sajo^BA ap Bjopaasod sa anb 'Biaua^aa
-xa b^ ap Biauajajip b 'sand íodjana ^b BUBduioaB Bjquios B[ ouioa ^bi
'pBpqiqtsod ouioa souaui \v BiauaSixa bj b ajuauíBiJBsaoau BUBduioaB
'pBpijBaj sa ou opuBna oiusiui 'ouisxjiqiu ja anb apuajduioa as 'isb op
-uaig uas UBjaiqap 'usas ou anbunB 'sojsa anb ap ojsandns ja opusaijd
-raí 'sojnjosqB sajojBA ap uoiaBSau ap pBpijiqisod bj jod o Biauasns
bj jod a^uaraBiJBraijd Buiraja^ap as anb Biaua^sixa Bjjanb^ ap osbo ja
ua BjnSijuoa as a;sa :omisi/ií/iw ap ojaijjsa ojdaauoa ja uoiaaajjoa uoa
asjBjiraijap apand isy 'sajojBA so^ ua ja ja ap Bfap sajojBA sns ua jaaja
ap Bfap uainb X 'sajojBA soj sopBau aA sajojBA sns sop^Sau aA uainb
'ijjb sand íorasijiqíu ap uoia^snaB Bpoj X orasijiqíu ja aaajojj apuop
upiaaaja ap BiJi^d bj sa BiauaSixa bj orasira oj jo^ 'sajojBA soj sbiu
uis UBas sajojBA sns anb aasq Biaua^ixa bj ap oinjosqB ja;aBjBa j^
'ssuopvSáu sns X niouaSixa oq (p
•pBpijiqBd
-jna bj X uoiaB^ndrai ap oxau ja ajqos sajqisod SBaiáojojuo sauotaB^
-ajdjaiui SBjuiisip sbj ap oíainfjad uis ojja opoj ÍBpijajuí o Bjsandns
jas apand ojos X Bjjnao aaauBiujad Bdjna Bsa anb jod iu 'jijjnao opnd
osa oraoa ojsaijiuBiu Bas ou anbunB 'aiuaraajqBdjna oqaaq opis jaq^q
ap Bq ajuaj^dB Bdjna uis oqaaq oj osnjaui Bjaucra BunSjB ap anb as
-uaid as oiubi ua 'soqaaq soj ua JBSnj un apid oqaajap ap anb otuBjaaj
jap opora ja ua zoa ns aXo as is uaiqtuBj o 'ji^ixa ojnd jb opijajaj
oidaauoa ns ap pBpirai^iSaj bj a^irap^ as ojad oqaaq ap aXnjaxa as is

�tencia destruye su valor; pero su valor no interesa fuera de su
existencia; se consubstancia con ésta, es en su encarnación. Sócrates
preocupa a la antigua arete cuando ésta ya no es firme y ha perdido
su sentido; el mismo Sócrates, discutiendo con los héroes homéricos,
daría lugar a risas, no a enojos. Tampoco pueden esas negaciones
afectar fundamentalmente a la independencia, por cuanto es esencial
a ésta el comprender la posibilidad de la negación de sus valores, los
cuales no se suponen absolutos. En cambio, toda negación de sí es
para la exigencia nihilismo. Excelente ejemplo es el de Agustín, y tras
él tanta tradición teológica cristiana: las virtudes paganas son vicios,
no son virtudes, en tanto no se hacen por el amor de Dios. Y es bien
evidente que la proposición puede fácilmente invertirse: la virtud
que se cumple por el amor de Dios y no por sí misma, no es en
verdad tal virtud; quien es temperante por el amor de Dios, o cari
tativo por el amor de Dios, no es temperante o caritativo en verdad,
y el orden sobrenatural será entonces condenado por destructor y negador. Así acontecerá en una exigencia inversa.
De esto se desprende que el enlace del nihilismo con el tipo
modal de la exigencia es todavía más profundo: la exigencia teme
y condena absolutamente como nihilismo todo lo otro que sí; si así
no lo hiciere, no sería en verdad exigencia; pero entonces —y la men
cionada tesis agustiniana lo prueba— es esencialmente negadora, pues
la delimitación de su positividad es necesariamente a la vez negación
de toda otra pretensión de positividad; mas no se trata de una mera
negación, como la de la excelencia que desprecia y pasa de largo,
ni de una negación de hecho pero no de derecho como la que sobre
viene en la independencia, sino de una negación activa, denunciadora
del Mal, que en lo otro ve el enemigo con el cual no es posible nin
guna paz; es negación esencialmente destructora, y sin ese esfuerzo
destructor no es posible su afirmación. Imperativamente delimitados
el Bien y el Mal, toda debilidad en la lucha por la destrucción de éste
deviene complicidad culpable. La voluntad de aniquilar los otros va
lores es su corolario natural.
Es también especial la relación que guarda la exigencia con el
concepto de morbidez. En cuanto categoría ética, lo mórbido supone
complacencia en la tentación y satisfacción posible en un comporta
miento contrapuesto o negativo respecto de la valoración admitida;
pero, además, supone que semejante complacencia y eventual com
portamiento no pertenecen al orden de lo natural, el cual de alguna
manera es o ha de ser general; igualmente implica que esta generali
dad válida como lo que es natural, es en el caso vigente; vale decir:
que no se trata del individuo de excepción, ni siquiera en el sentido
en que pudiere decirse que es conforme a la excepción actuar según
su naturaleza de excepción, sino que se refiere al individuo en cuanto
naturaleza aproximadamente común, sometido a la exigencia común,
pero que ajenamente a lo que en él ha de valer como sano —y sin
perjuicio de que en lo cual sano exista también lo éticamente prohi
bido— sienta la posibilidad de complacerse, no ya en esto sano pero
- 284 -

�- 98S •Jt '9^ '03^BJV

(¿g)

-uiou sns jB¿&gt;ajjua b uBÍoijqo anb 'uij ua 'sauoiaBjauaap ap 'sapspijBJ
-ouiui SBSOipo A SBpunjojd ap 'sajqumjsoa sBAisjndaj A sbubsui ap 'sbo
-ijBdqaisd sapBpisjaAjad ap 'sBziuuajua sapBpqiqap ap SBpBsnaB opis
unq sbjubs op^japisuoa Bq oj bj anb SBpiA sBqanuí saaaA sBSOJaumu
Anuí anb sa opujBS uaig "Bsoi^ijaj Biauaaja bj ap sauoijsaSns SBjnasqo
sbj ua opBsajdB jBjsa ja asjinjaui apand o a^njaui as ojdaauoa ajsa
na anb A opiqjoiu oj Buapuoa as anb sejos b jBjnjBU oj ap ajqiuou ua
sa 'souuujaj sojsa unSag -BzapjniBu buii ap uoiaB.iauaap A Biauap^a
-ap B^ ua oiuaiuiijuasB a^qBuapuoa BJtpuaAap pBpauíaajua bj ap Bsoi^q
-aj uoiaBJOjBA bj A 'op^uijojap ouiiub un ap sbubsui sauoiaxqiqui ap
uoisajdxa jod ^piuaj saauojua Bjas auj^a bj ap sapaasB uoisajdaa b^j
•Baisijoaisd pnjBS ap opBjsa jap soidojd sajBanjBU sojuauu^uas soj ap
bijojbjoia 'BpjBjsBq pBpisonjdnjoA ap buijoj Bun b Bpiaajaj Bjas boi^
-siiu uptaBjduiajuoa bsozo^ B-q #opBaad jap pBpauuajua bj ua Biauaaja
ns jod Buuajua BpBJBjaap aas apand BzajBan^BU Bq *oaajua oj ap aj
-oj ja jBjSajui b ^BSBd apand Biauaaja buisiui Bsa 'jBjn^Buajqos uapjo
un ua Biauaaja bj Buapuoa as is 'anb ajuaiussjaAui asjBAjasqo ap Bq
oja^ ^aaapBd ns is ajqos aiuo) ajqiuou ng ua A soiq BiaBq ouiuisa
ja BjqB auJBa bj ua Bpijaq oiuBna ua pBpaiujajua bj anb 'ojdiuafa
jod 'o^ubj ua jq ap znj bj b spuajdiuoa A ajdiua^uoa as A soiq bio
-Bq BjjanA ajuauíjBniíJídsa a^sa anb ouis 'aujBa bj ua Bpisaj ou Biauaa
-Bjduioa Bijaip anb oajbs 'soiq ap Xaj bj ouisiui oj jod bjoia 'bz^jbj
-njBU Bun ap pnjBS bj jod opiuijap 'jBjnj^u uapjo ja bjoia anb oj
ua BiauaaBjdiuoa bj A 'soiq ap Xaj uaiqiuBj sa jBJnjBU ^aj ns 'soiq ap
opBAuap anb ojubj ua ojad íjBjnjBU iaj bj jod opi^aj sa JBJnjBU uap
-jo ja BUBiisua Biáojoaj jbuoioijibjj bj uq qanbB ap oaija o^uaiuiBia
-infua ja BJBd a^uajajipui sa ou a^sa ua uiauaajaui o Biauaaja bj anb
OJBja sq qBjniBiiajqos uapjo un ap uoiaBuiuuaiap Bpoj b ajuaiuBu
-aÍB 'jbjiijbu uapjo un ap ojaadsaj jbj jas jod BSBd opiqjora oj 'isy *bz
-ajBJnjBu Bjaui ojuBna ua BzajBjnjBu Bun ap pnjBS ap opB^sa jap sBid
-ojd ssaisijoaisd sauoisjndiui ap opi^uas ja ua 'jb^ oju^na ua jBjniBu
uap jo jap sóido jd oiub^ ua soubs jas sojsa uapand :soasap sns souuaj
-ua UBas anb Jiaap ajainb ou anb oj '—aujBa bj ua ja^a ou BJBd sbz
-janj uis njiJídsa un ajqos— n^jjdsa ja ajqos sajBUJBa sauoia^ad^ sbj
aj Biauajod ojos eoijiuI^is Buuajua BzajBjnjBu ap ojdaauoa ajuBfaiu
-as ojad 'opBaad ap opBjsa ja jod BpBiaa^B BzajBjnjBu bj b Bpijaiaj
jas apand p^pijiaBj Bsq "opBUJBaua jas ns ap uauaiAOjd anb sauoiaq
-adB stíj jod opianpas ajuauqiaBj sa niíjjdsa ja anb boijiuSis a^uauíBjos
—osbo aisa ua opusn a^uaiujBn^i 'BzanF^Bj^ ap ojdaauoa ja o— pBpaui
-jajua ap ojdaauoa ja jnby mLi. ^wuafiía auuDa vj sviu 'ojsaud njsa pvp
-íaci nj n mijulsa \a^ riuBiuasja^ ua asofiQ -BzajBjnjBU bj ap pBpijiqap
op opijuas ja ua pBpaiujajua ap oaija ojdaauoa jb ou A 'jbj ojuBna
na unuioa BzajBjnjBu bj b ajaijaj as oziiujajua ap ojdaauoa jq
•oziuuajua oiuoa jajBA ap bij uniuoa BzajBjnjBu Bsa
ap oiibs oj b upiaBjaj jod anb oj ua ouis 'Baija bj apsap ajqBuapuoa

�bres a los cuidado^ de la psiquiatría. Y si la religión condena la
rebeldía del orden natural por nihilista en cuanto destructor y co
rruptor de los valores del espíritu, el orden natural a su vez se erige
contra el nihilismo religioso, en tanto éste es el pervertido destruc
tor y corruptor de la sana naturaleza humana. Pero esa disputa en
cuanto a lo mórbido aparece en la determinación de su contenido,
mas no en la determinación de su concepto: pues en uno y otro ca
so se condena la complacencia en lo enfermizo, la cual es definitoria
de lo mórbido en tanto categoría ética negativa, a partir de un previo
concepto de salud psicofísica de la naturaleza humana, en cuyo nom
bre ha sido posible condenar desde el gusto por los alcaloides hasta
el romántico aligamiento de las ideas de amor y de muerte que se
encuentra en Tristán, así como su pasión por la noche y su lejanía de
los vanos espectros del día. Y la tesis: "lo enfermizo es condenable",
es su común supuesto.
La idea de sana naturaleza supone adecuación a un fin, en
tanto implica una selección discriminativa entre los fenómenos natu
rales; y toda selección supone un criterio selectivo. Sin éste no puede
hablarse de salud, pues natural es tanto ésta como la enfermedad. No
interesa ahora cómo pueda definirse la primera, definición bien di
fícil por cierto y cuya posibilidad y sentido bien pudiera cuestionar
se. Supongámosla hecha, desde que es admitiéndola que se acusa éti
camente a lo mórbido. Pero con solo hacerla —con lo que se define
un ser— no puede pasarse a formular esta acusación; para ello es ne
cesario además erigirla en deher ser, pues sólo en tanto así deviene
exigible puede condenarse en su nombre lo que a ella se opone. Es
posible también prescindir, para el actual propósito, de preguntar
por cuál fundamento se la convierta en exigible; basta con que por
algunos esa conversión se haga. Supuesto el cumplimiento de ésta, re
sulta respecto de la categoría de "morbidez" que, al igual que el nihi
lismo, es relevante sólo de la perspectiva del tipo modal de la exi
gencia, y que su función es inexistente o por entero secundaria en los
otros modos. Sólo desde la exigencia su condena puede tener sentido
y alcance verdaderos.
Cierto es que lo mórbido puede hallar gracia en una ética de la
exigencia estética o de la exigencia cognoscitiva: por ejemplo, reco
nociendo su importancia para la creación estética o cognoscitiva. Pe
ro es que no se afirma que lo mórbido sea condenado por toda exi
gencia, sino que por el solo título de ser mórbido sólo puede ser con
denable de un modo éticamente relevante —en cuanto es avistado
posiblemente atrayente— en el tipo modal de la exigencia. Pues es
a otro título que tendrá que condenarlo —si lo condena— la inde
pendencia, que podrá rehuirlo de hecho pero no de derecho, salvo deri
vadamente. Tampoco es a igual título que lo reprueba la excelencia,
esto es: por el solo hecho de ser mórbido, y en cuanto mórbido sea
enfermizo, y en cuanto enfermizo sea debilidad y decadencia; pues
para la excelencia su criterio será el de si debilita o exalta su cualidad
- 286 -

�- ¿83 "966
•3x3qi3qnnz x^q ',,3)S3xx3 33uuq insx^Stpoq xpou nz pti3ip3x3qnxoa
ix3j-i ups svp 'jpyStssn^ xsjsnm uoa iqnfsf) up uun^^^ U3Sun[ usp 3jyo3xipsx3
'ssousS spuvtps xsp sjp^xOji ussopispoq 3ip X3uiun Jnv pun xdoi Stpsj sxyj} X3p
s^yonxQ ssp ^tjjnSpus iivin uustn 'sssnw ups ss 3im '^iSijxvtnu^SsSxsa ipis pun sp^ss
-X3(i puvpnz suiqjy uxx3f{ ui 3spai3qox4 q^is xs ui^put puf} 'usps jxy X3so\u3zsx3
nZ3püX33 U3X3JZ}3^J X3p 3¡13JXOjl 3tp SSVp 'vi 'XSpilllU }iptU 3pUVq3g 3}P ^3Q
ipis ^n/ 3\13}xo^ 3pu3}n3p3q 3xipj 3}p ssvp 'uxqi U3nps qjiíqjns^^nvH,, (6)
•SBuajuoi sns je^u^uínE anb syui
ou k ojuoj opuais anSis 'auioj anb SKo.ip jod 'ojuoj p sand 'EpEzqEai esoi[ea p^p
-qEn^ Eun auodns uppE^tjpsnf auiEÍauías anb oiAqo sa ojad fuppEaja ap pEppEdsa
ns ap oppaafa p opE^ipaEj o opE^uauíoj 3A Biauajaaxa ns apsap anb eisilie p jod
if jas apand ajus^xa ESojp e^ ap Bpuauadxa E{ 'oiduiafa jo¿ (8g)

46E BZU9tlJ3A B[ 9p OpUOJ UIS SBfBJU9A 8BJ
-gjdo B[ 9p opBj^qi^ 9iu9uiBAiiiuij9p jbjs9 9^qisod pp
UUBJ\[ 9qiJ9S9p 9üb B^ OUIO9 BT9U9IJ9dx9 BUtl 9nb ISB Sg[ *BI9U9IX9
bj 9p [Bpoin odyi pp soidcud 8o^d99UO9 soy aod BpBUJ9qo oiJBUip
-JO 9p BJS9 BJS9 O^UBJ U9 'BUBtpiJOO pBppiJ9 By BIBd U9iqiUBJ U9JSIX9
BU9puoo ^yqop ns Á uoioobjib 9p pBpxyiqisod buistui By sond 'biou^S
-TX9 By U9-J9S OJ9A98 Á OJOIJ^S^ SBUI y9 U9 JB)89 'BjSj9U9 UO9 ByJBZBq9
-9J X pBpiyiqísod ns jgpugjduioo BJBd 4oijbs999u 89 ou j^ #orasiyiqiu 9p
oid^ouoo yo uog uoixguog biuijui ns 9SJ9A b 9AygnA gpuop jod 'y
U9pJO OUIO9 OpBJOyBA X OpiU9J Oy 9p JOl9njJS9p 9JU9UiyBT9U9S9
89 :opB99d un 9nb sbui S9 ^oynjjj ^yqop b so Bugpuoo ig *J9S
OU UOI9BJU9J BJ9UI OUIO9 OUIS Oq99q OUIO9 BX OU S9nd 'UOI9BJU91 9p
pBpiuiijiSoy ns BpBSou oJBqiu9 uis so 'gyqísod Bpxoouoooj bos uqioBj
-U9} ns onbunB 'opiqjoui oy b o^ogdsgj uoa 'oiquiBO ug 'pEpijuBS ap oj
-daauoa oiaiJisa yB ajuaipaqo ou sisajodiq jod Boisijooisd BzayBjniBU
Bun ap Bidojd oiubj ua y^jniBU oSjBqiua uis sa —uojaai^ ap Bjn^aay
By ap JBjsn^ jod aop^aad Bq^Sznf as anb 'ouiiuojaf uBg ap osbo ya
sa oraoa 'yBnjiJídsa o ysujBa aao ap ajBJj as bX— opiqiqojd sas o^af
-qo ns anbunB 'anb uoiaBju^i ByyanbB ap uapjo ya BiuayoiA sand 'yBj oj
-UBna ua BzayBjnjBu ns ap 'sBpiqíqojd oiusiiu 'sauoyisaSns SBy ap ByyB
sbiu ba anb 'BzayBJinBU ns uníáas sa ou anb upiaB^uaj Bun ap bjbj}
as 'sBuiapB 'oia^ 'mijjdsa yap pBpiyiBJj By anb Bsoa bjjo sa ou 'sbui
-ap oy jod 'y^na By 'oujbo By ap pBpiyiqap By ap ojsandnsaad yBiauasa
ns apsap aiuauíBiaajjad apuaadiuoa as anb Bsoa sa ayqiqaauoa Bas ay
uotaanpas Bsa an) -Bpiqiqojd 'uoiaBjuaj Bjaxu o;uBna ua bX 'uoiaBj
-uaj Bsa jas ap jaiaBJBa aiuBjJoduii a yBuiSijo ya uoa 'bio
-uaáixa By BJBd a^sixa pBpiyiqísod Bsa sbj^ 'Bapa BiJo^ajBa oj
-HBna ua BiauaSiA BjapspjaA auap opiqjoui oy anb sa uoiaBjua^ ap bj
-ajauoa pBpiyxqísod Bsa a^sixa opuBna oyog *BiaajB By iu 3bj^b By ou
onb oy op^y ap JBfap opBdnaoajdsap X OAijBiaajdsap un ap ByyB sbui
bji ou Buapuoa yBn^uaAa ns íjas auinsajd anb Biauayaaxa By Bijas ou
opoui ojio ap sand 'uopBjuaj ap Biajauoa pBpiyiqisod Bun Byya BJBd
Biuasajdaj ou X is ap aXnyaxa ay sisajodiq jod Biauayaaxa By anb jiaap
anb BjqBq 'sBsoiyBA sapBpiyBna jaBaap aasq o Bjiyiqap anb oziuuajua
oy b oyos —aiuanaajj sa anb Bsoa— zapiqjoiu ap oidaauoa ya ji^uij^
-saj ajainb as 'pnyBS ap o^daauoa ojaui yap ByyB sbui 'is j^ mss ajuauíuia

�o los caminos antes indicados seguidos por Rimbaud 40, o los senti
mientos que, al relatar un castigo sufrido en su niñez, nos describe
Rousseau: "javois trouvé dans la douleur, dans la honte méme, un mélange de sensualité qui m'avoit laissé plus de desir que de crainte de
Véprouver derechef par la méme main" 41, son en sí mismas y en su
posibilidad reprobables para la exigencia, mientras que bien podrían
ser declaradas curiosidad legítima para la independencia; y no serían
condenadas sino incomprendidas en cuanto tales y serían rechazadas
ya en su mera posibilidad por la excelencia, que sólo vería en ellas
signos inferiorizantes de debilidad o de decadencia; no otra cosa
podría decir el hombre magnánimo de la ética de Aristóteles, de
quien son impropios no sólo los excesos sino también los meros deseos
censurables 4~. En cambio esa contingencia es concebible para al exi
gencia, y aun diabólica o satánicamente concebible, en tanto que en
ella el placer posible que resida en aquello que es prohibido puede
verse reforzado por el placer de violentar la prohibición, tal como el
encadenado siente el placer de liberarse de su sujeción. Semejante
mente la complacencia en el Mal es susceptible de multiplicarse por
el gusto de sentirse libre para el Mal; y cuanto más perversa (mórbi
da) sea la acción, más garantía se tiene de la realidad de esa libertad.
Pero esto no es lo mismo que ser libre de la categoría de Mal —cosa
imposible para la exigencia—, sin perjuicio de que su eventualidad,
avistada como conversión, devenga a su vez tentación presuntamente
maligna para el ser en la exigencia que rehusa —como garantía y
defensa de sí mismo— toda posible negación de su ser.
La importancia ética que, referidos a la exigencia, tienen tam
bién los conceptos tradicionales de lo "satánico", lo "diabólico" y lo
"demoníaco", ha sido obscurecida por su personificación y, en con
secuencia, por la supersticiosa creencia en su carácter entitativo. Con
la supresión de éste quedaron desterrados de la Etica, olvidándose que,
con entera independencia de toda entidad natural o sobrenatural,
guardan para ella todo su valor en tanto que categorías suyas. El es
collo que se presenta al intentar determinar sus contenidos respecti
vos radica en que, por largo tiempo referidos a una común unidad
entitativa, resulta difícil discernir en cada uno matices propios que
permitan aislarlos no obstante su profunda analogía, para elegir des
pués las designaciones que, por sus connotaciones más o menos habi
tuales, respondan mejor a los tonos identificados.
Comencemos por el concepto de lo demoníaco. En su noción grie
ga, los demonios son seres mediadores entre los hombres y los dioses.
Dice Platón: "pues en efecto, todo lo que es demoníaco está en el me
dio entre el dios y el mortal. A esto pregunté yo: ¿Qué poder tiene?
Es el de interpretar y trasmitir a los dioses lo que procede de los hom-

(40)Cf. supra, Investigación primera, p. 206.
(41)"Les Confessions", I., 1. Oeuvres completes, s/p. de imp., 1788-1793,
T. 23, p.27.
(42)Cf. op. cit., 1146 a 9-12.
- 288 _

�- 68S 'SI 'II 'O31EJY (6f&gt;)
'('a) 611 ''uiSvuj •„ ^^rijrg (b^cpd^j.^ So^-U,,'^(8f-)
•o 06 '-PW(¿f-)
•&lt;? 06 "P!&lt;1I(9f)
•v 06 '"*.M 33(S^^)
'" '"0o " ' "•&lt;•". "ilm^S //•'•uiMvtmfJ' svaix jdi/WWuX A sonXx jrfjn A /rm so&lt;^&gt;o.o u ogY? ?9 ? 'rfh/np soMprhog
so&lt;oi&gt; dx/ioiox ox jrf&gt;* íIítí p jo . .JonognígD jo iopdo/L&gt;U(Hf jo 'snojtmi/^.ip so^^ sioa^ sox &gt;YJ"9 '/ ^o* ó?Y"*?
A mxvt vvva noinoi oig pvY? 'nuiM/CjaW no ^tamdgav jj so&gt;^ ••noi^AoX jo noopji itoi^^^o^ nfu jo spo^^jc svi jo
¡v^yii jo soion^ jo^ ^&gt;Jt x nmx AnXx itmtdti ni A jo jj^mX oooa AixnoW A jo noxnox p^ -ivgv^qi^iuui minv
oino va. px ju&gt;J) 'íorfAY^tín^ amdfxo^rlv o g AoíW nf -nmion^ nnx íofi/ioríp jo íx stj^px^ji Sox jg nmx 'jD^on^
jo Jjx&gt;Ag sox iiW nnx -amig vdva dx stoityx^jjrtp jo amandgay dva dx sioj^ nonír&lt;^(/ojiog jo no._i&lt;iAtí&lt;/3&gt;
ínoX mWonng 'y&gt;^ g A 'onjj^
•noilutg jo &gt;x no&gt;^ txx&gt; n^v^tt oi.iprlw^ ox &lt;tojt dvA. jo .sXD(/m^ m 'so^W &lt;I(t/io)

oraoD op^p s^ :op^osnq oidaouoo ^ jbj3jduod ^^qísod sa bjsia b^ b ojea
U0^ *ou o is —opBjaajB jas ns apsap— japuodsaj ap Bq 'ojb¡ ap jin^as
X jio oiaui un oXns ^a Bas ou X soqja ns ua opBjaajB Bas uainb íop
-B^aajB pBpjaA ua jas uts 'ojb[ ap jBSBd apand aXo aiuauía^dmis uain^)
'ef- tP^Í0 ^1 vuvd sopio audn Bnb j^^ :oqaip Bis^ -opipuajdraoa jas ou
apand JBtounuB ns ojubj ua opjo jas ou apand aÍBSuaui un
•uoiaButuijajap Buajd ns jbjo[ BJBd biou bjx&gt;s Bjsa
ajSBq ou anbunB 'ajuaXo ^p soqja pp B^ anb pBpjaA bjjo BiaunuB anb
afesuaui pnbB Bjas oaBiuouiap 'oSan^ -uoiaonpas ns ap ajuBjJoduit
aiJBd p^pjaA bj b uoiaBaoAui Bsa sa X ípspja^ I ^^b bsod bjjo pBpjaA
ouioa BiaunuB Bjcppd ns sand :aps Baoq ns ap anb o\ BJi^uaui sa anb
'oubijsijo ojdaauoa ns ua 'omouiap [ap aaxp as osa joj 'oíainf ua oj
-sand sa a^sa opuBiia ouis BazajBd^ ou soqja [ap oaBjuoraap jajaBjsa asa
zaA [bj anb uatq 'ojapBpjaA X ouiAip ouioa a[BA anb o[ uoa oiajauíoa
ua ajquioq [B jauod ap uoiaunj BOBiuouiap B[ a[duina soq;a [a
san^ m9f f9uqnioi[ ^9 nund oniotuap 'soq^o,, :oiqaBjaj^ ofaiA [ap
sb[ SBpBjajdjajut jas uapand opijuas aisa u^ 'Biauajsixa ns ap
-i^a B[ ap BijajBui b[ X opoui [ap oAijnjijsuoa sa anb s^iauajajajd ap
o[iisa X uapjo [a pBpjaA ouioa a[BA oun Bp^a BJBd sbj^[ 'pspjaA Bun
BiaunuB oaBtuouiap afBsuaui [^ *pBpjaA b[ ap uapjo [a uoa uoioboiu
-nraoa otnsira o[ jod X zaA B[ b sa oaBiuouiap o[ 'ouiAtp o[ ap uapjo
[a uoa uoioBaiunuio^) 'lf pBpjaA b[ jbjj3jb b jbS^[[ apand anb 'sBuiAip
X sapjjouiui SBSoa sb[ ua opBjtajafa ajquioq [ap Biauajajip b tf)f oj
-aiua jod [bijoui jiuaAap ou BJBd JBpxna oiJBsaaau sa anb iCf oiuoraap
un oun BpBa b opBSjojo Bq soip [a anbjod a[qisod sa pna o[ íouiAtp
o[ uoa upiaBaiunuioa Bsa ua 'sand 'oiqBg 'f^ ((jnj)sau9iu un sa 'sopjfo
n sa^J ajqos oiuoo vsoo vjjo vuiiSjd U9 oiqvs \9 anb svujuaiw 'ooviu
-otuap aiqtuoq un sa snsoa swjsa ap vouaan oiqus sa anb ja j^ 'sopitu
-uop ouioa sonaulsap oiwa% 'sauqiuoq soj X sasoip soj aijua vjqvq ja X
ojvu^ ja opo% aaajuoan ojsa aiunipaui ouad 'ajqwoq ja uoa vjazatu as ou
pnpiuiaip wjn g^, tsaso\p soj ap apaaoid anb oj sauqiuoq soj n X 'sauq

�demoníaco lo que obliga a elegir entre un ethos vigente y otro que
se anuncia y se pretende verdadero y que, en tanto que presente en
su anunciar y que pretensamente verdadero, acusa el ethos vigente de
ilusión, de falsedad o de engaño; que propone sugestivamente, seductoramente, premiosamente, el vuelco de la tabla de valores o del
estilo vital, y no su mera violación. Jamás se está en presencia de lo
demoníaco cuando simplemente se lucha por lo ya elegido o por lo
simplemente admitido. Tampoco sobreviene su presencia en la sim
ple tentación, ni en la caída, ni en el descuidado olvido del cumpli
miento de lo creído, ni en la expresa rebeldía que lo sea sólo en
los hechos, sino en aquello que sugiere apremiantemente, pidiendo
decisiva respuesta, el no-valor del sistema de vida tenido hasta enton
ces por el apremiado por fundamentalmente valioso. No se trata pues
de que tal o cual valor o el tono de su presencia carezca de sentido
o de validez, sino de que solicita una transmutación esencial, pide con
vertir a lo positivo en negativo y viceversa. No exige jugarse por va
lores, sino elegir una escala axiológica y su modo de valer. Afecta al
orden existente, en tanto hace atractiva por presumiblemente verda
dera la posibilidad de su negación, y desde su rectitud pretendida
dice a la intimidad del oyente que es mentira lo que éste lleva en su
corazón como vivificante verdad. Es demoníaco aquello que obliga a
elegir un definido estilo de existencia tomando seriamente sobre sí
la responsabilidad de la opción, de suerte que convierte en escogi
miento incluso a la renuncia a decidir perentoriamente, pues no to
lera refugios en una lejanía sin apremios. Aunque no lo parezca, este
concepto de lo demoníaco está perfectamente de acuerdo con el con
cepto tradicional cristiano. Pues del Diablo se dice en Juan: "El, ho
micida ha sido desde el principio, y no permaneció en la verdad, por
que no hay verdad en él. Cuando habla mentira, de suyo habla; por
que es mentiroso y padre de mentira^ 50. Mas viste la apariencia de la
verdad, tal como es propio de todo mentir; por lo que dice Pablo:
"el mismo Satanás se transfigura en ángel de luz"51; tal será el caso
de los fatuos sabios de este mundo, "los cuales mudaron la verdad
de Dios en mentira" 52. Desde su verdad el cristianismo pone bajo el
signo del demonio lo que lo denuncia como mentira y se anuncia
como nueva verdad.
Esto no es mal sino bien, dice lo demoníaco; es malo, pero es
excusable, puedes hacerlo, mira: ahora es el momento, ninguna mala
consecuencia te sobrevendrá, al fin de cuentas no es tanto mal, tal
vez sea un bien, quién sabe si en definitiva no lo es, sugiere lo dia
bólico desde su voluntad de engañar53; esto es mal, pero hay placer
en el Mal, el verdadero sabor de la vida está en la delectación en el
Mal, todo lo que sobrevenga no importa y no podrá quitarte el vivido

(50)Ev., 8, 44.
(51)// Cor., 11, 14.
(52)Rom., 1, 25.
(53)Cf. Gen., 3, 1-13.
- 290 -

�— T6S —
-aq 'jBnja^ ajquioq ja BJBd op^jS jBnSí ua sa oj on bX ojad 'sBuajy b
opuatAouiuoa oaBiuouiap anj sajBjaog *opBp ajanj jBna ja uoa ojxaj
-uoa p unSas opas ap Bfap o oaBiuouiap auapiap opiuajuoa ajqisod
nn X 'jBuotaBjaj sa anb ouis 'op^p opiuajuoa un js jod A is ua Bas
-od anb ap opijuas p ua 'biusiui js u^ apisaj ou oaBjuouiap oj ap bijoS
-ojbo bj sand íojapjo[) p A SBjmSy sbj A 'aijaszjai^[ X sapip^ uos oj
uaiqiuBj X íSBuajy ap sojBpuipsa 'soptjuas sojuijsip ubj ua anbun^
'ojjo X oun 'sapBtqiajy X sajBjaog sooBiuomap uos 'oiquiBa u^ -Bjuns
-aid pBppopadns ns pra un ouioa auaij ou 'Bjausiu aainbpna ap 'anb
o 'sojp ap Basnq ua ji BJBd SBZjanj ap X jojba ap BazajBa anbunB 'sojp
apsap BpjBa aqBS as ajuaiuBjnasqo anb 'pBpiuBpunuí BUBipijoa B[ ap
oisandns un sa sajopA sosa ap japA p sand :pspaABJ X pBpapas uoa
aqiajads BJoqB anb sajopA ap oj)uanaua p 'oiusBisnjua pp BuSap
b^ ua o ojuaiuirjuadajjB ^ap jopp p ua 'opBAajj BJBd ouBjpijoa oaji
-Buij^sa opunuí ns ap ounSp b b3ubjjb anb p otuoa 'uoiaBjadnaaj ap
aÍBSuaui p ooBiuouiap sa oaoduiBjL *ojio p Bjsandsaj uis efap
sbui p anb p ua 'oaijojaj opnp un ap outuuai ap opoui ^a ua
'upisjaAuoa bj o uppBjnfqB b^ 'Bpnp b^ SBaBiuouiap uos o^[ '
-uoa ap pBpijiqísod Bsa b uoiaBiuai ua aijaiAuoa X 'ja jod uoisjaAuoa
B{ Bia^q aiuauíBAijaBjjB jbjiaui ap bij anb ouis ^ojio oj ap pBpi^q
-isod bj ajqisuaaduioa ajuauíBjaui BSBq anb BjsBq ou sbj\[ *oiABJixa X
oiiBSua jas Bjaipnd jiaap ns anb aijans ap 'afBsuaui ns ap o;uauiep
-unj p ua BAijBJ^souiap Bzajjaa BAjiafqo Bun X^q ou sand 'ajqiuiai X
optuiaj ouioa opipuaqajdB sa oaBiuouiap oj osa jod íis ap a;uauiBj
-ainbui Bqaadsos —BijsnSuB boubjj o Bp^pA uoa— anb BjpnbB ouis
'Bpnp a^dmis B[ oaodiuBj BjsBq o^[ 'oaBiuouiap o\ ap Biauaijadxa b^ b
apaaaB ou ojjo o\ ap ozBqaaj o^nbuBjj un íajuBiainbui sa jsb ops íoj
-uaxuiiaouoaaj ns b jBjuaj ap opoui ap BpBp jas ap Bq BiauaSuijuoa Bsa
'oan[ apsaQ "upiaBSau ns Bpui ua opuaijjjAuoa ouanq jas ap pBpq
-íqísod ns ua BjsaijiiiBui as ajuauíajuBuiasBj BJoqB anb X 'opui a^uam
-piauasa jod sa^uB opiua^ uapjo ojjo jod oiuaiuiBjuBjqanb ap opBz^u
-auiB aA as soqja un anb zaA Bpoi Bp as Biauaijadxa ng 'soqja jatnb
-pna uoa uoiaBpj ua a^qísod X 'opiuajuoa puoisBao ns ap p^pjaA-ou
o pBpjaA Bpoj ap ajuaipuadapui '^buijoj ojdaauoa un ap BAisajdxa sa
'jopBsnaB ajuBjainfaur ua Biqui^a as opBsnaB a^uauíBaija o^ anb ajjans
ap js ap JBqaadsos ajuaXo p aaBq anb BaiSopixB uoiaBjniusuBJj B^s^
•asjBjuBAa^ b bjiaui 3[ X 'opiua pnpjaA ua B^sa 'ojp o[ ua asopuaX
-aja 'anb appuaiatp aiuaXo p a^iJip as anb ouis 'jasa b bjiaui ou
oaBiuoiuap o[ san,j 'BpjBa bj ap upiaanpas bj sa BatuBjBS o BaipqBip
íasjBAap bjb¿ Bpnp anb Bpnp bj ap Butdsa bj sa BaBjuouiaQ #njijjdsa
jap Bi^jaua bj b BjqBij X 'uoiauíjsip Bsa ua opcp oj Bjjoq o ajjajAui
oaBiuouiap oj oxqiuBa ua íaujsa bj ap pBpijiqap bj b uBjqsq X jbj^[ ja
X uaig ja aj^ua uoiau^sip bj uauodnsajd oj^o X oun oja^ -a^uajosui a
oAi^Biaajdsap jas apand X 'oaiuia sa ojjo ja 'oiiijsb sa oun ja ía^uatuBS
-ojjn^jo aqiqxa as ojjo ja 'aiuauíBjajjB Bjuaij oun ja íouisiui is Bia^q
ajuand ja apuaij ooiubjbs oj íjapod ns ofBq Bpanb buiijoja ns Bsoa
Bjjo Bjsa jod ojps X bsoo bjjo BiaBij ajuand ja apuaij oaijoqBip o^ #aij
oaiuBjBS oj 'bjiaui oaijoqBip o^ 'ooiubjes oj aaip 'jbj^ jap ojiuijui aoo

�redero de una cultura que cultivó o invocó muchos rasgos socráticos.
En cambio, el legendario Aquileo o el histórico Alcibíades son más
demoníacos para un moderno, si es que éste —habitualmente olvidado
de la bella y desenfadada intensidad vital del pagano— es suficien
temente profundo como para comprenderlos. Así también Jesús de
Nazareth es demoníaco en tanto su mensaje escandalizó al pueblo
judío, al igual que sus apóstoles escandalizaron luego a los gentiles.
Siglos de tradición cristiana han borrado ese carácter, y el sermón del
monte y la predicación de un Dios Padre pasan, al menos convencionalmente, como evidentes de suyo o como cosas moderadamente
razonables. Más bien ocurre que las gentes se escandalizan de que
los judíos se escandalizaran en él, —pues, dirán: ¿cómo escanda
lizarse de un justo?...— olvidando que sus nuevas eran blasfemas
para la ortodoxia judía, como lo decían muchos 54, a más de Caifas 55;
por muchísimo menos el cristianismo encendió sus hogueras para sus
relapsos y herejes. Pues he ahí un hombre de carne y hueso, con quien
uno se da de narices a la vuelta de cualquier esquina, que se dice Hijo
de Dios, perdona pecados y anuncia que da un nuevo mandamiento;
ciertamente, quien no se eche a reir, o quien no sea un ingenuo cre
yente en cualquier historia, tiene aquí una buena materia pa
ra una experiencia típicamente demoníaca. El propio Jesús lo
sabía: "Y bienaventurado es el que no fuere escandalizado en mí"56.
No es sólo en tanto que numinoso 57, sino y sobre todo en tanto que
demoníaco que es causa de temor: pues predica que los primeros
serán los últimos y los últimos serán primeros, y esta predicación
tienta a la esperanza no obstante la permanencia del tentado en la
humildad de su condición mundana. Y es después de hablar así,
que "¿6a delante de ellos, y se espantaban y le seguían con miedo" 58.
Pero también es esencialmente blasfema la predicación cristiana en
su contexto antiguo respecto de la religiosidad pagana. Siglos de cris
tianismo han arrojado muy injustas sombras sobre ésta y su visión
mágica del cosmos, en la que en cada cosa alienta el decir original de
un Dios; para su respetuosa atención cotidiana hacia lo divino, éste
está presente en el natural orden sobrenatural de un mundo de ma
ravilla, presente en el océano y en los aires, en el sol y en el rayo, en
el arroyo y en la flor; ¿cómo no habría de serle horrorosa y blasfema
la idea de un Dios crucificado? Sólo imaginarlo es irrespetuoso y
condenable; ¿cómo pretender uncir la sutil y superior naturaleza

(54)"Yo y el Padre una cosa somos. Entonces volvieron a tomar piedras los
Judíos para apedrearle. Respondióles Jesús: Muchas buenas obras os he mostrado
de mi Padre; ¿por cuál de esas me apedreáis? Respondiéronle los Judíos, diciendo:
Por buena obra no te apedreamos, sino por la blasfemia; y porque tú, siendo hom
bre, te haces Dios". Juan, 10, 30 ss.
(55)"Entonces el pontífice rasgó sus vestidos, diciendo: Blasfemado lia". Ma
teo, 26, 65.
(56)Mateo, 11, 6.
(57)Cf. R. Otto. Lo Santo. Madrid, Rev. de Occid., 1925, p. 198.
(58)Marcos, 10, 32.
- 292 -

�- 86S 'Ll-íl 'g '^oc}\V 33
•Z 'I ''^OJ I 'i iqM
'H-8Z '61 '•P?^/
•61 'ti -SI 'ti 's^^^^^H
•8 '81 •UBtlf
'ze '¿i '•PWI
•tZ '92 'so^W

(fi9)

(w)
(9)
(29)
(I9)
(09)

(62)

-uoa ajjas apand anb pspijBniuaAa eun otqtuBa ua sa ooBjuoinap c^
•uozBJoa ns ua 'pBptjtqísod ouioa Bjatnbis tu 'jBSjaqjB apand ou Bjja
anb 'ojafuBJ^xa oíjjb oinoa BJBjaptsuoa A BjtjBqtuoa bj (Btauajaaxa bj
ap BJopBpnbtuB Bzjanj) jBjy jap Biaua;od BOitusoa Bttn ua ajaXaja anb
-uny 'souituBO sosa jod uotaBaoA Biuatuijadxa ou ojuei ua 'jopajuí Bta
-uaStA uauai} ou ouisiubjbs ^a o ouisqoqBip ja Biauajaaxa bj bjb^
*jas ns jas aqap
anb uBsuaxd ssjja anb oj b sajBn^t a^uatuajqtj uasanj sopoj anb UBjats
-inb aiuautBuanq anb ap optiuas ja ua pB^jaqtj bj uapuatjua anb SBia
-uaStxa X^q sand ípBptjajjB ns BiuijiJoají jas ap ouSts ja ofsq 'ojio ns
ap uppanjjsap bj opuBjnaojd ijjb sa as ts 'upiaatAuoa ajqtj bj á pBjjaq
-ij bj ap ja asjBtuoj apand uaiq íuotaanjjsap Bsa jbjSoj BJBd bSis as
anb outuiBa ja oaod ^ntu Bsajaiuj -joianjisap japod ns ajsaijiuBtu ou
anb BJBd Bptnj}sap jas aqap pBppajjB B^(na Á 'ojjo ns u^ a^uaiuBatSoj
-otxB anb oj opoj Btaua^txa bj BJBd ajBA ouistjtqiu jod j^ 'ooBtuotuap
zaA ns b Bjas aanpas anb otusijiqtu opoj A 'otusijiqtu jb joianpas aaBq
anb oj oaBiuotuap Bjas sand : aiuaiuBqaaJisa UBZBjua as ouisijiqtu ja
A otusiuotuap ja 'BiauaSixa bj ap BAtjaadsjad bj ua :uatq Bjoqy
•BOBtuouiap Bpnp bj sa BpBtjuoasap Bpnp ajdtuxs bj ap bjuij
-stp Xntu sand íegBzaiqtj Bpoj ap sofaj 'ou o is opBuotsBdB un bio
-uaSjn BJnp uoa ajainbajj 'ajuBiijitu ajuauíBAi^oB o oaijiosd ajsa Bas
isB 'otusitujojuoa ojtnbuBjj opoj ap ojuatuiBuapsaua jap ajqtj 'njtJid
-sa ua jiaia apand oasiuotuap oj BJBd ojjatqB Bjsa uatnb ojog 'p^pij
-BnjtJtdsa bata Bpoj ap a^uauoduioa jBtauasa un aXnjpsuoa oaBjuotuap
oj ap Btauatjadxa bj 'jbuijoj Bjnjanjjsa anb oiubj ua 'BpButoj isy
ap afBsuatu ja oaBiuoiuap ajuauíBsoJojop A buii^uj sa 'BUBt^sija bat^
-aadsjad bj apsap 'anb jaA Jiobj Bjas 'souiuuaj soj souiijjaAut
BJoqB is 'ojaj 'fQ ^sainuo^ soj vuvd vmooj A sotpnf soj vuvd ojvpun^
-sa^9 BJa BjjanbB anb japuajd^ ap oqnq uatq sand 'oaBiuouiap jo^obj
-bo ns ap odns ojqB^ 'uotaBotpajd ns ap jojop ja ugj *opBjBS oj otj
-as ua jbuioj ou Bijas jajsauaj^[ *C9 (isoisaf^ soj ap vj vuni^j sa apuvu^)^
:ap ojtjS jb 'osaj^ ua Bs^d outoa jbj 'ofoua uoa uaqtaaj oj sauatnb
ap bj ouioa o^ubj '^9 BJjsi'q ua jaasq ajarnb as A otuoaj ua aa^q as
ouioa 'ojqB^ b UBajpadB anb soj ap pnjtjaB bj 'l9 so^eji^ ap otustaiidaasa
ajuB^aja jap o Batuajaq Bzautj bj ap bá sofaj 'Boiíopj sa A '09 i(zaa
vujo ojsa ap vojaoo sowauio a) :umoap souio A 'uvqvjunq as soun^
anb soj ap 'sasuatuajB soj ap sbsij sbj o í gc í(paoj -uaajana aj svujaj
smjaniu svj 'ojqvj 'oaoj svis^^ :ojsa^ ap Bjsandsaj bj boiSoj sa bubij
-sijo uoiaBaipajd bj aiuy ¿sajqtuoq sajdtuts jod opBjnaafa A opBuapjo
A 'soiaaXqB sajqtuoq b opButjsap 'osozuojaA oíatjdns un b sotq un ap

�cretamente vivida; pero en el orden externo esa experiencia sólo pue
de ser parcial, pues no la puede tentar, aunque la excelencia pueda
comprender la posibilidad de su mensaje. En cambio, internamente,
es una experiencia posible en el modo del aceptarse en-demonismo,
o sea que ella puede verse a sí misma como demoníaca. Más:
sin cierto demonismo no se concibe la plenitud de la excelencia, que
en cuanto tal plenitud ha de arrasar con el orden cotidiano y ha de
sostenerse con firmeza en su riesgosa afirmación, emancipada de ex
teriores acusaciones de maldad, y no deteniéndose ante la posibilidad
trágica de que, vista desde lo Absoluto, su valor sea condenable. La
excelencia plenamente realizada no es tal si no es fuerte para no ab
jurar de sí, cualesquiera sean las consequencias de su firmeza. Sábese
ya que semejante dimisión le es dada a modo de posibilidad abstrac
ta, sin presentarse como seducción, en tanto que sólo el débil puede
ser efectivamente tentado. Avistada, tal posibilidad no hace sino re
forzar la valía de la excelencia tornándola más consciente de sí misma,
pues es eventualidad en sí deseable pero que sólo otros de inferior
rango podrían en realidad perseguir. Por eso la tentación, en cuanto
categoría ética, tiene su lugar fundamental en la exigencia, en el cual
es condición de esencia en el agente ético la contingencia de la caída.
Tampoco cuenta lo diabólico para la excelencia. El procedimiento
astuto o artero le es ajeno, pues carece de autonomía respecto de ella
y no puede dar su ley a su acción; es a lo más el hábil acompañante,
en cuanto tal accesorio, de una limpia acción, la cual se purifica y
legitima en el grado en que provenga de la excelencia; pero no inte
resa como instrumento para un fin, por legítimo que éste sea, ya que
necesitar de ello y justificarlo por su fin es cosa que repugna a la
valía distinguida. Esta es altiva y no sumisa, y en consecuencia su
engaño es dominante a la vez que incidental, éticamente inimportante, y puede pasar por diestro artificio que traduce la superior ca
tegoría de su autor: Ülises no es diabólico, y el engaño de los Dioses
tampoco lo es.
Ya se ha visto la imposibilidad de la plena malignidad satánica
para el modo de la independencia 66. Lo diabólico, en cambio, le es o
no imitativamente posible según el orden de valores por el cual se
haya elegido según sus preferencias, y su grado de adhesión a los
mismos; aunque analógica e impropiamente —pues falta la validez
absoluta de los valores violados— puede tener su lugar en el
engaño a otros o respecto de sí mismo. En cambio, lo
demoníaco halla allí un lugar natural, aunque sin conexión alguna
con la idea de nihilismo; pues se halla a la vista constante de la
eventualidad concreta de lo absolutamente otro, que no por absoluta
mente otro deviene ilegítimo. Pero, en tanto quedan desprovis
tas de su carácter absoluto, todas esas categorías éticas pier
den en la independencia su intensidad, se limitan a acompañar
accesoriamente a la acción, y no adquieren respecto de ésta carácter

(66) Cf. supra, pp. 272 ss.
- 294 -

�- 96S 83 anb BsoipA pBpipna BganbB ap pBpipaa b[ Biaoduii anb uoiaaajaad
aod Baapuaiua ops sand ^Bisandsaa ns ap oppuas [3 Baas '44^os o\ b^?,
•UOl333JJ3d 3p USp^O BS3 3JU3UIBpBUBJJX3 O BUOpnq BJIO BI3U3^33X3 B^
'aia^d ns aog *oppuBasa un ou is bi3UbSbabjix3 Bun —opuBpBq 3;
-U3UIB3IJ3 31U3ipU3d3pUI p BaBd UOS pBptJUBS B[ JOd SOZJ3njS3 SO[ ^
•^anq aas Bjaanb 3nb bubj b^ ap opaipia p oSisuoa asBAag ou saiuB
IS BIJ3S O[ 8OU3UI [B O cBUI3JSB[q A 3)U3J3A3JJI S3 UOI3BJIUII BS3 BT3U3p
-uadaput B[ BJBd o^ad í44soiq b pBjiuii,, :oqoip Bq as Biou^Sixa b^ ap zoa
^\ ua :sbui sg ¿ts ua upiaaapad Bun ap upisuaiajd Bsa auaii opiiuas
anb? sand 'BuapBfBui B^apBpaaA Bun Biauapuadapui b^ BJBd a^n^iisuoa
uapjo Bsa oaa^ -Buapjo as i^B anb o^ sa [bí ^.sojoafuad pa^,, :p^om
Bzaand BjaiJjsa ap op^uas p ua típBpijuBS^ ap eapi b^ Buaduiasap ppoui
odi^ asa ua anb BiauBi^oduit tb\ tqB aQ 'uaig opiqap p BiaBq ozjcanj
-sa-ua-jas p 'ajuaiupjnjBuaaqos o p^niBu 'o^oi^aui Á a^^pnB^ sa Á
'Bqan^ ua a^uauíBOi^a sa as BpuaSixa b^ ua 'oisandcxd uij ouioa uaig
p opuai^sixg -ouanq ouxuiBa ns ajuauíajuaSqa amajsuoa BJBd —Bia
-uapuadapui b^ ua sa o[ oiquiBa ua ouioa— pB^aaqq sa ou oaad 'opaaj
-oaaj oqaaq ap japod BJBd pB^^aqq sa ^ouiuibo app^oxaui ns appuBj[
-Búas pB^jaqq B^ b Buototpuoa Á a^sixaajd anb ouis 'pj auaiAap B^a ua
A pBjiaqq B[ ua aXniíjsuoa as ou ajsa o^ad 'uaig p BJBd ops buiijiS
-a{ pB^Jíaqq sa pB^jaqq b[ 'aiuauíBArqsoduu aqap as anb o[ sa uaig p
oiubí ua 'BiauaSixa b[ BJBd 'anb asjBA^asqo ap Bq 'oiquiBa ug
•pi Bpua^ajd as anb jopA
opoj ap japA ap pBpqiqisod v\ BjuauíBpunj anb uoiaxpuoa B^ sand
pB}^aqq Bsa ap uoiaBau Bpoj^ *pBijaqq b^ apsap pi sa ops
as anb iopA opoi ojad :aopA Bi^q anb Áa\ sa ou íJopA
ou pBiiaqq uis oaad iÁ9\ sa ou pB^aaqq ns íaopA X^q ou pna p
uis ojuauíBpunj p BpBuouB pB^aaqq Bsa Buiíadns anb BpuaSixa Bpoj
A 'pBjaaqq ppuasa ns apsap B^aqdsap as saaopA ap pBpqiqisod Bpoi
'Biauapuadapui b^ bjb^ *aopA ns BiaBq-sa as pBiiaqq ns apsap opuBna ou
-ts a^sisqns ou pna p 'aapA aptsod opoi ap ojuauíBpunj p Buiiuip ojubj
ua oaijuajnB aapA pn^uaAa opoj Baiu A 'Baxja pBpqiqísod bjjo Bpo^
oqaaaap ap aXnpxa 'EjnpsqB ojuBna ua 'anb oiubj ua BiauaSixa B[ ap
BjnpsqB uoxsuajaad b^ anb ouisqiqtu oajo ^^q ou :bj3S afBn8ua| ng
•soqoaq ua BaznpBJj as oqaaaap pj anb b Biauajsisaa ns Bas anb buiiiui
aod 'BiauaSixa B[ aod opBuapuoa o[ ap oqaaaap p apuaijap ojubj ua
ouxs aua^sos BiauaSixa B[ anb o\ bobib o^[ -BinpsqB apua^aad as ojubj
ua pBpiAijisod Bsa Bjaa^oad anb sBaopBáau SBiauanaasuoa sb^ aaqos
outs 'pBpiAijisod ojuBno ua BiauaStxa b[ aaqos BsaaA ou anb pBpqiqp
-Bduioaui Bun ap auaiAoad BiauaSixa B[ uoa ojaqjuoa ns anb opoin ap
iA^\ sa ou pBjaaqq b[ Biauapuadapui B[ BaBd oaag •Bioua^ixa b[ BpBuapuoa
aiuaAap A BjpnAua aaBa apand opt^uas asa ua A ÍBunjia[ anb ojubj ua
Baija pBpqiqísod Ba^o aambpna ap pBpqiqísodiui B[ Bpuajaad aaBpiu
-aoj anb uoiaBau ^\ ojubj ua 'sap^iA sop^sa soajo ap BiauaSuijuoa bj
ap aojanajsap ajuauípiauasa o^ Baas :ajuaipuadapui p BaBd oiusqiqiu
p aauaj apand oa^uainB oppuas un o^og ¿Bisa aiuB BiouBu^ndaa
ns Bas anb Buaaiui aod 'pBpiAiiisod Baio aas aqBS anb o^ 'Bisqiqíu A
aoianaisap aod 'oAtiBau aod a^uapuoo ap Bq ouioa? 'isy *a}UBuiuiaaiap

�su valor y que en ella misma es ya efectiva. ¿Qué respuesta recibi
ría quien le dijese a Aquileo: "sed perfecto"? Tal vez, éticamente, no
corresponda referirla.
c)

La exigencia y el mal

Se comprende entonces la importancia fundamental que adquie
re en este modo la idea de Mal. Noción ésta por entero accesoria en
los tipos modales precedentes, delimita ahora rígidamente el campo
de la acción. No admite posibles permisiones o disculpas relativas.
Deviene ahora éticamente fundamental el no franquear sus límites;
es absolutamente prohibitivo. Ningún ejercicio de una cualidad ex
celente, ninguna ambición cognoscitiva de una riqueza de experien
cia, pueden exhibir títulos legítimos para penetrar en su recinto.
En la experiencia ético-religiosa del estar encadenado a un estado de
pecado, sin fuerzas bastantes para salir de él, es dable el sentimiento
de haber de ir más lejos, de tener que pecar aún más, de haber de sa
ciar la voluntad enferma sin resistirse a su caída, de llegar así al
fondo de su descenso para poder encontrar el punto de apoyo desde
donde se inicie el resurgir, como si el insuficiente arrepentimiento
dependiese de la insuficiencia del pecado; semejante experiencia sólo
es advenible desde la exigencia y, sin embargo, es condenable y esen
cialmente impía desde la misma exigencia, pues su prohibición del mal
es absoluta y en tanto absoluta sagrada; si no es absoluta, no vale la
pena hablar de exigencia; luego, ninguna autorización para el mal
puede esperar su merced. Su ordenamiento adquiere el carácter re
ligioso de lo que pide un pío respeto.
La excelencia y la independencia conocen bienes y males; pero
es sólo en la modalidad de la exigencia que se constituyen como ca
tegorías éticas el Bien y el Mal. Indiferente es el fundamento que
se les asigne. No interesa, por ejemplo, a los efectos de la ex
periencia ética constitutiva de este modo, que se entiendan de
pendientes de una voluntad supranatural. Su carácter religioso reside
en el carácter absoluto de su exigir. Sólo interesa su mandar, ordena
dor y prohibitivo, y excluyente de toda legitimidad de todo otro man
dar. Ciertamente la ética cristiana tradicional, dependiente de un
Dios único y creador que la corona y la fundamenta, pertenece a la
exigencia; está regida por la idea de ley —ley natural y ley de Dios—
de donde extrae su contenido y su sentido. Pero puede ser invertida to
da su escala de valores, puede tal orden ser negado y negado también
su fundamento, sin que ni en un ápice nos apartemos del modo de la
exigencia. Asígnese al Bien y al Mal por basamento originario la sola
razón; o, si se quiere, la simple naturaleza humana; o, también, tales
o cuales concretas condiciones psicosociales: igual pueden seguir sien
do éticamente absolutos, en tanto no se conciba la posibilidad de que,
de una manera éticamente válida, puedan ser otros que como son, en
las circunstancias en las cuales son; o al menos, la posibilidad de que,
teniendo su mandar por contenidos otros que los que son en tal o
cual caso dados, no por eso deje de ser un mandar legítimo y exigible
- 296 -

�sa íoan?[ ojubs [ap Biauajsixa B[ ap uoiaBjBjsuoa B[ BfatA sg
odij [Bna uoa o [bj uoa ajuauia[qijBduioaui asjiqiqxa BAijiuijap ua
uBjaipnd 'sojaaauoa sopiuajuoa sns jod 'ouisipjnjBU [bj o ouisqBnjij
-idsa [bj anbunB ípipoiu odij [bj ua ou o Bjsa as ts sbiu uis jBSznf
B.iBd SB[[a ap uiin Jtqtqxa Bjssq ou anb zaA B[ b '[a ua U3qca SBqanuí
sand 'BpButuuajap [Bjaua^ uotstAouisoa Bpoj ap apuatasBJj anb '[Bpoui
odtj ouisiiu [a oájeqtua uis ajstsqns oaad ít[[B asjBp uapand outsqBJ
-njBU un A ouisqBiijTJídsa un ajjua sa[Buopouia sBtauaaajip sb[ SBpoj^
•ajuatutjadxa B[ anb bui[b [ap pEpaABJÍ^ b[ ap apuadap Bpuapadxa bjjo
A Bun ap pBpisuajuí B[ íuatquiBj 'a[qBanbuBjjui aiiuij[ ap aajaBJBa
[a íosbd ojjo A oun b BUBduiooB opiqiqojd o[ ap opBJBS jo^oq [a
:pBpiUBUinq Bsa[ ap opsaad [a sa uauípa [a ípcpiupip ^sa[ ap uauípa
[a sa opBaad [g 'pcpaABjS [Buopdaaxa ap boijí u9pn[oiA ap uopdaaB
bjb[ ns ua BaqB[Bd Bsa opuBuioj 'uauípa ap Bapi B[ aod BpBjuB[dns
sa opBoad ap Bapi B[ A BiquiBa ouBipijoa afBnua[ [a osbo [bj ua anb
isb sg *ouBuinq aauEO[B ap oatjoboo bui^jsis un ua uoisiuipB ns optj
-uas ns b auuojuoo aj[nsaa ou 'oupip uaáiao ap oATjisoduii uapao un
b Bpuaiapa aaBq opBaad ap Bapi b[ ts 'anb [BanjBu sg "SBpBaaajsap
jas uaqap anb SBapi sb[ aajua opBoad ap Bapi B[ opnuaxu b uaXnpux
sojsa :sbui sg 'sosoií^qaj ou sojuaiuiBpuBiu so[ ap oaija uapao [b opB[
-sbjj ns opijsisaa sa anb 'sBsoi^ipa sspuaaaa uoa uppipBJj B[ ua opeu
-opBpj ajuaiuBiuijuj ubj Bjsa opBaad ap ojdaauoa [a anb sa ojaai^
•[Bpuaiaad
-xa-oaijnauauíaaq opoiu ajsa ua —opijuas ojaiajsa sbiu [a ua— Bjsa as
'ojjo p aqiqoad as A oun [a Buapao as A '[bj^[ [ap A uaig [ap SBAijaad
-saa SBiajsd 'soduiBa sojsandBjjuoa sop ajuaiuBAijiuijap UBjiuiqap as
ojubj ua 'oaad ^bj^bj b[ ap aauBa^B [a oajo opoj aaqos aod Baas 'oubiu
aqaa as anb so[ ap uopBaadnaaa ap soipaiu so[ sojjo usaas 'ojuaiiu
-ijuadajJB [ap oAijafqo [a ojjo Bjas 'uopBjuaj B[ ap opijuas [a ojjo
Bjas 'opBaad ua JBjsa [ap opijuas [a ojjo bjo 'opBoad [a ua Biauaaaa b[
opBaad ua ajaaiAuoo 'opBaad ap Bapi B[ oíaadiur un^as ainpxa uain^)
•ajuauíBAijBjiJojnB BuiuiBjaip anb BAijiuijap Biauajuas sa suapuoa b[
A 'zn[ B[ ap ajquiou ua sB[qaiuij sb[ uBuapuoa as 'soiq ap aaqiuou ua
opunj^ [B B^am as ts ouioa opunj\[ [ap aaquiou ua soiq b B7&gt;aiu as is
ojub^ -Biaua^ixa B[ ap [Bpoui odij [a auaijuBiu as 'OAtjBjaduii o[ ap jas
ap opora [a ua sopiaaajo u^as sajo[BA soAanu so[ ojubj ua : ojuatiuijjns
[ap A pBpauuajua b[ ap BpBuáisaj uoiDBjdaaB B[ Bptqjoiu A ajjaniu
B[ ap Bjadsa bsozoS b[ 3[qBuiuioqB asajB[aap ^oaijaasB ojuaiuiiaapBd
[ap BJnzpip B[ asBqjqoad A sajBjiA sospiduii so[ ap BAisuBdxa bijS
-a[B B[ asauapjo íboijsjui B[ ap pBpisonjdnjoA B[ asauapuoa A sopijuas
so[ ap jaaB[d [a asafajsag 'SBiauaáixa sa[Bna o sa[Bj ap aaqq JBjsa jod
Biouaáixa b[ ap aaqi[ oaoduiBj Bjsa as o^¿ -sopBp ub^s anb ap osbd [a ua
sopiuajuoa sa[Bj ap jBpuBiu ap japod [a aXnpxa ou sopiuajuoa so[ ap
sopBp jas [a ua pBpqiqBiJBA bq •(üi^i[qo uoiaisoduii ns anb ojubj ua)
OAijaBoa opoui jod A '(ajua^iA anb ojubj ua 'osbo [a BJBd) p^pisaa
-au unSas ojBpuBtu [ap opoiu [a ua opsiauaijadxa sa opuiajuoa asa is
Biaua^ixa B[ ap odij [a ua Bjsa as [Bn^í :opiuajuoa ns oatjb[3j A a[qBtJBA
sa anb asBjiuipB 'isy -sajuaáiA usas sopiuajuoa sojjo sa[Bj uamb BJBd

�viejo el catonismo, más viejo que Catón, aunque para comprenderlo
convenga prescindir de los caracteres un poco ridículos que toma en
éste. Comte pertenece a la exigencia. Tal vez Bentham también; pues,
si encuentra desagradables y sospechosas las ideas de obligación y
de deber, lo hace por el carácter irracional, obscuro, injustificado, con
que se presentan; pero una vez que su contenido se clarifica y se
define racionalmente a la luz de la idea de utilidad, parecen devenir
absolutamente exigibles. Al racionalizar un mandato no se le quita el
carácter de mandato; tal vez se le quita el carácter místico que el
mandato lleva consigo; pero tal vez también sea esto sólo para con
sagrar el carácter místico de la razón. La mística que se traslada no
se suprime, como bien puede verse en Kant.
Conviene advertir que el Bien y el Mal en sí no tienen ningún
sentido en tanto sean sólo ontológicamente pensados. Así interpreta
dos, esos términos han servido para designar perfecciones o imper
fecciones de esencias o relativas a esencias; pero ese uso es, quiérase o
no, obviamente secundario, pues depende de valores enjuiciadores, y
son entonces éstos los que delimitan el Bien y el Mal. Además, la
perfección y la imperfección de esencias es cosa que nos remite a un
Bien y un Mal en sentido físico, ajenos al plano axiológico; y si son
tomadas como criterios de determinación del Bien y del Mal en sentido
ético, no interesan —éticamente hablando— en cuanto categorías del
orden físico, sino en tanto en cuanto, tomadas como criterios, devienen
categorías del orden ético. Así pues, para la Etica sólo existen y sólo
le interesan en tanto se constituyen en el modo de ser de una catego
ría estimativa manifestada en una vivencia hermenéutica. Fuera de
la experiencia ética que se aprehende interpretativamente según los
criterios regulativos categoriales del Bien y del Mal, éstos —ética
mente— no existen. En tanto no sean dados —sea como presentes o
como ausentes, pero teniendo efectos determinativos esta ausencia—
son éticamente irrelevantes; salvo, desde luego, que no sean dados por
razón de un no querer que sean dados, lo que supone un modo más
originario de presencia que será necesario explicitar fundamentadamente, pues sería gratuito suponerlo sin más. Pero entonces resulta
claro que puede decirse que las categorías éticas del Bien y del Mal
sólo existen en cuanto vigentes en la efectividad del tipo modal de la
exigencia. Para ello no es preciso que se afirme su existencia efectiva:
basta que se les reconozca válidos en cuanto puros conceptos, aunque
sea para proclamar en seguida su inexistencia real, o padecer la au
sencia del fundamento último que su ser solicita. Quien, de alguna
manera, se determina por su avistamiento, se encuentra ante con
tingencias de comportamiento ético que no existen en otros tipos mo
dales: así la posibilidad de determinarse por la realidad del Mal, re
conocido en su calidad de tal.
Es cierto que esta posibilidad ha sido con frecuencia negada. La
vocación por el mal que es parte inseparable de la experiencia de la
exigencia es entonces interpretada como determinada por la positivi
dad —aunque prohibida— que reside en lo rechazado por malo, pero
- 298 -

�- 663 ey ua pepiuTpui jBjjuoaua ayqijaBj s^ •Bpiqtqojd ajuauíBsaidxa sa ay
Bisa te uotaaB ns jBjajiaj Basnq X sbui une aaBydraoa as anb X 'yBtuiuB
un jBjnjJOj ua Bjnjjsip anb ouiu ^a pBpiuSiyBra By jod Butuuajap ag
•jaaByd oatun ns jas apand osnyaui anb A 'optqtqojd sa anb oyyanbB ua
ajjuanaua as anb jaa^yd ya jBjuaranB ap zBdsa sa anb 'upiaiqtqojd By ap
ajUBjiaui ojaaja ya sa opiaouoa uaig 'BUBipijoa uoiaBAjasqo By b ayqts
-aaaB ouaracraaj un sa 'sBjsiyBJora soy jod BpBau saaaA sbjubj 'orasira
yBiu ya ua BiauaaBydraoa By anb jaA yiajjip sa ou 'oSjEqraa uis ísayq^q
-OJdrai a SBUB^jxa uos SBisandxa sisajpdiq SBy anb Baja as zaA y^j^
•oaraia Bas ooiubjbs opoj anbunB 'ooiubjes sa oaiuia opoj ou :Bjnyos
-qB jod ou o B^yBA Btauanaasuoa ua uoiatqtqojd ns A 'yBtu yap jayBA
ya A jas ya asjinjtjsuoa ap opoui ya ytuiisip saouojua sa ojubi ua 'sBptAtA
usas yBna ya ua yBpout odyi ya unSas Biuyistp sa uBztyBn^daauoa as oqatp
oy ua anb sapBpiytqísod SBy ap Bun Bpu^ 'pEptAiiBuiJou ua Bpanbsnq
ns aSija A ajuaisuoa oy anb uptxayjaj By ap saABJ^ b ya Biasq ajuara
-BjBtpaui jas ya anb 'sa as anb jas yap zajBiparaut By unSas —ajuara
-yBtauasa o yBuoxsBoo— yBtu ya Bta^q asjButrajajap ojutjstp sa 'ajuara
-ajuBfaraag 'sa anb yEtu ojuBita ua yBra yap ojsn ya jod pBptyBuosjad
ojuBna ua ajuarayBtauasa asjButrajajap bjjo A 'BptA By ua y^s auod anb
ajuaptaaB yBuotsBao oraoa —BjjSayB Bsa ua pnjatnbut aaynp Bun B^C^q
anbunB— y^ra jas jod yBra un ap joq^s ya uoa asjBjSayB ojutjstp sa 'ojsa
uoa aa^yua u^ *sa as anb jas yap upiaBziyBaj Buayd By ya ua jByyBq X
ya BiaBq aAtyaojd asjtjuas Jod y^ra ya asj^asnq ^pan^ qBra oju^na ua
yBra yap anb Bjsa ap sbui opuBjsnS X 'pBjjaqty ns ap Bqanjd By otatajafa
ns ua opuByyBq 'ya BJBd ajqty asjajanb jod yBra ya jBasap ayqxsod s^
•yBtu ap yBuotsBao pBpijuBa Bjjata Bun BJBd ajuatyBA asjaqBS ap oyynSjo
yB asjtanpaj ozoS asa X 'yBui un ua optjjnout jaqBq ua uoiaaBjstjBS
jaqBq apan^ *ya ua Jipisaj ap saaBdBa sBtauaaBydraoa ssy SBjutjstp jas
uBjynsaj 'sBjutjstp sbuijoj ua yBj ouioa asjtnjtjsuoa apand ajsa ojubj ua
'sand 'yBra ya ua uoiaBjoayap By bjjo X 'oyBiu sa anb oy ua BzuBSyoq By sa
bsod Bun anb Jtaap BjsBq ou :ajuauiBftyojd sbui jBiaptsuoa ajusjjod
-luí sa anb saaijBiu b japaaaB aaBq ojsa oja^ 'BiauaSixa By ua JBjsa
ns ua ajuaíoB yB aqiqxa X 'pBpiuSiyBiu ns ap aptaap 'oqaaq yap BOija
pBpaABjS By Buirajajap anb oy —ayq^jadnsui jas Bjaiqap o sa oqaajap
un^as ojuBna ua souara oy b— ojuatuiBpaA ajsa ap ojnyosqB jajaBJBa ya
sa X íuoiayqiqojd By ap zapiyBA By ap ojuairaiaouoaaj ya ojsandns aaau
-Btujad osbo ojjo X oun ua uatqraBj oSany apsaQ 'ajuaraBnjnuí asjByq
-opaj X asjBXod^ X 'asjBUBdraoaB uapand : sayqtjBdraoaui uos ou oseo
ojjo X oun 'oSany apsaQ 'oyEin jas uod oqaaq ya ua asjaaByduioa sa bjjo
'oyBra jas ap ans^d oqaaq ya ua asjaaBydraoa sa bsoo buq *oqaaq yBj
ua bjisui auodns as anb pBpyBiu By ua uoioinjy JByyBq bjjo X 'oqaaq yBj
ojuBna ua oqaaq yap aBJjxa as anb ojuairaBjuajuoa ya jinSasjad sa Bsoa
buq #yBra yap uoiotqiqojd By JByoiA ua jaa^yd JByyBq bjjo X 'jaaByd un
opuBasnq yBra yap upiaiqiqojd By JByoiA sa bsoo buq *ajjnaut as anb
ua Bptqiqojd uoiodb By ap pBpyBiu By ua asopuBjiayap aBa anb Bjanp
-uoa By bjjo X 'Bpiqiqojd ByBra uotaaB By aanpojd ay anb jaaByd ya ua
asopuaiaBydraoa a^a anb Bjanpuoa By ea Bun :yB3J sa uoiautjsip Bjs^
•yBj ojuBna ua oyBra oy ua BjiqBq anb pBpiAijBau By b ajuauíBuafB

�intrascendente burla cotidiana, en el agrado por la inferioridad de
otros, en el gusto por hacer resaltar la inferioridad de otro, en la
alegría por inferiorizar a otro haciendo que sea apreciado en menos
por los otros o por sí mismo, en la satisfacción por convertir a otro
en inferior haciéndole devenir efectivamente inferior; y para el cum
plimiento de cualesquiera de estas eventualidades puede bastar un ges
to, una palabra, una mirada. De cierto que la malignidad difiere de
la mera perversidad, pues el verdaderamente maligno lleva sobre sí
la alegría de su ser perverso, y la opaca mirada del que sólo tiende
inmediatamente hacia el mal se transfigura en la mediatez del en ver
dad maligno con el brillo de la chispa fugaz que delata su fruición
por lo interdicto mismo. Hay ojos perversos en los cuales reside ya
el ser vocado para el mal; hay miradas malignas que exhiben su ale
gría por el mal; y no se crea que son necesarios más actos: la malig
nidad puede afincar por entero en el solo mirar. Llena de malignidad,
desde el principio hasta el fin, puede estar la ironía socrática; dis
creta alegría por su maldad puede sentir también el moralista que la
elogia; no es menos posible que en igual caso esté más de uno que
con sospechosa ingenuidad erige severos catálogos de cosas buenas
y malas para edificación de las almas. En más de un elogio —sin ne
cesidad de que sea enteramente engañoso— pueden deslizarse tonos
de malignidad. Esta puede hacerse presente en el adolescente que di
vertidamente se jacta de los hechos prohibidos en que ha sabido incu
rrir, por tonto e inimportante que sea el carácter que éstos tengan
para un maduro pensar. Por la malignidad se determina quien consi
dera timbre de honor o de superioridad su osadía para con aquello
prohibido que limita el atrevimiento de otros, en tanto subsista en
él el reconocimiento de la legitimidad de esa prohibición. Se deter
mina por la malignidad la estética que, con voluptuosa inquietud, se
complace en vivencias condenadas por la ética y supone justo y legí
timo semejante condenar.,
Si se quiere buscar una más definida precisión conceptual, podrá
comprenderse que son distintos los comportamientos que se determi
nan en el sentido de la íntima satisfacción por el goce sensible:
a)por aprehender en éste valores positivos, sea que se bable de
placer o de belleza o de vitalidad o de goce dionisíaco de la vida;
b)por aprehender valores positivos, vitales o estéticos, cognosciti
vos o religiosos, aunque estén éticamente prohibidos, de suerte que
su negatividad moral existe, pero es puesta a un lado; c) por
aprehender allí valores positivos, como en el caso anterior, y seguir
los a pesar de que sean éticamente negativos, de suerte que la prohi
bición existe y no es dejada a un lado, pero se pasa por sobre ella
y a la vez se padece su interdicción; d) por seguir al goce sensible
por ser un orden prohibido, se aprehendan o no en él a la vez va
lores positivos junto a su negatividad ética: henos aquí ya en el reino
de lo definidamente maligno; e) por seguirlo hallando directa de
lectación en él, no porque sea vedado, pero sí sabiéndolo interdicto
y sin aprehender valores justificativos de la violencia que se hace
- 300 -

�- TOS ouis 'pcpis.iaA.rad bj ap oAijciiiucna ojaadsB ja Bsajajuí ou caija bij
-o^óiajBa ouioa oiusiubjbs jap aaucap p X opi^uas p japuajduioa bjeq
uaaouoaaj ua SBjaiui.id sc[ saaaA c uos sbuisuu SBjja anb oqaaq un X
'sBiiosjad scipnuí ua pcpxs.raA.rad bj jod upiacaoA bj oqaaq un sg
'soiq un ap Biaijod bj uoa euans anb caiSopaj catp b^ubj
ap a^jrans bj Bpcjjas jcpanb ap ci[ oisa uoa ]^ psa oj cX anb BJisaniu
'oajand un sa ou soiq jod ojos uainb :cjaatdsap asBJj cpcuoiauaui
cj anb oaija jojjoq jap anb aod ja apuajdtuoa ag "cuSijcni X csjaA
-jad zaA cj b pcpijBuosjad esa ap jejiiibu JBnj ja X pcptjBaj Baiun bj
auaiAap ajsa X ÍJBJ^[ ja uoa uoiautjsip ns Bapi ua ajsisqns anbjod 'ajsis
-qns BtJoSajBa oiucna ua íBjjo.oajBa ouioa ou 'pBpijsaj ouioa ajsixa
-ni uaiQ ja 'saauojua ojad tjanbB aisixa ou ajsa a^sixa ou is 'uapunj
-uoa as soiq X uaig ja ^^iaap Bijpod aiuauíB^jai^ "soiq ap joiuaj ja X
jouiB ja jod sa ou is uaig ja b^bij as anb Bpuajdiuoa ou anb saauoj
-ua jBjnicu s^ 'Jbj^[ ja ua ouajjuasap jap Bi.iajB bj BJBd upiaBjaqij sa
uaig jap Baiiaiodjq Biauajsixaui bj jcna bj ua 'pcpijcuosjad Bsa ap jbio
-uasa uoiaBuiiuja^ap bj sa ajsa jod uotaBaoA bj anb Bj^sanuí jbj\[ ja jod
ojuaiiupuasuoD jap .raqcs ajucfatuag "jcj^^ ja ua JBjsa ns b asopuaiua^B sa
as ajiuai^. as ou is X 'apuaij as ou SBzaanj sajB^ urs sand 'ja BiaBq jap
-uai BJBd SBzjanj ucjjjjuaj as ou anb jaaouoaaj ap ouis 'uaig jb jbio
-unuaj ap bjbjj as ou rasjiaap apand o_\[ 'Jbj^[ ja ua opBaipBJ aiuauíBiJ
-bui^ijo asjijuasuoa ap b^bjj as :ja biobij uoiaBJidsB ua ojad uaig jap
opBaipBjja 'BpiBa bj ap Buad bj X jaa^jd ja ua 'sajBiu sajcna o sajBj ua
.iijuasuoa ap bX bjbjj as ou sang 'p^piuSijciu 'oSanj apsap 'sa o^uaiiuii
•uasuoa a^ucfaiuag qej^[ ojjaqcs ap jcfap uis 'ja ua opBuoisudB JBjsa
ua ajuatsuoa as :opiqiqojd anbunB opBziJO}iiB ajuauíBSoijna auaiAap
jbj\[ ja 'uaig ja uoa uoixauoa ns bjoj BiJBpanb anb 'jBijanj BJBd sbz
-janj Bjjqcq ou anb opuaiaouoaaj :jciauasa uoiaBuiiuja^ap ap jajaBjBa
ja uaiqiuBj ajainbpB jbj^[ ja 'ajuBisqo o^[ #pBpiAijBau ns ap jaacjd
jBAijap uis OAijc^au ajuaiucaija jas aqcs anb oj ua jaacjd ns b asjau
-ajB apand íjbui ap pBpijBa ns jod jbui ja ua BiauaaBjdiuoa bj Bjsixa
anb oiJBsaaau sa ou jnby 'ojbiu ojopuaiqcs 'ojbui sa anb oj BiaBq opBj
-uaijo ajuaiujBiauasa jas ns aqiqxa 'uaig ja uoa uoixauoa ns ap pcpij
-tSbjj bj Biuoiu^sai :auJBa bj ap pBjujiqap ap ojdaauoa oaiscja ja anb
sbui ajuBjscq sa ojs^ *JB^\[ jo ^od uoidedoa buiiiui ns Bj^uanaua anb ou
-ajj ja a^uaiucjos aiuijdns :jbj,\[ ja X uaig aj aj^ua uoiaui^sip bj aiuud
-ns ou Biauaajaui Baijajodiq ng 'jbiu jap BjjpuajsqB aiu ou 'soiq ua
asaXaja ou is :aaip anb Buosjad bj ap osb3 ja bjoijb asajapisuo^
•ojubs jod opiuaj sa anb oj ap ajquiou ja ofBq uaajafa as soiob sns
opuBna BpBzuBajB sa pcpipunjojd joXbiu ns anb X 'sajBnjiJídsa a^uaui
-c.ind sbiujoj sns SBpcuijaj X saiUB^Jodiut sbiu uos anb 'ajqisuas uap
-jo ja jod opBja.uBsap ojsnS 'oqaniu uoa tu 'uos pBpiuijBiu Bpoj iu
pcpisjaAjad Bpoi ou anb 'ojdiuafa ajqísod un ojos opBuiuiBxa Bq as
anb asjBpiAjo ap bij ou ojad ípBpiu^yjciu bj ap ouBjd jb apaaas jsb jas
ns ua c^rajaj) as is 'p^pisjaAjad bj ap oidojd jas ap opom ja ua aXn}
-ijsuoa bj 'siauajsixa Bim ap jBnjiqcq upiasuiiujaiap bj B^uasajdaj op
-usna íjbuoisboo a^uauíjcn^i pcpijEJouiui Bun anb sbiu aXniijsuoa ou
'jbuoisboo a^uauíBjaui sa osbo oiuiqn a^sa opuBn^ 'uoiaiqíqojd Bsa b

�su dirección en cuanto cualitativamente caracterizada. La escatología
tradicional ha multiplicado los diablos mayores y menores, y no por
ser un pobre diablo se deja de ser un diablo. El hecho de tratarse
por lo general de Satanitos pequeños —por ser pequeños los efectos
de su malignidad— no hace que dejen de estar determinados por la
idea de malignidad, bien que ésta sea a su escala. La tesis contraria
que niega validez al satanismo como categoría ética humana —y muy
humana— es fruto de una observación psicológica deficiente, condi
cionada por la creencia de que el Mal, tal vez por ser con mayúscula,
ha de ser enorme y terrorífico cuantitativamente; desconoce que pa
ra determinarse por él no es necesario desencadenar gratuitamente
una guerra, o cometer crímenes sensacionales, o complacerse en prohi
bidas torpezas sensuales; por entero puede residir en una simple bro
ma de mal gusto. Para que el mal sea Mal sólo interesa su tonalidad
cualitativa, y ésta se hace presente insidiosa y no muy veladamente
en muchas pretendidas inocencias cotidianas. El cumplimiento de ac
ciones malignas en el medio social es cosa común y corriente 67; pero,
desde luego, no bastan ellas para configurar la personalidad malig
na: ésta es sólo aquella en que el gusto perverso por el Mal adquiere
el carácter de determinación fundamental.
La realidad del mal por el mal mismo ha sido confesadamente
vivida por Agustín: "Y yo quise cometer un hurto y lo cometí, no
competido por la necesidad, sino por penuria y hastío de la justicia
y rebosamiento de iniquidad, pues robé aquello que tenía en abun
dancia y mucho mejor; ni siquiera quería gozar de lo que en el hurto
apetecía, sino del mismo hurto y pecado" 68. De ese hecho, que con
sistió en el pillaje de un peral, en una travesura juvenil, nos cuenta
de él y sus amigos: "llevamos de allí ingentes cargas, no para nues
tro regalo, sino más bien para echárselas a los puercos, aunque algo
de ellas comimos, pero sin embargo eso hacíamos porque nos placía
el hecho mismo de que no estuviera permitido" C9. "¡Indigna alma
mía, que saltabas de tu fundamento hacia tu muerte, no apeteciendo
en la ignominia otra cosa que la ignominia!" 70. "Ni el mismo Catilina
amó sus delitos, sino más bien otra cosa, por cuya causa los come
tía"^1. Pero otro fue su caso: "Ya que lo robado tiré, banqueteándome con la sola iniquidad, de la cual gozando me alegraba. Ya que

(67) En las obras de J. P. Sartre se encuentran con abundancia excelentes des
cripciones de comportamientos de este tipo.
(6S) "Et ego furtum faceré uolui et feci milla compulsus egestate nisi penu
ria et fastadio iustitiae et sagina iniquitatis. Nam id furatus sum, quod mihi abundabat et multo melius, nec ea re uolebam frui, quam furto appetebam, sed ipso furto
et peccato". Agustín. Conf., II, IV, 9.
(69)"Et abstulimus inde onera ingenua non ad nostras epulas, sed uel proicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus, dum tamen fieret a nobis quod eo
liberet, quo non liceret". Ibid.
(70)"Turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium, non dedecore aliquid, sed dedecus appetens". Ibid.
(71)"Nec ipse igitur Catilina amauit facinora sua, sed utique aliud, cuius
causa illa faciebat". Ibid., V, 11.
- 302 -

�- €08

9 'III ' / / / ''PWI 'spuiap soi B ibu^Su^ X asijai uajainb so^a opuBna ajuaut
-Ejsnf sojopiivijE^u;: X soiopu^^iiq 's^xosx^as %o\ e uauajAjad X ubujoisubji sa^Ena soi
'soiuoiuap soi 3P soqaaq soi ^ auiEJauías Esoa aaajBd ai oisa X '.(svxjijavj svjontjviu)
^SEiiSaiE SEiOAaiEiu,, opuEjuaumadxa so^Eiinq ap oisná p anb utj seui uis sEqaaq
'sojeaou soi B sanjuBtpnjsa sEiuoaq sei aaqos optnf ns Einuuoj as EAipadsaad iBnSí
apsap a 'ptqi 'tliu3ju3pn4uit ^ssa uou J3pn4 ja {,snuxvpvf 'sniuv¿[,, unjpip tuna pas
'autpiqt¡ ípuaospjn vj¡nu 'piu txanj v\\nu snjip4^o tuuxvp \uax\v p svitpmv tpuaaou
oaot ja opn¡ xa 's}¡iqü2ijsanui sijuaut otjanpas 'vijpnuv vaiuiim syiutu o,, (9¿)
'¿I 'X I ''PMI \,juvqa¡ou xajixaiuaijan ja juvqvjn4 uou txatf
stqou v oavq mb 'so^ snumqajjvf ponb 'apxoa ojvjjtjij isvnb jvxa snsiy,, (g^)
'piqi \,jsa Jiqtu pnjjt ja vtnb epni¡v jtqtu oxan oiuuxi fmviuo wnjxnj uxvnb pnipo ¡tqtu
oSxa ^o^v 'paj pi snqinb tuna 'uxnxoa mnijxosuoa luvija iqi inviuv oSx^,, (f^)
'91 'I I I A 'P}qi \,uintjuvaav4 jnuxis tunijxosuoa joqapv¡ mvnb 'axou
•vf os4} ut jvxa va 'jvxa uou iijiiu svj4njon sxuxo4 si]¡t ui luviuonb pa^,, (g¿)
"SI 'I A ''Piqi 'Jv^3 s^uP
-vf tqt uxnjuauxipuoa 'tunaui so mi jtnvxjut uinxoiuo4 lunxoj]} pinb is ja tuv^ -suanxf
xvqvjaDj vnb 'uiajvjmbiui uivjos aput snjv¡n4a pawx4 vj4-iaaap uxvj^,, (zi)

-au jod aaajea oiad 'osoi[ba jod opiuaj o^ bjjuod Bip^aqaa B[ ap uoz
-Bsap B^ jbjsii^ apand oSanf ns u^ *aiuapuaasBJjui otasiuia un a^qísod
sa ap sbui o[ b ísbuijoj sssa ua a^uauíBjapBpjaA asjinipsuoa uis oaad
'ouisiubibs ya Á pBpmSqBui B[ b JBSnf apan^ *zapqBA ns ap ojoadsai
oin^osqB ou A oAijBpj pBpisaaau aod ^a ua sa ojuaiiuBpaA opoj sand
'opiqiqojd oj jod asjBuiuuaiap oioipjajut Bjsa aj ou —opoui asa ua
jas jod ajuauíBisnf— anb asjBAjasqo ap Bq 'opyqiqojd BSznf anb o^ ua
asjBzo^ apand Biauapuadapui B| ua sa uainb uaiq xg *aiuauiBAT)iqiqojd
jiaap sa 'oi^ia o jbui uos ojubj ua sojp jod asji^aj sa 'bjjo í (isb as
-jBuiuua^ap Bpand aiuaipuadapui [a anb apuajduioa as oXns ap A) sop
-mpxa ajuauqBjuapiaaB o BiJosaaaB ojos uauaiAap ojubj o^ jod A 'is ua
ou A soAiiBpj uos ojubj ua 'ajuauíBAisiuijad oidta p o [Btu p jod asj^u
-tuuajap sa bsoo Bu^^ *pBpijuapt sa ou BjSopuB anb ap opipuajua uaxq
p ua ojad 'bjSo^bub jod B[japuaaduioa apand anb 'Biouapuadaput B[
ap pBpippoui B[ tía apaans anb o[ Ll o^sia Bq as b^ ^ao^q apand ajua^
-aaxa-ou p ops anb op sa anb ap opijuas p ua 'Biauapaxa b^ apsap
opuatuiApB a^qíSipjuiui sa pBpiuSxpui bj Bidojd uoiadaaB ns u^
^as ou vzuanSuaa np '^sown^vi^ 'soxuvy^^ :vSip as uaiq ou
sand 'vzunSuaa ap o oidoud o^aaaoud ap smsun uis 'ouafv oiomfuad
ap oasap A odwapvsnd A oSanf aod avuvp ap zapian 'aiuatu nj ap ajqvt
-ruasaui upioanpas 'oSnuaua opmsniuap pn^siiuu ^/)/„ *si ^uvqnqoad
-aa snj diuauiajuatuaqaa A 'soajosou aod snqaaq unaanf snsoa svjsa anb
uvqnsuad ou anb sojjanbv soiunqnunSua sand 'upzvaoo ja ua svjjinb
-soo ouioo vsij vun J^p,, 'fL ^ojsa uaiqtunj vpvu jas aod (vsoo najo ou
*is anbunn iojanq ja anb moa najo namun ou anb ojaato sa ou 'oSawj
•aoiq anb oj aaiq sajnno soj uoo sojjanbn ap niundiuoo nj yqn auin uaiq
•lunj 'sand 'o^p,, *ei i(unqnaad sojunf anb soj ap niundiuoo nj ojopuaio
-nq 'ouisiui ojijap ja ua nqnajuooua oj 'sojnaf sosa ua ounSjn ajiajap
niuaj ou anbunnn :pBpiaqdtuoa B^ ua a^uasajd aa^q as anb ^ijns uop
-injj B{ uoa opBiaosB oAnisa o^jnq p ua jaaB[d ns 'aiuauíBijai^ •z, ((oj
-uaiuipuoo ns anf ojijap ja 'nooq iiu ua pajua sojnaf sojjanbn ap oSjn is

�cesidad de la angustia que pende del saberse referido a lo Absoluto,
a la cual no puede acceder más allá de los límites que le permite una
analogía impropia. Mas si la malignidad no es absoluta no es en ver
dad malignidad. Tampoco parece que ésta pueda identificarse con
aquella rebeldía que tal vez pueda tener lugar en la sabiduría, como
ostracismo voluntario que abjura del enraizamiento que da o quita
sentido. Es sólo en la exigencia que resulta posible la plena realidad de
la personalidad maligna, por cuanto en ella se existe bajo el signo de
una última referencia objetivamente limitativa y obligatoria 78. Por lo
demás no debe olvidarse que el estilo de la malignidad, a lo menos en
sus formas de pequeña escala, es perfectamente reconocido en la expe
riencia popular —en la que sabemos que domina el estilo interpretativo
de la exigencia— la cual lo identifica con características palabras,
aunque no penetre en el significado ético de semejante ser así.
Lo expuesto permite comprender el caso —que sólo deja de sor
prender cuando se sabe su fundamento: el diferente tipo hermenéuticoexperiencial de eticidad— del completo cambio del signo ético que da
carácter a un juicio, al margen mismo de su contenido ocasional. Hallar
la raíz y esencia de la acción moral en la obligación —sea ésta natu
ral, racional o sobrenatural— es lógico y correcto desde el punto de
vista de la exigencia; pero ese actuar porque se está obligado no es
éticamente valioso para la independencia o para la excelencia. No se
trata de que se esté ^ácticamente necesitado de hacerlo; se trata del
derecho que gobierna al hecho. Si ese derecho ordena imperativamen
te, quien cumple la acción que se debe satisface un mandato; pero
actuar obedeciendo órdenes —así fueren las de la propia razón autóno
ma pero universal— es una acción servil, mas no una acción ética. Para
el independiente, sólo si el derecho es contingente en su fundamento
y se constituye como tal derecho en la toma de posición que al mis
mo tiempo lo erige y lo acepta, tiene significado verdadero, liberalmente creador. El excelente encuentra en su propia valía la razón
de su valer ético, pues su naturaleza, en tanto excelente que es, es do
nante del fruto de su cualidad valiosa. Para uno y otro, el actuar
porque se está obligado deviene éticamente repulsivo; es un signo de
inferioridad, pues no actúa dando desde un valor (excelencia), ni
constituyendo sin necesidad el valer del valor (independencia). Bien
triste cosa es para uno y otro el hacer el bien porque el Bien se debe.
Semejante situación es para ellos visiblemente igual a la del esclavo
que sólo es libre para no cumplir en el sentido de que es libre para
preferir el castigo, en tanto esa es la consecuencia de, su conducta in
debida. Con esto se explica ahora, por ejemplo, la extraña condición
de la ética kantiana, que a la vez parece una brillante interpretación
de lo que se entiende por conducta moral —y en la investigación si
guiente se verán las razones por las que así se la elogia desde la co-

(78) En la figura de Ricardo III, tal como ha sido trazada por Shakespeare,
se encuentra una buena ilustración de la malignidad incluyendo sus formas ele en
gaño diabólico.
_ 304 _

�- 908 -^uas-uis ojap^pjaA o) op^uas ojapBpjaA ns ap ouiiuouis 'jas ojapep
-J3A ns un^as 'a^uasajd aiuauíjBiauaoadxa asjaaBq jb 'ojjaiqnasap sa
jaaaiuooB ^a 'ja uoa uoixauoa ns jo&lt;j 'BAijBaijdxa uoioBoijiu^is B^jaia
Bun jBiauasa sa aj ít4ap-BJopBaijnsnf-uozBJ?^ jas ns b uoiauaui aa^q
oiuanispunj ap ojaadsB ja 'zaA ns y 'oiuauíBpunj oijbuiSijo ojapBp
-J3A ja a^sa Bjjas osbd a^sa na sand 'BiuSiua pp BiauasnB a^uasajd B[
ap opoui p ua ra 'jio BBq as ouBfaj bbui BpBu 'Bjajauoa BiauaAiA B[
ua 'anb sa Bsaja^uí anb oj íajqísod aj^sanuí as osaooj^aj asa 'uoixajj
-aj bj BJBd 'anb Bsajajui oj^[ *sofa{ sbhi BiaBq japaaoj^aj b ajtAui anb
opBuiB^ unSura —opBp sa BiauaAiA b^ ua onioa pj— jas ns opuatq
•iqxa ou 'ttBpBuipjoqns-ou,, ap opoui p ua Bpiaajjo sa osbo pp pía
-uaijadxa ajuozíjoq p ua anb Biu^faj B^jaia Bun b uoiauam aa^q oij
-buiSijo ap oiaadsB ^^ 'oiuauí^punj oijbuiotjo un uoa uoiaBpj bj jas
ap Bq opBsajdxa o^daauoa p ua JBjapisuoa b ojund jauíud [g
'japuajd
-uioa piauasa asa ap ajquiou ua uotaaB ns opuBjdaaB A opuaianp
•uoa '(Bas anb opBpunjuí ojubi ua 'opBpunjuí o) opBjuauíBpunj jaa
-3B3B p ajuauíapi^ipjuí apuaqajd^ BApaadsjad Esa jod A 'BSaiu B[ o
uoiaBaqdxa b^jojo anb oidiaupd p apsap-opuatA-sa uainb ouis 'Bjsa b
a^njjsuoa A Basnq uamb BjjnpiqBS B[ ua sa ou 'ouisiui o[ jo^ 'aqia
-jadB Bjp sbui oAno apsap A JBiamfua BJBd Bn^is as Biu^fa^ BXna ua 'aj
-uanj BjpnbB ap a^n^ anb (opijuas ap BiauasnB o) opijuas p uoa jas
ns ap pBpiiuJojuoa b^ un^as 'a^uauíBAijEjaduiiut o^uaiuiBjJoduioa ns
Bíauanaasuoa ua BUiuuajap A 'isB-sa sa anb o\ pna b^ b paajaiu upz
-bj aiuajBdBUi bj BjaAai anb ojuauíBpunj oijbuiSijo un jod opuaip
-uajduioa-apuaqajdB uainb BjjnpiqBS bj ap opoiu ja ua ajsixg
uvmtuijdjd uoiovziddjoDJOj (b
'Oiunpiqvs nj ap pawuaiiadxa-oonnauavuia^ opoiu j^ — •
•jBUOisBao BijajBui ns ap sauoiaBinuí sbj
b aiuajajipui 'Bidojd sa aj anb jbiujoj p^pijBSaj bj auaxjuBiu jBna bj 'Bp
-Bipn^sa pBpijBpoui bj ap sapjoui soj ua aaauBiujad JiSixa ajaduioa jBna
bj b joijadns pBptjBjoui o pBpiAiiBiuJou ouioa jajBA ap Bq anb oj ajqos
Batuiajod jainbjBna oja^ 'uoiiiijaj bj b sajBJOui sajiuijj uauodiui as o
'osoiáqaj ojuauíBpunj ap jbjoui bj b Biiapuoa as o 'Bsoi^ijaj-BJjxa p^pij
-bjoui bj b jojba s^aiu as opuBna ouioa 'bjjo ap ajquiou ua pBpijBJOui
Bun asjBZBqaaj apand ouiuina ajsa jod anb uaiqiuBj jBjnjBU sg "ttpj
-ora uaiq^ ap Bapi bj uoa Bpiauíoa ou anb opiíoixa uaig un ap pBpijiq
-isod bj JBSuad aqBa anbunB 'pBpijBJOiu ouioa jajBA apand anb A 'ojqtp
-njaux bujo^ as ojadsaj o^na opBáijqo ojuaxuiBjjodiuoa un asjapuajdsap
ap Bq B^sa ap 'BiauaSixa buii ap ajjBd as anb ua ojuauíoui ja apsap
'ajduiais sand 'jbj jod apua^ua as BUBipijoa BpiA bj ua anb oj uoa
opiuajuoa ns Jipiauíoa ou o B^Bq as 'ouiisi^jb jojba ua asjinjjisuoa ap
-and pBpijBJOiu bj 'BiauaSixa bj ap opoiu ja ua 'anb apuajdiuoa ag
•ajqBuapuoa aiuaiuBoija sa anb Baija pBpijBuosjad Bun b Jianp
-uoa aaaj^d 'sojaads^ sojjo jod 'anb odiuaij oiusiiu jb —pBpiuBipij

�do). El hecho es contemplado, pero a la luz del fundamento. La in
mediatez de su ofrecimiento se tiñe con la mediatez de la luz, pero
la presencia de ésta es inmediata en la experiencia aprehensora e in
terpretativa. Mas esa presencia exhibe tonos inaparentes para la mi
rada que observa el mismo hecho ajenamente a esa luz, por lo cual
el arraigo en el fundamento es solidario de un cierto desarraigo res
pecto de la pura apariencia de lo inmediato en el orden de la expe
riencia común.
En segundo lugar, interesa el sentido de esa relación. Esta ha de
ser constitutiva de una actitud que permita ver-comprendiendo. Pero
además se trata de una relación subsistente, en tanto no se borra al
alcanzar la comprensión, como si ésta fuese un objetivo y el funda
mento fuere su mero instrumento; permanece, en tanto sólo com
prende como comprende en cuanto es a la luz-de y mira interpre
tando por razón-de. Esa luz y razón que desnuda el inaparente sen
tido de lo que es dado, es el sustento sin el cual perece la actitud de
la sabiduría. Esta relación es explicativa, sin perjuicio de los modos
negativos que desde su entender hagan manifiesta la ausencia de
toda posible explicación valedera. Pero, en tanto la sabiduría es un
modo hermenéutico vivido en la inmediatez de la experiencia, su ma
nera de comprender no tiene por qué identificarse con una forma ex
plícita de comprensión racional. Es más: una cierta aceptación de su
eventual contenido sin una suficiente objetivable demostrabilidad, pa
rece serle esencial. Su contenido es solidario con un temple de ánimo,
el cual en sí mismo lleva la pretensión de ser un mirar verdadero, y es
por la vivencia de ese temple que sus fórmulas reveladoras devienen
inteligibles. De esta suerte, es preciso cuidarse de no intelectualizar
demasiado el modo de la sabiduría. Ha de insistirse en que sus formas
de apresar-comprendiendo no tienen por qué ser claramente explicitables para la razón, ni menos necesariamente susceptibles de mani
festarse en un sistema diáfanamente organizado. Inversamente, no
todo comprender es sin más en la sabiduría, ni es en ella cualquier
pretensa posesión de una sabia verdad, aunque ésta entienda detentar
una explicación última de las cosas. Sólo el estar arraigado en una
lejanía explicativa por cuya legalidad se accede al inmediato com
prender —el cual sin ese advenir vería cegada su particular intelec
ción vivencial— es propio de su esencia. Y en tanto predomina en
ella definitoriamente el momento explicativo, su pensar sentencioso
exhibe y muestra, desvelando un por-qué que hace justificativamente
inteligible un dado acaecer en su ser-así.
El saber de ese radical origen por causa del cual se comprende
el significado primordial de lo que acontece es indicativo o mostrativo, mas no ordenador y prohibitivo. Quien explica no manda, sino
que sólo invita a comprender. Si muestra un camino, éste es solidaria
consecuencia de la intelección del caso; mas no deja lugar para la
idea de mandato. Si por acaso la orden guarda alguna significación
para el no-vidente, se disuelve cuando progresa la intelección, e inexiste para el ver plenamente comprensivo. La relación con el funda- 306 -

�- ¿08 ~
OJad íis ap uoiaBzqBaj-ou By ua yBiauBjsqnsui Bpipjad BpBtABJVxa By b
o 'ojuatuBpunj ya apsap auapvpB anb optiuas ya unSas 'sa anb oy uoa
pBpiuuojuoa By b ajaijaj as ^ 'uoisuajdiuoaui a uotsuajdiuoa a.ijua
uoiaisodo BiJBtuijd By ap BiJOsaaaB Biauanaasuoa sa upiauyisip Bsa sbui
T V *[Bl/\[ I9P -^ u9í9 19P BJS9ndns tioiauíjstp Bpoj. BjjnpiqBS By ap
opora yap Bidoaduii sa anb apuajdsap as SBjsandxa sbjou sb[ 3q
•oaiSpyoayai ojuamoni opoj
'ajuBuitaiajap uoioBaijiuSts oraoa 'jijsixaui ap Bq sBinaps sand 'ayqisod
íoqaaq ya BiaBq ua^iJO pp ouis 'uaSijo p Bia^q oqaaq pp bXba as on
onb a^dmais 'B^p ua JBjsa a^qisod sa (soqaaq ap uapjo un opo^ BJBd
apA anb oinjBisa pp uozbj b[ opuaiqtqxa \jsb UBas sbsod sbj anb
osmb soiQ^^) Booaua^ sa uoiaBaqdxa B^ is oaad íBjanpiqBS b^ ua JBisa
apand as ou (oqoaq opBZipnptAipui pj b asopuapijaj 'ttsoiQ osinb o[
jsb,, :o[duiafa jod) soiq pp p^iunpA JBpaxj^Bd B[ uoiaBaqdxa ouioa
aaajjo as 'oqaaq un ajuB 'ig 'jiuaAap pp Bpuasa ouioa pBpipiuappaB
B^ b ajB^nBisui aixb Xa^ b^ ap b^sia b[ b opapuaqajdB ap souaxu b
'a^qisuajduioaui jas p ajuapiaaB pp oidojd s^ *aaB^ua pp Biua^iuiod
Á piauasa pBpi[Ba[ b[ ajjaiApB as is uoisuajduioa BiqBs Áv\\ ojos
anb ouis 'piuaptaaB jas apand ou ojuauíBpunj p A opBaqdxa oqaaq
yap uoiaByaj By í uoisuajduioa BtJBUiáiJO ns ap BAtsajdxa Bas oqaaq
ya jBJBaua ap BjauBiu BXna 'BaijauaS uoiaBaiydxa By ouis yBnpiAipui
uoiaBaiydxa By Bsajajuí ou anb Bjuana u^ asjaua^ ap Bq uaiquiEj^
•jod un ap
aiuatpuadap jos ap BjqBq oyya 'üjbcí un b^siab BjjnpiqBS By ig *a^uBU
-xuuaiap oiuaiuoui oaisBq ya saauoiua sa optqap-sa-anb-oy Á 'opiqap
oy ap uorsuajdraoaui By apsap BpBiaunuap sa BjjnpiqBS ap ^ayBj By ya
ua sand 'opBAijap A oiJBpunaas sa o^uauíoui ajsa 'BsnoB oy bioubjouSi
ap A apyaqaj opBiABJixa ya oiqBS sa ou anb BajB ts A 'BjjnptqBS By ap bj
-anj B^sa '^opí^^p,, S^ 9nb oyyanbB ouioa 44nij^, un a^uasajd B^Bq anb oa
-iSoyoayaj japuajduioa opo^ *ooija a^uaSB yap jBnias A jBznf yap ajuBU
-inijaiap ojuauíoui ya B^uaAap opBipiydxa uij ya ojub^ ua 'BiauaSixa sy
ap ouByd yB aanpuoa anb-vuvd un ua anSuoyojd as anb anb-uod un ap oj
-uaiuiBZBydsap opo^ 'aSixa as oSyB 'urj ya apsap íaaaBas oyB 'oiuauíBp
-unj ya apsaQ 'ouBiunq jaaBqanb yB a^jou un uByBuas anb so^uatxuBpuBui
ap sauíj A sauozBj ap jaqBs oiqBS ya Bisa ua sa o^[ •BjjnptqBS By b BuaÍB A
Biaua^ixa By ap Btdojd sa pBpiyBuij eun ap uoisajd B'q 'opijuas anjo}o
ay A anbijijsnf By zaA ns b anb ttBJBd?? un b uozbj Bsa Buipjoqns ou
sbui íBOijiisnf A Boiydxa Byya jod A 'ap-upzBJ By apsap-sa BjjnpiqBS B'q
•oarSoyoayai ojuauíoui yBnjuaAa un ap osad opoj ap BiauajBa By ba 'sojBp
-ubui ap BiauasnB Bsa b BpijaqpB oja^ 'OATjBjaduiiui sa jopBjuaiJo jap
-uajduioa asa 'oqaip oy un^ag qBiauasa ojund ojjo b aanpuoa ojs^
•sojjo soy o sbsoo s^y ap jas ojapBpjaA oisia ya
apsap auaiApB anb opt^uas ya uoa ajjnao bsoo yBnSí a isa anb oy opuaiq
-Bs-jas ns jod outs 'zny By ap ojBpuBm ya jod BuiuiBaua as ou ap-zny
By b jas ns ua apuajduioa uain^) *opBiyqo A op^uapjo oy ap Biauap
-uadap By b BuafB sa oj3d 'oiJBpiyos o oxauoa sa anb oy ap Biauapuadap
By jbj^soui Bjpo^ 'jaaBq ns ap pBpaiJo^Biyqo By b jBny jauíyjd ya.
anSjojo anb oiuaiuiijaraos oy&gt;oj ap a^uajayip ajuauqBtouasa sa oiuaui

�en todo caso es ajena al plano de la moralidad en cuanto conjunto
de mandamientos, pues en el modo de la sabiduría el orden ontológico tiene absoluta primacía respecto de toda consideración axiológica. Todo valer será un modo de ser. Está fuera de su manera de com
prender el saber que versa sobre normas y mandatos, o sobre bienes
y males en sí y en cuanto meramente tales, aunque ese saber se llame
sabiduría; una cosa es ésta como contenido, y otra como estilo modal.
Fácil es ver que todo socratismo y todo platonismo no encuentran
en este modo su adecuado lugar. Igualmente fácil es advertir que la
idea de deber es a su vez ajena a la modalidad en estudio. No se
"debe" el estilo vital verdadero y la actitud que le es propia; se es
o no se es en él; y el sapiente de él ha de definirse por su lucidez,
sea ésta racional o no, sea demostrable o no. La iluminada proximi
dad con el fundamento y la conformidad con el sentido que fluye
de él serán ahora los principios de todo esencial enjuiciar estimativo.
Y todo esfuerzo verdadero y valedero será expresivo del grado de
íntima conexión con lo tenido por raíz originaria.
b)

Glosas ilustrativas de aspectos parciales

Una buena ejemplificación inicial de lo que antecede puede
obtenerse tomando en consideración la idea de ^Destinó". Pero será
preciso dar un largo rodeo para llegar hasta ella.
Si se recorren los textos griegos referentes al tema del "mal"
resulta notablemente frecuente encontrar, junto con su austero saber
sobre el padecer humano, la creencia que imputa a los dioses la cau
sación de males. A veces por triviales motivos, y en ocasiones gratui
tamente, los Inmortales envían el mal; veces hay en que no existe
para ello otra causa que su diversión: en el teatro del mundo, juegan
con los que habrán de sufrir y morir. Otras veces la razón es una
culpa, pero una culpa inculpable (Edipo) : los Dioses castigan por el
hecho criminoso aunque no exista voluntario criminal. A menudo, en
fin, es su pasión o su envidia lo que desencadena la bella y angustiosa
tragedia que hace presa de los humanos. El dolor de éstos no cuenta
para el altivo corazón de los Olímpicos, cuya orgullosa mirada no
se conmueve por la áspera condición del mortal.
A esa situación ha de vincularse la irrestricta intensidad pasional
del dios griego. Es frecuente lamentar el inmoralismo de la religión
helénica: se le supone ser una incoherencia lógica respecto de la idea
de un Dios, o una inmadurez espiritual éticamente condenable, o una
supersticiosa sugestión estética; pero semejante lenguaje representa
una completa incomprensión de la antigua religiosidad. Quienes acu
san a los griegos de atribuir pasiones viciosas a los Dioses no saben
lo que dicen, pues justamente son esas pasiones lo que exhibe su
valer y manifiesta su condición superior y divina. Para el espíritu
griego es signo de una inferioridad y pequenez todo servir a una lega
lidad enjuiciadora de la voluntad. Sólo la voluntad poderosa es di
vina, y lo es en el grado de su poderío. El "detente y no hagas"^ bien
- 308 -

�- 60S Buoiaipuoa anb pBpijBaj buii b o uij oaasuujxa un b Buipjoqns as ap
-ojuauíBpunj-jas ns is sa oj o^[ #jbuiSijo a;uauiBjapBpjaA pBpijsaj ua sa
o^uauíBpunj o^ubi ua soiq ^a is jbiij auaij ojos Bjapisuoa as anb opoui
jap Biauaijadxa bj 'sBiuap^ 'oja^ 'BiSojoajaj. Bjsandjadns jainbjBna
aiuB^Jodiuiui Bujoj X 'jiuaAOjd ns ua bjoSb as oijoaij jap uoisuajd
-uioa bq ^ajqísod anb-BJBd OAisiaap un jod JB^unSajd opo^ b suafs sa
oqaaq jap BJopBzijBaj uoisuajduioa Bsa anb bjsia bj b asjauaj ap Bq
sbj^[ •BjjnpiqBS bj ap opoui ja ua Bisa as Bjoqy *osoiauajuas ouoj jb
jb^uj ns mbB ^^fap OAijBjadun ouoj jg *sa ajuauíBAjiaaja ouioa jb^ Bas
sa anb oj anb uaa^q X uajainb sasoiQ soj anb ois^ijiubui opuaiasq
BjBjqBq anb ouis ^sasotp soj b jaaapaqo ap uoiaB^ijqo bj opuBiaunuB
soj^o b BjiSiJip as ou 'sa jsb uain^) uas ns ua jBisa-jaqBs ouis 'ap-Bta
-uaipaqo XBq o^¿ *sa anb oj ap u^isuaaduioa ouis 'aijduina b ojBpuBui
jnbB XBq o^¿ *sa ouioa anb ojjo ajanj jaaaBOB ja anb ajaisinb anb
uoisuaiajd BUBuinq ^po^ opijuas ap aaaaBo anb opuaijjiApB X
ns ua ojopuaipuaiduioa 'ouiAip oqaiadBa ja jod opBuiuuaiap
-uoob ja jBjduiajuoa Bisaj aj ojos anb ajjans ap 'soiq jap pBjunjoA bj b
opBjqij BjjBq as ajsa anb oiubj ua aaqiuoq jap upiaipuoa bj ajqisuajso
opuaia^q BpipuaqaadB jas uaiquiBj apand uoiaBjaj biusiui Bsa oaa^
•BiauaSixa bj ap opoui ja ua Bjsa as osbd ajuBfamas ua anb oiAqo s^
•BJOSuaqaadB Biauaijadxa BAi}Bjajdjaiui Bsa ap aXnjj anb jBJnjsu oijbj
-ojod ja Bjas jb^ ísasoiQ soj b jaaapaqo *BJt9l93 ojqísod ns jod osojp
-aui X soiq jap ajan^nf X OABjasa 'ajqiuoq jap uoisiiuns BpB^ijqo bj
ua opuaipiaui BiJBiujBd asjaaBij apand jBsnBa uoiaBjaj bs^ *opipuajd
-uioa jas ap ajqi^daasns sa opiiuas un ap sbui ua 'bj3ubui Bjsa ap 'anb
asjaA ap BjqBij íouBuinq jbiu un ap BAijBaijdxa uozbj ouioa ojsaij
-iubui aaBq as japod X jas asa anb bjoijb asBáuodns oja^ 'Biauapuad
-apui bj ap a^jod ja ua saauo^ua BjBjsa as X 'jipiaap opoi ap oqaajap
ap pB^jaqij bj ap uoiobj;soui a^uajBd bj ap opoui ja ua op^iauaijad
-xa a;uauiBAi}Bjajdiajui jas uaiquiBj apanQ 'Biauajaaxa bj ap ojpsa ja
ua saauo^ua souiajB^sa X \¿soi(j un v ajuvfdiuds^ ja ouioa asjiuijap
ap BjqBq anb 'ajajB ap ouanp jap BiuSipBJBd ap opoiu ja ua ajuaui
-BA^Biajdjaiut opipuaqajdB jas apan^ 'sajuajajip soj^bjS X sbuijoj
ajiuipB japod X jas ns opBiauaijadxa sa jBno bj. ua BiouaAiA bj ojad
í Biauajaaxa bj ap ouBjd ja ua BJjsaniu as oáaij soip ja 'o^sia isy
•uo^bjq ap 'ajuap
-Baap bX 'ouans ja Bzinb opis BXBq asa anbunB 'soqaBqaniu sosonjjiA X
souanq ap odraijQ un uoa jbuos ojuoj sg #soiq un ap Biauaiuajaui
joijadns bj ap ojiijj oaiSoj ja jas apand o sa ouBiunq jbiu jBna o jbj
anb JBjjnsaj ap Bq 'soy^vd oiusiiu ja uoa ajuauíajuajaqoa 'oja^ 'oajaui
-oj^-iSBna un ua ajjaiAuoa oj X outAip oj ap uapjo ja uoa ajquioq jb
BZBjua anb oj BiJoiaiA bj jod Bijanj ns X uoisBd ajqou bj sa 'zaA ns b X
íeoipo sns X sajoauaj sns ua 'sasoiQ ap SBjjajanb sajqBjauínuui sbj ua
pBpijBjiA jBjuauíBpunj Bsa aA as uaig • ^ajqinSuitxaui f&gt;$iun jBiauasa
X buiijui ns Bpinj^sap Bas iu 'opBiina un Bas ojja jod ou anbunB
'ajjns X aaapBd 'ajj X Basap 'jBuois^d anb ojub^ ua 'X ísoiq un sa
o^aijS soip ja sauoisBd sns BJBd ajqij Jas jod ojpg ^ouiAip uapjo jb ou
'ouBinnq uapjo jb aaauajjad '(íosaoxa ua vpvu^ buiixbui bj ap oidojd

�su querer. Tampoco lo es si el Dios es dependiente de otro funda
mento, desde el cual habrá de advenir ahora la sabia comprensión,
siguiendo el carácter móvil del horizonte del modo. Así ocurre cuan
do el Dios es, en la experiencia aprehensora, apercihido-interpretado
dependiendo del Destino.
Frecuente fue este camino en el pensamiento helénico: al Destino
todo ha de conformarse, incluso un Dios. Semejante idea de "Destino"
puede ser apresada desde el mero reconocimiento impotente del rigor
de los hechos que inciden en el corazón humano. Puede también
erigirse en principio explicativo, en cuanto tal exonerador y justifi
cativo de sí mismo y del Dios. Pero una es la aprehensión indeter
minada que dice: "es otra la causa", y otra aquella directa y positiva
que dice: "tal es la causa, y por ser tal así ha de ser". Antes está
bamos ante el mero hecho: el Destino así lo ha decretado; ante
ello caben la rebeldía impotente, la increpación, y el maldecir a la
ciega raíz. Ahora estamos ante un hecho que se convierte en derecho:
por cuanto es el Destino quien lo ha decretado, es justo que lo que
así es sea así, y sabio será aceptarlo. No hay otra justicia u otro
camino verdadero, aunque hayan deseos de que la justicia o la acción
posible fuesen otras que como son. Aquí se deja de lado la idea
de la pura contingencia; a menos que la contingencia pura, en cuanto
realidad no enjuiciable por una pensahle otra posibilidad, sea acep
tada en tanto sea propio del sentido último de las cosas el que sólo
exista la contingencia pura y nada más.
Para el independiente, lo que hace la dureza del hecho es que
siempre hubiera podido no ser. Mismo cuando se sitúe en una hipó
tesis determinista, el hecho será siempre meramente tal, y su nece
sidad natural no es una justificación de devecho. En la idea de Des
tino esa justificación existe, aunque no alcanza el tono de la sabi
duría cuando su relación con el suceso es accidental, de suerte que
la contingencia es retirada del hecho y atribuida al Destino: es un
arbitrario decreto, a diferencia del mero azar natural que es sólo
un mero hecho y no un decreto. En tanto arbitrario, es contingente;
pero la contingencia del decreto no es igual a la contingencia de las
consecuencias; en tanto decretadas, éstas devienen necesarias de de
recho, así como la voluntad legisladora que decide del contenido de
un orden jurídico condiciona la efectividad de éste, por más que ella
sea incondicionada, y lo que vale como de derecho no deja de ser
tal porque en abstracto pueda pensarse en la posibilidad de que sea
otro que como es. Mas, de cualquier modo, es sólo un hecho que
sea tal el derecho, y por eso cabe enjuiciarlo. Igualmente, resultará
accidental que lo que acontece sea tal o cual, o sea tal o cual el de
recho que lo acompaña, pues la aprehensión que se considera no con
sagra el derecho del hecho-arbitrario-del-derecho a ser el derecho
verdadero. Pero esa posibilidad de ser otro el derecho y el hecho
que de él dependa queda excluida en la aprehensión "sabia" de la
idea de Destino. Su decreto deja de ser arbitrario. Se justifica en sí
mismo y por sí mismo, con exclusión de toda concebible alteridad.
- 310 -

�- 118 so[ jauai ap Bq ajqmoq p BiouapiAOJd aiuBfaiuas jog qBiaadsa oia[
-lAud un 9p 89 ouBtunq uapjo pp upioBnjis B[ aiuaptAOjd uoisiAajd
BS9 ug *uij un ap uopBzipaj B[ anSisjad anb Bjoiaaj pBpipnijJídsa
Bun BiaBq aonpuoa pna o[ 'pBiunpA 'uoiouaiui 'Biauaáipiur Boqduii
b.i9ubui Bun8p ap 'uopBzipuosjad ap opBj^ ojaaia un auodns Biauap
-jAOjg ap oidaouoa p 'ouisiui o[ aog *uaiq ns BJBd SBsoa uEJiiaojd
ü souBuinq so[ b uapuajiB oiubi ua eajuapiAoad uos anb 'sasoig so[
o soi(j p uBjqo B|p jod A 'oitqosqy o^ ua Bp^punj Bjsa BiauapiAOJ^
ap capí B[ jod B^sandnsaad [bj^[ pp A uaig pp uopuijsip B^
•uoioBnjis Bsa ap soAisajdxa ajuauíBpBjqos uos pAaipaui bj
-opa^ b^ BpBuoxsijdB opónb anb ua pj^[ [ap opijuas p aaqos sojaqj
-uoa so^ •Biaua^ixa B[ ap [Bpoiu odi^ [B aaaua^jad anb jbj;soui b^bcí
sbjou SB^sa UB^SBg "uaig pp opiA^as [B 'sbsoo sb[ SBpoj ouiod 'jtBisa ap
Bq A Bjsa BiouapiAojg B[ jod Buiuiaa^ap as uain^) *BpuBui 'buijou
o^uBna ua iA buijou Bun sa BJopButuiijasip A BJopBuapjo o^ubj ua uoia
-ui^sip Bjsa í[bj^[ [a A uaig [a aa^ua uopuijsip b[ jod saouo^ua buiui
-jajap as sa isb uain^) #sa anb [bui oiuBna ua buiiitS3[ o[ ou uoioboij
-tjsnf Bisa 'uaiq pp uozbj aod sa xs A í^as Bjaiqap ou 'pj ojuBna ua
'lBM Ia an^ 9P PÍJU3S I9 u9 'lBH ouioa [bui p jBuapuoa ap Bfap ou
4uatg [B jíaj9s ap Bq BjauBui BunSp ap [bui p anb Bdas anbun^ '^
OAijoa[as uaiqxuBi sa BiauapiAOjg B[ jod Buiuuajap as uain) *uaig un
BJBd jas ap Bq opoj ^oArpaps sa Buiuuappajd Biouan^ut ns anb soqa
-aq so[ ap ojuaiuiBuiuiBoua [g "BiauapiAOjg sa ou B9io sa is A 'BSaia
sa Buanq sa ou BpuapiAOjd Bun ig "uaig un ap bjsia ua uaoBq as
BiouapiAOjg B[ ap uoisiAOjd A upispajd b[ ojag *opijuas ns bjsia b[ b
opuaiuaj soqoaq so[ jBjdaaB A jBioajdB A 'jas otdojd [ap A SBsoa sb[
ap [BjauaS opiiuas p unSas asjButuuojap oiqus isb sa 'uij opBnoapB
p BioBq BpiA ns JBuapjo oicjbs sa 'BiouapiAOJg B[ ap BjjnpiqBS B[ ua
jBijuoa oiqBS sg 'Sbsoo sb[ ap opijuas p a^njijsuoD uij ajsa BJBd upiDBj
-uaijo ns A 'uij un b apuaij oujaiqoS ns 'Bujaiqoá BiouapiAojg Bg
•BiouaptAOjg ap
o^daauoa p A 'ouijsaQ ap Bapi B[ jod opiuajuoa ns ua BpBuiuuapp
a^uauípiouasaui: BiABpoj 'BjjnpiqBS B[ Jin^uijsip a^uBjJoduit Bjas 'jbz
-ipaj b uoioBjiuiipp B[ ap ojoadsB opunSas a^sa jod Bzuaiuioo as ig
•[Biouaijadxa-ooijnauauíjaq opoui ouisiiu ajsa ua asjBjapisuoa ap Bq
BjjnpiqBS B[ b uoiobooaui Bpoj ou 'BSjaAui B[ b '^ íouijsap ap Bapt
Bpoj ap BpBfap JBjsa apand uaiq anb 'BjjnpiqBS B[ ua jas ap buijoj
Boiun Bun uoa asjBOijjiuapi ap Bq ou opin^as ouiuiBa p ojag
•jaaBqanb A jos
ns ua soj;o so[ b apuajduioa A apuajduioa as Bjsa jod anb [a 'Bisa
ap opoui p ua sa A 'BjjnpiqBS B[ ap ouSis [a sa p jod asjBuiuuaiap
A (b}[bj ns o) opjiuas asa jaaouoa [g 'optiuas uis opBoijiisnf un
o 'opBDijjisnf opjiuas un auaji sa anb o[ 'isy #aiuBuopipuoD upz^j
saouoiua apsap A uaiquiBi bjoi[b sa Biouanaasuoa Bjaui Bja anb p^pts
•999U Bg "oqoajap a[qiqaauoa ooiun [a ua bjiiSijsubji as oxusiui oqoaq
[g *isb jas aqap 'isb sa anbjod A 'isb sg -BoijiisnC as jas oidojd ns
jod anb 'oppuas ap BJopBzipSa[ Bopt B[ jod pBpaiJBJijqjB ap sapi b[
jBiuB[dns aaBq pBpisaoau aiuauBiuui Bsg *sa ouioa ouis jas Bjjpod o^[

�medios adecuados para alcanzar su fin, y en ese fin ha de residir su
bien, ínsito en el Bien. Su por-qué se comprende por su para-qué. El
sentido de su fundamento sólo se explicita desde la aprehensión de
su finalidad. Pero, en el orden de la sabiduría, estos términos se
invierten. El para-qué se comprende adviniendo de un por-qué. Es
su raíz y fundamento lo que justifica al hecho. En su provenir ha
de estar su significar. Una finalidad extrínseca y accesoria, que con
dicionare el proceso de engendrar, es ajena a la sabiduría, a lo menos
en tanto es propio de su sentido que su quehacer coincida con su
ser. Esto no significa que no pueda perseguir un fin, sino que para
nadie ni para nada ajeno es semejante término, y que a nadie rinde
cuentas de éste, de suerte que para el hombre tanto da que exista o
no dicho fin.
Ciertamente, la sabiduría aprecia las cosas desde la perspectiva
de su sentido; pero conoce a éste cuando comprende desde la pers
pectiva de un legalizante y último fundamento justificador. Por eso
puede haber en ella un sentido del sin-Sentido, cuando el fundamento
carece de explícito propio fin, o éste no tiene ninguna significación
antropológica. Bien típica es la ya mentada idea de Destino: su ine
xorable ser así es ajeno a todo para-qué. Ser-en lo que se es, sabiendo
que así se ha de ser, por provenir de lo que hace que se sea el ser
que se es, sin un escindido para-qué que ordene a su ser: tal es el
signo expresivo de la sabiduría. El Sentido adviene desde el funda
mento primariamente engendrador; en esta comunidad con el funda
mento es donde la sabiduría afinca su valer, pues es insensato pres
cindir del fundamento, aunque de éste provengan incluso los que se
olvidan de él.
En la Providencia se tiende a escamotear al mal en cuanto Mal,
no obstante reconocerlo como tal, pues de alguna manera supone que
algún sentido tiene o ha de tener en el plan providencial: su apa
riencia de mal oculta su benéfico sentido en el conjunto total; aun
que sea secretamente ha de tender —de alguna manera— al Bien;
si se le soporta y acepta, no se hace esto ateniéndose a lo que según
su presencia es, sino a lo que se piensa que en definitiva sea. Es así
que el tema de la Providencia es siempre correlativo a una fe, y da
sustento a una esperanza a la vez que es sustentado por ella. Con esto
se vuelve a un punto señalado: el Bien de la providencia guarda
intrínseca relación con el bien humano, y el hombre espera y confía
por razón de ella y de aquél.
En la sabiduría en cambio el mal humano es lo que es, sin que
para nada cuente su posible condición de instrumento para algún
Bien, pues aun en este caso el bien humano es otra cosa que ese Bien;
a lo más será propio del bien humano saber atenerse al mal de su
situación, si no quiere que éste se doble por su extravío o su rebel
día, agregando a su cuota de padecimiento necesario otros sufrimien
tos tan gratuitos como inútiles. Así separado del bien humano, un
posible Bien que trascienda la situación del hombre no es en verdad
para el hombre un bien. ¿Qué importaría la obra a construirse para
- 312 -

�- 818 ns ap oiuauupapEd p aiqEjiAaui ajians ns b opuESajB asan
-tiqap as 'opEsaadB 'is Bijas o^uoj souaui ou anb osej pp ofauoa \e Euip EunpiqBs E[
ajjEd ns jo&lt;i \,uaiq ns E^uaj ojio anb EJBd ubjejiibui aui :¡oSuaj auans an^)!,, ;o
í(ofauoa uanq un ^os anb oqaiud Epuauadxa b¡ ua :¡Xos zipj an)!,, :asEsuad 'jes
-uad opuaipnd 'anb sopa ap pnbü Euas aiqpiJ rsEipuj ap ofauoa pp uaiq p sa ou
anb 'uaiq un jinSasuoa ejecI sEipuj ap ofauoa p usn as ouojBJoqB^ p uj (6¿)

-pnSí sand 'asjBau ap psjunpA aju^faraas sa gjnut isa as anb o[ jaA
ou Á Jjnq BJBd SBpBjuaAui sauoianjijsut ua o ouBpunuí oSanf piauBj
-sqnsui p ua asopuBiSnpj 'jas ap piauasa opoui ns ua ouisiui js ap opiA
qo p sa a[qBuapuo¡3 *BiauBJOui o BiauasnB ns apsap o 'aapuajduioa
aaBq anb ajuozíjoq ouBfa^ p apsap opssajdB ap jBn[ ua ojn^osqB o\
jod a^uajBdB o^ buioí anb uotsuajduioaui bj^ sa oiABJjxa íojuauíBpunj
p uoa uoiaBpj Bpoj ap aaajBa sand 'Bippqaj tb\ sa bub^y *jas oidoad
ns ap bSjb3 b[ js ajqos jbuio^ BJBd 'sand '^.iqj]; isa as anb jas p otuoa
asjBjdaaB Á uoiaBnijs b^ japuajduioa uapiduii anb sajuajBdB sauoiaBj
-ojba sb^ ap ajqq ^as inbB BaijjuSis pojjaqi'j *uij un a^qí^ixa BBq anb
anb BJBd un uis 'sa as anb ua uoiotpuoa b^ ua jas bjb¿ ajqi[ aaBq anb
Biauaisixa b^ japuajduioa ap opoui un jsb s^ 'opBixuiTpp ajuauíBaij
-jouiodoJiuB uatg un b opBuoiaBpj ou 'ouisiui js b BisBq as anb oj
•uauíBpunj ouiiqn un uoa uoiaBpj b^ apsap ajuauíBAisuajdtuoa-opuaTp
-uaqajdB sa as anb ajdiuaxs BjjnpiqBS b^ ua sa as oqaxp oj unSag
•uoiaBOTjijsnf jas
ap JBfap uis Bajjjisnf ou anb uoxaBaijjisnf Bun 'jBat^dxa b Btaunuaj
anb uoiaBaqdxa cun —BpBiaajdB a^uauíBUBuinq— sa :souiuuai soj^o
ua íoiajauoa ojuBiia ua ojajauoa oj ap BUBUinq pBpqiqiSi^ajut Bpoj
ap apuiasajd 'opiqaauoa aiuauíBOijJOuiodoJiuBui ouBfaj oiuara^punj
un b ajaipj as oiubj ua 'anb upiaBaqdxa Bun sa BjjnpiqBs b^ anb
jsb s^ *6i uaig un BJBd ojuauínjjsut ap o Bqanjd ap jaiaBjBa ns jod
ojopuBaijijsnf pui ns ap asBjSap as anb ajquioq p Bjjas ojnajpjj Á
'ouBuinq jaaapBd p sa a^uajajiput 'bjjbutSijo zjbj Bun apsap bjiui jsb
anb BpBJiui bj BJBd íoajjjouiodoJiuB jajaBjBa opoj a^npxa oxquiBa
ua Bjjnpiqss Bg -pBptuBuinjj bj á osajojg p uaixa 'a^xxa ou soxg
p opuBna jy ¿ouisiiu ajqraoq p jod sa ou is 'ajquioq p JiSixa ap
-and as anb jod? :oatjJouiodojjuB ja^aBJBa un auaij BiauaSixa Bg
•pBpisaaau ns ap adiatjjBd Á jas ns ap oAijnjijsuoa
Bas o 'uotaisod ap biuoj ajuajoduii Bun BXnjjisuoa Á jas ns ap ojut^
-sip Bas JBjsa pj anb 'BjjnpiqBS bj ap ppoui odij p JBzjjajaBJBa BJBd
'sa a^uajajrpuj *sojnui soj bjjuoo opuBadpS soubiu sns Bzojjsap uainb
anb opoui oj^o ap Bjp ua Bjsa Bppa ns ua ouipa aoauBuuad anb ojau
-oísijd p omoa jsb 'a^jans ns ua JB^sa ns JBiquiBa Bzinb apand ojad
'Bjp uoa asjBJBaua ns jod a^jans ns Biqui^a ou ajqtuoq p 'uoioBnjis
ns ua opBuotsijdy *soig p JBdpasip ap BraajsBjq bjubui bj b BuafB sa
íjas ns ua aaouooaj aj as o^ubi ua BjdaaB as oqaaq p iBsnaxa ^Bq ou
BjjnpiqBS bj ua íBsnaxa aj as ojubj ua oqaaq p BjdaaB as BiauapiA
-ojg ap Bapi b^ ug UBSiq ns jod BJBjuauíBj Á BJBUoipui as is puoisBd
upxaBjiSB ns ap jopp oiJBsaaauut p bjjb^3jb anb ouxs BpBU bjjbj
-inb ou Á 'ogij^Bui ap uoiarpuoa ns Bzipaj Á aaap^d opBadpS jas Á
ns ug ¿jjnjjsuoa BJBd op^sn jas p asaijjns anb ogijJBui p

�mente el Ser sigue su marcha por sobre ella, y ella no merece más
que la irónica y severa mirada que recae sobre quien no sabe lo que es.
Para la sabiduría aquello que es condenable no es tal por ser
prohibido, sino por ser un desatino; y lo es porque, desarraigado
de su fundamento, carece de sentido; si carece de sentido, carece de
todo posible valor; sólo el sentido justifica y sólo se es conforme a
él cuando se es desde el fundamento; lo in-fundado no tiene ni ver
dadero ser ni verdadero valor, y sin saberlo se transfigura de reali
dad en ilusión; en su ignorancia y errar se disminuye y aminora,
sin dejar sin embargo de ser y hacer lo que corresponde de él. Igual
acaece en el mundo cotidiano, cuando se respeta a quien barriendo
se sabe buen barrendero, y no se respeta a quien barriendo y ba
rriendo bien se cree Napoleón. Pues todo valer posible está en el
ser-en su verdadero lugar.
Así, apariencia y realidad, ilusión y verdad, extravío y reencuen
tro, devienen temas fundamentales de la sabiduría, pero en el bien
entendido de que la sabiduría no obliga sino que sólo invita a com
prender. Dichos temas son a la vez constitutivos de modos de ser
y de modos correlativos de valer; pero, sin embargo, el valer no tiene
aquí ningún sentido ni de exigencia ni de moralidad. Su entusiasmo,
su dureza, su esfuerzo, nada tienen que ver con un posible deber.
Estar en falta no es pecar; su caída es quebranto y perdimiento, pero
la angustia del extravío es distinta de la angustia de la infracción;
recuperarse no es enmienda-de ni arrepentimiento-por, sino simpleinente aceptado retorno al lugar y camino en que se es.
La sabiduría sólo puede existir si se mira algo viendo a través
suyo su fundamento primitivo, dado en el modo de una legalidad
condicionante justificativa. Porque la sabiduría no es aprehensión de
una situación individual en cuanto tal; sólo le es conocida ésta
como ejemplo de una ley general, de estirpe primigenia. Es por eso
que el caso particular aparece fundado y justificado. La originaria
ley encauzadora es su razón. Tal ley no es descriptiva sino expli
cativa en tanto el hecho, siendo aceptado en su razón, deviene dere
cho. No se precisa en este modo la expresa aprehensión de un condi
cionamiento transfenoménico. Aun lo fenoménico puede imponer su
legalidad por el carácter inexorable de su orden meramente empíri
co que se inviste del rango de última razón. Por eso es tradicional
admitir que la experiencia es madre de la sabiduría. La experiencia
enseña que la vida es así, ha de ser aceptada así, luego ha de ser así.
Y es sabiduría tanto si su contemplación está llena de alegría como
si la tiñe el atardecer de la tristeza.
Por lo dicho es posible ver que mil reflexiones éticas cotidianas
sobre el placer y el dolor, el triunfo y el fracaso, el nacimiento y la
muerte, son sentencias típicas de la sabiduría. Su trivialidad y super
ficialidad no les quita este carácter; son en la sabiduría en tanto
en cuanto se pretenden en una sabia verdad en la que el hecho, aje
namente a todo inimportante momento teleológico, se hace patente
en su lógico-ser-así, incluso cuando esa lógica sea trans-racional. Su
- 314 -

�- 9X8 '9L d 'I I A 'X '6^61
'S3J?V souonfl •sv}9j(}uioj svxqo •..UBUiiiqM 11BM E BPO,, "E^JO^ eojeq •
(os)

0} anb safap ou 'BpBJtra n^ BiuBAaj^ :ofasuoa ojjo A ouq ¿BJoqB sa
ojos anb jouib ja BJoqB apid Buajd sbiu popisuaiui anb? 'ojaq ¿Bp
•bu sa ou bueubui anb jouie ja ajBA anb? 'sanq #opuBjapisuoa auaiA
as anb opijuas orasira p ua ajuajBAiquiB uoiaisod ap buioj Bun ap
pBpijiqísod bj BJ^sanra 'o^xajuoa ns ap Bjanj orasira is ua opeiapis
-uoa 'Biaod pp osjaA a;sg *08 ítsvtuvu svj uod vpiuuop duaia anb vsjjq
nun odiuaij^ ja A svoou unías sauouin soj nununp^^ #pnjiua^d Bjajauoa
Bun sa Biauasaad ns a^BJBdajji sa Biauasns ns anb-io^ 'aaduiais BJBd
apjaid as o bub^ as apjaid as o bub^ as p ua anb o[ anb o^ubj apA
o^iBqma uis A íojapaaajad anb ojubi ua aiuBjsui p 3[ba BpB^[ 'sop^u
-Buuaq a^uauqiDBj jas uapand BpBU B[ A opoj Y^. "^j^aasauBAa o^uaui
-ora BpBa ap a^injiisnsui BpuBjJodrai B| JBisa^iuEui apand b3ubiubjsui
-subjj uoiaBjapisuoa buisiui B-q 'BUBsaaau Biauanaasuoa Bun Bjau^ra
BunSuiu ap sa ou ojad íBjjnpiqBS B^ ap BauBjuBjsuisuBjj uopE^duiaj
-uoa B[ ap Bidoad Xnra pBppxjaB Bun b oppajaj jas ap a^qijdaasns
sa BSBd anb ajuBjsut pp pBpqijnj A pBpiaBSnj b^ japuajdraoa opo^ '08
-an[ apsaQ ¿ajuBisui p JB^inbiUB b BjjnpiqBS b^ o^p jod
-Ba^ ap aiaadsa eun oí^q opipuajduioa jas ap sq opoj : BpuBjsunajp
B[ ap BdiauBraa bj ojuauíBpunj p apsap BpBJira ng •BjjnpiqBS B[ bj
-saijiuBra anb oseo p jB^daoB bjb¿ pBjjaqq b^ ap o^jaas p sa jbj^ #bzij
-BnpiAipuisap as jBnpiAtpui oseo p 'víaj eun ap ojduiafa ojubj uq
•ajjanra bj b A jojop
jb bSjojo as —BUBipnoa uoixajjaj Bqaip bj ua— anb pBptjBaj bj uoa
ajjnao isb ípBptsaaau ap Bapi bj b anb ja ua jBSnj ns opuBfap 'opunna
jb opijajaj Bas jbzb ja anb a^uanaajj sbui sa oja^ #pBpTjB8aj bj ap jas
ap opora ja ua opipuaqajdB saauo^ua sa orasira jbzb ja anb a^ans ap
'Bujaiqo anb jbzb jap JBjnaiiJBd oseo auaiAap bsojbzb BtauB^sunajia
bj anb oj uoa 4Biaua8uijuoa bj b opBSajjua jcjsa jBtauasa ns BUBiunq
uoioipuoa oraoa aXnjBjsa anb Bjjanb^ :Xaj Bun ap BAisajdxa Bas bj
-sa o;ubj ua Biauauiiuoa ns ua oppjns A opBiJodos A opipuaqajdB jas
ap souara b 'BtauaiJBdB BJnd jas ap Bq pBpijBuoiaBJJt ns ^ajuaáupuoa
jbi ojuBna ua 'jBnpiAtpui oqaaq jap pBpiaiSojB Bjara bj ua asjauapp
apand ou BjjnpiqBS bj sbj^[ uas ns auoiaipuoo anb jBaipBj uoiaaaja^ui
Bun sajB^ ojuBna ua uapid bjjo iu eun iu A 'jijdrana ajainb Biauaixa
bj A juapjd ns ajainb Biauapuadapui bj ^japuajduioa apid A BjquiosB
as oíaiajafa ns ua bsbobjj opuBna ojos A 'asjBjiajafa ajainb Biauajaaxa
nq 'sopora sojjo soj sopoi ua jBiuapiaaB sa Biauasa ns sa anb japuajd
-raoa JBajanu asq *^jja ap BUBuiip anb JBaipui ja uoa uoiaBpuBjsqns
-uoa ns jod opuaijanb o opuB8znf A 'BiauasnB ns ap BpBU bj aqxqxa
anb o opiiuas ns ajuajBdsuBJi aaBq anb BJopBjpua8ua uozbj bijbuts
-ijo Bjjanb^ ap znj bj b opuBjdraa^uoa 'ajqxsuajdraoa ajuauíjBSaj jiuaA
-ap un opuaipuaqajdB-jas ap uoisuaiajd bj ua sa as anb ajdraais bij
-npiq^s bj ap opora ja ua sa as sand 'isB-jas aiuaj^dcui a jouadns un
ap oAijBjdraaiuoo ja^aBJBa ns BiunsBJ^ uoiaBaiji^snf ap ouo^ oraijuí

�aprisione el pasajero instante" y "detente, no pierdas lo que te pue
de dar el instante que pasa", pueden ser ambos pensados en el tipo
modal de la sabiduría. En uno y en otro el instante no es apreciado
por ser tal instante, sino que se le valora o se le niega por su lega
lidad, ínsita en su ser un instante. Es el ser, en cuanto tal transinstantáneo, de todo instante, lo que hace aquí que el instante sea de
terminado negativa o positivamente en cuanto a su valer.
También es preciso advertir que para ser (o estar) en la sabi
duría, no son necesarios los grandes temas de la metafísica o de la
creencia religiosa. Tampoco es necesaria la verdad efectiva de lo te
nido por verdad por el sapiente. Para desencadenar la legalidad pro
pia del modo, así como pueden bastar la experiencia cotidiana y la
legalidad empírica, pueden bastar también las actitudes que senten
ciosa y aceptadamente se determinan por su arraigado y constitutivo
ser-desde parcial que hace advenir comprensivamente —por ejemplo,
en la acción que emerge de la contemplación que entiende y actúa
a partir de la voz de la familia, la clase, el partido, la tradición, la
cultura, la sangre, la raza, o las potencias que enraizan en lo ctónico— dejando caer en indiferente inimportancia toda teleología superviniente. Cierta desprendida aquiescencia respecto de lo que haya
de ser por razón de su provenir fundamentador y legalizante, con la
consiguiente nota de que así ha de ser y no tiene sentido justificado
que no sea, puede derivarse de múltiples raíces. Y el carácter origi
nario de éstas no es en sí —ya se ha mentado la movilidad del hori
zonte de este modo— sino que sólo interesa su originariedad en la
apercepción vivencial del caso; para que semejante originariedad se
cumpla, basta que el horizonte se cierre más allá de aquello advi
niendo desde lo cual comprendiendo se es. Pero no ha de olvidarse
que los mismos temas pueden ser agitados desde los otros modos, le
jos del saber más bien silencioso de la sabiduría, y manifestarse en
el orgullo de la excelencia, o en el preferir contingente de la indepen
dencia, o en el mandar imperioso que es propio del exigir.
c)

La sabiduría y los contenidos de su saber

Si bien la esencia del ser en la sabiduría está determinada por
la actitud desde el comprender, esto no significa que la realización
de su meta le sea igualmente esencial. El comprender puede encon
trarse ante el infranqueable límite de aquello que por esencia es in
comprensible. Como tantas veces se ha dicho, el modo negativo es
solidario con el modo positivo. Sólo puede estar esencialmente de
terminado por la falta de comprensión quien esencialmente es-desde
el comprender. Así, el juzgar desde la incomprensibilidad del mun
do es una posibilidad propia de la actitud del ser en la sabiduría.
Quien busca un sentido puede no encontrarlo, pero este no encon
trar sólo afecta esencialmente a quien es-buscando. Es por eso posible
un sabio escepticismo cuya actitud sea una renuncia al juicio deter
minada por aquella sabiduría que ha sabido reconocer la imposibi
lidad de saber. ^Oh niño, el tundente Zeus tiene en su poder el tér- 316 -

�io?}ix^x&gt; aoiia^ SsxaoX^ Sioxnx
'^ao '•asiicóds amxnx an xno
13 .A1X03 XTO^llV. WX
inag ioxpadéiu3apx SsóUx ipioiod^^
injdari nyyp . apgao jtn acoxnx coxno
'Sopé aoiyU mpaozi^y loxsd/lnxanx
• 'códpri áahxoag oxaxnfip aU/tpXdp g jo
iwp| mxacopUaag Uri tin xas ^ nipaoxphtiQ
Soy^ SUdaéóox ipioyyou nippiinx ^ox
loastiasaoyx m^ywy lipp^yr&gt;% a^ g ]0
. Soao^X ova Shgiy Shawy3i1 iswñix
Saotisiiliiig^g i3dy^g Snox .aq?xU/i^ ipaod^^é
lopoa lonhxpag ^g Saox .wxlixi ^ridsx tivdu
^ao^^ny noyU^n Snéliil a^ii nox ?p nnp^Ó
. Soyió 7.^í&gt;3jjj lupio^-nAnx sx áxaoyu
anxodfj issxog no Supo Si^gao g nicom
'Spxodxidsu Acosxf g 10 '&lt;t7j^y^ aipaon3ii
• nhdpriU /iítí 10 . Smaoawrido aoxxUdmI3éfdx Ui3^i32tmpx Snxfipv ^g S\xyp
'SpsQ npUxa^ysixp aoxpnxs Souo&lt;
íSsxpg^ nsgao */i?tíg&gt;5 \3jx&gt; xpfj kg p
lodsrihép yyn . nipioxmd^tw %3 xno g Sopa
.i3yp% Hito coU^ix ^nx ^iips 00 aaxapx
Soxaixadnfl 13X3 Sa.32 nsr^ Soypx íivu ^
:/• 'tquivj -oS-iouiv ap sapuipiuis (\^)
na asjBjjuooua ap oi^aa^ ouBjjxa p Á soiusoa p ajue pniíjau oraoa
jod ozjanjsa ajqisuajso ns 'onnue ouisiaijdaasa p BJisanra
anb BaijaBjd v\ BiaBq pjuauíBpunj Biauapuaj B'^ uaqBS oinpsqB un
jtBsaadB ap pBpqiqísoduii aiiiBisuoa B^ a^uajstsqns oqaaq oaiun ouioa
aqtqxa 'sopxuaiuoa sojiuijui sns ajqna anb puuoj Xaj b^ ua Bpipuajd
-moa X BpBsuad 'Biauapadxa Bsa ap uoiaBjaipa B[ sbui 'pspiaA B^ ap sBdoj
sb[ uoa ajuauiBi.iosnyi aisiA as soiquiBa sopiuijapui sns ap oun BpBa ua
'BpBUoiaipuoa X BAijBpa sa 'aiuaiBcÍB sa upisuajdiuoa Bpoj^ #T8 tso%u^iuno
-apnd so^snvfui ua ofif oiumv ja uoa sotuDjavfoSuoa sou íu 'svsoa snuas
-\ui svj soiuviumaipoa ou 'asaipuajv aui as js isauojop X sojuaiwiafns sns
sajqvuuvuaui a sauquioij soj ap soaiSvui soupsap soj uos sajqvaauinuui
isajviu uis ^vq npvu 'isy 'jos jap znj vj uouopuvqn a^uaiuniaviunjoa X
'ajqvuasiw a^uaniu nun asanp vuod uvSjana as 'sojjo ¡unaia asopuaipumj
anb ajqisod ñas anb uis 'oajndund oSvjaid jap svjo snqanui svj X pnjsad
'Uiai vj uod sopvajsv^uv 'uviu ja ua uauaniu soun ^vnap vj oínq vmua soj
sapvfj ojSau ja 'sauy uod sopiouaci 'soj^o v isüpvijaipsap sapvpauiaafua
uajvqv soj sajvuoui soj ap sojjo v iv^aiu ns opvzuvajv uvXvq anb ap
sajuv zaíatx vaf vj a^oa soj soun v snj^^ 'sauaiq uoa X svzanbiu uoa opiada
-oavf 'vaaajoci ajuainSis ouv jv anb asuaid ou anb sajvjaoiu soj ap ounS
-uiu Xvq o^^j 'souv soj ap svjjana sdj soj^o ivip un an^ajj anb uvpavnSv
soun iajqtnbasvui oj uapuaaduia anb soj v uD^uawijv vzuvifuoa vj X
vzuvaadsa vj oaaj 'vsoa vpva vamjauoa soiq ja ouiqa opuaiqvs ou (opvu
-vS jv sajuvfatuas 'soaawifa 'soiuiam anb ouis 'saaqiuoq soj ua ojuaiui
-ipuaiua Xvq ou iaaainb apuop vaiqn oj X ajsixa ojuvna opoj ap ouiui

�su interés en las consecuencias para la conducta del no menos extra
ño hecho de no-saber, su ideal del sabio liberado He la inquietud pa
sional que provoca el vano fantasma de la Verdad, son notas que lo
integran de típica manera en el modo de la sabiduría, muy lejos por
cierto de las sosas interpretaciones corrientes para las que sólo es me
ra terquedad agnóstica. Sabe que la única sabiduría es el reconoci
miento del hecho de que no se sabe. La constatación repetida de que
todo saber y todo criterio de verdad son enjuiciables no puede con
ducir nunca a una contradicción teorética. Sus fórmulas: abstenerse
de juzgar, atenerse a los fenómenos, tomar lo que parece por mero
parecer, y no erigirlo en ser y valer transfenoménicos que coarten la
existencia con una verdad gratuita a la vez ilusoria y opresiva, son
todas expresivas de un definido tipo de sabiduría.
Semejantemente, es posible llegar a ser en la sabiduría por el ca
mino de una concepción materialista. Contémplese el Universo com
prendiéndolo en su todo por sus expresiones de orden físico, según
el modo de ser que se define en su esencia como materia, el cual de
alguna manera habrá de abarcar en sí el conjunto de lo que es. En
tal sistema, a esa totalidad quedan referidos, como simples grados
más altos de complejidad que no hacen salir de ella, los fenómenos
biológicos y psíquicos, que deberán fundamentarse y comprenderse
según la materia originaria, tanto si sólo representan diferentes instan
cias cuantitativas como si suponen mutaciones cualitativas provenien
tes de su protofundamento substancial. El conjunto en interacción
ha de desenvolverse según una legalidad inexorable que no ad
mite ninguna intervención ajena, constituyendo un orden cerrado
que excluye de sí toda providencia, todo plan, todo destino orienta
dor, toda lúcida finalidad. Toda parte tiene allí su sentido —carente
de sentido absoluto— en tanto que perteneciente a ese todo, el cual,
indiferente a toda discriminación axiológica, prosigue su camino in
mutable envuelto en la ceguedad de su inmanencia. En esta interpre
tación, cuya acerba dureza la penetra de una severa poesía, el hom
bre se origina en continuidad directa con el mundo animal, según es
trictos condicionamientos materiales; por iguales razones evoluciona,
y en su agrupación social causas del mismo orden determinan la for
mación y desarrollo de lo que llamamos civilización y cultura. Mun
do de valores frágil, sin más sentido que la satisfacción que el hombre
pueda, según sus aptitudes, encontrar en él; que no tiene ninguna sig
nificación transhumana; que se halla expuesto a cualquier catástro
fe, sobrevenida según la legalidad física, que lo destruya con la mis
ma indiferencia con que según esa misma legalidad fue construido,
para no quedar, de toda la epopeya humana, otra cosa que ^u silencio.
Quien, firmemente arraigado en esa perspectiva, comprende y enjui
cia desde ella y por ella el ser del hombre, discerniendo —tras la va
nidad de su apariencia y su creer— la inconsistente inanidad de su
valor, por esencia circunstancial y perecedero, pero que sin embargo
es todo para ese mismo ser humano que ninguna otra cosa tiene para
vestir la desnudez de su caducidad, y que halla en ésos sus valores
- 318 -

�- 618 -bao bj ua utuas sojaap so^na A saXaj unSas sopsjnSaj ajuarajBiiSi
•njBU sosaaojd sojjo jiuaAjajuí b opuBuiBjj 'uoiaBjadnaaj A Baño jas
BJBjuajuj 'BjapBpjaA Biiapuoa Bun Bjas ou oaad 'uoiauaAajd A Bsuaj
-ap Bjas Buapuoa Bpo^ UBuapuoa anb ou A japua.íduioa anb BjqBij
'sajuBuoiaipuoa sauozBj jBasnq Bjas oiJBsaaau 'ajuaB ns A oqoaq un
ap Biauasajd ug 'jijdrana b uoiaaB bj uBuapjoajd anb SBAijBUiuuaj
-ap saXaj ap Biauanjjuoa Bun ap jBjdraafa osbo oiuod oun BpBa b JB[d
-raajuoa souiajpod 'saAaj sajuauBuuad [a ap uaaaajo anb oAijdtjasap
uauínsaj jb ajqisaaa^ jBjnjBu uapjo jap unraoa oiuoraijjBd jb sajquioq
soj sopuajag 'jBjuaijjBd ua onpiAipui opoj ap [a A jsjaua^ na oubui
-nq o^uaiuiBjjodinoD p ojsta jas saauojua apand anb —Bisa ap Biauasa
Bipiao Bun jBjiaqdxa ap oiBsuasui oiuajuí opoj ap Jiaap p aianj pna
Bas— BzapjnjBu sa anb o\ opo^ ap pBpi[B^a[ unas jas auuojiun p ap
-sap sg 'upiaaB Bpoj ap ojuaiuiqduina p ajuauiBpButuuajap UBznBaua
anb sa^Bqojduioa sap^a[ sapBpiJBpi^aj sb[ b asjauajB BJBd 'ojuaui
-Bpunj oraiqn opo^ ap ajuauíBaijsouáB apuiasajd as jnby 'BjsiAijtsod
jBiáznf un ua oipnjsa ua ppoui odij pp Biauajsixa b^ asjapuajduioa
apdnd 'so[apjBd souiuua} ua 'anb apuajduioa as oqaip o^ jo^
•BiauasnB
ns ap o 'BiauBJOuSi ns ap o 'ajsa ap saABjj b ajuauíBjBTpaui oiaxnf
p opuatuiApB 'ojuauíBpunj oijbui^ijo un ap BjuBfaj B[ b Bpuajapj
piauasa ns jod jBznf pp zajBipauíui b^ ap BdiauBuia as uainb Bjjnp
-iqns B[ b aaauaijad o[ps ^ *Bjsa ap ojuaiuBpunj p sa ou ojad 'jBznf ns
b BUBdraoaB A Baija ns ap opjrdBO un sa uoiDBjajdjaiut ajuBÍauíag *soj
-apBpjaA sajopA A sajaaB^d so¡ ap oAiiBji^uBna oSanf pjuauíap A a[d
-uiis pp JBn[ ua 'sBuad SBiJBsaaauui a soAtsaaxa soasap opuBuiSiJO
'oiuaiuiBjjoduioa [a ubidia anb sajopp A sajaoBpI saprasBjuBj ap 'uxj
jod 'jBjaqq íajuajpaxuB anb ou^p un ap Btauasajd bj a^qísoduit aaBq
anb o[ 'pBpqiqrsuas b[ A pBpipuosjad B[ uajsixa ou B[p ua 'ooiubSjo
oisanduioa un ap upianpsip ajdmis b^ Bjsa opuais 'anb opuBJ^som
bj b joiuaj jap ^sajBjni^u sauozBj b uaaapaqo sojsa ap sauoia
i jod uauatj as anb souaiupuaj soj anb opuBJisom 'sasoip soj b
jouia^ jap JBjaqij utj jod auai) ouisijBijaiBui ng 'Baip bj b apaaajd ou
bj p^ ug "BjjnjiiqBS bj ua opsnjis jas Bpand ojnaidg anb
ou 'ojdiuafa un uoa jBJisnjt BJBd 'jsy •boiojoiuo-oixb uoisuajd
-xuoa ap ouis 'uotaaB ap souiiuja^ so.xaiu ua ou A íBisxjBijajBui-jas ja
apsap jBÍoznf bjjo A 'BisijBija^Biu sBuiaps jas A JBSznf sa bsod Bug #pBp
-lapa ap jspoui od^ un uoa apunjuoa as ou BiSojoapt Bun ojag
•jBSznf o^njosqB un ap pBpijiqisod Bpo^ 'aiuamjBfopBJBd 'a^nja
-xa js jod ap anb o^njosqB ouiuuaj un ap oxainf ja uoa —sop^uotaip
•uoa aiuauíjBjnjBu uaxquiBj— sajajui ns ap o uoisBd ns ap JBuiijsixa
jBuoiSBao ja apunjuoa ou A 'BjjnpiqBs Bun apsap Bznf 'jas ns ubuiui
-jajapajd anb sajBjnjBu sauoiaipuoa ap 'pBpjBijj buoiououi uoa 'Bia
-uapuadap ns uníías o^uaiuiiaajuoaB opoi ap A upiaaB Bpoj ap B^ajauoa
uoiaBiaajdB bj b JBajj B^sBq opBjquinaua jbjiiu asa bzbjj anb ouitu
-Ba ja jod o^anj apuaiasap —Bjja ua Baja anb ja opoj opBniís ajuara
-BiJBsaaau H^sa oii jBna B| ua— Braia Bsa BpBzu^ajB zaA Bun uainb ÍJBa
is ns opo; bjoíb anb pas bj A jaqaq ap Bp anb ajuanj bj js BJBd

�sión de eficacia correctiva promoviendo un comportamicnlo natural
modificado, aprobable en cuanto readaptado a los requerimientos del
medio, pues en no otra cosa puede consistir aquello que explicacio
nes primitivas designaron ingenuamente como enmienda. Necesaria
mente obediente a una legalidad natural rígidamente determinativa,
vaya o no acompañada del halo de una marginal indeterminación ra
cional y volitivamente ingobernable, el individuo puede ser causa de
horror, pero no de execración. Mas también aquí no basta creer en esa
tesis y actuar según ella para ser en el modo en estudio; sólo será en
éste quién esté erradicado de la inmediatez de lo presente, para adve
nir al juicio desde su afincamiento en el originario e insuperable ser
según mera legalidad de todo cuanto acontece.
Pero es más frecuente encontrar este tipo modal en otros estilos
de pensamiento, aunque éstos tampoco lo supongan necesariamen
te 82. Conforme al viejo texto de Anaximandro, "hacia aquello de don
de provienen las cosas que existen, se encamina también su perecer, se
gún lo que es preciso; pues se otorgan mutua justicia y castigo por su&lt;
injusticia, según el ordenamiento del tiempo" 83. Es una injusticia sepa
rarse del Uno primordial desgarrando su divina esencia; pero es tam
bién ley inexorable del cumplimiento de ésta, que de ella los contrarios
han de escindirse para luego entre sí oponerse; que ese mundo de oposi
ciones ha de desenvolverse y avanzar justamente por esta oposición
injusta, y que por su propio desarrollo esta injusta oposición se des
truirá necesaria y justamente a sí misma. Y así, el camino del aleja
miento es a la vez camino de retorno; y cada ente individual es al
mismo tiempo realización de un mal en su cumplimiento de sí y cu
ra de ese mal en su ser hacia su propio aniquilamiento. Toda afir
mación se corona con su negación, y la realidad de un ser es tránsito
hacia su no ser. Quien así ve las cosas, deviene libre para su sumi
sión a su pequeño y particular destino, que sabe pequeño y particu
lar para lo Absoluto por grande y omnirreconocida que sea su con
dición mundana. No menos sabe ver a su adversario como oposición
necesaria, y al mismo tiempo lo combate y lo justifica. Por eso pue
de condenar perdonando y perdonar condenando; pues no renuncia
a su juzgar, sino en tanto que enjuicia a su juzgar desde aquello que
da sentido a su juzgar y a lo juzgado. Aquí se confunden el derecho
del sin-derecho y el sin-derecho del derecho; pues lo que es, justa
mente así ha de ser, no obstante ser esencialmente injusto en su ser,
íntimamente determinado por la universal culpa de la individuación.
La tantas veces señalada identidad de los conceptos de ley natural

(82) Las referencias que siguen a sistemas filosóficos tienen el valor de ejempüficaciones, pero no suponen una interpretación que se pretenda riguiosamcnie his
tórica, ni exhiben el posible margen de conceptos éticos contradictorios que pro
vengan de otros modos de eticidad.
(83) *¿ wv óé jj yéveai^ tan roí; ovai xxi n)v ^Oogáv tt^ rocira yivta ^at xxzá jó j^ociúv dióóvxt
yág avjá díxTjv xxi TÍotv á/./.t'¡?^oi,; ri}&lt;; áóixíx^ xxrá tt/v tov xQÓvov zá$iv.'' /•• ¡ (/^•)•
_ 320 -

�iss 'Z5 ''Pili
'901 '•piqi
'ZOl 'PIQÍ
• 85 '•ptq¡
't-S ''Piqi
'15 '•piqi
'55 '•piqi
'¿9 "PIOI
•(•(j) 05 ''wSdxj j^

(26)
(16)
(06)
(68)
(88)
(¿8)
(98)
&lt;S8)
(W)

-ui Bun ua apupsa as anb oug jas ojnjosqB otustuí asa :ojuauiBpunj
j^nSí ns unas SBpBjdtuajuoa uos opuBna uBiunjsa as ssjsa 'uopipuoa
ap sBiauaiajip sbjbjSui o sbjbjS sajquioq soj bjb&lt;í uos anb sojuijsip
sojuauíotu ua Bjpijdxa as ojnjosqB ajuapiA jap jiuaAap ja tg 'ze jBaj
japod ja sa Banf anb ouiu un ap íojnjosqy oj ap piauasa uppBU
-xuuajap sa jbj^[ pp X uaig pp Biauaaoui B| san^ *I6 sBip so[ sopoi ap
Bzapjn^Bu B[ sa Biusnu b^ X Bun anb opuBJOui 'sojjo b sopui jod X
souanq jod sBip soun b auaij anb 'opoisajj ouioa jaaBq ap Bsoa sa oj^[
•pe ojsnfur o\ ap ojsnf o\ UB^upsip saaquioq so[ anbunB 'sotq p bjb¿
ojsnf X ouanq X o^pq sa opoj sand 'G8 uapiauíoa o[bui O[ X ouanq o[
'ajjans Bjsa a(j 'Biauasa a^qou Baijuapi UBisayjtuBui X outAtp uapjo
ap aiuaiupnSí uos opui sojsa BJBd o[ ouioa ouanq so^sa BJBd O^ oj
-ub^ X 'sapjjoui soj uaXn^B^sa anb SBiauajajip sbj uos sa^uajajipui 'a^sa
ap BpBJim B[ BiB^ 'ouisiui ojnpsqy o^ ap OAijnitjsuoa X ajuaipuad
-ap opiji pni b sa sa anb o[ opoj sand 'ojn[OsqB Jiujaasip a^isod
-uii un ap uaaip BpBU ojad íajuBznf pp oaiSopjuo ojnjBjsa p baij
-Bpj uopBaijiu^is Bun uauai^ o[bui oj X ouanq oj aj^ua uBuiuipasip
anb uopBpajdB ap SBpuajajip SB^q #88 jofaui oaad ajqisput bjuouijb
BjjanbB un^as 'opBaijijsnf Bpanb otustuí oj jod ojad ísojsando ajjua
oiaqjuoa oiJBsaaau un ap oAisajdxa sa jBnptAipui ajua un ap jojop
ja anb Bjjnsaj o^sa 3Q #18 ouistuí oSisuoa apiauíoa opuaiSjaAip 'bjij
bj X oajB ja ouioa sauoisuaj sBisando jod 'ouioa uapiiaaduioa ou anb
jap 'iag oiuaSiuipd asa ap BpuBJOuSt bj ua uaaauBiujad 'jBjnaijjBd
aiua opoj ap Biauapuadap j^puasa Bsa uaqpjadB ou sauain^) #98 sajqij
sojjo b X soABjasa soun b aaBq 'saj([uioq ouioa sojjo b X sasoip ouioa
soun b Bjjsanuí 'Xaj X ajpBd sa opoj ap 'aj^quioa jg uas ns un^as X ua
auapap oupip sa anb ojjanbB j^na ja jod j^aj ouiuibo ja sa ^sa anb oj
ajjua Bqanj bj X 'oupip ajuaiujBiiSi sa 'sa anb oj ojjo^ •,,^ ajquiBq X Bjnj
-jBq 'z^d X ajBquioa 'oubj3a X oujaiAui 'aqaou X Bjp sa anb 'otjbuiS
-tjo sbui jag jap jbiiSi jod sBAijBjuasajdaj X SBAijnjijsuoa uos sajuaj
-BdB sauoiaisodBjjuoa sbj sand '^8 oun sa opoj anb ua Jippuioa X soSoj
jb jio sa oiqBS 'ajsa bjb^ 'ojtjaBjajj ap jBiainfua ja sa ajuBfauíag
•BiauaiiBuiut ns ap ouas ja ua auaijuoa opoj b anb X sa anb oj op
-oj ap BÍoaino X bjjb 'oai^Ojojuo ojuauíBpunjojojd un b Bpipaui X ua^
-ijo ns b ouioa zapijBA ns BJBd opijiuiaj sa ooiSojoixb ojuauíoui opoj
anb bj ua 'batjbuiijs3 X BAijBjajdjajuí zaA bj b 'BpBaijijBa ajuaiusaija
'jbjia pnjijaB Bun ap BAtjBjuasajdaj sa cjinSuijsip ap BjqBq Bp^uopnj
-OAa sbui BpuaSijajuí Bun anb oj apunjuoa anb Baisijajd BnuaSui Bun
jas ap Bjsa sofaj 'ojpuBuiixBuy ua Bjjuanaua as anb Biaijsnf ap Xaj X

�manente multiplicidad y en ésta permanece en su unidad escondi
da 93, velada para todo no iniciado mirar. Por esto mismo es justifi
cado el orgullo del elegido, privilegiado conocedor del Logos que
a todo unifica, a todo rige y armoniza. Alejado de los que no saben
ver ni oir, despectivo respecto de los durmientes apresados en la va
nidad de su interpretar y valorar 94, guarda con celo en el lote de su
suerte el precioso y trabajoso don de su iluminada comunicación con
lo divino. Quien ha llegado a ver en verdad, nada valora más alto
que su visión, aunque ésta —en quien se conoce a sí mismo— no sea
consoladora ni placentera, y destruya el refugio en los misterios im
píos de mártires y forjadores de mentiras 95.
De semejante manera en muchos textos estoicos96 se muestra
un estilo de experiencia en la cual el cosmos se presenta a modo de
historia regulada por una ley a la que, quiérase o no, el individuo
habrá de acomodarse; en ese acontecer de orden universal, a cada
uno le es determinadamente asignado el lote de bien que le corres
ponde, y renegar de ello es sólo bien ilusorio y mal en definitiva. El
estoico conoce la falta pero no el pecado, y menos el estado de pe
cado. Una ruedecilla puede no cumplir su función en un mecanismo;
estará en falta; pero no puede existir ninguna imposibilidad de prin
cipio para que cumpla su función: si le fuese imposible, no sería
por causa de ella, sino por causa del diseñador del mecanismo. Así,
para el estoico no hay ninguna posibilidad de pensar que una carne
débil no pueda cumplir la ley; ésta, o bien es cumplible, o bien no
es la verdadera ley. Por eso no hay pedantería en sus declaraciones
sobre la virtud, cuando éstas son aprehendidas en la modalidad ética
correspondiente; no son sino exhortaciones al bien —más profundo,
más real, aunque a veces oculto— que se deriva de su conformidad
a su función. Según ya se ha indicado, quien se rebela contra su esen
cia agrega al dolor ínsito en la situación de su esencia el dolor de su
rebelión; no tiene sentido —es extravío y turbación— alejarse de lo
que otorga ser y valer al meollo de la propia existencia. La vida es
una lucha semejante a una dura guerra: carece de razón de ser —y
por ende de consistencia— quien no guarda su puesto; se aniquila
a sí mismo como tal ser que él es; su realidad deviene la de una
sombra; encuentra su natural castigo en su errar insatisfecho; vaga
a tropezones por la noche en que se sumerge; con el engaño de gus
tar sus gustos, se condena a la insaciabilidad. En cambio, quien obe-

(93)Ibid., 10.
(94)Ibid., 1 y 73.
(95)Ibid., 14 y 28.
(96)En las consideraciones que siguen acerca del estoicismo en general, ha de
tenerse en cuenta que se aislan los temas conexos con la sabiduría. Conviene no
olvidar que se trata de una filosofía a veces ilógica por impura, que en algunos
textos da oídos a voces que provienen de otros modos, y, en particular, a solicitudes
de la exigencia, bien que a menudo fórmulas verbales que parecen derivarse de ésta
puedan interpretarse con pureza en el sentido de la sabiduría. Un estudio detenido
sobre el estoicismo puede ser un buen ejemplo de la crítica lógica que la teoría de los
modos permite en cuanto a la coherencia interna de las doctrines éticas.
- 322 -

�- ese ap uaiquiBj oiainfjad uis X 'opipad oj Bia^q ozjanjsa ns ua ozuairaoa
opeAouaj ajdmais ns ap X soj!ooj sns ap BzanbBjj bj ap jaqes ns ap oía
-mfjad uis 'Bpiuajap ou Bqan[ ajduiais sa oSjBqiua uis anb uoiaBu^is
-aj 'jBaad ajqE^iAaui ja ajuB uoiaBuSisaj Bjjaia Bun ajqisod sa aiua^
-ixa ja bjb^ 'B^npsqB uoiaijad Bun ap upisajd b^iuijui bj ap aimxa
as anb ouB^uaoinB 'oiuiub pp pBpafojj b[ uoa ucnaaBsuBJj ajqBuap
-uoa sa iip asjauaiap opoj BiauaSixa bj ap opom p BJBd 'sera aapuaj
-ajd ojBsuasui Bijas X ajqBuozBJ X ojsnf ouiuuaj p Bjs^q oaiojsa p
B.iBd 8BJjuai^\[ *smi a^qisod aadmais un ajUB Bjanáoa ajq^djna X
-iqap B[ ap upiDBjdaaB sa 'oqaaq p Xaj B[ ap ba anb BiauBjsip
B{ ap opiAp BJjsanin sand 'opsaad ap ojdaauoa p of^q a^a osnpui a
oaiBSiJBj sa is ap oiuaiinBiua^uoa ajuBjpsaj opoi 'ojio aisa ua íis ap
oiuairaBiuaiuoa ojsnf un JBjpsaj apand uaiuBxa pnbs aQ 'hozejoo
pp Bzajnd ap sajoija^ui saXa^ ap o pnjij uoiasaijijnd ap sajoijajxa
eaXa^ ap bjbjj as is ojubj 'pj\[ p na jB^sa X Xa^ b^ jiSuijjui ap uoia
-Bdnaoajd aiuBjniJOj bj sa bjjo íBjinbuBjj X 9uijij upisiaap Bun a3
-jns anb jap 'oAiiafqo isbo 'sBijsnSuB uis 'ojBja uauiBxa '^njaB as jBna
bj ua uoiaunj bj ap jofaui oiuaiiuijdiuna un ap bjsia ua uoiaaB ns
jBaij^aaj BJBd ouisiui is b asjBjunSajd sa Bsoa buj *opBaad jap uJOjq
-uiai X joiuaj,, ja uauiBxa ns ua X^q ou íBiJnpiq^s bj ap ouiiubd jap
soiuaiuiBjjBdB sajBuoisBoo sns jBaijijaaj ajji;iuuad ap ja anb aauBa
•jb oj^o sp aj ou 'Biauaiauoa ap uaiuBxa ja aaouoa ODiojsa ja ig
•ajqisod anb-BJBd opoj opijuas ajainbpB
anb ap-BsnBD-jod-jas anb oiubj ua sa sand 'BiuauiBpunj oj anb t¿iodif
un ap uozbj jod ojps sa 'jas ns ojuaimijdrana BjjBq ja ua is X ítjs
-BJBdJ? un Bas ou ítBJBd?5 ajsa anb uaiq 'BJBd-jas un ajdmais sa jas ns
íjas oidojd ns ua opiiuas ns bioSb aiua unui\[ *ajajB BfaiA bj ap jbS
-nj ja bjoijb uBdnao BiauaiuaAuoa X uoiaBnaapB ap sojdaauoa soj osa
jo^ "Biauasa ajdiuis ns ap 'BjaBjjsqB bCoiub aj as anb 'p^pajos bj ua
BpBjapisuoa ou 'opoj un BJBd X opoj un apsap b^sia uoiounj bj sa 'aj
-uatuBaasuiJixa X baijisubjj Bp^suad jas ap Bq Bidojd uoiounj bj oaioi
-sa ja BJBd o jad íBaasujjjui Biauajaaxa Bjnd oiuoa ajBA anb ajjans jbj
ap 'ajuauBtuui uoiaBuiuuajap ns ua Bidojd upiaunj bj b Bjapisuoa
'Biauajaaxa bj apsap op^suad sa o^daauoa oqoip sand íajuajajip oJBq
-uia uis sa 'apiauioa ajuauíajuajüdB anbunB 'jas BpBa ap Bidojd uoia
-unj bj sa a^ajB :BaijajojsiJB upiaiuipp B^ uaaapBd ns ua X jbzoS ns
ua Bas oiaijjBd un anb apuodsajjoa anb oj jas aq^s anb 'ojap^pjaA
oiaiJjBd un jas ap bjobC as is ojad íoijojijaiu o^uaiuiijduina ns ap iu
BaasuiJiui Biauajaaxa ns ap BjaBf as ou oaiojsa oiaijjBd ja anb isb
sg "JB^nj ns ua jbjs^ ns unSas sa as opuBtia isas as anb apuodsajjoa
anb oj un^as jas ap Bq as oiuoa sa as opuBna —ouBpBpnia ja X ojajj
-an ja 'jbiuiub ja X ajquioq ja 'oXaqajd ja X oiaujBd ja— ajuajaaxa sa
PX *JB^nI ns U9 ^^Js^ j^p ojnjj oiuoa 'BpBAijap X BiJBpunaas uoiaou
ouioa Biauajaaxa bj aaouoa oaioisa ja anb apuajdsap as ojsa a(j
•jbjuojjb apuodsajjoa aj oun Bp^a b
anb saiuaipuadapui-ou soqaaq soj jaaBqanb ns ua opuBAajjajqos 'Bjsa
as anb ua jBnj ja ua asjB^daaB ou BJopBiuarajojB ajuauíBpiijaApB
-ui a buba uoiaEjiSs s^ *apuodsajjoa aj anb oj auaiiqo Xaj ns b aaap

�la sana alegría con que pueda disponerse para su lucha y de su gozo
por toda parcial conquista. Para el estoico, en cambio, un pecar ine
vitable es una noción incomprensible y aun vergonzosa, pues es ena
jenamiento y locura la persecución de lo imposible. Hay para él re
signación respecto de los hechos exteriores, mas no es posible resig
narse a un insuficiente cumplimiento de lo que pide el sentido en
y por el cual se es y se vale. El mal ha de consistir en un extraño
e ineficaz desvío subjetivo respecto del fatal acontecer universal. La
actitud espiritual del estoico accede a la libertad por el conocimiento
de la necesidad de aquello que acontece; de ese saber dimana como
de una fuente la bienaventurada "apatía", pues más temible que el
padecimiento ha de ser el temor al padecimiento. Por eso pudo decir
Séneca, para quien son absurdos el dolor, la esperanza, el temor, la
compasión: ^Pero el que se queja y llora y gime, es obligado por la
fuerza a hacer lo que se le ordena y, aunque no quiera, no por eso
es menos competido a obedecer. ¡Pero qué locura ésa de preferir ser
arrastrado en lugar de seguir!" 7.
Innecesario es perseguir la manifestación de este modo a lo largo
de la historia de la filosofía; pero han de mencionarse sucintamente
—por excepcionalmente ilustrativos— Spinoza y Nietzsche. Para el
primero, la substancia infinita dotada de infinitos atributos que para
lelamente se explicitan en infinitos modos se traduce en éstos según
intrínseca necesidad, como de la esencia de una figura geométrica
derivan con necesidad sus propiedades. Todo modo es lo que es se
gún la legalidad esencial del Ser absoluto; desde la perspectiva de
éste, todos los modos le pertenecen por igual, y ninguno puede ser
dicho contrario a su naturaleza. Todo lo que es, es en Dios y por Dios,
y constituye a su manera una manifestación de Dios. Por eso, en or
den a las pasiones humanas, no es posible considerarlas para zaherir,
burlarse, aborrecer, condenar; sino que es preciso comprender, con
templándolas como si fuesen líneas, superficies y cuerpos 98. La per
fección y la imperfección son sólo modos comparativos de pensar, pues
todo lo que es —considerado en sí mismo— tiene la perfección que le
es adecuada, y nada pertenece a la naturaleza de una cosa si no es
lo que se sigue con necesidad de su causa eficiente, ajenamente a to
da finalidad ". Nadie puede ser quejoso del Ser absoluto por no corresponderle gozar de otra naturaleza u otro ánimo, pues eso sería
tan absurdo como que el círculo se quejase de no tener las propieda
des de la esfera 10. Lo bueno y lo malo no indican nada de positivo
en los entes, y no son nada más que modos de pensar que formamos
en tanto los comparamos entre ellos; de esta suerte, una misma cosa
puede al mismo tiempo ser buena o mala o indiferente, tal como la

(97)"Quisquís autem queritur et plorat et gemit, imperata faceré ui cogitur
et inuitus rapitur ad iussa nihilo minus. Quae autem dementia est potius trahi quam
sequi'" De vita beata. X V. 6.
(98)Cf. Eth. P. I I I , Praef.
(99)lbid., P. I V, Praef.
(100)Cf. Ep., LXVIII.
- 324 -

�- 938
'IIA X '4&lt;&gt;^j 'A 'a '-ptqi (901)
•¡ooips 'III XX 7 -&lt;fo^j 'piqi (gol)
///a -&lt;}oxd '-piqi (goi)
•^ ^ / -Mi/a(j '-pzq/ (20l)
'AI d "^ '3^ (iOl)

-suy oiynao un anb s^ra sa ou ysiu ap X uaiq ap sBjqBy^d SBy Biaunu
-ojd anb uoiaBiaajdB Bpoj uaiquiBi isb X 'jBuiuiop ap pBiunyoA b[ ap
Biauasajd BjaiJB By Byya u^ BJiuanaua as aaapaqo opuBna otusitu ojad
'aoapaqo n Bpusui íjapod ap p^iunyoA. By sa BpiA By ap Biajaas Biauasa
bq #sajo[BA ap SByqBi sBAanu ap jop^aja yB ouiuibo ajqB anb 'soiq
ap aiaanuí B^ ap afBsuam ^a Biaunus zoa ns X 'uejj3jb as soj^p b anb
soy ap Biauaisisuoaut B[ X sojnyosqB sajojBA sopipuaia^d soy ap o^uaui
•Bpunj oiqan^ ya Buiranyi 'saaiBJ SBy apuaaduioa anb ojuaiuiiaouoa yap
aaquiou u^ 'osaooB aBtyiuiBj a^uijad ou opaiui ya anb s^y ua 'sBpiq
-iqojd SBn^B ua JBaanq b bjtaui a Buasua ísapBpipunjojd ua jopBuop
•aayB 'B^ayojd X ouiAipB ouioa B^uasaad as aqaszjai^ 'aiJBd ns jo^
•Bjiutyui BiauBjsqns By ap uoiaBjsaytuBui ajqiy
^y BjiBoa BpBu sand —90x Bzajsyjj ap o BiiSayB ap uoiaaap BunSuiu
B^uauíijadxa yu sauoisBd auaij ou anb— soiq BJBd yBiu XBq ou osa aod
ísa;ua sol^o ap Biauaisixaoa By auoduii ay anb uoiaBiyuíiy By ua anb
bsoo bjjo ua apisaj ou sand 'pniyuíj ns uoa apiauxoa ajua un ap yBiu ya
anb asjyaap apand 'isb opuaig -Biauasa ns ap upisuBdxa Buayd By biiiu
-yy anb oy ya B^Bd Biauanaasuoa ua Bjas yBiu X 'jas ns ua JBJdAasjad b
apuayi ajua opoj anb ap BAisajdxa sa [bui yap pBpiAijByaj Bjaiu bq
'aiaadsa bj;o ap Biauasa By un^as a^joduioa as aiaadsa sun ap jas ya
anb japua^ajd oiuoa opijuas uis ubi sa ou^ip opBuiByy ya oiuoa a^jod
-inoa as ouSipui opBuiByy ya anb japuaiajd anb a^jans ap 'Bzay^jniBu
jByn^uis ns ap an^is as anb o[ un^as ajuauíBiJBsaaau ssnqaj X aaai
-adB yBna Bp^a anb oqBg •cox oyynSjo ya o 'Byjnq By 'BipiAua By 'Bjayoa
By 'oipo ya ouioa 'ojapBpjaA ojuaiuiiaouoa yB aisqo anb uoisBd Bpoj
is ap opuBfayB 'pBpiyBaj ua uos ouioa soyjiqaauoa jod ozjanjsa ns ua
BJBjsajiuBiu as jaiaBjsa ns ÍBiaydiuoaui a Bsnyuoa BjauBiu Bun ap soqa
-aq soy aqiauoa anb b aqap as osa 'Bisnfui o 'yBJoiuui 'ayqijjoq 'BSjaAjad
sa Bsoa BunSyB uptuido ns ua is 'apua jod X 'BuiAip BzayBjn^BU By ap
pBpisaaau By ap anáis as opoj anb Bjapisuoa opoj ajuB ajjany ouiiub ap
ajquioq un osa jo^ 'fOl aiuajoduii o ayqBJasiui saaaA sop sa 'BzajsiJi By
jod opunSas X oasap yBiu un jod ojaiuyjd opiauaA isb sa X ajuaidajJB
as anb ya X íBzaisyjj ap sopsuBduioaB ji jod o uozbj By b soijbjiuoo
jod uos oy 'soyBiu uos 'oíaajdsouaiu ya 'pBpyíiunq By 'Biqjaqos By 'joiu
•ai ya 'BzuBjadsa By 'oipo ya is ígox jBniaB ap Biauaiod BJisanu aXnuiui
-syp o BiuaiaajoB anb oy ap SBiJBpiyos uos sayBna SBy 'BzaisiJi By ap o
Bij^ays By ap uoiaaajB By anb sbiu sa ou oyBiu oy ap X ouanq oy ap 01
-uaiuiiaouoa y^ *^ox uatq un jaasod apiduui sou anb Bzaijaa uoa souiaq
-bs anb oy yBiu jod X 'yyin sa sou anb Bzaijaa uoa souiaqBS anb oy uaiq
jod asjapuaiua ap Bq 'oAiiByaj opyiuas aisa u^ *xox opjos ya BJBd aiuaj
•ajipui a 'opiSiyjB ya BJBd ByBiu 'oaiypauByaui ya BJBd Buanq sa Batsniu

�truniento de poder. Si el hombre se ha separado de la animalidad, es
porque ha aprendido a hacerse sufrir a sí mismo; sin dureza para
el propio dolor, no hay superación posible. La capacidad de domi
nadora represión ha hecho al hombre más libre y más apto para el
desarrollo de formas superiores de vida. Mas veces hay en las cuales
esa represión enquista al hombre, lo convierte en un ser que se com
place en sus padecimientos y en ellos se queda, y que aun los hace ca
da vez más complejos y refinados; pero se está entonces en presencia
de una vida que se va devorando a sí misma, cuyo ideal es destruc
tor, cuya profundidad es negativa, cuyo resultado es una desvitalización. Una cosa es el ascetismo como instrumento para el desarrollo
de una potencia superior, semejantemente al atleta que no se disci
plina por causa de prohibiciones, sino porque su represión es condi
ción que le hace alcanzar marcas que van más allá de lo antes logra
do; otra cosa es el ascetismo que toma la abstención como valiosa
por sí misma y queda cercado por una serie de preceptos negativos
cada vez más rebuscados que empiezan por prohibir el hecho, y lue
go la intención, y luego los ocultos fundamentos de esa posibilidad,
retorciéndose sobre sí y engendrando una creciente mala conciencia.
Pues entonces estamos en presencia de una desviada voluntad de po
der, como el medroso que, sintiendo el impulso de recorrer y ex
plorar pero no atreviéndose a salir fuera por carecer de lá fuerza
y audacia que requieren allí los peligros que espera, recorre y explo
ra el laberinto que él mismo construye en el interior; y los muros
que separan un mundo del otro devienen muros prohibidos, que es
malo y perverso sobrepasar. La voluntad de poder débil es también
voluntad de poder; pero, no pudiendo alcanzar rectamente su fin,
erige en valores los comportamientos que son consecuencias de su
debilidad, en nombre de ellos pide dignidad y respeto y quiere auto
ridad para mandar y precaverse de los que pueden ir más allá, pues
este sobrepasar pone de manifiesto la impotencia de quienes se que
dan. La mirada de la sabiduría descubre allí el resentimiento, mas
no como circunstancia accesoria, sino como esencial razón de ser cons
titutiva de los valores con cuyo lucir la debilidad se viste. Excluida
queda la posibilidad de que el resentimiento permita acceder a la vi
sión de valores auténticos, pues la vía de éstos no es la del descu
brimiento sino la de la invención; el valor no subsiste si se borra
el camino que a él conduce, pues éste es su fundamento y lo que
convierte a su término en término. La sabiduría que descubre la ilu
sión fantasmal del valer de esos valores-muros, torna libre al oyente
para seguir el camino adecuado a la potencia de su querer, que es
tanto más verdadero cuanto más poderoso. Y es conforme al sentido
de las cosas, cuyo ser es voluntad, que la voluntad más fuerte vaya
más lejos y constituya su reino de verdades por sobre los límites que
pretende imponer la debilidad de la mayoría vulgar. Riamos, si so
mos capaces, de esos límites; ejerzamos nuestro poderío con un ene
migo a su medida; sólo así el espíritu asciende hacia sus más altas
cimas. A las luchas del ánimo esforzado hay que llevar el carácter
- 326 -

�- ¿ss qiqap B3S nq^p ja anb k ajaanj eos a^anj p anb
oisnf sa :aatp aqDszpi^^ qiqop ^ auiuiop ajaanj p anb oisnf sa :aaip sapiiE3 'upp
-Earjijsnf pr^piu sbui Eun ap Epuasaad jnns Bun km\ rjjnpiqES bj u^ sand 'sa anb o{
ap u9pEjdaaE ns Eppju syiu uajqiuEj s;j BuosaaaE ojajua aod 'saAai \e uppuaAuoa
Eun ap opadsB oijj p auap EzajBjmBU bj ap Aa{ B[ b upisimai ns osnpui roiuauíEp
-unj oijbuiSuo un b upisiuiai EunSuiu ap oj^sbj aA as ou sapqE3 u^ •EunpiqES b^ ap
-sap Epuapaxa p[ Eaipaad ajsa :aipszjai&gt;^ k sap]iB3 aj)ua Epua.tajip pjuauíBpunj b[
jipisai aaa.iBd apuop [Epoui odp p ua sa anb asjEpuas uaiquiB^ aqaQ
•s 8 "dd 'iix "P^ 'tP '4o ',,^ZU3PS ^Ab^ b^^ 'ijEqasuassi^V 3q^HqQJd
3K(,, ',.&lt;aim. v^— H^]\H^^\iX3Clo uaxvai u^ip^uQ 3S3]Q ¡u3qnv¡S nz suisi^o^ ssp
(^uikjo íszudS usp uv '3U0/H uv 'supx ^o 'ustuxoj uv 'U3]3qnznv uisq^^ usp 'usqpiq
nx usq3js jnvf] usp 'sjjvj usp 'stppjjusqo X3P pq us^^^^l 'ipou jnip nzop :usq3\ nz
'fnvuvp i/ais U3puü}su3a 3t^ ¡u^ipsiuQ 3S3ip i\o„ :pBpipunjoj(d jod sappipadns UEJta
soSaji^ so{ anb aaip sou aqazspj^ opuEna ouioa 'EpuauEdE e¡ b ESaj^ua ^ejta ej ap
oíSoia p jaaBq k 'joiBA-EunpiqEs B[ b JBSau apand lEpoui-EjjnpiqBS ^r\ 'sesod sb^ ap
opijuas p uoa auuojuoa sa anb ojpnbE ouioa opipuaqaadE sas ^Epipadns o¡ ojuej
ua 'jEpijiadns o\ e ouiixbui opBiS p ua jauod k jaaajqouua a^qísod jse y^as k 'o^je
syui oSubj p uadnao joiea ouioa EjanpiqES e^ b usSaiu anb saaojEA anb uaiquisi
ju^nao apand ossa ouiuin ajsa u^ • (aipszpjN) BjjnpiqEs B{ ap ppoui odrj p ua
Epuapaxa ei ap upiaBziuiixEUi v\ ejjo k (sap^isuy) Bpuapaxa ei ap ppoui odp p
ua BjjnpiqBs ei ap uppEzuuixBui ei sa Esoa eu^ 'jojea oiusna ua EunpiqEs ej k pp
-oui odp ojuEna úa EimpiqES e^ SE^upsip uos anb jEpiAp ou auauuo^ (801) •9^ "d 'IIIX 'P9 '9^6T-S^6I 'uouEsnjv 'uaqaunjv -syusM sipwwvsso
qaBids osiv,, 'uuuduisSsu^i usms unu usvuuit jqstj pun qipM. UP ^}
sip snn ]jitn os— Siiupi^njvmsS 'tpsijjq4s 'jusucumysqufi,, (¿Ql)

ap Btniiui uozbj b^ bjoxjb UB)sajiuBin anb oiad 'jbjoui Biauaxjadxa bj
ap sajBuoiaipBJ) sauoxoBjajdaaiui sbj ap BJtaxnbsajBna ua sajqBOijdxaut
o^aiua jod sauoixauoa uos SBpoj^ 'pBpijBnpiATpui bj^o á Bun ajjua UBip
-ara anb jajatuBa ap sBiaua^ajip sbj usas anb sapu^j^ jod asjBiaajd
-souaiu apand ou jajBA BiCna 'ojaBjuoa ap sojund saiuepodiui souam
ou uos 'ae^jnA jap opadsaj ucnjis as oj;o á oun anb ua BiauB^sip bj
í^as ns ap OAijnjijsuoa sa aj oun Bp^a b anb ajaans ap ajoj ja is a^q
•os jbuioj bjb^ ojuaiuixjuasuoa ja ojja uoa Á 'soqaaq soj ap uoiaB^daaB
Bso^ajBA bj íou^oiao: oujaja ja apid anb BjjSajc bj A 'a^uaides buijb ja
Bu.xaja sBui aaBq anb soiq b jBnjaajajuí jouib jg 'pBpiujaja ap aiaadsa
Bjaaia Bun ofnq apuaaduioa anb buijb jap BzajBjJoj bj á is ap upiaBui
-jtjb BjaAas bj 'ojjapod ap Bjopiqiqxa Biauajads bj á sajBiíA sosjnduii
soj ap BAisuBdxa Bia^ajB bj uos oj ajqou Á ouanq ajuaiuBUBiunq oj ap
sajopBjaAaj souStg "orasiiaasB ojin^Baá ja 'uoiaBaijijaoui bj 'bijooubj
-aui bj 'ojuaimijuadajjB ja 4ojuaiuiipjouiaj ja uos sopBsjndxg 'Biaipnd
-uii bj sa Bf^q sbui uns ajuBjsqo ou ojad 'BzuanSjaA bj sa pBpiaoij
-ajuí Bun ap ouSis 'ojuairaijuadajJB ja sa opBuapuoa 'upissduioa bj sa
BpBuapuo^ #sbiojbub sa)uapuajdjos soquiB ajjua uajsixa anb sa oiAqo
'oSjBquia uig *ojjo ja aod A oun ja aod sopBuiBjaoad saaojBA soj uos
sajqilBdxuoaui aiuauíjeaipca íopuniu jap uoiadaauoa ns Biu^sip íoajo
jap A oun jap aajaBa^a ja sa ojsandQ 'BjjoaaBsap as anb sisa} bj b Bq
-anad ap uaAais opoui oiaaia ua sand 'ajuBiaoduit opsaijiuSis un Buiaj
a^a ua uauaij aqaszjai^[ A Bzouidg ap SBAisaans sauoiauam seg
•g0T Bsoaapod sbui a}uauiBAi}BjijBna Bajsaniu bj anb
OAisuajuí opBa^ ja aqiqxa A 'oidoad ouitubo ns anSis aapod ap pBj
-unjoA bj isB ojog •¿0I oaaaaan^ jap o^uajoiA A oaiuoai 'opBdnaoaadsap

�su secreta comunidad a la luz del concepto formal de sabiduría en
cuanto pura modalidad, a la vez experiencial y hermenéutica, propia
de la estructura de la eticidad, por lo cual lo que aparenta ser mera
coincidencia accidental se transforma en armonías determinadas por
una legalidad precisa. Pues ¿cómo podría confundirse con el vulgar
quien mira el devenir del cosmos contemplándolo desde su originario
fundamento, alejado de toda pequeña voluntad de antropomorfismo,
y sabedor de la inimportancia de las vanas esperanzas y de los va
nos temores de cada cual? ¿Cómo no ha de condenar la compasión
y el arrepentimiento quien, aprehendiendo los hechos desde su mis
ma raíz, apercibe la secreta razón de que sean tales como son, y en
su corazón los comprende y no huye ante ellos? Pero esa condena,
a su vez, no es otra cosa que la necesaria relación de superior a infe
rior que distingue al elegido del no elegido, por más que esa refe
rencia no tenga sentido fuera del orden comparativo de los vivientes
mismos, y aun sobre éstos no indique otra cosa que su lazo con el
fundamento. Y esa misma temática, con su interior poder relacional,
establece los mismos vínculos en los otros ejemplos considerados:
pues tampoco tienen razón de ser la compasión y el arrepentimiento
para el sabio de Heráclito, igualmente alejado del vulgar; son pasiones
penosas del hombre común, para el estoico que procura la apatía
liberadora identificándose con el universal Sentido que guía todas
las cosas; son debilidades fundadas en la incomprensión, para el ma
terialista o el positivista que son tales en el modo antes referido;
son padecimentos gratuitos fundados en una ignorancia que se igno
ra a sí misma, para el escéptico que sabe de la sabiduría de su es
cepticismo; son, en fin, sombras que se esfuman y se pierden en la
lejanía de lo que todos piensan, para el vulgar que, arrancado por
un momento de intensidad emotiva —por obra de un gran dolor
o una gran alegría— de la prisión cotidiana de su juzgar, se eleva
a inhabituales reflexiones sobre la inexorable legalidad que rige to
das las cosas —tal vez sin excluir la no menos inexorable legalidad
del azar— y alcanza fugazmente el luminoso sosiego que desnuda de
su urgencia a todo diario quehacer. Desvelada la vanidad de ocasio
nales culpas que acusan, a modo de Erinias nocturnas cuyo acosar
se torna huida ante la presencia de la luz, toda recuperación no tie
ne para la sabiduría otro justo alcance que el de retorno a su ser
más propio en tanto éste se aprehende llamado según su médula mis
ma hacia su peculiar camino; y sabe que es mejor llevar con clari
videncia la cruz de su dirección, que sufrirla y seguirla no menos
inevitablemente, pero con los tropiezos agitados de quien guarda una
venda sobre sus ojos 109. Pero ninguna recuperación de sí puede iden
tificarse con el arrepentimiento transfigurador, que lleva en su carne

(109) Es posible que en este tipo modal deba ser situado Heidegger. En este
caso, muchas luces podrán arrojarse acerca de su distinción entre la existencia pro
pia y la impropia, sobre su tono ajeno a la moralidad, y sobre el lugar que ha de
otorgarse al tema de la autenticidad.
- 328 -

�- 6^8
¿K6 P'u.iag •u^ipsu^^i un
•(&lt;:unqa3japaiA\. pun ana"^,, J3 • (¿-• •oipszjai^j Á. Ezouidg zaA ^ej) UESaiu oj anb soj b
ssjBpijjadns snjuídsa Bjapisuoa A 'EiauaSixa e[ ua auap ojuaiunjuadajaE p anb souoj
so[ 'sopoj BJBd sopipjA apuajajd anb 'japqa&lt;j xejy ap sa.ioi.ia soi iqB 3Q (Olí)

bj ap opoui ja ua sa ig "sspuajapjd sns ap Biauajsixaoa ajqijBdiuoa
-ut bj jod sojjijBqiuoa ap p^pisaaau bj ua BaA as soqaaq soj ua anb o
sojsa b aqatudB anb Bas b^ 'soiio BJBd o is BJBd (¡ou o ajuapaxa!)
oxdojd ouiraBa ns b oqaaaap ns ap p^paaA bj opuBiaunuB 's
-ba a^uauíBpipuaiajd sauoiaiqiqojd ap BiauBiaodiuiui ü[ jbjjsoui
Bjas 'Biaunuoad sb^ Biauapuadapui b^ ig "aapaxa ns ap ^^iq
opo^ ap pBpuoq B[ jb[bu3s ap BjqBjj 'SBansuaa sns ap oauB^q uaaBq
cq A uauodo aj as sauainb ap uoiaaB b^ ap pBpiuiiij^a^i b^ aiqiqxa
BJBd ouis 'as^Bd^nasip o asjBaijijsnf BJBd se^BaoAui ap Bq ou ajuajaa
-xa ^g *a[Bsajqos uatnb b ajsa ap opuBsnaB 'p?^\[ ^ A uaig [a aajua aj
-uaSiA upiauíjsip ^njiqBq ns Bga aod SBpBjoiA uejuais sauainb b a^uajj
'uoiaaB ns ap pEpiuiiiiSa^ b^ ajuauíBso^n^jo Jiqiqxa BJBd Bjas 'aaip
sb[ Biaua^axa B[ ig -sopoui so.no so^ ua sojutisip souoj jiJinbpB ap
uBq sBjqs^d sbuisiui SBg •BjanpiqBS [Biauasa Bun Bsaadxa as zoa B^na
jod aopB[3Aaj Biajojd ouioa B[qBq 'soin[osqB sajo^A so[ ap ajjanuí
^\ ua A atuaAap pp Biauaaoui BpBjJoBS b^ ua BjuaiuBpunj sb^ ojub^ ua
sand 'Biauapuadapui B[ ap opoui p ua sBjqB[Bd SBisa jod Bnjis as ou
—aqoszjai^[ aaBq O[ ouioa— opijítu-i^d Bisa opoi anb A opiqupjd
Bisa BpBU anb aaip uainb A íajsa ap Biaua^sixa B[ ap o^aadsaj baij
-cSau Bisandsaj B[ aod as.iBuuujajap apand opiiuas p jod Biun^a^d bj
ua ajuauípjiA Bn^s as uainb o^os sand 'opB^Jau cjed oas anbunB 'opi^uas
oijbui^uo pp Buiaj p apsap opuaiuiApB aaduiais bSziiC 'souiaqBS unS
-as 'anbaod íEzuaja^aBa bj anb ouSis sa 'bsoob anb pBpqiqísoduii bj
ap uozbj bj o —aapuajduioa piauasa ns ap BsnBa jod Bpij^aApn Bas
Bjsa anb ajduiais 'uozbj-uis ns o— jas ns ap uozbj bj opuaipuajduioa
'sa as anb ua uotaBnjis bj ap oSjbo asjaaBq p san^ uas ns b osaaaB
auai} A BiouaiJBdB bj BSBdajqos oiubj ua Bisa ap ajqq sa A 'BpuBi
-sunajia ns BJBd pBiJaqq ns ua pj auaiAap A sa BjjnpiqBS bj íasaijaj
-aid ns BJBd pBiJaqtj ^pid Biauapuadapui bj ícpiojafa jas BJBd pB^jaqtj
aptd Biauapaxa bj íBpqduina jas BJBd pBjjaqq 9pjd BpuaSixa Bg
•pBjjaqq bj ap Biuai p ua uoiaBJBdraoa bj sa BAi^Bjjsnji souaui o^[
•0TX soAijBaijiiaaj so^aap ap oiuauuipjouiaj ajduiats
ja uoa ajasjjpunjuoa jjjb ajans A 'oijepunaas uapjo ap sa Bjja ua jb^
-uapiaaB jB^nj ns 'Biauapuadapui bj ap pBpiai^a bj ua —otJBsaaau ou
ojad— ajqísod oiuauíoiu un sa xs j^ Mas auinsajd Biauajaaxa bj anb oj ap
ajuaXnjaxa oidiauod jod ojubiio ua ajqísiiupBui pBpijiqap Bun jod bz
-uanSjaA bj ojsand asa Bdnao biusiui Bjja BJBd íjouajuí un ap upuaiui
-ua bj anb sbui jas apand ou íajqisuajduioaui sa oiuaiuii)uadajJB
asa Biauajaaxa bj BJBd anb sa op^iuoasap jo^ qBiuaiuBpunj uop^aijiu
-Sis Bun aasod ojuaiuiiiuadajJB ja BiauaSixa bj ap Baija Biauaijadxa
bj ua ojog *uoisjaAuoa jBaipBj Bun b ojopuBSijqo 'Baijijnd A ajaiq
oj zaA bj b Jianj oXna A a^jou ns sa BJoqB anb znj bj BiaBq osoisub
jbjiui ns aSiJip Bisa jod oiuaiiuijjns ns apsap A Bdjna bj ap ouSis ja

�exigencia que aquellas palabras se pronuncian, su sentido será el de
anunciar la ausencia de razones para reprimir el Mal, la falta de fre
nos legítimos que coarten la ilegítima libertad para el Mal, la caren
cia de sanciones o consecuencias temibles que cierren el camino a la
delectación en el Mal. No se trata de variaciones arbitrarias, ni es
impreciso su sentido; un buen actor ha de saber modularlas y acom
pañarlas con gestos adecuados según el significado que por su modo
adquieren, si es capaz de transmitir la vivencia justa.
Otro tema de la sabiduría que es necesario señalar, es la conse
cuencia que su legalidad entraña para el moralismo. La moral podrá,
desde luego, ser aceptada como conforme al decir del originario fun
damento o ser rechazada como contraria al sentido o sinsentido que
proviene de él; pero parece muy difícil que se le pueda otorgar el
valor absoluto. Es o podrá ser cosa sustitutiva del verdadero conoci
miento, un instrumento válido para quienes son ciegos y útilmente
adecuado a esta condición, un mojón que señala una etapa en el
camino del ascenso o en el camino del descenso, pero siempre tendrá
un rango inferior para el elegido que, liberado por el conocimiento,
se determina sin mandatos por su comprensión del originario sentido.
Por su condición, la sabiduría indica que la mera moralidad es su
perada o a superar, y que puede devenir expresamente condenable.
Y en el margen en que sea justificada, no por eso deja esa justifi
cación de ser derivada. Cierto es que podría concebirse la posibilidad
de una sabiduría para la cual el ser según la moralidad fuere la ex
presión misma del originario sentido, convirtiendo extrañamente al
mundo en una especie de gran escuela cuyo propósito fundamental
hubiere de ser que sus niños tengan todos óptimo en conducta; tal
vez algunos momentos del estoicismo y algunas fórmulas teológicas
posteriores no estén lejos de ello. Sin embargo, esa concepción, pen
sada en concreto, deviene imposible, pues no se ve cómo en ese caso,
por el carácter propio de todo moralismo, pueda evitarse el desliza
miento hacia la exigencia y, en tanto en cuanto ésta devenga predo
minante, se saldrá por eso mismo del tipo modal que se considera.
Si el ser exigido es derivadamente justificado, de tal manera que
en la vivencia el tema del mandato se esfuma ante el tema del fun
damento, la obligatoriedad en tanto en cuanto tal no tiene el rango
primero; si es la conciencia de la exigibilidad lo que domina su
justificación es accesoria, como pasa con aquella exigencia que quie
re explicarse y da o pide razones para su ser o su cumplimiento.
Desde que la sabiduría se consubstancia con originarias razones, re
pugna de todo puro exigir. Por su parte, ni el ser en la excelencia
ni el ser en la independencia piden justificaciones; pero pueden ser
justificados desde la sabiduría sin que se vuelvan contra ésta; sólo
que, aunque sean colocados en el más alto rango, siguen sometidos
a la sabiduría; pues se deja de estar en ésta si ésta no se reserva
el poder de consagrar y coronar, aun cuando se permanezca en ella
en el modo negativo de la abjuración. Quien por sabio comprende
que es mejor ser excelente, independiente o santo, no se torna en
- 330 -

�TOO
loo
jod ayBA íojuaumpunj oidojd o ouafB un b uoiaBjiaiydxa Bpoj b bu
-afB sa Biauayaaxa b[ 'oiquiBa ug #ojuaraBpunj ns is ua ByyBq opunSas
[3 ua íojuauiBpunj un apid osbo jauíijd ^a ug 'pBpijBynSuis Bidojd
ns Bjajaap o[ isb anbjod zapiyBA ns ua ajuajodiuuio sa opunáas ya ug
•ajaijuoa ay ojnyosqB oy anb Biauajod ap opBjS ya ua pBptAijByaj ns
ua a[BA OAijBpj; o[ osbo jaraud p ug *sa ouioa yBj pBpiAijByaj ns ua
jas ap oqaaq ojaiu p Jod sa ouioa ajuauiBuayd jas ap oqoajap ouayd
ya auaij sa anb oy Biauapuadapui By ua 'ojnyosqB opijuas yB auuojuoa
yiBpiAijsyaj ns ua jas jod sa ouioa ajuauíBuayd jas ap oqaajap ouayd ya
auaij sa anb oy 'BjjnpiqBS By unSas 4SBjjuaij^[ '(ajuaisns oy Á auoiaip
-uoa oy anb ojnyosqy un bjsia By b ^^q ou anb o^sand) ayBA spsu anb
-jod (pBpiAijByaj Á pBpuByn^uis ns ua) ayBA opo^ :aaip Biauapuadapui
By '(ojnyosqy oy ap ojnyosqB ojuauíoui un pBpiAtjByaj ns ua sa anb
-jod) ayBA opoj o jad (uoioBjiiuiy ns b opiuaa Bjsa sand 'ojnyosqB sa ou
oiubj ua 'pspiJBynSuis ns ap uopaBJjsqB By ua 'is jod Á is ua) ayBA Bp
-bu :aaip BjjnpiqBS By SBjjuaij^[ *uoiaaaya By 'uoisiaap By 'BAiiyyoA uoia
-Biiiuijajap By uauaij anb BiouBjJodwi By jqB aQ 'jas ou opuaipnd anb
-unB S9 'Bjnd Biaua^unuoa sg #pBpisaaau anSjojo ay anb ojuauíBpunj
un uoa uoiDByaj Bpoj ap opB^joa Bisa sand 'oAijByaj a)uauiBuayd sa
OAijByaj oy 'Biauapuadapui By ap yBpoiu odij ya ua 'oduiBa ojjo ug
•jas ap Bq isb anb apuajdmoa as 'uozbj
ns apsap bjsia ^sa oiuoa ajuaiuBiJBsaaau sa ojad ípBpijByn^uis ns jod
BAtjByaj sand sa íyBaoy Á JBjnSuis jas apand BiauaSiA Bug *ojnyosqy
oy ap ojuaiuiiAyoAuasap oiJBsaaau yap oiJBsaaau ojad OAijByaj ojuom
-ora un sa 'sa oraoa jas aqap OAijByaj ouioa opBp oy anb BJjsanra 'sa
anb oy ap pBpisaaau By bjíjbsuod oujojaj oujaja ya ípBpiAijByaj BpBp
ns auaij anb ojnyosqB opijuas ya aqiajadB p^piujaja ap aiaadsa Bjjaia
Bun oC^q BpBJira Bg "Buapjoajd ojnyosqy oy anb opijuas yB auuoyuoa
pBpiAijByaj ns ua opuais BJjsanra oy A 'ojnyosqy oy ap jBAijap aaBq oy
anbjod 'ojnyosqB ua OAijByaj oy b oíoJBqraa uis ajjaiAuoa 'yBnpiAipui
oy ap pBpiAijByaj By BuiByoojd BjjnpiqBS By opuBna 'ajuaray^nSj
•auaiAojd ojnyosqy oy ap anb oy ap oj
-uaraora oraoa Bpuodsajjoa ay anb ajoy ya ya BJBd jbzb un opuais an^is
sand 'Biaua^uijuoa oraoa ayBA ojnyosqy oy ua BpBpunj pBpisaaau By
'ouBiuniy ya BJBd 'anb oJBya sg -ojnyosqy oy apsap ou ojad 'pBpiyBnpiA
-iput sy ap BAijaadsj3d By uq yBj sa Biauauijuoa Bsa is isb ípBpisaaau
By b BSaiu osa jod ou 'BiauaSuijuoa aaip uain^) Moyoa jBiynaad A oíd
-ojd ns uoa ajsiA soy a^oaB soy is ojad 'ajuaraayqBjiAaui aXnyaxa soy o^^
•pspiAijByaj A BiauaSuijuoa ap soy oraoa sayBj sojdaauoa uauaij Bjjnp
-iqBS By ua anb opijuas ya JBjapisuoa b asjauajap ajuBjJodrai sg
oiusitnjosqn A pnpiajiü^d^ 'viunpiqv

(p

•BjjnpiqBS By oaoduiBj ajsisqns ou 'ouByd asa ajsis
•qns ou ig '^sios anb oy unSas pBpjaA ua siayBA anb jbjiui ira ap zny
By b oyos sa A íojajaas ojjsanA o^uaj o^ oyos ísoSaia sios ojad 'siay
"KA ^sayjiaap ap BJBfap ou sand 'opBiuB ya anb ouiAip sbui sa ajuBuiB
ya anb ap ojuaiuiBsuad ouij A ofaiA yB ajuBfamas Jijuas un BjuaiyB
Bjjaia ua '^ í jaqss ns ua jsjsa ap Bfap iu soyjBipiAua jod soyya

�ser la excelencia que reconoce ser; y es pura y simplemente lo que
por esencia es: ni lo absoluto ni lo relativo conmueven ni afectan
su ser. No se elige a sí ni en el modo de la aceptación, y desde luego
que jamás en el modo de la renuncia, como en cambio puede hacerlo
la independencia; ni proviene, como lo pide la sabiduría, pues tenga
el fundamento que tenga, es siempre la excelencia que ella misma es.
Reside en su esencia, no en su singularidad ni en su fundamnto.
La sabiduría no excluye la experiencia de la individualidad ni
de la contingencia; simplemente la interpreta desde la perspectiva
de la necesidad. La independencia, a su vez, no excluye en cuanto al
hecho la posibilidad de la necesidad; pero, en concreto, se atiene a la
presencia inmediata de la contingencia. Es esquiva a toda clase de ex
plicaciones últimas. Aceptando la orfandad de un fundamento, por
serle éste gratuito o innecesario, permanece en la inmediatez de la sa
piencia de su libertad radical en cuanto al derecho de sus preferen
cias, sin que necesite justificarlo en nombre de un principio meramen
te hipotético. Puede gustar de la positividad de los hechos, pero nada
más que en su singularidad —no la dictadura de los hechos— tenien
do a la mano su constante libertad de derecho para tomar posición
frente a ellos; se atiene al hecho en su valor desde su yo determi
nante, sea o no determinado. Toda invocación a una trascendencia,
toda necesidad de esencia, toda exigencia ordenadora, toda razón jus
tificadora, le son sospechosas. La excelencia se determina por razón
de su esencia; la sabiduría por el fundamento de su sobrevenir; la
exigencia por el mandato que pide valer por sí; la independencia por
razón de su singularidad, siendo su fundamento ella misma desde que
apercibe que es, y por eso mismo ni siquiera la esencia vale para ella
como criterio regulativo, pues no hay esencia separada de su indivi
dualidad para la concreta libertad de su autodeterminación circuns
tancial.
Contingencia y relatividad significan para la sabiduría la falta
de necesidad que tiene el hecho tomado en su abstracción del todo;
su ser así, concebido en sí mismo y por sí mismo, es mera arbitrarie
dad. Es sólo ante la luz de la sabiduría que su concebible no ser de
viene impensable por imposible. Sin perjuicio de esto, ha de verse
que queda todavía otra posibilidad importante: que, puesta la sabi
duría a la caza del sentido, no halle ninguno, y que puesta en busca
de la ley que otorgue necesidad, no encuentre otra que la que pone en
el azar el gobierno de los entes. En este caso el cosmos deviene ilusión,
y la mirada penetrante apercibe tras su velo el Caos. Lo que sobre
viene es aceptado en su arbitrario ser, por cuanto no hay otro ser que
el arbitrario. Pero entonces es la arbitrariedad misma, la contingen
cia pura, lo que resulta necesidad. El hecho es así, pudiendo no ser,
y no teniendo, para ser, otro título que el mero hecho de suceder,
mas sin que tampoco exista ningún título que obste a su ser, por lo
que éste se convierte en derecho. Será así sabio aceptar lo que acon
tece, tal como fuere, por el solo hecho de sobrevenir, en tanto es
ley de la condición humana el estar ésta librada a su ser-en-azar en- 332 -

�•eSuai Bisa anb opijuas ya ^
'uoiauaAuoa BUBipi^oa By uoa sauoiOByaj sns 'pBppyia B[ ap Bjnd yBiu
-.ioj BjnjanJisa By ua ojuatuiBZTBJua ns ^ts aajua UBpjBnS sbuisiui sap
-Bpippota sb^ anb sanoixauoa sb^ ^p uoioBjaptsuoa B[ jas ap bi^ ojBip
-araut osBd p o^a^ *pui pp Bina^qo^d ofaiA p seAanu ajuaxnpjo^ sas
-üq a.iqos JBajuBjd ap p^pisaaau ajuaxnSisuoa B[ uoa 'pBpipjoxn unraoo
vi ap Bjanj aanpuoa BaiSo^ BXna ojuaiuiBjaoduioa ap sbuijoj sb^ s^qo
-nui uos anb apuajdsap as sapBpippora sb^ a^qos o^sandxa cq aQ
•aaajuoaB anb oy b o^uauíBpunj b^jojo anb y^aipEJ srsauaS By b zoa
cp anb BAijaadsjad By aod opsuiuijajap aiuauíyBiauasa —uoiaBaoAui sy
ap SBjqByBd SB^aui ssy ua ou Á— jas ouisira ns ua Bjsa uainb opijuas
ya jod BiunSajd By b BAii^Sau o BAijtsod Bjsandsaj By jod uoxaaB ns
jBuymjajap apand oyos anbjod 'yBpoui odij yap pBpiyBay By ap nota
-BUiJijuoa BAanu Bun sa 'BpByyojJBsap anj sajuB anb By b aqaszjax^[ uo
auBduioaB pBpiyiqisod Bjsa on^j *optjuas ojjo BjqBq ou oiusna jod 'op
opijuas ya BJBd ajqty jos Btauanaasuoa ua Bjpod ag
un ua BSjauíui opuaijjnasuBJi 'sBtauBisunajia SBjjaiaui

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5094">
                <text>Investigaciones sobre estructura Aprético-Dialéctica de la eticidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5095">
                <text>SAMBARINO, Mario </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5096">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 177-333</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5097">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5098">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5099">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5100">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5101">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="314" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="545">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c63ce9f899f7e55225bbd9fcdf11a54b.PDF</src>
        <authentication>e3fe6b6c38a070e8ba41560acd341cdc</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3473">
                    <text>— 68^ —
fí6l S3ibui8ij(3 s^uopcSijsaAUi ojqru ja uoa e^pirar) A sapEpiuBintifj ap pEjjro
-b^ bj ap (Biuauíuadx^ ^ jBjauaj) BiSojoia ap BjpajB^ bj 'ua opBziiBaj ¿íEqBJx (*)
yB cuBunyaB 3S ojaasui ya anb (b rasjpnpap apand 'sajsaojou /
soj b BpBzijBaoj a^uauíBjos —ooijBj^oa^ bjsia ap o^und ¡a apsap—
Á BUBijpiuiop ajuaujBAisnpxa (sa^ojjjuiij soy ua ou) sjBd oj^sanu
ua 'sa axaadsa Biyaip ouio^ '(ajuaiuijiip jb jBDid bjbcI oqaay ya ajq
-os J3BD BÍap as anb —sapajBd SBy ap o^yB ya Á sajqranqaa^ sBy ua
opBSjaqyB— oujtuaou o^^asuy yap ojyqBq yB upysnyB) ,,oyans ya ajqos
ojuojd ap J3BD oíap aui^ :ouiod isb oSyB ÍBnqaanb zoa buti ap 'Bzinb
'bjbj^ S "SB^Bq^ ap pBpauuajua By ap uauua^ yap jostuisbj^ yBdp
-uyjd *((supíS9¡uí ptuofpuj^^ 'o^B^o^Buiaq oja^djtuaq un ap BiJBiy
-lairaop aiaadsa By ap unuioa ajquiou '^BanqauíA^ By ap osbd ya anb
'soupaA sasiBd soy Á '¿Bn^njQ BJBd joíaui oun jbji^ soumjpod
ou yBuoi^aj oydraaía ouio^ -oaijpuap sajajuí o^yB sbiu yap sauois
-nyauoa jaBjjxa BJBd 'sauoiSBDO ua 'opiAjas Bq unmoa ajquiou un
ap sisiyBUB ya 'SBuiapy -sbjjb oduiai^-oqDnuí apsap opBsn Á yBtuiuB
un b opBaiydB Bua^ipui ajquiou ya Bja opB^snÍB UBna jBj^souiap
b ouia BpuaiD By saaaA SBqanj^y •yB^uauniDop sajajuy un a^uaureyos
auap ou *oaijTJD sisiyBUB ns Á 'yBjaua^ ua sayBuiiuB soy ap ('Di^ *soy
o SBua^jpui) saunmoa sajquiou soy ap uppByidoaaj Bq

•(8) 'jajanaQ •) aSjof — • ttoot¡pu9ta jaq^p un outs
pjj ap A pppatí} ap o$av un atuauipjos sa ou 'stp^f un ap
vunv^ pj ap sPuaStput sa^quiou so^ ap vtAoiuatu M&gt;p¿pnf)it

p ud ^nonj^-nonj^^ p&gt; svtou^ÁB^^

7/

(*) vt^^mo(}oj^
iso'pttuoud}'^ sof ap sauntuoo sa^qtuo^ 7

's3utuiJOD sajquiou soy ^p

pp
SOJ ^p ^T^OJOiq ^J DjqoS
OMIJULO VHJ^VW *
'A onoao^

�Uruguay evidentemente después del coloniaje, cuando se constru
yeron las primeras viviendas estables (que no tenían nuestros indios
nómades); b) que traspasó las fronteras seguramente por el extre
mo noroeste del territorio nacional y de allí se expandió rápida
mente en dirección sudeste, sin alcanzar empero —como lo hemos
bien demostrado— la región atlántica; c) que el insecto entró al
país ya con su designación vulgar, "vinchuca", pues se trata de una
especie propia del norte argentino - chileno - boliviano que fue des
cendiendo hacia el sudeste en el correr del tiempo (Talice) (32).
La necesidad de estudiar los nombres indígenas de los anima
les se hace aun más evidente en el caso de la fauna sudamericana.
En efecto, como dice Dennler (8), "los primeros viajeros y explo
radores del Nuevo Mundo no tuvieron, con mínimas excepciones,
preparación alguna en materia de ciencias naturales... manifes
tando, sistemáticamente, comparaciones poco coincidentes entre los
animales descubiertos y los de sus patrias respectivas. En lugar de
adoptar los vocablos indígenas, los animales fueron bautizados, a
base de una semblanza superficial, con nombres de animales eu
ropeos, cometiendo, en la mayoría de los casos, errores graves y
creando así una confusión enorme".
Añade Dennler (8) que "la pronunciación de los nombres in
dígenas trasmitidos por autores de idioma extranjero, y consecuen
temente escritos de acuerdo con la ortografía de este mismo idio
ma, ha producido interpretaciones muy erróneas, las que, de su
parte, han introducido, en la nomenclatura científica, errores que
exigen su eliminación o rectificación en el momento que la etimo
logía de la palabra queda evidenciada".
"Por otra parte en el caso de los nombres guaraníes debe te
nerse en cuenta que ellos representan un sistema lógico que sigue,
en cierto modo, el de Linneo".
No es de extrañar, pues, que los primeros exploradores eu
ropeos que llegaron a Sud-América y se enfrentaron con los Ctenómidos y sus moradas subterráneas, emplearon, en sus descrip
ciones, las voces topos y toperas, evidentemente inapropiadas, por
que, como se sabe, los Ctenómidos son roedores y los topos, en cam
bio, insectívoros.
Animales como los Ctenómidos, que tienen tantos rasgos bio
lógicos peculiares, no podían menos de ser bautizados especialmen
te por los nativos o campesinos del lugar.

I.

Enumeración de los nombres comunes

Resulta imposible dar aquí una lista completa de todos los
nombres comunes de los Ctenómidos, porque son animales de dis
tribución geográfica bastante amplia y la bibliografía correspon
diente a algunos de los países donde habitan, como Perú y Bolivia,
nos ha sido de difícil alcance.
He aquí los que hemos podido reunir, citados en orden alfa— 290 —

�— 163 —
fu^q^ns^ s^jorn^ sonn8]y (**)
•fXn3uB uaqijDsa sajojne souniy ( ^ )
•ÜOIDBJ3J&lt;JJ3^UI BJD3JJO3 BJ B OJUB11D U3 SBpBpunj SBDIJIJ3
b SBjaíns SBuaÍB sauoiuido JiquasuBij b soioajBjiunj sou 'opnuauíB
'anb opoui aQ -Bn^oaj Bun ap oipmsa ¡a ua Brapyn bj sa BaxSpjouiija
BdBja B[ 'a^jBd bjjo jo^ 'BpBnaapB uppBjuaumDop bj jauajqo jidb^
sa ou *SBinapB 'sajBtia sbj oa *joBjBná ja Á Bnqaanb ja oidod sÉn^
-üaj sbuiiSjb oa sopun^ojd so^uaiioiDouoD aSixa anb o^aadsB oíajd
-raoa ajsa ap OAijsnBqxa oipmsa un inbB jaaBq soioapua^ajd o^j[
ViOOlOWix^ 'II
•Dja ^.sbj
-bj soj ap nanj-nanj^ *^&lt;SBpBjqanb sbj ap nanj-nanj^^, *€&lt;bdbdijix
jap nDtu-nanx,, *&lt;4SBAjas sbj ap nom-nDnjL *,,jbjjod ap
*cíojsnqoj nanj-norix^, ^^UBjdpjy jap oíox,, '^ozijqoa
UBJ^)^ :jBjiqBq jb o pBpijBaoj bj b 'jbujiub jap sajajDBJBD b uajaipj
as anb sopBAijaípB sojjo uajsixa 'Bpin^asua soiuajBpnjsa^
opisjadsip o uppnqijjsip BXna ^sopBjp sajqinou soj ap sBiuapy

•anbnpunjL
•nanj-oanj o oanj-oanj o oanj-nanj ox
•oínj-o^nj o íoj-íoj o oíox
•ojjodbx
•njnj ij bj ap ojjiduojb^[
•ajBonj o (¿) a

pj^

•njnj - BXpn^oy

(##)
^ ^ BpB3jd
coa bijbj^ojjo vj 'sauntuoD sajoBjJodoii so^sbj 'sand 'sbjx^j oao
ajX 's^tuoudt^ rojauaS oaiun on b uaaauajjad ajuarajBnjaB SBpp
ouoa saiaadsa 09 SBI 3ní&gt; J^j^uas aqB^ 's^taoud^ ojaoa^ jap sajuBj
uasajdai b *oo o ajoaujBAisnjaxa 'sopBaijdB opis OBq anb X 'oapaq

�Angudyá. — Se trata de una voz guaraní que significa rata (Denn-

ler) (8) y ratón (Ortíz - Mayans) (25), Morales (22).
Angudyá-ivihgwih. — La segunda voz significa, en guaraní, que

habita bajo la tierra (Dennler) (8).
Angudyá-ivicu-í. — La segunda voz: bajo la tierra o arena (Ortiz-

Mayans) (25).
Angudyá-tutií. — Voz imitativa según Segovia (31), que significa
literalmente "ratón-tutú".
Coludo. — Palabra española que hace alusión a la cola bastante
larga del animal. El mismo nombre se aplica, en el Río de la
Plata, a cualquier animal de cola larga.
Conejo del cerro. — Expresión seguramente originada después de
la colonización y que traduce, en los colonizadores, la tenden
cia a hacer semblanzas superficiales entre los animales propios
de Sud - América y los europeos.
Coruro o similares. — Voz usada en Tierra de Fuego, Sur de Chile
y Patagonia, donde parece aplicarse a una especie de tamaño
mayor, Ctenomys magellanicus, y también a ciertas especies
de Octodóntidos. Según Medina (20) es voz onomatopéyica. Es
de hacer notar que, en guaraní, tiene un sentido bien diferen
te: sapo: (Ortiz-Mayans) (25) y (E. Morales) (22).
Curucuru. — Esta voz que no debe ser confundida con la anterior,
cuyo origen desconocemos, parece ser usada únicamente en el

Sur del Brasil (Moojen) (21).,
Minero. — Voz española no específica, puesto que en el Río de la
Plata se usa también para designar al ratón doméstico, que es
aplicada figuradamente a los Ctenómidos.
Oculto. — Según Segovia, (31) la voz se usa en el "interior de Bue
nos Aires y Montevideo". Esto último no es exacto.
Ocultuco, ucultuco y ultutuco. — A propósito de esta última voz
Garzón (10), en su Diccionario Argentino, dice "especie de
conejo de las ramas, de color gris, como de 15 cms. de largo,
con un pequeño apéndice de cola, más delgado y más bajo que
una rata. Es muy bravo y lo suelen emplear para hacer salir
los conejos de sus cuevas y darles caza. También los llaman
ocultucos y figuradamente mineros". La descripción es, en par
te, inexacta ("color gris", 15 cms. de largo, "apéndice de co
la"). Pero debe tratarse de Ctenomys por la sinonimia de nom
bres comunes que da el autor y por otros rasgos característicos
citados ("más delgado y más bajo que una rata", "es muy bra
vo"). Llama la atención que hable de "especie de conejo de
las ramas", cuando se trata de animales siempre subterráneos.
Además, hace alusión a su empleo para hacer salir los conejos
(sic, debe tratarse de liebres) de sus cuevas. En fin, Sego
via (31) da, como sinonimia de tunduque (Ctenomys), las vo
ces oculto y ucultucu "por onomatopeya".
Pumaré. — Voz del noreste brasileño. Dice Ihering (13), a propó
sito de este nombre, citando la descripción de dos compatrio
tas (Paulino Nogueira y Leonardo Motta), "tener la impre— 292 —

�— €63 —
^jb ugpuodsgjjog • • •/ zibj Bun
U9SBUJJOJ 9S 9nb 9D9JBCÍ ' ' • S9DOA SBJSg^
•flOfli (&amp;m 'nfnj
:9JU9lü^BnjX9^ 9^U9inSlS OJ BS9JÍÍX9
9p ojosgj^,, ns U9 '(j) opgAgn)- guo^q
•Bpxjn^sip Xnuí J9S gpgnd
9pns 9nb opugiqBs SBjjg 9p SBun^jB jiquosuBj^
B SOUJB^^ "OjqBDOA J9p Bnq99nb U9SUO |9 'jBqD9dS0S O 'J99JD
U9DBq 9nb S9UOpU9UJ JBJ^UODU9 OppIUIjgd Bq SOXJOSOU JOd Bp
-BDIJDBjd BDI^Bj^oijqiq BJS911DU9 BJ 'jBÍ^nj Opun9S U^ *JBUJIUB
pp BJOUOS UpiSIUig B| '9^U9IUB9ÍJ9UOJ 49JU9S9jd9J OjqBDOA p
9nb jinpuo^ ^jiuuad ou '(uppBqBj^ 9p S9nds9p) opojBjoqBj
p U9 X BZ9JBJHJBU BJ U9 'jBlDIUB J9p OpiUOS J9 9jqOS \) OU
-BijSirooj^ X 33IJBX Jod oq^gq oiprus^ ¡9 jbStij J9ioijd U9
'O^39J9 u^ 'opxjnDsip J9S 9p9nd oq99q jg 'BDiXgdo^Biuouo zoa
Bun S9 nonj-n^ru gnb 9^rdaj X 9Dip opunuí jg opo^ gnbuny (9
•(9JUBJ9pB SBUI J9A) OUÍ
-STUI J9 9JU9UIJIUJTSOJ9A JBUITUB Un BJBd UOJJttg JOd BpBSn ZOA
*&lt;tuB3inj^, ^p uppBuuopp Bun S9 zoa BqDip gnb Buido jo^nB
OUJSIUJ jg •S9UOI9BDIjqnd SUS U9 OpBUOI9U9UJ UBXBq OJ S9JOIJ
-9^UB sgjo^nB gnb ojqísod so ojod '^n^n^-Tum^ jgp BjqBq bX
'3081 ^B T3 ü9 '(i) ^^^zy 3n^ ^J3P S3 •BUBDijgujBpns BunBj
BJ B UOJ9TJipj 9S 9üb S09dojn9 S9JOJU9S9 SOJ JOd 'Z9A BJ9UJ
-pd Jod 'BpBsn on^ opu^n^ jBspgjd Ji^JJip so ugiquiBX (q
•ODiüBdsiqgjd opojjgd p uo 'ojJBd bjjo uo
o 'b^bjj bj gp oj^ jg ug soaijbu soj jod BpBsn gnj is jpgp sg
*BugSjpuy ug^ijo gp sg BjqBjBd B^sg is jbujjijb jpijip sg (b
•jgSoggj opipod soiugq gnb sojBp sogod soj
'gjuguiBDijgjuis 'upiDBnupuog b soujguodxg 'sg^ugigBqg^ sguop
-BUIJOJUI SBSBDS9 9p o^zBJJBq J9 U9 'OJ9dlU9 'OÍnpBJ^ 9S 9nb
BpBDiyduio^ X Bsug^xg BDijBj^oiyqiq Bpgnbsnq Bun b opBSxjqo
Bq sou sojqBDOA so)sg gp Bj^ojouing Bq — 'sgjBjiuiis X

í

Bqg B^syjBjnjBu jg jod BpBgjduig zo^ — 'vou,^tuy d^ oxoa
•B3lX?d0JBUI0U0 9^O9UIJIUITSOJ9A 'BJOUBdsg ZO^
*S9JBJIUIIS X OÍOJ^
•SOUJ9D í oxo&gt;)o T
-ouogsgp ug^uo oXng X U/7) uosjBg^ unSgs 'ouBnjgd-ou |^
-BIAIJOq-OUpU93JB-OU9JiqD OUBjdlJJB J9 U9 SBpBSn S99O^ I^
•jBn^xjgAB opipod
souigq ou upigBDijiu^is BXng BXBn^BjBd TUBJBn^ zo^^ — 'tun^uins
•^BguBjjgjqns upp
-B^yqBq ns gpsgp jbiuiub jg gjiuig gnb zoa bsoujoabd X bduoj
bj4&gt; b^iuji gnbjod 'n^nj-BXn^uB oiuog 'BDiXgdo^Btuouo zoa Bun
ugiquiB^ Bjjgs (\) BiAo^g^ un^g^ #bsod buisiuj bj bdijtu^is gnb
bj^o X BjouBdsg zoa Bun gp upigBuyqrao^ — •^^ - upfP}[
ugSyjo gp ugiquiB^ ojqBDo^ — 'vju^n p^ 9
^
's^tuooj^d^) ouis s/Ctuotidf[) ou oj
jgp sgjopgoj gp unuiog gjqmou ouiod (u uog) pJBung^
Buoxguguj (j) ugfoo^^ 'o^jBqujg ui • ((slítuoud^[) ojgug^ jgp
gyggdsg Bun gp 9sjb)BJ) Bpgnd bjb9^ gp jopgoj gjsg gnb gp upis

�Tucu. — "Tema quechua que dice hacerse, ser y acabar".
Tucu-tucu. — "Nombre que se da a una especie de topo, que
abunda en los campos, al que se llama también oculto, etc.
Etim.: en quechua Ttucu es lechuza. Quiere la casualidad que
las lechuzas tienen su habitación en las cuevas de los tucu tucus. La voz puede ser cacana o quechua, por lo tanto está
pendiente su etimología".
Ucu-Uccu.— "Interior, también huecú. Etim.: del quechua ucu
adentro".
Ucucha. — "Ratón. Etim.: cha, hace; ucu, interior o cueva. La
voz es quechua".
Tu. — "Radical que parece que no se usara así, separada".
Tucu - tucu. — "Ocultos que viven en el campo y meten un
ruido raro. Etim.: parece qu la palabra es onomatopeica o bien
que deriva de la raíz tu, hacer, y cu, partícula final no deter
minada aun".
A mayor abundamientto Lira (16), en su "Diccionario kkéchuwa - español", añade:
Ukhu. — adj. "Interior* interno, que está adentro".
Ukhu. — adj. "La parte más adentro de una habitación, de
una casa, de un lugar..."
Llama sin embargo la atención que el autor no incluye en su
Diccionario la voz tucu.
En tren de interpretaciones podría llegarse a pensar, pues, que
la voz tucu-tucu deriva de dos voces quechuas: tu, hacer, ucu,
interior o cueva. Se trata nada más que de una hipótesis que
puede seducir a los que se niegan a admitir que ella es onomatopéyica, pero que exige, naturalmente, un análisis etimo
lógico más severo. Este análisis es, por otra parte, muy difícil
de realizar con los documentos que la lengua quechua pone,
actualmente, al alcance de los especialistas.
Es interesante señalar que la voz tucu-tucu tiene, en Sud Amé
rica, otros significados:
a)En Colombia y Puerto Rico significa susto=tustus (Ma-

laret) (18).
b)Onomatopeya vulgar con que se designa la palpitación del

corazón (Santamaría) (29), y también Medina (20).
c)En Colombia: una planta parecida a la salvia (Santama

ría) (29), y también Medina (20).
d)También la "nutria" o abalari de los quechuas y quizá

de los guaraníes (Santamaría) (29), y también Medina (20).
e)En Chile "nombre familiar con que se llama a las galli
nas para pillarlas o darles de comer" (Medina) (20).
La voz simple tucu tiene, por su parte, otros significados:
a) Un coleóptero con "linternas" en la cabeza (especie de
luciérnaga) en el Norte Argentino. Es una voz cacana, como
tutu y tui, según Lafone - Quevedo (15).
— 294 —

�— 663 —
ap jBsad b sajuaiajip aiuB^sBq üos SBjja anb 'oSiBqiua uis 'jbjou jaD
-Bq ap s^ ¿up^ni 'sajBjiuns A n^ni-nont 'sajBjiuns X 0^0/ 'saJBjiiuis
X oon^noo 'sajBjiuns A oáhjloo '(njnj jod) n^n^-pApnSup :BuaSjpui
uaSuo ap SBpo^ uaaajBd anb 'saaoA sbj ap bijoXbui bj SBpipuajd
-moa UBjjB^sa odmS ajsa u^ "SBauBJja^qns SBpBioio sns apsap *Bjp
pp sBjoq sb¡ ua sajBiuiuB soj jod 'ajuauíajuanaaj^ ub^ 'sopnyuía soa
-ijsijajDBJBa sopiuos soj joíaui o opiuos ja 'pmijaBxa Bppnosip uod
*ubjiiüi anb (sdjvf sotsan^^s o 'sooiA?&lt;lop&gt;wouo
:tsb sojJBdnj^B a^imjad jbzijbub opijK&gt;d
somaq anb sopBjia sajqmou soj ajqos o^unínoa ap oiprtjsa

•batjb^iuji zoa sa BiAoSa^ unSag —
•^jbuitub ouisiin un uos namna
-nj X uBqnx J3 ^^b opnp ou^ ro^aadsaj jb aXnjauoa (j)BjBzy
•(^uppnBaajd oís jBuiuiBa apand as ou anb 'sojaín^B so^ub^ aaBq
UBjx)uioaB aj anb souajja^ soj ua X • • *ojans ja Bao^ aj^uaiA
ja anb saAajq ub^ sBUjaid sbj • • • odo^ jb aaajBd as • • • &lt;^bu
-Bdsq BAanj^j ap UBqnj ja^) uo^jng jod BpBajduia
•(BupuaSjy 'da^^) UBnf ub ap 'Aoj^ bj ua Bp^sn
•^njanbBuiu buibjj as Bnqaanb Buioipi ja ua
anb BÍJteujaianj Bpiaouoa bj sa ou anbí4 oja^doajoa un sa anb ap
-Buy *4&lt;snanj XBq apuop sjBd j^,^ o ,,snam soj BiaBjq JBax^iu^is
uaiquiB^ Bjjpod uviunonj^ zoa bj anb aqtupB (^) Bojin^) 'isy
•sajua^jaAip a^uauíBpBuiajjxa uaiquiB^ X sa^uajajyp
uos sajojnB soj ap sauoiuxdo sbj 'BDi^pjoraija Bija^BUí ua opnu
-auiB apaans oujod 'ajuBjsqo oj^j *anbpBa osouibj un ap ajquiou
:(ajUBjjxjq BzaqBa) uptunanj^ BAijap iq^ 3Q -a^uBjjijq bdt^iu
-Sis X Bnqaanb sa nont o oont zoa bj ((o) ^apiqnB^ unSa
4&lt;opunui jap SBSoa sbj as ou
oujaij oaiaoui oiuoa X
'ojquinjB aui Bjaxnb apuop b
'ja ouiod Xos o^m
:ozijjb3 jod BpBjxdoaaj bj^o B^sa
•4&lt;an^ aui as ojjo uoa anb
bjbjSui bj b opuBDsnq opuB anb
jaA BjBd znj m auiB^sajd
oanj ajpBUj 'nanj -

jod BpBjia japuB^ - zaqauB^ ap B^ojjsa ajuainSis bj sa ojja
ap ojduiaía uq 'slíiuou^r^ ojauaS jap sajopaoj soj uoa 091S
-njuoa b saauo^ua asopu^sajd 'oon^noni ajqiuou ja uod 'bjsia
-ijbu ODixaj ja ua 'saaaA sbj^o BuSisap as 'oupuaSjy ajjo^j ja
ua oXn^nD o oXnDOD opBuiBjj uaiquiB^ 'osouxuinj o^aasui

�que pertenecen a especies animales del mismo género. No existen
descripciones que permitan juzgar si los sonidos emitidos por las
distintas especies del género Ctenomys tienen diferencias entre
ellos. Algunas referencias abogan en tal sentido, por ej. Darwin (5) decía que el "tucu-tucu" de Maldonado emitía un sonido
diferente al de cierto "tucu-tucu" de la Provincia de Buenos Aires.
b)Voces no onomatopéyicas de origen indígena: angudya,
angudyá-ivihgwih.
c)Voces posteriores a la colonización y que aluden sea a los
hábitos subterráneos de los Ctenómidos, a sus rasgos, sea a sem
blanzas superficiales con animales europeos: coludo, minero, co
nejo del cerro, topo roxo de América.
d)Voces de origen mixto o dudoso, por ej. la voz ocultuco, y
similares, que parece una mezcla de dos, una que alude al hábito
subterráneo y otra al sonido del animal, aunque Segovia (31), ad
mite, simplemente, que es onomatopéyica.
e)Voces cuyo origen no hemos podido encontrar: sumkum,
pumaré, tacorro y tocoro.
Es evidente que el buen análisis de las voces onomatopéyicas,
o supuestas tales, con que han sido bautizados los Ctenómidos, só
lo podría hacerse, fundadamente, mediante la grabación corres
pondiente de los sonidos emitidos por los animales sea en la natu
raleza sea en el laboratorio. Como ya dijimos, tales análisis hechos
por Talice y Momigliano (33) sobre Ctenomys torquatus no permite
aceptar como ajustada la voz "tucu-tucu", que se dice onomatopé
yica. Es cierto que la onomatopeya no traduce, en general, exacta
mente, los sonidos emitidos sino que representa una interpretación
fonética. De cualquier modo debe hacerse notar que los sonidos
emitidos por este animal terminan por una consonante, de modo
que sería inexacta cualquier onomatopeya terminada en vocal.
., .
I significado
[ onomatopéyicas \ fe
.,
voces segura o proba-' conocido
blemente indígenas, j nQ onomatopé_, significado
En resumen
yicas.
Voces seguramente
españolas

desconocido

todas no onomatopéyicas

En lo que respecta a los moradas del animal, en el Río de
la Plata, los campos horadados por el animal se llaman tucales
o tucutuzales (según Malaret); algunos dicen tuqueras, pero es
te nombre se aplica mejor a las galerías subterráneas.
En los países de lengua araucana los llaman guadales. Co
mo dijimos, los primeros naturalistas españoles que hablaron de
fauna sud-americana dijeron, equivocadamente, toperas.
— 296 —

�-ang ap

— ¿6Z —

•siBd jap
'OAA90

•S9JBJIUJIS X qt^nBqiat-pfcpnSuy
•siBd jap
•siBd jap
-oS
ap jng

jq

•sib&lt;J pp

'Sdxpptiiis o oauao^
'OAJLdú pp OÍdUO^

O^BJ\[ 'S3BJ3^ SBU
'SdAPptUtS ¡C

OJH

"ÍW *jnS PP

•BJB33

V

nsvng

pp jn
jap jrng
•jn
•jng

viAnog
'ojudo

9jjo^i '
*soig 9j?ug 'saiiy souang ap sbiduiaoi^ "
•oupua^jB OJJU93 '
•OBnf ub ap BpuiAOjg 'p^
BuipuB upiSag 'SdAPittuts /C ofoj^
^ 9JS9OJ0J^[
jng 'Pjudt^ pj ^p
•OÜIJU9JB
•oupuaSjB

VNIAN3OHV

'ojuda pp oíduoj
95JOJ^ 'opnp'^
•unuj
-OD Bnü9J BJ O9 BIDU9npUT B^UBJ 9U9p IUBJBTl
J9 9pUOp SOIJO^IJJ9^ O SBIDÜIAOjd SBJ^O Ü9 BZinb
k S9JU9IJJO3 ap BiDoiAOjg B| ug •qtmSqmt-pkpnSuy
•sopBjqraou sasiBd soj ap oun BpBa ua
sajBtaiuB sosa ap saimraoa X SBuaSjpui sajqinou soj jBp b soujb^
•XBTiSnjf^ X ruag *XBnBjBg *3iyq3 'jysBjg 'BiApog *Bupua^jy
:sasiBd sa^uain^is soj ua a^uaujBjos uaAiA sopiiupua^ sog
ssraawoN soi aa vDiayaooao MoiDnaiaxsiQ 'i\\

�En resumen: La voz tucu-tucu no es exclusivamente rioplatense, pues se emplea también, con seguridad, en el Sur y Centro del
Brasil, y quizás en el Paraguay. También se emplea en el Altiplano
según Pearson (27), es decir, norte chileno, noroeste argentino,
sudoeste boliviano y sur peruano. Esta difusión de la voz tucu-tucu
está en favor de su origen indígena; su foco de origen bien podría
ser quechua, pues existen palabras, como la citada "vinchuca",
común en el léxico rioplatense y sur brasileño, cuyo origen tam
bién parece quechua.

IV. Nombres geográficos
Los nombres comunes de Ctenómidos aplicados a la geogra
fía son excepcionales, lo que debe también llamar la atención
pues no es el caso de otros mamíferos —autóctonos o no— que
han servido tantas veces, para bautizar lugares.

En la conocida Geografía del Uruguay de Giuffra(ll), sólo
hallamos, en su índice, un nombre: tfEl Camino de los Tucutu
cos", en el Dpto. de Rocha, zona de Castillos (*).
Además, por una referencia de un cuento de Javier de Viana (34), que seguramente sitúa su acción en el departamento de
Artigas, parece existir en éste un pueblo cuyo nombre es Tucu
tucu, pero el cual no hemos podido identificar ni en los mapas
ni en las obras geográficas nacionales consultadas.

RESUMEN
Enumeración de los nombres comunes aplicados a los repre
sentantes del género Ctenomys (25 nombres en total). Estudio eti
mológico y clasificación de los mismos: voces indígenas segura o
probablemente onomatopéyicas, o no onomatopéyicas (de signifi
cado conocido o desconocido), voces seguramente españolas.
Distribución geográfica de los nombres comunes en Argenti
na, Bolivia, Brasil, Chile, Paraguay, Perú y Uruguay.
Citas toponímicas en el Uruguay, que son muy escasas.

SUMMARY
The common ñames of the rodents of the genus Ctenomys (25
ñames) are enumerated. Etymological study and classification of
them into 3 groups: certainly or probably onomatopoeic ñames,
not onomatopoeic ñames (of known and unknown meaning) and
(*) "... En ese trecho el Sarandí se vuelve más tortuoso y más adelante recibe la
contribución del Arroyo Sauce Caído, cuyo curso superior pasa junto al Camino de los
Tucutucos..."
— 298 —

�— 66Z —

ój

ísajqum^soD sns ap pBpijBpoui bj

ó
óz

•SBI3Ü39JJ SnS 3p SBUJJOJ SBJ
íu^pBüi^Biai ns ap o^anpojd ¡a

rsojund saj^ so^sa a^uauiB:&gt;
-run 'opBp ojqand un BjBd 'jaaajBjasa uBjiuuad anb sbsod b oh
-is ajoj-qjoj jap BijajBin ouiod JBjdaaB anb XBq ou anb opuBpjoa
-aj Buiuijax 'jB^uaiu o jboos 'jBuajBtu BpiA bj b sajuapauauad as
bX 'u^pBzijiAp ap opBjsa un ap sajB^iA sauopunj sbj uBzpajaBJB^
anb sajBjnjjna sauaiq soj ap pBpijB^oi bj apuajduioa anb oiuounjj
-Bd jap Bdnao as ajoj-^joj ja anb ua ajsisui (f\)
q anb oj uaiqum ouis jb^ubd X jbjuod aqBs anb oj ojps ou *ojq
-and ja aqBS anb oj a^uaujBidojd sa
-jadns sbj ap oipnjsa ja sak) ajoj-3jjoj ja (^q) uoppBf^
•&lt;tojdaauo3 oijduiB sbui ns ua jBjndod jaqBs jap o sai
-Bjndod sauopipBjj sbj ap Bpuap ap^, jq^q (^l) soXoh aa
-p sauopBu sbj ap sajBjndod sasBja sbj ap jBuopipBJ^ jaqBs ja b^
-jBqB anb BjSojoanbjB bj X sapBpanSnuB sbj ap oipmsa jap jojaas
janbB sa&gt;^ (^q) SBraoqx ^J^d 'SBSjaAip Xnuí uos opBp UBq as anb
sbj 'BiDuap B^sa ap bujsiuj uppiuijap bj b Bjaadsaj anb oj u^
'jBSjnA BjjnpiqBs bj Baijiu^is 'a^uaujjBJa^ij
'^/o/ ^cft /o 9M)j •BjjnpiqBs = (jbj upÍBS-oj^uB jap) ¿of íojqand
= (buoíbs-oj^ub Bn^uaj b^^uub bj ap) y/o/ rsBjqBjBd sop ap baij
-ap ^o/-y/o/ BjqBjBd bj oai^pjorai^a b^sia ap ojund ja apsaQ
•s/Ctuoudfj ajqos btjbjSouoj^ ap uBjd ojjsanu ua oj
-njjdBD oqaip 'a^uauíB^ajdujoaui Bas anbunB 'opBuajj jaqBq a^uaui
-ajdujis ouis BAi^snBqxa joqBj Bun oqoaq jaqBq ojja uod apuajaad
as ou anb oiAqo sgj 'uppBnupuoD ^ souiajpuodxa anb '
-ui sojja ap sojjaia 'soqanuj ou 'so^zBjjBq soun^jB jod X
Bpanbsnq b^jbj Bun jod 'uauínsaj ua 'oínpBj^ as upisiAaj
•jB^jnsuoa soraipnd anb SBaijpjqjo^ sauopBDijqnd sbj ap —^B
jod BuiíÍBd S9aaA b— BsopBpino UOTSTA9J Bun uoa 'a^uain^isuo^
jod 'jBjuajuoa soraiqap so^q 'sajqiuou sosa ap soun^jB soujbjj
-Bq u^pdaaxa jod ojos sbjsiaubu SBjqo SBunSjB ap jbuij jb sopiu
-a^uoa soijbsoj^ soj u^ '^nanjnanj,, j^ Bjainbis iu 'sopiuipuaj^ ap
sapadsa sBSjaAip sbj b sopBDjjdB sauninoa sajqiuou soj ap ounSjB
ojmjj ouioa bj9iatu anb Bjqo ap ojmjdBa o o^uara^Bj^ tu 'Bjqo
Bun^uiu jBjjBq soraipnd ou 'ojaap u^ *osouad ojx&gt;ui ojjap ua X
^d oÍBqBjj un pi^ixa X BnpjB opxs Bq Bpanbsnq B^sgj

II
•pauox^uauj ajB 'XBn^njfj ui saauajapj
aiuiXuodox 'paipn^s si XBn^njfj X nj^^ 'XBnSBJBd '^JiqD 'psBjg 'bta
-ijog 'Bupua^jy ui uopnqij^sip jBaidBj^oa^ Jiaqx 'sauíBU qsiuBds

�De acuerdo con la mayoría de las definiciones y conceptos
anteriormente señalados, las referencias, verbales o escritas, que
tengan por base modalidades de representantes de su fauna au
tóctona, traducen ideas y tendencias humanas que entran perfec
tamente en la ciencia del folk-lore.
Como nos ha sido imposible alcanzar la bibliografía relativa
a otros países, donde los Ctenómidos se han bautizado con tan
distintos nombres comunes, nos limitaremos aquí a exponer el
resultado de nuestra búsqueda bibliográfica sólo con respecto al
vocablo "tucutucu" y similares en la literatura rioplatense.
Dividiremos este trabajo en tres partes: I9) Citas folk-lóricas;
2) Empleo en el vocabulario familiar; 39) Consideraciones.
I9

Citas folk-lóricas

(en la literatura nativista)
Las citas que pudimos hallar son en conjunto 10 que trans
cribiremos sin orden cronológico, numerándolas (los subrayados
son por nuestra cuenta). A continuación de cada una hacemos un
breve comentario.

1)Davalos (J. C.) (6).
"La vida del desierto es rampante, minúscula, evasiva y en
una capa horizontal de pocos milímetros alcanza su desarrollo más
profundo. El tucu - tucu, especie de topo, cunde por los campos y
roe las duras raíces de las tolas y los iros. Pequeños saurios de
color terroso zigzaguean furtivos de mata...
También aquí se alude al topo europeo cuando se menciona al tucu-tuco.
S¿ define bien el medio desértico, uno de los habitats del roedor, así como su
hábito alimenticio característico. Las tolas son "arbustos resinosos en las lade
ras de la cordillera".

2)Carrizo (J. A.) (2).
Adivinanzas

"Hay un viejito
que está danto quejiditos". El ulcultuco.

Es una adivinanza curiosa. Se puede admitir lo de "quejiditos", pero ¿por
qué lo de viejito? ¿Simple necesidad de consonancia satisfecha sin mayor repa
ro? Nótese el nombre común, "ulcultuco", usado en el centro y norte argentino.

3)["Pirulo" (?)] Martínez (J. P.) (19)
Y los barcos que al cruzar
El ancho estuario del Plata,
Sin saber de qué se trata
Sientan al carril pasar,
— 300 —

�•UBZTM3 soy anb sajauíí soy BJBd sosoj^iyad ^ sosotreSua oBq dos anb
saparo ap sopEjqmas sodurea soy ooa inbe BJBduioa as BUBiunq nopiBj) Bq
¡opiu jap soíaj bjtj^ an)
OJ3JTIJ^^ S3 OU Bpj3A V*[
•OJauoiaiBJ^ ja (ais) Xbj ap sa an^&gt;
opiaja ai¡ Baonu oX anbjo^
'oppain aq soj Baoq aQ
soanqBj^ siuj upiaiBJ^ bj y
'soon^-non^ ^'p sva^no
o^tuvo un ouio^ P^p S9
¡oduiBjjua SBpBipní b anb
soanj^ soj bcJ i^[ ¡upjaiB

"(93) (mvkzíio)

-moa SBJjsanu on^as ouaiD sa ou anb oy 'sBujmaou o sajBynasndaja sajqnintsoa
yBuiiuB yB ua^nqujB 'soaijpuap sajoins soqanuí 'oijBjjaoa ya jod 'anb Bpjanaaj
a uoyBD jo^bui ap SBjoq s^y oa Á BpyyBD aoiDBjsa By ajuBjnp jpap sa 'c&lt;ojanb
S9Á yap odiuaij ua,^ ojub^ un b ajaijaj as :ajuEsajajui Anuí u^isnyB Bun s^
oanqBj^ ap X opaBj ap
SOJJOTJD SBUIBjp SOUllSjB X
'sojjod X sbdbí ap sbuij
'oan jb SBajad BjqBq
'mninont ^ vaviupo sou
pp o4tudt^ ud ouioo
íojaqand X oasBJjnqa oqanuí
jB^joa anb bjjb^ Bqanra
jbsb uis ojana oqanra
'ojana uoa obsb oqanra

•(6)

..ofaiA 13Í^,

(f

•BjtqBq apuop A a^njjsuoD yBtDinB ya anb j
SBy b 'ajuaniajuapiAa 'asjijayaj aqap ^nanj-nanj ap sbiiSb ualt ap 0^
•BIUOJO^ b BraBza^ anbjB^ ja apsap jaunj un
ap 'sajiy souang ap oaaiua^ui un ap o^aaXojd jb ajaijaj a

JT UBJBSUa^
dp sphSp u^ q
oana ja BazajBdB as anb ap
opuBjqraaj ubjt soqanuí ^
*opuB^ní ojqBip ja BJBpuB an^&gt;
^

ap zaA jbj UBq a

�6) {"Luciano Santos"] Lussich (A.) (17).
Despedida
"Salí de un calcagüesal
tropecé con un tucu-tuco;
y su certero trabuco
me largó un tiro mortal;

de su irresistible pial
la soberbia reboliada,

me hizo cáir en la boltiada
de este gauchesco tetruque
que hace embarrancar mi buque
en su costa abrillantada".
Es una respuesta a la invitación que se le hiciera en la Revista para colabo
rar, a lo que se negó el autor en primera instancia y luego aceptó en esta
"Despedida" ante los términos que le dirigió "Calisto el Ñato". El tropiezo fue
con alguien escondido que consiguió su objeto al hacerlo responder. La expre
sión tucutuco debe, a nuestro juicio, ser tomada como tucal.

7) {"Pancho Truco"] De María (Enrique) (7).
Y aquí acabo compañero
el relato macanudo

del alcalde que no pudo
regentear ni por dinero.
Fue el Alcalde muy carnero
cuasi un gaucho de trabuco
que al fin como el tucu-tucu
fue a esconderse entre la cueva
de ande saldrá... cuando llueva
Su compadre
Pancho Truco
Alusión simple al hábito del animal de desaparecer dentro de sus cuevas
subterráneas, después de sus esporádicas y breves salidas.

8) {"Luciano Santos"]

(A. Lussich) (17).

El pingo de la nación
llévelo siempre tranquiando

sólo váyale aflojando
en busca de la ocasión^
no suelte de sopetón
puede cortarle la rienda
y al ñudo es que usté se prienda
si a un tucu-tucu se encaja
tal vez el mate le raja
ande ni el diantre lo atienda".
— 302 —

�sbj anb jbii^i jb
ns aXnjjsuoa anb
*bjbj Bun anb joXbid o^jb
jopaoj ouanbad un Xo
jb ojiuia anb zoa bj
bjiuji o Bjninis anbiod
*SBjqBs oj 'ajquiou iin sa
oaiXadojBiuouo 'isy
•oX asnd o¡ aui 'oa^jj
Bpnsní uo3 anb ajquiou ja anb
upzBj Bunsiqanun uod
*saauo5ua 'jbuijijb opuarpnd
—joyas js— oanjnaru
uojaisnd 9in BsnBa jbj jo^
•JB3JBJBJ opuajjanb jbüd
ojipin^as X Baanq zoa uod
ap opom ira sa

030X0^017^
'(Z) (MVNTH3J) saaivA vaiis (01

ií soy bjb&lt;I u^^njfJsaoD anb oj^ij^d jb A
•n^n) o sajB^tu soj b 'snotu-noru ap jBjqBq jb 'ajaamjBjmBu 'asjuapj aqaQ
soj b oinaj saj
ou X oÍBqB Bjsana ua jBidojBS b opBjqinmsoaB Xojsa o^ ¿^^b b^?^
:aa¡ as 'sauíqaBDBj^; Bjqo ns ap t,oíip Bjja anb jq,, ojuano ja ujj

-(c,&lt;¿)

(aa aaiAvf) vnvia (6

ja na sajnBpnnqB
soj noa ainanaajj oinaimiaouoa oq^jj apnop jjjb anj A saj^uajB sosuauíui sns na
sajoqjB ap sajitn soj jbjuejcJ b jBzadtna bjbcí BuajjBg Bjun&lt;j ua pjBisni as qaissn^
oiuojuy ooq anb uopipa Bjaoiijd bj ap noiaijBdB bj ap sandsap an¿j \jojnB jap
bj noa nopBjaj ua noia^aijdxa Bun 'ajuauíBjnSas 'auajj oiqtuBO jbj^

B3O3 BJ 3ÍBJ 3J Z3A JB)
BDoqsap ^s a)ajj ns is
Bpuaijd as ajsn anb s^ opnu jb • • • M
:a)sixa on ^^njionj,, jap npianam Bqaip 'sa)nB soub oí O)ub&gt; oj jod 'fisi &lt;OP
-jauio3 jap B^uaiduij 'sajiy sonang na BpBjipa 'uppipia Bjauíud bj ua 'oiquiáa
ng -BAijiutpp bj jjaap sa 4JO)nB jap BpiA na Bqaaq Buiujn bj sa noianam jb)
aaj as apuop umaij bj anb jbjou jaoBq ap sg -ajauíí ns XojjBqBD jap BpiBa bj
Jd uapand sopijijo so^na j^an) jb 'ajuauía^uappa 'ajaipj as B)aod jg

�En las tierras arenosas,
—es decir, las tierras blandas—
perforo una red de túneles
con las uñas de mis patas,
casi casi a flor de tierra,
todas bien comunicadas.
Mis cuevas son peligrosas,
pues como están bajo tierra,
al pisarlas, los caballos
hunden las manos y ruedan.
Me alimento de raíces
y tallos de varias plantas;
tengo grande la cabeza
de incisivos bien armada;
color de barro la piel
y las uñas aguzadas.
Como vivo bajo tierra
soy bastante cegatón,
y cuando salgo a la luz
dejo en la puerta un montón
de arena, disimulando
la entrada, con intención.
Tucu-tucu-tucu-tuco,
es mi modo de gritar;
si nadie me ve, cualquiera
me oye tucutuquear.
Los hábitos más salientes del animal están en general bien expresados. El
autor jerarquiza el sonido y no duda que es el origen del nombre onomatopéyico
del animal. Alude a su calidad de "cegatón". Emplea el verbo "tucutuquear".

29

Empleo en el vocablo familiar

Sólo hemos podido recoger informes acerca de los uruguayismos que en estos momentos, precisamente^ están siendo el objeto
de estudios seriados por parte de especialistas. He aquí algunas ex
presiones interesantes que nos han sido comunicadas:
a)^anda como un tucu-tucu" o "corre como un tucu-tucu",
con el significado de quien se mueve activamente en sus quehaceres.
Es una expresión que puede conceptuarse feliz, pues el animal tie
ne, realmente, movimientos rápidos y raramente está quieto.
b)"tiene cara de tucu-tucu" o "parece un tucu-tucu". Expre
siones y hasta apodos, aplicados a personas con incisivos centrales
superiores salientes (y un cierto prognatismo). Demuestra que la
gente ha tenido ocasión de observar bien el aspecto frontal del ani— 304 —

�:uos ojaadsaj jb uppuaiB bj opBuiBjj UBq sbih anb orasitu jap soS
-SBJ SO7 'SBDl^ojOiq SBDIJSIJajDBJBD S^S JOd apadsa BJ 3p BIDUanD
-ajj bj ap jBsad b— BDijdxa as ojjgj 'souojaaniB sojajiuiBiu sojjo
soqanuí b SBpBDijdB sbj anb BpBajduia souain oqDntu opis Bq
•rom,, BjqBjBd bj ojuníuoa ns u^ •sajBijiuiBj sauoisajdxa SB
ua ajqioou oinsiin jap oajduj^ *oj jbjoj ua íasuajBjdojj
bj ua SBpBjjBq (snfpnb¿oi sAtuoud^^ ouBDjjauíB-pns jopaoj jap unía
-od ajqioou) sajBjiujis A ^nam-nam^ ajqos

N3WHS3H
•sopBZoqsa SBuadB uos sojja o ('D^ 'jo^anjjsap
jajx&gt;d 'pBpiAisaj^B 'jbtista pBpiaBdBD :saja^3BjBD soj^o b SBiauajapj
uaaBq as ou 'oiqujBD u^ "sa^uaijBS sbui soj a^uaiua^uapiAa uos anb
'sajB^m soj ap sojauopiBx A sojjaiqB sotot^uo soj 'Bjsais bj ap SBJoq
sbj a^uBjnp mo ssxdovq ap ja '^sA3&lt;puoosd ap ja 'spu^fvS sb^jbj jb^
-ijqB^ ap ojiqBq ja :uos sosbd sosa ua sopBjdBD opis UBq anb jbuiiub
jap so^i^cqoíq soSsbj soj 'ojsia Bq as ouiod 'jB^nj opun^^s u^
•^ojjuapB Buap^ ap sbsod sbj ap SB^aod A sajop
-bjjbu soj ap TOuídsa ja ua Jinjjuí a oduiBD ap a^ua^ bj ajjua p^pis
-oxjno joXbuj Bun 'opBDOAOjd jaqBq uojaipnd Baiua^ouoj pBpiApaB
ns ap pBpisuajuí a Bpuanaajj bj oiquiBD ua 'saAajq A sBDipBjodsa
uos jopaoj jap jopa^xa jb sbpjjbs sbj anb ojjap sa i UBijnaad
opiuos ns 'zaA BunSjB 'opBqanasa soqanuí A ajquiou ns jBuoiauaui
opjo UBq sopoj anbunB 'BzajBimBu bj ua oaia JBjduiaía un ojsia
UBq BDunu sajopBjqod sns ap % 06 Ia 'o^jBquia uis 'A souoiaamB
sojajiuiBui soj ap aju^punqB sbui ja sa anb jbujjijb apand as —siBd
ojjsanu BjBd— jBna jap jbujiub un ap sajBiiA SBaijsjjajDBJBD sbj
SBpBp ajqBDijdxa sa oqaaq j^ #ouoja9jnB oja^juiBUj ojio jainbjBna
b saiuajapj sbj anb 'ajuauJBApBJBduioD 'sajuanaajj souaui oqanuí
A sbjbj uos asuaiBjdojj oiJBjaixj ajoj-qjoj ja ua ^nanj-nonj^ ojnDBU
-jaA ajquiou ja ajqos sbio sbj anb jpnpap uajirajad 'Bjja ua ojsand
opBpina ja A 'Bpanbsnq BJisanu ap pnjijdtuB bj 'Bjajdujoa jas ap
oqanuí Bjsip upiDBUiJO^uí BJjsanu anbunB 'jBnj jauíijd u^ *ojuní
-uod ap sauoiDBjapisuoD SBunSjB aaajauj JojjajuB uoiaisodxa Bq

•ajqujou ns jBnSijaAB opxjxid soraaq o^j •&lt;&lt;n3njnanx)l oraiupp
-ñas ja uod sojuasa sns BqBuuijf 'oj^is jap sozuaiuioD ap 'sbjsiaijbu
sajojiJDsa sojjsanu ap oun anb jBjBuas souiaqap 'aiuauíjBuij

•BDijdB as uainb b Buosjad bj BJBd bíuosij Bun jas
aqap ou aiuaujBjnSas anb oj '((noni-noni un ouioo piupo^ (p
•saiuauíuiojdj
*sopB3JOjoD (sajojjadns 3 soj opoj ajqos) soaisidui f sns uod jbuj

�el hábito de fabricar galerías subterráneas, el de esconderse rápi
damente ante la presencia del hombre, el de hacerse oir, los orifi
cios de sus moradas, etc., pero otros, no menos característicos, no
han merecido alusiones.

SUMMARY
Folkloric references to "tucu-tucu" (common ñame of the
South American rodent Ctenomy torquatus) found in the Río de
la Plata literature: 10 references. Use of this ñame in some familiar
expressions. The word "tucu-tucu" has not been so much mentioned as those refering to other autochthonous mammals. This fact
is explained by this rodent's biological features. Its most noticed
characteristics are: the habit of burrowing, of hiding from man, its
noise, the holes of its burrows, etc., but others, as typical as the
above mentioned, have not deserved any reference.

BIBLIOGRAFÍA
( 1) Azara, Félix DE. — Apuntamientos para la historia natural de los Quadrúpedos del ^araguay y Río de la Plata. Madrid, Imp. Ibarra, 1802. 2 v.
(2)Carrizo, J. A. — Cancionero popular de La Rioja. Buenos Aires, Espasa-Calpe. 3 v.
(3)Cancionero popular de Salta. Buenos Aires, A. Baiocco, 1933.
( 4 ) Daireaux, Godofredo. — Fábulas argentinas. Buenos - Aires, Agro, 1945.
199 p.
(5)Darwin, Charles. — Viaje de un naturalista alrededor del mundo.
Buenos - Aires, Ateneo, 1942.
(6)Davalos, J. C. — Los valles de Cachi y Molinos. Buenos - Aires, La
Facultad, 1937.
(7)De María, Enrique. — "El alcalde interino". El Fogón, 1: 18, 1896.
( 8) Dennler, J. G. — "Los nombres indígenas en guaraní de los mamíferos
de la Argentina y su importancia para la sistemática". Physis, 16: 22544, 1939.
(9)El Viejo. — "Guitarreando". El Fogón, 2: no. 57, 1896.
(10)GARZÓN, TOBÍAS. — Diccionario argentino. Barcelona, Imp. Elzeveriana de Borras y Mestres, 1910. 519 p.
(11)Giufra, E. S. — La República del Uruguay. Montevideo, Monteverde,
1935. 548 p.
(12)Granada, Daniel. — Vocabulario rioplatense razonado. 2 ed., Montevi
deo, Imp. Rural, 1890. 409 p.
(13)IHERING, RODOLPHO VON. — Dicionário dos animáis do Brasil. — Sao
Paulo, Directoría de Publicidade agrícola, 1940. 898 p.
(14)Imbelloni, J. — Concepto y praxis del folklore como ciencia. Buenos
Aires, Aumanior, 1948. 136 p.
(15)LAFONE, Quevedo, S. A. — Tesoro de catamarqueñismos, nombres de lu
gares y apellidos indios. Buenos Aires, Imp. Coni, 1898. 377 p.
(16)Lira, J. A. — Diccionario kkechúwa-español. Tucumán, Universidad
Nacional, 1945. 1199 p.
(17)LUSSIGH, ANTONIO. — Los 3 gauchos orientales y el matrero Luciano
Santos. 4 ed. Montevideo, Barreiro y Ramos, 1883. 365 p.
(18)Malaret, AUGUSTO. — Diccionario de americanismos, 2 ed., San Juan,
Imp. Venezuela, 1931. 520 p.
(19)Martínez, J. P. — El Fogón, 15: no. 488, 1913.
— 306 —

�"d 081 '6161 'Bojeo oapiAajuo^ — 'oppoaj, ja a^qos
d 09^ 0161 'íoojjag
oap¡Aajuoj\[ '-pa z 'sautqopapy¿ \,o[\^ eyya anb yo— 'aa HHlAVf *VJNrviA
'(esuajd ua) oapiA^juopv ^p Bj^oyoig ap ^os •á&lt;Tonj-nanx,, '^/
ap eaiuaSouoj pepiAjoy,^ — -^ 'oMvnoiKOK ''A '^ 'a^nyx
•d 6^^ "0^61 '^pjaÁaj
'oapiAajuopi -spSvq^ ap pppauua^u^ — 'S 11 'vxscq ''A H 'aDnyx
'd 811 'W6l *PAaj
'oapiAajuoj^ 'ojiyBjjoo •,,oarunanx 13,, — 'NVíraa^ 'saaiVA - vaiis
'Z161 'F^
-0^ sajiy souang 'somstuttuaSj ap otjvuotootQ — 'OHOííVSil *viAOOas
'sajiy souang •ojjot¿o ojau^ufaj /C otjwjnqpoo^ — *oxix 'xaaiaavs
'Zf6l 'op^^q
-og 'oaifaj^ 'sotustupof^tuP ap p&gt;¿aua8 o^PuotaaiQ — ^ -j *VIHVKVXNVS
^681 'Byouedsg -draj 'ueuinonx 'tnbpq^jp^ — 'Nyay 'VOOHia^)
~ *IÍ6I '^¿-911 =901 '^ajjoj pjPcuPH "¡oóz -(fruo^ -snw
'fín3 *.&lt;^J3d ^^qjnos jo spueyíySiiy a^j ui sjeuiuiej^,, — -g *o 'KOSHVag
'161 '80^ *ou *B^oda e^ 'upSo^ /g -^soiyaaej soy jog(l 1— -^ywzno 'iNidVd
*d 061 'f6l '^dnx 'sajyy souang -pa ^ 'tupju&gt;n2
-oupjjafSPa 'oupflaisva-ftiPJPnS otuPuotaatQ — 'oi^OX^y 's&gt;ovav^ 'zixho
•a f -^j^P 'ojnjng
•sajyy souang 'pntotpt^aj^ Potjaiuy pj p alpt^ —. *a saaoay 'anoisho
-japupf) - zaqaupg otjnf ap oujpaf ja ua oiusf^qtuntsoo jg — "iavwsi 'VAOJV
'd 6Z
'9f6l 'ojnjnj 'sajyy souang 'satupdpnS svpua^arj — -oxsaNH3 'saiVHOi^
'd 13 '3^6I 'oJiauef ap oig 'jtspjg op sa¿opaoj, sq — 'OVOf 'MafOOJV
'd $ '8Z61 'osjaAiufy ^i^ -duij -30^
ap oSeijueg 'soot^y¿2oatxaj satutufp 'soiustuajtq^ — *x *f 'V^iaaH

(9O
(SO
(f)
(íí)
(Zt)

(0)
(63)
(8^)
(LZ)
(93)
(í3)
(^3)
(Z)
(33)
(13)
(03)

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3474">
                <text>Investigaciones sobre la biología de los roedores autóctonos del género Ctenomys (Etimología de los nombres comunes, referencias folk-lóricas)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3475">
                <text>Se presentan los nombres comunes de los Ctenómidos: etimología, toponimia y las referencias al "Tucu-Tucu" en el folk-lore Rioplantense</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3476">
                <text>TALICE, Rodolfo V. ; OTTINO, Martha </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3477">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1955, Nº 14 : p. 289-307</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3478">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3479">
                <text>1955</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3480">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3481">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3482">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="440">
        <name>NOMBRES INDIGENAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="432">
        <name>ROEDORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="304" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="535">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/67d8c7589e52d6d7e9621b65afe8b76b.PDF</src>
        <authentication>07fca4d1d11334c0b2fa19b0609cc44b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3379">
                    <text>'^561 oiunf
9P fZ PP U9!s^g ns na (oapiAajuoj^) Bi8o[oig ap *aog B[ b opB^uasajj 'SBiauai^) X sapsp
-lUBiunjj ap pcjjn.^B^ bj ap {BjuauíiJadx^ X [Bjaua^ Bi^^cqoíg ap josajoj^ pp uopBiuaiio
X uoij^aaip B[ ofEq *f-^6t oiunf-ojaug opojjad [a bjbií (6T) sapuiáiJQ sauoiJBátj
•saAnj tuqnj p jod BpBjBJiuoo EJopBJoqBp.) 'oubi[^iiuoj^ Bsjg "Bug B[ jod opemaap anj
o(BqBj) ajsa anb JBisuoa ao^q as SBUBiuauiB[3ai sauoioisodsip sb[ b opjanaB aQ (^)
sonisim sosa e sojsandx^ a^ue^seq A sojj^iqnas^p 'sosouaae oood
-ap sodiuBO na sopeaiqn uBjsa p^^^j ueg ap sapanj so^ oiqoíBa ug
•jns pp so;uaiA so^ ap 'opora oiaap ua 'uaSaioad so^ anb 'sanbsoq
ap sopeapoi ojad 'ojjarqnasap Á osonaje Ánva ouaajaj un ua sopeñ^s
uejsa oasBJJB^ ua sopBAjasqo sapan^ so^ sand 'oAiiBJBdiuoa oipnjsa un
jBOtjaBjd ap uij b souiiSap ssg •snjnnbuoi sAiuoua^^ :apadsa buisiui
Bun b uaaaud)jad sbuoz SBquiB ap sapuiiuB sog • (oapiAajuoj^ ap
•sui^ q^\ b 'a^sg pp Bjun^ ap Baaaa 'opBuoppj^ ap *ojdQ) pBjB^
uBg ap buoz b[ ap scq ua Bas '(oapiAajuop\[ ap 'oicIq) oosBjjB^ ap
sapan^ scq ua Bas 'sBpBn^aap sauopBA^asqo sb[ ap sapdpupd sop^i
-psa^ scq bjo^[ Bisa ua souiBaxunuio^ 'ojund ajuBjJoduii opijajaj p
'ajuauqBJniBU 'souiinpui 'soub sop aa^q apsap soiuin^asojd anb 'ttnani
-nani,^ pp BiSopiq b^ ajqos sauopBáijsaAui SBJtjsanu ap osjna p ug
*ttBsouad A bSjb^ uppBABaxa ap Bsaaduia Bun opnuaui b sa BauBjjaiqns
Bun ap uopBJo^dxa b^ 'oiaaja ua íaaaBjsijBS ap ^pBj a^uaní
sa ou oasap ajsg #uopanajsuoa ap soatdjj souB^d A sosoj
-auinu so^uauínaop 'sBAana o SBaanáiipBui sb^ ap BJnjaaimbjB B[ ajqos
jaasod a^qBasap ^nuí Bijas^^ :jsb BqBsa^dxa as 'XS6T ua '(i) ^pip^og
ap pBpxjojnB B[ ap BjsqBpadsa un 'soaajiuiBiu ap BaSodiq o Ba^opua
BunBj B[ ap o^isodojd b 'oSjBqma uig asasuapiunopB)sa A soadojna
saaojnB jod ajuauíjBpadsa 'soipnjsa sa[diqniu ap 'uopanjjsuoa ns b
ajaijaj as anb cq ua 'oiafqo opis Bq anb piaadsa Xnuí odij un a^uauíB)
-jap a^n^psuoa 'oijoiisubjj o ajuauBuuad 'oauvjud^qns ivnqpn ^g

SfllVnÓ^Ol SAW0N3ID 3d
O SVH3Í1ÓQX SV3 3d VPVtn^OH^I^ A

SOJ 9p BTO[Otq
OÑVIIOIWOW VS13 ^
A OdlOdO^

�vientos. La distancia, que media entre los tucales de amba zonas y
la costa del mar es aproximadamente la misma.
Describiremos sucesivamente las comprobaciones efectuadas sobre:
1. Arquitectura general de las tuqueras; 2. Orientación de los
orificios; 3. Temperatura del interior de las tuqueras; 4. Humedad
del interior de las tuqueras.

1.

Arquitectura general de las tuqueras.

Después de un estudio prolijo de los tucales de la zona de Ca
rrasco (Dpto. de Montevideo) en cuanto a situación, distribución,
disposición de sus orificios externos, etc., elegimos dos cuevas, de as
pecto habitado, en terreno apropiado (suelo semi-arenoso), y proce
dimos a su exploración cuidadosa total, poniendo las galerías en des
cubierto mediante los instrumentos adecuados. Ello exigió un trabajo
bastante largo y un tanto penoso, pero logramos plenamente nuestro
objetivo sin mayores causas de error. Naturalmente que en ningún
momento pudimos avistar un animal, el cual, como se sabe, es suma
mente hábil y rápido en escabullirse perforando la arena por cual
quier punto mientras se procede a dicha exploración. Las figuras 1

ARQUITECTURA d^ ^ TUCAL

COIt VfRTICAt

MNSVKí OH Dt LAS PSOfli DlDAMS Di LA CUEVA TOMADAS tN tL EJE D( LA MISMA
•v

Fie. 1.
— 42 —

�ounxBtu) auuojiun a^UB^SBq oxiauíBip A JBfna.ua aiuauiJB[n^aj ajqipa
ap 'Bsonuis souatu o sbui 'pdpuijd BjjapS eun a^sixa —uppBuipui
A JB[nS^j eun uoo A— soidijijo soquie opuairáhg (q
(ODSBJJB3 ap 83[B31a% so| ap
Bipaui B[ B jouajuí)
96 •SU/3 9 :uipaui
'uauínsaa u^

9
9

9
9
9

M
u
te
tt
oqaut;

OS
*'

9
S
¿

S
9
¿
9
S
9
9
S
¿
9
9
L
9
¿

Z
T
0
6Z
8Z
¿Z
9Z

9

9

6
tt
o
te
te
S
te
tt
¿
te
w
ap 'sois 9

9

9
S

6f
8^
¿I'
9^
S^
t't
f
Zf
If
Ot
6
8
¿
9
S
f

svaana snj ap ¿^^

•su/3 ua sotatftio
soj ap ojjauípiQ

1
8
6
9

9
1
1
1
1
9
9

9
9
¿
9
9
9

S

1
(% Z )
(^ z ) saoq 1
(% Zl)
9
t.
(% 8Z)
n
P (^ 9S) SBDOq 8Z

SZ
^z
Z
zz
TZ
03
61
81
¿I
91
SI
n
1
31
IT
01
6
8
L
9
S

9
9

L
1
•su/3 ua sopiftuo
so; ap oujauiviQ

3
I
svaana svj ap ¿"¡^

sb^ uo^an^ soioijijo
ub ap buoz bj u^

sosa ap SBpipara sb^ (ajs^ pp Bjunj)

ap buoz) ojiaininp
ap 'suid i~i 'oipara ouiuuai 4uos (sBpipam ^^ ajqos) sauoisuauíip
sng 'sosbo so[ un^ as Bpips A BpBJjua ap soquiB u^as SBzinb ÍBpips
o BpBj^ua ap 'ajuauíBjnSas 'jbuib^ souiapod ou anb 'bu3jb ap sop^d
-bj opuBna 'sajqrnj^sqosap ajuauíjiaBj 'souaajxa soioijtjo sop

(b

• •
•:apuajduioa Bjanbnj
o BAana BpBa' aA as 0U10^ 'f A s^anSij sbj ap sojoj sb^ a^usipaui eja^d
-moa as anb o\ 4SBai^sjja]aBJBa sapdiauíad sns uoa 'sBjaaiqnasap zaA
Bun SBjanbn^ sop sb| ap opBAapj joiaa^xa o^aadsB p uBJ)santn 1 A

�•..&lt;•&gt;•

IA
iUSRAVAOO
A^CHO Si LA CAU8ÍA

TEMPERATURA
OÍA 2t.* MABZO ,-$4 HU^A ^ * ^S
CUEVA ; 22"S
TERRENO A LA 5OMBRA-2S"

ESCALA
ümí^. 10 c

•*•• ^&gt;

t v*TAH5 '
LA 'AAOa^
- 35EXOS..

Fie. 2.

Fie. 3. — Foto tomada en perspectiva, mostrando el aspecto del tucal del gráfico N. 1
desde el orificio A al B, señalado por un palito que se ve a la derecha de la foto.
AA
TX

�•BAan.l K] 3p BIJ13UIIUE{(Í BJ JEZIJE3J
BJBd SOpBZBJJ SOJIIJ SOJ UEJU3S9jd3J SBOUr.jq SE9UI[ SB^ *g OTDIJIJO |3 BJSBq Y OpiJTJO
[3 aps^p '^ Q-^¡ ooijBjá ja ua opBfnqip ¡Bonj [ap ojaadSB ¡a opuBj^soui ojo^ — -^ -ai^

sb| ap sopijuo f^ so[ u^ 'SO'ot^ 9P sa ^ÍP3UI uotdbui[oui b^ jojiib asa
bjb^ 'soiaijijo so^ ap jijjBd b Bjaa^^ b^ ap sojaa^BJi so^ ap uptaBuipui
B^ b aaatjaj as anb p sa '(BuxjuaSjy) soubCoij usoanj-nan}9^ soj ua
opBipnjsa opis bi[ anb 'sBjja^S sb[ ap
ap sajBanj so^ ua 'souiifip ouioa 'ajduiais) z, O'M
t ua z 'og '8 '08 '08 'O^ ^T o"M ^-umbnj ^{ u9 .SUID 0T ^
0¿ '09 'S '8 '^^ 'í7! ^^Bja SBjja^S SBsa ap sapn^x^uo^ sb^ 'SBJanbnj
sb| ap sapsuauíoa soaapadsoq so| b ajuaaajaj aoijaisod uoiDBaiunuioa
Bun ap oiafqo Bjas o^uiisb ais^ -so^pj^ ap ojap^ija 'oppnpaj anbunB
'ojapBpaaA un Bjnjpsuoa SBaia SBiaapS SBipip ap Bun 'uoisbdo Bun
ug '(9^5 -sSij jaA) sopTjuauí^B sopoAjasaj ap 'sand 'opuspijo Á
(uppBiuauuaj ap opB^sa ua ou ojad) soasajj souaui o sbui soiSBd ap
'a^uauqBjauaS 'soua^[ 'pdpupd BuapS bj uoa 'oipajjsa sbiu oaod un
opxjpo un jod aiuauídBjnaipuad^ad souaui o sbiu 'opuBDiunuioa 'sopunj
-ojd souaui o sbiu 'ssSap sBjjap^ o oos ap sopuof o z 9Q (9

-xa SBdanbm sop sb^ ua 'ajuauíBAtiaadsaJ "sjuí Q^'f ^ "s^uí f^^' ap Bja
pnjtouop ng 'sopBOUBjaB a^uauía^uapaj sauoipaui ua sapiaáaA o
'saJB!on| jod 'saaaA b 'Bjuaiuoa 'ajqí^ ajuauqBjaua^ 'sbsi^ uaiq
sapaJBd ap 'Bjiapá B}sg 'opns pp ataijjíadns bj b ojoadsaj uoa *suia Qf
ap Btpaui pBpipunjoad Bun b X pjuozpoq souaiu o sbui uopaaaip Bun
anSis 'souiaa^xa sns ua OAps 'o;aaXB.jj oXna (#siua 9 ounuiiu ''suia q\

�2 cuevas exploradas por nosotros fue de 24 y 40, 52 y 60 respec
tivamente con respecto a la superficie del suelo, bastante variable
por lo tanto.
Las gramíneas y los vegetales encontrados dentro y exteriormente,
alrededor de las tuqueras, fueron clasificados —de acuerdo con las
muestras recogidas —por el Prof. B. Rosengurtt, a quien agradecemos
aquí su amable cooperación.

2.

Orientación de los orificios.

La figura 7 da cuenta de lo comprobado en el estudio de 50 ori
ficios y su relación con los puntos cardinales indicados por la brújula.
En ésta, se resumen esas comprobaciones calculando las cifras por
ciento. Como se ve, no existe ninguna orientación desdeñada, aunque
existen algunas más frecuentes que otras; por ej. 22 % de orificios
al S.E. y sólo 6^ al E.; 6% al N.O., 8% al S.O., 16% al N., 14% al S.,
14 % al O. y 14 % al N.E. Se censaron orificios casi siempre desta
pados, de cualquier dimensión.
Esas observaciones fueron hechas —durante el verano-otoño de
1954— en los tucales situados cerca de la Av. Daymán (zona de
Carrasco), en terrenos •—como dijimos— semi-arenosos descubiertos,
pero bastante protegidos de los vientos por los bosques cercanos.
En los tucales de San Rafael (Dpto. de Maldonado), sobre terre
nos muy poco arenosos, expuestos a los vientos del Sur, en una en
cuesta hecha sobre 50 orificios tapados o abiertos, comprobamos (ver
fig. 8).
11 orificios
9
"
7
"
6
6
"
5
"
3

(22%) orientados al N.
^
n N.E.
(18%)
n
n 0.
(14%)
n
n S.O.
(12%)
"
" N.O.
(12 %)
n
&gt;* E.
(10%)
n
n S.
( 6%)
n
n S.E.
( 6%)

Si se compara la orientación en ambas zonas se encuentran dife
rencias evidentes. En efecto, en Punta del Este la mayoría de las
cuevas están dirigidas hacia el sector Norte (22 % al N. más 18 % al
N.E. = 40 %), mientras la minoría lo están al sector Sur (6 % al S.
más 6 % al S. E. = 12 %). En cambio, en Carrasco, encontramos
respectivamente, para los mismos sectores: 30 % y 36 %.
Recordamos aquí que, acerca de la orientación del mentado nido
de hornero, es común oír, en nuestro país, la afirmación que sus
aberturas .siempre miran al Norte "revelando así el instinto del ani
mal preocupado por eludir los vientos inclementes del sector Sur y
especialmente el pampero". Es una falsa observación campesina como
tantas otras, que resulta curioso que se conserve como tal por el
— 46 —

�— Lf —
•BAana bj ap oxiuap
sojama sopsiJodsuBJj A jeuiiub ja Jod sopBjjoo opis ubij jouadns aiJBd B[ ap so[ ísopBJj
-U0JU9 SOJSBd SO[ 9J1U3 81U9JSIX3 pnilgUOJ 9p BI.)U3J3Jip BJ JBIJ9jdB 3pand 88 '9 ^OI^ BJ U[]
•sofnqip 8OAi)88ds8j boj U8 sopBjBuas sojund soj ua uojBJiuooua as soiSBd sojsg — '9^5 'S3i^

^fVr^

\
-••..'

�s

3
.2.1

.2

o

tí
en

&lt;
tí
tí
&lt;

tí

^S
.3 3
^-3
Cj
O•
be C

31
*© 8

ce "^

'

!

a&gt;
c
o
E

.2

1

o

S

•r?

a.

"3

I

3s
3i~
n3

o

o.

o

3ai

o
tí

O
tí
tí
H
tí
tí

Q

tí
tí
&gt;

tí
Q
tí
tí

8

s3

•I

•

8Í

&gt;

8.

Ii

^

3!^. fe,

53tí

53

tí

tí

l

Q

53tí

en

tí

tí
tí

Q
Cfl

tí
tí
&lt;

^ 8

tí

!#

H

3};

tí
s
3

tí

H

CD

es
tí

O
tí
tí
en

O
Q
t—t
O
O

53
Q

tí
tí

tí

tí

en

Q

tí

en

tí

5

H
tí
tí
tí

&gt;

tí

^?
í

í
H

— 48 —

w
ce
CLA

i

pern,

O)
•2
'So

"3
3
3
Q.
t

�9
13 ais^anc
S3CVIN3)O&lt;1
coi3a Nn 3&lt;i ^mv %r\
'Cvj.N3)8Od 30 3iN3i)3)3&lt;i
N3O8O N3 SVA3O^ StT 30 N0DV1N3UIO

SO^3M
an^ OS ^P Oi
SVA3H^ SV1

30 NOI)VlN3iaO

-s^ b^ u^ OJU91A ¡^p upiDDaaip b^ ^p Biou^noaaj 9p B9ijbj By uog g
^ ¿ SBJtlíoIJ SBJ U9 SOpBSU9pUO9 SOpB^ynS9J SO1S9 OpBJUOJJUO9 SOUI9JJ

os

%8

%z\

'O'N
a

%9

%z\

o
•s

%9
/oZZ

%9

%9I

/oZZ
jap vjunj

oasDuuv^
:SBUOZ SBqUIB U9 8BAI1BJ
^s 9ju9ints oapBn^ p ug

-Bdino9 S9uoi9B}U9tao

JOJ99S y^ SBpB^U9iao SBjnjj^qB sns
UBJU9} jbui yB souiixojd sbui g soy 9nb ojjgio 89 í^ng yB ¿ Á 9^jo^[ yB
sopiu 8 :souiBqoaduio9 'BU9yyBg Bjun^ 9p B9J99 '9jsg y9p Biun^ b BA9yy
9llb yBUO19BU BJ9^9JJB9 By U9 '9JJO^[-Jng UOI999JTp 9p 'SUI5y ^ 9p^
-bjj un U9 'opoui ouisim y9Q ¡^ng y^p S9jo}99S soy BioBq QOl -^ '
y^p S9JO)99S soy Bi9Bq SBpB^u9tJO u^qBjsa SBpBJ^u^ SBXno oí! isoui^yyBq
'npires^B^* Á pBpiuyj^ uoo 9sof uBg op pBpnio By aun 9nb ouiuibo
y^p s^pjoq soquiB b 'sooiupy^yoj S9^sod 9jqos sopjnjjsuo9 oaoujoq
9p SOpiU Soy OpUBJUOO 'O199J9 Ug *OJBy9 U9 J9U0d yi9BJ 91U9UIBUinS S9
uis '^nb Á jByndod uoioipBJj By 9p t4oJ9j b sia^ omsiuBoaui

�tación del Antepuerto de Montevideo (fig. 9). Sólo podemos de
ducir que la orientación máxima de las cuevas en Carrasco, hacia
el S.E. (22%), corresponde el sector de máxima frecuencia de los
vientos en el Puerto de Montevideo.

3.

Temperaturas del interior de las tuqueras.

Temperatura de distintas cuevas, tomadas en Carrasco (calle Daymán)
y Playa Verde (Dpto. de Montevideo) durante el verano 1953-1954

n,^ TemperaturaTemperatura
temperatura
, , suelo
,,
, suelo
,
, ,del
del
de la cueva, ,,,
al sola la sombra
19
19
20
20
19
21
20
20
20
20
20
19
20
20
20
21
20
20
19
19
21
21
20
19
19

27
27
25
24
24
24

27
27
27
27
27
27
27
28
28
28
28
28
28
28
28
28

24
24
23
22
21
22
22
21
21
23
24
24
24
24
24
24
24
24
28
24
24
23
24
24
24

Fecha

18/4/54
18/4/54

18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
18/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54

19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54

19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54
19/4/54

Hora

Entre
n
n
"
v,

las 16 y 18 horas
n
w
"
M
&gt;
"
V&gt;
ii
n
"
rt n
n
18 horas.

Entre las 10h.30' y 12 hs.
11
n
&gt;
11
n
11
n
w
i• " n
n
11
"
'
n
n
n
)* " ni
11
n
n
i• n n
n
n
i n n
11
n
)* " n
11
11
11
11
v&gt;
r&gt;
"
"
n n ii
n
n
n
i n n
n
ti ' n n
11
11
n
n ii ii
n ii n
n

Como se puede apreciar, la temperatura del interior de las tu
queras en verano —la cual oscila entre 19 y 21— es siempre inferior
a la temperatura externa del suelo, sea al sol, sea incluso a la sombra.
La diferencia entre la temperatura de la tuquera y la temperatura
del suelo al sol alcanzó hasta 9o, durante el verano, y nunca fue
inferior a 3o. La temperatura de las cuevas fueron tomadas introdu
ciendo el termómetro en las galerías, por uno de los orificios de las
cuevas, hasta unos 25 cms. de profundidad.
— 50 —

�— TS —

"^VÍHIV
S3CViN3^IO&lt;f
N"owixyin 3cviN33^od

S3CViN3)8W
{til) N:00¥A113 SW
^tp^ft&gt; OS *p !P^
s^ivNiaav^ soi^nd sol oam^s
9VA3 ^^ SV1 30 MOOVJLN380

coiaa no 3a svcn^v svi
OON3(fl!&gt;l$ 3CVi33Od 30 „ 3XN3l3333a
N3MI0 H3 SV^3n&gt; SV1 30 MOI)ViN3iaO

SoOtollSBip^ra
oOIolí01
olíoSI6
06O3I8
06o^IL
olío2I9
olío^tS
o^Iolíf
olío3l
olíoOIZ
oOI06I
oians
iapsvaano sdj ap
1
l,r^svaana
svj ap ¿u
:9iu9inis op^^nsaj p uoo '()•[ ap anj (oXbj^[ ap saín)
ouojo [a aiuBanp ojojjuod as Ban^Ejaduiaj BXna SBAana ap ^;oi [^
•jB^uaiquiB o[ans pp B[ b
Bcaixojd sbui jpap sa 'sBuiaaA sejanbnj sb| ap BjpnbB b jooadns aad
-uiais pjjnsaa pepipunjoad ap -suia 5^ b opns pp BJniBjadraa} b^
SZ
M ^
1
SEAanD g

oIZ UO3
oOZ uo;&gt;
06I UOD

:pqo^3 opBqnsaj ajsa uoa 'g^ ap anj
p aiuBjnp SBpepj}uoa SBjanbni o SBAana sb[ ap p^o; ^^

�Por consiguiente —durante el otoño— la temperatura media de
las tuqueras de Carrasco resultó bastante vecina a la ambiental del
suelo y generalmente algo superior a ella, sobre todo en las horas
finales de la tarde (en que la temperatura de la tu quera se mantiene
bastante constante, mientras la exterior baja).
En la zona de San Rafael (Punta del Este) también en otoño
(16 de Mayo) comprobamos lo siguiente:

número de
las cuevas

Hoto,

9 y 40'
10 y 10'
11 y 5'
11 y 10'
11 y 25'
11 y 45
11 y 45'
12 y 10'
15 y 25'
15 y 40'
15 y 55'
16 y 10'
16 y 30'
16 y 40'
16 y 40'
Cifras inedias

1
2

3
•'

4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

temperaturas
de las cuevas

temperaturas del suelo
al sol

a la sombra

12
11
12
12
12
12
12
12
12
12
13
13
12
12
11

16
16
19
19
18
18
18
18
15
14
15
16
10
10
10

14
14
15
15
15
15
15
15
13
13
13
10
10
10
10

12

154

131

Por consiguiente: según el resultado de las cifras medias, durante
el otoño la temperatura de las cuevas resultaría inferior a la ambiental,
pero si se sigue la curva en el curso del día, se observa —como en
Carrasco— que al final de la tarde (ventosa y fría) la temperatura
de las cuevas (que se mantiene bastante constante) es superior en
por lo menos Io a la temperatura ambiental descendente.

4.

Humedad del interior de las tuqueras.

La humedad de las cuevas de Ctenomys torquatus ("tucu-tucu")
y del terrepo circundante fue también medida en las 2 zonas indicadas.
I. Observaciones en Carrasco hechas en Mayo de 1954 (después
de un día de lluvia).
52 —

��CONSIDERACIONES
1.

Arquitectura de las tuqueras

Nuestras observaciones concuerdan, en general, con las de Peverelli (6), las de Thomas (3) y las de Bruch (4 y 5), efectuadas sobre
Ctenomys talarum talarum, sobre C- tucumanus y otras especies de
la provincia argentina de Tucumán, salvo en lo que respecta a la
existencia de una cueva mayor o madriguera propiamente dicha, la
cual no existía realmente en las tuqueras que exploramos. Pero debe
tenerse en cuenta que nuestras observaciones fueron realizadas fuera
del período estacional probable de actividad sexual y maternal. Bien
dice, además, Bourliére que la "cueva es sin cesar modificada por
su morador y cuanto más antigua es más compleja". Nos proponemos,
por lo tanto, repetir dicba exploración durante la próxima primavera.
En lo que respecta a los orificios, como dijimos, parecen existir dos
por tuquera, pero nos resulta difícil hablar de uno de entrada y otro
de salida. Los orificios de las tuqueras de San Rafael tienen como
diámetro medio 6cms.96; los de Carrasco son un poco mayores (entre
7 y 9 cms.). Esta diferencia, ¿depende del tamaño de los moradores
o de la naturaleza del suelo o de las condiciones ambientales domi
nantes?

2.

Orientación de los orificios

Llanos (2), en sus estudios sobre Ctenómidos riojanos en la
Argentina, encuentra una orientación dominante hacia los sectores del
Norte; "una sola cueva miraba al Sur y ninguna al Este". De nuestras
propias anotaciones en la zona de Carrasco, no podemos retirar nin
guna conclusión similar al respecto porque los orificios —al menos
en los lugares visitados y durante el verano-otoño— parecen orien
tados hacia todos los puntos del horizonte; la orientación predomi
nante fue, paradojalmente, al S.E. (11 orificios sobre 50 censados).
Decimos paradojalmente porque es un sector de vientos frecuentes y
fuertes en nuestro país (ver fig. 9) y hemos podido observar bien
que el "tucu-tucu", sumamente sensible a las vibraciones táctiles, no
gusta salir de sus cuevas cuando sopla viento aun débil. Puede pen
sarse, en cambio, que dicha orientación, cuando el orificio está des
tapado, procura, sin duda excelente ventilación a la morada subte
rránea. Se impone ensanchar el número de estas observaciones en
distintos lugares y épocas del año.
En cambio en la zona de San Rafael, en una región más expuesta,
hallamos —como para los Ctenómidos riojanos— una orientación
predominante hacia los sectores del Norte y una orientación mínima
hacia los del Sur.
— 54 —

�J3A anb auaij oood Ánva anb ^Bunpojaiui oidoad ns aXnxieuoa ofnj
-nfnj p,s anb buijijb uamb 'aiíq^ na (¿) (S^6l) ^mvj\[ ap b[ ap Bjanj
'ojaadsa.! ys Baijjaadsa BijBjSoqqiq b^jo Bun8uiu soui^oouoa o^
•8OJ9jiinein
soj^o ap 9oauBjj9iqns 8}B)iqBq ua sopB[BU98 uaiquiBj opis uBq soSo^bub
soq99{] 'p^Sjiuf sÁuiouaij Jod BBpB^tqBq (Bfot^; B[ ap BianiAOJj)
ap BuuuaSjB buoz b¡ ap SBjanbnj sej ua (^) souBj-q oqaaq Bq

'"' Of
? 4'

^? . 'i

^
13AIN 11 3^90S ^-15 ^ V131JA)
91. *f QaVH^ia, O|dO)SOW3NV

O3QIA31MOW *P OÍa3nd3iNV&gt;r NOpVlSJ
VI M3
01N3IA

1
r.
é

n.^x &gt; mi ^ NWJ
MMM 01
tu
MN Si
?1
m5 ti
MSM II
mÜ 11
3N3 01
US
(
vts
3H 8
(11
3 i.
S?l
3 si i
tu
3NM
¿ti
til
f*.mt -•
t
¿S
til - li 1
s
rm^mi x ma^o

sauoiaBqojdmoa SBDijuapi 'Bfeq sa opns ^ap Banjejaduiaj b{ opu^na
joiaadns op^x^ un b ouoio ua BpBAa¡^ ojad 'aiai^adne b^ ua opns
pp Bf b bjaadsaj uoa oubj3a ua jooajui opeaS ns jiaap sa 'eBAana sb[
ap joijaiui [a ua BjniBjadraaj b| ap bidubisuod b[ b ojaadsaa U03
'(pBpamnq A BjniBJadma^) svuanbnj svj ap viuijoouoi^^^

'f A g

�con la temperatura del ambiente exterior, siendo semejante en la
fría Puna como en la calurosa Pamp? del Tumarugal".
Es evidente que el "tucu-tucu", al igual que todos los mamíferos
endogeos, permanentes o casi permanentes, se preocupa —cualquiera
sea el lugar que habita— de mantener constantes los valores físicos
del microclima de sus madrigueras. Para ello se vale, sobre todo,
de un procedimiento regulador muy sencillo y a su alcance: obturación
y desobturación de los orificios de las cuevas. Además, la profundidad
variable a que el animal construye su casa-habitación —o mejor su
galería-habitación— no es el resultado del azar o simplemente de la
naturaleza del suelo, sino que depende de sus variaciones de tempe
ratura con respecto al exterior, que el "tucu-tucu" sabe muy bien
apreciar. Es conocido que las variaciones térmicas de las madrigueras
decrecen con la profundidad. En el Sahara basta que un animal se
entierre 10 cms. de la superficie del suelo para escapar a las tem
peraturas extraordinarias del desierto (Heim de Balzac, cit. por Bourliére) (1). Además, los animales subterráneos profundizan sus mora
das cuando las temperaturas exteriores son desfavorables (Hallock,
1935, cit. por Pearse). (8)
En cuanto a la humedad, los resultados obtenidos eran los pre
vistos: dentro de las tuqueras el grado de humedad relativa es, como
vimos, superior al existente en el exterior de las mismas. Dicho grado
debe ser seguramente mayor en las tuqueras con orificios tapados.
Sólo observaciones más prolongadas pueden dar cuenta de las va
riaciones según la época del año.
Sería sumamente interesante realizar con buenas medidas, el
estudio completo del microclima de las tuqueras, analizando otros
factores. Es fácil de suponer la importancia del mismo para lograr
un adecuado y prolongado cautiverio del animal en las condiciones
del laboratorio.

RESUMEN
Estudios sobre la arquitectura, orientación de los orificios y el
microclima (temperatura y humedad) de las tuqueras de un roedor
autóctono Ctenomys torquatus, efectuadas por una parte en la zona
de Carrasco (Dpto. de Montevideo), y por la otra en la zona de
San Rafael (Punta del Este, a 150 kms. de Montevideo) durante el
verano-otoño 1953-1954.

— 56 —

�— ¿s

*66I
'tí u3 ^ooa IIÍH-MBJO '3K :¿2o¡o3^ pnuiuy — -('S -y) asav3¿ (8)
'II '&lt;8IIHD 8P *S)
•3ij oí ''&lt;* 81 '^S6I 'S óu '(83JÍV 'a) 'UDO ^ '•^
'¡qnj '^nanj-nom, pp v^iaov sB3i3o[oi3 sb^o^ — *(aa -3 "j\[ *^y.) maaaAaj (9)
*¿6T '¿8-18 'd '9 óu ''1OOZ 'II *^ícf 07 a
wtuDjnj sXtuouajj) Mnonj-nonj^ pp B^jao^ seopopi sbjo^ — '('0) H3íiag (5)
•Z9 *&lt;*
'A 's*SJíHd •ttnom-noniw p jqos 8B3i3opiq sbjo^ — -(-3) H^nag (^)
•¿8"I8 *d '¿61 '9 ón 'II 'DDW vl aP oasnw pp svto^^ — •(•()) svwohx ()
-t^S-OS #d 'HA 'I^6T '(opuo^) -jsijj
•iD^^ *^D^^ 'uuy -(BuijuaSay) UBnf UBg jo oom-oom oqx — '('O) sywohx ()
•d ss '¿Z óu '¿t6I 'saJjy "g 'upiov^j o^ op 'j%y "uij^ "/q^ *OJP8UHD 8P SBua2
-ipuj saaopoog 8oj op B^op^g bj oaqos oniaojuj — (-3 oisa^ny) sowvi^ (z)
"IS6I 's!JBd **p? IO^bj 'saiafítuiuv^^i sap sjnaoui %a ax¿^ — '('d) aHaiiaaog (\)

vuvaoonaia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3380">
                <text>Investigaciones sobre la biología del los roedores del género Ctenomys</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3381">
                <text>TALICE, Rodolfo ; MOMIGLIANO, Elsa </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3382">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 41-58</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3383">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3384">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3385">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3386">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3387">
                <text>Publicación  Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="432">
        <name>ROEDORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="223" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="412">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/433c9db88a797e7fcb6733dc0a271c6b.PDF</src>
        <authentication>4f5e02208b1f466d61b3f3af8a7c2111</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2463">
                    <text>— III —
'61 '8íJBd "d'fTd "P3 SZ "8?d '^ouajsixg ta anbiSo^ 'axnoddAjj -f (x)
sb^ b pp9ds9 U9 's^ppiui sofBqBJtj sns b X nfijids^^ jap viSojouatu.
-oua^ b^ b oujoj U9 gjuguqBdpuiad ubjiS soipnjsg 8OA9nu soq
'oyoa^aQ jap
wifosojf^ e[ e X muojsij] &lt;dj ap mfosoji^ bj b 'vifosop^ nj ap wiuotsifj
B[ b 'n^iuids^ \ap vifosopj B[ b o^^rq JBssd BJBd 'vzajvunivy v\ ap
Vlf0S0Jl¿[ B[ Jl99p S9 't4BSOZUOJ9A 9)JB(l B[,, O9iq BqB^nuiISip 98 í9i^
'91 Vl 3P V}^Ud}'J B^ B OUJOJ U9 91U9UIJB19U9S9 BqBJ^U99 98 ^303JJ 9p
BIJOSO^IJ B[ 9p U9UIBX9 \9 'SODISBp 8OipnjS9 SOJ 9p BIJto^Bta Bf U^
•ojuiisip o)99dsB un oÍBq
UB)U9S9jd o[ 9nb 'SBjqo SBj^uiiad sns 9p oju9iuii9Ouod \a A oipnjsg
[9 9nj X O[{9 U9 CUpiOUI JOJOBJ Ujq #OJU9lUIBSU9d n8 9p B9J99B 89UOI8
-J9A SBSOJ9UinU 9p UOIOTJBdB B^ 4BUBI[9á9q BJJOSO[I^ B^ JOd 89J9)UI pp
UOI0BAOU9J BUn OpBJ9do Bq 98 9nb U9 '8Odui9IJ 8OUITl|n SO[ U9 BA^9SqO
98 OpOJ 9JqOg '3303H OUIO9 8BJ9UBUI S9JU9J9Jip WB\ 9p SOpB^znf OpiS
UBJ9iqnq 9nb sojoso^ij soood jbjiuoou9 uBjapod 9S
(i) "^^F0^8!1! BT aP BíJosoIÍJ Bun B ouioa
-89 BDlSoj BUn B OJUBJ 9n9[[ BUBtp9q BJJOSO[IJ B[ 9nb J
9p9nd 98 J8B 9JU9UIB9IUf^ #B89jdx9 9S X 99OUO9 9S 9nb OUISIUI J9S p
UOS SB^p 'OpUU98 OUIO9 J98 p 9jqUIOq p U9 UB89jdX9 8B^[9 49JqUIOq p
UOS OU IS 9p BpU9pUO9 T3\ A BpU9pUO9 BJ OJ9d '^BJn)BU 9)U9)8IX9 Ollb
odiuaij oumuí [b js 9p Bpu9puo9 X Bpu^puoa S9 9jquioq ^^ -opijugs
9S9 9p X J9qBS 989 9p BpBÍpnj[9U9 B| OUI8 89 OU inI)B 9JqiUOq p OJ9d
'SoSo^ p 999JBdB 9llb BS9Jídx9 98 X B)9JdJ9)UI 98 9nb OUBUinq J9qB8 p
U9 Bpiip UIS S^ *BJn^Bq9 B^ U9 X B0Ixd9DS9 BIUOJÍI B[ U9 OU18 9XnpUO9
ou pno p 'ojnd omsiuBuinq un 9p JB[qBq Bpond 98 9nb BJBd
BISIZOUlds OpBI8BUI9p Opp9UBUIJ9d Bq 3303JJ *OUBq99q O^U9IUIB8
-U9d p oSp OpB98JBJ UBq 9jquioq JOd OUIUIJ9J 9S9 9JU9UIBJBip9UIUI
OppnpBJ^ UBq 9nb SOUJ9pOUI 89)9jdj9^UI SO^ X IS 9p BpU9pUO9 B{ OUIS
'gjquioq p aoip ou 3303JI 'mSojouawouaj ^\ u^,^ #ou onb jbjso^uoo
9p9nd 98 9nb 999JBd SO^[ U919BJB9 9S9 BAJ9SUO9 UOZBJ B^ 18 9SJBJUll^
-9jd 9qB9 '3303JJ b iBS^d \y 'uopoB ns 9p S9uopipuoo sb^ opusfij X
BppUBXllUq 'OUBUIliq O^ 9p OUB^d pp OJJU9p UOZBJ B^ J9U9XUBUI BJBd
OZJ9njS9 un JBAJ98qO 9p9nd 98 XMV^[ 9p BUIJJOOp B^ JBipnjS9 ly

U9 UOZ^^ ^| 9p
VIDUVO VÁ1IS V Ol^VN

�obras teológicas de su juventud. Rastreando en ellas se cree posible
encontrar los temas de su pensamiento definitivo, lo cual le daría un
tono que no se advierte en las últimas a primera vista.
Para Dilthey, el intérprete que primeramente tal vez inició este
tipo de estudios, el período inicial del pensamiento de Hegel está ca
racterizado por una tendencia panteísta. La influencia de Schelling
sobre Hegel le parece algo indiscutible. A través de ella una conexión
con los filósofos renacentistas, como Bruno, que también seguían esa
orientación. Con todo, ya desde el comienzo manifiesta una hostilidad
hacia la interpretación de lo absoluto como sustancia, concibiéndola
como sujeto, actitud que culmina en la Fenomenología, cuando critica
estas concepciones hacia las cuales estuvo ligado en un tiempo.
El contacto con HÓlderlin también conserva vivo ese panteísmo
y esa influencia romántica. La crítica al entendimiento que se man
tiene en su filosofía ulterior también es un rasgo de su pensamiento
en esta época. Y sus estudios acerca de la religión cristiana, compa
rándola con la judía y la pagana tienden a acentuar el carácter de
Cristo, del principio del amor, entendido como mediación. El pueblo
judío se habría mantenido en el plano del entendimiento, es decir
de la separación, de la escisión. Al principio emplea la palabra Vida,
en lugar de lo que más tarde llamará Espíritu. Esta o éste se mani
fiestan como totalidad, que implica dentro de sí una multiplicidad,
una infinita oposición, pero al mismo tiempo, una unidad superior.
Esta realidad así concebida no puede ser comprendida por el enten
dimiento; la reflexión, el entendimiento son funciones de separa
ción. El punto de partida del pensamiento de Hegel sería un pan
teísmo místico, según la interpretación que del mismo nos da Dilthey.
Conviene tener presente esta interpretación a los efectos de juzgar si
en la elaboración definitiva se apartó, renegando de esta concepción
inicial o si la conservó.
En esta primera época trata de pensar la filosofía trascendental
pero desde un punto de vista superior. Se apoya mucho en sus tra
bajos religiosos. "Merced a este ahondamiento de las categorías, en
virtud de estados de ánimo consonantes, se diferencia Hegel de
Schelling o de Schleiermarcher y entra en relación con los mís
ticos; alguna vez copió pasajes de Eckhardt y de Tauler; tuvo puntos
de contacto con los neoplatónicos y en la misma dirección actuó por
esta época su propio estado de ánimo. Cada vez se hallaba más soli
tario a medida que su pensamiento se alejaba de la filosofía y de la
teología de aquellos días y a medida que, a la par, se hacía más sen
sible, para captar las relaciones de la vida. En esta situación de es
píritu Hfgel prestó a la conexión de las categorías que había creado
la filosofía trascendental una nueva significación mediante el injerto,
propio de la mística, del sentimiento en los conceptos del pensamiento.
Se renovó en su alma el anhelo por una unión completa que hablaba
a través de los apacibles rasgos de la figura de Cristo, de los him
nos religiosos, de las obras de los místicos; la separación la
sentía como dolor y en cada antagonismo padecía un sufrimiento
propio. "En la desdicha, —decía,— encontramos la separación, nos
— 112 —

�— su —
•6^61 '™d -Jap^
•pa 'jaSajj ap amdosojmj ^ suop aouapsuoj v\ ap unai{jo¡\[ aj 'ihv^ • (f)
•BUBUI3JB BIJOSO[IJ B[
B3ISB[3 B3UJJ B83 B OpB{n3UIA 3U3I1UBIU Of A3HX1IQ 3nb 3p UOpBJBpB 8[ SOU13.IBJJ ()
"^61 -O3IX
'BOiinouoag BJnjjn^ op opuog -pa '^-^s^ -8Bd 'otusipapi ;a ^ \aSajj 'a^haiiq -J^ (^)
•ODIJUBUIOJ [B 'BJSIJBUOpBJ pp SBJ^ap ^ 'O$O[Oaj JB
somijqnasap 'ojosojij pp SBjjaQ 'ojajauoa psjaAiun pp uopdaauoa
e[ b aa^ajj b opBAa^ Bq anb o^ ajqtnoq oqaaq soiq un ap Bapt B[
ajqos 'ouBjisija ojuaiuiBsuad p aaqos uoixa^pj b^ ajj^d ua sa j^ -sa
anb o\ ap tqp bui ajdiuats ba pna p aod njiaidsa pp ouisiui ojuaira
-pora p sa pBpptiBSau B^ -bjio b Bapi Bun ap BSBd ^aoajj ^^na B|
jod Bpuaijadxa Bun sa 'opo^ara un jas ap sajuB Baijaapip Bq 'oai
-p[ ajuauíBjnd uaSrao ap sa ou anb o^p uaaqnaaj SBpuuo^ SBsa uaiq
sbui o -sBaxStq SBprajpj ssun^p b Bppnpaj jas apand ou aaoajj ap
Bijoso^j Bq^ :ihv^ BaBJ ' (t) '2a^aH dP v^íosoí}^ vl ua '^}a^d'iouo&gt;j vj
ap nqcnpsafj vj :ouBip^aq ojuaiuiBsuad pp BajaaB ajqBjou ojqq un
ua ihv^ *f Jod BpBzqsaj B^ :piaadsa Xnra uopBjapisuoa Bun aaajara
son anb uoiaBjajdaa^uí Bun puij p BJBd ajuauíBsajdxa souiBÍaQ
•Batjpisiq pBpqBaj bj uoa o^aBjuoa JBasnq
ua Bijsisuoa aa^ajj ap ojuauuBsuad pp pdiauíJd oapnu p anb BqBj^
-sora ajuaiupuij ^Miaaj^ "BUBumq pBpapos B{ jjnjpsuoaaj opis BjjqBq
pjidBa uopBdnaoajd B^na jopssuad un ouioa :sa o^sa íaxwo^ b opBJ
ojjap ua opBjapisuoa Bq as oraoa aaoajj b Bqsjiui aaHaaaMiaxg
•ajuauípnpBjS opuBzqBuop^j
opi BjjqBq as oan[ anb 'B^siaiuBd A oapsira uapjo ap uopmjut Bun
ua opBjsa BjjqBq Buij^aop b^ ap Bppjsd ap oiund ^^ 'JBprais b^sia ap
o^und un OAnjsns uaiqunn aaajj (g) 'JB^naijxBd opora un ap opBjajd
-ja^uí vzoMidg un b uatquiBi opua^nput 'BjstjuaaBuaj B[ ua A BUBra
-ajB Baijsira tb\ ua opBztBJua BJBd 'sojaraijd sop so^ ap BjJBJBdas oj
souaui o^ jod o 'o\imaH3g-axH3ijj-XMV&gt;i r^auq ^\ ap ^aoajj b BtJBfap
'BjaBxa Bjanj a3hxiiq ap uopBjajdjajm B[ ts 4aa^ajj ap pn^paB Bjs^
ai^o^ B[ ap a^uajajip BaiSo^ Bun b A upzBJ B[ b BjjnaaJ A pBp
tb\ japuajduioa BJBd ojdBui 'oiuaxraiujaasip p 'ojuaiuiipuajua p
ajapisuoa p anb ap BsnBa b^ sa 'aaoajj ^p Bidojd Btjas anb opunuí pp
uoiadaauoa Bsa '^aHxaiQ aaBq anb uopB^ajdjaiui B| b opjanaB 3q
(Z) '44soaij8jra so[ uoa oasajuaj
-Bd ns uaiquiB^ BpAaj as o^sa ua A ziMaiaq apsap 'Bjjosopj ^\ ap bijoj
-siq B^ b aaoajj BuodB anb o^sbj oAanu un sa jopp pp uopBaijtuSis
B^s^ "up^^Biiraq bj ap uopBjadns b^ B|nauiA anb b uopipuoa B^ ouioa
aaajjo ^\ as orasiuoiáBiuB pp X uopBjiraq b^ ap JO[op p ua Bpuap
-uoa b^ tsb íjo[op sa uopBJBdas b^ X opBJBdas o\ uoa BaijpaA as uoiun
B[ ojad 'uoiun bj ua apisaj anb osotóipj jo|ba pp oiuaiuiBjuaaajaB
un BJ^sanra aj upxSipj b^ ap Bijojstq Bq *ouitub ap sopBisa so\ uoa
SBjjoSajBa sb^ ap pBpiui|B b^ ap texauapuoa b^ ap opBu^ajdrai BJaiAnisa
ojuaiutBsuad ns ts oraoa í oraras ap opBjsa un b UBianpuoa oj sapn^daa
-uoa sauapjo soq "joija^ra opunuí pp uoixauoa B[ BjJB^sap anb 'orastu
-oSbjub un oraras p ua X uopBJBdas Bun BqB^dBa BpuapuaassJ^ B[ ap
BaisijB^ara-oai^o^ uppBpj b^ ua íoppajBdssap Bq uopBJBdas B^sa Bqatp
B[ ua ^a^uBuirajaiap oj b Jjnq anb soraauaj X o^afqo oraoa soraxiuas

�Y sin duda se puede observar que la obra de Hegel ha sido triun
far del romanticismo, racionalizar el dogma y al mismo tiempo, por
así decirlo, hacer desaparecer en el conjunto intemporal, donde se
unen finalmente racionalidad y realidad, las disonancias e incluso lo
trágico del mundo concreto. Ño es menos verdadero que hay en el
fondo de su filosofía, un elemento trágico, romántico, religioso, que
si quisiéramos hacer con él el todo de su filosofía, nos llevaría a un
error; sin embargo se diría que el todo de esta filosofía está colo
reado de ese fondo. En el origen de esta doctrina que se presenta
como un encadenamiento de conceptos, hay una especie de intuición
mística y de calor afectivo.
Más bien que de problemas intelectuales, Hegel ha partido de
problemas morales y religiosos. La lectura de los fragmentos de ju
ventud aporta aquí una confirmación a la impresión que se extrae
de la lectura de la Fenomenología, que no aparece desde ese momento,
sino como la narración y la conclusión de los años de formación y de
viaje a través de los sistemas.
.. .La evolución misma de Hegel, en sus primeros escritos, pa
rece gobernada por una ley de contraste que le hace ir de la Aufkldrung a una filosofía próxima a la del Sturm und Drang, luego
volver a la Aufklarung, interpretada gracias al kantismo; luego
volver a una crítica radical del kantismo y a una filosofía mística.
Y es después de haber llegado casi a una especie de divinización de
lo inconsciente que él esboza su sistema donde el término supremo
es la conciencia. Cada una de las veces, Hegel ha vivido profunda
mente cada una de sus filosofías, de las cuales ha sido, en su juventud
sucesivamente intérprete; cada una de esas veces el residuo dejado
de lado por alguna de ellas, lo irracional primero, la reflexión luego,
han reivindicado su lugar, y se ha encontrado un momento en el cual
el lógico ha podido concebir un sistema donde esos elementos todos
eran conservados. Pero ese sistema, donde los conceptos parecen a
primera vista, tan maravillosamente manejados, es la expresión de
una experiencia viviente, es una respuesta a un problema que no es
puramente intelectual. Ese problema del acuerdo de lo discordante,
para utilizar los términos de HerÁclito, de la transformación de la
desdicha en dicha, es la fuente común de la Filosofía de la Historia,
de la Filosofía de la Religión, de la Estética, de la Lógica.
Los conceptos hegelianos no han sido recibidos pasivamente de
las filosofías precedentes. Han sido fundidos, remodelados, recreados,
al contacto con una llama interior.
Poco a poco, sin duda, esos conceptos perderán algo de su vida,
se endurecerán; y en efecto, no hay para nosotros objeción más
fuerte a hacer al sistema hegeliano bajo su forma definitiva que
éste: por. rico que sea, no es bastante rico para contener en él la
multitud de pensamientos y de imaginaciones y de esperanzas y deses
peranzas del joven Hegel. El hombre Hegel destruye su sistema
al mismo tiempo que lo explica. Pero muchos reproches que se le
dirigen recaen a menudo en la forma exterior de ese sistema, en
ciertas expresiones y en una evolución posterior de la doctrina más
— 114 —

�— sn —
'9^61 '8™Bd 'J
'P3 '1^^9H 9P ^lu^s3tl 9P 9j^ojouauiouayj oj ap ajnjonuj^ %a asauaf) íxtól ^ 66I '
•jaiqny -p^ 'axnoddAjj • Jod 'psaj 'qoA g 'tj-"¡s3i3 9P ^i^ojouaiuouayj nq (¿)
•Sf-61 '
•j^iqny -p^ -gg -gBd 'p^ajj ap aiydosoiiyj vj stwp uo\%v\pay^ vj a(j 'Tai^j -g (9)
•jaad -jp "do 'ihv/^ '[ (g)
-sap '(¿) sisa^axa ajqsjou eun X uoiaanpBxj ajuajaaxa ean
sq axno^dijj ^^no b^ b n^f^ids^^ j^p mSojotidiuotia^ B[
•B^iSp^oa^ asBq uoo pBpiunraoo ^p bjsia ap ojund un b uoisuaasB B[ X
[BnpiAipur ajuauíBjnd orasiuBUinq un ap uoiaBdadns B[ aBXBjqns aaaj
-Bd jo^nB a^sa 'moudjsix^f Á voiSorj '^aoajj b BpBdSBSuoa Bjqo BUiíj^n
ns ua ajuauqBtaads^ ^pepianáas Bqanuí uoa o^aaa^qB]sa souiapod ou
anbunB 'axnoddijj ap p xas aaax^d sou utjb bjsxa ap ojund uj^
(9)*44BqBxidsB pna B^ b snjxxrd
-sa so[ ap pBpiunuioa B^aajxad Bjsa agjBzipaj Bipod ajuauíB^os p ua
anbxod 'xaq^s asa xod XBqdo ap xBÍap Bipod ou aa^ajj 'uozbx v\ axqos
opBpunj xaqBS un X is axjua sonptAipui so[ BqBJBdas anb uoiSrpx
Bun axjua op^uioj^ 'ajuaraBja^duioa opiaauBAsap Bq as soub soxaiuixd
so^ ap osoiSqax os^nduir \a BxaxxBa ns ap utj \y 'oidoxd xajaBJBa
ns Bipxad BsoiSipx Biauaixadxa Bjsa BqB^iaqdxa as anb Bpipatu b anb
sa BiaBxsap B-q 'Buiajsts ns opia^u Bq sisixa Bsa a(j 'ouisiui ts ax^
-os opBjaaXoxd opis Bq aaoajj 'SBpunjoxd sauoiaBxídsB sns BxaxaBjsuBs
anb spBu opuBxiuoaua o^[ 'is ax^ua saxquioq so[ b X axquioq p X soiq
b Bxaiun anb pax X oAijaaja zaA b| b ozb^ un xaaajqB^sa a[jiiiuixad
uts BiaBA pBpiJB^nSuTS Bun ua axquioq |B BqBxxaaua 'omsiiuBjsajoxd ja
ouioa 'ouisioi^uBuiox ja 'ojsando ouiaxjxa ja u^ 'oiaxauoa X jBuosxad
soiq un b ounSjB oi^is BqBfap ou Sunuvj^ffnfr bj ap ouisijbuoiobx ja
'ja b ajuaxq *ts axjua saxquioq soj ap pspiun 'soiq uoa axquioq jap
pBpiun íBqBmiuB oj anb pBpiun ap pB^unjoA ^jqop bj pnjijaB buisiui X
bjos Bun ua xipunj opBXBSua Bq opu^na aanpoxd as qaü3jj ap BuiBxp
j^ "SBaiun ouis xas opuatpnd ou ouioa sapBpiunmoa sssa Bxiqaauoa
ja 'xoixajuí o^uaiuiiAoui ns xod opBx^s^xxB 'oSxBquia uig 'SBxapBpxaA
uos Bixojsiq ns ua sspBzíBxua sajBuoiaBU sapBpiunuioa sbj ajuauíBaiun
^aoajj bxb^ "oiaBx^sqB oursixB^iuBuinq un ap op^qnsax ja sa ou p^p
-lun bj Bia^q uoiaBxídsB Bjsa oSxBquia uig 'uotaBaijiun Bjsa xsx^daxd
sa Bijosojij bj ap upiounj bq •ounfoxd ns uoa asxBaijijuapi BjdaoB
ja anb ua Bpipaui bj ua ouis BuiAip BpiA bj ap XBdiaijxBd apand ou
axquioq j^ qs axjua saxqraoq soj ap uoiun bj ap ja uoa apunjuoa as
ojiuij oj X ojiuTjuí oj ap upiun bj ap Buiajqoxd j^ 'Busuinq pBpxunuí
-oa bj ap ouis 'jBnptAiput buijb jap uotaBAjBS bj b BxrdsB ou aaoajj,,
•jbioos ouBjd ja ua Baojoa as aai\[ 'ajuaipuodsaxxoa Biauaixadxa bj ap X
aaoajj ap ojuaiuiBSuad jap BjsijBnpiAipui uoisxaA Bun Bp sou ihv^
SBxjuaim oxa^ "BSoiSijax Biauaixadxa Bun ua 'osoiSijax uapxo ap sbiu
-ajqoxd ap uoiaBjipaui bj ua ajsa ouBija^aq ojuaiuiBsuad jap BptjxBd
ap ojund ja anb ajiuipB aai\[ 'jaSajj ap vifosoji^ vj tía uptonipaj^
oj aq otpnjsa opunjoxd ns ua 'aai\[ iaMajj ap bj sa 8jubixba Bun
uoa anbunB 'ihv^ ap bj uoa ajuapiauíoa Xnuí upiaBjaxdxajuí buq
(5) #4tBjaxauoa pnjtuajd
ap jbui^txo xaja^xBa ns ua buisiui BUBqa^aq 44uoisia,, bj ua anb naiq

�cribe las etapas de la conciencia que de la singularidad se eleva hacia
la comunidad y al saber absoluto, preparando la aparición de la Ló
gica como desarrollo de este Saber Absoluto. Un desarrollo semejante
encontramos en Royce. (8)
W. James distinguía en el pensamiento de Hegel dos aspectos:
"La visión de un filósofo y la técnica que emplea para demostrarla,
son dos cosas diferentes. La visión en él fue la de un universo en el
cual la razón mantiene todas las cosas en estado de disolución y ex
plica todo lo que aparece en la superficie como irracional, apropián
doselo a título de simple "momento".
Es una visión tan intensa en Hegel y el tono de autoridad con
el cual hablaba, colocándose en el centro de esta visión tenía tanto
peso, que la impresión producida no se ha borrado jamás. La visión
de sus discípulos, una vez ampliada para ver las cosas en la misma
escala que el ojo de su maestro, no podía encerrarse más en la escala
de un horizonte menos vasto.
La técnica empleada por Hegel para demostrar su visión era el
pretendido método dialéctico; pero sobre ese punto, ha encontrado
una acogida completamente opuesta a la que le han valido los otros.
Las aplicaciones particulares que él ha extraído de su método, apenas
si alguno de entre sus numerosos discípulos las ha encontrado satis
factorias. Muchos las han abandonado completamente; ellos han visto
más bien una especie de ripio provisorio, símbolo de lo que podría
un día u otro hacerse realizable, pero que no tenía actualmente ningún
valor o significación literal. Sin embargo, esos mismos discípulos per
manecen ligados a la visión misma como una revelación que no podría
jamás desaparecer". (9)
En este pasaje de W. James se desliza un equívoco que conviene
destruir desde ya, porque es un equívoco muy generalizado. Nos refe
rimos a la denominación de la dialéctica hegeliana como un método,
lo que no concuerda con los hechos. El equívoco proviene de la con
sideración de la lógica hegeliana en el sentido de la lógica clásica,
lo cual es profundamente erróneo. La lógica en Hegel es, en realidad,
una ontología, de ahí que los momentos de la lógica, representan los
momentos de la realidad. La lógica es dialéctica porque la realidad
es dialéctica. Si hubiera que caracterizar el método del conocimiento
hegeliano lo haríamos en los términos de KojEVÉ, diciendo que el
método hegeliano es un método fenomenológico en el sentido husserliano del término. (10)
"El conocimiento científico exige por el contrario el entrega
miento a la vida del objeto, o lo que es la misma cosa, que se tenga
delante suyo y que se exprese mediante la palabra la necesidad in
terna o íntima de este objeto. Hundiéndose así en su objeto, este co
nocimiento olvida esta visión que no es más que la reflexión del saber
(8)J. Royce, El Idealismo Moderno, Ed. Imán. Buenos Aires, 1945.
(9)W. James, Hegel and his Method, apud. A Pluralist Universe, pág. 85-6, Ed.
Longmans, Green and Co. N. York, 1943.
(10) A. Kojeve, Introduction á la Lecture de Hegel, pág. 447, Ed. Gallimard,
París, 1947.
— 116 —

�— ¿II —

'Z6I 'WB^linjg •8UBniraojj[ "pg *X-OS '^^^ 's^t^ia-^ sap ai^ojouatuougyj 'laoajx (xx)

-oaiaiduia ssiauaia sbj ap oidoíd opojatu jap uoiasaijdB bj uoa
-suoa apand ou bjjosojij bj anb uaaouoaaj oju^na ua OAjiBSau opBaijiu
-Sis un 'ouras oj b 'uauaji anb oiEipauíut jaq^s jap ^ ouisiopsiiu jap
SBuiaioop sbj ap bjjosojij bj b JinSupsip gjiuiagd anb o^ sg ojs^ #BAi}Baj
-soraap Bzjgnj gp oiugxg Á oaiScqB jb^iuiis ogmbtsd opBjsg oajo jgmb
-[Bng o uorginjuí o sisBjxg gp ojdBJ m 'oiugxuiijugs ra sg ou gnb Bgs o
oidaauoa s^ 'o%9iouoo 'ojggjgi ijvs^aattin 'opunSgs ioidsouoo 'oaauíijd
:^a^ajj BJBd sg ootjpso^ij ojugiuiBsugd ^g,, "Bisi^uoiaBj ajuaraBioiJíisg
sg aaoajj ^p Bjqo B[ gp aaoag aoBq gnb uotaBiaad.iajui Bg 'jdSajj ap
vtfosojiji nj ap ojjdn¡\[ oj X ot\i¿^ og 'bsouibj gjuguiBpBgiji^snfut Bjqo eun
ug aaoag *g op b{ sg ss^g gp Bug 'SBAijiuijap SBaqo sb^ gfg ouioa ubuio^
gnb 'sg[BuoiaipBJj sguoigBjgadagjuT ugiquiBj souigugj 'g^nqiajB g| gs
aiuauqBnjiqBq gnb jgjgBJBg \^ guau ou 'uozbj bj gpuop X oapuBinoj
aaoajj un uBjugsaad sou anb sauoiaBiajdaaiui SB^sa ap opB^ [y
(l) *6t-iiqi-ios^p \&lt;s BpAaj Bpp anb ouisim
oiajguoa I^ag o[ ap BAijafqo,, Bjnianjjsa eun 'odtuaij ouisiui ^s Bas
ou anb '{BqaaA uoiadiaasap o oxuaiuiBSuad 'BtauaiJadxa anb ojubj ua
oidojd Bas a[ anb oaijiaadsa opojaui auaij ou B[[a j^no oj Jod sa j^
•ouiuijgj pp oiapjsa opijuas [a ua pBpjgA Bun Bjuasaadgj 'BiauatJadxa
Bjsa ajuauqBqaaA aqijasap opuBna pna o^ jo^ -^BpBqanjaad,, o BjjBaij
-ipoui uis BpAaj ^\ Á v^auatioo p^pipaj b^ BpAaj Bjjg -BUBipSaq
Biüuaijadxa bj ua ajuaaajip ajuauíBiajduioa Bjausui eun ap a^anoQ^
•opBJjsoui BiqBq oj bX iMv^g ÍJBipnjsa b ojafqo ja Bqjn^aad Boijpuaia
Biauauadxa bj ísbjp soaisanu ua Bjapuajua bj as ouioa jb^ 'Baijijuaio
Biauaijadxa bj ap sajBiauasa so^sbj soj ap oun BqB^ou bX
-xa buibjj as anb oj ajuauíBido^d opuBjqBq sa 'Biauaiauoa bj b Biuas
-aad as anb 'ojgpBpaaA ojafqo ja ojuaiimAoui asa ap a^jns anb ua Bpip
-aui bj ua ojafqo ns ua ouioa jaqBS ns ua ojubj buisiui ts ua Bnjaaja
Biauaiauog bj anb oatjaajBtp ojuauuiAoui asgM 'viouaiuadxa eun jod
'vmjosqv pvpiciisvd eun aod opuoj ja ua aanpBjj as '^aoajj ^jqBq anb
jap oaijosojij opoiaui ja 'BAiiBjnaadsa pnjiiaB B^sa anb JBX^jqns aq^a
SBUiapy "ouBiuosSaaq ja uoa unuioa ap oqanm auap 'opojaui ajsa anb
'aaaasd sou 4Jiaap Biapod as tSBa 'sojund soj^o ua 'sajBaipBJ SBiauaj
-ajip sbj X SBiauBjsip sbj opuBAjBS X ojuaxu^BJj ajsa opuBjapisuog
(ll) '^PÍP-19^ ^jaaJBd uotxajjaj ns apuop ua
osaaAip oj ap BzanbiJ bj ap ouisiui js ap a^iauía ouisiui js b opiqta
-jadB Bq as anb osiAipui o ajduiis opoj ja osa jog -joijadns pspjaA
ns ua BuuojsuBJ^ as X Baiiidiua Biaua^sixa eun ap ojos ojaadsB un
BjSBq orasiui ja Bfsqaj as 'Baijiaadsa uptaBuimaajap bj Bjs^q Baijijdmis
as 'ouisiui js b japuaqaadB b baj^iia as opiua^uoa ja anb ap o uoiobz
-IJB3J bj ap sa^uB oaad í ouisiui js BiaBq aAjanA oaijj^uaia ojuaiuiiaouoa
ja 'Biuijjn B^sa ap oaijaajBip oiuaiiuiAOiu ja ua opuBsajSoad X Bjjai
-bui bj ua opipunq opuBjsa ojag 'opiua^uoa jap Ji]jBd b oinsim js ua

�naturales, de las ciencias de lo finito; y son, si se quiere profundas,
pero de una "profundidad vacía". (14)
Pero, repetimos, estudiando la evolución de la idea he^eliana de
la noción como lo han hecho Wahl, Dilthey, Niel, Kojevé, Negri,
Andler, nos parece que se llega a una conclusión diferente.
"El principio fundamental del carácter empírico es el amor, que
tiene algo de análogo a la razón; lo mismo que el amor se encuentra
en todos los hombres más bien, olvidándose de sí mismo, sale por
decirlo así, de su existencia y de su vida para entrar en otras, así la
razón, en tanto que principio de ley válida universalmente, se reco
noce a sí misma, en cada ser racional, como ciudadana de un mundo
inteligible". (15)
Lówith también indica la relación entre la intuición de Goethe
y el concepto de Hegel, "que es tanto una vecindad como una leja
nía". (16) Y el mismo Hegel indicaba en el prefacio tan conocido
de la Filosofía del Derecho, que la razón es "una rosa en la cruz
del presente" con lo cual anota, —el mismo Lówrra lo indica,— la
unidad de la razón filosófica. Si fuera así, considerando que la Filo
sofía del Derecho pertenece a la época definitiva de Hegel, habría
que pensar que la orientación teológica de los primeros escritos se
conservó en los definitivos. (17)
(14)B. Choce, Lo vivo y lo muerto de la filosofía de Hegel, pág. 13, Ed. Imán.
B. Aires, 1943.
(15)H. Nohl, Hegels theologische Jugensdschriften, pág. 18, Ed. Mohr. Tübingen, 1907.
(16)K. Lowith, Da Hegel a Nietzsche, pág. 20, Ed. Einaudi. Turín, 1949.
(17)Después de haber escrito lo que precede hemos tenido oportunidad de leer el
libro de Paul Asveld: La Pensée Religieuse du Jeune Hegel, publicado por el Institut
Superieur de Pbilosophie á L'Université Catholique de Louvain. Su autor enuncia su
propósito de la siguiente forma: "Desde nuestro punto de vista hemos abordado nuestro
autor bajo el ángulo religioso, con una mentalidad de teólogo en el sentido amplio.
Al hacerlo, nos colocamos en el punto de vista que fue hasta 1800 el de Hecel mismo.
Las preocupaciones de la mayor parte de los investigadores hasta aquí han sido ante
todo filosóficas. Pero al abordar a nuestro autor como filósofo, sobre todo como filósofo
del siglo XX, se corre siempre el riesgo un poco, por precauciones que se tomen, de
sacrificarlo enteramente, por la tendencia muy humana de creer que lo que no nos interesa
más no interesaba tampoco a nuestro autor, y no atender así a los elementos importantes
de su clima de la vida, de su Sitz im Leben. Por otra parte, hemos comenzado por
ignorar sistemáticamente el sistema de la madurez; querríamos de ese modo evitar el
peligro de deslizar en los escritos de juventud preocupaciones posteriores. Considerando
ante todo, en los primeros trabajos, lo que prepara y explica el sistema que le sigue,
se corre un gran riesgo de falsear un poco las perspectivas. Agreguemos en fin, que
nuestro fin no es juzgar el pensamiento religioso del joven Hegel, sino únicamente
hacerlo comprender. Sin duda, estamos lejos de compartir los puntos de vista de nuestro autor;
pero como su pensamiento religioso discute la Weltanchauung cristiana en su conjunto y
bajo todos sus aspectos, creemos que sería ridículo entrecortar simplemente la exposición
de negaciones o de afirmaciones en sentido contrario, y que el diálogo con Hecel, para
ser fructuoso, debería ser objeto de un trabajo independiente.
Creemos no poder resumir mejor el resultado de nuestro estudio que bajo el título
"Libertad y alienación". Por las palabras de "libertad" y "alienación" designamos menos
expresi^nes técnicas de Hegel que ideas del filósofo. De una manera general entendemos
por "libertad" el hecho para el hombre de estar en plena posesión de sí mismo, de
"estar en sí" (bei sich selbst sein) como Hecel dirá más tarde; por "alienación" una
separación orientándose a la hostilidad, una desposesión generadora de la esclavitud.
Esas ideas las consideramos a la manera de temas musicales. En una sinfonía, los temas
característicos vuelven, retomados del comienzo al fin de la orquesta, en variaciones de
todo género. De una manera análoga, consideramos las ideas generales de libertad y de
alienación en el sentido definido como los temas más característicos de los trabajos del
joven Hecel, que vuelven sin cesar en dominios diversos y bajo expresiones variadas".
(Op. cit. pág. 9-11).
— 118 —

�— 6TT —
•9^ -8Bd -jp -do 'iho^ (61)
•(3333JJ
ojatun^j) X6I '^]OJoj^¡ ap ja anbisXi¡dDjaj\¡ ap "íiaj/ '1333JJ #pndn '9X^ "2Bd
Bí 3P anbija-nifjuv^ jns l&amp;8aj] ap juautaSnt a"j 'nnosang "j^ (81)
-uaipaons ^ oppuaipaaaxd opButra.iajapui o\ aua^i op^uiiuxaiap o[ X
OpeiITUU919p J9S un S9 90npOJ(l OXU9IUIipU9JU9 p 9nb J9S BpBg^^
•odraoij oxisanu gp sgxojnB soqanuí uBidBsnipj ou gnb
SOUIUUa^ U9 1333IJ 9qtd9S9p B^ BI9U9TJ9dx9 BSg 'pBpiUn B[ JBjSo^ 89
OpiJU9S nS X UOI9BJBd9S B^ 9p BI9U9IJ9dX9 B[ 9p 99BU JBJOSO^IJ ^^
•oDijugpi os^nduit un gp 'upiun 9p
BISUB Un 9p BJBJJ 98 SOSB9 SOp SO[ U9 ^BUISIXU B^ 89 O)U9TUIB8U9d 9p
sbuijoj 8BJS9 b BA9j^ gnb BUBUinq pBpisgggu B^ ígsjiun ugqap upiSipj
Á bjjoso^ij B[ '^aoajj bjb^ *o^9 gp z^d^g bj9 gj bj giuguiBotun 9nb
BtpU91U9 98 A 'uotun BS9 JBZI^B9J 9p ZBdB9UT UOZBJ B[ B BqBJ9ptSUO9 98
gnb gp Biu9Aoad |Buoi9Bi jgqBS ^ A gj b[ gj^U9 pBpi^np B&gt;q 'jbztj^
-B9I9 9p BJBádB9U9 98 UOZBJ ^\ 9nb S9UOIST989 BUIUU919p X B9J9 OXU91UI
-tpu9^u9 p^ 'jiun 9p zBdB9ui 89 gnb ojgd 'BJBdgs 9nb 'oiu9iuiipu9i
-U9 pp bjsia gp ojund {b sopBjjgjB opBiSBUigp oppguBuugd u^q gnb
b gqgp 9s sojoso^tj sosg gp osb9bjj ^^ *ouisigiiuBuioj jb BqBzijgjgBaBo
gnb pBpiAu^fqns b| X ^unaB^^jny b^ b BzugjoBJBg gnb pBpiAijgfqo B[
Btgsq Bigugpugj b^ gajug uoisnj Bun jbjo^ B^ugjut
-91UB sopBjig sojoscqxj so[ ugpugjdiuog ou gnb o^ 89

'(61) I? 9P
Bjsg Bpsu gnb X 9)jBd BunSutu sg ou gnb ojubj ug o^s s^ 'ojio
o| 'ojsgj p opoj 'gjdBd Bun sg ^g 'opiiJEdga: sg BpiA B^ gp opoi p
gnb oiubj ug ouis sg o^j *p gp Bjgnj B^sg pnptAipui BptA v\ gp p^pxu
-tjut b^ gnb X 'so^uguigp so| sopoj. gp gjugjgjip sg p gnb ojubj ug
ouis pnpiAipui BpiA Bun sg ou gjquioq xi[\ 'Exiuijui pBpisjgAip b[ uog
uozbSi^ X uoigisodo Bgqdiut pBpipnpiAipui gp ojdgguoo \^^ :008I 3P
Diuajsis ap otuaiuSvjj¡ p ug souibjjuoou9 tsy -pnipoB Bjsg ug buijij
-uog o^ ugiquiB^ iaODVf 'axHDi^ 'xmv^^ ap sbijosojij sb^ gp uguiBxg ^^
'(8l)44OUBí9l ^ lBíDíJílJB 8Btn oqonuí 'ooijubuioj ouisBisn^ug un son^puB
so^ gp 9ijb p aod 9)ugis 'snvAO\[ un gp X ^Daix un 9P ^j9ubui b^
b 'o^maHDS anb SBJ^ugiui 'aaaaiHDS X aHxao^) ouiog sbuisiux sgjugnj
sb^ ua aqaq |g 'BnSijuB moaxfy b^ ap sbjis9bui SBjqo sb^ uoa ojaaa
-tp o^objuoo pp 'soaip^uBAa soixaj so^ ap Bpunjoxd uptoBitpaiu b^ ap
BUBuia anb osjgAiun pp Baiiajsg X BsoiStpx upiadaouoa Bun sg 'aaoajj
ug pipiouii^d o[ 'imavjj ugiq Xnuí ojsia Bq o^ ouio^) 'Bp^u tSBa Bqgp
g^ ou BuiJioop ns gp put^uo X oijbuiStjo opiugjuoa p gnb
'BUBUI9p BTJOSOJTJ BA9nU B^ 9p OJU9UIBpunj 9p OpiJJ B
oiJBinqijj ggguBuugd 'XIX I^Í8 T9P soguBjodiugjuoo so\ sopoi ouioo
aaoajj anb a^qijtiastpui sg is 'pBpipgj u^ 'BUBiius^ Biougn^^ut ^\ gp
ojgpBpjgA gguBO[B p gjqos upistggpui bj ug soujBÍgp ugggjBd aaoajj ap
sojxai so^ pxaua^ BxauBui Bun ^(j,, "ouisi^uB^ pp Bpuan|jui Bun b
ou o aqap as oaipmuB oxuaxuiBsuad ajsg ts xgga^qB^sa Ipjjip Xnuí sg
•oai^aiiiuB ajuatuBpunjoad sa 'aaoajj ap piaiui ojuatuiBsuad ^g
•upzBJ tb\ ap otpatu xod ojuaiuiipuajua
pp uopBagdns Bun 'ozuaiuioa p apsgp 'p ua Bnuisut as ^ 'oiuaiui
-ipua^ua pp Boijjja Bun uoa Bzuaituoo aa^ajj ap o^uaiuiBsuad |g

�dolo y la multiplicidad del ser se encuentra sin apoyo entre dos
noches; reposa sobre la nada, porque el entendimiento indeterminado
no es nada y termina en la nada. El sentido propio del entendi
miento puede dejar subsistir juntos en su oposición no reducida, lo
determinado y lo indeterminado, la finitud y la infinitud dada y man
tener el ser en frente del no-ser, que le es igualmente necesario".
Antes había dicho: "Del punto de vista de la escisión la síntesis
absoluta es un más allá, el ser indeterminado e informe, opuesto a
las determinaciones de la escisión. Lo absoluto es la noche y la luz
es más joven que ella, y la distinción de las dos, tanto como el sur
gimiento de la luz fuera de la noche, es una diferencia absoluta;
la nada es el comienzo previo de todo ser, de toda multiplicidad de
lo infinito. La tarea de la filosofía consiste en unificar esas presu
posiciones, en establecer el ser en el no-ser en tanto que devenir,
la escisión en lo Absoluto, en tanto que ella es la manifestación, lo
finito en lo infinito en tanto que vida". (20)
La filosofía aparece en este momento como la mediadora entre
la situación de finitud humana, de soledad en sí mismo del hombre
y la necesidad de restaurar la unidad perdida. Al pensar en esto Hegel
ya supera el kantismo y diríamos que si la filosofía kantiana es una
filosofía del entendimiento, la hegeliana es una filosofía de la razón.
El movimiento dialéctico que después describirá con suma detención
y con grandes detalles en la Fenomenología, permitirá el tránsito de
la subjetividad en que se hallaba encerrado el hombre en cierto mo
mento, ese momento que expresan las filosofías mencionadas, a lo
Absoluto. Y el modelo que toma para ilustrar su idea de mediación,
es decir de lo que hace posible el tránsito de una situación a otra,
es Cristo, o sea que esta idea de mediación que tanta importancia
tiene en la Lógica posterior, tiene su origen en la reflexión sobre
una noción religiosa. Vemos así como la relación entre el kantismo
y el hegelianismo podría provisoriamente encararse de este modo;
el entendimiento, la razón kantiana y también, en primer término, la
sensibilidad, aparecen, tal como se desprenden de la Crítica, a pri
mera vista al menos, consideradas en su exposición inmediata como
algo independiente, pero en Hegel se trata de explicar cómo la sen
sibilidad trascendiéndose se transforma en entendimiento, y cómo éste
superándose a su vez, en el proceso de la Aufheben, se transforma
en Razón y ésta en Espíritu.
La verdad no reside en ninguno de estos aspectos momentáneos
sino en el movimiento que lleva de uno al otro. "El capullo desa
parece cuando brota la flor y pudiera decirse que aquel está refutado
por ésta; análogamente la flor queda declarada por el fruto como
una falsa existencia de la planta y en lugar de aquella se presenta
éste como verdad suya. Estas formas no solamente se distinguen, sino
que se desalojan mutuamente como incompatibles entre sí. Pero su
naturaleza fluyente hace de ellas, al mismo tiempo, momentos de la
(20) Hegel, Différence des Systemes Philosophiques de Fichte et de Schelling, pág. 91
y 89-90, Ed. Vrin. Paris, 1952.
— 120 —

�— 121 —

•8¿ -Sed
'•^1 '8?d 'ai^oiou^inouBqd 'laoajj (12)
*(S2) ^ouiaj ap
opuBjqiuaj j^Sipuaui uaqap sajsna soj aod X pBpijBjJouiui ns X ^as ns
ajuauíBiJBsaaau aqap jBna jb X sajuasajd ouioa opoj aqiaaj ajqiuoq ja
jBna jap ouBJjxa jas un ua ouis 'ajuaipuadapui Bpuajsixa jbjoj p ua
XBq ou ÍBpBjS X joabj ouioa ouis opBpjoaB sa aj ou ojjo oj íouBjjxa
japod un ap pnjJiA ua beusiui is BJBd uaiqiuBj Bpuanaasuoa jod X
ojjo BJBd sa oun íbaijbjoj pBptsaaau Bun auaij opoj 'jas ns ap zibj bj
ouisitu ts ua baojj BpBu íopBuopipuoaut sa Bp^u í ajuaiuBaojdpaj X
opBuiuuajap oj uis ajuBuiuuajap o[ JBSuad apand ou 'Bpuapuoa ns ap
Bjanj JBSuad aqap íopBuopipuoa X uopipuoa ajuauíBaojdpaj ouistm [a
BJBd sa ojsando o\ íojsando otuoa ouis (ajquioq p) ajsixa o_^[w
:b3jb X (^^) 'opas apand anbjod BpBjadnaaj Bjas Bpipjad
B[ anb ap ojuaiuiBsuad p ua opnsuoa un ap pspijn^as BJjuanaua
X sopapjad ap Bjambui as ou anb osa jod sa X íuajsixa pBpiuiAtp ns
X so[p 'ajsixa p oiuoa ajuauíBjn^as ubj íubjbj^bj a^ SBraBf anb ojad
'jBiquiBa uapand sojafqo sns anb 'omsitu p ouioa Bpuanaasuoa jod
oujaja ubj 'jopajxa opuntu sa p BJBd opoj anb 'ajuaipuadaput jas un
'ojsando un sa buiijuj sbui BzapjnjBu ns ua ajqiuoq p anb ap oqaaq p
jod opBzpajaBJBa Bjsa jouib ajsa ap Bpuasa b^^9 :Bjjanui pBpq^aj b^
ap jouib pp ojtsodojd b Bjaap sooiSpjoa^ so2uaiu8vu¿[ so[ ua j^
(12) *44B^S^ 83 ou 9tl^ I 89 'uiuijaj bsoo B[ apuop i^p íbsoo
b^ ap ajiiuq p uaiq sbui sa pBpisjaAip v\ ajuaiu^Sopuy *is ap sod ua
opBÍap Bq Biauapuaj b^ anb jaABp^a p sa opBjpsaj opnu p X ípBpipaj
BtABpoj pna p osjndiut a^diuis p sa Bpuapuaj B[ omoa 'oaia ou
O[ sa omsiin is jod uij p ÍJiuaAap ns uoa ojunf opBjpsaj
[a ouis opBjpsaj p sa ou paj opoj p X ojjo^avsap ns ua ouis 'sauíj
sns ua BpBjoi^B Bjsa ou bsoo b^ anbjoj 'ajuatuBAijaaja BpsjBjjoip p
'B[p jod ozjanjsa ap X p^papas ap BpuaiJBdB bj b JBposB BJBd X
Binsiin Bsoa B[ JBajJos BJBd SBqaaq sauopuaAui sb[ ajjua ajuauíBAija^p
opBjuoa anb X^q saauojua 'paj ojuaimpouoa p jas ajainb is 'jaaou
-oa pp ozuaiiuoa p anb sbui o^p jas apuajajd 'aaBq anb oj is oja^
¿Bjajsa Buisiiu bj ua oppnpojd Bq Booda bj anb SBiuap oj opoj uoa
Biauajajip ns jod anb uoisiaajd joXbui uoa 'sojsa asjaaouoa uBjjpod
soipaui anb jod X sopBjpsaj X sauij sns ua anb jofaui 'oarpsojij
o^BqBJj un aXnjijsuoa ajuauíBUjajut anb oj 'asjBsajdxa Bjjpod anb u^
•jBiauasa oj uoa uoiaBdnao bj jas jod ajuauíjiaBj jBSBd uapand uoioobj
-sijBS ajjBp ouioa isb 'buijoj jbj ua asjsiaunuojd ap BiauaSixa b^
•soiJBsaoau
ajuauíBnjnuí sojuamoui 'sauoiaaipBjjuoa X s^qanj sajuajBdB sbj ap
BJnSij bj ua jaA X ajqij asjBAJasuoa o p^pijBjajBjiun ns ap asjBjaqij
jaqBS ajans ou apuaqajds oj anb Biauaiauoa bj 'ajuauíjBjaua^ 'bjjo
ap X oaijosojij Biuajsis jap ojaadsaj uoiaaipBjjuoa bj isb asjapuajua
ajans ou 'ajjBd bjjo jod oja^ #opoj jap ^piA bj aXnjijsuoa anb oj ojo3
sa pspisaaau btusiiu Bjsa jod X i bjjo bj ouioa BiJBsaaau ubj sa Bun
bj anb ouis 'uBu^nd ou ajuauíBjos ou jBna bj ua 'b3iubSjo p^piun

�Como se observa en este pasaje, Hegel ya anuncia un poco oscu
ramente la posibilidad de una superación de esas oposiciones de tal
modo que la conciencia desdichada deje de serlo.
Por ahora la dialéctica parece un juego estéril de las oposiciones
pero ya se advierte de una manera un poco confusa, como esas opo
siciones han de tener un sentido, un progreso, lo cual da su signo
positivo a la negación misma, condición necesaria para la dialéctica
y por tanto del progreso.
Si la verdad, como enuncia el trozo de la Fenomenología citado,
no está en ninguna fase determinada, es menester que cada una se
profundice, que se supere, que se trascienda, conservándose; todos
estos son los matices que tiene el término aufheben, que designa el
movimiento propio de la dialéctica. La idea de síntesis en cierto modo
representará una vuelta a la tesis, pero ese movimiento de involución
sólo será posible cuando se hayan agotado todas las posibilidades, todos
los avatares por los cuales debe atravesar la conciencia humana. "El
amor debe recorrer un ciclo de formación desde la unidad no des
arrollada hasta la unidad realizada. Esta unidad es una vida que ha
culminado {Vollendentesleben) porque la reflexión se encuentra sa
tisfecha; a la unidad no desarrollada se oponía la posibilidad de
reflexión, de escisión; en esta unidad de la vida, la unidad y la esci
sión están conciliadas; realidad viviente que había sido opuesta a ella
misma (y que ahora se siente), pero que no había hecho de esta
oposición un absoluto. En el amor el viviente siente al viviente. En
el amor son resueltas todas las dificultades, la unilateralidad se separa
ella misma de la reflexión y la oposición infinita del ser uno, incons
ciente, no desarrollado". (24)
La acción de la reflexión, de la limitación, de la separación son
condiciones indispensables para que la labor del amor, que es una
labor unitiva, conciliadora, pueda realizarse. El juego antitético tiene
lugar, pues, entre la tesis y la síntesis. Lo que Hegel llamará poste
riormente concepto, es lo que llama aquí multiplicidad desarrollada.
Pero conviene recordar que el término concepto en Hegel tiene por
lo menos dos sentidos fundamentales: una peyorativo, próximo al que
le atribuyen las doctrinas antiintelectualistas: el concepto es separa
ción, universalidad abstracta, análisis; y uno nuevo, el suyo propio,
que supera esos puntos de vista, lo cual autoriza a afirmar que la
lógica de Hegel es evidentemente una lógica diferente de la clásica.
En la obra ya mencionada de juventud expresa lo siguiente:
"En el Reino de Dios, la realidad común a todos los seres, todos
los que viven en Dios, no ea una realidad conceptual común (Begriff)
sino el amor, un lazo viviente que une a los creyentes, ese sentimiento
de la unidad de la vida en la cual todas las oposiciones, como las
hostilidades y también las conciliaciones de las oposiciones perpe
tuadas —los derechos— son suprimidos; yo os aporto una nueva orden,
dice Jesús, y es: amaos los unos a los otros y en lo único en que se
reconocerá que sois mis discípulos. (25)
(24)Id. pág. 379.
(25)Id., pág. 321.
— 122 —

�— 21 —
"61 '?** TI(OE)
'lf -^*d TI(62)
•8f, -Sed -pi(gg)
'6 "^e^ TI(¿2)
"Sed ihom(92)

^ gpuBjS pmaiA B[ b 9{qBsu9dsipui njTjjdsg p 'oinsBisnjuo p
B^ BIHp p 9punjUI pBptpmj TIS X UOZBJO9 p ^ UOlOBUl^BUIl B^ 9jqOS
9^u9xn9jj[9nj BXods 9S gnbxod 'BpBAod B[ 9p onSuijsip 98 b^sq 'pernota
•ayu o potaos o avjndod itpt^tjau B[ 89 BsoiSipj buijoj: BjiBno buq
•SOUBIJUB^
9^U9nqBpU9S9 SOSBJ UO9 9JS9 9p UOTS^9A BUn Bp SOU STlSdf dp Vpjy[
B| U9 oS^n'q "(62) ajuaniBpBpiB opBj^ptsuoo onpiAiput pp uoiOBonpg
TB\ B BpBUlJS9p BqBJ89 BUTJJOOp nS ^8nS9f 9p BJllSljf B{ U9 9SOpUBlld
-sui laoají 99Bq b[ uopdtdos^p B^na vpvajud tipiSijaj. B[ oS^n'q
(82)"í4BraIB pp pBpipjdoraui b^ gp Á soiq
9p B9pi B^ X 8O989p X 89J9q9p SOJJS9tlU 9J^U9 8OX9U SO|^ 9p
BUI9JSIS unn Boqduii 9nb inawafqo uoiSjjdJ. b^ sora9U9j
(^2) *&lt;tpBpipiJOniUI B^ U9 'pBpiUIAip BUn U9 9J 9IX9 BOlJOBjd UOZBJ B[
•OJ9^U9 aod pgj BS^q 98 49jJBd Bun pBpqB9d U9 jpnpBjj 9quinoui sou
SOJJOSOU B pn9 pp 4OUl9JdnS U9iq p 9nb JBJ9ds9 JOpod BJB^^^ "9JU9PIA9
S9 BUBijuB^ uppBjídsui BXno 'vap^fqns upiSijaj. b[ ouiuij9j J9uiijd
U9 ÍUOlSipj B^ 9p SO^99dSB 8OIJBA 9llx&gt;UIlSip aa^ajJ B0Od9 BS9 U^
(9^)'^uoiSipj ou X Bj^op^j^ S9 (puv^suayf
apud^amuosvu) 9iuBupopBJ ojo^pjui p ops opBipdta^ Bis^ pno
[9 U9 pj OJU9IUII9OUO9 Uj^ qg X OJ9)U9 OpunUI p 'SOJIOSOU 9JJU9
UOIOBpj TS\ 9p 'SOIQ 9p O9ISIJBJ9in U9iq SBUI O O0IJIJU9p OJU9IUII9OUO9
opoj 9p 9ju9UiBjn[osqB 0JBd9S 9iu 'uoiSipj 9p o^Bq oX opuBn^
*UBUI9p OIUSI0ISB[99Jd pp S9JUBJJOdlUl SBUI Z9A pj S9^UBJU989jd
-9J 8O[ U9XnilJSUO9 9nb S9JOpBSU9d SO1S9 B OUIlXOjd XniU B^S9 ^333JJ
•nvhxv\[ e BinqijjB oMissa^ ^nb o 4tsoiu9^ sns b BinqijjB aaaaajj onb
Bianpiqes B[ ouiod oqiouoo onb 'BjjnpiqBS B[ :Biup pp ouiijuí oí&gt;[B aa^
-ajj 9uodo ojo^p^ui oijj \y 'aaHaavi^aaiaaHDg 'aaaaiHDg 'Mnaaaaojj
UBIU9J 9nb BUISIIH B^ 89 UOl^ipj B|^ 9p B9pt ng 'BpU99OUl 9p OpBJ89 Un
9JU9UippU989 89 UOlSipj BJ ÍOOIlUBlUOJt OUISIAIJIUIIdd pp SBldodd UO8
upiSipi B^ 9p aaoag 90Bq 98 gnb 89uopBju9S9jd9J 8BJ9iuiad sbq
•UOI9Bqi9UO9 B^ 4ZBd
I jbjo[ opipod Bq ou 9nb Bpu^puoo Bpoj so Bpsqoípsop
-UO9 9nb O^S9nd 'BpU9I9UO9 B^ 9p SBUIJOJ SB^ 9p UpiodlJOS^p B[
U9 B^s^ 9nb ouis 'b^9 op BdnDO os aaoajj ^nb 999JBd onb uo
BT U9 O[O8 BpBIBJJ B^S9 OU 'BJS9 9nb 9SJI99p BJjpod 9pUOp 9p '
-ipS9p BI0U9pUO9 B^ 89 OSodoJ nS BZUBOp OU 9nb BpU9I0UOD BQ
•AOisaH^ un 9p X aavv3a^aai^j un
gp :jb9jb souiBiapod ^aHDSZxai\[ un 9p X avasvj un 9p souopdu^
-89p SB^ 9p 'iHV^^ BJOUB
4SBpBf9[B XlIUI UBJ89 OU 89UOI9dlJ9S9p
SB^ i S9UOI8IAOUISO9 9p SOlUBIJip 'BpiA 9p SBUUOJ 9p UppdlJOS^p BUn
9p OU18 í 91U9UIBAISnpX9 8B9pi 9p oS^nf Un 9p BJBJ^ 08 O^[ "BpB^pjJB
-S9p BX 'BUI9jdnS pBpiun TS\ B JÍB9p B^SBq BI0U9I9UO0 V\ BS9IABJJB
9nb 8BdBJ9 SBSJOAip STB\ 9p UOpdlJ9S9p B^ 89 Vt^ojOUdUlOUa^ BQ

�Como se puede observar por este criterio estamos muy lejos del
pensamiento de la Ilustración; su teoría del genio nacional está muy
próxima a Herder.
"El genio nacional fresco, se siente a sí mismo en su fuerza, se
arroja ávido sobre toda novedad y toma un interés vivísimo; puede
ser que la abandone y se aferré a otra cosa; pero esto no puede im
poner cadenas a su frente libre y orgullosa. El genio que envejece
se caracteriza de preferencia por su vinculación a las tradiciones, se
fastidia de las cadenas, como el viejo de la gota, lamentándose sin
poder quitársela de encima; se deja arrojar de aquí allá, a gusto de
aquel que lo domina; disfruta a medias, no libre y abiertamente con
aquella alegría serena y bella que invita a otros a la simpatía. Sus
fiestas son locuaces, de modo que el viejo se queda en una charlata
nería, sin encontrar una voz decidida ni un placer sano y enérgico".(31)
Es tan complejo el sentido del término Genio en que lo emplean
los alemanes de esta época que ya Heinse había dado una lista de
los posibles sentidos: "Witz, Verstand, Geist, Scharfsinn, Fahigkeit,
Gabe, Natur y Herder agregaba que ninguno de esos términos podía
tomarse aisladamente sino que era menester tenerlos todos en cuenta
para entender lo que significa en alemán la palabra Genio.(32)
El pueblo alemán de esa época se le aparecía a Hegel como un
pueblo viejo, decadente, que necesitaba genios que lo renovaran y
le dieran una nueva vida. Los pueblos jóvenes en los cuales busca
inspiración están en la antigüedad y siguiendo la orientación de mu
chos espíritus de su época ve en Grecia, el ejemplo de pueblo joven.
Siente en esa época una gran hostilidad hacia el judaismo y al
cristianismo, pero poco a poco va advirtiendo que es posible unir
dos modos de pensamiento y de sentimiento diferentes: el paganismo,
religión de la serenidad y de la dicha, pero ignorante de su desdicha
y el cristianismo; su propósito es fundar un cristianismo pagano.
Las inquietudes en que vivía y en que vivía el pueblo alemán, en
medio de sus hostilidades y de escisiones serán la condición para su
unión futura; Schiller, Holderlin y Novalis profesaban las mismas
ideas. "Si el universo debe ser totalidad bella, sustancia plena y tam
bién espíritu, reflexión renovada sin cesar, se ve como el problema de
la beatificación de lo particular, la beatificación del sufrimiento y de
la conciencia desdichada está en el centro de esta filosofía, como es
menester que estén unidas las ideas de un dolor infinito y de una
feliz totalidad. Hegel sabe que esta totalidad no puede ser alcanzada
sino por la lucha y el sufrimiento. Y lo mismo que ha puesto de
manifiesto la necesidad del principio de contradicción, en el sentido
enérgico y profundo del término, para el pensamiento lógico, ha mos
trado en su filosofía de la historia, la necesidad de contradicciones
constantes en los hechos; para él, no hay reconciliación perfecta si no
(31)Nohl, op. cit. pág. 6.
(32)v. P. Grappin, La Théorie du Génie dans le preclassicisme Allemand, pág. 224,
Ed. P.U.F. París, 1952.
_ 124 —

�— s^t —
•6Z -8Bd -j;o "do Ihv^ [ ()
aiuaiupiaadsg -oABpsa p A ouib pp 'viSojouaiuoua^ Te\ ua BJBdnao ae
ojuBj anb o| ap uopisodo B[ uB^uasajd sapiuaijo sauoi^ipj sbq
•jBjadns ja^sauaui sa anb
o^Bipauíui ospj un ap uatqniBj inbB b^bj^ as 'jauaiuBiu ap ajqisod
-un (Bjspijojsiq ajuauíBpunjojd uoisia ns souiapjoaaj) aaoajj BJBd sa
pspiuajas bis© QJaj 'UBjisixa ou 's^aijá BuqB pp oijqiuos ojaadsB p ua
ubjusisui anb NMVi^iavu ap 'aHDSZxai^f 9P sauoiaBjaadaa^uí sb^ BiABp
-oV í^qaipsap ns ap aiuB-iouIfr 'sua^as 'Bsoqaip 'zipj Buip un íBooda b^
ap sBjstatsBp so^ uBiqaauoa b^ ouioa aqiauoa B[ BaidS Buip ^g
'BUBiisoa Buip pp Á Bjpnf Buip pp
'BaiaS Buip ap uoxoduasap b^ sa SBds^a SBsa ap uoiaduasap Bg *BpBJ
-adns ap sauotaipuoa ua B^sa saauo^ua ops íB^p ap Biauaiauoa buioj as
ouisiuBijsij^ p aod oSan^ Á 'BpBJOuái oaauíidd sa Bqaipsap B[ isy
*a^jBd bjjo
ua Bisa A opBjpnsaj Bq soiq anb ap opunuB p uos 'Biauaidadxa Bisa
ap SBinaj sop so[ uos anb 'sopBuopuBqB aaquioq p A Bjjaij b^ 'bjoba
Bqxunj b^ 'BiauasnB ns 'soiq ap aiaaniu bq uas OAanu pp ojuaiiutaBU
p BpunuB anb zapiABJ B[ ap jopp p sa ouBpsiaa jopp p íouisiu
-Biisij^ pp saABJ^ b oppuBjapisuoa 'ojuaiuixjjns pp oAijisod aajaBJBO
p aaqos oppsisui Biq^q vA snvAO\[ "pBpqiqBisa b^ ap o^uaiuiiiuasaad
[a auap 'aopp asa ap 'pnjambui Bsa ap 'BJadsa Bsa ap ojjuap o^ad
'aBjadsa ja^sauaiu Bag 'Biauaianoa B[ ap Basipo Bsa ap puij ouirajaj
p 'uoianps B| JBJjuoaua Bipod ou 'oaiaojsiq odiuaij ns ua SBpBzíBjua
a^uauíBpunjoad 'saaoiaa^uB sbjjoso^ij sb^ ua anb ajjatApB laDajj
auias tui/i iiunni(os
sasaip sai/ap^ wap snv
:saauo^ua ops íB^ado as upiouapaj b^ apuop
'oAtiBpaadsa ojuBg sau^ai^ p dBa^ Bis^q 'bzub^ b^ ap Bpi^aq B[
ap 'uoisiasa B^ ap 'jopp pp oxpatu ua 'jBaja b BpBuapuoa Bjsa anb
Biauapuoa b^ ap uopippxu b[ jas aaaasd AHaNrr^ ap uoiaip[Btu bq
•BUBipSaq BDiScq
^\ A Nnaamojj un ap ouBÍ^^d oiuspiisiui p 'snvAOj&gt;^[ un ap oubi^
-sijo oiusiaijsiiu p aj^ua ajuaisixa pBpimixojd b^ BqBjjsotu mv^
•aaoaQ ap piaiui oiuaiuiBsuad p
Biuixojd ub^ 'bijosó[ij BpunSas ns ua 9MmaH3 ^p ouiuuai p jBa^d
-uia BJBd vasipo ns ap 'sauoiaBjisaq sns ap 'sauoiaBjpso sns ap 'sojaqj
-uoa sns ap 'Biauaiauoa b^ ap pspiaiJO^siq B[ ap upiadijasap B{ 'Bjsaijiu
-Bin BjauBiu Bun ap souaui o\ jod 'souiBj)uoaua ou p ua ía^uaniBJaj
-ua BjaiaBjspBS anb ojoso^j un jas opnd ou 'sbjjoso^ij SBjsa ap jopBJ
-idsui uaiunu omoa aaajsdB vzomws ^nb Jiaap Bpand as anb ap JBsad
b anbjod inb^ sotuijjaApy *puij pn^ijBaq ^\ ap A upiun u\ ap uoiaip
-uoa tb\ uos 'uoiaaipBJjuoa bj 'jopp [a 'opsaad p 'ucnsiAip b^ íoiuaiiu
-Bsuad ns opuoj b japuajdiuoa somajanb is jipuiasajd apand as ou
pna bj ap ^aoajj ap Bjjoso^j bj ua aiuBjsuoa BaijBiuai Bun

()

jopp pp A uoispsa Bia^duioa sbiu b\ ap sop^jsa so^ jod opBSBd ^q as

�ve Hegel esta oposición en el judaismo; es una oposición que supone
en la forma de concebir a Dios y a los hombres, una completa sepa
ración previa a donde ha de tener lugar la unión.
Toda la experiencia del pueblo judío es la experiencia de una
separación. "En el curso tomado por la evolución del género humano
antes de Abraham, de este importante período en el cual la barbarie
que siguió a la pérdida del estado de naturaleza se esforzaba por
vías diversas en volver a la armonía destruida, hemos conservado,
algunas huellas oscuras. El efecto del diluvio sobre el espíritu de
los hombres debió ser el sentimiento de una profunda escisión, una
inmensa incredulidad respecto a la naturaleza; ella que hasta en
tonces se hahía mostrado amistosa o tranquila en el equilibrio de
sus elementos, respondió a la fe del género humano por el odio más
destructor, más insoportable, más irresistible; en su furia, ningún
amor discernía el ser a perdonar sino que ella sembraba salvajemente
la devastación en todas las cosas". (34)
Abraham, el padre del pueblo judío rompe con su familia, se
encierra en su aislamiento. "El primer acto por el cual Abraham se
transforma en el padre de la nación es una escisión que rompe los
lazos de la vida común y del amor, el todo de las relaciones en las
cuales había vivido hasta entonces con los hombres y con la natura
leza; esas bellas relaciones de su juventud las arrojó lejos de él". (35)
El hombre por un lado, el mundo por otro, y Dios, permanecían
como algo enteramente extraño; un Dios que dominaba, pero que no
podía ser comprendido, en el doble sentido que Hegel le atribuye al
término, de entender y abrazar; ya aquí se advierte la ambigua signi
ficación que tiene para Hegel el término Begriff que habitualmente
se traduce por concepto, pero que está emparentado con zu grefen
(aprehender) y zu begrefen (abrazar). De ahí deriva la importancia
que tiene el estudio de estos desarrollos iniciales del pensamiento del
joven Hegel, que creemos, que no se borran en el pensamiento del
Hegel definitivo.
"La gran tragedia del pueblo judío no se parece a la tragedia
griega; ella no puede suscitar el temor o la piedad, porque éstas no
se despiertan sino ante el error fatal de un ser hermoso; su tragedia
no puede sino despertar horror. El destino del pueblo judío es pa
recido al destino de Macbeth; sale de la naturaleza, se vincula a seres
extraños arrastrándose y destruyendo a su servicio todo lo que hay
de sagrado en la naturaleza humana y debió finalmente verse aban
donado de sus Dioses (porque eran objetos y él era su esclavo) ano
nadado hasta en su fe". (36)
Dentro de ese cuadro aparece la figura de Jesús. Hegel había
escrito una Vida de Jesús, donde éste parece ser un representante del
kantismo. En un pasaje, Hegel presta a Jesús este discurso: "Porque
la divinidad ha distinguido a ^al punto al hombre del resto de la
(34)Nohl, op. cit. pág. 243.
(35)Nohl, op. cit. pág. 245.
(36)Id. pág. 260.
— 126 —

�LZl —
•68 -3Bd -ji^ "do 'iho\[ (8)
•08 -3?d -pj (¿)
•pnjiuxjuí B[ B^SBq BJjuanaua as anb ua pn^uij ap uoiaipuoa B[ ap ajq
-uioq [b jba3[[ uoisiui jod jauai ap Bq btjoso[tj Bq 'upiaBqiauoa Bun
ap pBp^iqisod B[ ussiAip oa anb ojad (uoiaunj Bsa auaii ojuaixnip
-uajua [a) sauoiaBJBdas uaaa[qBisa anb uoixa^jaj b[ ap 'ojuaitaipuajua
pp SButijaop nos íuoiSipj ua ouisiBpnf [a anb orasiui o[ OAijB[naadsa
ojuatuiBsuad [a ua UBjuasa^da^ iaoDvf ap X aiHDi^j ap sbijoso[ij: SBq
'vopiÁ'j ns ua ojuaiu
-^punj xnv^J anb X uqiaBJjsnq B[ OAnj anb 'BUBUinq ajuauíBjnd uozbj
ap Bapi B[ uoa apiauíoa ou anb BÍa[duioa Anuí uozbj Bun ap o jad
'o[jruiupB souiapod 'uozbj b[ ap bjbibjj ag ¿[buoiobj á oai&lt;&gt;[ aiuauíBJ
-aui BisiA ap ojund un apsap 'sajoija^sod SBjqo sns ua 'oaiSo^oai oiaad
-sb ajsa ap opBÍodsap souiBj^uoaua anb uoiasipaui ap oidiauíjd asa
jBjapisuoa saauojua omoa? 'sotjbjjuoo so[ aun anb jouib ap otdiauijd [a
'BjaBjjsqB sbui BjauBui Bun ap o o^sij^ sa jopBipaui [a 'osoiSqaj b^sia
ap ojund un apsap BpBJBaua sa uoxaBipaui B[ sojoosa sojauíijd so[ ug
•Baijaa[Bip b[ ajiuuad anb o[ sa pn^ainbui Bjsa íoSaisos ns 'zBd ns op^z
-ub3[b Bq ou anb Biauaiauoa B[ ouioa soiuBjuipp anb 'Bpsqaipsap Bia
-uaiauoa B[ ap uptadijasap Bun Bp son ^aaajj :jsb souiBiJip 'ojuaiuiBu
-ozbj ojjsanu opuaiuinsa^ *bSo[bub Bza[Bjn^BU B^n Bjpuaj jopsipaui
o^uauia[a [a anb ap uoisnpuoa B[ jasj^xa soiuapod osa jod 'oAijxuijap
o^uatuiBSuad [a ua uauai^uBui as Baij9so[ij pmainbui B[ ap A Bsoii[aj
pnjatnbut b[ ap Biauapiauíoa Bjsg -Bpxpjad pBpiun B[ jBJiuoauaaj sa
Baijoso[ij Biauaiauoa b[ ap oiuoa 4Bsoi^i[aJ Biauaiauoa B[ ap 'uoii[aj B[
ap ojub^ uoiaBjídsB B-q -BpBqaipsap Biauaiauoa B[ ap uoiaanpBJj b[ sa
'BUBi^sija Bisa[^j Bq 'a^uBjsip A ajquioq [ap opBJBdas 'oAi^afqo soiq
un ua BpiBaaj Bun [a BJBd Baijiuáis 'pBpmnuioa o^usna ua Bisa[^j
B[ ap uoiobuijoj B[ anb 'isb sa o^ubj^ "BisqBnpiAipui ajuauíBpunjojd
jajaBjBa un uauai^ so^ijasa sojaiuijd sns ua laoajj aqiouoa o[ ouioa
[B) uoi^i[aj ns A snsaf o jad 'japjad ap Bq odiuaij [a uoa anb [Bnp
-lAipui jajaBJBa un auai^ upiOBipam Bjsq 'jopsipam un a)uaui[Biauasa
sa snsa #uoiaBi[iauoa ap uoiaunj: Bun inbs sa snsaf ap uoiaunj Bq
(8S) 'OH o
jaaja oun Bp^a b BJBuiuua^ap [Bna B[ '[BSjaAiun uozbj b[ ap bdijijo
b[ b BzuBuasua ira oíamos o^ #bijo[S iui oasnq ou anbjod 'ajdaaB b[
'szuBuasua iui ajqos asopuBÁodB anb 'aipBU ap ofixa ou oA íp^paid
-ojd ira 'Bapi iui oiuoa ouiB[aojd o[ ou oA 'ouasua o^ anb oq 'oíainf
[ap Bpipaiu bjio jBaipui Bupod o[aia [ap o Bjjaij b[ ap pBpiJojnB
buiiSuiu [Bna b[ b '^p^u sbiu ap apuadap ou uoiaB[siáa[ BXna uozbj
b[ ouioa B[3Aaj as oX asq "orasiui is b asjBSznf ap zsd^a sa 'Bpiaajaui
Bsuaduioaaj B[ orasiui is jod BJiujaasip anb o[ X uoiaisodmoasap B[
ap X Bquini B[ ap Biuiaua jod Bisa [Bna o[ jod 'oX ns jbuib[[ apand
ajqiuoq [a anb oq,, :aXn[auoa 'bubiuoj\[ b[ ap uouuag [a ajuaraajqq
oaod un jauodxa ap sandsap 'aiuB[apB sbj^[ (¿g) •(.4aaa[qouua X aSiJip
sb[ o jad 'sa[BjnjBu sauoiaBui[aui sb[ Buapuoa ou B[[q 'oupsap oj[B ns
bzi[B3j ajqmoq [a anb 'B[[a ua auaij anb aj B[ jod ouis sa o^[ *uozbj
ap piop O[ 'Biauasa ns ap ofa[jaj [a uoa piuiuB o[ B[[a anb Bza[BjnjBU

�La dialéctica es la ilustración de ese itinerario; el hombre, para Hegel,
tiene una condición iterativa y la filosofía no es sino la descripción,
al menos en la Fenomenología, de ese vagabundeo, positivo en el
fondo, aún bajo sus aspectos más enérgicamente negativos, porque hay
una positividad en el hecho de "perder su alma" como dice el Evan
gelio; frase que Hegel interpreta en el sentido de que la condición
de la salvación es la pérdida, pero pérdida que tiene un sentido po
sitivo porque señala el advenimiento a una forma de vida superior.
Ya en esta época se sitúa superando el romanticismo; la conciliación
no avanza indefinidamente en lo que los románticos llamaban un
Jenseits, sino que es posible obtenerla. Pero la obtención fácil que
afirmaba Schelling, la unificación inmediata que éste creía, no es
la de Hegel, sino que se debe pasar antes por la separación, como
etapa ineludible.
Las filosofías de su tiempo no pueden obtener la unión. La exal
tación romántica de la subjetividad, es en el fondo una religión de
la desdicha; la subjetividad romántica, como Goethe lo advirtió muy
bien, se destruye a sí misma, se consume; él había notado esta situa
ción parado jal que expresaba en estos términos: "En todo lo que
vive y debe vivir es menester que el sujeto prevalezca, quiero decir
que sea más poderoso que el objeto; debe primar sobre el objeto
al modo de una llama que consume la mecha", pero agregaba: "Un
instinto de cultura poética siempre actuante que lo presiona siempre
de dentro y de fuera constituye el centro y la base de su existencia.
Cuando se ha aprehendido ese punto, todas las otras contradicciones
aparentes se resuelven. Porque ese instinto no conoce reposo, debe
orientarse hacia afuera a fin de no consumirse él mismo falto de esto
fa, falto de materia; y a causa de que ese instinto no es un instinto con
templativo, sino solamente un instinto práctico actuante, una vez vuelto
al exterior, retorna contra sí, por reacción". Y a esos textos goethianos
que ilustran magníficamente la situación de la subjetividad román
tica, que Goethe como Hegel quisieron superar, agregaba Du Bos:
"El sujeto es el Trieb, esa palabra que en nuestra primera conver
sación, yo os decía que era menester, para darle todo el sentido que
Goethe le atribuye, traducir por nuestros tres términos de instinto,
necesidad y propulsión Puesto que en esa primera conversación nos
hemos explicado completamente sobre la poetischer Bildungstrieb,
sobre el instinto de cultura poética, unamos el Trieb mismo en su
carácter original y para unirlo de ese modo, más que a uno cual
quiera de esos tres términos o incluso a los tres términos reunidos, yo
os sugería hace quince días, me inclinaba a reunir toda la significación
en una sola expresión y diría: el Trieb es la fuerza motriz del ser.
Esta fuerza motriz sabemos ahora el nombre que lleva en el lenguaje
goethiano, el que Goethe le asigna, no es otra cosa y nada menos
que la fuerza de propulsión de este ser "sólido, tenaz que no se des
arrolla sino de sí mismo"; no es otra cosa y no es nada menos que el
Daimon. No volveremos sobre esta denominación y en lugar de volver
amalgamemos con el Trieb el otro término que pertenece al vocabu
lario del joven Goethe, del Goethe titánico: el Drang. El término
— 128 —

�' — 621 —
\
'6t6l '8Í^BJ 'Bajao^ -pg '99"^-9 "S^d 'a^jao^) 'sog riQ *q3 (6)
bj apsap aaaajj jo sotuapuorao jbj jod X OAiiiuijap aaoajj jo uo Xbjj
•ojuoraajqBiiAOui JBSBd oqap pBpiuBumq bj sajBna sbj jod 'sBiauaijadxa
X souoiaipuoa uos opBaad jo X jojjo jo anb Bxapisuoa anb bijosojij
Bun 'orasiraijdo orasira ns ap ojraop nnB 'BJopBjosap orara un sa Bpnp
uig raoioBniís ns ap asjBJoqij jopod ja onpiAipui jap oiuaraBxajua
apuadap ou anb bX 'uraasniis bj aju^jodsasap sbiu aaBq anb 'bjsioij
-ojsiq upisiA Bun X^q oraijjn a^sa uo ojad 'ojuoiuibjsib ns uo a^uois os
onpiAipui jo opuBna UBjsaijiuBiu os 'jbiu jo 'opBood jo 'aaoajj BJBd
íbj^sbjjb oj onb BOBjuoraap Bzaonj bj 'pBpisaaaj^[ bj 'ouijsap ns jbuoio
-ibj^ opond ou onpiAipui jo aHxao^) bjb^ •orasiaira^uioj jo jBJodns
ap BxauBra ns ua 'Biauapiauíoa ap soraaraaja souibjou ojad 'sbubij
-a^aq sauoiadi^asap sbj ua UBJjuanaua as anb 'osnjaui uoiaBjadsasap
bj X BijoauBjara bj 'BA^afqns ajuauíBand uoixajjax bj ua Biunsuoa
as ou X ouaa^xa ojuaraijB un anbsnq Bjja aHxao^) na anb aa^q anb
Biauaiauoa bj ap osjndrai jap uoiadijasap bj ua bijbj Bpnp uig
(6) "^odijo^o^bo oai^b^
-adrai jap BjqBjBd bj 'jaqap ja BuSisap anb Btusira BjqBjBd bj 'jjos ja
inbB sa X —jiaia aqap ja anbaod X baja ojafns ja anb BJBd 'p^pisaaa^
bj ap 'a^unuy op BiJB^nqjj^ BjqBjBd 'ssniu ja sa jnb^— jajsauara sgj
•BazojBAajd ojafns jo anb jajsauara sa 'jiaia aqap X 9aia anb oj opoi
ugj • ^uaijocnjoa ^^afqn^ snp ssniu 'jjos uaqaj pun iqaj vp svtn 'tuajjv
^uj,f :Bjsandsaj bj orasira ja BJisiuirans sou aHxaof) uaiqraB^ inby ¿as
-jjransuoa aqap buibjj B^sa anb jod 'oisaj ja ajqos jBrajjd aqap o^afns ja
anb ^O^j? 't4asjiransuoa aqap X aransuoa as anb 'biubjj Bun sa Bzjanj B^sa^
'uoiaBiujjjB bj 'uoiaBJBdraoa Bun ap BjauBra bj b jasa JBfap 'uoiaaajjp
Bidojd ns ua ja anb sofaj s^ra inbB ji sa aHxaof) b jaij ajuoniBjaiua jas
X ttBqaara ns aransuoa anb buibjj bj ap BjauBra bj bí^ ojsaj ja ajqos
JBrajjd aqap '(ojjjaap ap BqBas) orasira ja 'Bzjanj b^so oja¿j 'uoisajd
ofsq ziJioiu Bzjanj bj sa aHxao^) ua o^afns ja :araoináis uoiaiuijap bj b
soraBSajj 'sBjqBjBd sop sbj ap BtuB^jBraB bj jod X 'BraiXBiu u^isajd ns
ajjns qoijj; ja anb ua o^uaraoui asa sa ouBiqiaoS 3tmu(j j^ #ojnaBjaadsa
ajqBJBdraoaui un uaaajjo sou 'uoiajosqBaj bj ap s^jadsiA ua X orasiu
-oraap jap oa^od^ ja ua 'Sjaqjqjg uoa ap Bsapuoa bj b sbijb3 sbj jBna
ja ajqos op^jsa ja Hioisaud oívq uv^sa tajuaijjoa uotsajdxa bj uaiq Xnuí
Bsajdxa anb orasira opB^sa ja sa 'ja ua 3unj(j as^ *BpBU b BpBu oqap oj
ou anb oibuui ub^ oí^jb aHxao^) ua sa ouBiqiao^ Suvjq jo X SBjonasa
sbj ap Bjanj osjauaraBiu op BpiA ns Bpo^ opjBn anb uoiaBdnaoajd
bj Biuaj aHxaof) 'ooiuB^ij unB 'uoaoC unB 'uaiqtuBj^ 'sonpiAipui soj
jod jouib ira BjBnSí anb Biauajajipui Bun osajojd oX 'odtuaij un op
nijjídsa ja '^sia^jiaz ja ubuibjj sauBraajB soj anb ap sauoiaB^sajiuBra
sbj b X BiJBJa^j unB iu Bijojsiq rabB soraaaBq ou íja ap soiuajBdnao
sou ou íafndrao jap X pB^sadraa^ bj ap Baoda bj X ojuajuiiAoin ja
'3uvjq pun uiunj^ jap oraaiuiiAoin jo opBiuBjj UBq as bj^o X oun onb X
Baoda Bun Bpoi b a^uajBAinba ojuoiiuiaoui un opoj 'BjnjBJOjirj bj ua
X sajqran^soa sbj ua X Biusraajy ua oqnq 'ooiubiji aHxaof) jop sotu
-siui soub soj ua oauBjodraaraoa oub sioqBg raoisajd bj ap X afnduia
jap sopBjso sop soj uaiq sbui o souoiaou sop sbj Bjaraoj^uoa

�Fenomenología, poca consideración por la personalidad aislada. Su
crítica de la subjetividad romántica lo lleva al otro extremo. Pero
observemos que la conciencia para Hegel admite perfectamente esos
tres rasgos que Du Bos señalaba en el Trieb goethiano; la conciencia
es instinto, necesidad e impulso. Tanto en Goethe como en Hegel
hay una tendencia a superar la individualidad inmediata, falsa y sus
tituirla por la individualidad verdadera, que es la individualidad
desarrollada, pero con esta diferencia; mientras que en Goethe la
individualidad se desarrolla en contacto con la naturaleza, en Hegel
se desarrolla en el transcurso histórico.
Hegel ve en el romanticismo una ignorancia de la verdadera filo
sofía. "Una doctrina insiste en la riqueza de los materiales y sobre
la inteligibilidad; la otra desprecia, por no decir más, esta inteligi
bilidad e insiste sobre la racionalidad inmediata y sobre el elemento
divino" (40). La referencia es aquí a las filosofías de Fichte y de
Schelling y podría ampliarse la lista e incluirse a Schleiermarcher
y a Kant. Todas esas filosofías permanecen encerradas en categorías
finitas, desconocen la inmanencia de lo finito en lo infinito. La sín
tesis kantiana es como se sabe, una síntesis finita, condicionada. He
gel querría superarla. La negación aparece como la función media
dora entre lo finito y lo infinito. Su actitud oscila en ese momento
entre una filosofía de la reflexión, que se mantiene en el punto de
vista de la escisión y una filosofía del entusiasmo que las anula, pero
sin superarlas. Se podría decir que la filosofía de Hegel, se propone
conciliar el punto de vista de Fichte y Schelling superándolos, que
remos decir que lo Absoluto no es un Aufgehobensein, sino un aufbeben, poniendo el acento sobre el aspecto activo de este término.
La conciencia desdichada se sitúa entre el infinito de la separación
de Fichte y el absoluto indiferente de Schelling. En el primer caso
encontramos una reiteración de la contradicción, del pensamiento
antitético, pero sin resolverlo; es lo que Hegel llama el mal infinito.
El verdadero infinito, el buen infinito consiste en el acto del tras
cender; lo Absoluto no es una quietud (aquí se advierte la insatis
facción, frente al spinozismo) sino una inquietud que termina única
mente con el Saber Absoluto. En el Sistema de 1802 nos encontramos
con esta oposición: el ser finito está constituido por determinaciones.
Lo indeterminado es la Nada. Una forma ilusoria de pensar sería
considerar el ser finito en sí mismo; es menester pensarlo yendo
más allá de él; la trascendencia del ser finito que las filosofías ante
riores rechazaban, representaba la negación de la negación, y por lo
tanto una afirmación, pero una afirmación verdadera no provisoria
y por lo tanto falsa como ocurría con la primera. Se reconoce ya
aquí el esquema clásico de la tríada hegeliana. Estos temas que des
arrolla profundamente a la Fenomenología, son el antecedente de la
Lógica, lo que prueba la estrecha conexión de aquella con ésta. Todo
lo que hemos oído hasta ahora1: "es pues el grito de la conciencia
desdichada, ese tormento de la naturaleza sufriendo de esta limitación
(40) Hecel, Phanomenologie, pág. 20.
• — 130 —

�— tsi —
"0I •^&lt;* 'TI
"931 "3?d TI
-Sed jp do "ihv^
anb ap Biuana asopuep soidaauoa sop sosa jBsn anb Bjpuai ípBpijiA
•oram bj b UBuapuoa son Bjnd uopisodo X Bjnd p^piiuapi íuppisodo
Bjnd bj uoo ojjaa^q apand oooduiBi 'oai^aja j^s jb sotuBijaAjOA opom
ojio ap 'pBpiiuapi ajduiis bj uoo JBiUBjapB apand ou bijosojij bq
(^fO'^31113^ B ^MmaHDg 9p J3AJOA
souiuuai bojío ua 'oiafns ap Bapi bj b asj^ajaaB jqap aiJBd bjio jod
X ouisiiu oinjosqB oj sa anb oSjb ap 'oAiiisod o[b ap 'oiubi o\ jod X
'pBpiun Bun ap oduiaii oiusuu ^b X uoioBpj eun ap 'oiuaiuiiAoui ap pni
-jua[d Bun ap ouis 'Biauaaa^ipui ^\ ouiod 'oioBJisqB X otaBA 'aj[duii8 X
ojnd oatib9 o\ ap b[ 'saauoiua apsap sbui Bja ou pBpiAiiBSau ap Bapi
BT[ 'uaqa^n^ B^ ap osaaoad \9 aiuBipaui laoajj aqpasap bj uoio
-Bjadnaaj B^ *BpiJaq b^ b JinSas aqap 'pn^s B{ íopuaioa^qBisaj bji
as 'bisia bjauíiad b Biuasajd sou as anb opxpuiosa 'opijaq jas [^
'aiuaiuBninuí u^iisaaau
as ojnaso o^ X osouiuin^ o^ j^na ^a jod 'oaiuiBuip oiaadsB un sa^opuBi
-sajd o jad 'sauoisiA sop SBsa Jiun ap bjbibji bjjosojij ng 'uoisnjuoa
B[ ap 'ojnaso oj ap upisiA Bun uoa ^NimaH3g ^p B[ X sB[^aJisa sb¡
uBJB^duiaiuoa as aiuauíBaiun apuop opta |ap uoisia Bun uoa axHDij[ ap
Bijosojij b^ BqBJBdmoa oduiaii ns ap sbj^oso^ij sbj opuBznf aa^ajj ^
•pBpisoutuin^ B^ BaBisap as ^na p ajqos ojnaso opuoj un ouioa isb oá[B
'ozb[ ap X uopBJBdas ap uopunj a^qop Bun isb opuBuadiuasap 'sBapt
sb^ Jiun uapand as pna p aiusipaui o;uamap [a sa anb jas-ou ap
Bapt ^\ oqaip jofaiu o 'oaiuoiB[d Jas-ou p anb pd^d ouisxui p jauai b
auaiA Bp^qaipsap Bpuapuoa B^q 'uopB^au uaiqtuBi Bjas uopBipam jas
[B X uopBipam ap uopunj Bsa Bjpuai BpBqaipsap Bpuapuoa b^
i.Z'P) 'oHOJJBsap ns
ua uozbj bj jEjdea BJBd bijosojij bj jajjoaaj Bjaqap anb soipBisa saj;
Bjq^q ouisim oj 'oiuaiuiBuozBJ ja ua soip^isa sají XBq anb orasiiu oj j^
•opBziiBipaui oiBipauíui oj Bjas jBaj o'^ "Bzjanj biubi uoa bjisisui sitva
"M tBnD BI ajqos uppBipaui ap Bapi Bisa aiuauíBaiSoj JBpunj japod
Bsuaid Taoajj 'soiq X sajquioq soj BJiunaj Baiápjoai uoiaBipaxu bj ouioa
pBpijBjaua^ bj b pBpijBnpiAiput bj 'BJBdas oiuaiuiiujaasip ja anb sbji
-uaiui 'aXnjauoa anb oiuaiuiBuozBJ jb sbi3bjS 'jBjnauíA ap sand bjbibji
ag,, "3333JJ ua Baunu aaajBd^sap ou pBpanSiquiB Bsa X zaA bj b BaiSoj
X Bax^pjoai sa :ajqop zibj eun sand auaii upiaBipaiu ap Bapi b^
'jas ou ja X jas ja ajiua 'uopsjaj eun anb
sbui o^jb sa anb 'upiaBjaj bj ^XodB as jBna bj ajqos uppBjídsui bj sa
oduiaii oiusiiu jb X soiq ap aiJanuí bj ap oubiisijo opaisitu ja ua inbB
BXod^ as 33^3jj ap uoiaBiipaiu bj X SBAisaans sauoiaaajjnsaj X saijaniu
ap uopsjJBU bj sa Biauaiauoa bj ap sedeía sbj ap uopBJJBu bq
•aiuBisui jap uoiaBziujaia bj BJBasnq
X oduiaii jap uoisajdns bj Bjaipid anb ua oiuauíoui ja ua BiJBuap
-uoa as anb oisnB^q ap Bijoisiq bj sa Biauaiauoa bj ap Bijoisiq bq
(jj^) 'uoiaBiimij bj ap Biauaiauoa bj jod 'ozjanjsa
ja X uopBJídsB bj jod asopuBiujip X BinjosqB uoiaisodo Bisa ap o

�uno es relativo al otro. Toda la obra de Hegel, pero especialmente
la Fenomenología es la descripción de como la negación se destruye
a sí misma y se transforma en afirmación, pero desde luego este
proceso, no puede ser comprendido por las leyes puras del entendi
miento, sino que sólo la Razón puede hacerlo.
Y lo mismo que el no-ser platónico, es la debilidad, la quiebra
en el mundo compacto del eléata, la negación hegeliana es también
la fisura de lo absoluto, pero gracias al cual éste se puede trascender,
progresar y no quedar fijo en la inmovilidad inicial.
Tal vez sería interesante aproximar esta forma del pensamiento de
Hegel a ciertas reflexiones de ese genio que fue Holderlin. En un
fragmento de éste leemos:
"La sensibilidad del todo aumenta en el mismo grado y en la
misma relación en la cual aumenta la separación en las partes y en
su centro (donde las partes y el todo están en el punto supremo de
la sensibilidad). La unidad presente en la intuición intelectual, se
sensibiliza en la medida en la que sale de sí, en la medida en que
la separación de esas partes tiene lugar, partes que no se separan en
ese momento mismo sino porque ellas se sienten demasiado unidas
cuando en el todo están próximas al medio, o porque ellas no son
más que partes yuxtapuestas, alejadas del medio o del punto de vista
de la vitalidad... Y aquí, en el exceso, el espíritu en el seno de la
unidad y en su esfuerzo hacia la materialidad, en el esfuerzo de lo
infinito divisible, inorganizado en el cual todo lo orgánico debe ser
comprendido en este esfuerzo de lo infinito divisible hacia la sepa
ración... en esta voluntad necesaria de Zeus, actúa propiamente el
comienzo ideal de la separación real". (44)
La separación es necesaria para el conocimiento de sí y en otro
pasaje, agrega Holderlin: "Para que la vida sea cognoscible ella se
debe presentar de tal modo, que en la superabundancia de la inte
rioridad, donde los opuestos se permutan, ella se separa". (45)
Este pensamiento reviste en Hegel esta forma: "Si Dios está en
relación con el mundo, esa relación, debe tener su fundamento en
Dios mismo; y por consecuencia, la unión de Dios y del mundo tiene
por contrapartida en apariencia, por fundamento, por sinónimo, en
realidad una separación de Dios consigo mismo. La alteridad, la dua
lidad, lo negativo, la determinación, hay ahí tantos nombres para
afirmar el carácter concreto de Dios. Lo concreto es mediato; y por
lo mismo diferenciado". (46)
A. Koyré en el estudio excepcional que ha consagrado a Boehme
y a su influencia sobre la filosofía alemana, nos presenta pasajes de
aquel cuya similitud con Hegel es notable. Incluso se podría hablar en
cierto modo, sin poder pronunciarnos acerca de si se trata de experien
cias coincidentes, de una etapa en que Boehme siente el mundo como
malo y a Dios como algo lejano que está ausente. Por lo menos ésta
(44)Hoi.derlin, Samtliche Werke, III, pág. 271-2, Ed. von Hellingrath, Ed. Propylaen, Berlín. 1943.
(45)Id. III, 321.
(46)J. Wahl, op. cir. pág. 138.
— 132 —

�P3 '9uii{9og •[ p ai^tfoso^j^j "7 'aHA.0^1 y
-unq Jiaap sa 'aaoag ap oqaajjsa oppuas p na (uaqoqaSfnn) 44Bp^p
-buoub,, sa ou pBpipnpiAiput Bf 'oiaap ug 'ttmaoaaja ouis jiaap anb
^Bq anb o^ oiuaiuiBpBuouB sa oj^[ *oqaaj}sa opBisBcuap o^daauoa nn
aaavvg unSas sa (^unqaqfny) aaoajj B^qBq anb ap ojuaiuiBpBuouB ^g
•uozbj Bjsa ua sbuibC BpBuouB as ou BuiAip uozbj bj B^sBq BAap as anb
BUBuinq uozbj Bg *(g -SbjbíI '^ 'qiq 'g^C 'il) "' "^pui pBpqBnptAipui
b^ o[os aaajBdssap (BuiAip uozbj b\ B^s^q Biauaiauoa B^sa ap uoioba
-ap B[ ua) p aaip 'puoiDBJ Bpuaiauoo bj ug^ 'spuc pBptpnpiAipui
ns ouis 'Buanq pBptpnppipui B| 'Bqaip aiuauíBidojd pBpipnpiAipux
B[ sa ou 'ButAip uozbj tb\ BjSBq BAap as pnpiAtpui uozbj b^ opuBna
'aaoajl b ajduiais opuB^njaj 'aaavvg unB ^aip 'aoaJBdBsap anb og
(81 's?JBd 'AI *qíl '¿-90S 'II) 'BIF U3 so^opuspunj BAa[a so[
'oiJBJjuoa p jod anb ouis 'ojuauí^punj ap BAud sou o 'BpBuouB so^ ou
'buisiiu is ua sojquiaiui sns apunq ou (ffuSa^ aqastuvSuo ^dp) botu
-b^jo p^pmn Bg^^ '[a aoip xsy • (pBpxun b^ ua ouis ^aia ou anb p^pis
-jaAip B[ ap Á) botub^jo p^pisjaAip oduiaij ouistui p sa anb p^pmn
B{ ap 'pjn^d pspxun ^\ ap ojaadsB p ofBq ajduiais aqiauoo B| aaavvg
'BuiAip uozbj ^\ Á BUBiunq uozbj bj aa;ua 'BjnjBija u\ ap nqjjdsa
p Á soiq ap njijjdsa p aajua uopBpj Bsa ^ • (g^ *SBJBd '^j -'qrg
'90'll) 19 9P ^sjinSuiistp 'ouja^a nqjjdsa p Bjssq opBAap opis Bq
anb op^aja nqjjdsa p 'Bpunjojd sbui uptun B[ ua ajduiats a)iuuad
ai^Haog,, 4soiq Á onpiAipui p 4íapunjuoa,, anb aaoajj b aiuauíBijBjj
-uog "uozbj b^ ap Buia^qojd pp ojisodojd b 'aiVHaog Jod opBzpo[BA
a^uauiB)aapad Bjjuanaua as oxdiauijd asa Á 'aun anb upiaupsip eun
o an^uijsip anb uoiun eun ua Jiaap sa 'uopBJBdas B| á uoisnjuoa B[
aj)ua 'soraajixa sop ajjua Bjjuanaua as pBpjaA b| ajdmais ouiog
•ttBuiAtp BiauBjsns b^ ua aiuamapBipauíajjt
aaajsdBsap BjniBiJa bj vzomws ua ouioa ajuauiBjaBxa^^ '^a^ajj ua BpBp
-buoub aA as uozbj B^ isy ^[buoiobj pBpipsjaAiun B[ ua BpiSjauíns,,
'7303JJ ^p SBtnsiiu sauoisajdxa sb^ unSas Bj^uanaua as BjnjBija B[ ap
uozbj B[ 'ojob asa ua anb ap Biauajajip B^sa uoa ojad 'BuiAip upzBj
b^ b d)uaJj BjniBiJa B| ap uozbj B^ (^untii^^ uap aqay wi) t4uoiun
ap ojob p ua,, BpBuouB 'la^ajj anb pnái 'awHaog ao^vf uipunj
-uoa uis aun aivHaog íJiun ap jBn^ ua apunjuoa ^a^au "aiMHaog
aoavf Jod BpB^uasajdaj Bisa pBpjaA Bf Á 'Bjsizouids ouisiuoisn^uoa un
Biuasajdaj uozbj b[ ap BUBtpSaq uoiadaauoa b^,, : aaavvg bjb^ *qa^
-ag b a^uajj ai^Haog ap uopBjajdjaiut bj Bjapuajap 'aaavvg :jotj3j
-sod uBiuap oaijsjuí un anb souian^aj^B oiund aisa souiBaoi anb ^Á j^
•o^uaxuiipuajua fa 'oAtsjnosxp o[ 'a^uBuozBj uozbj Bf Buáisap
anb SBJjuaiui 'BpuaSqajuí Bf 'BAijin^ut uozbj bj Bjuasajdaj
••i^y[ "aaoag ap fB osjaAui optjuas un ua ojad 'i/nn-uja^ Á
ap uoiouijsip b^ ajqos sojiJasa sojoiuod sns ua awHaog ajsisui bj^
¿aaoag uaAof p uoa opiaaJBd un pnigaB Bsa ua souiBJ^uoaua o^
ilf) 'BPíA B^S9 U9 ^BzuBap opipod BjjqBq anb 'a^isaaaB 'omixojd
soig un sqBasng 'upxaBAfBS ^\ anb OAi^Bpaadsa bjsia ap o^und un
apsap opBjapisuoa ojuaituiaouoa p souaui Bsaja^ui a[ Baoda B^sa ua
aaoag b anb opom pnt ag -vxoxny ap aBJixa as anb uoisajdrai Bf sa

�dida en lo general... ella es elevada (emporgehoben)" (ibid) "ele
vada" como la raíz que aparece a la luz bajo la forma de planta no
es anonadada. Bien lejos de confundirse con Dios, el conocimiento de
la criatura será tanto más distinto de Dios, cuanto más unida a é]

esté" (ibid).(48)
También Boehme, y aquí el parecido con Hegel es asombroso,
plantea el problema del mal y de su positividad; el mal es la condición
para la revelación del Bien. El ser se afirma, se opone, se resiste
para poder vencerse y superarse. Pero ese desarrollo, esa revelación
progresiva de la Divinidad, como dirá Schelling más tarde, la histo
ricidad de Dios, no puede ser comprendida enteramente por la inteli
gencia, porque en ella hay elementos turbios, irracionales, que alteran
la evolución y la condena de la Vernunft, la reivindicación de la ima
ginación próxima al Verstand radica en que permite captar lo unomúltiple simultáneamente, mientras que el entendimiento debe pro
ceder por etapas; el discurso aisla y rompe la interioridad, la com
penetración interior de las fuerzas y la cualidad. (49)
Y así desarrolla Boehme la teoría de las cualidades, que no deja
de tener semejanza con la teoría de Schelling de las Potenzen: "los
momentos principales y los actores mismos del proceso teogónico". (50)
Y establece el místico alemán profundas aproximaciones entre la ex
presión Qualitdt, con Quellen, que significa fuente, surgente, que se
eleva y se lanza (eine quellende Kraft) y también Quaal o Quahl,
que significa sufrimiento, tortura. La relación entre estos términos nos
daría este resultado; en toda cualidad, hay una fuente, un impulso,
que viene del sufrimiento de su limitación, de su carácter incompleto,
que hace que tienda a liberarse, a unirse a otras cualidades. Y rela
cionando esta observación con Dios, Boehme nos dirá que "en tanto
que Dios es fuente de la naturaleza es necesario que haya en él
una fuente de potencias y de fuerzas, una fuente del fuego y del
movimiento; en tanto que fuente de la vida, es menester que se en
cuentre en él la orgé, la ira, que caracteriza a toda vida animal. En
tanto que él es la fuente creadora y productora del mundo, que en
gendra de sí orgánicamente, es menester necesariamente que se en
cuentre en él el ardor y las potencias pasivas, la fuerza que fecunda
y que fecundada, produce; en tanto que es vida él mismo encontra
remos en él la lucha interna que es con una dualidad interna (toda
doctrina vitalista es dualista) inseparable de la concepción de la
vida". (51)
Estas relaciones entre el pensamiento de Hegel y Boehme tienen
por finalidad mostrar que "lejos de creer que la filosofía de Hegel
es una filosofía puramente racional, diríamos que ella es un esfuerzo
hacia la racionalización de un fondo que la razón no alcanza". (52)
(48) E. Susini, F. von Baader et le Romantisme mystique, II, pág. 466, Ed. Vrin,
París, 1942.
C49) A. Koyré, op. cit. pág. 86.
(50)V. Jankelevitch, L'Odyssée de la Conscience dans la derniére Philosophie de
Schelling, Ed. Alean. París, 1008, pág. 80.
(51)A. Koyré, op. cit. pág. 95.
(52)J. Wahl, op. cit. pág. 145.
— 134 —

�p -do
&gt;d0
^ oj[na ^ osuapui 'sbuiijdia uojbubS ísaaqiuoq so[ ap sasoiQ soj
uojBJBdas as sbiu 'ojuaiuiBfap p 'uoisiasa B[ pjuaaaaas as sbiu oju^na
ísaaquioq so[ aajua uBqBqaaBiu sasoiQ so[ 'sonSijuB sodinaij so[ uq
•opBuiraop o[ sa 'szapanj
-bu b[ 'ojafqo p A 'Bsoaapodopoj p^pipaa b[ sa 'aaqq ^^s p 'ojafns [q
•auaijqo as opaanaB un^uiu 'BzapaiuBU ouioa aaauBiujad BzapaiHBU
tb\ opuBna 'ojafqo pp ojafqo p 'oiafns pp buijoj b| BAjasuoa ojafns
p opuBn^ -a^qisod o\ A pa.i o^ ap 'BzapaniBU b^ ap A pBjjaqq b^ ap
'oiafqo pp A ojafns pp uomn B^ 'uoiun Bjsa b jbuib^ apand ag
•pBpiuiAtp b^ ap aouiaj p Baidsui a[ 'upistA
-tp b^ ap Biouaiauoa b^ —Biauaiauoa Bpm ns ípBpiun ouisiui js ua sa
anb joxub p aod— 'BU3 Jod o;adsaa 'uoiaB^auaA saauoiua auaij opip
-iAip ajqiuoq p ípBptuiAip u\ sa uoiaBui^feuit b^ aod opBAij^fqo jouib
ais^ -opBuiuiop sa ou A Buiuiop ou p 'o^afqo p uoa pBpxun ^Bq anb
jouib p ua ajuauíBps s^ 'BAp^fq^s a^uatuBia[duioa sa A ojafqo p
-oub BDija^ad pBpiAijaB B&gt;q 'ojafns p SBjsando ajuauíBja^duioa 'S
ajuauiBja^duioa uos SBatjíuoaj sisajujs b^^, -BjaBJjsqB pBpipSaj b^ ap
bjsia ap ojund p JBaadns ap ^bjbjj Ba^d uoiaBJídsui ns uos 'sasa^á
-ui uaiquiBj ouis 'sauBuiap o[os ou 'ojuauuijuas pp sojoso^ij so^
(f'S) 'upxun BjABpoj Baijru^is
ou oaad '^wat/asaaai/aq js^ ttaffdjSafj^ *bidba pBpipaauaá b[ ap 'ojdao
-uoa [ap SBijoso^j SBand uos axH^ijj ^p A xnv^j ap sbijoso[ij s^-q
'saaoiaajsod sauoiaBaoqsp sb[ ua ojuaiuiBuozBa ap
sasBp SBjaaia A ojuaiuiipuajua [a asa^aua ap Biuaoj B[ ua p^pqijsoq
Bsa ap SB[pnq Bpnp uis aBajuoaua b souib^ "Ojdaauoa [ap oipaui aod
sopipuaaduioa aas uapand ou anb sosoi^ipa SBinaj ajuaui[Biauasa uos
^aoda Bsa ua uBdnaoaad a[ anb SBuiaj soq '^aDaiJ ap pnjijaB Baauitad
B[ anj anb ouisxaijuBuioa p aod Baqdxa as pnjijaB Baauíiad Bsq
•ajuaaajip sand saas BaqB[Bd B[ b Ba^p a[ [a anb opxjuas
13 'PBPílBaj BI Jtapuaqa-idB apand ou ajsa anb opuBaapisuoa ojdaa
•uoo p Biasq pBpqijsoq Bun BjsaijiuBui ozuatuioa [B anb souitfiQ
'aaoajj ap OAijB[naadsa
ojuaituBsuad [a ua u^a^ajuí as ssuiaj sojsa ouioa saoqB
(S) '(.^^V^S^ -^ paa
B[ aBpAaa A Bsoqaip Biauaiauoa B[ ap ojuniaj p spBqaipsap Biauaia
-uoa B[ ap sisoajod^ B[ b oduiaij ouisiiu [b aauodo ap 'aaavHNiaaoHDg
ap A GNiTiaHag ouiij[n [ap sbjjoso[ij sb[ ua uaiquiBj BaBajuoaua as
anb [Biauasa upiasaBdas B[ ap Biuaj [a biusiui pBpiuiAip B[ ua aijuas
aaaBq ap 'BpBja[diuoa uozBa b[ ap ojiuijui o[[oaaBsap un ap Bapi b[ b
oqaip Bq as oiuoa asáa[[ ap 'BaiSBp bui[b pp Bjaajaad uoiaBzqBaa B[
'pBpiAijafqo B[ A BaijuBiuoa pBpiAijB^au B[ 'ajuBsaaui ojuaiiuiAOiu [a o
pnjambui B[ 'pBpiAijafcps b[ aiun ap 'oaijuBiuoa o[opuaiaBq ouisiaisB[a
p a^aadns ap 'oaisitp o[opuaiaBq oiusiaijuBiuoa p a^aadns ap 'uoz^a
Bun uoi^ipa B[ ap 4u9i^i[aa Bun uozsa B[ ap aaaBq ap BjBaj ag,^
•BuiAip asaaasq b apuaij A 'BUBiunq uoz^a Bun anb sbiu
o[b sa apuaijua b[ ^aoajj oiuoa [bj uozsa b[ anb Baipui sou ojsq

�fueron niás temidos, hasta el momento en que la unión no era posible|
sino por la fuerza. No puede haber amor sino con el ser que es nuestroi
igual, el espejo, el eco de nuestro ser". (55)f
La exigencia ontológica, un apetito del ser, podríamos decir, no
han dejado de ser sentidos vivamente por Hegel. "El ser es la síntesis
del sujeto y del objeto, en el cual el sujeto y el objeto han perdido
su oposición; igualmente esa inclinación (una virtud) es una síntesis
en la cual la ley pierde su universalidad (en virtud de la cual Kant
la llama siempre objetiva), el sujeto su particularidad, y los dos su
oposición, mientras que en la virtud kantiana esta oposición perma
nece, transformándose uno de los opuestos en el elemento dominador,
el otro en el elemento dominado". (56)
Hay una riqueza en el ser sentido, pero no demostrado (la de
mostración del ser es imposible) que contrasta agudamente con la
pobreza que Hegel señalará posteriormente en esta idea. Podríamos
atenuar esta oposición, indicando que, como lo manifiestan algunas
filosofías contemporáneas, la riqueza del ser consiste en que es sentido
y no pensado y aquí la filosofía de Hegel no está tan distante de
las investigaciones de G. Marcel, de Heidegger, de Jaspers, de Alquié.
Pero esta etapa, y aquí está lo característico de Hegel, debe ser supe
rada y el ser entrar en relación con nosotros con lo cual pierde su
carácter absoluto. La fe aparece como la función que ha de realizar
esta conciliación. "Lo que es no es necesariamente creído, pero lo
creído, es, necesariamente. Lo pensado, pues, como separado, debe
hacerse algo conciliado y entonces sólo puede ser creído; el pensa
miento es una conciliación y es creída; pero lo pensado no lo es
todavía". (57)
La ambigüedad del término ser es utilizada aquí por Hegel. "Con
ciliación y ser tienen el mismo sentido; en toda proposición, la cópula
"es" expresa la conciliación del sujeto y del predicado, es decir un ser;
el ser no puede ser sino objeto de fe; creer presupone un ser; es, pues,
contradictorio decir, para poder creer, hay que asegurarse en primer
término el ser. Es con esta independencia, con este carácter absoluto
del ser, con el que se choca; es necesario que sea, pero del hecho de
que es no es igualmente para nosotros, la independencia del ser debe
consistir en que es, sea o no para nosotros". (58)
Así vemos en el pensamiento hegeliano una doble actitud: exi
gencia ontológica por un lado; exigencia de síntesis por otra. El
ser es lo que desborda. A medida que la filosofía de Hegel progresa,
veremos un primado progresivo de la síntesis sobre el ser y ese des
bordamiento inicial, se irá eliminando hasta que el ser en su inte
gridad sea pensable, esto es, apresable en una síntesis. Pero por ahora,
parece encontrarse un hiatus entre lo sentido y lo pensado. Y las
fórmulas que Hegel emplea aquí son muy semejantes a las de Hei
degger o de Jaspers. En esa época usa la noción de vida, para desig(55)Nohl,op. cit.pág. 376.
(56)Id.,
id.,pág. 268.
(57)Id.,
id.,pág. 383.
(58)Id.,
id.,pág. 383.
— 136 —

�— ¿si —
•^0 8?d 'PJ
'"PI (19)
"80 '3?d 'JP &gt;do 'iho\[ (09)
'9261
^pg '5 -á^^d '^puvw9]¡y atydosojiyj vj ap ajiojsijitp sapnjg 'xnOHxaog *g (
b[ ap aaBq aa^ajj anb uopduasap b[ ^ *srcvAOjs^ ua uaiqiuBi A (noih
-adijj Bosnq anb [iiubjui BuqB p) \tnaaaaojj ua uBJiuanaua ^s ouioa
'bojiubiuoj bi^oso[ij b[ ap setnaj so^ 'sotnaqBs 'ubj3 anb 'Biauapsuoa
-ui b[ ap 'Biauaaout B[ ap BiSopdB Bim isb souiBJiuoaug 'oiiuijui o[
ap Biauaiauoa jaqBq apand ou íBquiq Biauaiauoa Bpoi íBpBnaapsui
aiuaraBsozjoj sa 'aaoajj inbB souaiaap b auaiA 'Biauaiauoa ^poj^
(X9)'tiajnauijuoa asa ua opiq
-iaaj jas apand ou ojiuijui o\ íojiuijui un jos Bjjaqap oiafqo \^ 'uaiq
BJoqB 'opB^iiui^ o^ ouis aqiaaj ou A 'bjiuitj anb o^ sa 'ajuBjuasajdaj o^
'a^niut anb oj í uoiaaipBJiuoa X^q ojad 'pnitua^d ap Biauaáixa B[ jqd
-urna aaaj^d joiub pp uoiainjuí B^q *(opBSr[ oSp oiuoa sopBsuad sop
so{ 'sopiun joiub A uoixa^aj) joiub pp vuioudjd saouojua sa osoiSipj
o^[ 'sauoiaBiiiui^ sb^ ap uotSaj B^ Bj]uanauaaj as B^p uoa A
-afqo b^ aoapjBjsaj 'joiub p aiuijdns uoixa^jaj Bpoi anb ouis '
-uafqo b^ BJBd JBn^ X^q ou ztpj jouib [ap so^uatuoiu so[ ua ÍBja[d
-uioaui Bza[Bjn^BU Bun une sa ouisiin joiub p ojad ípBpi[BJOiu B[ ap
SBjajsa sb[ ap sa^iiuj[ so[ auiijdns jouib p í Biauaiauoa b[ b opB8a[[ Bq
anb O[ ap SBjajsa sb[ ua uoiaBuiiuop B[ BAa[a pBpi[BJOiu B^,, 'joiub [a
A uoixa[pj b[ aajua ajuajsixa ojai[juoa [a b^b[3J sou aaoajj soo^^ojo9jj
soíijas^ sns ap SBui^ird SB^sa ug *BSoii[aJ pnjiiaB eun ozuaiuioa ns ua
'sa bijoso[ij B[ anb ap B^uana souj^p sotuapod isb i sauoiauí^sip sb[ ap
oduiBa [a ua ajdtuais Bpanb uoixa^jaj Bq uBsuad ap biujoj Bisa Jijiuuad
ap Bq anb o[ 'ajuauíBsoi^qaJ aqiauoa aaoa^ ^n^ '-ioiub p sa SBiuana
ap uij [y 'oaiuBájo ja^oBJBa un isb jbuioi aaaj^d aaoajj op o^uaiua
-Bsuad [a 'ajsixa ou tbA sa^jBd sb[ A opo^ [ap uoiaisodo b[ inby
(09)*44BPÍA ^^^sí111 BI ^P sauoiaBaijipotu uos 'SBiauasa ap upio
-isodo Bun ou í[Bn^i BpiA eun 'sa^uaiAiA ap ajuaiAiA uoiaB[aj eun sg
•oaia sa anb O[ ap uoiaaBj^sqB eun 'ojdaauoa un 'BpBSuad a^uaiua[duiis
Bijas anb p^piun eun sa ou 'ajp^d ns uoa ofiq un ap uoiaBpj Bq,,
:soiuaa|
'sooiSpjoaj sojudw^nj^^ so[ ug "uoioisodns bjjo b ajuauia[qB}iAaui souibS
-a[[ 'ouBip^aq oiuOiuiBSuad [ap uppBuuoj b[ souiBAjasqo opuBng
(6S)*BA9nu ^ bP[A3Jjb uoiaBaqdB Bun opBzipaj Bq o[os anb ouis
'BaipioisiJB boiSo[ B[ opBuopuBqB Bq ou aaoajj onb ap 'xaoaxaog op
sisa^ iq BpBOOAinba aaajBd sou osa jog ^as [ap uoisia Bsa ap sou anb
oiuaiuiBSuad ap buijoj BAanu eun j^aja auodojd as 'saadsvf apjB} sbui
BJBq o[ omoa 'aiuBsuad-ou oiuaiuiBsuad un ua 'jas [ap oiuaiiuiiuas [a
soujBp ap jBiBJi A oaiiaqiuB oanf asa ua jaaauBuuad ap zaA u^ ojad
ío[p BJBd a[JiAjas Bjjpod ou 'Bjuodsip [a^ajj anb ap sBjJoSaisa ap
B[ aiuaiuaiuapiAg 'BpBSuad jas apand ou pBpq^ioi Bisa BJoqB jod
*u9iSi[aj B[ ap uij [a sa 'niíjjdsa [b 'biiuijui BpiA b[ b ajqtuojj
pp uoiaBA3[a Bq #sop so[ aJiua ozb[ p JBzqoqiuis b BjjpuaA joiuy
p A íofijj p jod '^pt^ B[ íajpBg p jod asjBiuasajdaj Bjjpod jag
[g 'SBjninj sboi^o[ SB[ntujoj sb[ souiaaouoaaj 'SBai^o[oai SB[nuuoj SB[
Booda Bisa ua tbA ojag 'niijjdsa bjbuib[[ aiuauuoijaisod anb o[ jbu

�pasividad en el conocimiento, que aparecía en su noción de expe
riencia, no está muy alejada de la pasividad de Novalis.
"Esta riqueza de la vida, el amor la adquiere en el cambio de
todos los pensamientos, de todas las diversidades de las almas, bus
cando infinitas distinciones y encontrando conciliaciones infinita
mente, dirigiéndose a toda diversidad de la naturaleza, para tomar
el amor en cada una de las dos vidas. Lo que hay de más personal
se une en ese contacto hasta la inconsciencia, hasta la supresión de
toda distinción; el ser mortal ha despojado el carácter de la divisi
bilidad y un germen de inmortalidad, un germen de lo que se des
arrolla y se produce sin cesar a partir de sí mismo, una realidad
viviente se ha desarrollado. Lo que está unido no se separará de
nuevo; la divinidad ha actuado, creado, pero esta unión no está sino
en un punto; a ese germen, los amantes no pueden agregarle nada, de
manera de producir en él una diversidad; porque en la unión, ellos
no han podido verla opuesta, ella está pura de toda escisión; todo
lo que podía hacer posible una diversidad, una existencia, el ser re
cién creado debe haberlo extraído de sí mismo, opuesto y conciliado
en él mismo. El germen en su eclosión se dirige siempre más hacia la
oposición y comienza su desarrollo; cada grado de su desarrollo es
una escisión, con el objeto de recuperar toda la riqueza de la vida
misma. Así tenemos ahora: el ser uno, los seres separados, y el ser
de nuevo unificado. Los seres unidos se separan de nuevo, pero en
el niño, la unión misma se ha hecho indisoluble". (62)
Al final parece como si Hegel admitiera un Absoluto (nos refe
rimos claro está a los primeros escritos) donde la conciencia se ani
quila. "La oposición de lo intuyente y de lo intuido como de un sujeto
y de un objeto, desaparece en la intuición misma; su distinción con
siste solamente en la posibilidad de la escisión; un hombre que con
templara continuamente el sol, no sería más que un sentimiento de
luz, el sentimiento como ser. Aquel que viviera enteramente en la
intuición de otro hombre, sería este otro mismo con la posibilidad
de ser otro para sí. En relación inmediata con esto, puesto que el
Hijo del hombre ha llegado a salvar lo que estaba perdido, se afirma
el precepto de reconciliarse, de suprimir la división y de unirse; esta
unión consiste en la intuición de Dios, consiste en volverse como
niños" (63).
Pero una vez que Hegel ha llegado así a este punto de vista irra
cionalista, observamos en él una regresión. "El amor mismo es un
sentimiento, la reflexión no está conciliada con él" (64). Es un poco
difícil advertir así, por pequeños fragmentos, como ha cambiado su
pensamiento, en estos esbozos de reflexión religiosa, pero del contexto
extraemos la impresión de que aunque las frases aisladas coincidan
con aquellas en que considera al amor como superior a la reflexión,
las mismas observaciones tienen ahora el sentido de señalar un defecto

(62)Nohl, op. cit. pág. 381.
(63)Id.,
id., pág. 400.
(64)Id.,
id., pág. 394.
138 —

�— 6t ~
"9061 'sí
'P3 'uqjjo^ -pux 'f2S *8?d '*?su9¿ 'sasjaaiQ satsaoj '311x303 (59)
so[p anb B^SBq BiBiBJjpui so[ ^ opBjBiipui Bq so[ anb —aiuauíBUBA
ojsando UBq as pna B[ b bjiuijui Biaua^od Bun— 'putifrjo oupsap ns
ap so^oajBsap so[ X SBiauanaasuoa sbj anb sbui nos ou 'SBjp soj^sanu
ua BJ^uanaua as anb ua opipios X a[qBiasiui opBjsa p opipuajduioa
'oipnf o^qand pp soAi^naasuoa sopBjsa so[ sopoj^ "oipnC opand pp
omjsaQ pp B^qBq ouioa soraaA isy 'sapBpiunuioa sb[ ua ouioa 'ajuauíBp
-b[sib sopBjapisuoa sonpiAipui so^ U9 ojub^ BJiisxxa '¡a BJBd ouijsaQ p
anb jaA ipBj sa 'pBpiunmoa v\ b pnpiAipui o\ ap ojtsuBjj un Jtaaap
-Bjsa b ucusuado^d ns BpBQ -ouiisaQ p qaoajj BSznf ouioa
ap sauoiaBjauaS sb^ SBpo^ ap saABJi b o^sa X opBJBdas aas tu sozBpad
ua as jad moa apand ou 'opiun auapu^iu as oapnu ns snajuaiui oaad
'opinajsap jas opBjiuiq anb ojubj ua 'uaiq Xnuí apand opBiaunuojd
ubj 'pnpiAipui ja^aBJBa ujq #onpiAipui pp pBpqiqBjnuiui ^\ Bpeaa^aj
X auuiaps pepian^as Bun uoa Bsajdxa Bpj^sa B^sa pna o\ jo^ *ajq
-uioq pp ounsap p o^saj p opo^ anb sbui UBUiuua^ap 'bai^bu
-na^jBd bj X BZJanj b^ anb jpitupB o^iaq ^ja oisa opipaauoa X
ap o^und ns uaiquiB^ BqBiuoj ajquioq pp ojnjnj outisap p anb iqB
ap s^ -so^uaiuiiaBU so^ uapisajd anb sa^diqnuí ub^ sapBpatJBA sb^ uoa
uoiaepj Bun ap o^uaiuiiaapBjsa p uaxq Xnuí Bi^iuijad Bjjap B[ uoa X
is aajua sa^sapa sodjana so[ ap sauoiaBpj ap X so^uaiuiiAOiu so[ ap
pspisjaAip bjiuijui b^ X opBjado Biq^q uoiaaB BXna ojjsb [b BinqiJiB
9\ as 'uoiaBuimjaiap Bjs^ *so^p uoa lauaj Bpand anb opxaaJBd p
Bas anb apuBjá jod 'sonpiAtpui soj^o soj ap oun Bpsa ap an^u^sip as
onpiAipui un pna B[ jod Bai^sjjajaBJBa u\ 'Buosjad b^ ap BpBjiíuq X
oinsiui ojuaiuiiaBU p ua Bpxjajojd 'BjBipauíui 'BiJBsaaau pBpqBnpiAip
-ui b[ mbB Baipuíois oiuomap \^ 'upiaBJBpB eun ap pspisaaau auai)
Bjojjsa b^ ap ouisiui opjij ^^M :otJBjuauioa ajuatnáis p BqBaj^B X
pu&amp;qaj aip 'uuoj
^ia^ pun ^ia^ atiia^ puf}
os 'uajjiqÁ, uoqos ua^Sos o
'uai[aijfiua %qo\u np )suum^ u^p 'mas np jssnm o^1
•uaia^^a^^im np qovuocn 'ziasa^y tuap
uaqaipa'ñ juof pun ^uof pun pjüqosjv
'uajauvj^ xap assnu^) tunz punís auuo^
uaqaijuaa )J9^} ^^p qotp xap '^vj^ uiap un
:Bjaap a^sa soaijjo SBuiaod so[ ap oun u^ 'amaof) ap uoiuwq
pp opBÍap Xnuí Bjsa ou 'aaoají apuaijua o[ ouioa pj ouijsaQ j^
•ojuauu
-Bsuad ns opBpuinsa UBiqsq B^aijS BipaáBJi bj X NriHaaiojj pna p
ajqos Biua^ 'ouijsaQ p aXnqiJjB a\ aaoajj anb oppuas p sajuu japuajd
-moa ja^sauaiu sa 'BzqBaj as ojsa otuoa japuajduioa BJBd oja^
•jouib o uoiainjuí a uoixa^aj Jtun ap opi^uas p ua BjuaiJO as 0081
oiuaimssuad ng "a^uauíBaijija bjiui sb[ 'opoui ojjaia ua 'aaoajj X

�se reconcilien con él, en el espíritu de belleza y por esta reconciliación,
lo supriman". (66)
Es Jesús finalmente, quien nos ofrece la reconciliación con el
Destino. Cuando un criminal realiza un crimen es contra sí mismo
que actúa, porque la vida, —enseña Hegel—, es una sola y atentando
contra otro, es contra uno mismo contra quien se actúa. El castigo,
la ley aparece como algo general, superior al individuo y distinto de
él. "El castigo representado como destino es de naturaleza diferente;
en el destino, el castigo es una potencia hostil, un ser individual, en
el cual lo universal y lo particular están unidos también, porque el
deber-ser y la realización de ese deber-ser no están separados como
en la ley que es solamente una regla, un ser pensado, y tiene nece
sidad de un opuesto, de una realidad donde extrae su potencia. En
esta potencia hostil, lo universal y lo particular, no están ya más
separados en el sentido que la ley, como universal, está opuesta al
hombre o a sus inclinaciones como a lo particular. El destino es sola
mente el enemigo y el hombre se opone a él igualmente como una
potencia combatiente; por el contrario, la ley como universal domina
lo particular, mantiene al hombre en su obediencia. El crimen del
hombre que se considera como apresado en su destino, no es por
tanto, la rebelión de un sujeto contra su amo, la huida del sirviente
lejos de su señor, la liberación de una servidumbre; no es un hacerse
viviente a partir de un estado de muerte, porque el hombre existe,
y antes de la acción no hay escisión, ni opuestos, y aun menos su ser
dominador. Es solamente al salir de una vida que no está regulada
por leyes, ni contraria a las leyes, matando la vida, que se produce
un ser extraño.
El anonadamiento de la vida no es un no-ser de la vida, sino
su escisión y el anonadamiento consiste en su metamorfosis en un
enemigo. La vida es inmortal y una vez matada aparece bajo los ras
gos de su fantasma aterrorizante que despliega todas las ramifica
ciones, que desencadena todas las Euménides. La ilusión del criminal
que cree haber destruido una vida ajena y acrecentado de ese modo,
su ser, se disipa cuando el espíritu difunto de la vida herida se lanza
contra él; lo mismo que Banquo que había llegado hasta Macbeth
como a un amigo, no es destruido por el homicidio, sino que en el
instante siguiente toma su lugar, no como convidado, sino como es
píritu irritado. El criminal creía haber actuado sobre una vida ex
traña, pero no ha destruido sino su propia vida porque la vida está
en la divinidad-una; y en su presunción, ha destruido, sí, pero sola
mente la dulzura de la vida; la ha cambiado en enemigo. Es sola
mente la acción que ha creado una ley, cuya dominación está desde
ahora instaurada. Esta ley es la conciliación en el concepto de la
identidad de la vida aparentemente extraña que el criminal ha herido
y su propia vida que arriesga la pena de muerte. Es sólo entonces
que la vida herida se adelanta como una potencia hostil contra el
criminal y lo persigue como él la ha perseguido; así el castigo como
(66) Nohl, op. cit. pág. 256.
— 140 —

�•izz
"922
'982
^22
•08Z

•8Bd
•Sed
•SÉd
•3Éd
•3Ed

'TI
'Tí
•jid #do '•
•^id "do ' lHO{(t
•jp "do '•
•jp -do ' •1HOM

(U)
(0¿)
(69)
(89)
(¿9)

sa oiuaiuiBSuad {a anb 'jiaap sa 'saXa{ X^q ou anb Jiaap sa 'sauota
-tsodo ou 'sauoisnpxa uos sauoiaBaijipoui sb{ íoqoJJBsap ns ap sop
-bj so{ sopoj 'sBUBsaaau sauoiaBaijipoui sns SBpoi uoa ojaiua {oqjB {a
'soiq ap ouiaj {a íBpiAB{ ap uoiaBJO{j 'jouib {g,, 'sosotoqaj 8Btua{qojd
so{ ajqos uoiaBijpaui B{ jod aiuauíaiuapiAa BpBJídsui opis Bq soisando
so^ ap pBpmn ssg 'so^sando so{ ap pBpiun Bun ap Bapi B^ sa
B^ ua souiBJ^uoaua anb ojdaauoa ^ap ^apx B{ 'SBjuana ap mj
-oa {b asjaaja Btjpod ouioa oSjb{ ubi sa ou ouiuiBa {a 'ojdaauoo {ap
BUBt{a^aq btjoso{ij b{ b 'jouib {ap BUBt{aaq Bijoso^j b{ aQ,, 'uoisaad
-xa Bun jnb^ auatj 'oAi}BJoXad ziibui unSuiu uis bX BdoqB 'oidao
-uoa {^ 'optun u^q as ou^saQ {a ajuBipaiu o^afqo {a X ojafns {^
(0¿)*ttsaiuBfamas sauoiaBniís ua uBjsa soai{q so{ ap ajuoj^ {a ua oiso^ X
ua odip^^^ 'BUBiistaa bui{b {a ua opBuoisnj u^q as Bipnf bui{b {a X
pBpxuaaas B{ 4iaoa{j 9p ojuaiuiBsuad {a ua oiuoa souibjo^[
(^9)"ttBui{B ap upiatsodsip biusiui B{ ap SBtauanaasuoa sop sb{ ouis uos
ou ojio X oun íoutisap oidoad Odisanu ap pBpqusoq B{ ap uotsaddns
B{ ap 'sbi{bj SBidojd sBdisanu ap uopjad {ap ^sajdxa uoxaipuoa B{
aaBq snsaj* *ojio uoa dBipauoaaj ap jbibji {ap 'opBaad {ap uopjad {3q
•B{{a ap ofBqap aod 'oqaa^ap {ap Bjajsa b{ ua 'doidajuí uptSaj Bun
ua BqBdiuoaua as anb ap upisxuipB b{ ojio ap jBuiB{aad ap O{{n^jo {a
auaii ou íopB{oiA oqaaaap {a Baza{qBisad anb ojio ap opxSixa Bq ou anb
-aod i oiuaiuiBsuad unSuiu 'ouiuiBa {a aXnaisqo a{ {{isoq oiuaiuuiuas
unSum 'aujaxauoa B{ anb o{ u^ 'piA Bunutu B{{a ua opiaaq Bq BpBU
anb oisand 'jouib {a X pBisiniB B{ ap sauotaB{aj sb{ jaaa{qBisaj 'saiuaiA
-ta sauoiaB{aj sb{ SBpoi JiumsBaj apand anbaod 'asjBqiauoaaj b Biuoad
Bisa B{{g[ 'ouBuiaiuB ap opBtaunuaJ Bq B{{a anb oisand 'soqaaaap sns ap
ounSuxu BJiuoa op^iuaiB Bq aipsu anbjod 'josuajo {B jBuopjad anb
BpBu auaii ou 'auaiiaj BAiiafqo pBpi{Baj BunSuiu {Bna b{ b ^oqaajap {ap
sauoiaB{aj sb{ ap suiíaua jod jsb BA3{a as anb bui{b uq "ouiisaQ opoi
ap Buixaua jod uoiaBA3{a b{ b 'opBqaipsap sbui {a 'ouiaadns ouiisap
{a 'Btauaaoui Buiaadns B{ b asjBq^ apand Biuajdns Bqsj b{ tsy *Bjap
-jad b{ 'bui{B ns jba{bs Bjainb anb {anbB oja^ *asjBAJasuoa BjBd opoi
b JBtaunuaj ap pBpqtqtsod B{ Jiaap sa '^qaq bui{B {ap OAtiBáau oinq
-IJ1B {a sa Buiajdns pBiJaqq Bq •^oiuaxuiBTaunuaj {ap otuiuiop {a 'sqaq
bui{b {ap OAiiB^au oinqiJiB {a sa Biuajdns pBiJaqi{ Bq,, "OiuaiuiBia
-unuaj {ap oiuiuiop {a 'B{{aq biu{b {ap oiuiuiop {a jsb soiuBzuBa{y
(89)*4t^ouib sa oujisaQ {a X oupsaQ sa jouib {a itun^vf ¿oiuv ouis 'pv^
joiuv sa ou —'ihv^ bioub— 'bsiajp Bq,, -oujisap {a uoa souiBi{iauoaaj
sou {Bna {ap otpaui jod 'jouib {b s^iaBJá aanpojd as 'Bjjaia as Bpjjaq
BXno 'BJiuanauaaJ as anb BptA B{ ap oiuaiuijiuas {a 'uoiaBqiauoa Bq
(¿9)*ttoSiiuaua un oqaaq
Bq as ouisiui {a {Bna {ap oStiuaua un ap 'opBtujB Bq ouisiui {a anb
Biauaiod Bun ap '{Buituija {ap oiaB {ap uoisnajadaj Bia^xa B{ sa oujisap

�igual a lo real, no hay universal; ninguna relación es objetivada en
ley, ningún objeto está ligado a un objeto, nada está fijado. Ninguna
libertad de las oposiciones, ningún yo libre, ningún tú libre. De la
oposición producida por la libertad resultan los derechos. La libertad
sin oposición no es más que una posibilidad. Los hombres son como
deben ser; el deber ser debe seguramente corresponder a una aspi
ración indefinida, si el objeto no puede de ningún, modo ser superado,
si la sensibilidad y la razón, o la libertad y la naturaleza o el sujeto
y el objeto, son puramente opuestos, al punto de ser absoluta. Por
las síntesis no hay objetos, —no hay sujetos, o no hay yo—, no hay
no-yo; su cualidad de absoluta no se encuentra suprimida". (72)
Poco a poco el lugar tomado por la Vida va siendo ocupado por
el Espíritu. Y así tenemos el desarrollo completo de las etapas que
ha de describir en la Fenomenología.
Esta podría definirse diciendo que es el "camino de la conciencia
natural que sufre un impulso que la lleva hasta el verdadero saber
o como el camino del alma que recorre la serie de sus formaciones como
las estaciones que le son prescriptas por su propia naturaleza; ellas
las recorre para purificarse en espíritu cuando a través de la com
pleta experiencia de sí misma, llega al conocimiento de lo que es en
sí misma". (73)
La mayoría de los comentaristas de Hegel señalan la tendencia
generalizada de esa época, a la descripción de las formas de concien
cia. Entre ellas, cabría mencionar al Entile, al W. Meister, H. von
Ofterdingen. Se encuentran en la obra de J. Royce sobre El Idealismo
Moderno, algunos desarrollos muy interesantes a este respecto.
Ya hemos indicado como, en el fondo, la historia de la concien
cia es la historia de su desdicha o de su inquietud. "La conciencia
sufre pues esta violencia que proviene de ella misma, violencia por
la cual ella destruye toda satisfacción limitada. En el sentimiento de
esta violencia, la angustia puede retroceder, frente a la verdad, as
pirar y tender a conservar aquello mismo cuya pérdida amenaza. Pero
esta angustia no puede apaciguarse; en vano ella quiere fijarse en
una inercia sin pensamiento; el pensamiento altera la ausencia de
pensamiento y su inquietud altera esta inercia; en vano se aferra
en una cierta forma de sentimentalidad que le asegura que todo es
bueno en su especie; esta seguridad sufre violencia de parte de la
razón que no encuentra nada bueno, precisamente en tanto que es
una especie". (74)
El movimiento filosófico que se traduce en la evolución de la
conciencia y en el tránsito a formas superiores no se produce como
en Descartes o en Kant a consecuencia de decisiones voluntarias:
no es la duda en el sentido cartesiano, lo que ha de llevarnos a una
forma superior de la conciencia; no es la duda, "es decir una ten
tativa de alterar tal o cual verdad supuesta, tentativa a la cual le
(72)Nohl, op. cit. pág. 394-5.
(73)Hecel, Phanomenologie, pág. 71, ed. cit.
(74)Hecel, Phanomenologie, pág. 74.
— 142 —

�— en
•jp *pa 'gg 'Sed 'aatiajspjj ia 37161807 'axnoaaAg; "f (¿¿)
U -iFd-pi (9¿)
I¿ '3?d TI (S¿)
bj o rupioonpou)U[ bj gXnijisuoo BjjgnbB is jBuiuu^jap
Biugjqodd osjbj un zgA pj o jpjjip B98 X vai8prj bj uoo
9nbuojju9 9S viSojotiawoua^ bj 9nb isb Boijdxg 9g -9A9ipj 9p oi
bj9s pBptuniuo9 bj 9p jopA p X 8Bpxpu99SBjj uBJtgs 'aavvoa^aaai^j c
ouiixoad aa^ajj un uBqB)U9S9^d sou 9nb 'opBipnjs^ soui^q 9nb aaaajj
9p O^U9IUIB8U9d pp S9SBJ SBJgiUljd SB[ OUIO9 B9ljdx9 SOU OlSg
(¿¿)"44SBAtJO^p S9UO^9BJ9dnS SB^ X S9UOI9ISodo SBf 9jU9UIB0lJ99pip
BT9UnU9 9nb OUISIUI 9fBn^u9J p U9 OJU9UI9p nS BJJU9n9U9 O1U9IUII9OU
-O99J 9is^ -njiuids^ jap vi8ojouaiuoiia¿[ ^\ U9 BJiu9nou9 99 9nb js gp
8B19U9I9UO9 SB[ 9p On^nUI O1U9TUII9OUO99J 9JS9 9p BIOUBJJOduiI B[ jqB 9Q
•psj9Aiun ojgfns ouiod Bijgxqnosgp buisiui Bjp opugis 'psjgAiun js ug
B10U9I9UO9 B^ gXniTISUl 9nb 8BT9U9I9UO9 SB^ 9p BpBS9jdx9 UOl9B9IUnUIO9
b[ gp Bjgdsg o[ aa^ají '8OTQ -^ BUBuinq Biougpuo^ bj gj)U9 bsoiou9[
-is uopBpj b[ gp UBqBjgdsg 3HDMvaaaavj\[ un gp o saxavasaQ un gp
BOtSBp bjjoso[ij B[ 9nb o^,, *oiu9iuii9ouo9 pp pBpipsj9Aiun v\ BqBSBq
98 piiO B[ 9aqOS pBpi[BSJ9AIUn nS BJ9 pjU9pU99SBJJ BI9U9I9UO9 B^ 9p
pi9U9S9 OÍáSBJ p 'SBJU9n9 9p UIJ p '9nb^Od 'B9T1JJ9 BJ^OSO^j B^ U9 OpBO
-i^duit BqBjsg bX 'opoiu oiagp U9 'o^s^ #psj9Aiun gsjgoBq b gpug^ X
o^U9iuii9ouoggj ns aod Bqon^ 'pBpiApgfqns ns gp 'ojugttuBpp ns 9p gps
'osgjSodd ns U9 Biougpuoo b^ 9nb apgp souigjgnb 'oSopip p guodns p
BJBd 'O^99J9 U9 4BJJOSO[IJ B^ ÍB9TI99pip OUIUIJ9^ pp OpiJU98 p BpA9J
sou os gpuop X pui^xjo X Bsoiano bj^ubui can op Bztpgj os aa^ajj U9
OJI8UBJ1 98^ -B19U919UO9 B[ 9p OIiqUIB pp OJ)U9p UOiquiB^ B89JUl 18 U9
B8O9 BJ 9nb B99 O SVIUVIOUd) S9pBpiJBn9 8BJ B OJISUBJJ Utl 9OUI9JB1OU
aaoajj u^ 'SBtdBuiTjtd sopBpijBno sbj X SBUBpunoos sopBpijBno sbj ojiuo
uoiDuxjsip bj '\ioxv^ gp Bi^ojouiuijgj bj unáos o boiuouiouoj: pBpijB9d
BJ X 'BI9U9ldBdB BJ9UI BJ 'SO^UgipUOdopUI 99pBpiJB9J OUIOD ^ "BlOUgid
-9dx9 9p otoxnf jgp gp^s 'pijuapudosvu) mouatouoo bj b 'uopdooxgd 9p
oioinf jgp opos 'untuoo jnoua^auoo bj op 'opBdá oijoto uo sououi jb 9jqis
-Od BX9 Bt9U9pU99SBJ^ BS9 BUBJ1UB5J BTJOSOJIJ BJ U9 9nb 8OUI9pdO99^
'9pU9I9SB.il 9S BI9U9I9UO9 BJ 9nb OUIS '91U9UIBAtlIUIJ9p opinipSUOO OJB
S9 OU BpU9I9UO9 BJ 9nb JtIiJ9ApB JBlU9UIBpunj 89 VlSojOtiaiUOUa^ BJ
9p BqOJBlU BJ d9pU9jdlUO9 BJB^ 'OATlISod J910BJB9 Un 9D9JJO BJJ9nbB
gnb opoui jbi gp 'joiJ9dn9 oiuguioui un b oiisubji jg BJBd oijbs99
-9u O1U9UIOUI un ojos 89 uopBx^gu bj gnb oqoíp somgq ugiquiBj^
#opB9ijdx9 soxugq sou bX
jBno jo gjqos 'uaqaijfrtv ouitupi jgp eguoioBDijiuáis sojdiijniu sbj gp
Bi9jdlUO9 UOISU9ddlUO9 BUn 9UodnS BI9U9I9UO9 BJ 9p OIXBJ9UIII jg
(9¿ ) "44UOI9BJ9dS9S9p
BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIOD 91U9UIBldodd O Bpnp BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIO9
(m8ojouauioua¿[ bj) BpBagpisuog J98 gpgnd^, roqoip BjqBq sgiuy
^^¿)#t4OpBZlJB9J-OU Old99UO9 J9 91U9UIBJOS 89 'pBpJ9A U9 9nb OJ 4U9iq
SBIU 89 pBpiJB9d BUI9ddns BJ JBn9 J9 JOd JgqBS 'O9IU91UOU9J J9qB9
J9p pBpj9A-OU BJ 9p 91U9I9SUO0 UOI9BJ19U9d BJ 89 'Bpnp BS9 'OIJBJ1UO9
jg aog 'OZU91UIO9 jb otnoo BpBiuoi sg bsoo bj Jbuij jb gnb 9}d9ns gp
bj b BijgnA Bun X Bpnp bj gp uoptJBdBsgp baiibj9j Bun

�Parte de ésta. Mientras subsiste la desigualdad entre el saber y el
concepto (tomando aquí la palabra sin matiz peyorativo) y el objeto,
estaríamos moviéndonos dentro de la Fenomenología, es decir, que la
conciencia todavía sufriría su inquietud natural; cuando la identidad
se ha consumado, estaríamos en presencia del Saber Absoluto, que
es la Ciencia del Ser, del cual se ocupa la Lógica.
Debemos recordar que ese saber absoluto se ha de expresar no
a la manera de Spinoza, o de Schelling, según lo interpreta Hegel,
como una sustancia, sino como un sujeto. De allí resulta que lo Ab
soluto no está más acá o más allá de toda reflexión, sino que re
flexiona sobre sí mismo.
El punto de partida es la conciencia individualmente considerada,
desde un punto dé vista empírico; se trata de elevar esa individua
lidad a sus formas superiores: dicho proceso constituye lo que Hegel
llama cultura, pero en el sentido de formación, de Bildung; se trata
como ya dijimos, de llegar a la conciencia como comunidad y no como
singularidad.
La conciencia empírica al cumplir esta tarea, rehace en cierto
modo la historia de la humanidad, de ahí que la Fenomenología, sea
al mismo tiempo una descripción de los avatares de la conciencia
desde el punto de vista histórico. "El saber absoluto no es accesible a la
conciencia individual, sin que esta conciencia individual se haga con
ciencia del espíritu de su tiempo. Pero inversamente el saber absoluto
no es concebido solamente por Hegel como lo que se entiende ordina
riamente por un saber, como corresponde a una nueva época de la
historia del mundo; no se comprenderán ciertos pasajes del último
capítulo de la Fenomenología si no se admitiera que para Hegel la
humanidad que acaba de sufrir alteraciones tan profundas ha entrado
en una nueva fase de su historia. A esta historia corresponde el saber
absoluto y el saber absoluto es la expresión". (78)
Sin tratar ahora el problema relativo a las relaciones de la Feno
menología con el resto de la obra sistemática de Hegel, y sin entrar
muy hondo en lo relativo a las subdivisiones, veamos sucintamente
como considera las relaciones entre sensibilidad, entendimiento y
razón y que entiende por estas denominaciones. La primera etapa
está constituida por el tránsito de la mera conciencia a la conciencia
de sí. Ese tránsito está constituido por tres fases: conciencia sensible,
percepción y entendimiento.
Decíamos que en la filosofía kantiana, aunque con ciertas salve
dades, el entendimiento y la sensibilidad aparecían diferenciados.
La distinción parecía posible atendiendo a la pasividad de ésta última
y a la actividad de aquel. Ese criterio, en la concepción de Hegel, ya
no es posible. En ésta se tratará de mostrar como la conciencia sen
sible pasa a ser entendimiento; no olvidemos que siempre está omni-

(78) J. Hyppolite, La Genese, etc. pág. 48, ed. cit.
— 144 —

�-pg •

— sn —
-8Bd 'j '3/1807 jaP tft&gt;HOsuassi^ 'laoau (6¿)

Bun '^aoajj Bj^d 'sa B[p anbjod 'ji^jns apand on ojaBjuoa ajsa ua
BpBSBq bjjoso[tj b[ anb jpap Bjjpod as opoui ojjap ua o jad '[Bpiui
oiuauíoiu [a 'Bpuapuoa B[ ap uopnpAa B[ ua ojuauíora un 'ajjappB
as ouioa 'uBjuasajdaj sbijoso[ij sbijoiq "ajuauqBnjdaauoa B[JBsajdxa
ojsa b opjanaB ap a[qisod sa ou jas ^e BiauajaqpB Bjauíud Bsq
•opBZBjqB jas Bipod
ou jas p anb souopuapip X ouiuuaj pp opBaijiuSis p uoa opuBSnf
'ojdaauoa p BqBpjoqsap anb 'jaq^s ap ou ojad 'Bpuaaja ap ojafqo Bja
jas p anb ojapisuoa opuBna BdBja Bsa jod os8abjjb aaoajj anb uaxq
-uiB^ souiapjooa^j #aj b^ jod ojuatuipouoa p. aXnqjsns opu^na 'moavf
ap b^ uaiquiBj opoui o^jap ua X ^MmaHDg ^p bijoso^ij b^ BXodB as
^aoajj unSas anb pnjijaB Bisa ajqos s^ -ajqBjaui oíáp ap Bpuasajd
ua souiBisa 'ajqisvds vio^aiotioo B[ jod 'ojobiuoo jauíod [a u^
ajqisu^s mou&amp;puoo vj

•ajsa b jbS3[^ Bjs^q 'x\tv^ b joij^^ub ojuaiuiBS
-uad [ap uoian[OAa B[ ap uopbjjbu b[ sa 'is ap Biauapuoa b[ b Bpuaia
-uoo b[ ap BdB^a Bjauqjd Bsa ap uppBJjBu B[ anb jpap souiBupod
oaijoisiq jaiaBJBa ns opuBpJoaaj X v-iSojouatuouaj B[ b opuaiA[o^
(^¿)'ttuopBztJotjajxa ns uoa Batjijuapi
as X pBpiAiiafqns ns ap opBfodsap aA as jaq^s p 'Bapj B[ b SBiaBjá
'uaiunsaj u^ *uopaB ns b opuBdBasa ouioa X soiJBjaBjjaj ouioa so^afqo
so[ Jiuiijdns b JBiuaui aqap jaq^s [a [Bna B[ b opjanaB ap uopdaauoa
B[ b JBiaunuaj aaBq sou 'ajJBd Bun jod 'anb Bzajjaa B[ ap 'p^pjaA B[
ap asBq B[ ua B^sa anb Bzajjaa Bun ap uoisasod ua soujauod uoisiui
jod auaii Bpmajqo tsb Bapt Bq -o[[OJJBsap ns ap ojunfuoa p opoj ua
Bjnd Biauaia B[ Jiaap sa 'Bjnd Bpuap B[ sa Baiiooq Bq "OJnd jaqBS anb
ojub^ ua Bapj sa B[p ÍBaijjduia Bpuap B[ ap apuajdsap as ncnSprj B[ ap
BSiuiajd B[ ojad ísB^aajip sbui SBSiiuajd sns X so^uauiap sojauípd sns
Bpuap B[ b BJ^siuiuins anb B[ BjBipaiuui Bpuapuoa B[ sa 'a^qtsuas
X oaijjdiua oiuuuop p uq 'o^aajip jaqBS un ap aiuanj ouioa BpBjapis
-uoa jas opuatpnd ou ouioa 'B[3Aaj as 'jopajuí uopBpAaj B[ 'Bujajut
Bpuapadxa B[ 'o[duiafa jod 'sBSjaAip sap^pjaA ua Bpuaaja b[ 'Bpuap
-uoo bj^o ^poj^ *ojBipauiui jaqBS pp 'opom ojjo ap oqaip 'a[qisuas
BOiJiduia Bpuapuoa B[ ap ajJBd 'sBaiuauíoua^ sauopBisajiuBiu sns ua
njpjdsa yap Bpuap B}sq -uotaBipaui ns X ojnd jaqBS pp p sa anb bjsta
ap o^und [ap p^pjaA B[ X pBpisaoau b[ ajuauíBjsnf Bai[duit anb uoiats
-odns 'SBaiuaiuouaj sauoiaBjsajiuBui sns ua njtJidsa [ap Biauap B[ sand
auodns Baiáoq Bq^^ "o^aadsaj a^sa b oj^p Xnuí sa qaoajj *a^^pq ns ap
ozuaiuioa p uq 'opBJapisuoa a^uauiBOiSo[ojuo ojdaauoa [a a^jns omoa
soujBJisoui jod Bzjanjsa as 'a^JBd Bjauípd B[ ua ivo/i^prj b[ ua anb sbj^
-uaitu 'o^daauoa [a Bpuapuoa B[ ua aájns omoa JBuxuuajap ap bjbjj ag
•ojdaauoa ua ojafqo p jbuijojsubjj sa osaaojd ajsa ap pBpipuij Bq
•bjjo b BJnSij Bun ap ojisubjj
[a Bji[iqisod anb umjojaBj p sa anb 'uoiaBipam ap Bapi b[ ajuasajd

�expresión conceptual; una filosofía secreta, ligado a algo vivido, pero
no expresable, es para este autor, algo inconcebible. El saber no es
algo inmediato que se dé de golpe, sin trabajo y sin peripecias; lo
inmediato es falso, la verdad reside en un nuevo inmediato, pero
alcanzado a través de la mediación. "Únicamente el devenir que, al
nivel de lo inmediato es ya mediación, prefigura lo que será el dis
curso, la reflexión del ser en sí mismo, lo Absoluto como conciencia
de sí universal o como sujeto, afirmándose él mismo mientras que
no era sino presupuesto en el punto de partida, no siendo más que
un nombre vacío". (80)
Veremos también, como la Lógica comienza con el concepto más
pobre, porque es el más indeterminado, que es el concepto de ser.
Notamos que en la filosofía de Hegel la alteración tradicional que
señalamos al comienzo se mantiene. Mientras Hegel sigue dentro de
la forma de pensar ligada al romanticismo, insiste en la riqueza del
ser y admite que su contacto se produzca antes de la acción de la
inteligencia; cuanto más predomina en él, el intelectualismo, la ne
cesidad de que el ser sea pensable, como pensar es establecer deter
minaciones, es indudable que ese primer concepto del ser en general,
indeterminado, se ofrezca como el concepto más pobre y ese primer
contacto más acá de la reflexión, represente una etapa muy rudi
mentaria de la conciencia. Veremos con el tiempo, como ciertas filo
sofías, o mejor, ciertas no-filosofías, se esfuerzan por restituirnos el
sentido de lo inmediato, aunque sacrificando la inteligibilidad y en vol
vernos a lo que Hegel pretendía haber dejado atrás; ese nos parece
ser el sentido de la obra de Kierkegaard, de G. Marcel, y en cierto
modo también de Jaspers y tal vez de James, de Whitehead, que
configuran un movimiento que Wahl llamaba el movimiento hacia
lo concreto y podríamos decir que intentan situarse en una ac
titud metaempirista, como sería también la actitud del segundo
SCHELLING.
Pero Hegel nos muestra cómo esa actitud es insostenible. El len
guaje ya significa una demostración de esa imposibilidad.
"El contenido concreto de la certeza sensible, le hace aparecer
inmediatamente como el conocimiento más rico, como un conoci
miento, ciertamente de una riqueza a tal punto infinita que no se
puede encontrar ningún límite, ni en extensión, en el espacio y en
el tiempo en los cuales se despliega, ni en penetración, en el fragmento
extraído de esta plenitud por la división. Este conocimiento nos pa
rece además como el más verdadero; porque todavía no se ha sepa
rado del objeto, sino que lo tiene delante suyo en toda su plenitud.
De hecho, sin embargo, esta certeza se revela expresamente como la
más abstracta y más pobre verdad. De lo que sabe, ella expresa sola
mente esto: él es; y su verdad contiene solamente el ser de la
cosa". (81)

(80)J. Hyppolite. Logique et Existence, pág. 13, ed. cit.
(81)Hegel, Phanomenologie, pág. 81.
— 146 —

�83 'BI3U3S3 B[ X OJ3pBpJ3A O[ 83 :83 OJ3fqO [^,, '[3 Jiod BUTUII3^3p 3S
J3qB8 [^ -83PIU3UIJBJ 3p J3S p UO3 'aXnOddAJJ B^OUB 'BJJipiOUIO^
qBI3U3S3 OHIOO OpBJ3piSUO3 3 Ojsfqo p 3nb U3 O1U3UIO1U p SOUI3U3J
:ouira.T3j jsiuijd U3 : sboijsjj^^dbjbo sb^ss 9U9ij o^rpspip oítenf {^
UBJ3dnS OIJB8333U BJ3S 3nb 3[qBJ3UI Un
'uoSojn opBis3 un 'sjqod sbui ojusiiuioouoo ^3 's^nd b^ijiu^is 'aaaajj
Bj9jd.i9jut o[ ouioo ^bj '0NmaH3 ^P ojnpsqy p 'opBpusasjipui
J33 j^ 'oi^BjjsqB 9iu9uiB}9[duio9 psjSAiun JdqBS un 'opuoj p us 83
'jB^n^uis 83 3nb 's^qisuss BI3U3I3UO3 b^ 3p O^U3iuii3ouo3 p opoui p^
3Q 'J3S-OU p Á UOI9BUIUIJ919p BpOJ 3p 3JU3SnB J3S p 9JJU9 pBpijnspi
B^ 'voi^pq ns U3 bjbjisoui o[ ouio3 's^ans dpuop 3p 'BpBU soui^su^d
OU 'opUOJ p U3 BpBU SOUipsp OH 4UOpBUTUIJ313p BUn^UIU 3U3I^ OU
3nb jpdp 83 'opBUIUIJ3J3p OUnUlU 83 OU 3nb 4J3S p SOUIB^USUIIJdd
-X3 opuBn^ '3^U3snB bjss ps^^Aiun oj 3puop 4JB[nSuis ojBip^uiui un
33OUO3 BJS3 9llbjod 4UOpBip3UI TB\ 33npOJ}UI BiC OJU3IUipoUO3 n8 JBSdjd
-X3 3pU3^3jd B^83 OpUBn¡^ "^^qiSUSS BpU3pUO3 B^ 3nb OJ3pBpJ3A 8BUI
OUIO3 BpA3J 38 3fBnSu3^ p Í3Í"BnU3^ p U3 b^ 8OUIBJ)U3 4O^Sa ^B O^3dd
-83J UO3 oSp JBS3jdx3 3p 8OUIBJBJJ OpUBn^ 'Ü^Oí/ü p U3 A xnbo p U3
B183I^IUBUI 38 3nb O^S3 Un ÍOJS9 UTO. 3XqOS BSX3A 3[qiSU3S BZ9JJÍ99 B'q
•BAIJ^UIJ^P UOpB3IJIUn V[ B JB3^^ BJSBq
'8B3UBJU3UIOUI 89UOTUn9J 3p 4S3UOpBJBd3S 3p 4S3UOpBip3lU 3p 3IJ38
BUIl 3p S9ABJJ B OpUBSBd OIdd 'OJll[OSqB JdqBS p BIJI^SIX3 OU BUIJOJ
BJ^O 3p 3nbJ0d 4BpB^OJJBS3p pBpi)U3pi BUn 3p OJ3d 4pBpiJU3pi BUn 3p
BJBiBJJ 3S USiqUIB} inbB í BpB^[OJJBS3p pBptUn VI S3 4Ojd33UO3 p 3JUBip
-3UI B83jdx3 3S 3nb BJ3pBpj3A pBpiUn V\ 1303JJ BJBd OUIO3 SOUIIA VÁ A
4B8[Bj pBpiun Bun op ojsd 'pBpiun Bun sp n^rq bjbji 38 ío[pjJBS3p ns
Bpiui 3S pno pp aijjed b 'Bpuspuoo v\ 3p ppiui o^usuioui 3JS3 som
-BÍ^U313J 4OpOl UO3 ÍOJJO B BTAU3 SOU ppiUl OJU3UIOUI 3JS3 OX3J
'B9lSopm9JSld9 BÍOpBJBd 3p djqUIOU p UO3 Bu^lS3p KOS
3nb of3^duiO3 BUI^^qOJtd 383 3p OJD3d8B un B3ipBJ iqB ÍO[qiS
S3 UOpB3IJIJU3pi V\ 4S3UOpBT3U3J3Jip 483UOl3UIlSip 3JU3XUBIA3Jtd
soui333[qB^83 ou is 3nb ojjsp 83 usiquiBj oj^d 'pxnjBu uoisusdo^d ns
BS3 J3S 333JBd 8OU3UI JV O 483pBpilU3pi OpU3p3^qBJ83 BXBqDJBUI KOS
-aaAap\[ 3lU3UUOIJ3}Sod B^BpuSS O^ OUIOO 3^S3 4Bpnp Ulg -OlU3IUIBSU3d
pp BqojBui B[ 9jrmj9d snb ojU3Ui3[3 p 83 4orasiuojB[d p us omoo
otusTUBipSsq p U3 3nb 4J3s-ou sp ojdsouos p ^pnpojiui snb som^usj
'oatjbSsu opinf un b JBpdB 3nb soui3U3j bsoo buisiui b[ uos ou 3nb
ípsp A o^ J3p o^sfqo p JinSupsip jspod BJBd 'uopBpusxsjip BJ83
J333jqB^83 Jdpod BJBd OJ3d í UOpBpU3J3Jip BJ B OpB9JJ SOUI3q 3nb
-jod joijsdns BdB^3 Bun U3 souibjss vA 4ojjo jod ojsfqo un X opB[ un
JOd BpU3pUO3 BUn SOUIinUIJSip OpUBnO ípBpiJBpSutS B[ U3 BpBJJ33U3
B^83 3U3IAJ31UT 3nb BpU3pUO3 Bq[ 'UOpBipSUI 3p UOpunj B[ iaO3JJ
sp bijoso^ij B[ U3 Busduisssp 'souisqBS ouio^ 'snb 4J3S-ou sp Bjs^ndo
UOI9OU V\ 4J3S 3p UOpOU B|^ UO3 OpBnfuO3 Bq 38 OU "BTABpOJ 'uOTOUpStp
V\ 3p BpU3pUO3 Av\{ OU tnbB BIABpO^ 'O^u^iUipOUOO pp O83JOjd p
9JU9UI9JU9JBdB 3^IUIJ3d OU X JIJ9}S9 SBUI p OUIO9 999JJO 38 UOpBUIUUS)
-3put ns us snb ojsd 4oj33jj3d ojusiuipouoo un 83 íjss pp
BZ3^J33 B^ B OO[BUB O[B B]U3S3jddJ O^U3lUipOUO3 J3UIIjd

�indiferentemente del hecho de ser conocido o no, permanece incluso
si no es conocido, pero el saber no existe si el objeto no existe". (82).
Pero la certeza sensible no es el ser, sino que menta el ser y
ella nota que mientras el ser permanece la conciencia sensible se
manifiesta inconstante. Ella no tiene el derecho de elevarse por en
cima del aquí y del ahora. "Hegel se representa esta primitiva con
ciencia. Ella se pone en presencia de un objeto que es dado como un
esto (ein Dieses). Es dado, sea en un instante actual como un ahora
(ein Jetzt), sea en el espacio presente como un aquí (ein Hier). Se
dirá: ahora es de Noche; pero en el instante siguiente será de día;
o bien; hay aquí una casa. Se tiene derecho? En esas nociones de
noche y de día, de árbol y de casa son términos genéricos, de los
cuales no podemos servirnos porque pertenecen a una conciencia mu
cho más evolucionada. Los nombres suponen una clasificación por
géneros y especies, que no puede estar presente en el más informe
de todos los conocimientos, en la certeza sensible inmediata. Estric
tamente dirá Hegel, en la Lógica^ estamos en el estado de espíritu
de los negros que frente a la novedad de un objeto no saben sino
gritar "Aquí hay". Lo que hay no importa, puesto que el contenido
del instante actual no está más en el instante después y la sensación
situada en tal punto del espacio se desvanece en cuanto me doy
vuelta". (83)
Mientras que el dato constituido por el esto, en un aquí y un
ahora determinados y singulares, se desvanece, subsisten, sin embargo
el aquí y el ahora universales, o sea el espacio y el tiempo.
El aquí y el ahora cambian entonces constantemente; el saber
no alcanza a expresar la permanencia del ser; es pues, una apariencia,
como los filósofos griegos lo habían indicado.
La permanencia del aquí y el ahora, es decir de un aquí y un
ahora indiferentes a las variaciones, supone una noción de orden
universal.
"Una tal entidad simple, que es por la mediación de la negación
que no es ni esto ni aquello, y que es también indiferente a esto o
aquello, le llamamos un Universal". (84)
Y agrega: "Es también como un universal que nosotros pronun
ciamos lo sensible; lo que decimos es aquí, es decir, el aquí universal
o aun él es, es decir el ser, en general^ Nosotros no nos representamos
seguramente el aquí universal, o el ser en general, pero pronunciamos
lo universal. En otros términos, no hablamos absolutamente de la
misma manera que opinamos en esta certeza sensible. Pero como lo
vemos, el lenguaje es más verdadero; en él vamos hasta refutar inme
diatamente nuestro punto de vista; y puesto que lo universal es lo
verdadero de la certeza sensible y el lenguaje expresa únicamente esa

(82)Hegel, Phanomenologie, pág. 83.
(83)Ch. Andler, Le Fondement du savoir dans la "Phénoménologie" de L'Esprit de
Hegel", pág. 322, ed. Rev. de Métaph. et Morale, 1931.
(84)Hecel, Phanomenologie, pág. 84.
— 148 —

�•p-SI 'ojaiaax 'N^xvij (¿8)
•S8 '^?d -pi (98)
'aiSojouautouotfj 'laoajj (58)
jas ^a oiuixdns oX 'sa oa opes^d sa anb oj oja^ (g íBpiuitjdns sa
opes^d sa anb 'p^pxaA Bpun^as bj otnoa ouijijb oX Bjoqy (^ ípBpxaA
Bjaniijd bj ouiijdns oX 'opiiuijdns sa anb oj oraoa o opBSBd un ouioa
oaipui oj oX ojad íojapBpjaA oj ouioa opBinxijB sa [a Á BJoqB ja oaipui
o^,^ 'jmovpui ep oj^o ja jod Bpinjijsuoa inbB Bjsa BaijaajBip Bq
•(¿g) "44onpiAipui Bpsa BJBd jbui^ijo ojanpoxd 'oiJBipauuajui
oSjb ouis opBjjuoaua sa anb oj tu Bjjuanaua anb o\ xu sa ou souibui
-jijb JB^nuis jas o^na JO[oa opo^ anb Á BjpuaSua so^ aiuauiBjsaijiuBui
anb Btdojd uoiaB^sBJj B[ uoa sofo so^ ap ojjuanaua [a uos oauB^q p
A oa^au p anb souiaja^ "is jod Á js uo oun opuats oraoa sojjosou
jod oppa^qBjsa Bas —saxVHDOS aaip— 'Bp^u an^)?^ -a[qisuas ojuaiui
-pouoa p ua pBpqiqísod Bjaajaj Bun opBaipui BjqBq moxvi^ ^^
•a[qisuas
B[ ua BpBJjaaua Bjsa anb ua o^uaiuiBpiB asa ap Jips BJBd bja
jauaj anb sand auap íjapuaasBj^ sa Bpuapuoa b[ ap ppuasa
-aBJBa b^ anb souiapiAp ou oja^ "sopa ap ounuiu b pBpTJoixd
uis 'ojafqo p A jaq^s p 'sojuauíap sop so[ BJapisuoa 'a^qisuas Bpuap
-uoa B[ ap Bapa^pip ^\ Buiuijna pna o[ uoa 'ojuauíoui jaaxaj uq
•saJB^n^uis A
sa[BnpiAipui oÁ soj uaanpaj as X usniís as pna bj ua 'jB^uapuaassjj
uppdaaxadB bj ap bubijub^j ^apí Bpunjojd bj ua opBaqduii BqBisa bX
—'aaia\ty Bjunds— 'ojisubj^ o^s^ 'SBpuapuoa sbj ap pBpiunuioa bj ap
ojáoj jb X onjnuí ojuaiuipouoaaj jb BJBAajj anb Bpuatauoa bj ap Bqanj
bj inbB ajuaisajd as B^ 'oaiuojBjd ojajaajr ja ua svaooyxoaj 9p ^^stj
-BnpiAipui ouisiAj^afqns jap uoiaB^npj bj b uaxquiBj X ojjojjssap jb
oSojbub sa aaoajj ap ojjojjBsap ja íjBSjaAiun oX un ap pBpijiqísod
bj opuaiAdJ^ua soiuba bX j^na oj uoa 'sajBjnSuxs oX sojjo ap Biauaj
-sixa bj jauodns anb souiaua^ ojad íjbjtiSuts oSjb ouioa ou X jbsjoa
-jun oájB ouioa souibuijijb oj 'ajuauBuuad ojb ouioa oX ja souibuijijb
opu^n^) -pBpinuiiuoa ap ojnijj b a^sixa ou BiABpoj Biauaiauoa bj anb
JBpiAjo souiaqap ou 'o^aaja ua íoX ja sa bijba anb oj anb ap Biauaj
-ajij^ bj uoa 'BaijaajBip buisiui bj aanpojd as uaiquiBi mbB oja^
(98) -44oX ja ua
Bptuiijdaj ouis 'Bptuiijdns BiABpoj Bjsa ou ojad 'ojafqo jap Bp^sjnd
-xa ajuatuBjapBpjaA saauojua sa ajqisuas Bzaixaa B&gt;q qa ap jaqss un
oáuaj 'oX anbxod 'sa ja íoiwx uvjuoui ja ua o 'oxtu ojafqo anb ojubj
ua ojafqo ja ua Bjsa p^pjaA ng -jBiauasaui sajuB Bja anb jaqss ja sa
anb jpap sa 'ojsando ns b opBSBd Bq BJoqB Bzajjaa B-q^^ 'Baxjstjos bj
jod opBjuasajdaj BiJBjsa opunáas ja 'oiusijBaja ja jod B^atjS bijosojtj
bj uo opBzijoquiis JBjsa Bjjpod bjsia ap ojund jauíod ja ig -ojafns
jap opBj jap asxBi^npj X ojafqo jap opBj ja jBuopusqB ua ajsisuoa
'ajqisuas Biauaiauoa bj ap BaijaajBip bj ap ojuauíoui opun^as j^
"oxoipo jap X xnbo jap pBpijBsxaAiun bj b
'ojsa jap pBpiJBjnguis bj ap 'pBpijBna bj ap ojisubjj un tsb soiua^
"(g8) C4sotuBjuaui anb ajqisuas jas
un jBsaxdxa soiuspod anb ajqisod ajuaiuBjxaia sa ou saauojua '

�pasado o el ser suprimido, en otros términos la segunda verdad; yo
niego así la negación del ahora y vuelvo de ese modo a la primera
afirmación, de que el ahora es. El ahora y el acto de indicar el ahora
están constituidos de tal modo que ni uno ni el otro son un simple
inmediato sino que son un movimiento que tiene en sí diversos mo
mentos". (88)
Ese acto de indicar constituye el movimiento que expresa lo
que él es ahora en verdad, o sea un resultado, una pluralidad de
ahoras reunidos y unificados. Indicar es hacer la experiencia de que
el ahora es un universal.
Notamos así en lo sensible una unificación de lo singular y lo
universal, una síntesis de lo múltiple y lo uno, sobre lo cual se
desarrollará la percepción, la segunda parte de ese itinerario de la
conciencia que nos muestra la cosa, no como algo puramente inde
terminado, un mero esto, sino como un haz de cualidades.
En síntesis: "La Crítica de la certeza sensible y la reducción de
su puntualidad, al opuesto, al universal, contiene un doble sobre
entendido. Hegel quería mostrar a Schulze y a su escepticismo la
imposibilidad de abandonar el terreno del conocimiento racional para
apoyarse en los hechos de la conciencia empírica. Y quería también
pagar tributo al pensamiento griego que, de los presocráticos a los
sofistas y a los escépticos antiguos, ha mostrado la inconsistencia del
saber sensible, hasta que con los escépticos posteriores ha perdido la
línea de su desarrollo clásico, dudando del fundamento mismo del
saber racional. Como siempre le sucede, en su referencia histórica y
polémica Hegel eleva su tono y de ahí su impulso". (89)
"Se puede decir a aquellos que afirman esta verdad y esta certeza
de la realidad de los objetos sensibles, que deben volver a las escuelas
elementales de la sabiduría, volver precisamente a los antiguos Mis
terios de Eleusis (de Ceres y de Baco) y que tienen, primero, que
aprender el secreto de comer el pan y beber el vino. Porque el ini
ciado en esos misterios no llega solamente a dudar del ser de las
cosas sensibles, sino aun a desesperar; por una parte él realiza el
anonadamiento de esas cosas y por otra las ve realizar este anonada
miento. Los animales mismos no están excluidos de esta sabiduría,
sino que se muestran más bien profundamente iniciados en ella; por
que no permanecen frente a las cosas sensibles como si fueran en sí,
sino que desesperan de su realidad y en la absoluta certeza de su
no-ser, las aprehenden sin más y las consumen. Y la naturaleza entera
celebra como los animales esos misterios revelados a todos los que
enseñan cual es la verdad de las cosas sensibles". (90)
(Continuará)

(88)Hecel, Phanomenologie, pág. 88.
(89)E. de Necri, ínterpretazione di Hegel, pág. 329-30, Ed. Sansoni. Firenze, 1943.
(90)Hegel, Phanomenologie, pág. 90-1.
— 150 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2464">
                <text>Itinerario hacia el mundo de la razón en la filosofía de Hegel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2465">
                <text>SILVA GARCÍA, Mario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2466">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 111-150</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2467">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2468">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2469">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2470">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2471">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="246" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="593">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/aaa53d9c46f44b34b6959f4840ab2740.PDF</src>
        <authentication>317153c81736cb25dddc91d017e2b658</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4248">
                    <text>— is —

m}tt(d
•oiu^Tuitpuajaa ja Jod optn^íjsuo^ ajuatn^is ojuoinom jap uoioediouuB
Kun sa uopdaajad bj csuaid bj ouioo jbj esoa ej ap Bat^na s^
(T6)*tB!3íuí nppBjnasajdaí bj 'jp
-op 83 íojafns \9 3í[U3eunoJi3 s c(oiu3tuib8U3cI pp uotoBmauoj^p bj
3)UBip3ta 4Bt]O8O[lJ U3 '83 OJS3) OpB3ip3jd [3 3JUBtp3UI OJOS 3llÉjod
'uOpiSodojd BpOJ U3 3)U3piA3 333aede [BU3 C^ 'BS133Jd UOpBUIUIJ3]3p
ns oju^iuiBsuod p ^iuBipora aiqpaa 3p pupiso^ou uau^p 'oXode ^p
JIA138 3p Sof3J 4OBJ3Atp ÁUW opB3IJIu^l8 Ull J3B.T1 U3p3Ild 3pOOp 3p JB[
-llDIlJBd pEptAIl^fqnS 3p J3J3BJB3 JO SBJp 113 OpBJ3Z3lU JB^S3 3p SBOI3pB
oj^^ -o^odE ^xajij un o;uoiuiEsuad je ojíanj apsop JEJjamimns uoooa
-Bd 'SO|Q 'OpuniU 'BlUJB Op S3UO¡3B^U393Jd3J SE^J,, *pnjtí3B EJS3 EáuOJ
-OAd 4B3IJEUl^op 'BOtlJJOOjd B3ISJJBJ3UI VJ '[ESJ^AIUIl OJ C '3jqiSU3S BZ3J
-X33 ej ap 'ojqejouT oj 3p atBSBd un sand ^uodns uopd^^jod b^j
'SEiJemiid sapepijEna sej e sbijbjíuii33s sopBpijBno sej 3p oubis
-3^IBD OJISUBJ) J3 UO3 OJISUEJ} 383 JBJdlUO3 3JU3IUB133JJ3d 3p3nd 3g
'JDS^dCllvn OÁ J3 U3 BIUJOJSUBJJ 3S Jlipll^uiS OÁ J3 Á VSOO B[ U3 BTOJOJ
-SUBA} 39 OJS3 J3 JBnO B[ ^Od 'B3IJ33JBIp BUn 3p OpBJJllSSJ J3 Om03 U3iq
-IUBJ 333JEdE UOI3d33J3d EJ B 3jq¡SU3S BZ3JJ33 E[ 9p OJISUEJ) jg
•JBSJ3AIUI1
oiofqo oraoo o^afqo jap Á 'jBsjaAiun o^ ouio^ 'o^ jap B^oqB bibjí ^g
•JBSJ3AIU11 OplJUOS U3 BSQ3 3p UOX3OU EJ JOd BpBZBjdlU33J 83 9jq¡SU39
EZ3JJ33 bj sp Bniai ja Biniusuoo "tíoaiiA ouioo 'onb 'ojsa ound 3p 'ojsa
3p UOI3OU BrJ 'JBnj33J3^UI UOpJO Op Á OjqiSUOS UOpJO 3p S0JU3UI3J3 8OJ
3.I1U3 BJOZOta BJ 3p OUI9 'BJnd OjqiSUOS E[3U9I3UO3 EJ 3p BJEJJ 39 OU EjÍ
3nb 'JI33p 93 '3pU3IJU3 EJ 3S OJU^raillUUOO OU1O3 JEJ Epu3I0U03 EJ 3p
OIUIUIOp J3 U3 BOtUBJJUO UOtodoOJod BJ 3p OIUITUOp JE JBJJU3 jy

p9JJ ^p FJJOSOp^
UO UOZB^ B^ ^p OpiinUI p BtOBlj OTJBJ^U^J
VIOHVO VA11S 'V OIXVH!

�-sido ojuoiiuiAoin oso jBpinasay b UBjjjanpuoa 'uotaEziyBiouEisns By op
0}UB.IO[OJ OJUOIIIBJIUIJUI 3 OÍÍBA JOJOB-IBO ^O JBpiAJO B UBJ.líOlipuOO S3U
-oiautisiy soyBj 'sbiu zoa Bun "oja^ 'ojua[)po yiEynyEna By oy oiusiyEia
-uBjsns un 'otuijuj oy ap ouisiyEiauBisns un 'oiynao oy op ouisjyBpuBj
-sns un os.iináuiisip oiÍJEqiuo uis Buyio^ 'Biynoo pB[jyBno buii oiuoo
BjsaijjuBín jjb[ii[biij buii eos eX 'jEpipiadns yiByiiyuna euii ouioo Rymnj
-o^d ytEyjiyBiio buii ros bX 'sayinyuyena SEjuiisiyi R[ bioubjsiis ej b ojuotti
-Bjoojiy ou^y 'soaiJiduia soyodcd soy ayi Ejnb.iB.tof By jod osjBdnooojtl
uis 'yod^^d un Biioduiosoy oiofqo osa onb soy uo sojuoiuiioouoo soy
sopoj oiol'qo un ojqos ejjiioo ooiyijuoioojd nqjjdsa yo 'yEjnjBU tseo bio
-uoyuoj Bun jo^ 'SBjsondo sbhi bjsbij X sEjiBÍoyE sbiu souotoinjuí s^y
op uoiunaj By op ouodmoo og -oui-iojiyod so 'soai^oyouiojsido soynoRj
-sqo soy eopoj omoo;, 'BjsiyBiouEisns yo 'omamipodiui ojs^ -ooiíioyoiuoi
-sido oynoBisqo un 'oíoinToad un 'aav'i3UDVg oyi souiiujoj soy unlios 'so
Byya ÍRiouopuoi bjso jbuiiub 'Bpuu oub souoiu X .iouoiubui ouaiAuoa
ou anb ojod '.loyiBsuod ojsa oyuo;iuo By onb uo oynjuos yo uo 'Eoiüíoy
-ojuo BiauoJiíxo euii 'o^si^oa Biouoyiuoj buii bisoijiubui ojuoiuiBsuod yo
anb 'NOsa3A3J\¡ uoo 'uoiquiBj Jiooy Bj.iqBo ojoadsoj yy 'BisiyEiouBifins
uoioou Ey ojuouiBsiooíd so ojijjjuoioo.id ojuoiiiiEsuod yo oajis as onb
op so^iu soy ap oun anb bX 'BpuBjJodiu; Biyontu op aoojRd sou 'sbj
-ynoo sopEpiyBno oy&gt; opas oiuoo 'bioubísiis ap uoioou By 'bsoo op uoioou
By Jiiuísap b ajuaipuoi '3303^ JP sjsiyBUB ojsg 'Ooo.iBdBsop Biynoo
pBj&gt;i[Bno op uoioou B^^ 'BAiiofqns uoiOB.iot[Byo Bun op opRiynso.1 ya so
'sapBpiyBno op upiun By 'bsoo ^j -vsoj ap uoioou Ey jsb oXiujsop uoix
•oyjaj ^'j -oX ya ouis bsoo b[ so ou sBmsiui sEy op .iB^ny ya onb isb soui
-iljaApB X ísoyiEptyBno s^y ap pByiíAiiofiyns By jsb soiiibioj^ 'biouoiouoo
By ap uoioB.ioqi!¡3 Eun op opBiynsa-i yo oyiuoj yo na sa *í&gt;soa sohibiu
-Byy onb oy anb oiqnosap ag 'oiafns yop oy&gt;B[ yB BJoqB soiuose,j
•uozbj ayi sojas sojsa ua
asjBXodB Bipuajoíd anb 'BoiSRyo boisjjbioui By b uo^ijjp 'bisixjbui upia
-BjuaiJO Ey oy yEioadsa uo 'souuiya^ioq soy onb sboiiijj sBy op onbjod
ya soujBoiydxa ajiituad sou os^ 'uozbj ap sajas ua BXodB os anb 'oaij
-oayBip ou oiuoiuiBsuad un 'uoiooBjjsqB op buijo^ buii yjBpiyBOJ uo sa
'ojojouoo oy ua asjauoiuEtn aoja onb ojuaiuiBsuad ap odji ajs^y
(f(j) '(1sopBoipaJd uis X opBuiiujojay on 'oiusiui js ua
uoiauyisip uis 'oinyosqe oy ouioa 'ouisiui ojnd oiuaiiuBsuod yayí o 01
-uaiiuBsuad yap Biauasa B,ind By aiuosojd bjso jsb X uoioaBJisqB Rjnd By
uaiq sbiu sa uyya 'yBB buii 'Bjpaid euii íjoyoa ya ouis '-oio 'eyiEisuS
'b[ibooi 'bjsta sa onb By bijoibiu By sa ou í'oia 'opBooj X opBjsnS
'oisia oy sa ou eijoieui Ejnd By oub Jioop sa '-aia 'oisníí yap 'oiob^ yap
'b^sia By ap uoiaoBJisqB sotuoDBty opuBna Bpanb onb oy ouis sa ou buoi
-BIU EJIld By5; OIUOO BqBlOU A3333iaHg Op BUIJlOOp By JBipnjSa yy
^6) 'til3!llo !(^JÍI ^s pupiiuapi BiioBA Ejsa op aoBiy onb ojosa oX
ya íuoiaaBJjsqB Bjnd By bisbij oponuijiíoo oiuaiiuBsuad yayí oio!ipo.id
ya oyos sa tunjj. 0 111 imIdj aiso onb ap uoixayyoj By biaijo sa uoiquiEj
oja^ 'aja 'oyiEuiiujajap oiuoiuiBsuad yayí 'pEyiiyiqisuas Ey ap 'uoiaBj

�temológico que va alternativamente del interior al exterior evidente,
pero alojando la crítica en las profundidades de la intimidad".{95)
Volviendo a Hegel: para él la noción de cualidad oculta es
contradictoria. La cosa manifiesta una doble existencia que resulta
de la conjugación de las dos actitudes que hemos considerado. El pri
mer modo es lo que llamaríamos la cosa en sí y el segundo, la cosa
para otro. En el primer caso, la consideramos como aislada de la.
conciencia; en el segundo, la consideramos en función de esa con
ciencia.
Se trata de un Universal, que resulta de la unión de esos dos
aspectos. '"Hemos, pues, al final de ese razonamiento, aprehendido lo
individual. No está fuera de nosotros; está en nosotros. Es un yo
igual a sí mismo, abstracción hecha de las variaciones. Era menester
que naciera ese yo, porque sin él las cualidades sensibles individua
les de la materia no tendrían un lazo que las uniera. Ese lazo es el
yo quien lo establece, imitando en esto, al Pensamiento absoluto,
que une los seres en su sustancia. La noción de cosa, es una vez
más el yo mismo proyectado fuera de nosotros. Se lia transformado
en un no-yo. Pero esta ilusión fenoménica encubre una energía espi
ritual completamente interior.
"Así el círculo de reflexión, por el cual, de la certeza sensible
se ascendía a la percepción, se cierra por la marcha inversa. La sol
dadura se hace entre lo universal y lo individual, que es la pura
cualidad; pero a este universal no se le ha descubierto todavía sino
un nombre, el del yo que piensa y que se puede llamar por esta
razón e! concepto viviente. No estamos más en el ser puro que equi
valía al no-ser. El devenir, donde fluyen los hechos percibidos, los
ha situado en la existencia. Han tomado raíz no sólo en un lugar
del espacio y del tiempo, sino en lo real porque ellos son cualita
tivos a la vez como datos y como conciencia. De esta realidad no se
les destituirá más. Y, sin embargo, la cosa, destinada a servirle de
soporte, se ha desvanecido". (96)
Esta dialéctica de la percepción es en el fondo la dialéctica del
realismo y del idealismo, oposición antitética que sur^ió en Kant,
se desarrolló en Ficiite y en Schellinc. Esta antítesis, Hegel la con
sideraba como una disputa vana. En esta descripción de la dialéc
tica de la percepción Hegel trata de mostrarnos cómo es posible
superar esas dos posiciones.
Conviene antes de pasar al estudio del entendimiento, indicar
el doble sentido que tiene en alemán y que tiene para Hegel, el
término cosa; aquí emplea el término Ding; es la noción de cosa
opaca e impenetrable; luego empleará el término Sache, correspon
diente al pragma griego.
Pasemos ahora a considera^ el entendimiento.
(95)
rís, 1947.
(96)

C. IIach EI.ARD. la F
A^di

ution de VE^prit Scieutifique. pág. 97, ed. Vrin, Pa-

op. cil ., pá?
— 54 —

�— ss —
1^ "do 'ttaiaNV (66)
11 '3?rf "Pl (86)
u1ouvyd 'iaaaH (¿6)
•ezjanj ej jod Epeiuasa.idaj uaiq Bisa pBptjepotn ap uoiaon B'^
i66)*4tíJB^^;)3U S3 3I1^ Jí3^p e3 '•ajqtqaauoa ea ajqtsod uniíuiu jBna oj ap
Bjanj jeaj oj sa 'ajqtsod oj opoj auaijuoa oraoa 'bjsia ap ojund asa
apsap 'oja^ 'jbj otuoo Bpeni.ii je jiejujeaj bj sa opípara ajuyuíEAijejijuRna
o^aoja ajs^j 'o^oajo \^ ua aq^osíjE as Á bjsb!o as 's^ín a^^ixa ou a^.ins
^Bna B^ ap BiaiiBisns bj ^aa^u oíaaja \3 opuBn^^ 'a^qísod un omoa
ouis ajsixa ou pBpqBeuBD b^ Bzjanj B| trq *soiaaja sus aanpojd B^p
jena B^ aod uoiaae B^ so popijnaj ng -BiauEisns anfa ojubj ua pBpqiq
-xeod Bjsa sa B[|a ^ ¿pBpqnaa auai^ ou BTABpo^ anb pBpqiqtsod B| outs
'BZ^anj b^ ^oijaja ua sa an^) -uoiaB^a^ ap sv\ anb sajue UB(jE.m)íi^ ^p^píl
•^poiu b^ ap SBuo^a^ea sb[ VNaf ap vjiíío'j bj ua anb jod saauo^ua
Bjuana sotuup so^[5? *as.iBjaqB uapaud Á SBiniOBf[B uos ou sauoianaij
-i^bd se[ anb opoui ap íbjio bj ap oijtxiie \^ urs ^aded ns JBiíadiuasap
apand ou oiuBiraqos e^ anb auiauqi.iBj aiaapvpB as oiad íaurijda^ as
ejjo B[ íapusdxa as sun ÍEAisBd uoiaunj buii auaij 'Bpuníias b[ anb
sBJiuaira íBApaB uoiaunj buii .;etiaduiosap aaaJBd .iatupid bj tepe]
-iai[OS Bzaanj ej^o B[ á. aiuBiiai|OS Bz^anj souiaJBtuB^; anb B[ sa sspa
ap buii íciio bj ap Biauasa.id uo buii s^zjan^ sop tse sotnan,i|
1,86) \JPZd^nS Eun OUISÍUI 1^ ^ajuaniBiEipauíut EiptsaJ otuoa Lsa Btnsiui js
epeq ií]|oiia bj ñas 'upiaBztaoi.iaixa B| e Bas 'Bz.tanj b[ nitaqos Á ojio
omoa a^atís anb o^ -BpEjiaqos sa optutna ini^ae bzjoiij eu^ ^eepEj
-uauíoa ^ SBpi^nasip Xnra ubjo si!z.ianj ap sasB^a SBiuH^jp B[ ap itojaae
^nv^; Á. H3IA0DS0JI ap sEjJoa^ sb^ Baoda Esa u^ anb soiuapjoaaj-^ -E^saij
-iubiu as Bz.ianj B^sa anb na sauotaipuoa sb| '^aaajj 'sand 'Bipnjs^
•ziKaia^ k saxav^sHQ ap ojisubjj ^a jod opBj
-uasajdaí Bjsa 'Bzjanj ap uotaou E| b bsoo ap uptaou b^ ap o^suBJi
a^sa bi^osojij bj ap Bi.tojsiq bj u^ anb 'zaA jbi '.itaap BLijiod ag
(¿6)'tioiuaini
-BSuad ja ua ainauíBjos Bjsa Biauajajip bj isojuiistp jas uaqap ou
Eiusitu BZJanj ej ua anbjod 'sojuiisiji ouioa 'sojuijsij) so^uauioni soj
auaijsos anb 'ítojdaauoa ja ajuauiEtdojd sa aaauajjad Bz.ianj ap ojdaa
-uoa ja jena je ojuatinijtuajua ja anb sa 'ejEipauíui popiun ns ua soj
-uanioni sop soj tse sotuauaj 1&gt;IIRU^,, "uotsajdaj bj ap Á uoiobzijoij
-aixa bj ap sojuatnoui soj) soj an^uijsip jBiia bj ua 'm^anf bj b bjoijb
Bpianpaj sa peprasoa Bqatj 'jiBjmm bj A. jJEpijEJUjd bj ap uoiun bj
Eiuodns poptosoo ej anb sottiBiaaQ *ajuauiBaiitiBuiji bjotje epEjapis
-uoa sa ajuaiiiBatjBisa Bptqaauoa bj^ anb BiauBisns ap upiaou B'^
•ojdaauoa oiuoa ou X ojafqo oiuoa ajsisqns 'jbj omoa aaonoaaj oj ou Bjsa
'Biouaiauoa ej ají uoiaBJoqBja sun eas ojafqo ja atibune oaa^
•is-Bjed-jas un
omoa eqejsajiíieiu as opeuoiaipuoauj ajsa íopRuotaiptioauj-jEsjOAiu^
jají eiauasa.it! ua asjauod eja ajuaidiajad Eiauaianoa bj ap X ajqtsuas
Biauaiauoa bj ap eaijoajeip bj ap peptjBuij bj 'souiia bX omo^

oruapuipttajv^ j^

�Observemos el juego de las fuerzas. "Mientras que la oposición
permanecía esencialmente y únicamente momento, por el desdobla
miento en dos fuerzas completamente independientes, ella parecía
estar sustraída al dominio de la unidad. Es necesario ver de más
cerca qué situación introduce esta independencia. Primero, la segunda
fuerza surge como solicitante y así como medio universal según su
contenido, frente a aquélla que es determinada como solicitada; pero
como esta segunda fuerza es esencialmente alternancia de esos dos
momentos y ella misma es una fuerza, es que de hecho ella es sola
mente el medio universal cuando es solicitada a] ser; y de la misma
manera también ella es unidad negativa, o aun lo que solicita a la
vuelta a sí, de la fuerza solamente porque ella es solicitada. En
consecuencia, la diferencia que se encontraba entre los dos momen
tos, que hacía que una debía ser lo que solicita y la otra, la que es
solicitada, esta diferencia se transforma en un cambio recíproco de
determinabilidades'\ (100)
Lo que Hecel quiere decir es que los contrarios se neutralizan
porque sus diferencias son relativas unas a las otras; es lo que los
físicos de la época explicaban cuando hablaban de fuerzas de atrac
ción y de repulsión, de electricidad positiva y negativa. Pero esas
fuerzas aparentemente opuestas parten de una base común. "En el
fondo de las cosas, una actividad incesantemente actuante extrae los
fenómenos del abismo y los destruye de nuevo". (101)
Se trata de encontrar por debajo, o por detrás de ese mundo defenómenos cambiantes, de fuerzas eu interacción, un principio esta
ble, una unidad permanente, idéntica y universal. Ese principio
estará constituido, como Kant ya lo había advertido, por la ley. La ley
no elimina los fenómenos, sino que les da un principio de unidad,
que no destruye sus diferencias, sino que busca una síntesis. La ver
dad de la fuerza no reside pues en sus momentos, o en sus meras
diferencias, sino en la ley; es sólo como ley que la fuerza es objeto
del entendimiento. "La conciencia,- como entendimiento, mira el
fondo verdadero de las cosas a través del juego de fuerzas. El tér
mino medio que reúne los dos extremos, el entendimiento y el In
terior, es el ser explícitamente desarrollado de la fuerza, ser que es
desde ahora para el enlcudiiuiento el hecho de desaparecer. Se llama
entonces, manifestación o fenómeno; porque nosotros llamamos apa
riencia al ser que en sí mismo es inmediatamente un no-ser. No es
solamente una apariencia sino que es un fenómeno, un todo de
apariencia. Ese todo, como todo o como universal es lo que cons
tituye el Interior, el juego de fuerzas, como reflexión de ese juego
en sí mismo. En él están afirmadas de una manera objetiva para
la conciencia las esencias de la percepción, pero afirmadas como son
en sí; es decir como momentos que sin reposo ni ser se transforman
inmediatamente en sus contrar^os". (102)

(11)1)) Hecel. PhHnomettalogie, págs. 113-14.
(101)AK0I.E8, op. cil., páps. 329-30.
(102)Hecel, Phanomenología, pág. 117.
— 56 —

�^d *í&gt;sa^3 ^a t&gt;ii-i:)ya3fl (501)
'311 '^""I "lí (tul)
't3fo/ouij¡íiotíui^d- ei3íiaH (CO^ I
etj 'oqaaq ap o.iad íp^pijEsiaAiun ns na jbi ouioo BAtjaaja jjEprjBax B|
XBsaxdxa ap z^d^a 'jBsxaAiun Xaj buh opoiu asa ap opB.i|uoaua xaqBq
aaxa oiuaiunjiuajua ja ^bjjo uoa aiuauiaruetsuoa Biauo.iajip non auaji
B9OD bjioj aub oiuauíBjos aaip,, 'jRsxaAiun uoiaaExjB ap Xaj bj 'ojdtuafa
Jod 'JBpiJJ^dns Xaj bj jaacij b eíiajj anb Brauopuaj buii ^aaajj Bjed
sa 'bjos buii ua saXaj sbj xiunax ap omsiATjisod ja Bjud 4BiauEjxod
-un bjiib) B.ipuat anb Biauapuai b^^ 'saXaj aj j)BjnjBJiijd con eomapu
souiKjjuoau^j *oiajduioa eia^isa osaaojd ja j)BprjBaj bj spot jaqjosqB
Bjaipiid oiuanuipuarua ja ts ína^ajj a.njos Biauanjjuj ns oj)uaia.iafa
uan^is sbub;iub5j sbhuouijub s^j 'pBjJijcoj bjjoj ajnainc^líajni aaq
-josíjb b Bajj ou ojuaiiu¡puajua ja anb nos o 'sa^aj sbj jod ojnq.tosqB
sa ou souanioua| soj ap ojiuoj ja anb opoj uoa souiBA-iasqQ

Sl)MP
BSajj anb X opoj R ejseq anb 'a^amb anb oj Buituop anb ^buiaijj bjos
Eim aod sbjjbjuoiuiib UBjsa sBuBiunq saXaj sbj sbjjoj anbjo¿ ;ajjanj
sbui oqaniu ane X 'Xaj bj ajqos pepnia buii oraoa 'sojioj b minioa
sa anb 'BiauaSijajuí ej a.njos asjBXodn uaqap Biauaáijajui uoa uejq^q
anb sojjanby,, -Biauaiauoa bj ap pcpiJBjn^uis bj ua 'ojua;iuBjsiB ja ua
soqtnB BJBd ajsisuoa aoaja ja íjooadns jiBpijBuoioBJ bj e jse opuaip
-aaoB 'pBpiuntuoa ua JBJjua X ojuaiutBjstR ns aj jíjbs bjjeu anb sajuB
aqap jaaouoa aapod Ej^d 'so^o'j ja 'upsu^ bj anb BJifuasua oxn^yHajj
anb jBn^í 'ihohjj "soquiB ajjua pBpijuapi bj ua neoda-t japuajdmoa
ap pEjiijxqísod B'j "pBjJijB^aj omoa ojuaiuiíjiuajua ja X pBjjnaBj oiuoa
ojuaiiuipuajua ja aajua 'sounjsisui eX anb ua ojqBjiAaut jjBjian^ifjniB
bj :ouisijBuoiaBJ jap Biauasa rj aXnjyjsuoa anb oSjb opBiiasua ueujBq
oxnDyaajj sajuB X XNv^j '^a^ajj 'saXaj ap buuoj bj ofBq oaiuaraouaj
oj ua Bjuasa^d as jmtaiunou o^j 'aaa.iBdo^ap 'imtaiunou pBpijBax 'js u^
BSoa X ouauiouaj aijua BjaajqBjsa XMV^ anb jeoijiej uoiauíjsip b^j
I fQj) •^oaijstáojis ojnauíA ajsa ajqos aanij anb Biouaixadxa bj bjjsiu
-irans X oipaiu ouiuuaj jap soab-ij e joijojuj ja ua aiqiajad b eSojj
ojuaiiuipnajua ja anb oj ap Bijduie sbiu uoiaBuiuuajap bj Bp otnsiá
-ojis asa ap ojuaiuiiAom ja ojad í ouauiouaj ja oipara ouiuuaj xod
auaij onb ojuatuiipuaju'q ja X sbsod sej ap joijajnj ja souiajjxa soutuí
-jar jod auai; anb oiusi^ojis ja Eioqe ajisap sa o;aftjo oJiean^^
I 0T )'64Bpnasa ns auajr psjuaA Bj jBna ja
ua oiuamaja oand ja aruauíBjos sa anb o 'Bjaajjadrai BiABpor 4Rjamijd
bj 'uozbj bj ap upiaBjsajiuEtn bj sa anb 'is-ua un taruauBUuad bjjb
sbhi ja ua opuaiaajBdBsaj) bob sbui jap buii,nía jod ajqB as 'opunuí
oiapBpjaA ja ottioa 'ajqisuasBJidns opunra un 'oaiuaiuouaj opunuí
ouioa 'ajqisuas opunuí jb aouadns oj ejoqE ajqB as 'ojuainiipuaju^
ja B.iEd xas b opEííajj bij X 4jBjnSuig oj ap X jesjoaiu^ oj ap uoiais
-odo bj ap opBarjixnd Bjsa anb 'jBSxaAiuj^ a^uauiB^iijostjB ouioa 'xoixar
-uj oxapBpaaA asa ugjM 'oruaituipuaju^ ja X ojafíjQ ja 'sbsoo sbj ap
xoixatuj ja : se de^a saxt souiBjjpuai }^y 'ajqisuas o^aCqo un ap b]Bj)
as ou bX oxad 4Biauaiauoa bj ap o^afqo ja sand sa xoija^uj a^s^

�encontrado solamente el concepto de la ley misma, de suerte que
sin embargo, declara al mismo tiempo de ese modo que toda realidad
efectiva es en sí misma conforme a la ley (o legal). La expresión
de atracción universal tiene pues una gran importancia, en tanto
que está dirigida contra la representación privada del pensamiento,
a la cual, todo se presenta bajo la forma de contingencias y para
la cual la determinabilidad tiene la forma de la independencia sen
sible". (106)
Cabría preguntarse, en este momento, quién tiene razón, o mejor
dicho a quién, si a Comte que seguía la línea de Newtoiv o a Hegel,
lia venido a dar razón la marcha ulterior del pensamiento; queremos
decir, si la ley como universal, o la ley como específica es preferible
considerar. Aun sin estar muy seguros de la interpretación fidedigna
del pensamiento de Hegel, nos atreveríamos a afirmar que éste.
Bachelard señalaba con sumo acierto, que hay un goce intelectual
peligroso en una generalización precoz y fácil,
"De acuerdo a nuestros adversarios, de acuerdo a los filósofos,
tendríamos que poner como fundamentos de la cultura científica
las generalidades más grandes. Como fundamento de la mecánica:
todos los cuerpos caen. Como fundamento de la óptica: todos los
rayos luminosos se propagan en línea recta. Como fundamento de la
biología: todos los seres vivos son mortales. Aparecerían así, en el
umbral de cada ciencia, grandes verdades primarias, definiciones
intangibles que iluminan toda una doctrina. De hecho el comienzo
de los libros precientíficos está entorpecido por este esfuerzo de
definición preliminar, como es fácil advertir tanto en la física del
siglo XVIII como en la sociología del siglo XIX. Sin embargo es de
averiguar si estas grandes leyes constituyen pensamientos verdadera
mente científicos, o lo que es para nosotros lo mismo, si son pen
samientos que sugieran otros pensamientos. Si se mide el valor
epistemológico de estas grandes verdades comparándolas con los co
nocimientos erróneos que han reemplazado, no cabe duda que estas
leyes generales han sido eficaces. Mas ya no lo son. Y es aquí donde
las etapas pedagógicas no son completamente homologas a las eta
pas históricas. En efecto, puede verse que estas leyes generales blo
quean actualmente el pensamiento. Pues ellas contestan en bloc, o
mejor, ellas contestan sin que se las interrogue, puesto que la pregunta
aristotélica hace tiempo que ha enmudecido. Y he aquí la seducción
de esta respuesta demasiado rápida; para el espíritu precien tífico
el verbo caer es suficientemente descriptivo; da la esencia del fenó
meno de la caída. En verdad, como se ha señalado frecuentemente,
estas leyes generales definen palabras más que cosas; la ley general
de la caída de los graves define la palabra grave; la ley general de
la dirección rectilínea del rayo luminoso define al mismo tiempo la
palabra recta y la palabra royo," en una ambigüedad tal del a prior i
y del a posteriori, que nos produce personalmente una especie de

(106) Hegel, Phanomenologie, pág. 123.
— 58 —

�— 6fi —
(801)
(¿01)
-jia bj op Bjjonij bj ojmoiníis *snvAO\[ op O4uiobJ jap Bponbsnq b[ b
04UBfainas so 'ouBfoj sbiu oj biobij 'eiouoiouoo bj op Bponbsnq B'^
íqíit^* oiuoiuiinuoiuo soiublubit anb tn4i^|-*i^*
JOp O4UBZIJBSJOAIUn pBpIA]4OB BJ 'SOU18IU1 SOI4OSOU B OUIS 8OUIOJBJ4
-uoauo ou 'jeoj oj oaijnooJ onb ojoa jo jb4ubaoj soiubXbsuo ig 'n^ijjdso
jop uproonj4suoo Btm so sbsoo sbj ap joijo4ui jg[1? 'soj4osou b ouiix
-o.id Xntu oijBqma uis B4so 'o4UB4sip ub4 BjoajBd anb *joj.ioiui ns onb
souiijqnosoj) 'sbsoo sbj iiBijnoo onb sojoa soj sotninj4sop opu^n^)
•jBJouaí 04uauiB4iijosqB Xaj Bun B4uasojdoj anb ojíijod jop Biouotauoo
OAni piaa?ijj 'opoui 04.1010 ua onb opBJ^sotuap joqsq 'sand 'sotnoaj^)
(¿OJ) 'ítBAi4BUlJOj O4UOiUBJopBpjoA so onb bj Bnuoj BJOmijd Bj
oiduiois so ou 'euancj bj boi4buio4B[u biujoj BJouiijd bj ajdiuais so ou
X BpBzmbiEJof B4so eouamouaj soj op biusiiu boi4biuo4bui bj anb s^
•o4uBuiiuop pBjiijBOJ bj b opuodsojjoo anb bj uoioBJOjaoB ap uoioou
bj so oÍJEqiua uis j^ •upioBiojoan ap uoioou bj b Bijnao pBpioojaA
Op UOI3OU BJ 'OSEO 0433 UO 'opOIU OSSOJ^) "80JBI0U0S0 SB3I4BUlO4Bin
sojqnijEA sbj Bjquios bj ua usfap JejouoS O4aadsB jo uoqijosap onb sojq
-BIJHA SBJ Onb 'O4U0IUIESU0d JO BZIJTAOUIUI pBJ)IJBJ0U0S BJ Onb OSJ14JOA
-pB opond 'SB40BX3 sBapi oj) ojaia un ojmainíis une 'uoiunsaj ugj
"sosioojd
sBuiajqojd ua B4o.iouoa as ou opioouoosop oj ap buoz bj 'jejauaíí
opBiSBiuap O4uoiuiijouoa un op ou.io4uoa ja u^ 'BqiJiB biobij oÍBqB op
0411011U1AOIU jo ua O4UOUIEAI4BÍOU sn40B onb jjbjioabjÍ bj aj) bz.iohj bj X
ofBqB BqiiiB aj) oiuoiiuiaoui jo ua 04uouiBA¡4isod Bn40B anb pBpoABJÍ
bj op ozjanj Bj oi4ua Jiníuiisip aqss as o^ 'sooiijjbub so4uouioja soj
ap ouodstp as ou anb uoisoaduii bj O4bij)oiuiit op auoii og ^jeoiijoa bj
unías Bipaid buii ap O4uainiBzuEj jo osiEipn4S3 O4uaiuojduiis oíain^)
•upfiníB ns optpiod bij Biauoijodxa bj 'ojíbzijbiouoí 04uaiuiB8uod
jop upioacjsi4Bs B490 110^ "bojoo ap sbui spisa bj JBipn490 ap pBj)is
-oaau bj bX O4uois os ou anb 'biusiui ie ua BpBqeoB ubi 'B4J¡diuoo UE4
'bibjo UB4 so Xoj B4s^ •so4UBaj&gt;Bf sn4i.ijdso eoj uauoiiap as anb bj ua Bd
-B40 BJ 90 Xaj B4SO JB4UOIUOJO BZUEUOSUO BJ UO 'O403JO U^ 'O4U0IlUBSuad
jo jouo4ap opond BpTn4j4Suoa uaiq 'jBiauaí biujoj B4sa 'o4UB4sqo o]^
•010BXO oiusuidiuo jap jboi asBq 'j¡4n opBiaunua un jsb op^^íoj bij og
•pvpiOOJDCl DIUS11U 1)J VO3 11^D3 SOí/jOMO SO¡ SOpO¡ O13VCI Jd lid ^BOl.l SBUI
Xaj Bun b bíojj as 'uo4A\a^ ap oqn4 jo aiuBipoiu oioba ja uo biouoii
-adxo bj fizijE3.i as ig ^uoiodoaxo uis uobo sodiono soj sopoi onb aioap
op soiuBqBaY "sod.tono soj ap BpiBO bj Bipn4sa onb jB4uaniaj3 boiu
-Boaui op uoiaaaj ej O4ubi8ui un ^od soiubíis oj.ibj4soui bjb^ 'souoioiu
-ijop sbj op jBqjaA op^anoB ja uoo obioobjsi4bs op BquoB anb O4uoiuibs
-uod jop biojoui bj juqo.idiuoa Eisd aooijo sou as BiíoÍBpod E'^
•jE^naraiiadxo 04uoiraBsnod jo so ajqod
sbiu 04UB4 *uoiDBaiji4uopr op osoooíd ja sa 04100 bbui 04uBno 'joo^j
-Bd o^4sanu unios 'ojo^ •Boxji4uaj)i os opO4 'bibjob os opo4 8oono4U^
•OlUSBUOOjd Op OlOOdso BUn UO BpiA BiqBJBd BJ OUIJOp SOAIA 9OJO8
soj op o4J3tun bj ap X 041101^110010 jop jbjouoí Xoj bj ^ooiÍoj 0Í14JOA

�gen celeste, de Isis; cuando descubre el velo, Rosenbtütchen, a quien
tenía más próxima, se arroja en sus brazos.
La filosofía tiene para Hegel el mismo sentido que tenía la poe
sía para Novalis. "Cuando doy a las cosas comunes un sentido augus
to, a las realidades ordinarias un aspecto misterioso, a los objetos
conocidos la dignidad de lo desconocido, a los seres finitos, un reflejo
de lo infinito, yo los romantizo". (109)
Cuando llegamos a la revelación de la realidad, es decir cuando
ella se nos muestra como verdaderamente es: "Se tiene la impresión
de haber dormido basta ese día y de abrir por primera vez los ojos
con una mirada verídica sobre el mundo circundante". (110)
Ya hemos visto cómo el entendimiento reconocía que las leyes
que rigen los fenómenos eran obra suya. Este reconocimiento era
también el resultado de la Analítica Trascendental^ Con todo, la no
ción de cosa en sí se mantenía dentro del kantismo; vimos también
cómo Hegel consideraba contradictoria esta idea. Se podría decir que
la metafísica kantiana pensada por el lado del objeto, del ser (recorde
mos otra vez que lo que K.ANT niega es la ontología especial) dejaba
en cierto modo abierta la posibilidad de una metafísica por el lado del
sujeto. Esta metafísica la pudo haber desarrollado Kant; pudo haber
pensado una progresiva extensión del lado del sujeto que hubiera esta
blecido una promoción más a la promoción ya establecida de la con
ciencia empírica a la conciencia trascendental. Lo que ocurre es que
para este pensador, la filosofía del sujeto está demasiado subordinada
a la preocupación por el objeto, y no alcanza a desarrollarse autónoma
mente. Que hay con todo una progresiva insistencia de Kant en el
carácter activo del yo, se advierte con mayor claridad en las Opus
Postumum: "Entre todas las cualidades que convienen a un ser pen
sante, la primera consiste en ser consciente de sí como persona, según
la cual el sujeto, de acuerdo al idealismo trascendental, se constituye
él mismo como objeto a priori, no como dado en lo fenoménico...
sino como un ser, fundándose y creándose él mismo en tanto que per
sonalidad, Yo soy. Como hombre yo soy para mí mismo un objeto
sensible en el espacio y en el tiempo y al mismo tiempo un objeto
del entendimiento, — yo soy na persona, por lo tanto un ser moral,
que tiene derechos". (111)
"El estudio de la conciencia del acto, tal como acabamos de
exponerlo en líneas generales, pone a luz en esta conciencia la exis
tencia de una doble relación: por un lado el pensamiento determi
nante y constructivo que se aprehende como tal relativamente al
efecto que es susceptible de realizar y al programa que está desti
nado a cumplir; advierte a priori, en su zusammensetzen, el objeto
que debe necesariamente resultar como ziisammengesetzt; pero por
otra parte, en el seno del zusammensetzen, encontramos una segunda
1907, II, pág. 335.
(109)Novalis. Schriften, etl. Min.
D¡e&lt;
(110)Id.. III. pág. 2Bfi.
(111)Kant, Ojnm Postumum, ver pá^. 767 y sgls,, etl. E. Adicki
Kum-Studlen,
Reuier und Reietiard, Berlín, 1931).
— 60 ^

�— 19 —

'SS •*?^^ 'u
-BnjiJídso E[ op Bpuoso bj JBosnq no 'pjuopuoosEJi BOijipuy b[ ojqos
'oiuouiEAisnpxo 'ojuotuBjEipouint jBopuoj uo ojsisuoo tqp :puopEJ
BiJÍopoisd c[ op botjjjj uopiqos Bun A^q 'opoin gjjo op oqoiQ
"OpJBJ OpBjSBUIOp SO 'SBIJOlíojBO SB[ Op SOnds'Op ípuOpBJ Bl^^O[OOT9tI
B[ Op JB|([Bl[ BJBíl O^UOJll OpBISBUIOp SO 'SBUOIÍGJBO 8EJ Op SOJuy "10
-OIJíl B SEIUJOJ SB[ Op pBpiAIJBpJ E[ Jod B[p OUIOO OpBUOpjpUOO EJSO
'opBdso \^ uo jojjojxo opijuoB jop uoioiiijuí B[ onb ojsond 'ooinouiou
-o^ ouis opiuoiuoo ouoij ou onb 'ooi-ijdiuo o^ [o 'opBuimjojop ojofqo
[O *OpB]^ OJJO Jod ÍOpiUOJUOo Ull JB.IJUOOUO B OpnBJidBB 'B^lld BUIJOJ
Bun Bo onb 'pjjuopuoosB.ii oA ^ 'ojuBuimjojop ojofna (o bjos opE[
un jo^ -0^181111 oáisuoo njijjdso [O JipiAip opBJlío^ Bq 'BJopGqjnjood A
Boijoumib uoiouoajojui ng -B[|BjBq op odmpo ^op sBuonp uooouBuuod
SBjoo^ojBo sb^ 'sbjuoho op utj [y -oombjsd ouisqBiouBjans pp ooijsijos
JOJOBJBO |0 .10d 'opBJOOJB JOS Bjpod OU 'SWUJIÍÍOJ SSJ. B[ Op OJUIJBip 80
onbaod ojuouiBspojd onb ojitUo^) oso EpiAp xnív^ ízoa ns b ooojBdB
-sop Jbioiui ojxoj p ojojjsbjbo v\ op uopoiuo B^ uo onb iiibü oq ojoj
•BJOpBpJOA UOIOBZlpjtt 11S B OIJBJJUOO OpIlUOS UO BBJJo^^OJBO SB[ JBO
-I[dB BJJOB 'pUOIJBJ Bíáopoisd B[ Op JETOIUI OJXOJ \V, OjijB JB^OJB JOp
-uojo^d :jsc osjBpiuuoj opond pjuopuoosBjj oiusi^opjBd pp jobjj
-xo h Biouonooeuoo B-q,, -ojofns p osjBjuosojdoJ op Boistqo buijoj b^
jod opHuoisosqo opEisBiuop bjso onb b Bt[op os 'ojofns pp boisi^bjoui
bjso op 1.NV^ ^p ojJBd jod ojpjJBsop un op biouosub r.\ zoa pj^
ÍIT''.^juomnoouoo p Jod Bpuopuoo bj^ zoa ns e jbz
-ipunpjd uo A ojuonupouoo uo Bpuoiouoo b[ JionpBjj uo bjijsisuoo
onb 'o^qísod zoa pj bjos boisijbjoui Bun 'Eiouopuoo op ojc[iuou p
oÍBq piiji-iídso .ios ¡op oi.iBiii^T.10 is BJBd p opuBUisop 'ojuoiuipou
-00 op ojqtuou p uopBJodo Biniqn bjso h bajosoj os is A íoqjo^ pp
ouEpI [o ojqos BAijTraud pBpipoi bjso op uopBjojdjoiui B[ o uoioonp
-BOJ B[ UO 'IS OjqOS UpiXOJJOJ B[ UO OUIS OSJBOJUB[d Bjpod OU UOIJSOIIO
B[ iuopunjuoo os eop so^ onb ojsond 'ojofqo p ojofns ^o o ojofns ¡b
OUIJOJHOO BJSO Ojofqo p TS 'p B OJUOUIBAIJBpj OSJBJUll^Ojd BjqBO OU
i jBjín[ jouoj Bjpod ou 'ijo^id b opBuiufjojop o|^ op A ojuouijoijojxo
opiqpoj o[ op 'ojuoniBouBiuodso oprnjijsuoo oj op A opBqo.iduioo o^ op
'BUIJO1J B^ A EIJOJBUI V\ Op UOpiSodo B[ ÍJS BJBfl Ull odlUOIJ OIUSTUI p SO
onb *is uo un oiuoo BjooojBde oiso ínjpjdso pp Bpuojsixa B[ A Epuoeo B(
ZOA B[ B SOpBp UBJOS SOU BATJIUtljd BpUOpUOO BJSO UO í OAlJOllJJSUOO OdlJ
p ra oATssd odij p ju jpnpoj Bfop os ou onb ouisira oSisuoo uope^oa
op opom un ojuotiuEsuod p BJBd JijimpB otjbsooou Bjog,, :onb soui
-BJJOA BUISIUI BJOpeplttOf BIOHOpUOO BJ Op OpiJUOS p UO SOUIEJOpil[ O[
'sojofqo so^ op opunuí pp uopBJoqBp ns uo 'Bpuopuoo bj op "oqoíp
jofoui o 'uozbj B^ op Ejojonjjsqoo JoqB^ bj ojqos 'xNív^^ op sbjbijbj
-uouioo so[ uooBq o^ omoo 'uopuojB Bjjsonu jbao[^ op zoa uo ig

(^ll)
-Odso OpOJ 'jpop ISB Jod BlJOpjod ÍOJOB Un JOS Op BTJBSOO 'U3ZJ9S
-uaututosnz p 'nopEpj bjso uis íins vsnno jos op p^poidojd ns 'oj
-uotuiBsuod pp buisiui BjmouojnB B[ bjsoijiubiu os pno b^ uo uopBpj

�lidad en el dinamismo interno, en la actividad inmanente de la con
ciencia ori^inaria, pero Kant no lo entenderá así". (114)
Este sujeto habría podido desarrollarse en Kaist como una ta
rea infinita, como la síntesis absolutamente incondicionada; de hecho
en la dialéctica trascendental, la Idea aparece como tarea infinita;
y la conciencia de sí se transforma en Yo Práctico.
Veamos ahora cómo se desarrolla el pensamiento hegeliano en
este momento. Lo primero que notamos es una cierta reiteración,
un movimiento de involución donde vuelven a aparecer las fórmulas
y los modos de pensamiento que eran característicos del primer
período, del período teológico o romántico.
El tema vuelve así a la conciencia, ya que la dialéctica del enten
dimiento ha revelado que detrás de todos los fenómenos estaba pre
sente la propia conciencia. El movimiento dialéctico de la Conciencia
llegaba a mostrar que el objeto y la conciencia eran la misma cosa;
de modo que el fin era establecer la identidad de la conciencia
con ella misma. La conciencia como conciencia de sí tiene pues un
doble objeto: el de la certeza sensible y la percepción, que es carac
terizado negativamente y ella misma.
Lo mismo que detrás de las fuerzas solicitantes y solicitadas
Hecel entreveía una actividad, una energía, cuyas leyes establecía
el entendimiento, aquí encontramos un tipo de existencia que Hegel
llama con sus fórmulas juveniles: la Vida.
La conciencia no se revela aquí como puramente pasiva, sino
que tiene una manifestación activa con respecto al mundo exterior
que Hegel llama deseo; en el deseo tenemos la experiencia de la
distancia entre el objeto y la conciencia de sí. Pero el deseo es al
mismo tiempo la tendencia a suprimir esa independencia del objeto.
De ese modo "la conciencia de sí se presenta aquí como el movi
miento en el curso del cual esta oposición es suprimida, movimiento
por el cual llega a existir la igualdad consigo mismo". (115).
Para comprender esta descripción que es considerada con razón
como uno de los pasajes más difíciles de la Fenomenología es menes
ter recordar las descripciones fragmentarias iniciales de Hegel,
donde la noción de Vida desempeñaba la función que ulteriormente
concederá al Espíritu. Así se explica también por una reiteración
de su romanticismo la crítica del entendimiento en cuanto éste no
alcanza a comprender la Vida. "Conciencia de la vida pura sería
conciencia de lo que el hombre es, en él no hay diversidad, ninguna
multiplicidad desarrollada. Esta simplicidad no es una simplicidad
negativa, una unidad de abstracción sino un ente vivo. Vida pura
es ser. La multiplicidad no es absoluta; esta vida pura es la fuente
de todas las vidas singulares, de los impulsos y de toda acción; pero
cuando llega a conciencia, cuando el hombre cree en ella, sigue viva
en él todavía pero se halla también colocada en parte fuera del
hombre; porque en la medida fcn que el ente consciente se limita
flH) L. Bki nschvh.i;. Ecrits Philosaphiques, páp. 245-6. ed. P. U.F., París, 19SI.
(115) Hki.bi.. Phatwmeiwlojtii; páp. 141.
— 62 —

�— 9—
¡y (8tl)
•[ (¿II)
iiQ (9[[)
(8lD*í? ^
-voo B[ so ojqijonpo.ui pBpiJoi-ioiui Buri ouioo ooouoooj Os X orasim
ts ua Baodoj onb,, 'aSuiQ ip a^auuj svp 'sbsoo sbj op opooj \a uo
OJO^ "SE^ESO ABAJE Op OÜJABqtUO UIS BS03 OU EJlUll [EJIA O1U0MJO0 BU]^
•SBJJO SBJ OAqOS SBUtl SBJ UBTIJOB Onb 'SBJSOlldo SlípKUOUI UO O.^ílJIlSUOO
os X opuioso os BptA B[ ouisiui oj 'bj[bj onb o^od [o sopBpuuojjso
sns op Biiu Epeo uo oXujiisuoooj sop uo opcijoo ubiui uu onb ouisini
o^ -ooiiouSbui oiiou o[od un X .ins o|od un 'baiib^ou X BApisod
pBpiOTJIOOp BJ 'UOIOOBJIE B[ Op X UOIS[ndoj • B^ Op SBpBZIJBOJ SBZJOnj
SBJ Ji^OOUOO B Eí[BA3JX 9OU Ollb B[[OU¿B Op BOtJJOniIS SO B10U0I0UO0
B[ op uopipuoo oraoo 'BpiA B[ op bubt[o^oi[ uoroonj^suoo B^w
"opeSou opios ooo^nd osooob oXno oíod 'jbjjuo bjois
-inb \itna v\ uo ^n^uijuí Bp;^ ^jso ^oXne sofo[ o^acqmo uis X bojoo
oiuoisojd o 'oqrojod biouoiouoo b^ sop?no se^ uo sBiououodxo b uop
•uodsojjoo 'sojijoso sojouiijd soy uo souiia onb souoiodiiosop seq
(¿XX)'wpBpi}uop¡ o uoio
-oipBjjuoo ouioo 'uoioBipoui oiuoo o^n^osqY o^ ouis 'sopunta sop op
uopieodjodns b^ sond so ou eiouojsixo X biouoso ouioo Bzo^Ban^BU B[
op X soSoq [op uoiou^sip Bq 'ouqosqB n^tjjdso [O so bumijb os onb
pBptJUOpí B^SO X UOIOOipBJ^UOO 119 O[l SOACJJ B BUIJtJB OS pBpilUOpT
ng "mijídso [op JtuoAop [o otnoo soSoq [op uoioiJBdB uoiqtuBj so
BZO[BJnjBU B[ OJOJ •BinjOStiy BOpJ B[ Op [JBpIJOqB B[ OUIOO So^oq
[o uo ooojBds Bzo[B.mjBu Bq 'Bijos ou [Bno [o uis 'ojiq lis 'o^lQ 3Ba
ts uo bao[[ X otasim ts b ooipn^iuoo os onb 'oiubj o[ jod 'BzojsonjBu
onioo bSotu os onb ojn[osqB o[ so soSoq [q -ojiqosqB o[ op uozb.ioo [o
uo uoiooipBJiuoo B[ ouodns onb b^ojouoo pupijiiopí B[ esuoid uozbj
b[ oood 'uoiooipBjjuoo B[ BsnqoJ onbiod 'Bzo[BjniBu X soSoq :-fo
jod ^somnuoj so[ Ea^dos O}uoiuiipuo;uo [q5, í opoi jo uo souoisioao
JBOJtO 'SOUOIOBUlIUJOJOp JOUOdlUt BOIjdlUI 'oSjBqiUO UIS 'JBSUO^
•O[qBsuod bos B[jo onb Bjod oiuoiuiipuoiuo [b
jojjodns o^uoiuiBSuod op butjo^ Eim jbjjuoouo op bjb)bjj 'onb ouis
'so^uoso sojomud soj uBqBoipui oj oraoo 'o^qBjoui o^jb oraoo oooacde
BPíA BI 9n^ SOUJTOOp UOO BJB1U01UO0 OS OU Bpnp UIS tlIOOOJBdBO^
^aoajj ^p pniuoAnf b[ op sbuioj so[ ouioo tsb souioa ísBpBJodns uoa
pBpioijdiijnra B[ X pBprun bj opuop 'pBpxjBjoj bjso 'Bpi^ b^so jap
-uoidraoo opond ou sejiuij sbijoo}bo sns uoo O^uoiraipuo)uo jq
o¡ op opiSBSop niiJídso jo so outAip oq -outAip BpBU XEq oood
-raBj 'ounS[B njtjjdso 'EunSjB BrajB Xbi[ ou opuop j[[B onb^od íouiAip
oj op b^bjj ÍB^uo-ijno oj os oiied uo 'ojqraoq [o uo BiABpoi oaia onb
-utiB íonptAipui [op BpBuiuuoiop 'jB[nSuis biouojsixo B[ Bpoi op BAnd
BpiA BISO BTOUOAOJIp OS ISB í UOTOBUItUJO^Op BpO} Op 'UOTOOB BpO^ Op
'sosjndrai soj sopoj op '¡o uo pBpjoijdijjnra spoi op Bjsdos ej X s^nd
BpiA bj 19 uo bicIbo ojofns [o opuBiio 'soiq op biouoiouoo bj o^^ns jsy
•pepiun uo oiuoraB^ojdraoo uo[jeq os oquij oj X jo onb ojqieod so ou

�El lazo que une a los vivientes es el (leseo; por medio del dolor
y del trabajo el hombre desea realizar la unidad de la vida que
aparece desmenuzada.
La esencia de esta vida está caracterizada por una inquietud,
una actividad de pérdida y hallazgo; la vida se escinde y se cica
triza. "Pero esta actividad de suprimir la escisión está también pre
sente en el interior de cada figura; porque justamente esta fluidez
es la sustancia de las figuras independientes; pero esta sustancia es
infinita y, por consecuencia, en su subsistencia misma la figura es
ella misma el acto de escisión, o la supresión de su propio ser para
sí". (119).
La Vida es pues un proceso, un movimiento de figuras que se
prosigue incesantemente. Las descripciones que Hecel hace de la
Vida universal son características de la época romántica; sus fórmu
las son muy semejantes a las fórmulas de Schelling,
Esta Vida cuando se hace consciente de sí, se transforma en con
ciencia de sí. El tránsito a la Razón, será el tránsito a la conciencia
de sí singular a la conciencia de sí universal. La Razón aparece
caracterizada en la concepción de Hegel, como algo comunitario.
La conciencia de sí, que caracterizamos como deseo, necesita
para desarrollarse otra conciencia de sí. Eso supone la existencia
de un conflicto entre ellas, una lucha por el reconocimiento, que
provoca la oposición amo-esclavo y que se resuelve por la libertad.
Aquí vemos cómo el pensamiento sufre una alteración con respectó
a los trabajos juveniles. La oposición de las conciencias, aparecía
resucita en ellos por medio del amor, que unía los contrarios; aquí
es la lucha la condición de ese reconocimiento; Hegel vuelve a una
solución de dominio y servidumbre que había descubierto en la
mentalidad judía y que en otra época había superado mediante el
Cristianismo.
El juego de fuerzas que el entendimiento contemplaba es tras
ladado al mundo de las conciencias.
Cada conciencia es algo viviente para otra; mientras que es una
certeza absoluta de sí por ella misma. La lucha por el reconoci
miento tiene por finalidad que cada conciencia sea reconocida tal
como ella es para sí misma; es decir que sea igual por dentro y
por fuera.
Comienza así lo que Hegel llama la lucha de las conciencias.
"El comportamiento de dos conciencias de sí está pues determinado
de tal modo que ellas se prueben a sí mismas y una a la otra por
medio de la lucha por la vida y la muerte. Ellas deben necesaria
mente comprometerse en esta lucha, porque ellas deben llevar su
certeza de ser para sí a la verdad, en otra y en sí mismas. Es sola
mente por el riesgo de su vida que se conserva la libertad, que se
prueba que la esencia de la conciencia de sí no es el ser, el modo
inmediato en el cual la conciencia de sí surgió en primer término,
Hecel, Phanomenologie, pág. 143.
— 64 —

�'amjoj bbj anb 'sesoo sbj na Biauaiauoa ns ajjojjBsaji oaejoso ja anb
aoEij ofp([B.ii ja ojoj "jejiiieu 01 afijo ojioi b o^aadsaj Biauajiuadyp
bj 'upijBjaj Ej Jipnja b OABjasy je Blíijqo oiue jaji oioiajos j^
•JBlipiAipUt
aiiioiuBinjosqo Biauaijadxo ej sa a^anin bj anbjod 'pEjiíjEnpiAijiui ns
ap X BUBnintj Etauajsixa bj ap pnpuij bj ap sEinapB Biauaiauoa auaij
'opunuí ja ua Eianajstxa ns ap epuapuoa auaij OABjasa ¡a jsy
I j^j) 'ttBuisini Bjanaiaiioo Bisa tía sand Bisa anb 'js BJBd Jas
o.ind ja 'pBjjjAiiB^^au EinjostjB bj 'is ap Biauaiauoa bj aj) ajdtuis Eiauasa
bj sa 'Biauajsisqns Epoj ají Einjosrjn iippBzipinjj jbj buii 'jBSjaAtnn
X oand 'oiuaiiniAOTn Jb^ o-ia^ -Bjja ua opnjpEA bij ofij bjo anb oj
opoi X Bnifiiiu js ají sapEpipunjojd sej ua optijcjuiai bij 'ajnauíEiinmj
Bijansip opis Eij Bjja ^Btisn^nB B^sa u^ -ojujosije ouib ja 'ojjanm bj ap
opaiui ja opi^uas bij anbjod 'Biauasa ns ap jiBpij^^aini bj b ojaadsaj
EijsnlíuB ej opEiuauíi-iadxa bijot 'aj-iamu ej b aiua.ij Eijsn^^uE ej ap oipatu
u[i '^iJ^nuí bj e opaiui ja sa jiAjas Biauaiauoa bj ap uaifjjo jgj
•Baiiua^iiB Eiauaisixa bj ap S33í);icnaj^ aanij anb souoiadijasap sbj ap saj
-ua-iajip Xnuí ua.ia.iBd son ou ouib jap bj anb Biajdiuoa seih sa jiA-ias
Biauapuoa bj anb Ejopisuoy laoajj sajBna sbj jod sauozBj ^b^j
•BUUOJ SEJ 'ofBfJBJJ
jap oipatn jod 'oijaip jofam o sbsoo bej BnuojsuBJj oAfijasa ja 'j^ra
-iub a]uauiB.ind Biauaisixa Bun ap oijiain ua oa¡a 'oasap ns ap Bjiíjiaiu
bj \i^ SEsoa sbj ap Bido.idE as ouib ja anb SBJjuaij^ 'oputiiu ua Bzaj
-E-iniBU bj Enuojsun.ij 'E.in]|na bj ap bjcjo ej bzijboj ofe(|BJt j^ "uoia
-Bnjis bj ap uoiaBuuojsuBJi bj ajqísod ajBtj uainb sa ofnqojj 1^
•jSAjasuoa opiaanb
bij X jouadns jojba oraoa opiaouoaa.i bij anb BpiA bj b aiua.ij ouis
'otub Jb aiuaaj jiEjujEa.! ua 'sa ou OABjasa jap ajquinpiAjas B'j -ja ap
sand apuadap íoAEpsa ja Jod jej omoa opiaouoaai sa ouib ja anb
oiuaiuoui ja apsap 'baijbjo.1 sa ouib jap uoiaBuimop bj íBiauanaasuoa
Bjsa Bjjmai OABjasa ja X ouib jaji iiaiiaajBiji E^j -ouisix.ibiu ja ua OAn^
anb Eiauanjjuí ej Jod saiuEiaodiui sbui soj ají uai(|iiiB] X vt^ojou&lt;nu
-oita^ bj ap sosoiubj sbui soj ap oun Bas afBSBd ojsa aiuaiuajqBiioj^
•ocw^s^ X omy o ¿&gt;jquinp7(Ut&gt;^-uppmnttio(j :uoprsodo bj b souibií
-ajj ojiom asa ^q •onry ja ua ejou as anb npiA ns auodxa X B^saj-iaB
as anb jaji Eiauaisixa bj X íoABjas^ ja ua ai-iaiApn as anb oiuaiiu
-pouoaa.i ¡a jod sa.iajuisaj&gt; ja X bjua bj .101I Biauajaja.id bj ;se;.ioíí
-aiBj soji souiauai 'is^" 'oiuaiunaouoaa.1 ap oasaj) ja .iod BisaijiiiEiu as
anb bjiia ajduiis ají bj b jopados Bduia eun ejiej^oj inbB souiay
l()^j)' aiuaijiuadapui tb ají Eiauaia
-uoa Eiin ap oiuaiuiiaouoaaj ouioa oiuaiuiiaouoaaJ ajsa ap pBjuaA bj
ojiBZHEajn Bij ou OJad "Buosjad otuoj ojiíaouoaaj jas uaiq Xnuí ajiand
oüíAnf ua bjjia ns oisand eij ou anb onjiíAipui j^ us BJBd jas ojnd un
ojos sa bjjj anb ^qanjd as 'ajuaasauBAa ojuamoin un Ejja ejpd Eas ou
anb ajuasajd BpEu Xeq ou is ap Eiauaiauoa bj ua anb oíísajj asa Jod
uaiq seiu nqanjd as íbjiia bj ap uoisuBdxa bj ua uoisjamns ns sa ou

�que las cree, mientras que el amo simplemente las destruye. El tra
bajo permite alcanzar una etapa superior: la conciencia se advierte
a sí misma como pensante; el esfuerzo del pensamiento aparece como
la forma de trabajo superior. El esclavo se hace ubre por el pensa
miento, tiene una conciencia interior de su libertad.
La doctrina que representa esta actitud es el estoicismo. Deja
mos bien entendido que el estoicismo no representa para Hecel, sólo
un momento determinado en la historia de la filosofía, sino una etapa
por la cual atraviesa la conciencia.
El principio del estoicismo es que "la conciencia es esencia pen
sante y que una cosa tiene valor de esencialidad para la conciencia
o ella es verdadera o buena únicamente cuando la conciencia se com
porta a su respecto como esencia pensante". (1221
En el estoico no importa para nada la situación concreta en la
cual puede encontrarse; él conserva siempre Ja libertad interior; la
única dominación que el estoico reconoce es la dominación de la
razón universal; pero decía ya HegeL en sus trabajos de juventud
refiriéndose a Kant. en quien creía ver al^unos ras^os estoicos lo
si^uiente: "Antes había un amo exterior a él. . . ahora lleva su amo
en sí mismo". (123)
El escepticismo aparece como la segunda etapa de esa conciencia,
\ a los anti^uos habían indicado las similitudes entre la actitud es
toica y la escépfica. que exteriormente son muy difíciles de diferen
ciar. "El escepticismo es la realización de lo que en el estoicismo es
solamente concepto; es la experiencia efectivamente real de lo que
es la libertad de pensamiento; esta libertad es en sí lo negativo, es
así que debe necesariamente presentarse". 1124)
Entre el pensamiento universal y la realidad concreta no hay
forma de establecer ningún pasaje. La infinitud, la vaciedad mejor
dicho, del pensamiento, no puede permitir ningún tránsito a lo finito,
a lo concreto; no hay nada estable en las representaciones que el
hombre se hace de las cosas; la disolución de] mundo habitual es la
consecuencia del mismo; lo cual no está muy alejado de la ironía
tal como la entendían los románticos y no está tampoco muy alejada
del tedio, que es el compañero inseparable de la ironía en cuanto
se advierte la vanidad de todas las construcciones, de todas las crea
ciones, de todas las realidades.
"El pensamiento se hace pensamiento perfecto anonadando el
ser del mundo en la múltiple variedad de sus determinaciones y la
negatividad de la conciencia de sí libre, en el seno de esta configura
ción multiforme de la vida, se hace negatividad real".(125)
La conciencia se refugia en la profundidad de su subjetividad;
rehusa todo contenido, se encierra en sí misma. La mentalidad del
eseéptico es una mentalidad esencialmente destructora; todo es efí
mero, todo es irreal.
(122)He^el, Phanomenologie, pág. 160.
(123)Nnhl. &lt;&gt;p. * ti. pág. 266.
(124)Hecei. Phanomenologie, pág. 162.
(125)Hecel, Phanomenalogi^ pág. 162.
— 66 —

�— ¿9 —

"JBplUI OUISIJtB.ilUed [^ JOSaaajUB OUIO3 33OUO0^I OUlSt^o[UCcI ja OUIO3
BOUI3A í UOpOipBXJUOO Op Bajíl EJ UO3 Bqaipsap BJ Op Bapi BJ 3p OUÜIJ
-aSoq ojuaiui^suad jap opuoj ja U9 uop^aijijuapi bj isb soma^

3
•a\\ bij Bpuapuoa ej jBna ej b pEjmín bj ap ouas ja ua uopisodo
bj onb osojo^op sera op XBq anb? anbaod íBqatp^op ns ap Bsnua b¡ sa
odtuaij oui^iui jb Á. í^a uo B}pi[diui Bjtía oíí.iBquia ate onb 'p^pinn Bid
-ojd na ap B^uana OüiBp ms 'b^io b^ b buii ap jt oaia oa^q ou íseapt
sop 9B^ zai B[ b .íEsuad b ^Sa^ ou oao¿ -ojuoiuiBsuad opo^ ap pBpi¡
-B.iauaií b^ ap X pBpi,iB[naTjJBd gj ap a^uatuBAisaans BTauarauoa sand
SH "opiuajuoa opo^ op pBpiAtjBSau B| ap Biauaiauoa b[ sa aub oisaud
'otqtuBa [a B.iodns omsiui [a ua aixb oj ap Biauaiauoa auai^ oduiaii
omsiui ^b X aB(naijjBd ajuamcjiid jaiaBana ns ap X ojjo ua oiuaiui
-B^uad un ap onjodaad oiquiBO jap Biauaiauoa anaii oaijdaasa j^
•SBapj ^op sBsa .iBtjtauoaaj b
opuíi^ajj ou X soiq ap eituijui Biauasa bj bjuibijo bj ap epim ej aaqos
opuBuuijB 'saís^/sap^ ja sa o tiv^sv^ un anb 3^3iv.LM0j^ un souara
sa iri3O;-ijj Biuasaado.1 oj as otuoa pjj oaijdaasa ja anbjod ÍBqaipsap ns
H[B jq 'npaub itnb ouiuuaj jap aouaiut ja ua pnpijBnp Bun jaaajcdB
aasq 'onuu.ia^ un auipidns aub n^ ora mi ojuauíora ja ua oaad 4jou
•aixa opuinu ja "souiuuaj soj ap oun opnujsap bij ouisp^daaea j^
'Bpiíqaipsap Biauaiauoa bj ap oaiisuajaBJBa
sa anb opBzuoua^uí o)uainiB[qopsap jap Bpiniías zoa ns b bj^ uoia^a
-ijiun B^sa anbaod iouioyo^ osjvf un ouis 'opiiaap isb aod 'oííaBquia uis
B^a ou 'biusiiu Bjja ua Biauaiauoa bj ají BqaiiA B.iaiuud eun jjjb Bianp
-oad as is X BDioisa Biauaiauoa bj na oiíaiq op^aijiun Btqeq as oABjasa ja
na X oraB ja uo Bpejijopsap o.iomijd 'Biauaiauoa bj ¡s ^oiaaja u^
'ojajduioaui sa onbaod '^ojop us sa)UB BiBOOAO^d njiaidsa jap
Btueiiu Btjaip bj ejbsiibo onb pBpiun ap oiuaraaja asa 'uarq B-ioqy,,
•ESoqaip Biauaiauoa bj ap oijnijoail ja ojos sa
'aiuaiuBtJOjaipBJ^uoa X Bii^iquiB oaod un BSznf 1333jj onb oiusiubij
-sij^) ja oaad 'uoiaejadn^ buii ap jjBpqiqísod bj BqBa|j"un '^ojiBipaur
ap uoiaunj bj Bqsuadraaaap snsaj jena ja ua 'oraquBijsi.1^ ja :zijajux
Biauaiauoa bj ap Boidjj Binjoj bj sa ouisiBpnf ja BianpB^j onb BpiA
bj ap uotaBJBdos b^j "oíaadsB a^sa a.iqos Bomaaijsisin ou onb opora ap
'3333JJ BqiMídsu; as SBiuai ap asBja anb ap uoiaBj¡paiu ej a.iqos X
'upisiasa bjso ap aa^aBJBa jap aiuBissq opBjqBq soraaij b ^ •Bpipuiosa
Biauaiauoa bj 'ouira^ai aarai^d ua 'sa BjiBqaipsap Biauaiauoa B'q
•jiBpjaA bj X Bzajiaa bj ap uomn bj
'jiaap sa 'ojnjosqy aaijBg ja buibjj T333JJ onb BAijiuijap BdBja bj b
.iBííajj ejsbij npanbsnij ns Jinasojd e oií.iBqraa ras BpBlirjqo oa as anb
oaod 'asa^fij jbiio bj ua Bimjetp aoiaadns ^raaoj buii aadraais Basnq
anb B^ainbui Biauaiauoa bj 'aiaap sa em3o¡ouinaouí&gt;^ bj ap jBaaua^
Bitiai ja 'opuoj ja uo 'sa BpBijatpsap Biauaiouoa bj anb sotnirip n^
•eaoda eaaraud bj ap sBsoiSijaa sspuaijadxa sii9 ap ojisodoad B
soitiBijnusa bX uotaBjn^tjaad BXna X vpuif^ips^p viou^iouo^ bj buibjj
^333JJ anb epuapuoa Bj.sa ap Bds;a Bimijn bj b isb soraBSaj'j

�La con ri encía desdichada se advierte en primer término como
algo cambian Le y presiente lo inmutable; un ejemplo concreto de
esta situación lo encontramos en el judaismo. Luego intenta superar
esa oposición; así lo observamos en las primeras etapas del Cristia
nismo; el yo tiene que despojarse de toda singularidad, tiene que
salir de su aislamiento, lo cual autoriza a afirmar sin exageración,
que el Cristianismo de Hegel es un Cristianismo profundamente
romant izado.
Si la conciencia por la profundizaeión, por el progreso dentro
de ella misma puede tocar lo trascendente, es porque éste ya no
es un término estático, c decir, una alteridad absoluta, como pare
cía creerlo el judaismo, sino que lo trascendente como término no
existe, sino que más bien diríamos, como expresamos al comienzo,
que lo Absoluto es una inquietud que se traduce en un trascender
constante.
La unidad de lo inmutable y lo cambiante, de lo Universal y lo
Singular es lograda dentro del Cristianismo por Jesús, es decir, el
mediador; pero para que esa unión se verifique se necesita la muerte
y la resurrección de Dios. La muerte de Dios y la reflexión sobre
la significación de Jesús plantean un problema de una hondura in
mensa que había meditado ya 11 \MANIV acerca de la relación entre
la historicidad y lo Eterno; es decir, en qué condiciones es pensable
la inserción de la Divinidad en la Historia, y qué sentido tiene ésta.
Finalmente, la unidad de la conciencia singular con la conciencia
de sí, que se va obteniendo desde la Edad Media y el Renacimiento
basta los Tiempos Modernos nos lleva al mundo de la razón.

El mundo de la razón
La conciencia tenía que salir de sí, de su aislamiento mediante
la lucha por el reconocimiento y a crear así un mundo común. La
singularidad se transformaba en universalidad.
La última etapa que consideramos fue la de 3a conciencia des
dichada que se presentaba como encerrada en su singularidad y pre
sintiendo alrededor suyo o envolviéndola una realidad más vasta en
la cual no podía penetrar; la superación de ese aislamiento permite
la aparición de una forma de conciencia superior. "La razón aparece
pues como el primer resultado de esta mediación de las conciencias
de sí las unas por las otras, mediación que hace la universalidad de
la conciencia de sí; y sin esta universalidad, aun abstracta en ese
nivel, no habría ninguna verdad posible. Se capta así uno de los
caracteres del idealismo hegeliano, que lo opone por ejemplo al
idealismo kantiano. En K.ANT, el '"\o pienso que debe poder acompa
ñar todas mis representaciones", está de algún modo suspendido del
vacío. En Hegel es el yo concreto, pero que se lia elevado, por su
relación con los otros yo, a la universalidad. La verdad, aunque su— 68 —

�69 —
(62T)
(821)
sap aj^

i^oiOBUiJTje Bisa b ouisnn ja ajuaiuBiaaj
-jad BÍJajj majauoa buijoj nun ua anbjod 'Bjnd buijoj Bisa ofeq .res
-ajdxa eijanasa bj as opuena ajqiqaauoaui sa uoiaeuuije Bjsa 'ouinrea
asa opu.ioooj Rq ou anb janlre rjbíI aiuauijBn;ít ^ -aiuauíeiBipaium
tqresa.idxa uoijbiujijb Risa ap [Bnidaauo.' t uoiaeaijiisnf bj ojuamimaajd
sa opBjíiAjo ouituea aisa anbjo^ 'uoiajasB Bjsa ainaiujBnidaauoa jbs
-uad uts 'pBptjBaj bj bjjo} jas aiuauiBjos BJitriosB bjjj isy -pepjaA Bjsa
ap ezajjaa bj o moa aiuauíBjos ajijns 'amauíRiEipaiuui opuai^jm qozbj
ujsa uiib o íuozrj o moa aiuaiuBiBipauuii ari.nis Bjja opuena op&amp;jtiAjo
bij oj Á 'Bjja ap sBJiap ouiuiBa asa anaij "pBpja.A uia sa anb epuaia
-aoa B^w -aiuauqBaJ anj anb oj ap jraBj sein aaaj^d X sajouajUB soz
-janjsa 9oj ojunui jap RuJíajB bj ua jbj&gt;iajo unuioa sa 'ojjxa ja ejíÍoj as
opusna aiuauíjBniífjeq ajjnao ouioa oja^ -soiuitjijasap ejids^ niuids^
¡í&gt;p vi8ojoii,mioití&gt;^[ bj anb 'SBiauajajjp op ^sauoiaisodo ap 'ssqanj ap
Bisoa b ojad 'ajqísod sa jbiiij pepuiiapt Bun íouianURStiad jap osajá
-OJd ja opoui uii^uiu ap Ruintu.iad ou qjja^sa Búas [Riaiu; pRpíjuapi
euíl "^iqiso(lun BLias oitiainiTAOui ¡a jena ja ujs 'oAiiB^au oj Biauanjjuí
Bpunjojd Bun auaii apuop X 'sbíjoiisueji sauorun sbj X sauoiaBJHdas
sbj uapoans as juna ja ua ^ojjbjouiji o^jbj un jaisauaui sa anb ouis
'ajuamjiJBj ubi Bjjauaiqo ajqísod sa ou 'bjjosojij bj Guana jBna bj ua
jiBpijuapi e¡ oiupa o^sia somaij bX ojad 'o j—o j pBpT;uopi bj o^Bipam
-ui ají jeraunna ajqtsod oaja ( :^j,hdi q) oaisBja otusjjBaj^i j^ *pBj&gt;jj
-idbj uoa Jauaiqo ajtand as oiiqosqs jaqns ja aub uaa.ia anb sbjjosoj
"íj ecI B B;)!i¡ja as Hn'ñ'ofoii^mona &gt;j bj ap ojto^ ja aanjjojdaj as soiuxa
onioa apuop lumj:mpojw¡ bj ua b ^ 'pepiiuapt eso 4pejuaA na sa
anb oj ap jiobj sBtn aaja anb onistjBaj&gt;| ja 'ouisrjBapt aj&gt; btjoshjj btimoj
sun uoa joa anb souiauai b^b oja^ 'pepijEai bj Bpoi jas ap Biauaia
-uoa bj ap Bzaijaa bj ouioa juiijaj&gt; apand as 'o;sa un^^as uozbj B^
(g^j l*ítouisijBapj ouioa BAjiaaja pupíjBaj B^sa B ojaadsaj
uoa sand Biaotlmoa as X *BArjaaja jiBptjBaj bj aiuaiURiRijíamut 'ouistiu
ja sa oiuauiíBsuad ns íBjja anb 11.no sa ou BAijaaja ¡iejiijeoj rj^oi anb
ap Bi-taia Bisa Bjja o 'jiBjnjBaj ouioa buisiiii is ají Bijaia B^sa aníuod
'sojjuijodos apand X 'sojja uoa zbi! bj opiuaiqo Btj Rjja ^biusiui js ap
opRjnjiasB Btj as onb 'uozbj oiuoü ojo^ "Biauasa ns aj) OAijB/íau oj ouioa
Bjja b UBijBísajiUBtu as onb 'baiioojj pejMjBaj Bitload ns ap o opunm
jaji sBsuadxa b Btnsitu ts b.ib(I buisiui is r asaatiaiUBni ap X osjbajbs
ap oiafqo ja uoa 'jiBjjaqij ns na X eiaiiaptiadaput ns ua opufRqBJi
BjqRq js ap Biauaiauoa bj 'saouoiua R]sbjj 'oajiisoiI oiuaiiuBiJoduioa
un ua ajjoiAuoa as ojio jos jb oiaadsaj uoa oAii^^^au saauojua BjsBq
ojuaiiUBiJodinoa ns 'uozbj sa 13 ap Biauaiauoa bj anb oísan^,,
•H-LH^i^q ap X ^.\:v&gt;j ap aiuamjKiaodea
sajojjaiuB somsTjBapi soj ap eapija Btm uoa Bzuaiiuoa 'oinsijBapi jap
aijans bj b opB^ij b;s^ ^ao:^jj Batid aul uozbj bj ap otjmisa [^
l'¿^JI*tjs ap Biauaiauoa bj oji upiaHiiiJoj bj aj&gt; ajqBJBdas
sa on anb bubuuiij pepjaA eun oji;tjina uis sa 'ajqiuoij jb opuejad

�Conviene establecer una distinción entre razón y reflexión:
puesto que es solamente como reflexión que la razón alcanza la ver
dad y no sólo la certeza. La reflexión, es decir, el movimiento mismo
de la razón, que los filósofos citados ignoran, es lo que permite
comprender el sentido histórico que tiene el idealismo de Hegel y
que lo diferencia de los idealismos anteriores. "Es Ntcolai Hartmann
quien en su bello libro sobre El Idealismo Alemán, ha notado la
originalidad de esta presentación. Mientras que los filósofos alema
nes anteriores, un Fichte y un Schelldng, han presentado el idea
lismo como una tesis filosófica, apelando a una intuición fundamen
tal de la conciencia de sí, el otro a un principio originario de la
identidad, Hegel encuentra el idealismo sobre el camino histórico
de la conciencia humana desarrollándose por sí misma. "Se trata
allí del idealismo no como una teoría o sistema, sino como un fenó
meno del espíritu... La conciencia hace la experiencia de lo que es
la razón y esta experiencia elevada en el saber, he aquí el idealismo.
Hegel tiene conciencia de esta originalidad de su presentación, y es
por ello que él muestra los defectos de un idealismo que se presenta
completo como una tesis filosófica, despreciando las presuposiciones
históricas de esta tesis".(130)
Vamos a estudiar la relación entre razón y reflexión, ya que
esta última es la esencia propia de aquélla.
Hay un tipo de reflexión que Hegel rechaza: es la reflexión
al modo de Fichte, que se manifiesta como pura subjetividad, que
únicamente quiere conocer su actividad. Esta actitud es un idealismo,
un idealismo subjetivo, pero de ese modo "Se transforma en un
equívoco tan contradictorio como el escepticismo; sólo que mientras
el escepticismo se expresa él mismo negativamente, este idealismo
se expresa de un modo positivo; pero no puede, como tampoco lo
puede el escepticismo, reunir esos pensamientos contradictorios, el
pensamiento de la pura conciencia corno constituyendo toda la rea
lidad y el pensamiento del choque extraño o de la sensación y de
la representación sensibles como constituyendo una realidad igual;
pero se debate entre una y la otra y termina por caer en la mala
infinitud, es decir en la infinitud sensible". (131)
Este idealismo no llega nunca por la acción de ese tipo de re
flexión a lograr la unión entre la realidad y la razón.
El otro tipo de idealismo que Hegel rechaza es el de Schelling.
Este llega a una trascendencia doble del sujeto y de\ objeto en una
noción de absoluto de carácter sustancial y no de un sujeto como
era la aspiración de Hkgel.
El verdadero idealismo consiste en el conocimiento especulativo.
pero éste es la conciencia de sí, como conciencia de sí universal del
ser y el ser no es algo más allá de toda reflexión, sino que él mismo
se reflexiona. "El ser y el sujeto son idénticos y su identidad es
dialéctica, lo que excluye el primado de una tesis, la subordinación
(130) Hvppolite, U Cénese, etr., páB. 218. N. Hartmann, Ote Philosophie de^
deuturkett ltlealismus. II, Teil-IIegel, pág. 113. e&lt;l. do Gruyter, Berlín, 1029.
U31) Hur.EL, Phanamenologie, jiáp. 189.
— 70 —

�— u—

"3 (^t)
^aij (1)
AH (^ED
Xnuí BJBjynsai anb sotnajaA X uotaBnjis By soraauíuiBxa sajaid^ajut
boj jo ap oymaipuiasajd o jad 'aa^ajy ap ojuatiuesuad yap pepijEpota
Bjsa opBaijija aq iiainb oyos NOSH3A3j\r opts Eq ou ojfonj ap0Q
ll)'BBun^BI SB1 •lBUIIO^ opipod
ubij on eajoijajsod sozjanjsa soy jena ey ap Á jeJiny oaod uujuaj sea
-TjBtuajEiii sniauaia Bny apuop upiaEanyj^ euii -iod z^a (Bj EpEABJ^B 'oatj
-BOiajBin optjuas ap ejeuui B)|Ey ap aiaadsa euh ^o^oyEuu oSys 3333JJ
aa 'ojaayo ua 'opijsixa eXei^ anb aytjisod Xnuí s^j *yEjaua ua odijbui
-aiEm ojtiaiuiEaozBJ ¡b Ejnyoeqe noiaEjdEpiíur e| ^o oajlipyoaisd osEa 03
-oTJtia asa bjeJ LjBány jara 1.id ua jEsaad sjjpod as ynna By ua uoiasaiydxa
B^[M -ouBipíiaii ojuaiuiBsuod |ap ojaadsB ajsa ap eaijua By ua op^ziu
-jeaua niy as 'Mosaaxay^ '[Biaadsa u^ '.TaiiES yap euiej Ejsa na Biauaia
-ipp ¡^p opBsnaB Biy ay as ¡oaijBiiiajBiu ojuaiunaouoo ya Biasiy 33'JHpy
ap pBpiyijsoiy By oqatp Jofatu o 'upiaBjaadiajui Ey BpEaijija opis bjj
•sBaijpiuo^ow stíy uos SBpBjapisuoa saptípjaA ap odij aaajaj \^
By op OTJBjnqt.ij ajuauíBSTaajd sa anb oy ouis (sai3AOJ.siHy ua omoa)
apuajdtuoa ou |Bna By (}jayjsudssi¿^^) Btauata BjapupjaA By ap
oiutiuop yap ajand buijoj anb Bjapisuoo PI333J| aub oy ap opmyaxa X
nijidiu ey b 'Eiauataadxa B[ b ojyatiAap joijajuj uapjo op jaqBS un
sa oaad 'ayqtasouáoa Bpnp uts sa ojsa,, :uoiaanpap Ey ua Bajauad ou
anb ojsaj un uaXnjiisuo^ 'uozej ey op ojiquiB yap Bjanj u^vo sojuaitu
-taouoa sojs^ -oaiyjjuaia ajuaiuEjapEyuaA yB joijojui ojuairaiaouoa
ap odtj un ¡-[Bjuamijadxa oiuaimiaouoa yayí sbuijoj SBjjaia uaiqtnBj
BjjaaoJBd oraoa 'la^a^ bjb^I Eiujoy anb 'BpBysiB Baijpjstq j^EpjaA By
b soitrrjajaj son 'oSany opsaQ •oiJBjjTtyjE X ajuaííuijuoa opiuajuoa un
auaij 'jByn^^uis Biauajsixa buii b ojoijoj as v^ijpjsii¡ pnpuoci B'^
•oyyojJBsap un
ajambaj eyya anb bX 'odtj ajsa jauaj apand ou voifpsojif pvpj^a w]
(^gy)-ttajuauiBjEtpauiui eynjouoj so anb uoiarsodo-td Bun nnB o
ofij opBjynsaj un sa anb uotatsodojd buii ua ajeisuoa pBpjaA b[ ¡una
By un^ as uoiuido By ua,, ajsisuoa anb v^i^pui^op viujoj. By ouiuiiaj
jauiud ua soiuauaj pBpaaA By b soujEOJoaB ap sopoiu soy ajjug
•T303JJ b souib^is uapjo uoa japoooíd
Bjed ojad 'sajuaSutjuoa souatnouay b uajatpj as oyos SBjsa ísBaupjstq
say&gt;B|&gt;jaA s^jnd ua asJBsnq onb bXbi[ anb aatp ou ^aoayj íuijojstq
ayduus uoa otusiatjojsiq Jtpunjuoo anb Xeq ou ípBpaAyBS Bun soui
-BJiBq ojad 'eaijojs¡q uoiaBJapisuoa ay ap ua^JEiu y^ uozbj By ap sosn
sojjo EZEtyaaJ ^^oajy anb jod japuajdraoa BJtjtuijad sou osa í^aoajy
ap ouisiycapt yap oauojsiq JojaEjBa ya ajqos zaA bjjo souiijsisuj
(^Ey^npiaaipBJiuoa ns odniatj onisira ys sa 'uoixayipj m 'oursttu
oStsuoa pBptjuapi ns 'ojafns sa ojnyostyy y^ -stsaj ey jEzuBay^aJ bjbü
opiutjapu; ozjanysa un stsajms ^y ap btjbi{ anb oy X sisojijub Bun ap

�difícil admitir esa crítica. Veamos en primer término una interpre
tación de la verdad matemática bien hecha por Hkgel:
"En lo que concierne a las verdades matemáticas no bc. consi
deraría como geómetra a aquel que supiese (de memoria) exteriormente los teoremas de EliCLlOES, sin saber sus demostraciones, sin
saberlas, para expresarse por contraste, interiormente. Se tendría
igualmente por no satisfactorio el conocimiento de la relación bien
conocida de los latios de un triángulo rectángulo, adquirida por una
medida de muchos triángulos rectángulos. Sin embargo la esencialidatl de la demostración no tiene aún en el conocimiento matemático
la significación y la naturaleza que constituirían un momento del
resultado mismo; pero en ese resultado, el teorema es reconocido
como un teorema verdadero; pero esta circunstancia sobreagregada
no concierne a su contenido, concierne solamente a su relación con
el sujeto cognoscente; el movimiento de la demostración no perte
nece al contenido del objeto, sino que es una operación exterior a la
cosa. Por ejemplo, la naturaleza del triángulo rectángulo no se dis
pone ella misma de la manera representada en la construcción nece
saria para demostrar la proposición que exprese la relación del trián
gulo mismo; todo el proceso del cual surge el resultado es solamente
un proceso del conocimiento, un medio del conocimiento".(136J
Y bien; no3 atreveríamos a afirmar que es Hegel y no Meyerson
quien ha logrado penetrar en la verdadera naturaleza del razona
miento matemático, el cual ve simplemente el razonamiento exterior,
o mejor dicho que cuando reduce este razonamiento a una serie de
identidades y nos dice que la demostración tiende como cualquier clase
de conocimientos a borrar una diversidad y establecer una identidad,
juzga exclusivamente sobre los resultados puros, del razonamiento,
pero no nos lia explicado en absoluto en qué consiste la esencia del
mismo. Aún más, esa identidad, a que tiende la demostración, puede
ser el signo de una pereza mental, de una psicología de avaro, ru
miando mentalmente lo adquirido, que no busca una generalidad
más vasta del teorema de que se trate o que no atiende a la posible
e inevitable diversifieación a que puede ser necesario someterlo. Vea
mos un ejemplo, el mismo que Mkyerson utiliza para mostrarnos la
identidad dentro del razonamiento matemático, que es la demostra
ción del conocido teorema de PlTÁGORAS, sobre el cual también se
apoya Hkgel. Meyerson nos muestra que cuando hemos establecido
la igualdad de las figuras o mejor dicho la identidad a pesar de la
diferencia aparente de las formas, de posiciones, etc., el teorema está
demostrado. Pero "desde que se plantean los problemas del conoci
miento en una perspectiva de un compromiso racional preciso, se
prohiben referencias a una realidad absoluta. Todo se hace funcio
nal, tanto el sujeto como el objeto. Y las funciones del sujeto cog
noscente y del objeto conocido se hacen correlativas. No se puede
hablar más en el problema que nos ocupa, sino de una identidad

(136) Hecei-, Pkanomenologie, pág. 40.
— 72 —

�ouTiis nn aod jiun b 'aEuirxoadB e oüaeqmo oie opESo^ ^q os 'pEp^niíi
uo pBp|EHííi op opuoipoooad onb oqooq oso op uoisoadxo ouis ^ojoojo
UO SO OU OJUOIUII^UOS Ojsq •SB0|^BU101Btll SOUOIOOllpOp SB| 110 OpljIJJE
un ap uoisoaduu ej 'Esoadaos op oiuouunuos [o ojuouqnioi bjbjiao
os ou 'BüÍBq os onb oj eJicq os onb aopuoadiuoo jojsoiioiu so oao^ -soi
-UOpO.l 8O|B11UBIU SO[ SOOOA SBUnlijB UOOEIJ O[ OIUOO 'OJUOJOJIp BqoJBlU
Btm opniii|jsns op|poja.td so onb A 'BJaiium biso op aeoqdiuoo aojanb
oso|oijouoc[ oood bijos onb .ifinqiso uaupiíB] opond og 'souoioj^ so] op
osoiuo^^ut njuídso [op osopoad otuoiunuoui un o^nqisuoo onb boijoiuis
BpURÍiOJO BJSO Op OlUOlUU^Op UO B1JOS O.iod 'BolJÍOJOOlSd SBIU UOIOHJ1
-soiuop B[ aoouq iu.ipod oiso íuij oso c SBpcidoodB tíos onb sbjii^ij sb^ op
soptq sosjOAip .iod iBosnq opond os ouipo opuB.iisoiu 'sboje süs.iOAip ^e\
o^iuo uopiqo.1 Bun Jooap|E]so so onb ^opuou ]Btu o[ b ojpnbB bjsia op
sBitiBf opuoipood ou A uoiocj;soiuop c[ op ozuoiiuoo [o opsop Ji^ons
opluiofo aod opuopBq 'nonj|BUB bbui bi[ojbui buii opuoiiijíis 'bsojüjos
op oiuoiuquios 3^3 .iiiiutiiisip 'Bpipoui Bjjop uo Bj.ipod ogi? 'ouiui
-.ipi ns b Rrfj[^ os opuBiio bso.k1jos op noisoJdtuT buii nooAoad sojki[
-IXI1B SBOIIJl Op OpBZB.ll ¡B OpilOlJ-IIlJO^ O)UOUl[BniU|Bq BZt|BOJ OS OUIOO
jbi uopuaisoiuop bj onb ooouooo.1 Mo^aa.iai^ oiusuu \^ -opB.iopisuoo
OjnlíUBIJl [Op BLUSini BZO[BJ11)BU B[ UO OIUOOBÁ JBUOTOBJ BSI1B0 BOU Op
B)o.iouoo uppuoqde Bun bjo souib(]B|iuujo[ o[ ouioo [bi buio.iooi [O
^opB.lpBllO B.U1ÍÍI[ iq B O1UOJLJ SOUlBqBUO'/ BJ OpuBllO OUIOO B10J0UO0 OU A
Bi-m.iisqn [&gt;iq)i[i!]uoui ii[ b oquaojuj souibjso b.v ojund oiso e opBlíojj
SOlUOq OpUBll^) •SJlUBfoUIOS SB-in^IJ SBJ E JBjUiiOJ OUOJil[Od [Op ^JR[
-II^ÍOJ OUOjíqod [B OpBJpBIlO [Op OpilBZB[dsO[&gt; BA OS CUI04O01 [Op BS11B0
B[ Soiunfoiuos Bonriij joinbjBno b oioodsoj opijBA so buiojooj [o onb
A BL1BS000U SO OU B0UI|I100J Bjn!Ül[ Op UO10OU B[ OSiqOUl onb '.IB|ll3ÍJ.l
ouoTÍijod JoinbjBno ouisnu o[ buos onb íjbuoisboo ojuoiuBiopluioo
B.in^^ij Bim so opojpmij B.inrj b[ ouioo b(|rjisoui X iinpi?.i)?oniop b¡
Op BS11B0 B[ ,IBIUB[[ SOIUBJjpod Olli) O[ .lO00|f|ElS0 Op BqB)BJl O[[OJJBSOp
osom.ioq un uo UNV^njiog "oiuooBXpB bjiiíÍij B[ ood BpBipqos bjso
uoiouo)b B.iisomi oiuouqBiuom o.iod ^ioiun B[ bos onb osuoid os onb
.iioop souiojonb ou íopiup^no un so soptq so[ oj([os Epn^iisuoo bjujiij
e[ onb op osbcj B[ op ojjnd os 'euiojooi [o EJisoniuop os opucn3
"UOlOBJ)SOUIOp B[ Op BUISIUI BIOUOSO B[ OpBl
-dea B.ÍBq onb boijiuííis ou oso oood "Btnoaooj oso b ouaoj u^ [Biioioip
-B-ti oiuoiiunuozea un op uo¡odi.usop ouioo -i¡a.ios opoud svao^yxij op
BU1OJO01 [Op uplOBJlSOlUOp B[ Op OOBl[ KOSa3A3[\[ Onb SISI[BUB [^
I ¿g[) ^tBsoxoodso SEin [&gt;Bp¡iuopi Etin ^uep onb |BJouo^^ sbui bkiioui
-oo^ buii op ,iB[([Bi[ iipeu op bijiajos o^[ 'sopepoidojd sns op uotuttxo
[R osbí[ op OA.iis onb [BtiotoBJ Btuoisis [o ouijop onb odiuri [b eaiibjoj
OlUOIlIOpltllH SOlld SO pBpllUOpl Ilg \^) UO URjllíilJ OU ^^ UO SB[&gt;ip
-uojduioo onb souopnjodo eatíd soiurtjbaui aos op ausoo iiopond Buiqp
-i[ona btjíouiooJí bj op 3 [Baouoü odujjí [op .3 odnaííqns un op souoio
-Bjodo sc[ uo soiiiBiaBAiii uos onb sooiiioiuoo^ soiu^^ VBpBoijioodso
uoi([ souoioBaodo op odna^i un b BAiiB[oa pBpiiuo[q b[ op Biaojuaodo

�de igualdad conceptos que se encontraban anteriormente muy ale
jados uno del otro". (138)
Pero nos parece que en este caso Meyerson desconoce un rasgo
que estimamos esencial del racionalismo científico. El fenómeno debía
ser provisto y su solución no debe pro
vocar sorpresa. Bouligand descubría en
el interior mismo del triángulo rectán
gulo, observando la proporción entre
los triángulos determinados en el in
terior del mismo por el trazado de la
altura, la proporción entre éstos y el
triángulo total (v. fig. adj.). "Así por
el descubrimiento de Boulígand el teo
rema de Pitágoras pierde su privilegio
histórico. O más bien se ve aparecer la
noción de privilegio epistemológico. La epistemología nos enseña una
historia científica tal como habría debido ser. Sorprendamos la acción
del pensamiento que se expresa en la locución señalada: .se le habría
debido prever. Se habría debido prever que la pitagoricidad está ins
cripta en el triángulo rectángulo, sin ninguna figura anexa, sin la menor
contingencia de las figuras anexas. La epistemología nos sitúa pues
en un tiempo lógico, con razones y con consecuencias bien colocadas,
en un tiempo lógico que no tiene más las lentitudes de la cronolo
gía real.
Ese tiempo lógico tiene una rapidez deliciosa. La teoría de
Bot.'i.lGAiVD nos hace pensar rápido. Nos hace adquirir la dicha del
racionalismo activo. Las ideas están en tal orden racional que su
enumeración puede ser comprendida en un lapso de tiempo muy
corto. Alcanzamos así la intuición de lo discursivo".(139)
Y Bachelar comentando este desarrollo de Bouligand se ex
presaba así, dándonos una guía para la solución de problemas de
orden geométrico:
"Corta el triángulo rectángulo en dos y medita. Tú tienes una
verdad pri^era. Ella iluminará toda tu vida de geómetra. Ella te
enseñará a ir a lo esencial. Si alguna esfinge malévola te plantea el
día del examen este enigma: prohadme que el dodecágono construido
sobre la hipotenusa del triángulo rectángulo es igual a la suma de
los dodecágonos construidos sobre los otros lados, aplica la máxima
de Peer Gynt; da una vuelta. No te pierdas en los meandros de los
doce lados, en el negro hormigueo de diagonales. Georges Bouligand
suscitando en ti el racionalismo vigilante, te ha enseñado a pensar
como un dios geómetra, sin trabajar casi". (140)
Es indudable pues que si la esencia de la demostración es como
lo enseña Meyerson, las críticas de Hegel acerca de la exterioridad
de ésta son justificadas.
H38) Meverso^, op. c¡t-, pag. 151.
(139)G. Bachelard, op. cit.. púg. 96.
(140)Id., pág. 97.
^ 74 —

�— SL —

-3IH3S BJ O[) UppipUOO BOIUn EJ UOO SEpBr.T EA 9EIU SBJTVálJ SBJ UBOIjdtUI
oiib pRpprJOífuiíd op uopou bj op sisoj-ioraBjom sbj ua onb ojdmofa
jofora bjiujuojuo os ou ojjo-UESop oras so oti uopou B[ uo oujuibo
ja onbaod noiooti ej b ouis ooouojiod ou sisojjoraejom b.ioj&gt;bj).13a Bqp
:ooip ^3'Jajj opucno ^ -ojjo.uBS3p jop Bzonbij ej opE.ijsom bij onb
ap ouistui otjooq jap aiüvonriog joíI eprpuojdsop oprs m\ pBpioiJoJi
-Bpd op uopou B^ "aNv^nnog ^'p uopBJtsouiop b[ op |bjjuoo .io[ba
p -iB.i}soui Bjed omstuí ^a^aJ^ b jeooao oijeíI bjio Jod Ej.ipod og
•pfippoooa buii op Bpnopuoo soraooBt]
SOU 'O[^OJJBS0p 11S Op pBpISOOOU B[ UO SOUIEdpilJEd EOI1BUIO|BUI UOIOOU
B[ op epuoso E[ goiuE.i|uoouo sojjosou onb op oipoi[ p&gt;Q 'OiuoiraBs
-Uod Op OUIST¡EUOI.JEJ p JOd OlUOtllIESUod Op OHISpildlUO p BUOpUB([E
og 'uppBfjo.idiuoo ojdmis ej op sEpuoáuuuoo sb[ SBpoj nopuopsB.i^
os 'Eraojooj un op ciorapd bsubo b[ '•Bpunjo.id uozbj E[ oijoiqnosop
Ei[ onb op oipot[ [^Q Mooopoqo onb ouis B^^uo^ ou ouranp jo onb X
orne p jod Bjeondrai bos uoiooruisuoo bj onb jToop opond os ou 'jbj
BJinjno cun u^,t -oíTraps bj ou bjoojjoo Boi^uiopui E.mijno eun oiod
'ojndjosip jo X ojjsOBra jo oseo ojso uo 'oabjoso jo X orae joj) eojiooj
-eijj bj opsjjí ojjoio uo o^irapn Biuojoo^ ojso ap BotsEjo uptJB.i)soraoji
BJ OUIOO BJn^IJ BJ B ^OpOJXO 'jEUOISBOO UOTOBJ1SOUIOJ} BJ :UOl.)B01[)Ul
bjso JBp sourEupod onb 00^3 •npion.nsomop bj uo Bso.idjos ojfjBitAO
-ni Bun bjjsixo onb B10011000.1 NosuaAají oidojd jo onb soiuojuojjj
ojod 'uoraBxo ojso uo opEoaiÍExo op o^^jB Xeij ajuoraojqBqojj

tll)?P
-Bomop bj op uoiooitpojd bj uoo ouuojuoo bjbjso ojso onb op biouoojo
BJ E O[OS JEllIÍT BlOUEJOllitl BUll UOO 'SBJJO OJ&gt; J)BJllUtjUl JBJ1J EU|)od
os ojjueiio eoaBjnorj.iBd seouij jbjij ojj uoiodtjoso-id ej e ojuouib^
-ap jooopoqo oqop os X ojsonduiT so onb ouis 4Bino.iooj jap ojdoauoo
JOJI BJjnSO-l OU B||^J •UOpollJJSLIOO BJ ap pBpiSOOOU E[ OJ1 3JUOUIBJBIJJ
-ouiuT Bjnono souiEp sou ou 'ojuoiiutjouoo je oiuotouoo onb oj u^
•JBJOUO^ UO BT.TOJEUI BllISlin I1S B OIIIOO O^UOllUtOOUOO JB OJUBJ OUJO1OUOO
ojnoiraioouoo ojso ojj Bidojd pBpisonjoojop Ej oj.iud bjjo ^o^
*sof;j ouioo 9opB.iopisuoo sojuoiraBsuod soj
ap noioiJEdesop ej 0011 pood os ojdoouoo jop ojuoiiuiaoiu jo tío onb
ojnjjj orasira jo uoo ojmiojuoa Jojj jjbjjosjbj buii oj^BUinjj bi.io(jojj as X
'OJ1HI3JUO3 JOJ) JJEplAIJBJÍOU BJ UOiqUIEJ Olí 011 f UO JBJJUO SOUIOA SOll^^
inby 'SojjBpijBjoj sb^jo b iieioouoijoiI onb sozojj uo osojjiibziiuoiu
-soji 'uoioB-ijsoraop bj oj) os.mo jo ua ojjipjod ojiis BjijBq onb X .ioa
anb ojuoinBido.id souibiuoj jBno ja uoo ojiií^uBiaj jo 'ojipojqBjsoj sa
ojnSuEi.ij jo onb Jbutj je ojos s^ qo uo joobu oobij noioonajsuoo bj
onb SEjn^^rj sbojo oj) sojuoiuojo U^ SEpij.ioAiioo nos soj-isd sus 'oj&gt;E.iq
-raorasop so ojuopooood ojdraofa p uo ^ojiijÍubuj p^ *osjbj so ojtuiojuoa
ja onb naiqmnj Jioop oqop os o.iod 'sBjopBpaoA souoioisodoad ouoij
-uoo 'uoioE.ijsoraop bj X uoiooiujsuoo bj Jioop so 'oipora jo Bpnp uig
•BpBJOÍJB SO BSOO BJOpnp.lOA BJ Ollb BJjnsO^ OSO Jod ^ESOO BJ B .IOIJOJXO
upiOBJodo Bun so uoixojjoj bj ooijBraojEiu ojuoxrapouoo jo ugT,

�janza. Si no nos servimos de las metamorfosis fundadas sobre la simi
litud, permanecemos en un empirismo de proposiciones separadas.
A falta del poder de la metamorfosis, falta también el impulso racio
nalista que ordena las proposiciones^. (1421
Estrechamente vinculado a esto encontramos la crítica del for
malismo, del raciocinar (Das Rñsonnieren) la antípoda del empi
rismo puro. "Es la libertad separada del contenido, la vanidad errante
sobre ese contenido". (1431 Es una reflexión estéril, que tiene como
tema el yo vacío, y su expresión, el discurso, es una charlatanería;
así encontramos en Heckl una crítica del len^uaje en cuanto él no
versa sino sobre lo formal y no aprehende ningún contenido. Pero
el ser se expresa en el len^uaje; así observamos en Regel una actitud
negativa con respecto al lenguaje y una actitud positiva. Hay un
lenguaje auténtico y un lenguaje inauténtieo. Podríamos considerar
tres formas: la primera, es la charlatanería vacía e inconsciente;
luego, la poesía y el simbolismo matemático; y por último el len
guaje propiamente filosófico que es el tínico auténtico. De lo ante
dicho se desprende, que el lenguaje poético y matemático están en
un plano intermedio, pero para él, el lenguaje poético está más cerca
de lo filosófico que el matemático. "Por una parte, en efecto, su
principio es, de una manera general, el de la espiritualidad. Pero
en lugar de servirse de la materia pesada, para dar a la interioridad
un ambiente simbólico, como la arquitectura, o en lugar de tallar en
la materia real una representación exterior y espacial del espíritu,
como lo hace la escultura, la poesía representa el espíritu por el
espíritu, sin dar a sus expresiones mía forma visible y corporal". í 144)
El lenguaje poético parece haber sido el lenguaje primitivo del
ser. Aquí encontramos extrañas similitudes con la teoría de IIewkgger
sobre el lenguaje poético, que probablemente vengan, en Hegel
de las teorías románticas sobre el lenguaje, como las de Heuoer
y Hl'MBOLOT. Pero esa expresión primitiva y casi auténtica se pierde;
en Heidegger, porque cae en las habladurías de lo impersonal, en
Hegel, porque el entendimiento la altera y la transforma en lo que
vulgarmente se llama prosa del mundo.
"La conciencia ordinaria no se interesa de ningún modo por los
lazos internos, por lo esencial de las cosas, por lus razones, causas,
fines, etc., sino que se contenta con aceptar lo que es y lo que ocurre
como hechos eminentemente particulares, insignificantes en su carác
ter fortuito. Ciertamente no estamos aquí en presencia de una sepa
ración racional que suprima la unidad viviente en la cual la concep
ción poética mantiene la razón interna y su manifestación exterior;
sino que lo que falta en ese caso, es justamente la noción de razón
profunda y la significación de las cosas, las cuales se hacen como
inanimadas para la conciencia e incapaces de interesarse en qué es
esta razón. La visión de un mundo que tiene cohesión interna deja

(142)Bachfxahi), op. t-it.. puf!. 99.
(143)He&lt;.el, Phiinomenologie, pág. 54.
(144)Hec;el, Exthétique, III, 2.a Parte pág. 9. Eit. Aulner, París, 1944.
— 76 —

�—u—
(9tT)
(Sí.(j
uozej bjso jena ej ua pEpiun Eim 'eifitpamuT pepiun Bun ap opiiuas ja
ua BAjiafqo Eiauasa ej^a uoa o^ jap pepiun bj buioj ajuouiBjajBJBd X
íjas jap zajEipauíui EJ ap opijuas ja uo aiuauíBidojd pEpijBoa bj buioj
'pBpfjEjj bj Bpoj aas ap Btauaiauoa bj ap Bzajjaa ouioj ajuauíEiBip
-aiuuj aáans jBiia jej uozua ^j -oidaauoa oiuoa ajuatujeiauasa ajipsua^
uoisajtlKa Bisa BpinSas ua bubuioj ojad 'a|t[isuas upi^a.idxa Bidojd
ns Jinjut BJBd BAijaaja j&gt;epijBaj bj b pEpjpuiijojd Esa ap Bptanpuoa
Bijas uozbj Bjsa 'uozbj bj opBJiuoaua Bjatcjuij bjj9 tg -sesoo bb¡ ua
anb uaiq sbiu ejjo ua uozbj bj EjjBasnq Á jas ns ap sbuisiiu sap^pip
-unjojd sej ua Buapuaasap Bjja 'Biauaiauoa bj ua Biauasajd buti jaua^
ojos apand Bai^uainE buijoj ns ua hozbj bj anb Bjaidns Bjja is 'buisiui
is b X SBsoa sbj ap Biauasa bj ajuaiujBniii opuaXnjiisuoa omoa 'uozbj
bj ap jat|Bs ja BjaiAn^ viauaiauoa b;so ig5) -upiaüíijasqo omoa Bjsaij
-tuBiu os Biauatauoa B-^ •buisiui js b bjbjiuoouo as ijjb anb ap baijuij
-sui BZUBtjuoa bj uoo opuntu ¡a Bjojdxa uozbj b^j -oiJBSaaau bjjos ou
oaiiaajBip osaaojd ja 'p^pjaA ej ap uoisasod ua bX EjaiAinsa Ejja ts
anb oisand 'sajuaiasuoa ou btabjjoj sbiujoj uos 'bjsoijiubiu as onb ua
seuijoj sBjomijd sbj osa jod 'Btusira Bjja opuoj ja un sa Jotjaixa op
-unni ja Bjapisuoa anb oj anb ap ojuaiun;uasajd ja auaij uozbj Brj
•sBpi|BA SBiujoj sns uos sajBna
BJOIJB SOUIB3A ÍUOZBJ BJ 3p SBIJndsO SBtUJOJ SBJ OpBUIlHBXO SOUIOJJ
'9tl)"J8 aP
a^uaiasuoa Biauaiauoa bj Bpoj jod Bpjasod Jas ají ajqi^daasns jiBpJOA bj
'Baiiua^iiB Buuoj ns ap za.inpEiu bj ojiBzuBajB bij anb ji^jij^a bj sa anb
ouis toiua^) jap ojjniíjo ua X BzaJad bj ua asopuaidmojjoa uozbj bj
ap sauop soj ap BiJBiiijuoBjjxa ^jejiij^sjoatuii bj sa ou ío^ajdtuoa X
opBAiijna ojuatmiaouoa un ouis 'unuioa opijuas jaj&gt; Buinbzam Biauaiíip
-ui bj X BiJBUipjo upiaBUtuuajajmi bj sa o¡^ -jaqBs jap p^pijEsjoA
-xun bj Jianpojd apand ojos o^daauoa jg 'oidaauoa jap ofBíjBJ^ ja jod
jbubIí uapand as aiuamBjos eaijijuaia uoiaBjjauad bj X sojopepjaA soj
-uaiiuesuad soj1? oja^ 'imtuoa ojiijuas jaj) bjjosojij bj b X ojiiaauaijad
BiijBq laOHjj 'sajBiia sbj b 'biouojoui bj ay&gt; s^jjoai sbj 'jbjiiibu uozbj
bj ap SBjaoai sbj b Bajijja Bun ua ^a^ajj u^ Bjajdinoa as jBuiaotaBj jap
Boqiia Eg "opB^jnsoj uruíuiu b JElriajj a^imjad JBuiaoiaBJ uis snjiBj^^oj
sajmpjaA aj) uoiaunsaad ej oaoduiEj 'ojiunaaj ojBijnsaj unííum b jbü
-ajj ajiuuad sou ou otoba ja u^ ojuaruiHuozBJ un 'soiuia otuoa 'ig
•nai^od uoiaBuiJÍBun bj uoa püpiuxjB B^jaia
Btm anat^ oAijBjnaadsa oiuaiuinsuad jajt ojiumu ja osa Jod ioiuaiiu
-ipua^ua ^a Jod opBzijEaj opuntu ja sa Bsojd bj ap opunuí ajsg
I S^l) "^o-'^pBj'.iaA oj ap X jBiauasa oj ap pBpijBaj bj
jB^uajBdsiiBJi UBfap sajoiJa^xa souauíouaj eoj anb ua epipom bj ua
otiis SBqaajsijBS HBjsa on aiuaiAtA aiuauíBjapBpjaA biiijb ja X uoiaiigui
BjajiBpjaA bj anb^od ísBpunjojd seui saj&gt;Bj)isaaau sEj^sanu seqaajsTi
•Bsui opuidap o.iad 'lopaixa pcpij^jiA bsuo^ui aiuamaiuaiaijns eun jauai
opunra asa opuaipnd 'sa^uajajipui SBsoa ap o}iiaiuiBznjaaJiuo jap
X uoiaisodB^xnX bj ap oqaaq opunuí un ap uoiadaauoa bj b oijis ja

�todavía no ha separado y .Minificado los momentos del ser y del "Yo,
o en el sentido de una unidad que la razón todavía no ha conocido.
La razón así, en tanto que conciencia observante, aborda las cosas.
con el criterio de tomarlas en verdad como cosas sensibles, opuestas
al yo; pero su operación efectivamente real contradice ese criterio,
porque ella conoce las cosas, transforma su carácter sensible en con
ceptos, es decir, los transforma justamente en un ser que es pensado
y afirma de hecho que las cosas no tienen verdad, sino como con
ceptos". (147)
Veamos en qué consiste esa primera forma de la razón que Hegel
denomina la ra^ón observante.
La dialéctica de la razón ohservante es análoga, o al menos tiene
puntos de común con la dialéctica que hemos descripto de la certeza
sensible, percepción y entendimiento.
Esta primera actitud corresponde históricamente al surgimiento
de las ciencias empíricas. La analogía que indicamos anteriormente
no debe entenderse al pie de la letra, lo cual significaría una reite
ración de situaciones ya superadas; Hegel insiste aquí en el sentido
activo de la experiencia; el Erfuhrungen, el hacer experiencias, su
pone una actividad de orden racional y no una pasividad absoluta,
como encontrábamos en las situaciones superadas. Históricamente
podrían representarse estas situaciones, con los nombres de Bacon,
de Galileo, Descartes. Como se advierte, la época histórica a la cual
corresponde este tipo de razón es el Renacimiento. El defecto esen
cial que Hegel le encontrará a este tipo de razón, es que considera
la naturaleza como algo estático y no como algo dialéctico; como
una cosa y no como un proceso.
Ya hemos indicado la acción de la razón; ella debe, para seguir
el movimiento de lo rea], buscar la unidad desarrollada, la unidad
dialéctica y no la unidad inmediata. La razón busca esa unidad, pero
la busca instintivamente, todavía no posee esa unidad, porque de otro
modo la buscaría en sí misma y no en la observación de la natura
leza. Cuando admita o llegue al momento en que la razón ha logrado
esa unidad, es decir al Saber Absoluto, ya ella no constituirá el tema
de la Fenomenología, sino de la Ciencia de la Lógica; en otras pa
labras: ésta recién surgirá cuando la razón haya completado su iti
nerario. La observación de las cosas permite que la razón extraiga
las leyes generales que las rigen. La primera forma nos conduce al
objeto que se mantiene igual a sí mismo. La descripción pasa de las
cosas singulares a los géneros y a las especies. La memoria, el len
guaje, crean una relativa universalidad; la universalidad de la clasi
ficación. Una etapa superior está constituida por la búsqueda de la
ley. En esta etapa la razón debe progresar "abandonando la determinabilidad inerte que tenía la apariencia de la permanencia y debe
proceder a la observación de esta determinabilidad como ella es en
verdad, en tanto que ella se relaciona con su contrario. Los signos
(14?) Hei;ei.. Phariomenotogíe, plgs. 191-2.
— 78 —

�— 6¿ ~
(fifi)
(8*0
ap bj oiuoa pnjijDB enn B dsjbjiuiisb BSnqa^ "oduiaii ns ap Bpuap bj
b opadsaj uoa aaoajj b jenip antiuad sou uopBjaptsuoa Bjsg
'BpBUIUHja 93 BpiíapSUOOUI ESO OpUOp 'iljilids^^ 3p BJ JOd BpBJadnS JOS
aqap vxdjvjnjvu ap uopou bj anb üaijdxo os^ •ajuapsuoau; pEpijBuij
eiin ap ouis 'a^uapsuoa pepi^Buij run ap eie.i} 39 on anL eornBTJTp
'b3¡sb[3 sa aní) upí.^uijsip buix Jiíoplma BJBd o 'aiu^uuinuí pepi[Buij ap
ouis '3iuapu333BJi p^pi^Buij 3p uof^ou Buu sa ou a;tiupB aa3af onb
peprjBuij B'j 'EpEj^dns aas ^qop uopBAjasqo bjoui B[ anb eaipui o;B^
"OJUIBÍtJO opuillU pj U3 EJST[BUIJ UOI3B.I3pI9UO3 E[ EI1JU33B 3llb Ja33p
soLUEupod A au^iiuBni E[ uappuBj aaoajj '[eioj orasiutiiuajap jap aaíí
-^BtH ^B BJSIJBUT^ U3pJ0 3p UOI3BJ3piSU03 BUI1 jpnpO.TJUJ 3nb OipGUI^J
SBUl BJ3IA11J OO J,MV^[ 3Ilb 3p BS11E3 B[ 93 'MOS3Hag U3 OUI03 a3D3JJ
U3 BJU3S3jJ 3S ^eOUOUI [B OldpUIjd U3 l31lL E[3U3^íinjnO3 Els3

db
(^l) i4J!P[^Jj
outs 'jijada^ ao inbe sein bjiisisuoo ou osjE^dBpB ísego uoo opiaa^ed
uuiíuTu Juan ou onb BuinliBiu nun ap uoTaanjisuoa bj jod sajoiaojxa
SOUOFODB SB]^ E Epuodsaj B[[3 3llb 3p UIJ B 'SBfBlU^A SB[ OatJIlIl 3nb
X s.)iUJiU3Auoau¡ so[ 33i[Bainau anb 'sauoyarpuoa sbb^ ap opn.ied
B^iBJixa B[¡a anb ja^sauaui jas b b^ *sBpBauc[Bj uos a¡ onb sauoiaip
-uoa sb[ b EpeidojdB euijoj ettn buisioi njp asjEOja Bjapuodsajjoa
anl BpiA bj b sa 'Btn.ioj BjABpo; Xeij o^[ -BJOjBianí buu Jod ^opsuB^nu^
souiBisa 'isb buozbj as opuEna íbiujoj ns BJi)|iaaj jEna jap X BJB^.iasut
aa npiA bj jBiia ja na apjour un uos ou sauopipuoa sB-^ ¿Buaiem ns
iijadsa onb aiuaisixaojd fimjoj gj Bjsa apuop? 'jiaia arpp sa^na sbj
ua sauopipuoa sbj b ouisjubííjo un ap uopBidBpB ap bjejeij as opu^na
ojaj,, •niaua^wiiiioa Bjjap Bun mb^ souiBjEJiuoaua anb aaajB^
'osoju^ij ouiSTUiuua^ap un b ajuam
-a^uajEdE opijaiuos Bisa ou X oatuBaatu aiuouiBjnd osaaojd un so ou
uopEidBj)B bj oja^ •0T[)am ja uoa uopspj ns opu&amp;asnq ojdmafa jod
'popijBaj BAonu Bisa uaíítJ anb saXaj sbj jejiuooiio ajainb 'oiutjsui ns
jod ajdinaTs npnfnS uozbj e^ 'onisint ojíisuoa noianjaj Bun auajiíiBui
'jopajut BpiA buii auaij ootue^jo opuuut ja 'niauapuoa bj ap uopunj
n^ ojos aisixa oaiuBSioiii opunni ja anb sBJiuaij^ 'iBiaim BaijBjsa
uotaBjapistioa bj apuapsBJi as isb ÍJiuaAap un Bipaiu sajBiia boj oa^ua
'soisando soj aun anb jenidaauoa uapjo ap p&amp;piun eun oraoa aaoj
-^de Xaj B^ -Bpuaijadxa bj ap objixo uozbj bj anb pepisaaou Bun ap
ou^is un sa ajqtsuos pEpijBsaaAiun E^ -uozb.1 ej ap ouie Bpuapadxa
bj ap uauatAOjd ou jíEpijBSjaAiun ns X Xaj bj ap pBpisaaau e^
^g^^)*4(Xaj Bjsa ap o^daauoa ja X Xaj bj jeasnq b Bzuannoa
saauo^ua 'o^sando ns b JBSBd ua outs 6is BJBd jas ou ua o^uanijEia
-uasa a^sisuoa anb 'BzajBjnj^u BjapBpJOA ns unSas jjBpijiqEuiuuajap bj
jEasnq e BÍíajj uozbj ap ojuiisut ja ojuamoui ajsa na opuBii^ "ouisini
js ua Biíaqdaj as anb oiuartuiAoui un ua uaaajedBsap anb soiuam
•ora uos jBna bj un^as BzajBjniBii ns aXn^ijsuoa anb oj aEjnasajd ou
'sajduiiB ouioa sojiíjtuaqajdB uos X nBsajdxo as ou opn^na 'anb sap
•npijiqnunujaiap sbiujbo uos sojJBjquiou isb sajBiauasa soaiispaiaBJEO

�Neyvton, que buscaba una concepción puramente matemática de la
naturaleza y a una tendencia como la de Schelling y Goethe que
veían en ella la manifestación de la razón. Eso se explica si recor
damos la historicidad del idealismo hegeliano, característica que
estaba ausente en los filósofos anteriores. Con todo, si tuviéramos
que hacer una elección, Hegel estaría más próximo a Schelling y
a Goethe que a Newton.
"Hemos llegado al punto, en que podemos hacer comprender las
dos maneras de conocer y estudiar la naturaleza como el órgano de
las ideas, o en general, como el lado real de lo absoluto, absoluto
por consecuencia él mismo. En el otro se la considera en ella como
separada de lo ideal y en su existencia relativa. Podemos llamar al
primero, en general, el punto de vista filosófico, al otro, el punto
de vista empírico, y plantear así la cuestión de su valor". 1150)
El empirismo prescinde, según Schelling, de toda significación
en las cosas: las considera de acuerdo a su existencia meramente
finita. "El punto de vista puramente relativo y finito, destruye ya
enteramente la idea de organismo, para sustituirle por el simple enca
denamiento mecánico, lo mismo que reemplaza la construcción fi
losófica por la ampliación racional".) 151) Como vemos, Schelling
manifiesta una bostilidad semejante a Hegel con respecto a Newton.
A veces emplea fórmulas que muestran un notable parecido con las
fórmulas bcrgsonianas. "Pero cuando aunque desde el punto de vista
mecánico, todo fenómeno fuera perfectamente comprendido por esta
explicación, la situación sería la misma que si alguien quisiera ex
plicar Hombro o cualquier otro autor, comenzando por hacer notar
la forma de los caracteres, luego mostrando cómo se han reunido e
impreso, y en fin, cómo lia surgido de allí una obra". (1521
Con todo, reiteramos que el punto de vista de Schelling, Hegel
cree superarlo, en cuanto considera que el espíritu es un estrato
superior a la naturaleza.
La finalidad que Kant había afirmado, estaba situada fuera del
entendimiento humano; Hegel la introduce en la Razón. El devenir
que constituye la esencia de la realidad está conforme a un fin; hay,
diríamos con "Whiteiiead, un carácter vectorial en los acontecimien
tos que el puro mecanismo desconoce. Este fin es buscado por el
instinto de la razón, pero la razón observante sólo lo aprehende exteriormente.
El desarrollo posterior del pensamiento hegeliano, responde a
la tendencia según la cual un punto de vista meramente externo que
sería el de la ciencia de su tiempo, no advierte que lo exterior es
sólo la manifestación de lo interno; es un procedimiento análogo a
aquel al cual tendía el entendimiento superando la mera percepción.
Lo interior en este caso es la Vida o mejor dicho el Concepto de la
(150)Schellinc, Werke, III. pag. 340, ed. Sehroter, Beck &amp; Oldenbmirg, Münrhen,
3927.
(151)Id., pag. 342.
(152)Sch^llinc, op. rit., pig. 340 y H. Beríísgis, ¡ntroduction ñ la Métaphysique.
— 80 —

�— 18 —

-BAijaaja pBpi^npjATpui ej so X pBpijESJOAiun B^sa b ojsando oprj l^
S3 S3pKpi3B(lB3 SJ|d|||tlUI SESO 3p JXBJMUll EJ ijfiSJaAIUll OpEJ JOJ1 BlllTS
as uopBAJasqo bj sapBjjnaB.j SES.iaAiji sesj ap tioijBJaumua bj lI3,,
'.lkv^j ap Bjqo bj ua jEjjuoaua apand as ofajpj oXna 'eopEjjnanj sbj ap
Eiííojoaisd BpBtiiBjj nj B^uoq ua eqiusa eaoda Esa ua uaiquiBj aub soniap
-ia[O ou iBauo.ua buuoj ejainud Bun souiBa^aoaua uatqiuB] jnby
'Btnstuí njja ap ajuatasuoa uozbj ou oiod jenoiaBJ 041114
-sut ojos Bja Bjp anb oqaip souib[([bi[ vá íts ap Biauaiauoa ua buuoj
-subji as BpiA bj ap ojuanuiaouoa Baa anb aiiiBA-iascjo uozb.i B'^
•njiaiíls^j ja jod uozbj bj op
uo;aB.iadns bj ap op^uas ja auar^ oiisubj^ ajsa o4ub^ oj jod iniuuls^
ja sa anb 4|buot3bj jiEjuiínuioa buii b isb Bjiajj Á j^EjiíjEiijiTAipui bj
Bjadns anb unuioa bo-ibj buii apua-idma nisa anb 'jBnpiAtpui Baiianjd
uozbj ua BuuojsuBjj as aiuBAjasqo jBnjjiAipui uozbj bj anb ap opijuas
ja ua jouaisod ojjojJBsap ja Bdiaiiue afBscd asa 'opooi jainbjBna
3Q 'n^uicls^j jap Btauasa bj JBfrj e B^ajj on Baiarduia btJíojoois^ bj
anb .í 'joijajsod ¡&gt;ai^^orj ns ap sojtBjjnsaj soj Bdiai^uB X ajuaiaijiieu; sa
jbuuoj BaisEja caiJipj Ej anb JBJ^somap ap b^bjj o ei^sauuiap apuop
'oi^o^ouaiuoua^ bj oj) jbioj ja ua jeaijdxa ap jiatjjj) Xnuí 'ej^ojoaisd bj
aj) X Baiiípj bj ap uauíBxa ja jod opjnjiisuoa ouiíajjajiii un ^aoajj ap
Ejqo bj ua Xsq SBiauaia SBisa b Bajipia bj X aiuapaaajd upraEaijdxa bjj
-sanu aj]ii^[ 'uoisuajajd Esa ueiuaj anb Daiuiouiíoisijj bj X vt^ojouaj.^[
B-q :oduiatj ns ap sBiauaja sop SBjsa b aStjip 'laoajj anb Buapuoa
bj tqe ajq -joijaínt oj X jotjaixa oj ajjiía tiojaurisip buii jaaajrjeisa ap
pBpTjiqjsodun bj somiiJaApB BUBimuj pEpijnupiATpui bj b soiuBlíajj
opuBti^j -a-iqiito[j ap upiaou bj b eouiBSBd 'ejii^ ap uotaou bj ap jey
íeST^^íONmaHOS) BzajEjniB\[ outs ja ejnd sa ou opunj^
ja 'opunj\[ jap Bi.&gt;B.n?qB uoisl\ un oiiis -lauai apand ou íbijoisijj bj
aaouoa ou ajUBAjas^jo uozbj bj aj&gt; ajcjiuoq |^j 'BJilíojoiq aiuatuBJild
BpiA bj ap SBuadB apua^dsap as anb Buetnnq ejquios bhii ap 'jBiaosB
'ojíbjstb onjHAijmt un ap uozbj bj ea ^funujay^ úpuajyauqoaQ bj anb
-jod 'oiojouoa onpiAipuj ouioa apuajduioa as ou uozEJ-Bj-ap-ajqtuoij
J^J -otovjisqo uozbj exin s^^ 'opjA ap uoiaou bj na rupuajap as X
jsia^) jb BJB^ajj oaodme] tsb ^\^wniia\ bj ap Bjauaiasiioaur bj sand
sa íbaisbíI aiiíaiun.iud uoiaBjduiajuoa bj '^^inuua^ bj ap uotaaBui bj
^3 -BpBZTjuaj a^iiauíBuajd ^/uwuja^j bj sa ou ijunuja^ apuaiqauqoa^
Brj,, :oui:i[a^aq o^uaiuiEsuail jap oiuaraoin ajsa euijoj Bjsa ap Bzjiaj
-uis aAaro^j •niíjjdsa na EpB^nuisBJi bos bjiia bj opuBiia osjbjoOJ ap
eij a^uaiuBaiun sauoraisodo sBsa ap noiaBJadns bj 'sotnaíjBs bX onioa
ojacj -ojos oiuaiuniuasajd ojad 'jbjoí pej^jun ns ap o^uarimjuasojd uoa
anbunu Sojjo soj ap eoun sopBjsiB 'pBjíUEjniíuis ns ua soaia sajas
soj 'ojjo Jod ijBjauaií o^jB omoa bjjia bj ojiej un Jod jejou b sand
bÜojj aiuBAjasqo uozbj B^ -jBiaijjadns o jBiatjijJB otnoa 'oAnBjxjnBna
ojjoijja ja ojap;suoa ^aoajj anb ap SBStisa sbj uos sBATjEjijBna SBotjsuai
-DBJBa BEjs^ 'uoiaanpojdaj 'pBpTjiqe^ujT 'pBpijiqjsuas ^oaxuBlíjo oj ua
UBisaijiuEin as anb soiuauíom soj BAjasqo jsy "ajuauíBjajuo BpBzijHOJ
ou BjaBJisqB uozbj aun BtABpoj sa ajuBAJasqo uozbj ej ojad i-ap^^

�mente real. Aprehender las individualidades distintas y concretas de
modo de describir un hombre como teniendo más inclinación por
esto, otro por aquello, es mucho menos interesante que la enumera
ción misma de las especies de los insectos o de musgos, porque tales
especies dan a la observación el derecho de tomarlas singularmente
y sin concepto, puesto que ellas pertenecen esencialmente a la singu
larizarían contingente. Tomar por el contrario la individualidad
consciente prescindiendo del espíritu, como un fenómeno singular en
el elemento del ser, contradice la circunstancia de que la esencia de
esta individualidad humana es la universalidad del espíritu. Puesto
que, sin embargo el acto de aprehender hace entrar al mismo tiempo
la individualidad en la forma de la universalidad, es que este acto
hace encontrar la ley de la individualidad y parece entonces tener
un fin racional y cumplir una función necesaria". (154)
La noción de individualidad completamente singular es para
Hecel algo inconcebible; ella hace entrar en sí elementos que pro
vienen de lo social, de lo religioso, de lo moral, en una palabra, de
la situación histórica en la cual se halla. No es posible separar
abstractamente el medio del individuo humano, sino que hay una
interacción entre ellos. El conocimiento del mundo presupone el del
yo individual y viceversa; estamos allí en presencia de una ligazón
que no deja de tener cierta analogía con el pensamiento de Heideggeb.
"La individualidad es lo que es su mundo, en tanto que mundo suyo;
ella misma es el círculo de su propia operación, círculo en el cual
ella se ha presentado como realidad efectiva y sin más, ella es sola
mente la unidad del ser en tanto que ya dado y del ser en tanto
que construido, unidad euyos lados no caen unos fuera del otro, como
ocurría en la representación de la ley psicológica, siendo uno de los
dos el mundo en sí como presente y otro la individualidad para sí;
en otros términos, considerando esos lados cada uno para sí, no sub
siste ninguna necesidad, ni ninguna ley de relación recíproca". (155)
La razón pues considerará la unión de esos aspectos, que repe
timos, no pueden ser aislados; la oposición es resuelta por una unidad
superior; según la fórmula de Heidegger, estaríamos en presencia
de una noción existtiiiciaria, no de una categoría: el ser-en-tU-mundo.
Señalamos ahora una discrepancia que nos parece interesante. El
esfuerzo de Hegel tendrá el sentido de una liberación del espíritu
con respecto al tiempo; la existencia temporal del espíritu le parece
un decaimiento. "El tiempo se manifiesta, por ende, como el sino
y la fatalidad del espíritu que no es perfecto en sí —la fatalidad de
enriquecer la parte que la conciencia de sí tiene en la conciencia,
de poner en movimiento la inmediatez de lo en sí— la forma en que
la sustancia es en la conciencia o a la inversa, de realizar y revelar
lo en sí, tomando romo lo interior, lo que es primero interior, es
decir, de reivindicar esto, la certeza de sí misnia".(156)
(154)Heeel, Phíinon nologie, pág. 2,1 7.
(155)Id., pág. 239.
(156)Hei:ei., l'hünon nologie, pág. 613.
— 82 —

�— 8—

un uatq sBtn sa os^ xod 'aaajBdBsap anb sij^ Bjqraos Bim oraoa oXns
SB.tjap ojsa opoi auatj ÍBtJoaj B¡ X uotaBAiasqo b¡ ap sojuoiuitaouoa
so¡ 'niauaisixo b¡ ap X so^in ¡ap Xa¡ b¡ oXne sBjjap opBfap Bi[ 'js bjbiI
jos ns b opuAap bi¡ as 'ojuaimBSuad ¡ap otu¡Ba ^as pp 'Batía btoubi
-sus bj ap anl) oiubi w^,, "osoijatp atunisui pp '.iaaB[d pp Bpanbsnq
b{ b oisiib ^ un sa í ajuarnajdtnis oaod un opBjapisuoa oisub^ anb
-unB ojane^ sa pii^iaB B^sa b apnodsajjoa anb ouEumq odti [^

:ia^ajj Bttiuiouap b^ uptaBitits B^atutid B'j *sajq
-raoq SBUtap soj japuajua bjoi[e sonraqap opunuí jo^ "[Btaos pBpipaj
B^ ouis 'Baiíiojoiq pBptpnpiAtpnt B[ soiuBipnisa opuBiva outoa 'bzo^
-BjniBu b^ sa ou osBa aisa na *onb b^sba sbui pBpipaj Bun uoa pBpipnp
-lAipur b^ ap sauoiaBpj sb^ .tBipmsa ap 'Bariaaptp b¡ ap ^sbj Bisa ua
b^bji ag '^uojq pun wjnjg ¡ap aiuaut¡Biaadsa 'sroiiubidoj o SBisijuaa
-Buaj sbjiijiij ap sopjBaixa uajajcd 'soueutnq sodif soXna 'otusi¡Biip
-¡Aipin un e a^uajj sotuBisa tnby '¡buij ou¡ui.iai ¡a sa 'soiuatps omoa
anb 'nit.tTdsa b opBAap BjaqBi¡ as sX pBpi¡Bs.taAtun ns ap Btauatauoa
ujaiAni is í¡Bnppipui oS¡b outoa aaajBde uozb.i b¡ bjoi¡b JO(j
•Biuasaid o¡ nao^jj omoa ¡bi 'souaru
¡b 'japuaiuo ap ¡¡ajjtp so afnsBd as^ •nauoo 'ujijjyjd uoriu b¡ b
rJjuaaJemqo uozuu b¡ ap oiisubji ¡a saanoiua aanpoad as ios^nif •un .va
nruids^ p íttEsoo,, Eun oraoa nj¡.ndsa ¡a JBjapisuoa ua uaistsuoa 9B¡¡g
•eouoxsuajajd sns ap ¡ctaijiiJB o¡ ap X ^ojja ns ap Biauopuoa inbB
auati aiuBAaasqo uozbj b^; -ai^ons jofata Bjpuai ou bjSo¡ouojj b^j
'sajaini joXbui sojjosou
B4bJ UBiuasajd ou o^tJip a¡ la^ajj anb seaiiua sb¡ X Btauata Bisa
ap uaiuBxa ¡^ 'pnpiAtpui Epíopaisd b¡ op oiuiraop ¡a ua soutBisa
tnby 'odjatia ¡a ua nipídso ¡ap uoisajidxa b¡ b opuaipuais odjana ¡a
X pBpijBU]i.Tidsa b¡ aaiua uoiaB¡aj: B¡ jBipnisa ap BqBiBjj 39 BJauít^d
b¡ u^ 'Bi^O^ouajj b¡ X BDttuouSoistj b¡ :BiauB]Joduti Bqantu uo^atAni
o dina ti ns ua anb sBpBuotauaiu bX SBtauata sop sb¡ Baiit
'pepipiiptAiput b¡ ap Bza¡BjnjBU s^apBpJaA b¡ Bptaa¡qBisa z^a buq
pBpi[Bjodniai b¡ ap uopBJoduiai b¡ ap opout un ua BiJBiauaistxa pep
-ipqísod ns oiusitu ¡a auaij wjaBa^ ajsa oaa^ 'Bidojd X ¡but^ijo pBptj
-Bjoduiaj b¡ apsap (tBpjBa^ b¡ na a^a,, boujbj Biauaistxa b¡ anb outs
'odtuati ¡a ua aBa ou ^niíjjdsa^, ¡^ •¡BiaBJodntaiB.ijuí asaeisa^ un oraoa
mbijo^su|)( b¡ ttjaoajBdB^ apand ajuozíjoq oXna ua 'ouBpunra odmat]
¡a sa BtauBJodinai bis^^ 'pBpi¡B4oduiai b¡ ap ¡buiSijo uoioBJodiuai omoa
a^stxa anb outs 'odutari ¡a u^ aea ou 6tnjijjdeaM ¡^ *a[qtsod ajuara
-¡bui^uo odbi¡ b¡ anb o¡¡anbe oraoa pBpijBJodraaj b¡ JBzotpuasap eied
'BjaaX ajuaraBatjoBj Btauaistxa b¡ ap buisiui uotaajauoa b¡ ua 'otJBJtjuoa
o¡ aod 'sjjua 'W3sv(j ¡ap BiJBianajstxa Batjr¡BnB ajuapaaajd wjn

�saber de algo cuyo ser-para-sí y la realidad efectiva son diferentes de
la realidad efectiva de la conciencia de sí. No ha penetrado en ella
el espíritu de la universalidad del saber y de la operación, espíritu
de celeste apariencia, en el cual son reducidos al silencio, la sensa
ción y el goce de la singularidad; sino el espíritu de la tierra, que
no acuerda valor de realidad efectiva sino a un ser que constituye
la realidad efectiva de la conciencia singular.
Es veraehtet Ver stand und Wissenschaft
des Menschen allerhochste Gaben
es hat deni Teufel sich ergeben
und muss zu Grunde gehn.
La conciencia de sí se arroja en la vida y se encamina hacia la
realización de la pura individualidad de la cual surgió. Más bien
que construir su propia dicha, ella la toma; inmediatamente goza.
Las sombras de la ciencia, las leyes y los principios, que únicamente
se yerguen entre ella y su propia realidad efectiva, se desvanecen
como una niebla sin vida, incapaz de sostener la conciencia de sí
con la certeza de su realidad. La conciencia de sí toma entonces la
vida como se toma un fruto maduro que se adelanta al alcance de
la mano". (158)
La interpretación que Hegel hace de Fausto es estrictamente bedonista. Pero la persecución incesante del goce, hace que en él nuestra
singularidad sea anonadada, que e! deseo se manifieste insatisfecho; a
esta ley de todo deseo insatisfecho, Hegel la llama necesidad o destino,
que se presenta al hombre como algo incomprensible. La descripción
de este conflicto no deja de tener analogía con la descripción del
estadio estético en S, Kierkegaard.
A esta figura le sigue una más compleja que Hegel llama:

La ley del corazón y el delirio de la presunción
Los héroes que encarnan esta ley son los héroes del Stitrm und
Drang. Son hombres individualistas que encuentran que la sociedad
y las leyes que la rigen son injustas; están poseídos por un afán gene
roso de renovación, son guiados por su corazón; el antecedente sería
Rousseau. No se trata aquí de una lucha como la que ya descubrimos
por imponerse, sino que aquí se trata de un héroe, que se esfuerza
por reconciliar los hombres entre sí. Es la consecuencia de la expe
riencia anterior. "La lección es más bien el descubrimiento de que el
héroe ha buscado realmente, no el placer en cuanto tal, sino algo tan
potente, tan atractivo a su corazón que estaría igualmente dispuesto
a morir que a vivir por tal ideal; algo, en suma, que podría colmarlo
de entusiasmo y devoción. El vacío a que llega el buscador de placer
(158) Hegel, Phanometiologie, págs. 279-80.
— 84 —

�'Í8S •*?*! *at^o¡o

(091)
(6SIÍ

euu ap BsnBa b[ jod Eqan^ X [BjniBU aiqmoq [b onodo ds BOsaja[[Eqea
BuqB [g 'omsioáa |B apaa X püpmbiui ap sonaisuoui auajiuoa 'sa omoa
[El 'opuuui jg '[Biiuq üjsioSo un ouioj op^iaunuap Bjoqs sa [bjuibu
ajqmoq [g -otusjo^a ^a buioj apnop opuniu [ap sosjaAjad sojuanuip
-aaoad so[ jaauaA bib(I outs 'upzBJoa [ap Xa[ b^ jezijoííia ejb^ ou sop
-BUi[diasip jas uaqap sa[EjniBu sgjapod ans sopoj^ -jajaBJua [ap Bza[q
-ou oiuoo 'ojaBJisqe ua pn^.iia omoa l^api ns auijap piijijoB Bs^5í
-Bua[[BqBa eToia b[ ap pn^iíA ej sa ÍBpB^iauqB so bsoiujia eiauaiauoa
r*j -O[JBaijTpoiu japod uis 'opunuí [ap osjna [a BJjuoa ouba ua Bqan[
^pipuaiua jsb pii'iJtA B"q "Bisidoin JopBuiJojaj [ap odij [a sa íosopnp
Anuí sa [boj oiaaja oÁno 'eiJOjeniEpap pniJ^v non sa Epipii[B pnjjiA wj
•ojiiSíij otusiiu [a sajEiia so[ aajua 'Bj&lt;[iJasa l^^aj^ anh ua eaoda b[ ap
sajopüxujojaj so[ o oiofin^j uoq bjjos OAijBiuasajdaJ afBuosjad [g
oyumii jap osuno p X

07

:sa onb Bjniítj BJaajaj B[ b isb sotuBTÍaj^ *bisia b[ b aiuaiuBiBipaiuui
bi[bs sauoiaEa¡[dxa Bisa ap pBpi[ijand B7 'oipnf o ojiiau Biua[qojd
[a aaqos [Biaadsa ua 'pBpiitfjBsuodsaj b[ ap o^sodojd b ^aj.avg p an
-oíadijasop sbuu^[b uoa riaoap[ ap upyadijasap Bjsa opiaajBd ubj8 un
jauai ap Bfap 0^ -jooj\[ [jb^j sa 'ia'j3[^ Bsuatd ¡Bna [a ua afBnosjad
13 I [9[)"tlRpBUBJÍua pBpiuBUinq B[ ap ajqiuou uis Bqaipsap b[ Bjed
piaJala uptsjaAJad Bjsa opüiuaAui uejjqBq 'uauítjdo X uB[[iinnq anb
ísojisiuiiu na iod sopBpnXB 'sopidinoajoa SBjodsap 'soatjBUEj 'sajop
-joobs i p^pP![^J 3p X iiozcioa [ap Xa[ b[ ap uoiejaAJad Biin omoa [bs
-.taAtun uapjo [a Btaunuap Eiauaiauoa E[ saauojug,, -uoiaunsa-id B[ ap
oiji[ap [O sa ^B[[a ap sa[i|Bsuodsaj jBJ^uoaua aoja 'B[jeiiAa bje^; -aaauai
-.iad a| uap.to asa anb bX 'buisiui b[[o ua oqaip jofaui o 'biustui B[[a X
uapjo [a aJiua uotaaipBJiuoa B[ Ejjuanaua is ap Bíonatanoa Bisa jsy
I ()9^ )'í^oXns omoa bX Bjiuanaua o[ ou oido^d uapjo ns
jauodxa ap oipaaq [a .iod onpu\ipui [a jsb íajuaiajtpin sa jBpiaijJBd uoz
-Bjoa asa [Biia e[ b [BsjaAiun ^Biauajod bjoi^b sa X Jas jap buijoj b[ uoia
-BzqBnjaE Bjsa uo ojaaja ua aqiaaj B[[a íuozbjoo [ap Xa[ Jas ap esaa
¿uoiaBzi[BniaB ns ap oqaaq ja jod ajuamBjsnf 'uozbjoo [ap Xa[ B^^,
'aiuauqBsjaAtun aejBzqBaj apand ou JBpiiíuis oIÍ[b b BpB[[
Xa[ Bun jiaap sa 'uozbjoo [ap Xa[ Bujq "OSBaBJ^ [B BpBuapuoo BJBjaa
uozBjoa [a ua epes^q opunm [ap ^m^ojaj ap uotaBJídsB Bisa oja^
f6S[)-ituoiaip.tad ap jomai a[duns
Ejas ou oiuatraiiuadajJB ng •oiuamom opoi ua opBaijm^is Bq BiEsuasui
uoianaasjad ns anb o[ ap aiuaiasuoa bjbi[ 39 saauoiua X Bpunjoíd sbiu
pBpisaaau ns Bisa *uo[sii[isap ns ap aiuBisui [a ua aiuama|dmis 'Butjap
an^) 'ao/i^ if,i B[ u^ HJ.WQ [a e[qeq sou [Biia [ap soiq [anb^ ^taui
-jBujaqoá b BjpuaA anb 'oX anb aiaanj sera soiq?5 [a jbjiuoouo opBJ^o[
Bq ou 'opoi ap sandsap 'anb ap oqaaq [a ua aiuama[dmis aisisuoa

�caballería ideal cuya esencia consiste en amar y servir a la virtud y
entregarse sin otro propósito que la entrega de sí". (162)
Pero este tipo humano es impotente frente al mundo que lo
rodea. Podemos resumir el desarrollo de esta parte de la siguiente
manera:
"La razón observante se buscaba instintivamente en la realidad,
pero su verdad es que esta realidad no tiene sentido sino para el hom
bre que es para sí. Desde ese momento el sentido es separado de
aquello donde está el sentido y la individualidad humana es afirmada
como razón activa; ella proyecta su sentido como fin fuera de la reali
dad que niega; esta conciencia individual es singular y se opone al
universo, pero esta oposición a su vez no se mantiene. La individua
lidad humana no está así separada de la realidad, ella es ella misma
la realidad que se hace, la síntesis que se realiza en la acción. En esta
operación como operación de la individualidad en sí, y para sí, donde
el fin y la realidad no se oponen más que un momento y se reúnen
en un devenir, lo que tenemos que considerar. Nos acercamos enton
ces a la sustancia del espíritu o al pensamiento de esta sustancia, que
se revelará a su vez como sujeto. El interés de la dialéctica que aca
bamos de estudiar es hacernos comprender mejor el "realismo hegeliano". Todo idealismo del Sallen, toda separación de la idea y de la
realidad efectiva, debe ser eludida, lo que no significa que la reali
dad sin significación se sustituya a un ideal sin realidad, sino que
es menester pensar que es "la idea que busca la realidad como la
realidad busca la idea" y que lo único que es concreto es el devenir
del hombre en su operación efectiva". (163)
Por ahora nos movemos dentro de una dualidad: la razón obser
vante por un lado y la razón activa por otro. Dentro de esta última
ya no encontramos la oposición entre la individualidad y el mundo
que encontramos todavía en la primera.
Ya en la última figura que estudiamos de la razón activa, vimos
cómo el Weltlauf triunfa sobre la Tugend; esta liltima está todavía
situada sobre el plano de lo natural; la virtud para triunfar tiene
que convertirse en acción revolucionaria. Al hacerse real forma parte
del IFeltlauf; este líltimo es pues el verdaderamente real. De ahí que
la individualidad natural, deba transformarse en ciudadano activo.
Esta actividad, esta operación como Hegel la llama (Tat) es lo que
permite la unión entre la individualidad y el mundo objetivo. Es
entonces que podemos hablar de una unión entre la razón activa y
la razón observante.
El arte, la ciencia, son actividades que en cierto modo, operan
una conciliación con el mundo que no existía ni en el reformador
declamatorio, en oposición con el mundo, y en el caballero andante,
situado al margen de él y aislado. Los artistas, los hombres de cien
cia, trabajan sin otra finalidad que su trabajo, realizan una acción
fecunda, y constituyen de ese modo una cierta comunidad eludiendo
(162)Royce, op. rit., paga. 232-3.
(163)Hvppolite, op. iit., págB. 284-3.
• 86 —

�— ¿8 —

jaasod aqap jejado Bjnd ojad íuij ns jas aqap ajuaraeiJBsaaau anb
bijbut^ijo Biauasa bj laaouoa b apuajdn ja anb vyaay uoiaviado bj
ap 'ojaaja ua 'sa íozuaimoa nnSmu jsjjuoaua aapod aaajed ou X ojjo
[a bX auodnsajd ojuaniom epea jBiia ja ua ojnajia un ua opBJJoaua
asjejjuoaua aaajed JBnjaB b ba anb onpiAipui ^o isy 'uij oraos Jiaap sa
*Xns wu^iupijáajw otnoa 'upiaao bj 'is ajuB ajuatuBtAajd jauaj 'eiouaia
-uoa opuoie 'aqap 'oSjEqraa uis X íopBjado jaqBT[ ap saiuB uoiaBjado
B[ ap uij [a JBUiuua^ap japod ou saauojua aoaj^d 'oSjBquia nig "batí
-aaja pBpijBaj ^\ b uoia^^jado b{ ap oipaui jod opBpE[SB.ij osjaq^q ap
sajuB 'sa anb o¡ jaqes apand oa onpiAipui (a isy -BAi^aaja pepipíOJ Bid
-ojd ns ap sand apuajds oj ts ua sa B^[a anb cq "in^uai^uoa ouioa nj^
-tdsa ^ap jiuaAap ^a aiuaraBjsnf sa jnniaü íSBjqE^Bd sejjo ua íJBiijaB
aiuaiuEiJBsaoau aqap B^^a 'is a sa B|[a anb o^ ^oiavatauoa vj viod Bas
anb BJGj^ 'uoiaae ns ua ou X jas ns ua BpBjapisuoa sa pEpqBnpL\ipui
B^ tnby 'jrmjiJidsa jatunm oitiai \o aXnij^suoa as isy •a^uainEaijjaadsa
BpBiaua-iajTp '^Biatuí pBpiaijaBj ns ua 'BpEjsiB ojauítid B^u&lt;^^^jd as Ejj^
•pepi^BnpiAipur e^ ap Baiiaajeip Bun ap JE[qBq aqBO uaiquiB) inby
•ouBipiSaq \a otuoa omsqBap; un X oubi^ub^ [a omoa ouisi[Eapi
un BJBdas anb Bpunjojd Btaua.tajip B[ JeTij uauiiuad son sopBuoiauam
so^bbj so^ sopoj^ "BpBjsiB pBptjEnpiAtpui B^ BqBJadns Bjsa omoa 'son
-jBjjeom e Bipuat is ap Biauarauoa B^ ap uoiati[oAa b^ ap soiuraiq anb
uoiaduasap E[ Bpo^ qBSiaAiun jajaBJBa un auai; ts ap Biauapuoo bj
anb B3B o 'soj^osow un uaiq sbiu outs 'oX un sa ou ÍBJoqB ^BiipiAipni
ja^aBiea mi auairi ou is ap Bpuaiauoa n\ anb j^piA[o souiaqap ou o.ia,j
•uaisixa ou bX sauoiaisodo sbso apuop 'njidids^ \^ afBssd ja ajimiad
oiisuEJi oijaiQ -Bpjnj^suoa bsoo ap Jiaap sa 'at/aog ap bj jod 'oaodo
ojb omoa 'opep o^jB omoa Bsoa bj ap '^ui(j ap uoiaou bj 'soraifip
bX ouioa aXnjijsne as 'opom asa ap íis ap Biauaiauoa bj ají B^qo bj
oraoa BJaaaJBdB pEpqna-t bj saauo^ua X pEjujEiipiAipui-ojiunra ajjua
uotatsodo bj JBjjoq aprniad anb oj 'upiOBjado ej 'uoijob bj s^

{9u
-jaaj uoiarjaJ ns op Xaj BunSuiu tu 'pBpTsaaau BunSutn a^sisqns ou
*is Bjsd oun BpBa soiaadse sosa opuBJapisuoo 'eBiqnjBd sbj^o ua *is
jd pBpijBnpiAipui bj ojjo ja X 'ajuasajd omoa is ua opunuí ja sopEj
soj ap oun opiuis 'eai^ojoaisd Xaj bj ap uoiaBjuasojdaj bj uoa Bjjjnao
omoa oijo jap BJ.mj oun ua^a ou sop^j soXna pBpiuu 'oppuisuoa anb
o^i/üj ua jas jap X opnp vÁ anb ojvm ua jas jap pBpiun bj ajuaiuBjos
sa Bjja 'sem uis 'BAijaaja pspijBaj oiuoa Bjuasaad as Bjja jEna ja ua
ojnajia 'uoiaBiado etdojd ns aj&gt; ojnajio ja sa Bmsim bjjo íoXns* ojiunra
anb ojubj ua 'opunm ns sa onb oj sa pBjiíjenpiAipm bjm inby
'sap^njiJidsa sajvwiun soj ap opuniu ja 'yataj
-jaij; aSijsiaf) ja s^ -sBiJasim sus X sezapuBJ^ sns aaouoa X opunra asa
optAiA ei| anb ajqmoq un ap eijjsaBiu nj uoa 'BjjjsaBm ubj^ uoa
aqijasap oj 'sbjsijjb soj ap X sajBnjaajajut soj ap opunuí ajsg
•BpiA bj b opimas ajj^p aaajBd pBpiAijaB Bjs^ -pBpiunraoa bou JBjnBjsui
ap pBpisaaau bj jod sBpjnjijsuoa uBjsa 'ojuanuejsiB jsorf ojjojjBsap ja
Bjüd sauoiaipuoa sbj anb somapiAjo o^¿ 'opBuoiauam ojuaiuiBjsie ja jsb

�previamente el fin. Pero es justamente por esto que debe comenzar
inmediatamente y pasar directamente al acto, cualesquiera que sean
las circunstancias y pensar más en el comienzo, en el medio y en el
fin; porque su esencia y su naturaleza siendo en sí, son todo uno,
comienzo, medio y fin". (165)
La realidad entonces no podría ser diferente de la naturaleza
originaria, gino que es su actualización.
La situación en la cual se encuentra la naturaleza originaria está
en relación con ésta; aquí los análisis de Hegel hacen recordar a los
de Jaspers sobre el ser en situación.
La obra es la expresión auténtica de la individualidad; su origi
nalidad se lia manifestado allí. "Cualquier cosa que se haga, cual
quier cosa que se pueda encontrar, es el individuo quien la ha hecho,
y esta cosa es él mismo. El individuo solamente puede tener la con
ciencia de la pura traducción de sí mismo, de la noche de la posibi
lidad al día de la presencia, del en sí abstracto a la significación del
ser efectivamente real, y puede tener la certeza de que lo que surge
delante suyo en esta luz, no es otra cosa que lo que dormía en esta
noche". (166)
Como vemos se trata de una expresión de la personalidad, pero
todavía no cabe hablar de superación de la personalidad.
Pero aun en esa operación de trascender que realiza la concien
cia y culmina en su obra, hay una etapa ulterior, por la cual la con
ciencia supera su obra, es decir supera su naturaleza originariamente
determinada. Parecería que volviéramos a una idea del romanticismo
que ya liemos examinado, pero no es así. La obra al existir indepen
dientemente de la conciencia que la crea, se opone a ésta y se opone
a otras individualidades; por la obra de la individualidad se encuen
tra con otras; estamos en una situación parecida a la del amo y el
esclavo, pero la inlersubjctividad establece aquí la unión de las indi
vidualidades mediante el trabajo en común, la obra en común.
La conciencia de sí, se lia transformado en una cosa, en una ma
nifestación objetiva. La oposición de la subjetividad y la objetividad
que aparecía constantemente a través de toda la Fenomenología es lo
que vemos reaparecer aquí. A esta objetividad espiritual la llama
Hegel la Cosa Misma, (die Sache setbst). La obra verdaderamente
auténtica no es la obra contingente y efímera, sino la unidad del ser
y de la conciencia de sí. ^o se trata de la cosa en el sentido de la
percepción (Ding) sino de la cosa en el sentido espiritual y humano
del término (Saclie).
Ya estamos cerca del mundo del Espíritu, de la comunidad del
mundo racional, pero todavía falta que se logre la transformación
en un sujeto. El tránsito que hemos visto hasta ahora consistía en
quitarle carácter objetivo al ser en gí y en unlversalizar la conciencia
de sí. Por el primer movimiento se va logrando una fusión entre sujeto
y objeto; por el segundo movimiento se elimina el aislamiento de la
(165)
(166)

. Phan.. páfts. ?M-1.
, Phan., pág. 309.
— 88 —

�68 —
"1EÍ "** i-P! "PI

'ICS6I 'otunfj

•opBuiuuoj
BIJ 'OJJOTOUI 3 OJUBJTOBA OlUOHlOJHOJEdB OIJEJOUI}! JO OpUOJ) OJUBJ OJ
jod X 'EpBiiiinijo so uoioejBdos Bpoi opuop 'uoisioso epoi opnop 'o)nj
-osqy joí/ü^ [o so anb uotoBuuujno ns op X í/juh/s^ jop opunm jop
jEjquin jo uo ouod sou onb *i/o2j^ bj oj&gt; opimuí jb ojibaojo bij os X *jb}
OL1IOO UBÍJBJBUOS B[ Onb SOJOJOB.IBO SOJ OJlB^JOrj BIJ JBjniíUIS BIOUJJOllOO BJ
'tlplJIJlp^LU BJ Op OlUOlUlIAOm JO OJUBipOUI ^UOIORIÍOU BJ OUIBI[&gt;JJ\[
•JBjn^uis biouoiouoo Bunrftiiu ^od
SBpBiounuo uos ou fojuoniBAisnjoxo souoj^jo op jojobjbo bX uouoij ou
SOJBJOU1 SoXoj SBJ íopBZUBOJB BIJ OS UO[t|HIBJ J)BpTJB.lOtU BJ Op BJOjSO B'^
•oiofrjo-oiofns upioisodo o^sixo ou bX onb ao ojuoiuoiu jo oj&gt;sop ojibij
-iouooo.1 tiEij os ezojjo^) X pBjuo^ BpBJíioj opis bij bX ^otjooaiso opri
-UOS UO OJ)ipUO;UO 'ojofllS JOp 'pBJllJBliJUAipui BJ Op UOlOBJodnS E'J
(g9J)'tJBUJ|J[dso BIOUOSO BJ 'SBTOUOSO SBJ SBpO^
op biouoso so onb biohoso bj so 'owii vpoo ap X sopoj ,ip vmanj^do
OUIOO OIUOUIBJOS ESOO EUll SO O SO^^O SOJ UJlid OJUOIUEÍEIJÍOUIUI SO UOI3
-Bjodo bXíu X sonjiiAtjiui soj soj&gt;o^ ojj X jBjnJÍuys onptAijmi jop uoiobj
-odo Ej so io^ oXno eiouoso Biin so buisiui esoo ej5) :oj&gt;Bjodns so oninuí
OUBliuO JOJ1 Ojíonf JO S00UOlU^J | ¿9J ) '^lst&gt;J)OJj Op BSO^ IIO OSJB1UJOJSIIB.II
OíJOJl X BIUJOJSUBJ^ OS líXllS ESOO BISO JB110 JO JOd 'jBSJOAJUll OJUOUI
-Ojo jo uo 'oXns oj op uoioisodxo buii uoiq sbui so upioBzijBnjoB bj
ÍSOpOJ Op UOIOBdTOFJJBd BJ X JBSJ0A1UI1 BIOUOIOUOO BJ *BIp JOp BtlIStUI
znj bj jinjoxo uojotnb jbiio jo unííos 'o^biíojb ns ojuoniEjEipouiuT uoo
-tjjBJiuoo 'Bip jop znj bj b uouodxo os X iiB}iiosojd os5i ojíonj 'souisiin
js Jod X BJBd ouis uBfEqBJj ou onb uopuojojd onb sojjonby ^jbsjoa
-lUII OlíjE OUIOO BJIBJOJIISUOO SO BSO^) BSO : OJIlKJJIIJJOd SO JBUOSJOd JO^
-OBJBO 11S ÍBJ1BJOJBA 'EJIBloZIlf SO BJSOtldxO B.KJO E'^ 'BOI)0OJFip BJ Op BdB}0
BUn BJJBJ BJAEpOJ OJO^ 'OJIIjdlUnO JSB OOOJ^^d OHISIJBOpí JOp BUIBJÍÍOjd
jg •ftsqjas oi/ow^ mp) biusiiu bsoo bj b j^uojj oiuijjn Jod X (mpu^)
BSOO BJ UOO '(¡ílltfj) BSOJ BJ UOO BJB]UOJJ UO OS UIIjiOS OpUBIJBA Onj
biouoiouoo bj op pnmoB Bg -BpijJBd op ojund jo bjo onb ^biouoiouoo

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2771">
                <text>Itinerario hacia el mundo de la razón en la filosofía de Hegel : (Continuación del Nº 11)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2772">
                <text>SILVA GARCIA, Mario A. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2773">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p. 51-89</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2774">
                <text>Fcultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2775">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2776">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2777">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2778">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="336">
        <name>HEGEL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="81" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="135">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6fcaaed64940c99fa47b276c4509c31a.pdf</src>
        <authentication>40305394d3084a264ce657690d7b95ed</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="710">
                    <text>CARLOS E. PRELAT

JEAN REY MEDICO DEL PERIGORD
En un día del año 1630 "Sieur Brun", maestro boticario de
Bergerac, dirigió a Jean Rey, médico de Périgord (Dordogne), una
carta en la que le comunicaba que "habiendo querido estos días
pasados calcinar estaño pesé dos libras y seis onzas del más fino de
1nglaterra, lo coloqué en un vaso de · hierro adaptado a un horno
abierto y con gran fuego agitándolo contínuamense sin agregado de
cosa alguna lo convertí en seis horas en una oal muy blanca. La pesé
para conocer la pérdida y encontré como resultado dos libras y trece
onzas. Esto me produ_;o un asombro increíble no pudiendo ima¡;{inar
de dónde había~ venido las siete onzas de exceso".
Repite la experiencia con el plomo y encuentra una pérdida de
peso. Pregunta acerca de la causa de ello a varios hombres doctos y
nadie le puede explicar los resultados de sus experiencias. Pide en·
ton ces a J ean Rey que lo ilumine a fin de que él, Brun, conozca la
causa de "esta maravilla".
Jean Rey, teniendo en cuenta que se trata de "un hermoso tema
de una investigación penosa, cuyos frutos hasta ahora han sido ma·
gros" y además que el "Sieur Brun" "es un hombre de vida íntegra
y conocedor de su oficio", se decide a meditar sobre el tema para
investigar la causa que "Sieur Brun" le pide le haga conocer. Emplea
algunas horas en esa meditación. Llega a un resultado que contradice
las máximas que los filósofos habían tenido por ciertas durante siglos
y a riesgo de parecer temerario se decide a publicar estos ensayos
para no aparecer como pusilánime en la exposición de la verdad y
en su defensa.
En efecto, el tema del aumento del peso del estaño y de otros
metales durante la calcinación había sido estudiado por alquimistas
y químicos. Boyle lo atribuyó a la fijación sobre el metal de cor·
púsculos de fuego. Los partidarios del flogisto debieron admitir para
éste un peso negativo o simplemente ignoraron o dejaron de lado la
cuestión. Entre los partidarios de la teoría de Boyle se hallan des·
tacados químicos, entre otros: Homberg, Lemery y Lefevbre. Lemery
explica el aumento de peso así: "Les pores de plomb sont disposés e1i
sorte que les corpuscules du feu s')'' sont insinués ils demeurent liés et
agglutinés dans les parties pliantes et embarrassantes du métal sans
en pouvoir sortir, et ils en augmentént de poids". El padre Querubin

-

39 -

�de Orléans rechaza la explicación de Boyle diciendo que ·el vidrio no
es permeable y Boerhaave y Boylduc niegan que haya aumento de
peso. El tema apasiona y muchas personas publican disertaciones
sobre el mismo. Hierne en 1753 admite la fijación de un ácido graso
y sulfuroso que proviene de la llama. Las especulaciones terminan
con Lavoisier. Jean Rey resuelve el problema de un modo bastante
razonable. Veamos cómo.
Adelantemos que J ean Rey no realizó ninguna experiencia para
resolver la cuestión. Todo es producto de la meditación de algunas
"horas", meditaciones no totalm,ente. ap:i;iorísticas .pues- se basan en
hechos reales o hipotéticos.
' '
En primer lugar afirma y demuestra a su modo que "todo lo que
es material bajo el firma.mento tiene peso". Dado que Dios al crear
el Universo quiso hacerlo uno de algún modo confirió "la · pesanteur
divinement empreinte a toutes les parties &lt;I'iceluy". Claro que con
esto todos los cuerpos deberían caer por acción de •su propio peso
hacia el centro del mundo. Ahora bien, esto no acaece y Jean Rey
se apresura a levantar esta objeción diciendo que la tierra que es
más pesada ocupa rápidamente su lugar, desalojando al agua que
ocupa el segundo, ésta al aire y éste al fuego. Cita en apoyo de su
tesis una experiencia "agradable" que realizan los químicos quienes
"toman esmalte negro pulverizado, licor de tártaro, aguardiente azur
leado con tornasol y espíritu de trementina enrojecido por "orcanette"
(alheña.). Colocan todo en un frasco, lo agitan hasta que se forme
una niezcla confusa la que dejada en reposo permite al ojo ver «avec
plaisir le desbroüillement se /aire»". Como todos los cuerpos que se
han colocado en este extravagante sistema heteFogéneo tienen peso y
como cada uno ocupa un lugar tenemos la representación de lo que
sucede con los auatro elementos. El esmalte negTo representa la tierra,
el licor de tártaro el agua, el aguardiente ·el aire y el espíritu de
trementina el fuego. Con esto elimina la "ligereza" como característica
del aire y d~l fuego, ligereza que le habían atribuído algunos filósofos
para explicar el movimiento hacia arriba. La razón más importante
para ello es que la ligereza es innecesaria para explicar el mundo
e introduce una complicación inútil · y hay que tener ·en cuenta que
"Dieu et la Nature ne font rien 'en vain". Hay, pues, sólo peso en
distintos grados. Con esto queda eliminado el movimiento hacia arriba
como natural, es decir como movimiento cuya causa reside en los
cuerpos mismos. El movimiento hacia arriba es "violento" en el sentido de la Física aTistotélica. Que el movimiento natural del aire es
hacia ahajo lo demuestran entre otros hechos el siguiente: cuando
se cava un poco el aire desciende a ocupar el lugar que ocupaba la
tierra. Rey no tiene ninguna duda de que si se pudiese disponer de
un tubo cilíndrico que fuese desde el centro de la tierra hasta "la
región del fuego" se podría repetir dentro de ese tubo la experiencia
del "deshrouillement" de los químicos. Hecho ésto si se sacase la
tierra de la parte inferior, el agua ocuparía su lugar y así sucesivamente. El movimiento hacia arriba es siempre violento.
Pero, como a Rey le interesa particularmente demostrar que el

-40-

�aire tiene ·peso se preocupa especialmente de demostrarlo de un modo
independiente. Aporta una prueba que es realmente deliciosa por su
ingenio y su ingenuidad. Parte del hecho de que en la caída los cuerpos
tienen una mayor velocidad al fin que al principio. Fiel a la idea de
que una fuerza constante produce un •movimiento uniforme, concluye
que un cuerpo al final ·de· la caída está "empujado" hacia abajo por
una fuerza mayor que la que lo empuja cuando comienza a caer. ¿Cuál
es la' causa? El dibujo que se ve aquí explica el asunto.

AJ

t71

C

B

D, E, F y G son distintas pos1c10nes sucesivas de una esfera que
va cayendo hacia el centro de la Tierra C. AA es la bóveda celeste.
Cuando el cuerpo se halla en D tiene sobre él el peso del aire contenido en el espacio limitado por las generatrices del cono HCH y la
circunferencia de tangencia de este cono con D. Al ir descendiendo,
el aire que "pesa" sobre la esfera es de cantidad creciente. De aquí el
mayor peso y la mayor fuerza que produce el aumento de velocidad.
Todo este razonamiento no podría hacerse si el aire no tuviese peso.
Debe luego demostrar, para su finalidad, que "la pensanteur est
si estroitement joincte a la premiere 1natiere des elements que se
changeans de l'un en l'autre, ils gardent tousiours le mesme poids".
Hagamos notar de paso que Rey es partidario de los cuatro elementos
aristotélicos. La demostración es procedente por cuanto algunos filó-

41 -

�sofos sostienen que cuando, por ejemplo la tierra se transforma en agua
pierde algo de su peso. Imposibilitado de hacer un "experimentum
crucis" ya que esa transformación es "difícil" de realizar, Rey dice que
"l'exame du poids de quelque chose se fait en deu:xJ. far;ons; sr;auoir, ou
la raison ou la balance". Prefiere en este caso la razón con cuyas
armas "entra atrevidamente en la liza para combatir este error". Va
a demostrar que "la pesanteur est tellement joincte a la premiere
matiere des elemens qu' elle n' en peut estre deprinse. Le poids de
chaque portian d'icelle print au berceau, elle le portera iusques a
son cerceuiI''. Veamos como lucha Rey con las armas de la razón.
Considera una porción de tierra que posea el menor peso que pueda
existir (¿átomo? ) y por debajo del cual no haya materia. La convertimos en agua "par les moyens congneur et practiquez para la
nature" (?). ( ? ) Ahora bien el agua así obtenida puede, tener un
peso mayor, menor o igual que la tierra de la que proviene. La primera posibilidad no puede admitirse pues ningún filósofo lo ha hecho
y Rey tampoco. La segunda no puede ser por cuanto ha tomado la
menor cantidad de materia que puede existir. Queda pues la última:
la igualdad entre las masas de tierra y de agua que se pueden transformar una en otra. Y lo que se demostró para una partícula mínima,
se puede demostrar para dos, etc., y en general para cualquier cantidad de tierra. Como se ve la demostración es impecable desde el
punto de vista formal. Admite que el volumen pueda cambiar. Sugiere así una experiencia para medir el volumen de aire que se
obtiene por transformación en este "elemento" de una dada cantidad de agua.

a

a

e

[

El agua colocada en AB se "transmuta" por el calor en aire y
pasa al cilindro C en donde puede medirse el volumen. (AB se llama
pomposamente "Eolopyle" ) . Jean Rey se cuida muy bien de hacer
la medición; pero obsequia la sugerencia a quien quiera, rogándole
que, como retribución de haberle sugerido esta hermosa experiencia,
le comunique el resultado.

-

42-

�.Ningún elemento "pesa por sí mismo", es la tesis aiguiente. Vea·
mos lo que quiere significar J ean Rey con ésto. Según él, el examen
de los pesos con la balanza difiere mucho del que se hace con la
razón. Este sólo lo practica el hombre prudente y de talento, el otro
cualquier rústico es capaz de llevarlo a la práctica. Es así como
algunas personas de poca comprensión, al pesar con la balanza el
aire en el seno del aire y al no encontrar, así, peso deducen que el
aire no tiene peso. Pero el examen de los pesos con la razón conduce
a una conclusión distinta. En primer lugar: el agua tiene peso, nadie
lo niega y sin embargo pesando agua en el seno del agua seguramente
se encontrará que no tiene peso. Esto sucede porque ningún agente
actúa en su semejante, toda acción supone una contrariedad. ¿Quién
va a buscar lo caliente en el seno de lo caliente? Si existen "dos
calientes" juntos se abrazan, unen sus acciones y resulta un solo
caliente. De modo que el peso resulta de un contraste entre el cuerpo
y lo que lo rodea. "Tout ce qui pese dans l'air, tout ce qui pese
dans l' eau, doibt soubs es gal volume contenir plus de poids ( pour
le plus de matiere) que o.u l'air ou l'eau dans les quels le balanceme'nt
se pratique".
Parecería que Rey dejándose llevar por su dialéctica se aleja
del tema. Nada de eso. Esta cuestión de que el aire no pesa en el
seno del aire es una dificultad seria para su tesis final y sale al
encuentro de ella. En efecto, va a afirmar que el aumento de peso
del estaño durante la calcinación se debe a que con él se ha mezclado
aire; pero como al pesar la cal de estaño se la pesa en el seno del
aire, el aire incorporado a ella no puede tener peso revelable con
la balanza. Es necesario pues demostrar que el aire puede aumentar
de peso. Según el médico de Périgord esto puede suceder de tres
maneras distintas: 1) por mezcla de materias extrañas más graves
que él; 2) por compresión de sus partes y 3) por separación de sus
porciones menos pesadas (¿contradicción con la naturaleza elemental
del aire?).
La primera es evidente considerando "come en temps nebuleux,
la premiere couverture de vos fenestres hautes l' air chargé de
brouillards entre dás vostre chábre". Por motivos análogos el agua
de mar pesa más que la de río. Las sustancias extrañas que se incorporan al aire son, en particular, los vapores y las exhalaciones que
parten del agua y de la tierra. Es claro que si se toman dos porciones
iguales de un mismo aire cada una de las cuales tiene diez pulgadas
de volumen y a una se le añaden dos pulgadas de agua y a otra dos
de aire la primera adquirirá un peso mayor que la segunda. Se ve
claramente que lo que quiere decir Rey es que el aire aumenta de
densidad en estas condiciones lo cual es falso para el caso del vapor
de agua. Pero, no insiste mayormente sobre esta manera de aumentar
de peso el aire pues no es la que le interesa para su tesis y así pasa
a las otras dos.
Cree que la compresión existe porque "la nature a voulu, pour
les raisons a elle cogneues, que les elemens peussent s' estedre et
resserreriusqu' a certaines bornes qu'elle- leur a prescriptes". Cita

a

- -43 -

�ejemplos de dilatación térmica del agua y la compres1on del aire
en una jeringa y argumenta "L'air ainsi comprimé doubtez 'vous qu'il
ne pese dans ,l' air libre puis qu'en 'pareil espace il contient plzis de
matiere?" Termina la consideración de esta manera de aumentar el
peso (evidentemente se trata de la densidad ) con una especie· de
pedido de reivindicación de ciertos inventos de él hechos antes de
que un · señor Marin, "bourgeois de Lisieux", patentase un árcabuz
neumático. Según Rey su propio arcabuz, que figura entre los
inventos mencionados es mejor que el de sieur Marin. Esto último,
evidentemente, no tiene nada que ver con la calcinación del estaño.
Pasemos a la consideración de la tercera causa de aumento de
peso del aire. Es evidente que si de un tddo se sacan partes más
livianas lo que queda será más pesado (denso) que el todo. "Separad
el oro que ese ver.gonzante o·r febre mezcló a la corona del rey Hieron:
el oro que queda pesará más que una porción igual de toda la corona".
La Naturaleza hace lo mismo en otros casos y con ayuda del calor.
Los rayos solares sutilizando el agua de las salmueras (p. ej., del agua
de mar) colocadas en recipientes apropiados deja un residuo más
pesado. "L' Alchymiste, vray singe de la nature" realiza operaciones
análogas por medio de la destilación. Así, al separar del vino el
aguardiente (más liviano) deja un residuo más pesado. Pero con el
aire la demostración no es tan clara. Pregunta si alguien cree que el aire
caliente en contacto con el · suelo en un día caluroso de verano
es más · liviano que el resto y apuesta a que todos creen eso; pero
no es así. ¿Por qué está más caliente? No puede ser porque el Sol
lo caliente directamente más pues este astro calienta uniformemente
todo el aire. Pero al calentarse se separan .las partes densas (abajo)
de las más sutiles (arriba) y entonces al ser más densas dan una
sensación de mayor calor. En apoyo de esta afirmación dice que el
hierro al rojo quema más que la llama empleada en calentarlo y no
puede admitirse que esté más caliente. Luego el hecho de que el
aire se manifieste como más caliente en contacto con el suelo demuestra que es más denso. El más sutil se ha ido hacia arriba. Como
una nueva prueba de esto está el fenómeno que se observa mirando
el aire en contacto con una superficie calentada por el Sol que consiste
en una visión confusa de lo que se vé a través de él. Esto que, como
se sabe es debido a una variación del índice de refracción del aire
con la temperatura, según sieur Jean Rey "c'est qu'il est esp-essi et
a acquis plus de corpulence, qui vous le rend aiicunement visible".
Y si este espesamiento puede ser producido por un calentamiento
como el debido al Sol ¿qué no podrá ·esperarse de un horno ardiente,
con un fuego infernal? El agua, el aguardiente y otros líquidos se
sutilizarán por completo pues el aire puede ocupar su lugar; pero
con el aire no sucede lo mismo y entonces se producirá por eliminación de las porciones livianas de una gran cantidad de este elemento,
un aire espeso y pesado "un air qu'il m'eschappe de dire, non
plus air, ains un air desnaturé ayant changé sa subtile f luidité en une
grossiereté visquese".
Parece ser que alguien objetó a sieur Rey que si bien el calor

-44-

�(o el fuego) podían separar partes de distinta gravedad de cuerpos
heterogéneos no ucedía lo mismo con cuerpos homogéneos ya que
por la naturaleza de éstos el calor actuaría igualmente sobre todas
sus partes dilatándolas del mismo modo. Pero según Rey, además de
ese hecho que es cierto, su razón y sus sentidos le dicen que también
se separan parte de distinta gravedad, para probar lo cual puede
disponer de una "nube" de ejemplos. Así el vitriolo (sulfato ferroso)
es un cuerpo homogéneo y colocándolo dentro de una retorta y calentando se obtiene la separación de "su flegma, su aceite y su colcotar". La "trementina" e un cuerpo homogéneo y de él el calor
permite separar su aceite, su espíritu y su colofonia. El vino es otro
ejemplo y así sucesivamente. Pero sus adversarios pueden argumentar
que se trata de cuerpos compue tos y que en lo elemento no sucede
lo mi mo. Por ese motivo demuestra J ean Rey que el agua se espesa
por destilación. El que no lo crea que recurra a los químicos que
preparan agua destilada. E ta o el rocío que sólo es agua "passée par
le grand alambic de la nature" es usada porque "penetre mieuz la
substance des simples et en tire plus aisément la vertu et les teintures".
Pues bien, el agua destilada es menos densa que el agua común y
por lo tanto el agua que queda como residuo debe ser más densa.
Como esa diferencia se observa si destila todo un vaso se puede concebir que si e compara la primer gota destilada con la última gota
del residuo la diferencia sería aún mayor.
Pero seguramente los adver arios creen que está rehuyendo lo
que realmente interesa: el aumento de peso del aire por acción del
fuego. Nada de eso. A pesar de que ya ha dado razones en apoyo
de esta afirmación, dada la importancia del asunto va a dar otras
pruebas que no dejan de ser asombrosas por lo rebuscadas y sutiles.
Las pruebas son tres: imaginemos un laboratorio, no como los habituale en el seno del aire sino en el del "fuego elemental". En ese
ca o el aire tendría respecto del fuego un comportamiento análogo
al del agua respecto del aire. Así podríamos llenar con aire un recipiente vacío, que entonces estaría lleno de fuego como están llenos
de aire los que en nuestro medio habitual llamamos vacíos. ºSi en
esas condiciones destilamos aire tendríamos diferencias de densidad
entre destilado y residuo como tenemos en el caso de la destilación
del agua. Sabe Rey que tal laboratorio no puede construir e; pero
tampoco se podía dar a Arquímedes el punto de apoyo que pedía
para su palanca que movería al mundo. E una manera de demostrar algo.
La otra prueba se tiene si se considera un cañón colocado verticalmente con la boca hacia arriba y se imagina que se deja caer una
bola al rojo en el interior del mi mo. En este caso el aire sale primero
menos caliente que luego, lo cual se puede comprobar colocando la
mano inmediatamente por encima de la boca del cañón. Esto no s
debe a que el aire haya sido calentado en forma irregular mo a que
s&amp;le primero el aire más sutil que tiene un menor calor. sensible que
el más denso que sale después. Además mirando a trav' de la región
que se encuentra arriba de la boca del cañón se ve 'tremouer" los

-

45-

�objetos que se observan a través y no es el movimiento del aire lo
que produce esto pues Rey puede ver con toda nitidez las bellezas
de una dama a través del aire agitado por su abanico. Además un
copo de lana colocado arriba de la boca es elevado, lo cual demuestra
que ahí el aire es más denso. Y si eso sucede en la boca ¿cuál no
será el espesamiento en la parte inferior del alma del cañón?
Para aportar un tercera prueba recurre a los asmáticos. Dice que
cuando uno de estos enfermos se ahoga en su lecho se ordena abrir
las ventanas. Interpreta el hecho diciendo que al ser más espeso el
aire de la habitación por ser más caliente el paso del mismo por
los canales de los pulmones ofrece dificultades. Al entrar aire frío,
el que respira el asmático se hace más tenue y tiene así una sensación
de alivio.
Así como existen tres maneras de aumentar el peso del aire,
existen, por la ley de los contrarios, tres maneras, según las
cuales puede disminuir de peso. En esta demostración aparecen
dos aspectos interesantes de las concepciones de Rey. En primer
lugar hace notar que cuando habla de aumento o disminución de
peso se refiere a pesos de volúmenes iguales pues si examinamos los
pesos con la razón "ie dis qu'il n'y a rien qui .accroise de pesanteur
que par adition de matiere; ny qui en decroisse que par substractio
d'icelle: tant inseparablement sont cOiointes la matiere et la pesanteur". Es un enunciado bastante preciso de la ley de conservación
de la masa. Por otra parte dice, en base a experiencias ideales, cuyos
resultados imagina, que "la balance est si fallacieuese qu'elle ne nous
indique iamais le iuste poids des choses, f ors que quand en icelle
sont comparés deux pesanteurs de mesme matiere et figure, come
deux boulets de plomb". No se sabe, frente a esta afirmación, si criticar la cuestión del "justo peso" planteada fuera del terreno experimental o ver en esto una manifestación del principios de Arquímedes
aplicado a los cuerpos sumergidos en el aire.
Finalmente se encuentra sieur Rey en condiciones de responder
formalmente a la cuestión que le planteara sieur Brun.

ENSAYO XVI
Respuesta formal a la pregunta de por qué el estaño y el plomo
aumentan de peso cuando se los calcina
"Ahora he hecl}to los preparativos, esto es, he echado los fundamentos de mi respuesta a la pregunta de "sieur" Brun que no es otra
que la siguiente: Habiendo puesto dos libras y seis onzas de estaño
fino de Inglaterra en un vaso de hierro y a su vez colocado a éste
sobre un horno a gr.un fuego abierto, por espacio de seis horas, agitándolo contínuamente, sin agregar cosa alguna más, ha recogido del
vaso dos libras y trece onzas de cal blanca; lo cual lo ha llevado, en
primer lugar, a un estado de admiración y luego al deseo de saber
-46-

�de dónde le han venido las siete onzas de más. Y para aumentar la
dificultad digo que no sólo hay que pregzintarse de dónde han venido
estas siete onzas, sino que también, además de esas, de dónde han
venido aquéllas que han reemplazado la pérdida de peso que se ha
producido necesariamente por la ampliación del volumen del estaño,
al convertirse en cal y por fo pérdida de vapores y exhalaciones que
se han desprendido. A esta pregunta, pues, apoyado sobre los fundamentos ya expuestos, respondo y sostengo gloriosamente (sic!), Que
este aumento de peso viene del aire, que en el vaso se ha espesado,
hecho más pesado y tan adherente en virtud del calor tan vehemente
y prolongadamente continuado del horno, el cual aire se mezcla con
la cal, (a lo que ayuda la frecuente agitación) y se adhiere a las
partes más menudas: no de otro modo como el agua hace más pesada
la arena que se arroja y agita en ella, para humedecerla y adherirse
al más pequeño de sus granos. Estimo que hay muchas personas que
se hubiesen espantado al solo enunciado de estci respuestw si la hubiese
dado al principio y que ahora la aceptarán sin sorpresa, hcibiéndose
como amansado (sic!) y hechas tratables por la evidente verdad de
los ensayos precedentes. Porque, sin duda, aquéllos cuyos espíritus
estuviesen imbuídos en la creencia de que el aire es liviano hubiesen
saltado al encuentro de mi respuesta. ¿Cómo (hubiesen dicho los
tales) si no se saca calor del frío, blanco de lo negro, claridad de las
tinieblas, del aire, cosa liviana, se saca tanto peso? Y aun ·a quéllos
que se hubiesen encontrado dispuestos a creer en la pesantez del aire,
no hubiesen podido persuadirse de que jamás podría aumentar el peso
de algo estando pesado, como lo está, en el seno de sí mismo. Por
este motivo, me ha sido necesario hacer ver que el aire tenÍ&lt;i peso:
que ello se reconocía por un examen distinto que el de la balanza:
y que en ella misma una porción previamente alterada y espesada,
podía manifestar su peso. Todo ello lo he hecho de la manera más'
breve que me ha sido posible y sin haber adelantado nada que no
estuviese estrechamente vinculado con esta materia: para aclarar la
cual en todos sus puntos, sólo queda por hacer una refutación sucinta
de las opiniones que han sostenido otros o podrían sostener; y a
resolver las objeciones que se podrían hacer contra mi respuesta".
Analiza, de acuerdo con lo prometido, las distintas explicaciones
que habían dado o que podrían darse del aumento de peso observado.
Ellas son: 1) La desaparición del calor celeste que da vida al plomo
o bien la muerte de éste que produce el aumento de peso durante la
calcinación (Cardan); 2) La consunción de partes aéreas del plomo
(Escalígero); 3) El hollín del fuego (Cesalpino, citado por Livabius);
4) De la materia del vaso donde se hace la calcinación; 5) Los vapores
de carbón; 6) La sal volátil del carbón; 7) La sal volátil mercurial,
y 8) La humedad atraída por la cal. Algunas de estas explicaciones
no se han dado; pero Rey las imagina y las refuta. Como no es posible
examinar todas, me referiré a las que juzgo más interesante .
La primera, a saber la de Cardan, es la siguiente. Como se sabe
los alquimistas decían que un metal era algo vivo; cuando se calcinaba
se moría y cuando la cal se reducía el metal revivía. Ahora bien como
-

47-

�la vida sólo era posible si en el cuerpo vivo existía fuego celeste,
al morir (calcinarse) el estaño o el plomo dicho fuego lo abandonaba,
con lo cual había un aumento de peso debido a que el fuego era
ligero. Rey refuta fácilmente esta explicación mediante la siguiente
argunientación: l. 0 ) El estaño no es vivo y por lo tanto del hecho
de que un cadáver pese más que el ser vivo al que pertenece (hecho
"comprobado" entonces) no se puede deducir que lo mismo acaece
con el estaño. 2. 0 ) El fuego celeste no puede hacerlo más liviano ya
que el fuego tiene peso y 3. 0 ) No puede haber una misma razón para
el aumento de peso de los animales al morir y del estaño al ser calcinado. "Car, touchant sa vie, comment en auroit le plomb, puis qu'il

est un corps homogenée sans distinctio de parties, sans organes et
sans aucun effect ou action vitale? S'il se meut en bas si fait bien
la céruse qui n'en est que son cadavre". Además se puede tener al
abrigo del aire el plomo fundido durante días, meses, años con un
gran fuego sin que disminuya su peso. "Il f audroit une ame bien tenace

pour tánt souffir sans desloger".
Así como la explicación anterior y su refutación son fantásticas,
la otra que voy a considerar es perfectamente coherente y lógica.
Dice Rey que ya que el estaño y el plomo están durante la calcinación
en contacto con aire y con el hierro de la vasija se podría admitir
que no siendo el aumento de peso debido al aire se puede atribuir
al hierro de la vasija que se mezclaría con la cal. Esto no es posible
según Rey, por las siguientes razones: 1) : El hierro pulverizado es
de color castaño y teñiría la cal de estaño que es blanca, cosa que no
sucede. 2) : Si el vaso entregase hierro a la cal, en las cantidades encontradas por sieur Brun se destruiría en unas cuantas calcinaciones,
hecho que no sucede por cuando un mismo vaso sirve durante años
de trabajo continuo y prolongado, y 3) : Se podría obtener a partir
de una pequeña cantidad de estaño una gran cantidad de cal, pulverizando la vasija por completo y añadiéndola a la cal, hecho que no
ha sido observado.
Después de haber sido examinado una a una todas las otras posible explicaciones las destruye de un solo golpe, como Hércules las
cabezas de Hidra (la metáfora es del propio Rey ) ya que su situación
es semejante a la del héroe griego.

ENSAYO XXV
Mediante una única prueba se destruyen por completo todas las
opiniones contrarias a la mía
"Se dice de Hércules que ni bien cortaba una de las cabezas de
esa Hidra que devastaba el Palu Lerneano ( *), le renacían dos cabezas. Mi condición es similar. El error que combato 'es fecundo en
(*)

Nombre que da Rey a la laguna ele Lerne, situoda en Grecia, en cuyos orillos hobitaha la "Hidra de Lernu" (N. del T.).

-

48

�opiriiones que son otras tantas cabezas: si corto una se ven nacer dos.
Mi labor crece continuamente y tengo la seguridad de que no será
algo completo nunca si me limito a destruir una por una todas las
opiniones contrarias. Para ma,tarlas del todo es menester que reúna
mis fuerzas y enderece mi brazo de modo que de un solo golpe las
~bata todas. Quien quiera que se ponga en guardia: pues he aquí
que voy a dar ese funesto golpe que acabará con todas. Acabo de leer
en Hamerus Poppius, en el terc&lt;er capítulo de su libro intitulado
Basilica Antimonij, la nueva manera que practica para calcinar el antimonio. Toma una cierta cantidad, la pesa, y habiéndola luego pulverizado la coloca en forma de cono sobre un mármol y teniendo un
espejo ardiente {espejo cóncavo. - N. del T. ) lo opone al Sol dirigiendo la punta piramidal de los rayos reflejados sobre la punta del
cono de antimonio que entonces emite abundantes humos, y en poco
tiempo se convierte, en la parte que todan los rayos, en una cal muy
blanca, la que es separada con un cuchillo; y dirige entonces los rayos
sobre lo que resta del antimonio hasta que todo haya blanqueado, con
lo cual está hecha la calcinación. Es una cosa admirable (agrega a
continuación} que aun cuando en esta &lt;Jalcinación el antimonio pierda
mucho de su sustancia por los vapores y humos que exhala copiosamente su peso aumenta en lugar de disminuir. Ahora bien, si se pregunta sobre la causa de este aumento: ¿dirá Cardan que se trata deí
desvanecimiento del fuego del calor celeste? Por el contrario: dicho
fuego está agregado en mayor medida por medio de los rayos solares.
¿Dirá Escalígero que se trata de la consunción de las partes aéreas?
cuando al desmenuzarse en cal, aumenta de volumen y se incorpora
mayor cantidad de dichas partes aéreas. ¿Traerá Cesalpino a colación
su hollín? Acá no hay ningún fuego que lo produzca. ¿Daría el vaso
empleado alguna cosa de sí? Es claro que no, pues los rayos se dirigen con tal precisión que no tocan el mármol en absoluto. ¿Se propondrán los vapores de carbón? Acá ;no hay nada de carbón. En
cuanto a las sales volátiles que can tanto ingenio se han producido
pierden aquí toda su gracia y favor. Por ventura, ¿se querrá recurrir
a la humedad como alguien pretende hacerlo nuevamente? Pero, ¿de
dónde vendría? ¿del mármol? En absoluto; ello no es ni imaginable.
¿Del aire? Menos aún: porque esta operación debe practicarse pa:rd
que resulte mejor en los días más cálidos del Verano, durante los
ardores más violentos de la Canicula. Cuando todo está, aquí abajo,
tan caliente que aun en la sombra, hasta durante la noche, el aire seca
las telas húmedas y también las tierras mojadas. Y el día en el que
el Sol pega fuerte, tuesta nuestras pieles, marchita las hierbas,
reseca los frutos, la madera y los lagos, hace bajar el curso de todos
los ríos, inflama todas las cosas combust~bles como por ejemplo el
estiércol de las palomas (sic!). Buscar humedad en el aire para
abrevar nuestra cal y hacerla más pesada de esa manera, no de noche
sino de día; no a la sombra sino al Sol. No donde simplemente hay
luz, sino donde los rayos reunidos por un espejo cóncavo son reflejados con tanta violencia que funden y calcinan los metales: buscar
ahí digo, la humedad, es como buscar fuego en el hielo y un nudo en
4

49 -

�un junco, por así decir, cosa que jamás se podría encontrar. Que ahora
se fundan en un único espíritu los mejores espíritus del mundo: que
este hermoso espíritu ponga en tensión sus nervios hasta el límite de
sus fuerzas; que busque con atención en los cielos y en la Tierra: que
hurgue en todos los repliegues de la naturaleza: no encontrará la causa
de este aumento sino en el aire que los rayos del Sol calientan, espesan y hacen mJás pesado, el cual aire se mezcla entre la cal a medida que el antimonio al calcinarse se desmenuza y se hace adherente
a sus partes más tenues. Lo que confirma enteramente la verdad de
mi creencia en el aumento del plomo y del estaño: que no pueden
tener otra causa que la mezcla del aire espesado. No habiendo otra
diferencia entre el aumento de peso de estos dos metales y el del antimonio, fuera de la que reside en el hecho de ·que aquí el aire se
espesa por acción de los rayos solares: y allá por el calor del fuego
, '' .
comun
,'
Se plantea a continuación el problema de averiguar la causa po~
la cual no aumenta de peso hasta el infinito, hecho que "a priori"
podría predecirse con su explicación. Pero la experiencia enseña que
.hay un límite. Explica esto Rey diciendo que en los casos de mezclas
de sólidos con sólidos o de líquidos con líquidos no hay límite superior pero que en casos de líquidos con sólidos sí. En el caso de la
cal de estaño ella se mezcla con aire despojado de su sutileza lo cual
lo hace comportarse como líquido.
Sale luego al encuentro de otra cuestión: la mayor parte de las
sustancias que queman y dejan cenizas no aumentan de peso. Dice
Rey que esto se debe a que esas otras sustancias contienen una gran
proporción de principios exhalables o bien "parlant spagyriquement
beaucoup de soulfre et mercure que le feu va choffat insq' au bout".
Estos espíritus tienen un peso mayor que el aire que se incorpora a
las cenizas.
Desde el comienzo de la explicación Rey habla del estaño y del
plomo a pesar de que sieur Brun encontró una disminución de peso
en el caso del plomo; pero al final casi Rey .aclara que se ha referido
a i¡.mbos metales porque a pesar del resultado de sieur Brun otras
personas (Cardan, Escalígero y Cesalpino) han obtenido aumento de
•peso y Rey se inclina a aceptar estos resultados aun cuando entre los
que lo han obtenido figuran adversarios- teóricos suyos.
Termina el libro con una conclusión en la que se jacta de haber
expuesto "cette verité dot l'esclat frappe vos yeux; que ie viens de
tirer de plus profonds cachots de obscurité" y finaliza con estas palabras: "Le travail a esté mien, le profit en soit au lecteur et a Dieu
seul la gloire".
Como datos ilustrativo·s cabe agregar que el libro está precedido
de una dedicatoria al Príncipe de .Sedán a quien están dedicados los
ensayos y de dos poesías donde se alaba sobremanera a Jean Rey,
una oda firmada por Béreau y unas cuartetas debidas a la vena de
De!?champs. Como todas las poesías laudatorias, son ·malas.

r

50

�De Jean Rey se ignora la fecha del nacimiento y la de su muerte,
así como la edad que tenía cuando publicó estos ensayos. El lugar
donde vió la luz fué la localidad de Bugue cerca de Bergerac en
Périgord. En Bugue escribió los ensayos y se sabe que vivía aún en
1643. Se ocupaba de investigaciones científicas y quizás practicaba la
medicina. Se ocupó de termometría, inventó un arcabuz neumático
pero se vió obligado a abandonar los estudios e investigaciones
por cuestiones domésticas.
Quien se interese por más detalles puede leer el prólogo de
Edouard Grimaux a la reedición de los Essays publicada en 1896. La
obra fué desconocida hasta que después de los trabajos de Lavoisier
sobre el tema (1774) Rayen se dirigió al director del Journal de
Physique ( 1775) llamando la atención sobre la obra de J ean Rey a
quien asigna el carácter de precursor de Lavoisier.
A pesar de no conocer datos sobre su vida, podemos con los
Essays penetrar profundamente en la mentalidad de Jean Rey que, en
mi opinión, es un representante típico de los hombres de ciencia de
su época y de todas las épocas: mezcla de razonamientos sutiles, observaciones acertadas, · teorías aceptables o absurdas, prejuicios y
creencias. Lo que varía de una época a otra es la dosis de
cada uno de estos elementos y las características con que se presentan.
Hay en él, como en sus cofrades de todos los tiempos un afán desinteresado, aun cuando no desapasionado, por llegar a la verdad. Este
es su mérito. No soy de opinión de considerarlo como un precursor
de Lavoisier. Para convencerse de ello hasta leer los Essays y el Traité
de Chimie y comparar el lenguaje y las ideas.

-

51-

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="711">
                <text>Jean Rey médico del perigord</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="712">
                <text>En  un   día   del  año  1630  "Sieur  Brun",  maestro   boticario   de Bergerac, dirigió a Jean Rey, médico  de  Périgord  (Dordogne),  una carta en la que le comunicaba que "habiendo querido estos días pasados calcinar estaño pesé dos libras y seis onzas del más fino de Inglaterra, lo coloqué en un vaso de • hierro adaptado a un horno abierto y con gran fuego agitándolo continuamente sin  agregado  de cosa alguna lo convertí en seis horas en una oal muy  blanca. La pesé para conocer la pérdida y encontré como resultado dos libras y trece onzas. Esto me  produjo  un asombro  increíble  no  pudiendo  imaginar de  dónde  había  venido  las siete  onzas  de  exceso".</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="713">
                <text>PRELAT, Carlos E.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="714">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="715">
                <text>1948</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="716">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="717">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="718">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="839">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año II, Nº 3 : p.39-51</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="678" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="933">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f2301bf0eb7ac0a23304714bd0d10960.pdf</src>
        <authentication>b4f65e394ca32269131b15b861efbd40</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="7875">
                    <text>���������������������������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7862">
                <text>Joaquín Torres García</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7863">
                <text>Artes plásticas&#13;
Curso&#13;
Joaquín Torres García&#13;
Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educaciòn&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7864">
                <text>Expediente de contratación del Prof. Joaquín Torres García para dictar el curso de cuatro meses de duración sobre Artes Plásticas&#13;
Contiene:&#13;
Nota de contratación al Decano.&#13;
Aceptación del Profesor Torres García.&#13;
Programa a dictar.&#13;
Discurso pronunciado en la inauguración de la 35º Exposición del Taller Torres García por Luis Giordano.&#13;
Nota de estudiantes dirigida al Consejo de Facultad, mostrando interés en que el curso se siga dictando.&#13;
Nota de la viuda de Torres García agradeciendo el reconocimiento y homenaje con motivo de su fallecimiento.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7865">
                <text>UDELAR-Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7866">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7867">
                <text>1946 - 1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7868">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
Archivóloga Mónica Pagola&#13;
Bach Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7869">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7870">
                <text>23 fojas&#13;
22 hojas de papel tamaño oficio&#13;
1 hoja de papel 13,5x21,8</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7871">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7872">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7873">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE-Leg. 18-Carpeta 133</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="7874">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Informaciòn Archivìstica y Digitalización</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="233" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="449">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1fe0341b39f691d4104bff4e09d70962.PDF</src>
        <authentication>eb5a0242ed5c2f49ec2dcc0503c0931e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2614">
                    <text>FACULTAD DE HUMAN1DADES Y CIENCIAS
^SECRETARIA

CARPETA DE ARCHIVO
.6.64.-..

CONTIENE:

•*,V

19. S1-

�G~ '•'-., 3 i JUi.

/,,.^ U

^^^^^, Bu,

t- XX

.*.• *^;&gt; ••,. .^

—TJ

4ide

�Montevideo, Junio 7 de 1952.-

270/952
1G/SBS

Doctor
Jorge Luie Borgee - ;

BUE803 AIHE3•
De mi oonsideraci^n:
Aouao recibo de eu carta de feaha
3 del carriente, y me es grato oomunicarle quo no exig
tirdn inoonvenientea adminletrativoe en lo que ae reflere al cobro de sue emolumentos durante el mes de
Agoato, por ejemplo, dpoca en que podriamos desde Bh^
ra pensar en la reallzaci6n del ciold pendiente de aue
conf erenciaa,-

En todo caso, mi eatimado amigo,
tendrd mucho gusto en saber si Ud. puede indicarnos
jdesde ahora Ia3 feehas precisas de aquellas conferenoias.-

Lo saluda muy atentamenta,

Luis Giordano
Sacretarlo

�t J.

* '• .^.. I... ^.,a,,..

J.,?, 1..;, fl.,

n...... d-v

/-^,

4//^

�Ai JV5118938
mudis w u nut
FACULTAD
D*
MUMANtDADES V CIENCIAS

ANTECPDT

^^.

!•&gt; !

Montevideo.,. -IX de a gas to cle 195^-

'

j al ^sefior Secret^rio da t^ds lo_nec&amp;^ j
_3ario-para qua puedanra.izarse_laa confarencias -

�347/952'

Hontevideo^ Agosto 11 de 1952,-

3etftor Jorge Luis Burgee
.

. ." "•

'••".

'"•

"

Maipd 994 ;.

. • BUi^HOS AIRES

•..

' •

" V

-'•-"

.•

•"

.";,

- .-

.

• '"

../

"'

.-••'•

•• .'

•

"

.•/"•'

•

,

•

''Ml estimado amigoi

Acuso reoibo de su carta y en acue

do con el Decano le propongo recomenzar au cursillo en
la.priaera aeoana de ^etiembre
Innes v martes de cada semana

Podrfan aer los dias
,

*

'.Le pido por favor me avise con baj

tante antlcipacl^n su decisldn y el dfa preclso en
. qua coqtenzard su cur so, aaf coao el tema cprreapondie^te a la Drlmsra conferencia.-.'

.

:

.Lo saluda muy atentamenbe,

^"

.-, "..;•.Luia Giordano'

.,

/Secretarlo

�ib^^,.

CM,,.

W. Hi1.- B,,k|.,4.

L. nUU ••( "f^^l**

ft&gt;:^: Wt,

411I^
'- '• -*

�AiJiO28784
IIVEHSIDU DE U REPDBLIM
FACULTAD
HUMANIDADES Y CIENCIAS

(antece..

Mt,tTftr-r--

Montevi^eo, Agooto -22 de 1952^

�LG/SBS;

•

v -

* •Montevideo, Agosto 29 de 1952.-

Doctor
Jorge Luis Borgee
BUKUOS AIRES•
Da mi consideraeidn;
Confirmo mi telegraraa y tengo la esperanza de que esConfl
ta carta ll
llegue a sus man03 antes de que Ud. saiga de Bue
nos Aires.*
Aires.-

He anunoiado el recomienzo de sus conferencias para
el lunes lo. y martes 2 del priximo mas de ^etiambre.Lo saluda rauy atentamente,

Luis Giordano
Seoretario

�a*.,. At.... j Ji **&gt;^

••

�I. M.U. Gn.t .it/ /.-•.._ •-•
..[ I" "••I"
„,.,;.*,.
* '• '"^•.i..m*. l&gt; •
f..lW'l.l
J '"')'
i .'.I.]...,
•'"•'•)• ,.|.r,.;.,.,
t. IU.,1. P.(.,.l -,-|i..- 'E.r. I"]- ..|.— l.l, -I .I'.'l A ..T.I.V li.j,l|i i El,tl ir_IU
(...-.I, J.,,.,,.., 1 f.,|..j,l |.t..| i I. .In i ^^.- I*••" l.~,l....- B |1. II ...i. ^.,.,r,t;,.,

I. ..(L,i.... .,..i^,-..T. y |, ^.,,;i „.,^..,

,j,. „ ,1 jijt xm._ Cf .... J. fc. , j j,

(1,1T.,.,._ A ,,,^.|J, ;/.,,, i I,,,,,.,, lU,,,, y .,,,„_ ;BI.-J..^ Y,,4
m,.. 1 J.... ..yl......'
I. J.l...., l.,,.l.l., il li... „,!.•.._ I. ,.„.,^,, „, ., ...J, I l,.r,,|,,,, .,,, ^^ ,, _
I. .!,.!•.- U ft-.. J. I.. ..Ij.i. A,.IW,..._ i^ Ki. J ' '"&lt;•..._ J.I.,.., i.r, J... ........j.,1
/. ..&lt; | .. I.,.. JJ I.',^.- ..„„, P.J,
.In i !.... j I, J E.,,.,.,. _ J.,..., y

y,,,,, J.l.,..,_ U., w.inj^i |, „ .li.iT.J. _ i,

,...,

y y,,, y

I.B l.-....,.l., .J...J ^ll.... b ,.„. I,,, y I, b,.,j,

y lmA y^,_,
I. ,.,^,^.1 y „,,„.._ A H;.r.J. i I,

J.J.-..J.1 i (,/J, J.I l.^,,,. .„..._ I,.T,.,, ,j^ji y (.|,r,| ,1,.,,,,. |,..,,U, / i.T.. |T,,.l,
ft-,!.. J I, !,..:. i feii...
II.II.k. , .1 t,.ll... ^l.-j,.. il ,,i_ B f..., JJ rjj— El i.|l..|'. i AJ^^l., J...1,-^,
J-.i.l.,j.- L. .J...I.1 il I..),. .... ^,.,,.. ,,,.|,,T,,|, ,. „„[.. A l.i.il (1.1. , il l.i:.

y

,

i lu ill... P,.|lt.-.M.
•*'•'•]••

�UlfflSIDID D! Li EEPDBLiCl
FACULTAO
De
HUMANIDADES Y CI EN CIAS

Montevideo 12-de-setiemtare_de 1951*
Repartase el -programs del SBHor J"T

Decano

^or-

�Ropartido mim^r.o 198.-

F A G U L f A D a © H^IANIDABES y G I E H G I A S

C^lPEHEHOlAS de
JOBS K L IT I S B 0 R G E S
Setiombro Zf y 28 y Octub^c if. 5 10 11 18 19 25 y 26
a las 18 y 30 on ol SALO^I a© AGIOS PDbLICOS
do la Pacultad do Humanidades y Ciencias
C © r r 1 t o Tfo, 73

PIB2H0MBRES dpi SIQLO XVIII
1,- Rurtivo^y azarozo dostino do Daniel Dofoo.-Dcfoo y la vanidad del

racismo.El medico guadijcfio Abontofail y Robinsoh Cruzoe,- Llmitos y
virtudos del mito do las invencionos cireunstanciales,-

2,- La solcdad do Swift,- Las sp^stolas dc Phalsrlajel debate de los
antlguos y dc los modornos.-Una vindicaci^n dol eanibalisrao,-La parad6-

jica gloria de Giailve^;un julclo da Kipling,3-VIdo europoa y amcricana ds Berkeley,-Rl problema del ciogo y do los
volumcnos.El Pr^tado sobre los principios dol c©ocimiento,-El ^ando vi

sible como len^uaje.-siris y la doctrine plat^nica dol alma universal,U,-La vida ponsatlva de David H^imn,-Su er^uir^cnto cstadistico contra la

posibilidad do milagros^-rofutacionns de Malcolm Grant y de C,S, Lowis,Hurae y los ciclos da la historia.-Huir.e y ^crkoloy,5#Alcxandro PopO^Cl artpificc,-"Esta larga enfcrmcdad,ml !tfida.";ol

cctudio biogr^fioo de Edith Sitwoll.-Car^ctcr uoriv^tlvo y pcrfcccion formal
do lu obrn dft Pope,-Sus vorsionos hom^ricas,-El fin dol mundo por estupldez.on la Duheiad*6,-Macphcrson,-De3cubrimionto dc la poosia gorm^r.ica y culta on ol si-

glo XVIII,-El caso do Cray y do Chattcrton.-La protcridn gloria dc Ossian;
la alabanza do Ooctho,-Los no ex^^ibidos manuscritos

y Johnson,-El enig

ma do ^ar. os i'.acphcrson-

7-Johnaon logislador do! Idiocn ingl6s,-La oncmistad con ol condc do
Chcstcrfiddj"lt; pcnuriajol mcconao y la O!trccln,-Ln polcr.iicc dc las unidades •dramaticaa,-Lc.3 Vid^^ do los Pontas,-Johnson#dietador y •convoraa'dp^,•'8,-Boawill y ou buaca del h6roc,-Rouasoau#Paoli y Samuol Johns on,-Una
vindicaci^n do la csclavitud,-Da obra do Boawill y la do Eckor^ann.-Juicios do Macaulay,Carlnyla y Bernard Shaw," :9j-El historiador Edward Gibbon,-El soxto llbro dc lv. Encidr. y la Inicia-

ci^n dc Virgilio.-La Ills tor in dc la Dcclinncldn y Caida dal Imporio Romo.it
•n^,— Dictamon adverso do Colcridgo^dictajncn favorable do Lytton Strachoy,E.t'^plos dc la ironfa dc Gibbon,-

10.-Blake y el problems t&amp;6l6ioo del mal,-El poema del ^Igro,-El influjp
'de los gn^sticos y do Swsnderborg.-La radiaci^n dol hombro como proceso

Intelootual^no moral,-La Boda del Gielo y del Infiernv^la mitplogia de
los Libros Prof^tlcos,-

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2606">
                <text>Jorge Luis Borges&#13;
Legajo 42&#13;
Carpeta  Nº 664</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2607">
                <text>Conferencias&#13;
Cursillos&#13;
Diez Hombres del Silglo XVIII&#13;
Literatura inglesa&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2608">
                <text>El escritor Jorge Luis Borges dicta una serie de cursillos sobre Diez Hombres del Silglo XVIII.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2609">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2610">
                <text>1951</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2611">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2612">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2613">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2615">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2616">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2617">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2618">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="318">
        <name>Diez Hombres del Siglo XVIII</name>
      </tag>
      <tag tagId="317">
        <name>Jorge Luis Borges</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="224" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="413">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0bf426c8a5f99b7f2c0dd45d251f83f1.PDF</src>
        <authentication>0cbb18403cfd3ca6deaaa5a666b60069</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2472">
                    <text>Montevideo, 21 de febrero de 195óSe^or Profesor - *'
Jorge Ronero Brest' ,

[Do mi consideración?

*

72/9^6-LG/SB31 Consejo Direetlv* que presido en su
última sesi^n decidió hacerle saber que vería con
a^ra^o que si las tareas que Üd^ deseiíipeña en su
paía ^e lo per^itieran, pudiera durante el actualaño lectivo, dictar algunos cursos, cursillos o con
ferencias en esta Facultad,^1 álamo Consejot una ves que recibiera
de Üd, la propuesta al respecto, determinaría laa
condiciones de diverso orden en que se realizarían
esas actividades,/ .Saluda a Ud, con su nás alta estima,

Carlos Vas Ferréir^
Decano

Luis Olordaño
Secretario

�Montevideo^ 23 de febrero de

Profesor
Jorg^ Kotaaro Brest

^i^. .

BJ^ITOS AIRES,. •'•^;-;^--'' •''""*••: : [-^

^ '•.. '•"•.•'.- '^^.^;/• ;vi' "'-.,'. •.; De mí^

: _

^g Reitero a Ud mi comunicación del
21 del corriente cuyo texto la trascribo a continua^
.•''.••. •'••'.•''

'•''.'

' •. - •^•"••

• •' • *.• • '•••,-' • : •'&gt;••'•.• "•••• • • •

cion: tlota K 72/956. ^Mo^tevideo, 21 de febrero deH
"1956.- Señor Profesor Jo^-e Hornero Brest. PB^S-^^
"De mi consideración: El Cor.se jo^Dir^ctivo que pro-^

"sido én su última sesión decidid hacerle saber que"
"vería con agrado que si las tareas que Ud. desaiiipe*
.•ña en su país se lo periüiitieran, pudiera durante w
•el actual año lectivo, diciar al unos curaos, cur-^
"sillos o conferencias en eíta Facultad.- El mis^^o •
"Consejo, una ves que recibi^ra da üd. la propuesta"

•al respecto, determinaría las condiciones de diver"
•so orden en que se reali^arfan, esas actividades^,^^

"Saluda a Ud. con su más alta estima, Carlos Vaz &lt;^
Decano.- Luis -yiordano Sacretario".-

'

El Ccní^ajo Directivo tiene inte

rés en una respuesta de su parte, con el fin de to
mar las providencias necesarias, antes del comienzo
del año lectivo.

^"'•••' ;

• ,;&gt;v _• ;^

'

:

..;••'.,;^ •' '"•'•'• :-s^^ ''.\/ '• .'. ' ,-

Saluda a Ud. muy atentamente,

Carlos Vaz Ferréira
Decano.

Luís Giordano
Secretario.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2473">
                <text>Jorge Romero Brest&#13;
Legajo 49 &#13;
Carpeta  Nº 751</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2474">
                <text>Resolución&#13;
Nota</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2475">
                <text>Invitación y propuesta al Profesor Brest, del Consejo de Facultad a dictar, cursos, cursillos o conferencias,</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2476">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2477">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2478">
                <text>Febrero  a marzo de 1956</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2479">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2480">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2481">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2482">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2483">
                <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2484">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="310">
        <name>Cursillo</name>
      </tag>
      <tag tagId="309">
        <name>Curso</name>
      </tag>
      <tag tagId="307">
        <name>Historia del Arte</name>
      </tag>
      <tag tagId="257">
        <name>Jorge Romero Brest</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="225" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="414">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0383d1f0c8a0f438eeba235f9e5f5967.PDF</src>
        <authentication>610c87d453c116a9bef60b29f903d7d3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2487">
                    <text>Señor Decano de la r&amp;cuitad de humanidades y Ciencias,
^octor ^arlos Vaz Ferré ira,
De nuestra mayor consideración:•
Los alumnos reglamentados integran
tes del Seminario de Historia del Arte de esta Facultad, consideran

do que esta III Bienal de Artes: Plásticas de San Pablo significa una
onortunidad exce^cional para el estudio de nuestra materia y tenien
do en cuenta asimismo que de esta manera podríamos recibir en aquel
país las clases que nuestro profesor,Jel doctor Jorge Romero Brest
se ha visto imposibilitado de continuar dictando aquí por las razo-

i se

/ nes que son de público conocimiento, desearíamos concurrir a esa Bije
nal, solicitando entonces fuera concedido a nuestro viaje el carácter
de misión de estudios.:
Adjuntamos a continuación los nombres de las personas que integran
este grupo,, es decir, que han demostrado, con da aprobación del curso
de Seminario su asiduidad a esta materia.
Ira p. de Castro Freiré

Welson Di Maggio
Ana Fernández
Doris F. de Castillo'
Nelda onzález Ferreira
Leonor Pessaj

Celina Rolleri López

•

María Luisa Torrens•

Alba Urreta
Marta Viña
Jorge Damonte
elena L. de Yanicelli

Agradeciendo da ^ma^ilidad de su atención lo saluda, muy atte: en
nombre del Seminario de Arte,

�r

EL SECriETAílIO BB LA FACULTAD D HUMANIDADES T CIEN-

LG/SBS
;

CÍAS DE LA UNIVERSIDAD DB LA REPÚBLICA hace consta*
que el Consejo Directivo de la Facultad en su sesión
del tres del corriente, resolvió encargar una misión
de estudios en el extranjero a cumplirse don motivo
de la celebración de la Tercera Bienal de Artes Pláj
ticas de San Pablo, Brasil, a los alumnos del Semina
rio de Historia del Arte a cargo del Doctor Jorge
Romero Brest, cuyos nombres se indican a continua
ción: Lira P.de Castro Freiré, Nelson Di Maggio, Ana
Fernández, Doria Tmd* Castillo, Nelda González Ferre¿
ra, Leonor Pessaj, Celina Rolleri López, María Luisa
Torreas, Alba Urreta, Marta Vi ría y Jorge Daraonte,
Este viaje y misión de estudios, será dirigido por
el profesor de la citada asignatura y el Seminario
deberá producir un informe sobre la Exposición de la
referencia. X para los interesados, a fin de que
puedan gestionar en los respectivos Ministerios las
facilidades que le correspondan, se expide la presen
te constancia en Montevideo, a siete de junio de mil
novecientos cincuenta y cinco.- •••.#•••••••.•••••

Luis Giordano
Secretario

�A
UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
FACULTAD
DE
HUMANI^ADES Y CIENCIAS

SERIE

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA

FACULTAD CE HULíANíDACES Y C^CÍAS
Montevidaoj^!^L^d^_i^y:&lt;je ü

Recibido Hoy y Anotado con el N2

G&amp;fi'^ ^/

�-Montevideo, 2l^. de junio de 195^

! ^"*' '

-El Consejo Directivo de la Facultad, en sesión de la -/, ^^•y' *'^

fecha resolvió aprobar- el precedente despacho de la

^^

^.

i^ &lt;.- --*-*^ ••

..Comisión de Enseñanza Humanidades* Determinó, ademas,

que no deben validarse como.trabajo de Seminario, o

mA^

�UNIVERSIDAD DE Li REPÚBLICA
FACULTAD
DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS

del curso, las actividades a desarrollarse fuera de
la Facultad^

_

^

ra •
Decano.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="9">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2380">
                  <text>Legajos personales</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2531">
                  <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Arch. Mónica Pagola&#13;
Lic. Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2485">
                <text>Jorge Romero Brest&#13;
Legajo 49  Carpeta 751</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2486">
                <text>Carta de solicitud de los estudiantes para la contratación del Prof. Brest , para el curso de Historia del Arte, como único curso dictado en el país.&#13;
Resolución del Consejo de Facultad en donde encarga una misión de estudios al extranjero con motivos de la Bienal de Artes Plásticas de San Pablo, Brasil</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2488">
                <text>Nota&#13;
Resolución &#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2489">
                <text>Udelar-FHC- ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2490">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2491">
                <text>1955 - 1956</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2492">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2493">
                <text>Documento papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2494">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2495">
                <text>Expediente</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2496">
                <text>Uy858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2497">
                <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidade y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="308">
        <name>Bienal de Artes Plásticas</name>
      </tag>
      <tag tagId="307">
        <name>Historia del Arte</name>
      </tag>
      <tag tagId="257">
        <name>Jorge Romero Brest</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
