<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=51&amp;sort_field=Dublin+Core%2CTitle" accessDate="2026-04-06T20:41:06+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>51</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="553" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="811">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/eac0b7d01f13096ced68bf9cfc767f1c.PDF</src>
        <authentication>fba27ebec2d45c8fbb158018d5e53c21</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6392">
                    <text>Bi.iBq uoa sang ^ordoad osyndun ns aod uiib ^aia anb X^ :aipBUB jb ojsa
jBjayduioa soiuBjamnb 'aiJBd BJ^sanu aog "(JO^ '*&gt;^d 'ayX^s pus uuog)
4puim sgaod aqi ui ^uiaij ^uiq^iuos ^nq 'sayqBjyXs jo aaqumu ui^i
-J3D b qitAi dn pojnj 9Cl * 9lu9q;)S B ^u sí u^^ii^d aq^ "ujan^d aqj
qiíAi Sui^ojáB spaoM 8J9Aoastp aq pus 'spjoM jnoqiiM ^unj b sb
oqi jo puita 9T|j ut ui^^q sni^od • • * uiaod aqj jo uiuB9tn aqj jo
si 9SJ9A jo 9urn oqx, ^^tj9ibih bj op saaopaoouoa sajofoni soj 9p oun
'J9^J *,J '^ 9p SBJqBJBd SBJ U9 BpBS9jdx9 B[JBq 33 JBTH9B UOlodaO^OO
RrL, : {LSZ '^?^ '8^61 ^iuag '4t^[j9Misun^ aqoiyqoBjds sbq,,) oioadsaj jb
99ip josXb^ SubSj[o^ oijbj9ji{ O9U91S9 ubjS jg 'BtayB JL odaano ap
bj b 9jqBJBduio9 39 Bionapii^dapjajuí ns i sojqBJBdasui nos (^^n voy.
^0J3 'J9UBUI pUB J9UUBIU 4JJBq9^) putl iyBJ39^)) OpUOJ X BtnJOJ 4BIS9od
ug -9iu9j8ix9-9jd oyopoui un ua BpBJidsui anbunB 4Bis9od bj^o jbojo
B9TJTUIS 'BAI^IUIIJld BJ 9p B^UIJSip OJ9d 4S3JU9Xo n 83JO)39[ SO[ B JBIJIUI
-bj Boijaod buijoj Bun U9 ByapnpB^^ X íoAijoapjuí opruaiuoo ns JBoqd
-xa anb sbui sa ou 'Bsoad ua ByjpnpBJX "j^niSiJo oui^ij ns JBjirai ap
U9^BJJ anb sosaaA ua ojos BnSuay bjio b BaijuajnB uoiaanpBJj ns aqiaaj
Bisaod Bpoj anb 'ajuamBaqpqjadiq oaod un 'jbuijijb souiapog g

VWUOJ A OdMO^ '

S3MOI^^íiaVHX 30 0V0IS3D3M V3 3H80S Oiaa^V^Hd V
'¿¡I 'SpcJ '¿Z6l 9PS

ít\}.(D 3l\} Ul SS3D3TIS O^ ^XÜUlUll]3.l4 S.XVSS933U V SI Í{;TIU}
tOl]UlSo39X 3l{1 '.pU3U^ ÁUl 'i\9Sl331¿, :p3l¡49X 3JJ ' ' ' SllUf}
-lili UV SVíU UOIJVJSUV.I} JVlj} 3JIIVUJ 3]O}Dliy O} ^lllivS U9qiU3lU3.l /„

S003IU0 S0UA3W 3d
avaninvAMi vi ^a v^^i^v simoidvoiasiami
: (voi)ifDUv) vpuiiSas

so6au6 sosjga ep
uopDnpojdaj D| op sodiud^ so-}U8uuDpun_j

U11771H SI/U OH(lid ^

�frecuencia se verificará que un poeta ha equivocado el molde, de modo
que disuenan, por un lado, las tendencias expresivas de la forma mé
trica y, por el otro, las del ritmo y del estilo idiomático". A conti
nuación, Kayser cita los versos de Lope de Vega en su "Arte nuevo
de hacer comedias":
Acomode los versos con prudencia
a los sujetos que va tratando ...
agregándoles la versión alemana de Karl Vossler (quien, sea dicho de
paso, no desdeñó imitarlos personalmente en su metro original). Si
partimos del axioma enunciado por Paul Pierson ("Métrique naturelle du langage", París 1994, pág. 136) : "la parole n'a pas d'existence réelle et concrete en dehors du rythme" y nos preguntamos,
luego, cuál es la forma específica de la poesía, nos contesta la estética
moderna de Friedrich Georg Jünger ("Rhythmus und Sprache im
deutschen Gedicht", Stuttgart 1952, pág. 14) : "En el poema no hay
ningún ritmo, es decir ningún movimiento repetido en el lenguaje,
que no sea a la vez métrico. El metro es un movimiento rítmico
propio del poema, que se repite en el tiempo y en intervalos tempo
rales. Si prescindimos del poema, aparece que el ritmo aharca un
ámbito más amplio, y el metro un ámbito más estrecho. Todo metro
es rítmico, pero no todo ritmo es métrico. Dentro de la lengua, esta
diferencia ya se manifiesta en la que media entre poesía y prosa. La
prosa, dice Aristóteles, debe tener ritmo, pero no metro. Ha de re
chazarse la afirmación de que el poema tenga un movimiento rítmico
que trascienda todo movimiento métrico". La tesis sobre equivalen
cia de ritmo y metro en el poema arraiga en el concepto antiguo
formulado por S. Agustín ("De música" 3, 1) : "omne metrum rhyth
mus, non omnis rhythmus etiam metrum est". Vale decir que la forma
rítmica particular del verso es el metro. Quien quiera "traducir" in
tegralmente un poema, tanto por su forma como por su fondo, deberá,
por lo tanto, empezar por estudiar y reproducir, hasta donde esto
sea posible, su estructura métrica. Recordamos, al propósito, nueva
mente las palabras de José Manuel Marroquin ("Retórica y poética",
reeditada por la Biblioteca Aldeana de Colombia en 1935, págs. 130/
131) : "Cuando se traduce en poesía, conviene en gran manera adoptar
el mismo metro elegido por el autor del original. El metro no es, en
una poesía, cosa de poca monta. El contribuye eficazmente a dar a
la composición el carácter que la distingue, que la individualiza y
que le da el mérito y el atractivo que puede hacerla digna de ser
traducida".
2. ¿Pero hay una sola métrica, de valor y aplicahilidad univer
sales? Oigamos de nuevo a Pierson (op. cit., pág. 183) : "La versification, comme tous les arts, repose sur certaines conventions, celles-ci
ne sont plus les mémes aujourd'hui que chez les anciens, mais cela
ne prouve aucunement que les lois f^ndamentales de l'organisme humain aient été pour eux différentes de ce qu'elles sont pour nous".
- 42 -

�-xna b sajqsjqiuas sanofnoi sjuaraoui ap auojouoiu uoissaaans
"ajjiaao 9J}OU B ajqBSSISIBS 4^UBAIA ax\a Utl JU9IA9p 9JJ3 'asiUBSaO48 9JJ9
'sdaoa un puaad aaanp bj Bjja jb^ *anpuaia4j ap anbiiaqpa^s uoi^Bsuas
lia aaanp B[ ap anb^^jBUB uojiBsuas bj aauíaojsuBa^ ap isa 'nA snou
-suoAB 'ajjaui np aadoad ag 'asodaa ajja janbaj ans anbiaaiunu
np uoijdaa.xad bj anb asoqa aajnB isa4u assaqd bj ap asaqju^s
: (c^X '^V^ '*IT3 *&lt;^) uosaaig ^p zbbs uoisnpuoa ajuamSis b^
as soqaaq ap opBisa ajsa y 'ttuB^Bj,, anb SBqBps sb[ ap 'BAisajdxa
uaiq ts 'bjiobj upxsajdns B^ Bas o 'ttsopBdoDuis^^ ouioa uoiaBjn3tjuoa
ns 'soijoa sbui aiuaraa^uajBdB said so\ BJBd 'Baqdun (^snjat-Biuana^)
sopBjuoa ttsad[o3,, ap Biuaisis ^a anb SBjjuaim ísBqBjjs sbj SBpoj ajjua
BAijBjijuBna pBpjBn^t Bim 'ajuauíBjasoaá A BjiaBj 'auodnsajd (t4SBqBjis
-bjuana,,) SBpBjuoa SBqBjjs ap Buiajsis ja 'ojaaja u^ qBJoduiaj uptsuajxa
Baijuapi ap pBpiaipoijad bj ap ja :jBjauaS oairaju oidiaupd un b 'Baij
-snaB uoiadaaaad bj BJBd 'uaanpaj as soaijjaui SBraajsis saaj soj 'opuoj
ja ua 'o^a^ • (bjuijijjosi) t4snjai,, soj ap Biauanaajj bj aijadaj apand
as Á i (Bjuojaosi) jbjoj uoiaBanp ns aijadax apand as i (oiusiqBjis
-osi) osaaA un ap SBqBjis sbj ap oaaiunu ja aijadaa apand ag ¿asaBjsaj
-lUBiu apand soaijBiuoipi sojuauíaja sajBna ap oipaiu aod? 'BDipoiaad
uoiatjadaa Bjs^ ^^ajBaodiuaj sojBAaajui ua A oduiaij ja ua ajidaa as,,
'aaáunf unáas '44Biuaod jap oidoad oaiuijia ojuaiuiiAoiu,, j^ 'Baiajaui
bj aod BpBajuBjd sa 'ouiiuaaj aaiuud ua Bjjansaa aas ap ajqBsuadsip
-ui 'ajuBiiuaadB sbui uoijsana bj ojja ao^ "Baijaod ajaB jap soAisnjaxa
uos ou 'opunSas ja uaiquiBj ajaBd uBa3 ua Á 'oaaaaaj ja ajuauiBiAqo
sbj^ -aBajduia b (itojjisa,, o) afBnSuaj ja ( A ÍBiiSuaj A ouijia aajua
uoiaBjaa bj (^ ísiposoad bj uoa aadiuais BpBjaauoa 'Bqaip ajuaiuBid
-oad Baiajaiu bj ap SBiuajqoad soj (j :Bas o 'ojoadsB ajdiaj un 'Biuaoj
bj b auBjB anb oj ua 'aaaajo sou Biauaia Bijaip íuaiq Baoqy *g
•BjaBuimop Bjisaaau oaijaod aojanpBaj ja 'souaiu oj aod 'oaad
ísBjaod ap BaiaqBj eun sa ou Bisaod bj ap Biauaia B&gt;^ *44aojjnasa ja
A- aojuid ja 'oarsnuí ja oiuoa ojubj 'aapuaadB anb auaij Bjaod ja anb
BiuBsajaB Bun ^bjj 'BaBuaaaaa bj as BpBU anb a^fap Baaiqap ou A Bjnj
•osqB pBjaaqij uoa BaBaaa Bjaod ja anb Biaaa as anb ua Baoda bj opBS
-Bd Bq ajuauíBjaaia san^,, : (¿ Svd '9^61 ^aag '44ajnqassaa^ aqasjnap
auiaj^j,, ua) aas^B^j 3ub3jjo^ Bsaadxa as oSojbub opijuas ug *44ajuBj
-suoa pBpian^as uoa uoianaafa bj ua sopijadaa 'sop^uasua zaA Bun iA
sopBuasua 'sopBjnajBa aas uBpand saaapaaoad sns anb BaBd BiuBsajaB
ap A Bjanasa ap 'jBiaadsa ua 'aaaa^a Buaapoiu Bisaod bj oaa^,, :an3is
-oad A í44ojuaiuiipaaoad ap sopojaiu SBiuap soj A oAijBiuaou ojnajBa,, ap
'44pBpijBiuaoj,, ap 4B3aia3 bj uoa BpBaBdiuoa 'aaaaBO anbaod '44soii3ijub
soj ap (Baiuaaj) Ii^^Xüití,, bj ap jaAiu jb BpBAaja aas Bjaaqap Bisaod
Bajsanu anb BAaasqo (44odipg jap ua3aBiu jb sauoiaBiouy,, ua) uainb
'uxjaapjqjT qaiapaiag ap SBaqBjBd sbj SBapi ap uapao a^sa ap sbai^bj
-uasaadaa ouioa souiajx^) *uoiaanpBa^ bj ap Baiuaai buii 'Bjja b asBq ua
'aaaajqB^sa ap A soa^aiu soj ap Biauaxa bj '44uoiaBaidsui,, bj b
-ua ap sajuB 'aBSijsaAui ap BjBaj as íB^Baj as oijmjsa un aQ 'S
sBaoda ap SBn^uaj sB^uxisip sbj ua so^sandns soAi^aadsaa sns A 44sau
-oiauaAuoa,, SBsa aaqos aBsaaA 'sand 'Baaqap ao^anpBaj jap oipnjsa jg

�mémes dont se compose le temps indéfini devient pour le rythme
une matiére premiére dont cet ouvrier incomparable se sert pour
creer une infinité de chefs-d'oeuvre aux formes aussi precises que
variées". Por consiguiente, el sistema (en sustancia) isocrónico de los
helenos recoge y explota sensorialmente con la mayor inmediatez,
como tantas otras manifestaciones del espíritu helénico, una realidad
tangible: la duración diferencial de las sílabas. Tal sencillez "natu
ral", lejos de constituir un "primitivismo", es fruto de alta madurez;
pues tenemos indicios, por las "bases eólicas" y las consideraciones
transcriptas a continuación, de que el isosilabismo puede haber pre
cedido al sistema netamente cuantitativo de la métrica griega. El sos
tenedor más conspicuo de esta tesis lia sido, como se sabe, Antoine
Meillet, quien, al reivindicar el origen indo-europeo de la métrica
de los helenos, afirmó, por ejemplo (en "Apergu d'une histoire de la
langue grecque", París 1948, pág. 140) : "Certains métres grecs se
laissent rapprocher des métres védiques. Les vers védiques étant strophiques, c'est á des types strophiques qu'il convient de les comparer.
Or, la métrique éolienne a nombre de syllabes fixe est pareille a la métrique védique oü chaqué vers a un nombre determiné de syllabes". El
predominio del principio isocrónico sobre el isosilábico en la poesía épi
co-didáctica y yámbico-trocaica es atribuido por Meillet a la mayor an
tigüedad de la poesía lírica, conservadora de metros arcaicos aún no
afectados por la influencia "egea", cuando dice (op. cit. págs. 143/144) :
"Le vers épique et didactique du grec n'a dans lTnde aucun correspondant. L'alternance réguliére d'une longue et de deux breves —á
chacune desquelles on peut substituer une longue— n'a dans aucun
vers védique un équivalent. Mais les vers védiques sont des vers lyriques et strophiques, non des vers épiques. Et la littérature épique
de lTnde, dont le métre est de type iambique, est postérieure á la
littérature 'lyrique' des vedas. Le fait que le vers grec qui sert á
l'épopée et á l'enseignement n'a dans l'Inde aucun équivalent, comme
en ont les métres lyriques, suggére l'idée que ce type de vers serait emprunté á la civilisation égéenne de laquelle les Hellénes ont tant regu.
Les noms propres des principaux héros de l'Iliade et de l'Odysséee
ne s'expliquent pas en grec et ne sont pas du type indoeuropéen de
composés á deux termes". En la misma obra, el gran lingüista insiste
en defender (pág. xvi) su —hasta hoy— tan combatido tratado an
terior "Les origines indo-européennes des métres grecs" (París 1923J.
No siendo ésta la oportunidad para intervenir en dicha discusión
(pues Meillet anota: "Sans doute les hellénistes sont, pour la plupart,
restes sceptiques vis-á-vis des conclusions de cet ouvrage; mais je crois
y avoir appliqué correctcment les méthodes de la grammaire comparée et les principes de la rythmique"), agregaremos aquí una obser
vación de la eminente metricista A. M. Dale, con cuyos conceptos
firmemente anti-isorrítníicos nos enfrentaremos más adelante ("The
lyric métres of Greek drama", Cambridge 1948, págs. 77/78) : "The
resolution of 'anceps' into two shorts is found occasionally at the
opening of other cola, as for instance in the tragic trimeter, but tbe

- 44 -

�'Bisaod bj ua ^odjana jap sojuaiiuiAoui soj 'Bzu^p bj ua i (449BiuouiJBq,,
sbj) sopiuos soj 'Bjpopra B[ ua 'uos BfBqBjj 44soiujij ap jopBaja,, p
anb uoa SBiuijd SBiJajBiu sB^ *unssBd 'oiobjj^ oisiuoiq ap soijoaso #ja
: (ajuauíBunjjodo) 5odsx p ua oaijajsa ojaaja ns uaajafa anb '(uoiobj
-uasajdaj ns b BBpBSij zaA Bp^a 444SBAijnaafa,,) jjcxuvusd:: uos (Bjsaod
'BzuBp 'Bjpopui) 44SBaisnui9, SBjqo sbj anb SBJjuaim '(ajuauíajuauBin
-aad) ^o^ocIX p ua oaijajsa ojaaja ns uaajafa anb '(upia^aja ns ap
sandsap SBpBuiuuaj ajuatuBAijiui jap) iJDXu^^y^ioa: uos (Bjnjaajinb jb
'Bjnjuid 'Bjnjpasa) sBaijsB[d sBjqo sb[ anb ap Biauajajtp B^ uoa o.iad
'puiJBui p jo^jnasa p ouioa pj '(Sog^) buijoj b^ ap o^as p auiiaduit
(Sojo^oTl^nd^ eiaod p pna ^\ b '(tí-yn) tpuiijd BijaiBui,, b^ sa sná
-ua^ bj 'ajsa ^jb^ -ojuajB^ ap ouaxojsoy 'oii^ijub Bjsiaiuijij ouiixbui
pp (BaqajojsiJB) Bjjoaj B[ ap opuai^JBd 'osjaA pp bjsia ap oiund p
apsap ouijij A Bn^ua^ aj^ua uoiaBpj b^ 'BJoqB 'souianbop^ -\

a vfio^i ^
soj^aui ap Buia^sis p ua uiib '44ino^ aaápui.^ 'aiuajsixa
BaituBuip uoiaBn^uaaB Bun ua Biauaaja BJ^sanu ap sojuaiu^punj soj
(a g) joxjajsod ojnjidBa u9 souiBuodxa opusna opBuiuiBxa Bjas 4b35
-aij^ Baijpui b^ ua BpiqBa jauaj iiBpand '"a^a 'sopBdoauís said soj 'sop
-BiauBjsip sadjo^ jod BpBajBui Baiuijjj pBpiaipotjad bj '44bjuiiijjosi^
bj ap ouauícmaj ajsa uaiquiBj 'oqca jb á utj jb '0U19^ •oaiuijjjjosi
oidiau^id ja uoa 44sbjjbuioubí? sajo^ JBaijdxa ap pBpijiqísod BpBZBqaaa
njja jod bj 'o^ubj ajjua 'atd ua Bpanb ^ #44aiJiaui ^jaaj^) ui ajaqAvasja
Buauíouaqd paapui^j ajB aaaq; ^nq 'avojjbavs oj pjBq jjaj aq Xbui uoij
-nuiiujajap aAijBjijuBnb iuojj ajn^jBdap b xopoqjjoun og^, : (^9 bui^
-pd ''lia *do) BuiBjaxa bjojiib biusiui bj 'bSojbub uopBqoaduioa a^uy
•(-a A -aa aj^ua ajqtsod uoiaBnaa ÁBq ou 44jBuoiaBJJi^^ oijis un ap Bjanj
sand) a^njijsuoa bj ocjuibA ja apuop aj^Q aod sopipnjB soj ua ou sbiu
PjSaj bj BjaÁniíjsuoa oinbBjqiJj ja apuop sosjoa ua ojos SBcpjjs-Bjuana
oidiauijd ja uoa asjBaijdxa Bjjpod otnbBjqiJj b oisadBUB ap jBnjuaAa
uoianiíisqns Bun anb jBiafqo aqBa jBna oj b— 44(aaa- joj -a-) Bjjaui
oiuoaBd o\ apqaoaj jo puB (-aa joj -a- jo 4aaaa joj aaa-) sisaBdBUB
paAjosaj oj suoaBd jo uoijBiiba aqj sb qans 'sajjaui aiuioa ui punoj
sjaijjo qjiM auij ojuí jq^nojq sbm Xjbuioub aqj jBqj ub^ui jsb^j jb
pjnoM siq^ • (aaa joj -aa) qa^jqiJj pasnsTuí b 9joav ji sb aq
jsa^dBUB aqj JBqj os 'ajdiauijd aAijBjtjuBJib jatjjs aqj jsutbSb
oj p^cnojjn si ^upunoo djqujjÁs ajaqM. 3sbo jaqjouB jaX sb siqj pjBSaj
oj jaissa aq pjnoM. jj 'snjai uo Jjinq jou uiajs^s jBaiJjaui b jo suijoj
jaajj aqj uaAa ui ajdiauíjd b sb pajjiiujjB aq oj auioa pjnoqs 4^un5j
-uasjaddoQ^ siiojbuioub qans Moq aas oj pjBq ^jaA si ji jnq 'uiqj^qj
-ssajjs oj paupjj jbo ub oj Xbm siqj ui Jj^sji juasajd pjnoqs uouaiuou
-aqd aqj jbijj jBjnjBu si jj *sSuoj omj uaaMjaq jjbj qaiqM —oaij jo
auo— sajqBjjXs jjoqs jo jaqtunu aqj oj juajajjipui ajB uoijBaijisjaA
jo suijoj jaajj puB JBjndod JBqj si sjBjoqas ujapoiu Xq siqj jo uaAiá
Xjuouuuoa junoaaB aq^ 'aijjaiu ^jaaj^) jo ajdiauíjd jBjuauíBpunj b
jnojj oj sjBaddB asjaA-ptiu ui jjoqs-ajqnop oj jjoqs-ajSuis jo uoisuodsaj

�la lengua. Esta última constituye, por lo tanto, el fpu-&amp;p.t^ó[j.vov,
quiere decir, la materia "que va siendo ritmizada" por el poe
ta. Leemos también que el ritmo es el elemento masculino, y
el "ritmizómeno" el femenino de toda creación artística (cf. Ariatides Quintiliano, 43: "Algunos de los antiguos llamaban al rit
mo "masculino' y a la melodía 'femenina'; pues la melodía es tan
inerte como informe; teniendo la condición de materia a causa de
su maleabilidad, mientras que el ritmo a la vez la plasma y la mueve
ordenadamente"). Dichas relaciones, estudiadas detalladamente por
August Rossbach y Rudolf Westpbal en su obra monumental "Metrik
der griechischen Dramatiker und Lyriker" (3 tomos, Leipzig 18541865; principalmente 1, págs. 7 y sigs.), han sido recogidas por auto
res posteriores (por ejemplo, Pierson, op. cit., págs. xvii y xvui) ;
profundiza respecto de su índole, sobre todo, Jünger en un pasaje
que, por su importancia trascendental, debemos citar "in extenso"
(op. cit., págs. 18 a 20) : "¿Cuál es la relación entre ritmo y lengua?
El ritmo, así dicen los metricistas alejandrinos, no existe como tal,
originariamente, en la lengua; ésta lo recibe recién gracias a la acción
del poeta. Por cuanto la lengua es susceptible de ser formada rít
micamente, es llamada 'ritmizómeno' por los metricistas. Ella es plasmable rítmicamente, y el poeta que le confiere un orden rítmico es
creador del ritmo (rhythmopoiós). Si meditamos sobre esta doctrina,
según la cual se enfrentan ritmo (verso) y ritmizómeno (lengua,
frase) y existe la certidumbre de una clara y neta distinción entre
ambos, entonces comprendemos su importancia para la métrica como
ciencia, sin dejar de advertir al mismo tiempo que ella enuncia una
cosa apodíctica y unilateral. Se enuncia porque los metricistas ale
jandrinos enfocaban el ritmo desde el metro, y no viceversa. Al ser
separado el ritmo métrico de la lengua en esta forma rigurosa, surge
a la vez el interrogante de si la lengua es, desde su origen, algo arrít
mico. Al mismo tiempo queda oscuro de qué manera ella, como
ritmizómeno, se le abre al ritmo permitiendo que entre en ella. ¿Qué
receptividad para el ritmo posee? ¿Qué estructura? ¿Qué fisuras,
para que el ritmo pueda penetrar en ella, estructurándola? ¿Es la
frase, vista desde el verso, sólo algo pasivamente movible? ¿No hace
valer una fuerza propia frente al verso? ¿No hay en la separación de
ritmo y ritmizómeno cierto aislamiento artificial? Debemos preguntar
así: ¿existe realmente un tal ritmizómeno independientemente del
ritmo? Y si existiese, permanecería la pregunta de cómo, en seme
jante separación, pueden amalgamarse lengua y ritmo. ¿Dónde está
lo previamente comprensivo mediante el cual pueda producirse esa
unidad? De ninguna manera debe el proceso entenderse en el sentido
de que la lengua preexista como ritmizómeno para el poeta, y que
éste fitmice ese ritmizómeno pre-existente; sería una imagen falsa.
Pues ritmo y ritmizómeno nacen simultáneamente para el poeta; él
no los separa en el acto de nacer. No impregna de ritmo al ritmizó
meno existente; tan penosa tarea no merece el nombre de poesía.
Para el poeta, la lengua se convierte en un ritmizómeno existente

- 46 -

�- if pun —44umnuiiuoa ^jqop,, ja ubj!S9jui anb— sojiopad soquiB b jbj
-sajd b (a^uoXo jb) Bínjqo uoiaisodsuBJi Bsa anb ajuapiAa s^ 'soaiJiatu
sopojjad (sbui o) sop ajqos odijob^uis opojjad un ap uoionqi.ijsip
BI B ttu9í3íso&lt;^suBjj^ X 'sojaBiojoAip ap jb tíoaijjam,, 'os.iaA ap uij X
asBij ap uij Jipiauioa jaa^q ap o^uaiuiipaaojd p 44oaijaBiuis^ buibjj
jaSunf #44BaiJ}aui ucuaisodsuBJi bj ua aaa.iBdB ouis 'boi^ob^is uoiaBjnj
-anjjsa ns ua BaipBj ou bX 'osjaA p aun as anb BjnsnBja ej ap Baitujij
B/.ianj b^ 'B^[a ap sssuadxa b aa^q o[ ou 'BjauBui Bjsa ap BpsnBp B[
.tB^qanb p 'osjaA jg[ 'BpsnB[D B^ ap oaijaBjuis ojqoaB un aas ap Bfap
'soai;aBjuis sop^auíoa auai) ou pj ouioa anb 'osaaA [^ 'diiidiuvoijDVi
-uis vpnjijiqdp sa 'diiiauivoiiut^ npioajsnqou opiidi •ooijobjuis opoiaad
ouioa ou X 'oaijjaui opopad ouioa BpBjBJj sa :BpBaaip sa ou pj oiuoa
asBJj Bq *asBjj X osjoa a^ua boiíío^ pBpijuapi B[ b^iiub anb ojuaiuiipaa
-ojd un sa 'BunSp B^^aj uis jopajuí ns ua SBppuBaopa 'BpisnBp B[
ap SBaijDBjuis sauoiOBuiuuai sb[ Bjuana u^ aiuoi ou osj^a p anb j^^,
: (XSI '^Bd '¿ bjo^[ 4#ua *do) B.oaia^ uoiaBaijisaaA B^ b Bpuapa '^a^un^
ap uoiaBaijpaA a^uain^ts b^ Bjapuaaduioa as 'isy qBuix)i.io an^aqdsap
ns ap pBjjnaBj bj 44saj.iosuoa,, soqiuB b souiaainjijsaj 'BaiSojoasBJj pBj)
-iun X ooijjaui opoijad aijua 'aiuBjjtmnq a^uauíBnjnuí o.iad 'osoiuouijb
afBpiJBiu ja opuaXnjjsaQ -asBJj bj b asopuBuipjoqns opi Bq osaaA ja
anb 'uaiquiBj 'asaiaap apand opxjuas jbj ugj -ouiouoinB ouiip ns ap
Bzaanj bj 'ajasapaqpB jb 'opuaxpjad 63sbjj bj ap 44oarpBiuis ojijoob,,
ua opijjaAuoa 'zaA ns b 'BiqBq as ajiiBjjBSBAB osjaA asa '(44ouiuaui
-aj,, o^uauíaja) asB^j bj opBjxjiqap 'opBj ns jod 'Biq^q (44ouxjnasBiu;,
o^uauíaja) osjaA ja is 'ojaaja u^ "Bui^si^d biujoj ns ua Bjjianpoadaj
ap opojaiu oj^sanu BJBd OAispap 'saanj sBpoj b 'sa ojund ja í448sbjj
bj ap soqaaaap,, soj ap saaosuajap soj asji)iuiaj anb uBiuaj a^uaui
-Bsozaoj 'sand 'Bjsa y -bii^ijub Bisaod bj ua Bijsxxa 'ojio X Bun aj^ua
'anb oijqqinba ja jaaajqBjsaj BJBd osjaA jap asjBdiauBiua jod asBjj bj
ap Bqanj ^un BAjasqo as * (^jaoisdoj"^ apsap 'BiuBiuajy ua) o^jBqiua
uis 'JJJAX l^ís Ia ^ps^Q *osjaA X asBjj ap sBAijaadsaj sauoiaBuiuuaj
sbj aajua Biauapiauíoa Bun atóixa b aAijaojd 'buiij bj ap oiusi^odsaj)
jb sbiobj8 'sisaj Bsa unáas 'ojauípd jb asopuBuipjoqns opi bij BpunSas
bj 'Biuapoiu Bisaod bj u^ 'asnuf bj X osuaa ja 'jaqBS b 'Buiaod opoj ap
4uinnuijuoa ajqop,, jb o^aadsaj uoa ojqq ns ua Bpiuajsos jBjjuaa stsaj
bj b a^uaij jBuiuiijajd jajaBjBa un ojos uauaij oui^ij X Bn^uaj ajjua
Eiauapuadapjaiui bj ajqos JojnB jap sauoixajpj sajBj o^aj -g
•44Bnáuaj
X oiuip 'odiuai^ ua aacu anb pBpiaipouad Bsiaajd Bsa jBiuasajdaj
jaqBS jod jbj sa Bjaod j^ "pEpiaipoijad Bqaip ap uoisiaa^d bj JBiaunu
-ojd ua ajsisuoa Bisaod ns X 'oaipopad o^jb jas jod ouijij sa Bní^uaj
BT ¿osa ajjnao oiuoa oja^? "ouijij sa ajdiuais apsap Bn^uaj bj anb
ap oqaaq ja jod aasu Bisaod bj anb ouis íBaiiujjjjB Bjnjanjjsa ns ua
otujij ja Baznpojjuí oX anb ap oqaaq ja jod Btsaod ua a^jaiAuoa as ou
cnSuaj B^ 'oaiiujij ojuaiuitAoui jap ojuaiuiiaBU ja ua aAanuí as a^uaia
-bu Bnuaj bj anb X 'BnSuaj jaaBu apond ouijij ^XBq apuop jjjb anb
Buasua JBznaod jap ojuaiuiipaaojd ja X 'bsoo bjos Bun ajdiuais apsap
uos BnSuaj X oiujij 'Bpod ja ugj *BUopuBqB oj ouuij ja opuBna uaiaaj

�atención mayor que cuando la "arrulla" su concordancia. Veremos
en el capítulo B b 1 que ésta no es producida solamente por la rima;
y destacaremos, en el capítulo B c, como nada nos veda, sino todo
nos aconseja, imitar dicha "transposición métrica" en versiones
wi ^-t ^^-í ^i wt n o

- 48 -

�•pijpBj\ uo opnoijqnd jos b ounxojd Á. pou^; ounig jod
' .eSouS eoujoui op oiuions opujEJ i „ un e (0961 u3) ouiiujoj ip ojuej ojju^

-sajod pnjijiuiisojtaA ua 49jqumjso9 gp oiuoa 'cp^seq i?oijsii.ib uoiougA
-UO9 eun JB9qdx9 BJBd O1JBS999UUI) ^pBpiAI^IUHJd,, BJ 9p Ojd99UO9 |9
UO9 8OUIBd9J98ip Ig '^S^ATJIUIIjd S99U9Í)T[J91UI S9p B J9}U9S9ld 98 ^IEA
-9p inb gjdiuis sn^d b^ ^^pi^ 1S949 9tib 99JBd '[9jujbu 9iiBajiqj[B un4p
sibhi 'ajmu)iq^D finja ajqnop nn aaxif aaunp a^a^y *9A9jq b^ b sia-b-sia
9nSuO[ B[ B J9pjO99B JIB^BJ ^i11^ ^AílB[^J 3^^np B[ JllS J9 'UOI^BAJ9S
-qO 9JJ99 9p 991JOd B|^ JUS )U9JIjd9UI 9S SJI 4JU9lU9^n9g '9JIHBU B[ 9p
UOllBAJ9SqO 9UIB^J99 9UII JtllS ^IBSod9J 9|[94llb 49JIBJJiqjB SBd 1IBJ94U
8U9I9UB 89p 9jijuBnb B^ 9iib Jt9Anoid jnod 9nb ^IBJ3S 9U 99 puBnb
'jubss9.i9jui 189 ^iBj 9^ 's^nbiqBq^s s9^ijUBnb 9p uoi^Boi^issBp eun 3-iibj
9p UOHB9IJISSB[9 BUtl ^IB^ 1UO S[J "S9^9XoA SJ119J 9p
sibui 's^qn^Xs 899 9p 9jj99j 99anp b^ JBd uou S99U9n[jui
9^9 1UO 'S9A9jq U9 ^9 S9n3uO^ U9 S9qB[[Xs 89p UOi;B9IJISSBp Jn9[ SUBp
'SU9I9UB S9[ 9llb '9p999.ld \\Úi 99 9p 9^pTlS9J H^ :(g6I '^^^ ''IP 'do )
O9I^B9OA 9jqtUl^ [9 UO9 B9U[B^IS pBpt}UB9 B[ BUOIDEJ9J 'O[dlU9f9 Jod
'uosjgi^ -opinf 9p B[9j U9 Bjs9nd opis Bq 'oiJBqB[is ns U9 9oqdnp p^p
-IJUB9 B^ B BAIJB|9J 'B$9UÍo BipOSO^d B|^ 9p ^jU9UlBpunj ^Í
eun anb odui9Tj 9ocq íU9rq ^an^ *9j9 'zoa b^ 9p Bi9U9pB9 o
-UI B^ 'S9^B9OA SB[ 9p 9jqiUIl ^9 'SBqB[JS SB[ 9p (uOIDBJnp
OAI^BJI1UB119 JO^BA p UO9 (OU O) 8OpBUOI9Bpj 9SJB[[Bq U9p9nd 'Z9A tlS
b 'gnb so^ 4(Bz.i9nj 9p 4oiJO^BJidx9 4osu9jut) ooiuiBuip p Á (449^rn9B^,
9p 4BJIH[B 9p 4O9IU9J) [B9IS11UI [9 :44OJU99B^ 9p SOdlJ SOp SOU91U Of
9p 4S9|qBIJBA 9jdlU9l8 S9UOI9JOdojd U9 4B9UBqillUIS UOI9BJ9doO9 T2\
BpOJ U9 JBAJ9SqO S9 9[qBp S9nd Í9JU9UJO9 BipOSOjd
BnSlJUB BJ 9p UOI9B19jdj9JUT BJ99^ BUU BOSnq 98 OpUBn9 bX U999^BdB
89pB}[n9IJip SB'q '(ofBqBJ^ 91U9S9jd |9 U9 SOUIB^B9J91UI 9nb SBAIJ99dS9J
SBJI9 SB^ JB^UOJJUO9 BJSBq) S9^U9J9duiO9 S9JOJIIB jod SBpilIOI9 S9UOIUldo
'UBJSBJJUO9 OpBISBlU9p ÍBpiiqDUO9 OUIO9 UllB 9SJB.I9piSUOD
pOU 8OU9[9q 8O[ 9p O9IJ19UI 44O1U99B^^ ^9p BJ.IO9^ B[ 49^U9lUB^J9l^
•^ 9{qisu9S ub^ BnSJU9^ Buti JBuqoo b jmqtjjuoo 49jJBd B.ns^nu Jod 4soui
-9UOdo.ld SOU 49JUBJSqo OU ÍSOU9tiq OStipUI 9 SOIJBA XBq S9[B119 SO^ 9p
49OJ9fuBJ^X9 SOpB^BJJ 9p 9SJ9^A B SOpipduiOO U9A 9S 4B^J9Ij^ B9IJ^9UI E[
J99OUO9 BJBd 'BUBdstq B^qBq 9p 8OSOipilJS9 SOJ 4Bq99J B[ BJSBJJ 'I
'souajaq soj ap osuaa ¡^

(\

vi •

0XM33V,, 13Q V^II^VHd Á VIH03X "9

�tativa), debemos, en cambio, aceptar sin reservas el criterio del desta
cado helenista contemporáneo Bruno Snell ("Griechiscbe Metrik",
Gotinga 1955, pág. 3) : "En la lengua griega, el carácter métrico de
sílaba larga o sílaba corta se halla definido más exactamente que,
por ejemplo en alemán, el de sílaba acentuada o sílaba átona, aun
que también en griego ciertas sílabas pueden medirse como largas
o cortas, y aunque incluso dentro de las sílabas largas y cortas hubo
evidentemente distinciones más sutiles"; y, sobre todo, en el pasaje
siguiente (pág. 46) : "Este tratamiento diferencial de 'muta cum liqui
da' demuestra que una sílaba con vocal corta seguida de muda ante
líquida era manifiestamente más corta que una sílaba larga por na
turaleza, pero más larga que una sílaba corta, y que la clasificación
de las sílabas como largas o cortas no concordaba con las condiciones
complejas del lenguaje real (si bien más que nuestra clasificación de
las sílabas en acentuadas o átonas)". Esta observación se encuentra
pormenorizada aún más a pág. 47: "Puesto que, además, la r inicial,
pero también las m n I y s iniciales podían tener el efecto de conso
nantes dobles y, al fin, evidentemente la pausa tras cesura masculina
contribuía a convertir breve en larga, los poetas épicos se permitieron
con bastante frecuencia tratar como largas las sílabas cortas finales.
En palabras (o sintagmas) cuya estructura silábica no se adapte al
hexámetro o se le adapte mal, una sílaba podrá ser alargada (alarga
miento métrico por 'imposición del verso') : á$ávaT0v -w- en vez
de vvv-... Una vocal final puede acortarse ante vocal inicial. Hornero
usa este 'acortamiento en hiato' más libremente que los poetas pos
teriores. En la métrica cuantitativa, los finales de palabra son im
portantes por la razón de que necesitan cierto tiempo, aunque fuera
mínimo: por constituir final de palabra, una sílaba corta (por ejem
plo, en el 'breve' dividido de los trímetros de la comedia, por tanto
un 'breve' particularmente corto) puede alargarse de tal manera que
ya no cumpla con la brevedad requerida, o una sílaba larga (por
ejemplo, en el 'puente de Porson') puede volverse tan larga que
exceda la medida tolerable para un 'anceps'." Lo que antecede va
en apoyo de nuestra suposición de que las diferencias cuantitativas
entre las sílabas griegas, si bien existentes en la lengua, no hayan
estado absolutamente definidas en todos los casos, y que la relación
aritmética de 1 a 2 responda a "convención potestativa" de los poetas.
Esto nos autoriza a establecer una convención análoga para nuestro
cómputo (cuantitativamente) diferente de las sílabas acentuadas c
inacentuadas.
2. Mientras seguimos afirmándonos en nuestra convicción de que
la adopción del sistema cuantitativo como base de la versificación se
debió a una elección preferencial, enraizada en tendencias específicas
del espíritu griego (e influenciada, como pensaba Meillet, por alguna
herencia "egea"), renunciamos a refutar la hipótesis pueril de que
sea imposible la coexistencia, en prosa o poesía, de los acentos musical
y dinámico (la "interversión" de Westphal, Pierson y otros) ; sino
que, dando por seguro que en todo lenguaje humano cooperan tona- 50 -

�- 19 ya anb oq *44(SBaiaiaui sap^piun sns vuipjoqns oqaaA ya) upiaBuip
-aoqns jo^bui Bun 'uimiayB osaaA ya ua 'auayiqo as 'sauoiaBniuaaB SBy ap
Biauapiauioa By aod 'anb ssaiuaiui '(SBaiaiaui sapBpiun sns vxnpiooo
osaaA p) uoiaBuipaooa joXbiu Bun 'oSaiaS osaaA p ua 4i(Biy uozbj
biusiiu bj aoj 'oaiunmip aajaBaBa un aaaijuoa ay sauopBinuaaB s^quiB
ap Biauapiauioa B[ anb sBaiuaiin 'oayiBisa aapBaBa un BAaasuoa 4Baip
-osoad uoiaBniuaaB Á Baiuiija uoiaBniuaaB aaiua Biauaaajip bj opuBA
•aasqo 'Bní^uay By 'oduiaij ouisiin ^y *oyya b aXnqiajuoa Baiposoad uoia
-BniuaaB Á Bauujia uoiaBnjuaaB aaiua uoiauíisip b^ sand 'a^uaiuEpsaq
-ap sbui Á Bsoanífra sbiu auaijuBui as Bsoad Á Bisaod aajua Biauaaajip
Bf 'B^aiaS BnSua^ B^ ua 4anb aiaap souiapo^ ^saiuaptAa uos oaijBiu
-oipi ouauíozíuijia pp o;uatuiBjBaj pi ua SBtauaaajip SB-^ 'BpBuiuiaajap
-ut uoiaBanp Bun uauai^ uBuiap osaaA pp sBqBps sB-q 'UBuiajB Buiaod
p ua Bjuana ua buioi sb[ as ou 'uop^aiip ap Bpipaui BpBuuuaajap
ns SBjsa opuaiuai 'sBqB^is sb[ ap sa^Banj^u sapBpiiuBa sb[ Bjuana ua
ubuio^ as 'o^aia^ Biuaod p ua 4anb SBajuaij\[ *SBiíaB^ sb^ b anb aAaaq
sbui oduiaij un SBjaoa SBqBjjs sb^ b opu^p 4Bn^ua[ ns ua sajuaisixa sba
-U^lijuBno SBpuaaajip sbj Bi^nsuoa o^aiaS B^aod p 'oaadiua 'oduiap pp
uoisiAip b^ ^as^ 'puainozíunia, p sojp uoa opuBanjanaisa 'odiuaij ap
sojvauajux soyaip v sajqipnv acipano, voiw^ij uqponiuaav nq #soaipia
(sopAaaiui) oduiaij ap sopojaad b op^Sq Bjsa 'Baiáopuoaa pBppqap ns
aod 4pna p 'ouijia p aanpoad ou uiib 4Bps is aod 'uopBaopa B^sa
oaa^ "soaiuijia sojuaaB scq a^aopa BaBd p^jaaq^ aua^ oSaxaS Bjaod
y^ 'snjai p aqpaa 'say^aip^a SBqByis SBy ua a^uauípaaua^ opua^caaa
4oj[B ouo^ p 'soajosou aa^ua 4sanj 'soa^osou aa^ua 'oiquiBa ua 'opuaipp
-uioa 'uapputoa ou ouoj pp uopBAaya By Á uoiaBatjisuajuí By 'so^aia^
soy aaiua 4anb aiaap s^ "UBiuayB Buiaod ya ua uBpaanauoa SBquiB anb
SBaiuaiiu 'Baiposoad uoiaBniuaaB sy ap BaBdas as Baiuiija uoiaBniuaaB
By 'o^aiaS Biuaod ya ua :uaiq Baoqy 'BaiyBaoA BaniyB b BaiyBaoA p^p
-isuaiui ap uoiaByaa By Bipaui oiuaaB Á sniai aaiua 'oiubi oy ao^ "ouoi
yap uopBAaya By sa oaiposoad oiuaaB Á 'uoia^aijisuaiui By sa oaiuiija
sniaj ^SBiuyisip aiuauíyBnidaauoa SBSoa sop uos oaiposoad oiuaaB ya Á
oaiiuija tsniai, ya 'uBiuayB Biuaod ya ua oiuoa yni 4o^aya3 Biuaod ya u^^
• (OSI -^ 6^1 #s^^d 'S 3J^ ^'ip 'do) aa^unf Bapuad uoyisana By ap opuoj
yy '^Baiaiaiu uoiaBAaya By ua (sniai) upisaad Bun uoa BiABpoi Biuana
as 'sBiuapy,, : (g¿ '^vd '61 lPTunJ\[ 'i oiuoi 4tt^[iiBuiuiBa^) aqasiqa
-aia^),,) aiuainSis biou By 'sBaijBa^oiyqiq SBpuaaapa ap Á sopníuB sayyBiap
ap oiaydaa '^iBiyiuBn^) pun luaz^y^ oynijdBa ya ua 'a^ai 'aazXMqag
yiaBnpgy 'Baiuayaq Bi^oyoyiy By ap t4snuiixBui xajiiuod^^ ya ^ 4t*sano
ui iaBd ou sXByd XiyiuBnb iBiyi ao 's^aaj^ aqj fo asjaa tia^ods aq% ui
jjv a }jod ou pa^vjd ^uaoo^ ssdjjs jvqj Ájduii tou saop juatua)vjs siq^
•syBAaaiui iuayis puB sayqryyXs aqi jo auiii yBaisniu ao uoyi^anp aAii
-Byaa aqi *a *i 'XiyiuBnb jo aydiauíad siqi uodn 'uyi^q ui sb 4inq 'siuaa
-aB-ssaais jo uoyiBjaa aqi uodn 'qsiyáu^ ui sb 4iou pas^q sbaí aaiaj^[99
: ín *SBd 46T PJOJXO 4t4uotiBysuBai ui asaaA ^aaa^ jo ^oog paojxQ
aq^,,) aiuainSis opoui yap Bsaadxa as 'ayqBiou oiaBjaad un ua 'tuBiySijj
•^ '^ 'aiuauíaiuapna^ 'Buaapoiu Bisaod Á Bn^yiuB Bjsaod aaiua sauoiaBy
-aa SBy aBa^diuoa oíaoiuaaad aaaasd sou 'pBpisuaiui a uoiasanp 'p^pty

�autor dice del poema alemán podrá, a grandes rasgos, aplicarse tam
bién al español; pues veremos, en el capítulo B b 2, que hasta el
francés posee un "ictus rítmico". Creemos con Jünger (y contra de
terminados autores, citados en el capítulo B c), que los intervalos
temporales debían de ser marcados por alguna acentuación rítmica;
pero queremos señalar aquí, ante todo, su referencia genial al carác
ter estático-coordinante de verso y lenguaje griegos frente al dinámico-subordinante de los modernos. Esta oposición auténtica, que tal vez
nos conduzca a las raíces del distinto "sentimiento vital" (Lebensgefühl) entre el mundo antiguo y el nuestro, nos suministra por cierto,
respecto de la diferencia estructural entre ambos sistemas de verso,
una explicación bien superior a las que sólo se fijan en aspectos ma
teriales y reversibles de una prosodia u otra; y debemos confesar,
en honor a la verdad, que ahí se encuentra la frontera infranqueable
de todos los intentos de imitación. En efecto, ninguna lengua occi
dental es capaz de separar el acento rítmico del prosódico; para
nosotros, su coincidencia constituye un hecho terminante, pues nunca
podremos restaurar el perdido acento musical, ni esa diferencia a la
vez "rigurosa y delicada" entre poesía y prosa de los helenos. Sin
embargo: "Graecorum poesiam in Hispanum verti necesse est". Te
nemos que conformarnos con la reproducción de los ritmos y procu
rar, al mismo tiempo, el divorcio de verso y frase; con todo, más
vale lo que proponemos, que traducir sin tomar en cuenta recursos
tan poderosos.
3. Para tranquilizar nuestro ánimo, pasemos a enfocar algunas
características de tiempo, ritmo y "pies". Un marco universal traza
Wolfgang Kayser ("Das sprachliche Kunstwerk", Berna 1948, pági
na 242) : "El ritmo se halla ligado al tiempo como horizonte más
amplio. Esta observación del griego Aristóxeno de Tarento debe de
ser indiscutida. El ritmo necesita, además, para volverse vivo y per
ceptible, un substrato sensorial que transcurra en el tiempo; la per
cepción rítmica está a cargo, ante todo, del oído, del sentido de pre
sión y del sentido muscular. Si un silencioso marcar los compases ejer
ce efectos rítmicos, entonces esta sensación es transmitida, también
al espectador, por el sentido muscular, y no por el ojo. El transcurso
(del tiempo), o sea el movimiento, debe tener estructura. Las partes
importantes deben diferenciarse de las no importantes, debiendo las
dos, además, parecerse de cierta manera, pertenecer al mismo sistema.
Si tomamos la lengua hablada como substrato, ésta se halla estruc
turada, como quien dice de por sí, por elementos importantes y no
importantes. Unidades del habla son las sílabas, las que se dividen
en acentuadas e inacentuadas. Para nosotros, este sistema parece ser
tan natural que, con frecuencia, lo consideramos como sistema de toda
lengua. Sin embargo, ya anteriormente pudimos señalar que, por ejem
plo, la versificación antigua usaba otro sistema: en él, la importancia
era realizada por la duración de las sílabas". Esta cita, al parecer re
dundante en. vista de todo lo expuesto, puede servir para reconducirnos hacia algunas realidades perennes: el ritmo, captado por nue^-

- 52 -

�- 9 }Bq} pus 4so[B&gt;[SBpipojoip, 9q} jo ubidisiiui 9q} joj X[j9iip p^puaj
-ui uiipXqj b jo 9Jn}Bu 9q} oj opinS p9zipuoi}U9Auo9 b }99jj^ ui
9J9M tSISai{J, pUB tSISJB, }Bq} SI UO^SOJoJÍnS 9AI}B}U9} Xj\[ -UOl}S9BI{d
-3jj Xq p9MO[pj uoijipBJj jBauiain aqj ui sb jpM sb suBioisnin Xq
pasn sbm uoisiAipqns ppiji}JB ouios Xjqissod 4}U9ui9Aocu uijjn99J
JO SJIUn J9JJBHIS OU TIIB}UO9 qDllpVV 'S9IJO3B 91J} SB ipns 'BJOO 9SOl|}
Ul pasn SBM 99lA9p 9l|} AVOIJ MOU^J JOU Op 9^ 'JJBd pUO99S 9qj tSlS9qj?
pUB JOOJ XJ9A9 JO ^-IBd JSJIJ 91JJ tSISJB, S95JBUI qailJM 9UO SI 9J9q|
SIUJ9) 9S9qi JO 99U9J9J9J 9l|l O^ SB S9I)IJOipilB JU9I0UB SuOUIB 9SOJB
ij9iqM uoisnjuoo jo suijoj snoiJBA gqj ^uouiB iBqj iubdijiu^is si jj
• • • (^UOpiSOdop X OJU^1UIBJUBA9J 9p 9UOdlIIO9 9S OSBd OpOJ,
51J3Y
-^i^ní) ^(93^3^^ irvt 5(O3Dd ^3 njsdo^ kdz^ :\f '^ qqojd #}jy #j9) tsis
-9qi, pUB t8lSJB,
SS9JSO.ld JO UIJOJ JS9[dlUIS SJI Ul ^OOJ UBUItiq 911} JO
S}U9UI9AOUI JO S9UIBU 9IJ} U9AlS 9.I9M SUJ} O} pUB 'djqijddOUdd U/1/íXt/.I
sji d^fvui oj Suisas uo uoi%vuii&gt;%\n fo pui^ aiuos Bq jswwi ajai/j Jj98}i
^ooj 9i¡} unpiM }ng *4sisBq^ b }U9ui9Aoui 9Ai}i}9d9J s}i puB 4snod? b
p9J[B9 SBM 199JJ9 JB9llUl|}Xl[.I B 99npoad UB9 UOl}l}9d9J Xq }Bl|} S^.IOqS
pUB SSUOJ JO 99U9llb9S }S9JJBUIS 9l[} : 91111} JO 9UO SI 99UBp pUB 9ISIUII
'pjOM "5[99J^) o} uoiuuiO9 uuj}Xqj jo }iun XaBiuijd ^q^ "mojs puB ^[9inb
'}jos puB pnoj 4}qSiJ '}j9j 'uMop puB dn 'ss^ujjps puB puños '}S9j pus
uopoui— uupXqj jjb ui }U9.i9qui X}i[Bnp oq} jo uoiss9jdx9 ue sb 99B[d
}S.iij 9ip ui 9sojb S9UIBU 9i[} }Bi[i si 'pjírq ^jaa^vjua) Xuaa 'j^qoq umo
Xj\[ * ' • 9Jn99UIS B JO 9JOUI JJI}S ^SIS^IJ}, pUB tSlS^B^ JO UOI}9Unj 9l[} }J9J
9ABq 5[JOM o} ipiqM q}iM sisXjbub jo }iun jB9i}9Bjd b }ou si tsnod9
OjdlUIS 9l|} }Bl[} UOI}BZIJB9J [BJ9U93 XjJIBJ MOU 9l[} pUB 9SJ9A 3J99J^)
ui tsn}9i, ui j^ipq b jo XB99p ^q^ • • • ^9q}jnj sisXjbub ipns XaaB9 o}
.IO 4SIS9q}, pUB tlSJB? UO S9l}lJOl[}nB }U9I9UB JO S}U9UI9}B}S 9[qBJl9UO9
II U9}JO pUB X.IB}U9UiSbJJ 9l[} J9l[}9x&gt;O} 999ld O} }dlU9}}B XuB
U99q SBq 8Uiq}XqJ ^[99J^) JO UOI}d99UO9 JllO JO 9IJ}9UI
jo uipuB}SJ9pan ano joj 9iijba Xub jo ^uupou }Bij} utb}J99 si }i }nq
'XjIJO}9BJSI}BS SUOI}S9nb 9S9q} J9MSUB O} 99U9piA9 9l|} }OU 9ABq 9^\
¿}U9S9jd9J Xoq} op }Bi[M os ji puB '4snod, jB9iJoqdB}9iu 9q} O} paqd
-dB SUIJ9} JB9IJOl|dB}9IU X9l[} 9JB JO 'p99UBp SBM UIl[}Xl[J B U9l{M }99J
4SJ99UBp JO S}U9UI9AOUI JBn}OB 9q} O} pUOdS9JJO0 '[JB }B UI9l{} UOI}U91U
oqM suBi9iJ}9iu uj^poiu Xq p^umssB X^Bnsn si sb 'os^ip pip :4sis9q}^
pUB 4SISJB, JO ^uiUB9lU JB9J 9l|} SI J9}}BIU 9l[} JO XnJ9 91^ * " ' 9J}9UI
O} IIOI}BJ9J S}I JO }Bq} SI 'J9MSUB O} }[n9IJJip }SOIU 91J} pUB '99UBp
9ip }noqB uoi}S9nb ^ui}S9J9}ui }soiu aqx,, : (^O^ B 00S 's:?d '"JP 'do)
9[BQ "J/^ *y 9p BJlI}9fuO9 B[ ' (BJO}nB BJ 9p pBpiJO}nB 9pUBJÍo BJ B Opiq
-9p) 44OSU9}X9 UI^ 9}U9lUBA9nU 'SOUIBj^IQ ¿S9JB}I99J 8O[ JbXbSU9 BJBd
O9l}0Bpip 9}U9ip9dx9 UlI OUIS BJ9 OU O 'BZUBp B[ 9p O}9J9UO9 U9 9p99
-OJ^? ¿O9IJ9JB}9UI 9}U9lUBJnd 'J9S JOd OqBOB O '9nj OU O 9nj? 'B9IJ}
-9J\[ BJ 9p JBdlOUIjd B}U9IUIBJJ9q 'OUIUIJ9} OipiQ '(SSgO^) ttS9ld,,
9p gjquiou p uoJ9iqi99J 'Bpgj^ ug 's9}jBd sns :Bsojd bj 9p bj gnb
(9jdlUlS SBIU 'BUIjdpSip B[ 9p B}SIA 9p O}Und J9p 'o) Bf9jduiO9 SBIU S9
OSJ9A Un 9p BJlI}9nJ}S9 B[ OJ9J -SBJ9lUljd SBJ 9p 9SOpU9ISB 469}UB}Jod
-un 8OU9UI o sbiu (sBqBjis) SBjnoi}JBd Jod BpBjn}onj}S9 'baia BnSugj
B[ 'odlU9I} p 9JJnOSUBJ} SBJ}U9IUI 'BUISBjd '44SO9I}9áj9U9^, SOpi}U98 SOJ}

�though they might sometimes be followed by tbe dancer's foot this
could be, and in theatre-choruses very often was, overridden at any
time for considerations of mimesis, of dramatic action". Esta su
gerencia, aunque atenuada por la misma autora, resulta meridiana
y concuerda enteramente con la opinión de W. J. W. Koster ("Traite
de métrique grecque", Leyden 1953, pág. 30), que citaremos más ade
lante. Preguntamos, sin embargo: ¿no podría bastarnos que adversa
ria tan acérrima del 'ictus' griego acuda a símiles tales como "mo
vimiento y reposo", "sonido y silencio" y "cierta alternación para
volver perceptible al ritmo"? Manifiestamente, aquí y en pasaje que
también citaremos (capítulo B c), ella misma lucha contra la sospe
cha de que, pese a todo, pueda haber habido algún ritmo dinámico.
"Pie" significaba, para Aristóxeno, ora "átomo" (cf. Pierson, op. cit.,
passim), ora período métricos; de cualquier manera, ya sea un todo
o una parte, deberá comprenderse como unidad rítmica sensorial (y,
por ende, estética) mente perceptible para el auditorio, y no mera
mente como una "guía convencionalizada" para los ejecutantes.
2)

El verso de los romanos.

1. Acerca de la prosodia latina, sigue asimismo discutiéndose.
En el tratado de Pierson (op. cit., págs. 252 y 253), defensor de la
"interversión" (doble existencia simultánea) de los acentos musical
e intenso incluso en la prosodia corriente de cualquier idioma, la
cuestión parecía resuelta: "Ce qui se passe en ce moment dans notre
langue peut nous aider á découvrir ce qui s'est passé anciennement
dans la transformation du latín en román. Personne n'ignore que
l'accent fort des mots romans est á la méme place que l'accent d'acuité
du latín classique. Le témoignage de tous les grammairiens, aussi bien
que la versification latine de l'époque classique, s'accordent pour nous
démontrer que les Latins, de méme que les Grecs du reste, entendaient par accent non pas une certaine forcé, ou ce qu'ils appelaient
un ictus, mais un certain cbant (voir "Théorie genérale de l'accéntuation latine", Paris 1855, de MM. Weil et Benloew), c'est-á-dire une
note mélodique qui ressort comparativement aux autres; c'est ce que
nous avons appelé l'accent d'acuité. Quant a l'accent d'intensité ou
ictus, il ne concordait qu'accidentalement avec l'accent d'acuité; ce
dernier, en effet, était toujours soit sur la pénultiéme, soit sur l'antépénultiéme, tandis que l'ictus était, dans la majorité des cas, place
sur la derniére syllabe du mot: cependant cette place n'était pas
absolue, et il jouissait, comme c'est encoré le cas dans le fran^áis
actuel, de la faculté de se repórter en arriére... L'ictus était done encoré
mobile dans le latin classique, qui par suite était, au point de vue
rythmique, une langue assez semblable au francais actuel, et diamétralemcnt opposé á l'italien, ou l'ictus est fixé d'une fa^on immuable
sur la pénultiéme ou l'antépénultiéme". Pero, ciertamente, el uso (pro
bable) de los ictos rítmicos en la poesía latina no apunta ya, por
fuerza de lógica, a la existencia de una acentuación dinámica en el
habla romana. De haber sido efectiva tal acentuación, resultaría algo

- 54 -

�- 99 -saauB sns ap sosaaA so[ a^jiaaa uapns anb so[ souijB[(oau) so[ ajuaui
-Bspaad uos 'BfopBJBd Bsoiana aod 'oaa^ 'sntsnaq aod uaiqtuBj
-daos 'uui "3 sp sisaj spiaapa b[ saaaij aod bijobd 'sauofBS
^ns uasapnj B[ is sand í44soaiuBiuoa saaopBijsaAui,^ so[ b uozb^ B[
aBp souiBiaiaapad 'osBa^ajsa uq '44Batposoad uopBnjuaaB B[ ajuBipaui
appaouoaaa ajuauíBaBp (ssbjj b[ ap) opijuas p 'oajo p aod 'X snjat
p ajuBipaui opBaaBui osaaA pp oiujia p 'opB[ un aod 'uBpanb 'sBDiq
-bjis sapBpijuBa SB[ ajuauíBiaBxo aBAaasqo a.iqog '(BaqBpd ap ojuaos
Á osaaA ap ojuaaB aajua uoiaaipBaiuoa Bun ap ojn[osqB ua asaB^Bq
apand ou 'paxsnni ojuaaB opuaiqüjq :v^o^[) Bipopui B[ ap ouoj ap uop
-BAap B[ aod BDisnuí b^ ap orajia p sa o¡ 'o[duiafa aod 'ouioa Bpipaiu
Baod ubi ua oaiposoad ojuaoB p aod opBjaap anj sosaaA so[ ap oaiui
-lia osanaap ^^ '(Ot'ól ippnj^ '44zBaojj sap uasaa^ uaqastak^ uap ut
luaz^Bjao^ -i9Q,, 'UUÍZ '3 #}) ^q^zaopa o\ ajuauíBaaui anb sniat [a
oiuoa 'ouoj [ap uoiaBAa[a eun b opiun a^uauia[qBqoad 'ooippsoad o^uaos
p ojubj 'Baxuijia uopBuiBpap B[ ua 'aa[BA asaaaBq uoaaipnd, 'ouijbj
osaaA [a U^ 'anb ap uoisnpuoa B[ b BqtaaB as 'Bai^aBad B[ BaB^ -oaia
afBnáua[ [a ua BqBuiuiopaad osuaiux ojuaaB [a '(*^*p ^j o [¡j so[!ois
so[ ap aijaBd b osb^b) oipaBj oíaadiuj p ua 'anb ap oqaaq p ojaad
-saa uoa pBpiuiiuBun ^bjj '(9^61 M3ÍUUM 'tp^q3[uauiao3 pun -jnB^,^
'uuBuina'q nuB¡^[ *p) opBaS o^aaia un B^SBq SBpBunuioauBui UB[pq as
ouoj pp paxsnuí uoiaBAa[a b[ á BiaojBaidxa uoxsaad B[ 'sBuioipi so[
sopo; ua 'anb aB[Buas p 'sBpBajuoaua sauoiuido sb[ aBqtauoa ap uBj^aj
sounS[y 'opvz¿ofa¿ ouoi un ua BpBiaunuoad opis BiaqBq BpBiijuaaB Bq
-B[is B[ anb opoui ap 'uBiuap [a ua oraoa otaojBatdxa o osua^ui oaipos
-oad ojuaaB un ap sisaj B[ uauaijsos (souBaiaaiuB X) sasa[^ut 'sauBui
•a[B saaopBSijsaAui so[ ap BjaoXBui B[ íojjv sviu onot un u^ BpBiaunu
-oad opts BiaqBq Bp^njuaoB BqB[is B[ anb opoui ap 'B^ataS BnSijuB B[
BaBd ouioa ojubj buijb[ sn^ua[ B[ Ba^d ¡woisnw ojuaaB un 'ajuarapaau
-a^ isBa 'uB[njsod soaiuBuioa saaopBSijsaAui so-q #is aajua uaSaaAip ouij
-B[ oaiposoad ojuaaB [ap appui B[ aaqos sauoiuido sb[ anbaod 'asop
-uaxjnasip anSis 'Bjuana ua BpBtuoj Baanj BaauBiu anb aQ 'Bjuana ua
BpBuioj anj SBaqBpd sb[ ap (Baiposoad) uoiasnjuaaB B[ 'ouijb[ osaaA
[a ua uny,, : (^g X [g -sBd) o^^an[ opuaiaip anStsoad '44SBdiuoa pp
ajaanj aja^d B[ ap uoiaBaaBiu ap asB[a buiiSuiu uis OAijBanp orajia oand
un ap pBpqiqísod B[ 'o^a^quia uis 'Bsopnp sa íoAijBjijuBna osaaA p
ua Boiuputp 4uoraBnjai? Bun oja[duioa aod ub^^iu anb soataoaj Xbjj
•CAijBjtjuBna Bisaod B[ X [BnjuaaB Bisaod B[ aajua 4aBnjai, ap BaauBiu
B[ ua Bpuaaapp Bun ap Biauajsixa B[ sa piauasa sbiu oq^^ : (^g *SBd
b '44juazqy pun snjq[^, o[njjdca p ua) opcjouB aaq^q ap s^aj 'uainb
'(S^61 H3íunl\[ 'u^F^aM i[^&gt;sxixio^q^^) snisnaq qaiapaiaq 'oauBaoduiajuoa
oiqss un b souiBaanaa^j qBaisniu ojuaaB [ap odiuBa p 'pBpi[pBj bjubj
uoa 'asaBSBd BaBd a[qapua ajuBjsBq opxs aaqBq ap aqap osuajuí ojuaaB
asa 'pspaaA uq *44aAaaq jiBja ainaxjpuad B[ anbsao[ aiuaij[nuadajuB4[
ins ja 'anuo[ jiBja a[[a4nbsao[ auiaij[nuad B[ ans bxij as [i pnbaj
aaAB 'nStB juaaaB4[ aapuiofaa B[[B ja a[Buij B[ juaiuaja[duioa BuuopuBcp
snjaiq 'aapS[nA uijb[ a[ su^p 'pacj sn[^,, : (^c¡Z '^^d) uosaatq ouisiiu [a
aod opBuoiauaiu 'a[qBjsBajuoaux ouauíouaj ajuain^is [a aBaqdxa

�trales acentuando con intensidad las sílabas de prosodia alta (según
los eruditos de su estirpe) y, en cambio, dejando de lado los ictos
métricos. De todos modos no cabe duda de que, haya prevalecido el
acento intenso o el acento musical en la lengua latina preclásica, ésta
no distinguía claramente las cantidades silábicas, como surge de las
vacilaciones observables en su uso por parte de los poetas anteriores
al Imperio; mucho más que de las licencias, derivadas de costumbre
helénica, del tipo indicado por Crusius (op. cit., pág. 28) : "En cier
tos lugares, máxime en las cesuras principales masculinas del hexá
metro, pero también en otras elevaciones, muchos poetas desde Ennio
se permiten, en aras del metro de verso y a menudo en imitación del
ejemplo de Hornero, colocar una sílaba final corta en vez de una
larga. A veces se alarga también, por necesidad métrica, otra sílaba
(en una serie de más de dos sílabas cortas...), por ejemplo 'Italia'
(con la T inicial alargada)." Los romanos, ya lo hemos dicho en
nuestro trabajo programático (A, Nota 2, 6), tropezaron con no pocos
obstáculos para amoldar su propio idioma a las características de la
poesía griega. W. J. W. Koster nos confirma (op. cit. pág. 31, Nota 1)
que "pour le latín, la nature de l'accent des mots et de l'ictus métrique est, encoré de nos jours, discutée áprement sans qu'on soit
parvenú á des résultats susceptibles d'approbation genérale"; y, en
su "Précis de métrique latine", agregado a la obra citada, llega a
conectar este problema con aquella fluctuación preclásica en las can
tidades silábicas (págs. 316 y 317) : "La quantité des voyelles n'esl
pas toujours la méme .. Nous avons déjá remarqué que la prosodie
de Plaute et de Térence difiere essentiellement de la prosodie des
vers épiques et lyriques et du drame de l'époque impériale (Sénéque) .. On constate de prime abord que tres souvent des syllabes qui
devraient étre longues, sont employées comme breves.. Les savants ont
cherché a expliquer ce fait par des hypotbéses différentes, qui reposent le plus souvent sur l'axiome que les poetes comiques ont rapprocbé la langue artificielle de la poésie de la langue parlée; ils auraient
donné ainsi une allure plus naturelle et plus souple a leurs vers. On
pense en premier lieu á Vinjluence de taccent des mots, quil faut
considérer alors comme dynamiquc, par contre plusieurs linguistes
et métriciens (l'école fran^aise et ses adbérents) contestent la nature
dynamique de l'accent latín; enfin quelques métriciens ont nié qu'il
existát une relation entre la prosodie des vers et l'accent de la langue
parlée, laissant de cóté la nature de l'accent (Luc. Mueller, Wilb.
Meyer). Aujourd'hui les métriciens sont portes a concilier les tendances extremes"; a lo cual el autor añade algunas valiosas referen
cias bibliográficas. La admisión de la posibilidad de que el ritmo
latino acaso no haya sido de naturaleza exclusivamente cuantitativa,
adquiere un peso especial bajo la pluma de un sabio que descarta
de pleno todo ictus métrico para la poesía griega (cf. infra, capí
tulo Be).
2. Por otra parte, Crusius describe la analogía entre la situación
de los romanos y la nuestra frente a una mera comprensión de los

- 5G -

�- ¿9 oiunsgad un uoa 'soaio X (*s3is X 6j -s^ed '298X
^tjasiqaoiaS ouiguioiqjy,, ns *p) jBqd^so^ qdjopnjj apsop
-9J OpiS Bq O9IUBUU9á-OntlUB tt[BUUOU OS.I9Ai^ jgp . SIS9U9S
upiovoifisuaa vj

(1

0MVI1SI3D 31^3Ü1DD0 13 '9
•j q g ojn^idBa jo U9
OA9nU 9p SOUI9JBdnDO SOU S9aBjnÍ&gt;9aai 9JU3UI9JU9JBdB 8OJ^9UI SOJ 9p
BUI9[C[Oad J9Q 'JBUtBiaO [9 U9 BXBl[ SB[ 9pUOp SBJO.T1S9 9.IJU9 (44S9UOTSUOd
-89J,,) SBI9U9pUOdS9JJO9 SBJ OpUBAJ9SC[O X BlUIJ B[ OpUBlX99S9p O^S9nd
-ns .xod 't4S9JB[n^9aji^ so[ b sbsoiu93ui s^uoiaBtuixoadB uoa 'oxquiBO
U9 'SOUOpUBJU91U09 '9[t[ISod BOlUl^ia pBpippiJ BUIIXBUI U\ UO9 t4S9JB^nS
-9.T 8O^BAJ9JUI B?) 8OpOJ^9d SO[ 8OUI9JB1IUII 'jBJOD BDI.IJ| BJ B OJUnd U9
^soj^osou Jod 49}U9ui[BnSi 'op9S UB^pod souBtuo.1 so[ aod sopBiuui
8oá9IJ[ SOJ19HI SO[ SOpO^. : 9JU9inSlS OldlOUUd [9 U9 9UI11S9J 9S UOIS
-n[9UO9 BJJS9n^[ -89^[n[OSUI OpilU9UI B 8BlU9[C[Ojd 'O9IJIJU9I9 9J9^da9J
-ui \e outs 'oorrajij aoionpBJj [B bX ou 'uB9jUB^d 9{ '[BDisnuí opuojBJi
•uoa ns 9p 9jdui9T8 BJBd SBpipu9jds9p 4s9pna sb^ '•sopodoauís sojj^iu
9p SBpB^^B[d SBaiBaOJJ-O^iqinBX O 444SB0^O9^ O ,4SBaip9BO[,, SBJOJJS9 9p
BJJS9nu UpiaBJIUIT B^ JBJU9^UI J9 OpiJU9S 9U9IJ 18 9^C[OS 9JU91UBI.I
-9S JBUOIX9JJ9J B9O1 SOU 4B¡o9Tjá B[ 9p BI9U9J90X9 JOd BJOpBJIUIT 4BU
-buio^ BiS9od B[ U9 sopBqo.tduioa soijaoq s^jbj 9jub X 'ofBqBjj oj^s^nu
9p Ban^jB bjs9 y •(soaiijjjidg-ojTjaBp) 44S9JBjnS9a^ sojj^ui sns jianp
-o^d^a gp soui^bj soXbsu^ oqnq 'souiBdos gnb 4BJ9inbis tu ÍJBSu^d 9p
souiBp 4o^99j9 U9 4BiJ9q9p oJBpuj^ gp JopBiuui unSutu opiSjns bXbij
OU SOUBUIOJ SBl9od SO[ 9J^U9 9llb 9p BIOUBlSUnOJia B^ '^^SB^OJlSg U9q
-IJ9S9 gnb sgjBnjoB SBj9od sojjs^nu aod ouioa jvuopuaauoo bj^ubiu
buistui bj 9p sojj9 aod BpBjdopB opis ^XBq 'Baisnuí bj 9p njmds^ J9
jod ojos 9jqxsu9^diuoa ojuauíBidoad 4boijojjs9 buijoj bj gnb X 'sspBj
-UB9 UBjgnj sguoiauBD sns 9nb 9p oqagq J9 uoo o^njosqB U9 opBjuoa
ou 'sou^gpoui soapjj soqanuí b jbjiuiis opoui gp 'ojiub^ 'upj-iBy
gp jti^jBd b soubuioj soaoij soj gnb gp Bqasdsos bj Bnuisui 9s
4bj9ubui jginbjBno 9Q "sgjqBid^aB X sgjqísgoaB ubj9 S9j sü^^ia^ sguoia
-UB3 SBn^ijuB sbj gp SBjpojgui sbj ts osopnp Bpgnb íoiougjg^ X o^nBjj
'ojniB^ 'oiaBJOjj aod sopBjiuií uoaonj sojopoui s^jBno joa gp sotuBqBay
•soaxiuija sodnaá gp sguoiaBuiaoj sbj gp baia uotanjoAg eun gp bjoijj
-sga Bpipgui ug ojos osa^jqBq Baj^od 'BUBUioa Baiaij bj BJBd 4gnb Bjjns
-aa iijB oq 'BSgiaá bj ug 9ju9uibj9iu9 'sBuiaoj sns j^od 'opBXods Bq gs
bubuioj Bisood B^ • * ODiiujia gjugiuBjajaisg ugpao gp oidiauíad opoj
oXbd • • gjugmjBur^ 'Bipojgui biusiiu bj uoo SBpBjuBa uBagnj gnb 'sbjjo
sbtjba o 'bjjo X Bjoajsg Bun gajug Boiapui BiouBpaoauoo bj gp 'aiogp sg
44uoisuodsgj^ bj gp BJ9A9S pBpiJBjn^ga bj soiugaouoaga ^iuguiBJBja sbui
ojubj. íBaisnuí bj souiio ou bX sguginb 'soajosou BJBd gjqiaouoagaai
gAjgnA gs ugpao gp oidiauiad ns gnb opora jbj gp BjuguinB Bjoa^sg
Run gp oajugp Boiunja pB^agqij bj opnuara b 'ooijb Biu^ap jgp sgjBa
-oa soiubd soj ug X oa^pui^ u^^^ : (j^ *¡3Bd 4*jia *do) soaiugjgq soiuiía

�"Urvers" (verso primogenio) indo-europeo compuesto, en cada he
mistiquio, de ocho sílabas no diferenciadas, al origen, por su cantidad
o calidad, pero agrupadas rítmicamente, en segunda etapa, por cuatro
"elevaciones" (Hebungen). Basándose en la teoría de Franz Sarán
sobre la supresión de las dos elevaciones más débiles a consecuencia
de una transición posterior del canto acompasado a la recitación
hablada, y comparando el verso germánico con el metro ("pada" —
"pie") de la "gayatri" sánscrita (védica), el eminente germanista y
fonólogo Eduard Sievers llegó a la conclusión siguiente ("Altgermanische Metrik", Halle 1893, pág. 177) : "El paralelismo entre el gayatripada y el verso aliterado germánico es, pues, tan llamativo que
podrá muy bien suponerse una correlación histórica en -el sentido de
que versos estructurados como el primero hayan existido ya en la
época indo-europea, desarrollándose de ellos el segundo. El desarro
llo mismo consiste, como se advierte fácilmente, en un progresivo
proceso de acortamiento". En la misma página, el autor se refiere al
problema de la acentuación: "Puesto que, basta ahora, tenemos una
noción aproximada sólo del aspecto dinámico del acento de la frase
germánica, se hablará en lo sucesivo exclusivamente de acentos diná
micos, o sea de elevaciones más fuertes y más débiles. Mas, con ello,
de ningún modo queremos prejuzgar la cuestión de si, en los distin
tos matices acentuales del veda, y acaso todavía en la época germá
nica más antigua, no ha habido más bien matices de altura tonal".
Ahora bien; Sievers (pág. 18 y sigs.), quien establece una distinción
básica (como, por otra parte, lo hace Bruno Snell para la poesía
griega: cf. op. cit., pág. 4 y passim) entre los versos cantados (Singverse) de la poesía antiguo-nórdica, ordenada según estrofas, y los
versos declamados (Sprecbverse) de la poesía germánico-occidental,
ordenada estíquicamente (con versos siempre iguales), atribuye a los
"compases" (Takte) de los primeros una regularidad más estricta
Cpu-S^ói;) que a los "pies" (Füsse) de los segundos Cp^&amp;jJLOsi^s?, "ritmoide"). Todo ritmo, siendo un producto de intensidad y duración,
es fijado, por consiguiente, mediante el doble esquema de la acen
tuación y de las cantidades "pódicas" o silábicas. Sabiéndose de las
últimas, casi únicamente, que portadora de elevación solía ser una
sílaba larga, el autor, tras de señalar la concordancia dinámica entre
acento de verso y acento de frase, pasa a describir como cada hemis
tiquio (Halbzeile) normal contaba con dos elevaciones fuertemente
y otras dos (o tres) débilmente acentuadas, mientras que las de
presiones se componían de un número muy variable de sílabas. Los
dos hemistiquios del verso total (Langzeile) eran ligados mediante
la aliteración (Stabreim), es decir, la correspondencia, entre un he
mistiquio y el otro, de la consonante inicial (Stab) de por lo menos
una elevación respectiva. En lo referente a la frase, Sievers observa
(págs. 190 y 191) que ésta poseía una mayor autonomía frente
al verso declamado que frente al verso cantado, gracias a la superior
variabilidad rítmica (Rhythmuswechsel) del primero; en el cual los
períodos sintácticos terminaban entonces, predominantemente, ante la

- 58 -

�- 69 ~
-gip e^na 'ogi^sgdBUB o ogiquiBiC 'ooibdojj so^^auíBjjaj soy A (jououi)
^, yo ouioa 4osj9A gp sodi} soood soun b BpBÍogygj JBpgnb
soy 9J)U9 'oiqgp Boinbjisiuigq Banjonjjsa BsoanSiJ By 'odiuoi^
oinsitu yy 'ooiuojoost oijqiyinbo gp soSgnf soy gp op^uipa 990S y^
BqBpdB gnb ogijpui Eiugjsis un ug —sBisgyoui osnygui 9— sbijbs99
-9UUI '(SBUIIJ 'J199p 9JBA 4SBIDUBUO8UO9 O SB19UBUOSB SB[ :S9yBUIJ 4o^
-9n[ ÍS9UOl9BJ9^iyB SB[ : S9[BI9lUl 4OJ9Uipd) SBJOUOS SBI9U9pUOdS9JJO9 9p
OlU9lUipUO9 p OpU9I.Iinb9J Bqi 'B91UI1JJJOSI UOI9B9JBUI 44BJ9SOJ^V 9p
'[BnjU99B OSJ9A p 4O|pjJBS9p Oq9ip UO9 91U9IHB[9|BJB(J '^SBpBgdpS^
SBqB|JS SBJ B 9JUBUIUlOp9jd BI9UBJJOduiI BUll OpUBp pnjU99B BUI91
-SIS p ofBq (449SJ9Ajdmnj;q999) BI9U9TJBdB U9 449SJ9^o9U9,, 'OiqiUB9 U9
'^ BqB[IS BpB9 9p O9IJT99ds9 JO[BA p BJU9119 U9 OpUBUIOJ
44B9IJ9UI
-^IJB,, gppUI 9p S9[lins S9UOpB9I[dlUO9 'OAIJB^IJUBng BIU9^SIS p OÍBq 'JBJ
-U9lUIJ9dx9 491U9UIB9lSo|^ 'uOJ9Upp (OUBpSIJ99.ld OIU9|^IUI Opuná9S pp
pBJlUI BJ9Uipd B^ 9p BJI.I9SUBS BIS9Od B^ U9 S9[BJ OUIO9 J99OUO99J UBI9J9
s9JopBiis9Aui so^pnbB gnb) sgputoijo so9o^9iu SBiugnbsg so'q #sosa9A
jgq^q gpgnd ou gpgdsg Bun^uiu 9p B9iuiiij pBppipoiagd uis sgnd
ÍS090J9UI sopojjgd so^ 9p viiujiuuosi bj opunSgs p ug A muouoosi Bf
O.I9UIud p U9 OpUBUOlSB9O '(OJSIJ^) 9p SdTldsdp OIU9^IUI J9UIIjd 4O9IU
-Biujg^) pnju99B A (ojsij^ 9p sojuv oiug^iu jgiuiad 'ogiugpq) oaijbjij
-UB119 SBUI9JSIS SOJ^ U9 '91U9UIB9IUOjgBip 4O9Jinjiq 9S B9iqB|ISOSI UOigB9IJIS
-J9A BAijiiuiad B[ 'oDiposojtd o^ojJBsgp pj b guuojuo^ -soguBjjg^ipgui
sopgnd so\ gj^ug gnb 'giuguiBpBigunuojd sbui is ojgd 'sg^uB ou sogip
-jou so^qgnd so[ gjiug Z9A pj 'Bsug^uí uopBniuggB b^ Bi9Bq pgisnuí
uopBn^uggB B[ gpsgp jvuaudS B9doang-opui uopnpAg Bun ofnpojd gs
gnb soui9A9Jiu9 'oisij[^ b sgjougjuB sou9[iui sop so[ gp SB^qgiuij sb|
ug JBJjgugd 4BJjsgnu g^JBd aod 'souiBpugjgjd gnb uis A 'XIX I^ÍS
pp sguij gp 44SB^siuoiDBAijgp^ so[ gp SBiaogj sb[ b opipisgad jgq^q
Bpgnd gnb oguojsiq ouisioiiubuioi gp sisop B[ gp a^sgd y #g
•44sBpiuiudgp^ sBqnjjs gp ojguinu p gjugiunB gnb
ug Bpipgui B[ ug gsjBJijsg gp pBjpgBj ns jgpagd gpns uopBAgp b¡
4 (ppjq99Jd) ttop^ppq sBdiuoo^, p ug 'gnb (0 '^^d) 4oJBqui9 uis
'gpBuy 'BoiqBps pnjiáuo[ Bun gadiugis Bjjgnbgj 4ugSpo ns ug 4uop
-BAgp b^ gnb SB^jugiiu 'gjugjgjipui gjugiuBig^dtuog BJtg 44Bpiiuijdgp^
BqByis By gp uopBjnp B[ 'oqByisiq 9id yg ug 'gnb gp BySgj By ojugiu
-ijgdxg 'uoiDBiuByggp By b o^uBg ygp JBSBd yB 'opBjgjtyB osjgA yg gnb
(IOS ^ 00S "s^^d) ggiQ '(Sun^yugg) uoisgadgp A (Suiuygyj) upigBAgyg
gp oisgndiuog 9id un ug sBgiq^yis sgpBpijuBg SBy gp upionqijjsip By b
8J9A9ig gp uoiuido By aijgygj gp .iBfgp souigagnb os¿ 'Z
•yg uog Jtipiguiog b 9sbjj By b B^iyqo 'sb^ouos SBigugpuodsgjJog gp oipgiu
jod opByn^gj 9iugiuBgiuiji.i osjgA opoj ouis 4(44opBui7u:5^ gp 'gjugui
-BgiSoyouiijg 'gpggojd 44opBiuiJ.^ A í^qy oynjidBO yg ug soiuia unSgs)
opBiuij os.i9A yg oyos ou gnb BiguBjsung^p ysi gp sotuijgjuj 'Bgipoy
-gui A Bgiunji pspiun Bun UBqBiujoj soinbijsiiugq sop so^ng 'opB^uBg
osjgA yg BJBd gyqBjgyoiui 'oiqiuBg ug 'Bq^^ynsgj 4/iugui9qiuBfu9?? oqgtQ
•gjuginSisqns ygp ojgiuiad yg A osj9a un gp oinbtjsiiugq opungs yg
(Sunadsugytg^) 44^ugiugqiuBfug^^ un opugygnpojd 'yBJ^ugg Bjnsgg

�resis central dividía evidentemente la "Lan^zeile" en dos "Halbzeilen", y al contrario, entre los antiguos germanos, adquirir una so
beranía casi absoluta, que se reflejaba con posterioridad en todas
las epopeyas del Medioevo Occidental (incluso, por supuesto, las ibé
ricas) y, aún más tarde, en el alejandrino francés clásico. Mientras
tanto, con el renacimiento (o, por lo menos, la "reminiscencia" re
diviva) de los moldes de versificación greco-latinos, se gestó una nueva
y paulatina regularización de los esquemas silábicos en procura (cons
ciente o semi-consciente) de una conciliación entre las respectivas
ventajas estéticas de ambos sistemas de métrica: el cuantitativo, o
sea "llenador" de todos los intervalos temporales (antaño floreciente
en la Hélade) y el acentual, o sea "golpeador" de todas las cumbres
rítmicas (antaño vigente, sólo él, entre las brumas de la Europa sep
tentrional). Con esa tendencia conciliadora de la isorritmía autóc
tona y la isocronía "recordada" se mancomunó, allí donde la poesía
quería independizarse del canto u otros efectos musicales contingentes,
la búsqueda de una mayor autonomía de los períodos métricos, reacios
a seguir siendo meros "acólitos sintácticos" del contenido textual.
De esta suerte ha quedado abierto, para la versificación occidental,
el camino de un acogimiento cada vez más hospitalario de los an
tiguos metros helénicos.
4. Para reseñar la evolución de la versificación germánica postpagana, citaremos algunos pasajes clave de la "Deutsche Literaturgeschichte" de Fritz Martini (Stuttgart 1955) . En el siglo IX surgie
ron, por un lado, la grandiosa epopeya heroico-religiosa del "Heliand"
(Salvador), en la cual, según Martini (pág. 17), "el arte del verso
aliterado alcanzó su máxima madurez", y, por el otro, el poema mís
tico-reflexivo "Evangelienharmonie" de Otofredo, quien, en acto re
volucionario, introdujo la rima final en sus versos cortos de cuatro
"elevaciones equivalentes" (pág. 18). Dichas obras inauguraron, para
toda la historia de la poesía alemana, dos tendencias opuestas, pero
interdependientes; pues "si el verso aliterado representaba el ritmo
y la expresión del vigor heroico, de fuerte tensión y conmocions
vehementes, la rima final, procedente del mediodía, significaba me
sura, calma, melodía y armonía" (pág. 19). En la epopeya cortesana
(y libresca) del período medio-alto-alemán (ca. 1200), creada al mo
delo de la novela versificada de la Francia septentrional, se impuso
el principio de la alternación regular cuatripartita entre las sílabas
largas en elevación y las sílabas cortas en depresión, con depuradas
rimas finales (pág. 38) ; con ella se enfrentó, en la misma época, la
epopeya heroico-popuiar de los "Nibelungos", la cual, desechando el
isosilabismo y adoptando la estrofa de cuatro "versos largos" (Langzeilen) con rimas pareadas, se basaba en la simple isorritmía de, por
lo general, cuatro elevaciones en el primer hemistiquio y tres en el
segundo (pág. 78). En desarrollo paralelo, había aparecido la lírica
trovadoresca (Minnesang :== "canto de amor"), de origen arábigo-his
pano (pág. 60), con sus estrofas y versos flexibles de rimas artificio
samente entrecruzadas (pág. 62). El "canto maestre" (Meistersang),
- 60 -

�- 19 ~
•se9Ubjloj SB.iqo sapuejá sbj 9p Boiapui uoiobiuui bj 3p oip^ui
,iod BJ119BU.19A BIS9Od EJ JBJIU1199J X J999tlbl.IU9 9p 4SOpidlUnjJ9JUI SBUI
B9UnU OJ9d 4SOpiJB([lUO9 S999A B 4SOJU91UI SOJ 9p SBJOSJU99jd UOJ9nj SBS
-a9d osnpui 9 soubijbii 's9jouBds9 4s9S9j3&gt;ui 4s9S99ubjj 4soui;bj 'so^^ijá
SOUIJIJ SOJ B UBU19JB OSJ9A J9p S9UOI9BldBpB SBS9 SBpOJ^ 'S^pidung 9p
4,9pi[ny U9 BIU9Í)lJJ9í B[ SOOUJUIbX SOJJ9UIIJJ U9 J9JJ9A B 4SoXbSU9 SOJJO
9.IJU9 'Oip99Ojd J9JJUJ9g 4S9JEUIÍ&gt;IJO SOJ}9UI SO[ U9 SOnStJUB SO91SBJ9
SOJJO X OJ9UIOJJ B Jl9npOjd9J[ 9p BqBJBJJ SSO^ #JJ •[ O9UBJ9O9 US 9nb
SBJJU91J\[ '89UBIU9[B SOUBU99S9 SO[ U9 JBJBUII^9B. 9p BqBqBOB
-895|Bq8 O[9pOUI \e Opj9l19B 9p '^uiSS9rJ OÍiíjnjBlUBap [9 9nb '
-9J 89UO19BA9J9 O9U19 9p oqB[JSB99pU9 O8J9A) 4t8J9A5|UB^g^? ^9 jod O^do
(^ossb^^,, ^^^iu^Siqdj^) SB^s^isBp sBTUBjp sns U9 9nb osBd ye ('9J9
'44U9iu9^,, '44u9i^9[g[ 9qosiiuq^^) ODBié^p ooijsip p X (44B9qjoJOQ pun
UUBUIJ9J^,, 't4Sq^tl^ 95|9U19^J^1) OJ^9lUBX9q p OAIJ[119 SBUI O1UBJ
8O[ 9p SB9ipOUOUI SBJOJJS9 SB|^ JB^IIUI B OJ9[duiO9 Jod OI9linU9J
gnbunB 4pmu9Anf ns 9p SBpo sb¡ U9 ^{9oisdo[Aj 9p 9^qi[ osj9a p X '
ns u9 z^idQ 9p opBuiiojiun osj9A p '^jOjsnc^^, ns U9 s9jojub9 soaj
-S9BIU so^ 9p 44sj9Apijiu^^, p : 9qj9o^) 9p psj9Aiun oiu3^ p jod sopiá
-O93J UOa9llJ BUBUI9[B-O^[B-OA9nU UOI9B9IJISJ9A B^ 9p S9JBJU3UlBpunj SO^
•9U3á S9JJ SO^q '(^21 B T8I *S^d) 3SBJJ X OS.I9A 3J)U9 Bl9UBpJO9UO9 B[
'buiij B[ 9nb odui9i) oiusiui p 'opuBipnd^^ 4tts9jqi[M soiujij soj 9p boi^
-3Bjd X BIJO9J B[ 'SOn^llUB SOJJ91U SO[ Jod SBpBJldsUI 't48BpQ^^ SnS UO9
OjnBJSUI '44SCÍSS3I\Í,, B9ISO9JodB BX9dod9 ns U9 B9IJJ9UIBX9q BUIJOJ B^
9p o^9iq 'ii9inb '(JUAX ol^is pp pBjiui BpuníJ9S) ^oojsdoj^
qotap^u^ '^ q y o[iujdB9 p U9 opBjouB soui9q oino9 4ojuba9[
98 SOpBlUIJ SOSJ9A SO[ 9p UO19BZIJB{119J 9lUBf9UI9S BJJUO^ " (9^X *^Bd )
44SBpB9JBd SBIUIJ 9p SOJSIAOjd '[BJ9U9^ OJ Jod 4X 3ld J99J3) pp S9Ilds3p
[BJ)U93 SIS3.I9ip B[ JOd SOpiJJBdiq 4SOUIU9UI9J SO[ U3 939J^ 9p X SOUl[n9
-SBUI SOSI9A SO[ U9 SBqB^JS 99Op 9p OpBUJ9^[B O.H9UI,, ns UO9 4BS99UBJÍJ
Bip^áBJj bj 9p ouupiíBf^p osj9a p 4snis9jtg snpáuy uo9 4bubui9jb
BIS3Od B[ U9 OUISIUIISB O9UIJB 9S 'jJ^X V}S I^P pBJIUI Bpun^9S B[ 9JUB.I
-11Q "(8gl "já^d ) 44UOI9BDIJIS.I9A 9p BUIJOU OUIO9 [BjnjBU UOl9Bn^U9DB B[
4odui9U opo^ BJBd 'Bppnpojjuí Bq^p^nb oj[3 uo^ #osj9A pp BnSu9j
B[ 9p U9H[UIBJ OJ.I9S Biq9p U11UIO9 9fBn^u9^ pp BpBnjU39B BqBJJS BUQ
•OUBUI^9á BUIOipi pp B9IUOJ UOlDBllABaS B^ UBUIUIOp 9nb SO[ SO)U39B SO|
OUIS 4S9pBp3A9jq X 89piHlJ^UO[ SE[ UOS OU 9nb OI9OUO99.I^, U9Illb 'Z^ldQ
uiijbj,\[ 9p (t^^9I U9 opBoqqnd) ^Á^iOi^o^ U9qosin9p a9p uoa q^ng,, pj
-U9pU99SBJl p U9 9ZipjSIJ9 upiJE^u^iJO pj í (8^1 'Bd) BUBUI9[B UO19
-BIIJU99B B[ 9p SBldoad S9X3[ SB^ UO9 O9iqB[IS OlllduiOO p JBI^19UO9 X
sojBtq so[ Jiqnpjd 4SBJns99 sb^ JBZij[BpiS9a '(pu^áuq^ 4J&gt;uipunos 4sbu
"BIl&gt; ttSBUíuauiaJ^-. ^ (jduinjs 'íunyq 4SBpn^B) 44sbui[ii9sbiu^^ sbuiu 9jíu9
ain^uijsip p 4u9pB9ijisa9A ^p bu9 BAgnu Bun ppiut 9p9q9g-snssq9j^[
SiqnBJ 'S99UBJJ O^U9IUIIDBU9g pp B3UI[ BJ 9p BI9U9njJUI BJ OÍBq X
4IAX ISÍS IP 83UÍJ V M9^I A S^l &gt;s^BfI u3iquiBj -p 4sot e gQT 's^^d i
O19U^S9 OUISiqBJIS 9p OJ9d 49-iqiJ OUIJI^ 9JJ 444SJ9AJ3HIU^,, P U9 4Sq9Bg
SUBJJ UO9 4OpUBUlUIjn9 4BUIIOJ 11S X OpUOJ ns JOd 44B9IJJJU9I9^^ SBIU Z9A
BpB9 U9pnjOA9 BUn '9JU9I9BU BIS9llanq BJ 9p U9I9B9J9 OUIO9 X 'j^VX ^
JJJX SOjálS SOJ 9IJU9 491U9lUIJ3dx9 4OSOI9U91U9S-O9I19Bpip .I9^9BJ[B9 9p

�5. Esta actitud "receptiva" de la versificación germana frente a
ritmos extraños arraiga, como nuestra rápida reseña lo evidencia, en
tradición multisecular; mas no por ello —si bien más pronunciada
allí que en la poesía de otros pueblos— es un monopolio exclusivo
de los poetas teutones, sino observable paralelamente, por ejemplo,
en la historia de la literatura inglesa. Para referirnos sólo a metros
helénicos, extraigamos algunos apuntes del estudio hecho en la ma
teria por T. F. Higham, quien, indicando que en la poesía latina
recién Virgilio supo asimilar el hexámetro y, bastante más tarde aún,
Ovidio el metro elegiaco, continúa diciendo (op. cit., pág. Liv) : "In
English sporadic attemps to naturalize both metres have been made
from the sixteenth century onivards^. Matthew Arnold tuvo que de
fender, hace más de un siglo, el método "acentual" (reproducción de
los ictos métricos) contra la influyente escuela "cuantitativista" (par
tidaria de reproducir los metros originales con sílabas pretendidamente
"largas" y "cortas" del idioma propio), y también Higham admite,
pese a ciertas reservas, que "at tbis date in our history accent, nol
quantity, must prevail" (pág. lviii), sobre todo en imitaciones de los
metros líricos, ya que "in these the complex patterns of the Greek
can only be shown, if at all, by means of accentual verse" (pág. Lix).
Presentando, en la obra citada, sus excelentes ensayos propios de imi
tación del hexámetro (pág. 218) y de tres piezas corales de Aristó
fanes ("Nubes", pág. 477; "Aves", págs. 485 a 487; "Ranas", págs. 499
a 502), a más de las versiones hexamétricas bien logradas de H. B. Cotterill ("Nausicaa", págs. 82 a 88) y de A. D. Godley ("Oráculos deí
ficos", págs. 215 y 331 a 333), Higham concluye, a propósito de dichas
líricas aristofanescas, en la forma siguiente (pág. xcv) : "Nothing but
stress-accent can show the intended metrical pattern, and therefore
some sacrifice of true-timed scansion must be made to it. If we wisb
to get the effect of the Greek, tbere is no barm in letting the voice
dwell a little on the accented syllables". Quien recorra las demás tra
ducciones reunidas en la obra citada, podrá verificar que, si bien
rimados, tanto los tetrámetros trocaicos catalécticos de Sófocles, imi
tados por George Alien ("Sabuesos", pág. 386) como los tetrámetros
anapésticos catalécticos de Aristófanes, imitados por B. B. Rogers
("Acarnianos", págs. 467 a 469) y por Gilbert Murray ("Caballeros",
págs. 471 a 474 y 474 a 475), constituyen reproducciones sobresalien
tes de los ritmos originales. Podría censurarse, únicamente, que el
ilustre Murray se incline a terminar sus versos anapésticos en forma
masculina, reñida con el metro original, tomándose además la liber
tad de iniciar la mayoría de dichos versos, y a menudo también sus
segundos hemistiquios, con depresión monosilábica, sin contar los casos
aislados de monosílabos en depresión interior. En cuanto a la rima,
los ingleses en general muestran (y fundamentan aun teóricamente)
una gran afición a ella; no pudiéndose negar que, verbigracia, las
rimas cruzadas por el citado Alien entre los primeros y los segundos
hemistiquios de cada pareja de versos representan una proeza artís
tica seductora. Murray no se priva siquiera de acoplar mediante rimas
- 62 -

�- 89 ~
44oapjoz,, ^e ajqEJBduioa 'so^aijS soj ap ^v^-ñlx So&lt;\3^ ja :oduiaii ap
sapepiun oauia ap 'jiaap sa) 44soaiuoad,, soiu^j u^ •(- aa - aa / - aa
- aa :44jeuijou^ oa^sadBUB ojjauíip ua op^jaAuoa Bjas sbSjbj SBqBjis
oqao ap opoijad un 'soar^sadEUB souijij ap oipaut ua 'ojdiuafa jod)
zpuBui Buianbsa ja ua snjai ja uaAajj ou anb SBjjanbs ap uoianjosip
bj aiuBipaui seI&gt;jbj SBqEjis ap opidn^ uojo^j un 'ojjo ja jod '44opuBjBj
-ip5í X ' (a a aa a / aa a aa a :ttpiuaou^? oarqiuB^ ojjamjp p opianpaa
Baas 8B^Joa SBq^ps aauo ap opojaad un 'soaiquiBjí souijijc ap oipaui
ua 'ojduiafa jod) upianpsip ys\ ap zi.ijbui Buianbsa p saAaaq
ap sauoisaans sb^jb[ sb[ 'opB^ un jod 'ttopuaiíouij}saj,, 'oujapoui
-ua^ pp soaijpui sosjnaaj 9o\ uaiuBpaa oj apuop BjSBq sopun^as so[ b
SBaauípd sb[ 'uoiobjiuii BJjsanu ua 'aiuauípan^anj^sa ^BisnfB ap ofas
-uoa p Bpuuq sou tt9ap^uauiBpunj (ytov.) sopouad,, so[ A
-ijipoui sbijba^^ sb^ aajua uoiDBpj ^ipip ^nb souiaaj^) "^suiao
jpqi jo suopv^ifipow snoiaüa Aq puB raaqj jo psodsip SupuBqa Xq
ÁjataBA spp^ %i íuiqiXqj auo jo aijsuajaBJBqa 3jb qaiqM sasvji¡d jvjuaiu
•upimf jo uotjijadaj aq^ Áq Xjiun paiuiqiXqj jBJaual b sdoa^ oijXj p.i
-oqa uaAi^ y,, : (¿0^ *S?d '9g6t 'I1X 1^ 'Fu^nof q^aojajdiuy aqX,,)
^^upAvaqg *jj 'j^ ap upiaBAjasqo aiuainSts bj Bpq^s Bun BjaiSns sou
zaA pi 'so[ja b ajuaaj isa^qnjosaj.ii aaaajBd jb sapB^jnaxjip usajUBjd
anb sajBJoa soj^aui X^q 'opo^ U03 'oiuaiuiipaaojd ns ap (Baijnauauuaq
unB X) Bainaui pBpijiqBuoiaaajjad uj BiDBq JBjundB Bjjpod 'Biuijjn Bjsa
ap SBaipiuoipi sauoiaaajjaduii sbj SBpBjinb '(gog '4cB.oaijá Bisaod ap
SBaziuiu sauoiaanpBJ^ ajqog.,) BJisanu bj X (55^ b c()j sosjaA '4íuc)uaui
-^^y,, 'ojtnbsg) t48BajB^) ap oiuioijb^^ jap (¿5 b 55 -s^Bd 'jia -do) uois
-.i3A ns 'ojdiuafa jod 'aj^ua uoiaBJBdiuoa Bun ojad ísajButáiJO souijij
SOJ B aSJBUIIXOjdB ap OJ^UBIBJJ 'BlJAa BJ ZJIMOUIBJl^ *aSBJJ X OSJ3A
aj^ua Bsoj^ijad sisoiqiuis eun jBaaa b apuaij 'ojsia somaq ouioa 'jBna bj
4biuij bj aod BuofBsoj^uB uoioaajipajd bj OAanu ap BjBiías sou (XBJjnj\[
ap BpBjia Bjqo bj X ísapidun^ 'sajoojpg 'ojmbsg :g9^ b ¿^ 'sSbíí
4S6l PaoJxO \i9S-ídA 's[9d;i0 J y[ooi{ PJO^xO 3HX^) s^sajáui sauoiaonp
-bjj sns b BpBafo bjos buq 'Boip Bipa^Bj^ bj ap sajBJoa soiubo soj ap
uopsiiuii bj sa 'ofBqBJ^ ajuosaad jap sajBSnj sotjba ua usdnao sou sbC
•ajduioa sauoiaBjaj sBXna 'oai^Biuajqoad sbui oqonuí ojunsB ujq -9
,, jap a^iBd BpunSas bj ap ttoaiuajaq,,
o]3B ja ua X ttBJopuBíj^^ ns ua 'BiauaaijiuBui uoa 'opBXBSua eiqBij
bj aqjao^) 'ajuBisqo o^ *44soiaiida soj soujbijbj jod 'said oauía uoa
bX soiuBjáajJB sou sauainb 'sauBiuajB soj sojjosou BJBd vSuoj opBisBui
-ap B^jnsaj ojad 'BuSip sbui bj Bijas BaiqiusX Bij)odBxaq bj 'a^uauíB;
-jai^^^ : (uuBiuja^a^ uoa sauoiaBSjaAuoa sns ua) aqjao^) jod BpBjniu
-joj BiauajjaApB ajuBsajajui Bun ap osiiuo osBa isb opuaiaBij '(opBiuu
raunu) oaiquiBX oqBjisBaapop ja '(3^ X ag sojn^idBa) a^uBjaj&gt;B sbui
soiuaaaA ouioa 'B^dopB sojja BJBd uainb '(6T6T uIlja9 'II OUIO1 \tua!P
-objX aqasiqaaij^)^ *ja) jjJopuajjaoj^-zjiAVOuiBji^^ uoa qaijjQ ubuiojb
BSajoa 'ajjsnji souaiu ou 'ns ap japaaojd ja sa ojuijsip uaiq i (44sj3a
-5juBjg^í) ouBiJBadsa^Bqs oqBjtsBaaj^ua jap biujoj bj 'ajjBd bj^o jod
'ajaijuoa ajdiuais anb soj b '(^6l sajpuo^ '44sapidijn^ jo sXBjd paj
^,, ojqij ns -ja) oaipuiBjp oáojBip jap sosjaA soj sopoj

�vascongado), podrá establecerse como norma la sucesión de una
sílaba larga (acentuada) y tres breves (inacentuadas), que el len
guaje moderno conoce; por ejemplo, el verso
mira, mi querido, de los pájaros el vuelo
equivaldría a una tetrapodia peónica cataléctica. Los ritmos "dociníacos" ("torcidos") podrían uniformarse según su proporción típica de
tres a cinco (unidades de tiempo) ; por ejemplo, el kolon
una tremenda fuer / za, que reclamo yo
o bien este otro
la vida me des/ia / ce, ¡sá/vame, mi Diosl
constituirían perfectas dipodias docmíacas, e incluso "marcharía" el
"hipodocmio" (o sea, "sub-torcido") :
¡pesa mal y bien, / hijo, pesa tul
Tales versos, puestos en serie, producirán sin duda esa sensación de
ebriedad o de trastorno del equilibrio mental para la cual los desti
naba el arsenal métrico de los poetas griegos. No alcanzamos a com
prender por qué dichos tipos de metro "irregulares" no podrán ser
reproducidos tanto en español como en inglés o en alemán; y quere
mos llegar al punto neurálgico de la referida observación de Shewring:
los versos de apariencia irregular por la interposición de pies "sinco
pados", abundantes en el género yámbico-trocaico (^ti^Xáutov). Su
interpretación pende del interrogante de si los griegos los pronun
ciaron (cantaron) con protracción (xov^), o si simplemente supri
mieron las sílabas que "faltaban" en el esquema. Al respecto escribe
W. J. W. Koster (op. cit., pág. 22) : "Du tcmps de Westpbal et de
Christ, les métriciens, s'appuyant sur l'analogie de la musique de leur
temps, exigeaient que la durée des syllabes tombées dans le texte fút
toujours ajoutée a la durée des syllabes qui restent; ainsi, la syncope
non accompagnée de protraction n'existait pas pour eux, et ils employaient partout, dans les cas oü je me contente, avec plusieurs
autres métriciens contemporains, d'ajouter un point aux signes métriques, les signes de la ipíur^oq et de la TTpájY¡^o^, voir méme
de la TcsvTa^^^o^ ("tres, cuatro, cinco unidades de tiempo"), comme le fait encoré de nos jours Kolar. Cependant, on est presque
unánime, aujourd'hui, a reconnaitre que les Grecs nont pas connu le
dogme de Fisochronie du rythme; chez eux, le changement du rytbme ([Xta(^oXT) 'pü-^^e/.^; transitus in aliud genus rbythmi, Quintilien, Inst. Or. IX, 4, 50) était pratiqué couramment, méme la oú il
se produisait á l'interieur de phrases rythmiques d'une faible étendue". De aceptar esta tesis, cuya discusión pertenece en propio a nues
tros capítulos B a 1 y B c, ¿qué liaremos con esas sílabas largas yux
tapuestas portadoras, cada una, de un ictus métrico? Pues sin entrar
en conflicto con los metricistas contemporáneos (excepto Kolar), no
- 61 -

�- 99 -s
uoijBaijisaaA b[ puodaa pnbnB auiajsXs ^g^^ : (XXX ^ XIXX "8^^^)
a^uain^is o[ souiaa[ apuop '(6fbl 8JJBd 'a^V ua2o^\[ 9g taiia^d aaaitu
-aad 'j auioj í44siBauBaj saaA np aaiojsijj^) a^og saáaoa^) saausaj oiqss
pp BpiA ap b^cjo B[ b soxuTjuuaa so^ 'oaiqnpsosi Bas o '44oaiaaumu ua
'(ouBiuoa o^[ila [a a.i;ua b^b[3 opis BXBq Baunu 'saaopB^ijsaAui soiiba
tin^as 'Bzinb pna B[) SBaiqiqis sapBpi^uBa sb[ ap uoiaou B[ asasaaoq ib
'aiaaiAUoa as 'BAijBjijuBna Baujaiu ap 'oaistqa ouijb[ osjaA |^^ ••[
•Doiuvtuou uoionoifisuda vj

(^

•oáauá osjaA ap odij BpBD b a^uaipuodsaj^oa
uoisjaA b^ ap soaijjaiii-oaiposojd soiuatuBpunj so{ ap bsoj
uoiDB^tjsaAui Bun ajsixa ou 'g o[njidBa p ua souia^aBjj (Bjapi
-iiioaui) buiiuou BXna soai^oaj sopBjBjj so[ b asad A 'Bqaaj B[ bjsbij
4anb BpAaj jBna o[ 'soa^aui soajo ap sauoiaBiiuii ua uajqnasap as sbSo[
-bub sa[Biujoj ttSBI[Bg,, 'sbuo^b SBqBps sop uoa a^uauía^qBiJBAUi *aid
ojxas [ap B[ ojdaaxa 'uoisajdap BpBD .iBjuasajdaj ap (sBn^iiuB saAajq
sb[ b UBJBdtnba as sa[BnjaB SBpBiiiuaaBui sBqBps sb[ is 'aiuanoasuoa
oaiun) oidiauí-id [a opBzi[Bjaua^ opis Bq sbuibí 'sasa^^ui sajojanpBJj ap
sajB[iiuis so^Bsua so[ ua uaiquiBj oxuoa 4(*j #s 'uapBqsai^) aajjaqag
uoa ^[issBqj^ aod 4tB^BisXuoiQ s4ouuox,, ^p so^ubo g^ so[ ap A (H6I
^izdia^) aapaoaqag aapuBxa^y J[opn^ aod t4BasipQ^ b[ ap —sa[qBj
-ou Anuí X— SBuaapoiu sb[ BjSBq coooooj (opunqiaoiu) [ap ajquioq
'sso^ *p[ *f Jod BpBzqBaj SBaijauíoq SBXadoda SBquiB ap Bia[duioa uoisjaA
p[ apsap 'o[duiafa aod 'oajaiusxaq [ap ojaadsajj #so^aij soui^ia so[
ap baijbjiiui Baiapui uoiaanpBjj B[ aod sopBUoisBao SBuia[qoad so[ ap
oonmuaisis oiuaiuiBajuB[d un ouba ua Basnq as 'so3o[9[ij asaaopBiiuii
eoqaip aajua unB 'o^aBquia uig • (^opv^ifiujvs uas ap mj anb apa snduoa
ja sa •••buijoj B[,, anb —ha '^Bd b— oiaBjaad [a ua osaadxa 'soaiu
-a[aq soaauaí^ so[ sopoj ap upiaaaps Bun bubui3[b Bisaod b oij^ia 4g06T
^aaq[apiajj '44^iaX[uaqaaia^),, ns ua uaiq is 'uainb 'aassBMOjg *j\[ •[ ap
osbo [a Bja ouioa '44SBiaod b asjajaui,^ 'souaui [B 'o sauoiaBjtuii 4Bjua;ui
opBuapsap uBq saaaA sBaod soíjo[O[ij soiusiui sosa anb JBOB^sap asop
-uaiqap) sonái^uB soajaui so[ ap sapapp saaopBjiuii b 'saaquina soo[
-o[ij b anb JBd B[ b 'opianpoad ubi[ 'sBaiuBiuoa-oauBaaajipaiu a^uaiu[Bia
-adsa 'sBauBJoj SBaijajsa SBiauaiqjuí b aiuaij aB[naijaBd pBpiAijdaaaa
Bun b sbidbj^ 4ubui3[b [a auiixBiu X 'soaiuBiuaaS so^qand sog *¿
"(9 o[mjdBa 'Bajuí aaA íoaiajaui snjai un ap Biauajsixa B[
sasd UBjo[dxa as anb so[[anbB ouioa sajuaXnpuoa oaod ubi 'soj^osou
Ba^d 'uos bubij3^so5[ sisa^ B[ op ouoq^ ua asjBiía uapns anb soaisBp
safBSBd so[ sand — [buií&gt;ijo oiujij [b Biaijsnf sbui B^Bq a^uaiua[qBqoad
'4^oaiuoaaosi oiusijBiuáop,^ oajsanu BJBd '[Bno O[) sbSjb[ sop aa^ua aAaaq
buii JB[Baaajui p 44oaiuoaaosiuB Biu^op^^ p asai^uiajuí Bjapod osbo
oXno ua 'saAaaq SBqBps aa^ua opBAB[aua B[[Bq as sb^jb[ SBqBps (oajBna
o) sop ap odiuJí un is 'appaqdBui oidiauíad í (ajuaaajipui) 44sdaauB9^
ap aaiaBJBa ns ua Biuiip B[ souaiu 'sb^jb[ SBqBps ap aiaas Bun ap
BqBjis BpunSas Bpsa saAaaq sop ua aaAjosip ap oidiauíad p aod opBj
-do somajj 'sbuoib SBqBps SBpuas uoa 44SBim^B[ sb[ aBua[[^ souiaapod

�fran&lt;^aise n'est pas original. II a été determiné par una crise qui se
produisit avant la naissance de notre langue, lorsque, tout á la fin
de l'Empire romain, les vers latins numériques, d'abord inventes pour
les besoins du cuite cbrétien, puis étendus a la littérature profane,
remplacérent les métres quantitatifs du classicisme. C'est l'Église qui
l'a creé. Au moment oü elle triompba du paganisme, elle se trouve
en présence de nécessités qu'il lui fut impossible d'éluder... Le syllabisme satisfit á ce besoin. II abolit les longues et les breves, qui
au surplus n'existent pas dans les langues néo-latines, et il se désintéressa des toniques. Le vers, destines á étre chantes, eurent désormais
six, huit ou douze syllabes, tantót méme un peu davantage, divisées
ou non en hémistiches, mais proférées avec une valeur égale, sans
aucune préoccupation rythmique. II suffisait que la voix s'arrétát sur
deux coupes á place fixe, située l'une a l'intérieur du vers, s'il y avait
lieu, l'autre á la fin. La prendere n'était pas indispensable et n'intervenait guére que dans les métres les plus longs; l'autre était toujours exigée: toutes les deux n'avaient autre raison d'étre que de
permettre á l'oreille de comptcr les syllabes; elles remplissaient l'une
et l'autre un office d'équilibre et de ciarte. Pour rendre plus sen
sible la séparation des vers, on imagina de les terminer par un accord
de timbres qui se faisaient echo. Cet accord, d'abord réduit á l'identité de la seule voyelle tonique, s'enricbit peu á peu par l'adjonction
des consonnes qui la suivaient, quelquefois de celles qui la précédaient immédiatement. Telles furent les origines de l'assonance et
de la rime". Pero si el mero silabismo, es decir, el sistema "a sílabas
contadas", se erigía en ley, el "desinterés por las sílabas tónicas" (de
acento intenso), calificado también como "despreocupación rítmica",
no era tan absoluto; lo admite el mismo autor en diferentes pasa
jes, de los cuales, por el momento, citaremos éste (pág. 24 y sigs.) :
"Outre le caractére commun du syllabisme, métres et rythmes n'ont
pas, á l'origine, d'existence absolument distincte. En d'autres termes,
les poetes cbrétiens, des la premiére époque, hésitent entre la quantité et l'accent, entre la tradition classique et l'élément naturel que
leur fournissait la langue. II est tres remarquable que les textes les
plus anciens, écrits selon des combinaisons de breves et de longues,
font aussi, semble-t-il, une tres grande place á Vaccent, ce qui a conduit les critiques a varier dans leurs classifications. Ainsi A. Móbler,
Gevaert, P. Wagner tiennent les hymnes de saint Ambroise pour métriques, tandis que A. Gastoué considere qu'elles sont surtout basées
sur l'alternance des toniques et des atones... On voit done bien que
la poésie latine accentuée est sortie de la poésie quantitative. sous la
loi genérale du syllabisme... L'étude experiméntale des langues (mo
dernas) conduit á admettre que les timbres différent, mais qu'il n'v a
pas de voyelles longues ou breves de nature ou par position, que la
quantité grammaticale des Latins, excellent instrument pour la cri
tique des textes, ne peut étre une quantité pbonétique, ni produire
en poésie une ondulation cadencée ... Saint Augustin ...: 'quae vero
syllaba producenda vel corripienda sit, quod in auctoritate situm est,

- 66 -

�- ¿9 -bjjs sbj ap pmtSuoj bj ap uoiaaiAuoa ns ouioa isb '(44umJiaiu Bjjxa,,)
Baiposojd bj uoa (44oJiaiu ui,j Batjjaní uoiaEniuaaB bj aippuioa aaasq
ap Xojjjoa^ ap Biaua^ixa b^ 'aiJBd eun jod 'jEajBaaj ua souiaaEjduioa
so\[ '^oq bjsbij UBjjuanaua as sajBiuapiaao sBn^uaj sbj anb ua BatJiaui
-oaiposojd uotaBnjis bj bá UBzijEniund anbjod 'sajuBsajajuí Xntu uos
ssiia SBquiy 44'4uuiJiaui Bjjxa uiBnb oJiaui ui BpuBniuaaaB joiijb isa
uou 'cijaui ui BqBjj^s ipanj anbumasijBnb 'pcmb isa umpuaias aajijej
-aua^) • • * opuBniuaaoB ui BqBjj^s Buiod iJBAaja laqap BqBjjXssip auoii
-aip iuuio ui inais 'auojiBiiunuo^d ui tuntuaoon pv lunjuvnb vSuoj ijs
ui siAajq 'BqBjjXs ponb adacs anbuiBu ii^uiiuo^ 'sndiuai pB uou
aBqBjj^s pB uiniaadsaj ajaq^ij uiiua snuiaqaQ^ :"'*0II 8J9A
• • * jnBsui^Y ap Xojjjoa^) sibjí&gt;ub4j • • • 4iaiiunuojd ajiunioj ia
sbijb 'toauaf njnuoni vnbijn tuna 'laqap iJBiuaaaB a^nb 'uibjji
auoiiaip tuuio ui in 'laqap aiBAjasqo aoq 'aiaSaj ijnA jai
-uaiuaAuoa jniií^i anbuinain^) • • • anjunqvijunuoad vaoiu auis ia aniuaui
-ijdap saurao aBJdiasa i (oaiuiBuip) uiniuaaaB raaiuBuiuiop ítaanqBq
aBnb 'untiqnaaja %a unjiqauai auoiiaaj ui Bq^jjXs oSja bjjj • • • niuaaoB
jnitíoaj oun 'uinjBqBjj^s ijs anbiunaionb 'ojiaip siuuio, :ajaais ajjx nB
asodmoa aaiBiuiuBjá ap aijBJi un4p iiBJixa • • •„ : (9¿ '^d '44aubiájniij
SJ3A np uoiiBuiBjaap b^,, ojnijdBa ''ij^ 'do) aio'^ jod SBpiBJi sbijd
sop ap apuajdsap as unJ&gt;as 'Bisaod ua oiuoa Bsoad ua oiubi soiuaas
soj ap oaiuisuip jaiaBJBa ja '(aiuBjap^, ua ouSbuiojjb^) ap Baoda bj ap
-sap) BnátiuB BjniBjaijj bj ap 44oiuaiuiiaBuajj,, jauíijd ja bjiuoo '
-uiAtaj OAaoipaj^ oijy ja '(jqg ojnijdBa p) 44Baipjou,,
bj ap oiaBduii ja ofBq zaAjBi 'anb sa oqaaij j^ •^saqvjjÁs ap a
•ap ajqiuou un saaa anbnqa xnod v uo 'saq^jjXs xnap ap iuBsodiuoa
os paid anbBij[) 'saqBjj^s sap sanbasuijiut saiíjonb sap aiiBj uoiiobji
-sq^ 'ijoj-snos ia ijoj sduiai sap ajaijn3?;aj aausujaijBj ans luaiuajdiuis
aasBq 'saujapoui sajdnad sap uojiBaijisjaA bj ijbab uo 'paid anb^qa
jnod xnap b luauíajaijní^aj axij lUBia ajqiuou aa 'paid aj aasoduioa as
irBAap íuop saqBjj^s ap ajqiuou aj ia 'saaA aj jasodiuoa as iiBAap iuop
spatd ap ajqtuou aj ^axij ap luauíanbiun iiBianos as uo4nb ia 'saq
-bjj^s sap aijiuBnb bj ap snjd iiBdnoao4s au uo4nb 'lajja ua 'luauíoui
nQ ^subuioj sajdnad saj) aisaod bj ali^os isa4nb suiibj sap ajiBjndod
arsaod anaa ap isa43 'iiBuuoiiDajjB saj inb ajdnad np anaoa nB luaiu
-aiaajip snjd aajJBd ap uijb 'saatssouS saaiaw sao jaiusui ap s^d iuaj
-tuSibjo au 'ajduiaxa JBd uiisn^ny iuibs auiuioa 'an^uiisip saji luajBi
un4p sajuaj saiuiuoq saQ,, : (g^^ ^ 11^ -síJBd ''ija -do) uosjaij BjqBij
anb ap 44soj3soj^ soJiaui^, soj ua 'oiujijn aisa ap oiJBjojoa un ouioa
asjBaijdxa Bjjpod osnjaui a 'jiqop ^ aiaanj Bqsjjs ap uotaBUjaijB bj
ua opBSBq jBniuaDB-oaiiuijj Biuaisis ja uoa 'oidiauíad un apsap 'opBjd
-odb asjBjjBq aaaj^d ouisiqBjisosi asa 'p^pijBaj u^ 'Baiposoad uoiaBni
-is bj ua opBjado jBaipBJ oiquiBa ja 'Bun^uiu anb jofaui 'BJisnji anb
-jod '(44oiajduioa jod ojouSi oj 'asjxSuiJisaj jBna Á asjBJiisa 'sojaAas
sauouBa soj uní^as 'Bqap Bqsjis jBna ojad,,) ujisnSy *g ap Bija Bisa
opinjaui souiajj *ttSB^ luaAod ua4s au sji ia 'aiuBJOuái ajnoj aun4p
suojiBisaiojd saj aaAajnos subs aiiiusnb ap sainBj sap ajnauíuioa iu^a
-nad sji4nb iu3abs sapod saj 'ajaais auiaisioji aj sa^ ^oíasau ouiuuio

�has acentuadas ("longa quantum ad accentum"), postulada expresa
mente por ese gramático del siglo XII ("tenebitur", "cum aliqua mórula
teneat") ; tal postulado concuerda con la siguiente observación acer
tada de Pierson (op. cit., pág. 249) : "Bien que nous ayons separé
dans le principe avec le plus grand soin la quantité de l'ictus, bien
que nous ayons posé comme un axiome que toute syllabe forte peut
étre longue ou breve, il est incontestable que toute syllabe forte a
une tendance marquée á devenir longue".
2. En barbecho yace, hasta ahora, el campo promisorio de la
posibilidad de un "impacto oriental" sobre la estructuración de los
himnos eclesiásticos latinos aludidos por Lote (ver supra). En efecto,
estamos propensos a olvidar la enorme influencia político-cultural, y
sobre todo artística, ejercida en la cristiandad occidental, durante un
milenio e indirectamente basta hoy, por el Imperio bizantino. Si no
sólo la constitución y la jurisprudencia de los Imperios carolingio,
otónico y suabio, las ceremonias de sus cortes, los emblemas de la
corona, etc., fueron reflejos del admirado esplendor que emanaba de
Constantinopla antaño dominadora desde el Cáucaso hasta la Sierra
Nevada, sino también el arte de la renaciente Italia, la arquitectura
de sus iglesias, las miniaturas de los manuscritos e incluso las ca
tedrales "góticas" se inspiraban en estilos orientales (las últimas, según
parece, prefiguradas por modelos armenios), sería ilógico descuidar
los eventuales influjos —formales, en primer término— sobre la poesía
de Occidente. Sorprendente resulta ser ya el paralelismo en la evo
lución romana y griega protocristiana del tránsito de la versificación
cuantitativa a la acentual; y no habiendo habido una cultura propia
en el "medioevo" románico, sería razonable conjeturar que esos him
nos religiosos se ciñeran a tipos de (prosodia y) métrica tales como
las ostentan los versos llamados "didáctico" y "político", usados por
poetas constantinopolitanos hasta en tratados de índole gramatical
(cf. Tzetzes, siglo XII d. C.) e interpretables, respectiva^ente, como
herederos lejanos del trímetro yámbico escazonte y el tetrámetro yám
bico cataléctico del viejo Hiponax (siglo VI a. C). Al respecto, con
tienen sugerencias aun hoy útiles las págs. 264 a 270 de la ya citada
"Allgemeine griecbische Metrik" de R. Westphal, de las cuales tra
duciremos aquí la cláusula siguiente (pág. 269) : "La poesía acen
tual redactada en la lengua escrita (Schriftspracbe) antiguo-griega de
los bizantinos, habiendo brotado en el humus de la lengua popular
(Volkssprache), de donde la recogió la lengua erudita (gelehrte
Spracbe), debe ser juzgada completamente al igual que los poemas
latinos rimados de los (pueblos) románicos medievales". Las rela
ciones descritas surgen también de un párrafo de Koster (op. cit.,
págs. 3 y 4) : "Au cours du Ule siécle aprés J.-C, le sentiment de la
quantité des syllabes s'affaiblissait; des Índices sürs nous avertissent
que l'accent dynamique devient l'accent normal de la langue (griega)
parlée. Ainsi la métrique quantitative, qui survécut bien longtemps
á l'altération de la langue, devenait presque aussi artificielle pour les
contemporains qu'elle nous semble l'étre aujourd'bui. On n'entendait

- 68 -

�- 69 -18 9[qisod BpOi BIBJBqsgp [BJ1U90 BJ11S90 E[ S9lld í 91U9UI[B0ipBJ SOpBD
-ijipoui jas 'oSanj gpsgp 'uEugqgp soisg X) souijpuBfgp sosj^a so[ 9p
Bjgnj '9nb pBpippij Bun uo9 son^ijuB so.ii9iu so[ jbjiuii b 'ogg ejbcí
O9UOpi JOJ9npBJJ un 9p SOUEUI U9 'jlOnpUOO BJjpod S9S90UBJJ SO}U99B
SOqiUB 9p pBpiJB[n9IJJBd {BJ^ '^UOISSgjdxgj 9p S9gU9xhx9 S9[ JUBAinS
jgoB[dgp 98 19 9[buijou uoijisod an9[ jguinb iu9Angd giipuoi 9p jugo
-9B4[ J9 giISUgiU^p 1U999B^ 'SIbSuEJJ U9 '3XIJ lU9UI9Sn9ino^lJ 1U999B
un ioui ú\ suBp iuo S9[[9 9a;u9tp iJBdi^d B[ 9nb sipuBi JB9 49dojng;[
gp s9nSuB^ S9[ lu^Bd gnbuin sgad ngd b 99B[d 9un 9dn99O 19 '91ubs
-89J91UI 89Ji gpoijgd aun 'luguioui 99 U9 'i^jp U9 9sj9ab.ii 9sib5ubjj
gn^uB^ Bq[,, : (Qf\ '^^d ''lio -do) uosjgij buijijb 'BjqB[Bd BpBO gp
BqBjjs Eunijn b^ gp guijojiun uoioBniuggB Bun gp sisgi bj JBinjgj [b
89nd ípBpqiAOiu ns ua 'oiquiBD U9 'gisisui 'Biuoxpi oidoad ns ug sos
-U91UI SO1U99B 9p BI9U91SIX9 B^ JBl)9U 9p SOJ"9[ 4U9inb 'S99UBJJ
-S9AUI un gp BpBzuoinB uoxuido B^ osg b soiugnSgj^y tt#4ooiuoi?
-BqduiB 'opoi gp JBsgd b 'sg bs9oubj| Bjsgod b^ gp ouijij
osuaa ja na unv viauDfuodiui uoÁuiu vj atsiaau (Bsugiui) upiovnjuaon
VJ 9nb '91U9UIB911BJU9 'BJBU98 OpUBnO UOZBJ B19[dlUO9 9U9I1 U9IAJ9g
'giuBisqo o^[ • • • SBoiuBiujgá SBii^ug^ sb^ ug gnb pqop sbiu sg uopBni
-U99B B[ (SB31UBUIOJ 8BnSu9[ SBJ1O U9 U9iqiUBi OUIO3) S93UBJJ [9 U^
gnb 'jgqBS b :jbiuoo gqgp oiuíij [gp upiDBáiisgAui Bpoi [Bno [9 uoo
'[BiugiuBpunj BiouEiJoduii gp 'oqggq [9 goouoosgp ou ugiAjg^ 'sguois
-nosip sbaia ubi bidubj^ ug opBgoAOjd uBq gnb 'sgsgouBJj SBiugod ug
(ogs9[noo3) ugiAjgg sni^ oubuiiij [9 Jod sBpBzipgj sbdiuiijj
-89AUI sb[ gp oJiugg [9 uBdnoo so[no[Bg sgiBj^, : (8^^ '^vd '8^61
'u^[j9A^isun"&gt;j gqgi[i[DBjds sbq^^) sgguBJj OSJ9A [gp ttB3iJ9iunu^ 9[opuj
B[ B BI0U9J9J9J UOO 90ip 'O[duigfg Jod 'J9sXb"5[ ^UBSj[Oy&lt;^ 'SguOI
89[dii[nin gp BiougpiAg b[ 'oéjBqtug uis 'Biqíin oioinfaud 9isg
•4k91J9nj?, UOIDBniU93B Blin 9p U909JB0 ^S93UBJJ [9 OpOl 9jqOS X 'SB3IUBUIOJ
SBnSu9[ sb[ gnb ^SBisijBniuggB^, so[ b Bigfqo S9[ gs opnugxu y -g
•[B.xgugS ug Bgdojng uiib X 'bdiubuioj uoioboij
-TSJ9A B[ gp sisgugí? b[ gjqos opigjgfg jgq^q Bpgnd outiuBziq giugtjQ
[9 gnb SBigugn[jui sb[ gp Bsoxonuiiu uoiDEStisgAiii Bun BiJBsgogu soui
-Bindgj :uBiBogp s9[Biugpiooo sguoiágj sb[ gnb SBJiugiui '[9 ug
-Bsojgpod opuBiiABj^ gnj oiouBztg gnb gp X ísBomgpq ^[qBq X
-jno op 'oxjgdiuj [gp S9[biu9ijo sguoiágj sb[ gpsgp Biuog b o^gg oui
-SIUBIÍSIJ3 [9 gnb gp íB^gi.iS B[ gp ojjbo [B Bpigun opgnb buiib[ Bisgod
B[ '"^ *B O[.olS J90J9} [9p JliJ^d B 'gnb 9p 9[qBlSBJlUO0UI pBpj9A B[
giuy '^gdioutjd nB9Anou 9[ .ins sggssq sgjqq sgqdoJis sgp iugiBsoduioo
S9190d S9[ '('^"'f S9jdB QQ^ UOJIAU9) 9UIiUBzXq 9Sn9lSl[9J 9I89Od B[ 9p
gnbodg gjgiuigjd B[ subq 'SjgA np gjnioiuis B[ guiuijg^p sgqB[[Xs sgp
gjquiou 9[ 'lugggBj gp oioo b ígsngiSi[9J gisgod B[ jnod 9[Soj gp
-gp gnbiiuBuXp iu900B4[ ans lUBSodgj uoiiBgijisjgA b[ 'í
ggAjgsqo iiBig 9AiiBiiiuBnb gnbiJigui B[ sg[[9nbsg[ suBp sguiuXq sgp
gsodiuoo gjooug lugiB ("J-'^ sg.idB ^lf-Ql uojiau9) gugjX^ gp snis
-guXg giuiuoo sg.iii9[ siB[gjd sgp gnb ugiq íuoiiipnji gngg jgsjgAugj
iiuij guisiiiBiisiJi[3 g^ 'sgiibiss^p sg}dgggjd sg[ lUBAins jgdnoj^ b
uo4nb 'sgAgjq ig sgn8uo[ sgqB[[Xs sg[ gjiug gougjgjjip B[ sn[d

�militud con el trímetro yámbico de los dramas griegos), jamás ha
sido ni siquiera buscada. Es característico que Victor Bérard, cuya
destreza de traductor a la vez sabio y poético sólo podrá ser denigra
da por mezquinos de alma y estrechos de mente, luego de estampar
en el prefacio a su versión de "L'Odyssée" (tomo I, París 1847) las
siguientes frases doradas (pág. xxx) : "toute la langue dite homérique fut dominée par les nécessités du rbythme. L'épos est d'abord
une musique d'bexamétres, oü tout s'incline devant sa seigneurie le
dactyle... c'est... une diction 'dactylique'... la langue de l'épos est
filie de l'hexamétre, 'die Sprache des griecbischen Epos ist ein Gebilde
des Hexameters', comme dit K. Witte" — baya motivado su propia
adopción del alejandrino como verso de traducción con estas palabras
(págs. XXX y XXXI) : "Pour rendre cet bexamétre épique, l'alexandrin de nos tragédies et de nos comedies donne, je crois, au franQais du XXe siécle l'outil indispensable ... Les deux vers se superposent, comme d'eux-mémes, dans une oreille francaise". Pues para
cualquier oído no francés, la absoluta incongruencia entre los ritmos
respectivos del hexámetro y del alejandrino está fuera de discusión;
y menos mal que los albores de un futuro desapego de los franceses
frente a su querido verso clásico se vislumbren en el juicio emitido
por André Gide de que "l'alexandrin ne nous intéresse plus. II a
vécu; ayant épuisé ses ressources latentes. Notre curiosité s'en retire;
nous cherchons notre plaisance ailleurs, et ne sentons plus ce que
l'accoutumance á son rhytbme, á ses lois, avait de factice et de convenu, de consenti".
4. Por el contrario los italianos, cuya lengua tiene el inconve
niente grave de la extrema escasez de palabras agudas, se han esfor
zado en todo tiempo por reproducir los ritmos antiguos, interviniendo
en justa tan noble algunos de sus poetas más brillantes. Nos limita
mos a mencionar el libro postumo de Giovanni Pascoli, "Traduzioni
e riduzioni" (Milán 1938), cuyo proemio a la "Batracomiomaquia",
dirigido a Giosué Carducci, contiene reflexiones valiosas de índole
programática sobre su método de traducir (págs. 142 a 145), que se
parece al nuestro. Las versiones incluyen trozos de las epopeyas griega,
latina y medieval, así como de las líricas griega, latina y aun romántico-clasicista anglo-germana. En la imitación de los metros originales
—adoptadas siempre la sinalefa y, a menudo, la sinéresis ("Acbei",
"pendea", "eroe")— están logrados mejor el hexámetro que el pen
támetro, el tetrámetro trocaico que el trímetro yámbico, el verso
sáfico que el alcaico, por la razón de que los segundos terminan
masculinamente; por la misma causa debieron fracasar los versos asclepiadeos y, por supuesto, los jónicos. En los hexámetros merece
ser elogiada, pese a la supresión de ciertos epítetos, una notable
coincidencia con el texto original en la distribución de los términos
significativos por sobre el verso; nuestra norma de rendir con dos
sílabas inacentuadas la depresión de cada pie dactilico es, en con
traste con las versiones alemanas, raramente infringida. Dignos de
mención serían también, entre tantos otros, los afanes imitativos de
- 70 -

�- u Biuajsis ns uoo sgjBjndod sbzubp X souoioubo op 'bouiouiosiub
bisbi^ X 'BOiqBjisosiuB pBpiJBjnSojJi ej jod uoiquiBi ouis 'ooido osjoa
J9p BIJ}9UIB B[ JOd OJOS OU 4(gg6J PIJPBJ\[) 4t^UB^piSB9 BJ89Od BJ U9
JBjnS9J.lI UOI9B91JISJ9A B^,, (BUBJBip 9jdlU9TS OU) BjqO n8 U9 BU9J{q
Z9nblJU9JJ "^j JBJJ8OUI9p 9J9inb UtlSos 4SO9lJ9qi S9SIBd SOJ U9 OpBSdlJ99
OpU9I8 Bqi 4BUBIJBJl 9 BS99UBJJ UO19B9IJI8J9A BJ U9 OpUBUlUIOpOjd BinSos
gnb odiugyi jb 'sgnd 'ouisiqBjisosi j^ ('sgjojgnpBjj 9p bjojso Bun gp
Bpi99J9UIUl UOI9Bjnd9J BJ JB^U9UII9 B A S9jqBU9pUO9 SO9IJ9JS9 S9nboj
-U9 BiJjBd ns ug jbziuoj)U9 b 9^U9UIZB9IJ9 opinqijjuog Bq
-BJJ 9p X B9IJJ9UI 9p BIJ9JBHI U9 UOIS9SqO BJ9pBpJ9A ns UO9
91U9ldB8 [9 9üb JBIUJIJB B O8n[9UI SOUIBIJ9A9JJB BOU
't4SOUBJJ9JSB9 SO9TJIJ SBJ9od 9p BlSojOJUy^, ns 9p J OUIOl J9p
89JBI9IUI SO[nijdB9 SOJ O ^^f B tJQ^ *sSBd í Z^6\ ^^pU^JUBg 'j^ OUIOJ
'^BIJBJ9JIJ X B9IJ91Siq B9I^IJ9 9p SOSJllOSip X SOipnjSgj,, U9
44B91J^9UI
BJJS9nU 9p BlJO^Siq B[ BJBd SBIDIJO^J,^ SnS OUIO9 S9JBJ SBjqO B 449J
•U9niBJT9BJ9^ OpnU9UI B 8OUOpU9I}IUI9J 4BJOUBdS9 B9IJJ9UI B[ 9p OJJOJJB
-S9p X SIS9U9S B OXBJ9^ Z9pU9U9J\[ OUl[99JB]^[ 9p S9UOISnjB SB[
-ijBsgp une X SBpBjgdns S999A sBqgniu soujgggjBd jod 9jjsd U9
-I9JBdS9 X SBSU9JX9 OpBISBlU9p J9S Jod 9JJBd U9 'jnbB SOUI9JBJI9
•44orasiqBjisost ^p soi9inf9jd soj uis gjuBjgpB U9 JBipnjsg ostoajd bj9s
gnb 'suqvfis ap ojaiunu jnnSisap ap ou^aiu un 9ju9nqBnjiqBq uBqBsn
'8OJJO9 SOJ^9UI 9p 89JB|Snf SOJ 9nb^ OraSItU OJ 'BJS9S 9p S9JBjSnf SOJ
onb no souiBpon^),, '• (f X ge; *sSBd '8^6X s^^íV 8ou3ng '44soAiiiraijd
SBJOOd 89JJ^,,) S9lU9inSlS SOUIUIJ91 SOJ U9 444S9JJBAS99UO^J,, 9p BOI^IJO UOT9
-ipo ns op ojtsodojd b 'j^pi^ zgpuguoj^ upuiBjj jod BpB.i9A9SB 'ouisiq
-BJISOST J9p UOI99njJS9p BJ U9 4OJUOjd 9p 4U0JBJ9d009 BOipjOU BIS90d
BJ 9p 44O9IUI}IJJOSI?í BUI9JSIS ^9 OUIO9 BUITJ BJ O^UBJ '91U9UI9jqBqOjd
íuoiq son^ •44ouisiubijsij3 jo X uibjsj j9 9JJU9 sBq^nj sbj ^p uoSijo ns
u9bj^ SOJ99UBUIOJ soqj "soquinj oj&gt;ubojbiii onj Bjsood BXno 'sojbzuoa
-OJd SOJ 9JJU9 'opOJ 9JUB 'X JBSnjJO^ 'BJJIJSB^ 4BIJI9Ig U9 :SOJJ9 UO9
S91UBpUlJO9 S9UOlS9J SBJ SBpOJ U9 BpBUIIJ BIS9od BJ 9p OJU9IUI199JOJJ J9
Bqonjduioo oj 'ucnsnjip bso uo op^ipoui UBX^q s^qBJB soj onb j;q -sbj^b
odraoij oqonuí opsop buiij bj UBiosod souoinb 'soqBJB soj uoiqraBj
ouis 'soSijgjo soj 9iu9uibjos uoisnjip ns b uojoXnqiJiuoo oooduiBj^
•UBIOOnOO BJ S9JU9ldl9UI BISOjSj BJ IU OUISIUBIISIJ^) J9 TU S9nd 'BUBI^STJ9
91U9UIB9TJJ99dS9 BSO9 BUn BJJBUIBJJ 9jqiPIUipB S9 OU^, 9nb (g¿ X ¿¿
•sS^d 4#ai9 "do) JoSunf '^y #^j 99tp biso oq -vuíjj bj op sopBpijBpotn $a\
-U9J9Jip SBJ UOO UOtqUIBJ OpBTDOSB 49^JBd BJJO Jod 4BjqBq 9S 4BpBUJ91JB
UOT9Bn^U99B Bim B 4O1SIA SOUI9q OJ OIUOO 4JBJ9UOS U9 OpsSlJ 'OAIJIUl
-Ijd OUISiqBJISOSI j^ "OOUBIUOJ B9IJ19UI BJ B 4BJOqB ^OtUBAJo^ *^
•sonSijuB
SOJJ9UI SOJ 9p 9^JBd UBjS BUll 9p UOIOBJIUII BJ BJBd OjdoUl S9 OU 9^S9 9nb
'Buins U9 'uBJisonuiop oubtjbji U9 soqooq soXbsuo so-q #(g9 X ^9 "s
í4íiwiBjaía ouinu un 'ouinu un oqo — 44^^9A aw. uibu 'snop
:g 'AIX P^3 #p) SBjnfnjpso SBjqBjBd 'sbjjo uo 'opuBoojoo sbuij
-nOSBUI S9UOI9BUIUIJ9J SBJ 9p pBJjnOlJtp BpBJUOUI BJ JBlAqO U9 9JUBJ
-suoo ou^dui^ ns jod onb osonj ou sbui onbunB 4(g68j ubjij^ 444idui9S9
jod 9 BTJO9J jod ijBSgtds 'oizbjq tp T.IJ9UI 6j j,,)

�que cobraba una importancia creciente en la poesía española, aso
maba, procediendo quizá de la poesía galaico-portuguesa, en el "arte
mayor" de Castilla durante el siglo XIV (pág. 22) y alcanzaba plena
vida bajo los Reyes Católicos (págs. 37 y 97), basta que pasara fi
nalmente, a partir de 1600, a las manos "regularizadoras" de los poetas
cultos (pág. 97). El autor citado divisa, en ese remozado connubio
de versificación acentual y regularidad silábica, el peligro de la mo
notonía, "si el versificador no cuida de variar los efectos con la dis
tribución de los golpes o altas" (pág. 336) ; con tal preocupación
parece relacionarse, por lo demás, su antipatía profunda contra el
"error frecuente, pero no general" de "confundir el acento español,
que es de intensidad, con la cantidad o con el tono", error comenzado
por Juan del Encina (1496), al "atribuir a las sílabas acentuadas
mayor duración que a las inacentuadas" (pág. 4, Nota), y contra el
"fantasma de la cantidad" inaugurado por Nebrija (pág. 4). Se re
laciona por la razón de que ambos humanistas nombrados, al pre
tender reeditar los metros antiguos, equiparando el primero (como
nosotros) las "elevaciones" greco-romanas con las sílabas acentuadas
modernas, y buscando el segundo las correspondientes sílabas largas
y breves en el idioma propio, amenazaban producir ese "sonsonete
monótono" (pág. 336), molesto a los oídos de tantos literatos hispá
nicos tradicionalistas, y esgrimido por éstos como argumento contun
dente contra nuestra imitación de los metros helénicos. Pero el te
mario tocado demanda un estudio especial de la prosodia española.
S)

Prosodia española.

1.Lo que, a los efectos de nuestra investigación, importa prin
cipalmente esclarecer, son tres problemas: 1) el acento rítmico; 2) la
cantidad silábica; 3) sinalefa y sinéresis. En sustancia, poco tenemos
que agregar o quitar a las enunciaciones concisas que hemos formu
lado, a esos respectos, en A Nota 2 de nuestro trabajo programático.
Deseamos ampliar, sin embargo, la consideración de algunos aspectos,
también desde un ángulo de vista histórico y comparativo.
2.Con respecto a acento y cantidad, pertenece un poco a ambos
capítulos, el anterior (Bb2) y el presente (Bb3), la discusión de
los criterios de un gramático destacado del siglo XVII, Gonzalo Co
rreas, quien se ha ocupado de la comparación entre versos antiguos
y versos castellanos en su obra "Arte de la lengua española castellana"
(original Salamanca 1625, reeditada Madrid 1954) ; nos interesa trans
cribir los conceptos siguientes, vertidos en la sección "De la medida
de los versos kastellanos" (reedición, pág. 440) : "Al acento propio
de la dicción llamaremos acento natural; al que levante el ritmo del
verso, podemos llamar acento versal o rítmico. La sílaba del acento
en una y otra manera es en castellano siempre larga: y a su diferencia
breves las bajas, aunque según las reglas de sílaba latina parezcan
a veces largas, por tener posición de consonantes, o ser diptongos,
o sinalefas, en que sonamos algo ambas vocales: porque acá nada de

- 72 -

�ouioa 'BaqBjsd buisiui Bun ap sdjbdoa sop ap o 'aiuaináis BaqByBd B[
ap jbidiui jbdoa bj uod BaqBjBd Bun ap Jbuij jbdoa b[ ap aDBjua ¡a
'uBiuajB ua opo} aaqos X 'sBuofBsoyáuB sBn^uay ugy "SBiuoipi soy sopoj
ua opoui ouisiui yap aaanao ou ojsa 'opiqBs sa oiuo^,, : (2fl "^Bd '0S61
piapBp\[ '44BjouBdsa uoiDEiDunuoad ap jBnuBj^) sbuio^ ojjbab^j SBtuo^
ap oiqBs osiab ajuaináis [a aod 'Bpipaui Bun^yB ua 'sopBjaajB souiBsajuoa
sou Á i^jviiuoii uoioBiDunuoad^, ouuuaai p uoa jiSisubj^ b 'ajuaui
'soimisisaj sou o_^ #t4UBafoa sosaaA so^ 'sayBuiaouB sojBiq soy uis
sopiay 'X 'nfajiruis vj dSix^ jouvdsa jap pounou •uoiama
•unuoud nj sand 'pBpiJBynSajji ap BjauBiu Bun Bjynsaj pBpijBynSaj ns
'a^uauíBaifopBJBd íuoisiya By ojos :BjayButs bj Bayduia Baunu ío^Biq yap
'opBZJOj 'yBiaijijJB oayduia ya aiuBipaui pBpijBynáai bj auaijqo (l^Z\
'0811) oaDJ99 : (¿T *^^^ '*^P *^) Ey3jry zanbiauajj -j aod o^uaiui
-Tj)aaoad ns b Bpiáuip Baijiaa bj ap saABaj b aosanaaad ouBfay un b
soiuiaqnasap 'soaiuBdsiq sBiaod X SB}si;daaaad soy ap aunuBun isbo
BAijBSau bj uoa oiund ajsa ua jBaoqo aod '(g X y -dBa) odijbuibj^
-oad ofBqBJj oa^sanu ua ajuaiuBsnjoad opBUBjB somaq sou jBna bj ap
'(bjjo X BjqBjBd Bun aajua) Bjaycuis bj b oiDadsaa U0^ *g
•('S^is X Hf "SBd) 44souiibj sosaaA soy ap uoizbi
-iiui bj 3p osiAy^í uoiaaas bj ua 'oSany 'sofasuoa sns auinsaa aojnB y^
oantí X aiwaiany ojo
: (44ocubjoisijb9, ya 'Bas o í44uoiauBa X bjij ap aouaiu,,) O([BjisBidaq un o
S^ Bzotu bj
: (44ouBizpj?? '^SataS BDtjpui bj ua 'Bas o í44jouaiu
ByyipuopaJ^,) oqBjjsBxaq ya 'oyduiafa jod íjBniuaaB Buiajsts jb opaanaB
ap ajuaiuBaijsBjd Baisnji souiiij soXna '(#sSis X ^f^ *^?d) SBqayis
Z\ 9 TI '01 '6 '8 '¿ '9 'S 'f7 9P sayouBdsa sosaaA soy b aaaipa as sBaaao^)
'ajuapaaaad bjid bj ap BjnsnBjD Biurqn bj b ojusno u^ #sasiBd soajo ua
soXns saaauaSuoa 44soDipjaq^^ soy ap X BUBds^ ua Buiau^ ap aijasd
b 'uoiaBiyuíi bj ap oiaBpijaBd opoj ap BjpBj uopisodns Bun 'o^any
apsap 'aXnjijsuoa 'pBpisua^ui BpBuiuiaajap ap sodiiujij sojuaaB uoa
-iaaa asaaqBq ap aqap oni^UB osaaA ya anb ap BarsBq Bapi bjjo bj í
-uaDBut sbj saAaaq opuaiaauBuiaad 'b^jej (asaBiDunuoad ap ayqtjdaasns
44Biouajod ua?, souaui oy aod) sa BpBnjuaDB BqByis bjíoj anb ap 'aaqBS b
:sojjosou aod opBziuoaaad bdiuijij uoiaonpBaj ap opop^i ya oynu bu
-aAjoA as uotaBjdaaB ^Xna uis 'sBDisBq SBapi sop s^aisanu ap Bun uod
zijaj sbui BiDUBpaoDUOD dsjipad Bupod o^[ *44saai ap oajo ya 'sBqBjis
sop ap oun ya 'BaniunXoo aod ouiod uaja^d as anb 'sofajJB o 'said-sop
sop ojos uod apira as X BpuB sosaaA ap pBpisaaAip Bjsa Bpo^ • • • soaj
-sanu soy b sosaaA sns aianpaa X vujsanu trj v vvifvj pvpijuna vj uvjsnfv
nipod as jnbB aod isb ^ • • • Bainsod bj aaataanDO un^as 'aAaaq o 'Bf^q
aas Bapod ajJBd bj^o ua anbaod :bjuba3j bj X bijb apid osaaA ya anb
BjyanbB ua ap sbui íbSjbj sa aadiuats anb ayjuatjua as ou '{bsjoa
ya ajuBAay anb B-q •srrumciauqn vuvd aptdiut m njiodun osa

�en el al. 'The-ater'..., va impedido por la oclusión laríngea que se
hace de ordinario ante la segunda vocal separándola bruscamente dé
la anterior. En la pronunciación española, por el contrario, se enla
zan las vocales sin corte ni separación de la sonoiúdad vocálica, pa
sando suave y gradualmente de uno a otro sonido tanto en grupos
interiores de palabras: 'be-odo'..., como entre palabras enlazadas:
'de oro', etc." Puede ser, en efecto, que ese hábito fonético de la len
gua alemana haya influido en nuestra toma de posición favorable al
mantenimiento de los hiatos en versiones españolas de poesía griega,
especialmente de la solemne y pausada; sin embargo, viene en nues
tro auxilio el propio Navarro con todo lo que dice (excluida la Nota 2)
en el párrafo sucesivo (op. cit., 135, págs. 148 y 149), del que en
tresacamos aquí esta frase: "en lenguaje rápido, la reducción de los
grupos vocálicos a una sola sílaba es más frecuente que en lenguaje
lento". Pues es manifiesto que, en la poesía aludida, suele tratarse
más bien de un lenguaje lento. Excluimos dicha Nota 2 porque, con
respecto a la sinéresis (entre sílabas de una misma palabra), discre
pamos sin transigencia con varios asertos del autor y preferimos man
tener cada letra del principio formulado en A Nota 2, 3 de nuestro
trabajo programático, convencidos de que tiende a generalizarse, para
todos los casos, una circunstancia captada por Navarro mismo (op.
cit., pág. 159, Nota 1) : "El uso corriente ha normalizado la sinéresis
en formas que antes se emplearon con vacilación".
4. Al margen de los puntos discutidos, y de nuestra tesis entera,
nos urge recordar que cualquier material de trabajo (en el caso del
poeta: la lengua hablada) es plasmable por el espíritu creador hasta
los límites extremos de sus virtualidades intrínsecas; pero dichos lí
mites suelen revelarse, gracias a la fuerza intuitiva del "artista" autén
tico, como situados un buen trecho más allá del lugar supuesto por
el "profano", quien es tal por juzgar lo creado (antes y por otros)
como posesión (propia y definitiva). El idioma español usa acentos
intensos: pues los fortaleceremos oportunamente, al colocar tal sílaba
en tal "elevación"; entonces, no dejará de crecer también en canti
dad temporal. El idioma español posee sílabas de duración diferente,
pero nunca definida de una vez para siempre: pues pronunciaremos
breves a todas las que coloquemos en una "depresión" métrica. El
idioma español se inclina a enlazar dos palabras de respectivos fin
y principio vocálicos: pues utilizaremos tal sinalefa en la traducción
de los clásicos occidentales (Shakespeare, etc.) y, asimismo, cuando
nos convenga, en los sitiales "irracionales" del verso helénico; mas
mantendremos el hiato, ante todo, en los versos dactilicos y anapés
ticos, de pronunciación incisiva y majestuosa. Para el encuentro de
vocales en el interior de las palabras, en cambio, debemos estipular
y respetar consecuentemente determinadas reglas inflexibles.

- 74

�-od jod 'anb soj '44uopdaaaad bj BiBd sajqpouoaaa,, '44sojai,, soqaip uos
^ -SBpsjnaafa ajuaiuBaiiujiJ SBzaid sb[ ua uaiquiBj ojjBfajjai: asiaqBij
ap aqap 44juauiajjBq,, jbj anb "asiauodxa b sbijo X SBjsandxa bX sauoz
-bj aod 'jBijdjsa^ uoo aaaiBd sou '(og "^Bd '#jia *do 'iajso^j) 44ainsaiu
up juauíajjBq,, un ojos 'ajuauíBaiioaj 'iBaipui UBiipod '(44iunjai siaij
qod anbiaui,, :gg '9 '^^ ''oub^ 'oiob.iojj) lojaaiip jap ajisd ap Bas
o '(4tsnsoijo raapinb sad 9n zpoJBq^ía,^ :g '^^ 'j ouBijijuin^)) aiuBjna
-afa jap a^JBd ap Bas bX '44oaiadjoá?? un ap uoxaBJisouiap bj BJBd asjia
-npB uajans anb tts^aiSBja^ aiuauíjBaj sbjio sbj uaiq is X í (^^li^Dj
lii joYh^wi'J.) 44uoiadaajad bj BJBd sajqiaouoaaj^^ jas uaqap 'ouaxoj
-sijy unáas 'sBuiiijn SBjs^ '(sasBduioa 'said) sBaiuiijj sapspiun sbj ap
44BAjiBJnp9^ pBpi^uBa bj uiaap ajBA '44ojaumu,, ja opiqpjad BjjqBq as
011 ojja uis sand 4(44snqpoA?^) af^nSuaj ja ua ouioa (44siuos^) Baisnuí
bj ua ojubj '(44oissnajad,,) BptpnaBS o (44oipuusip^9) uppBajBui Bun
' (44oissajduti:i!i) sisBjua oaipopad un ap oipaui jod 'pBpan^ijuB bj ua uns
'ojíiqiajad Bja ouijij aisa anb 'opo^ a^us 'Buasua sou '(44uinjojjBAja^
-ui uinJOTJBA?^) sajBnáisap sasBduioa ua uaiquiB^ ouijtj un Ji^iuipB ap
sbiu b '44snumssod uou ajuB^idiaaBjd iuuib ui 'smunssod ajBjou 'anjunn^
-uijsip sijjBAjajuí ponb 'sijjná snqijuapBa ui uianb 'jiaijuoa uinjaumu
*otssnoJ.dd uinJojjBAjaiui uinjoiJBA adass ^a tunijBnbaB p 'oijoutjsip
íjsa snjjnu auoijBnuijuoa ui uiojiib snjauinu9? : (98I ) ^iuauiBuijBjspa
sbui 'X 44snqijBnbaB stjjBAjajuí smunssod iiipui ponb ja souoissdjdwi
lUBpsBiib jaqBq ponb 'snqiaoA anbjB siuos snqiuuio ui jsa uinsojaumu^^
: (S81
'*lBJO 9Q) aqi-iosa opusna 'upiaai^ anb 'oSanj 'BJjsamuap
jBijdjsa^ 'itanpuaja ajqwf aun^&gt; sanbiiuifjÁu sasn^qd ap unaiua^uij v
jiBsinpoad as ji no bj araaui 'juamuiBjnoa anbijBjd jtBja auiqjXj
np juauíaJaUBija aj,^ jBna bj unáas 'jajso^j ap Bpsjia (9 'j q g) BqiJjB bj
bjijiui uppEjajdaajuí Bjsa bjjuod íojjo b (^o^co^) ooiuijij 44ojquiaim,,
un ap afBSBd ja b^jbui 'ajuaiUBSpaad 'jBna ja ' (Iiyo^13TÍ) 44(sBdxuoa
ap) oiqiuBa?? un asjpnpojd Bj^and uoiaBOijxsjaA ap Bzaid biusiiu Bun
ua anb 'ajjBd bjjo aod 'jBau uis— (S^go^) soaujaui ttsatd,, soj uoa
'sauoiaisodxa sns ap Bjuníuoa BiauapiAa bj jod 'oíJjBquia uis 'Baijijuapi
soj '44sasBduioa ap pBpjBn.oi.^ Bun ap ajuauíBsaadxa jqBij sopBAjasuoa
sojuauíáBjj sns ap oun^uiu ua anbunB 'ajsa 'ojuajBj^ ap ouaxojspy
ap uotDBjajdjajuí bj ua ajuauíjBjuauíBpunj ^XodB as 'opBjBiias Bpanb
ouioa 'uainb 'jojiib oqaip bjbj -B^aiJÍ^ bdiuijjj bj ap (ajaBj^) 44sasBd
-moa,, soj b ojaadsaj uoa f-sSis X qj^ -SBd '598j Sizdia-^ \t&gt;[iJJ3J\í aqas
-iqaatj^ auiauía^jjy^^) jBijdjsa^ JIPnH 9P S^soianuiui sauopB^xjsaAui
sbj ' (44ai!íojBUB jBd aajnuissB íjBja inj inb 'anbaajS anbisnuí bj ap
xnaa ja auiBJodtuajuoa anbisnuí bj ap sanbiuiqjXj sadpuiíd saj ajjua
atsaunf uotsnfuoo aun jiBjjnsai ua jj 'aujapoiu anbisnuí bj suBp issn^
siBiu 'saai^) saj zaqa juaiuajnas uou auiqiXj np apoaijj aidoíd bs
jnod asBq ap lAjas juo inj inb 'auaxojsuy4p saupjaop saj addojaAap ja
ajaidiajui b jBijdjsay^ jubabs jBiua^ aj,, :¿ -í^Bd '*jp *do 'jajso^j *p)
sBjopiíBjapisuoa 'ojjb jod JBSBd Jj^jjip Bjjnsa^ *j

SVDIU131M SVIMUSia ST7

3U1M3 MOIJVMia^OOD VÑ3 3(1 dVdniHISOd VI

�derse imitar en nuestras lenguas modernas, nos permiten aproximar
nos métricamente a, por lo menos, una parte sustancial de la poesía
antigua.
2. Otra cosa es la cuestión de cuáles serían los géneros imitables.
Respecto de este "trabajo fatigoso", Westpbal opina (op. cit., págs. 263
y 264) que semejante imitación "es posible sólo para muy pocos gé
neros de verso, como ser los yambos, troqueos, dáctilos y algunas
formas logaédicas simples; siendo deficiente ya en los anapestos an
tiguos, porque de una vez para siempre nos resulta imposible repro
ducir sus frecuentes disoluciones de un modo satisfactorio para nues
tro sentido rítmico". Aquí el autor, como tantos otros antes y después
de él, confunde el problema de la acentuación imitativa con el de la
reproducción de las sílabas largas y breves, cuya (aun por él no negada)
existencia en las lenguas actuales deberá, por supuesto, ser descuidada
a los efectos que nosotros perseguimos. Según el método nuestro, como
se ha visto, la imitación de cualquier verso anapéstico es perfecta
mente realizable (siendo su compás regular reconocido basta por el
"anticompasista" B. Snell, op. cit., pág. 18, en los términos siguientes:
"Esta equivalencia de las partes le confiere al anapesto, como único
metro griego de esa clase, un compás jijo")^ y es problemática, en
último análisis, sólo la imitación de aquellos géneros que, como los
jónicos y algunos otros "kola" mencionados en el presente trabajo,
exigen la yuxtaposición inmediata de dos o más sílabas "largas" (es
decir, acentuadas). Con todo, los géneros yámbico-trocaico, dactilico
y "logaédicos simples" —a saber, en el sentido de Westphal, los prin
cipales esquemas monódicos y los dáctilo-epitríticos—, admitidos como
imitables por dicho autor, no se nos antojan como "muy pocos",
puesto que abarcan, entre otros poemas, toda la epopeya y todas las
partes dialogadas de la dramaturgia; en una palabra, la mayoría ab
soluta de las obras poéticas que conservamos de helenos y romano.
Pero Westphal formula, luego, una objeción adicional cuando dice
que "las reproducciones fieles de los metros artificiosos de los líricos
y dramaturgos griegos tampoco pueden efectuarse en nuestra lengu.i
alemana por la razón de que nos resulta realmente indispensable
reclamar, al final de la serie rítmica, no sólo una cesura, sino también
una conclusión de la frase; por ello, toda traducción métrica de Píndaro suena para nosotros tan sumamente extraña y pesada". Hoy,
estamos en condiciones de desechar por completo una objeción tan
grave, en base a los resultados de la estética literaria contemporánea,
recurriendo una vez más a F. G. Jiinger (op. cit., pág. 68) : "En la
poesía de la mayoría de los pueblos coinciden las divisiones rítmicas
y sintácticas del poema; por ende, el pensamiento termina donde la
división rítmica también lo hace. Pero entre los griegos no fue así,
antes bien ellos evitaban esa coincidencia adrede. A los períodos mé
tricos subordinan los sintácticos. Aristóxeno señala la necesidad de
instruir y habituar el espíritu y la percepción del oyente de tal ma
nera que éste, en una obra de arte música, pueda captar simultánea
mente la melodía, el compás y la letra poética. Una tal captación
- 76 -

�- Ll ~
BJBj[nsaa sou osjaA X asBjj ajjua Bpuanj^uoaui B[ ap 4toapBpuid5,
opopiu asa anb opoui ap 'BpBiioianpAaj uoiaBja^p Bim 'ojjaia jod
'oppjns ubij osjaA pp BapaBjd X Bpoaj e¡ pqd^sa^ ap Baoda B[ apsaQ
•son^ijuB 44soapauinu,, so[ b soujapoui sapnjuaaB sotujp soj ap uoiaBna
-apB b[ anb ajuEjjodtuí souara 'sojjosou jod BpBziuoaajd uoiaanpBjj
ap Baiuaai B[ BJBd 'souiBioznf B[ on 'BJjsanu spaa^q jy 'sajopa^uB
sopujdBa ua oidpasuBj; souiaq ja ap anb so^daauoa so[ uoa bioubuos
-uoa ua 'oSanj apsap 'Bisa ouBuua^ oaija^sa ubjS pp uoradaauoa
•ttBUBUia{B Bjsaod B[ ua oaodiuBj opuBi[Bj ou '/nnjwaaw msood Á
-nwano visaod autu^ viouaudfip vj uoa laci anb auati vpvu vpuaijuoa
DyaiQ 'Buipjoqns iu BjdBp^ aj as ou 'BjuiouojnE Bjsa ap BsnBa b '•á osaaA
pp BArpapjuí 'Bai^o^ 'boijobiuis Bjnianjjsa B[ b ajuajj Biauapuadapui
ns buijijb oaijpiu ouijij [a anb ap upznj b^ jod ouig '^\ia b ajuaaj
Biauajappui Bjajduioa jod 'sixbjuis b[ ap BiauaSqJoau B.iaui jod
ajuauíBjaap o\[ ¿ (ttsopinpuoa sojjaui^,) ^3TÍudU^ tóiji\ so^ uBuap
-sap soSap^ so^ anb jo^? *SBpBJopA a^uauínip jas 'sbjoubui SBpoj ap
^uaqap sbíeju^a sa[Bj -aiuauí^iíoB sbui uoisuajduioa ns opuBiqiaBj A
'ojio pp oun p aiuauqpBj sbuj asopuBOBjsap 'sopinbi]; X sopxn[j sbui
uaApiiA as sosjaA so^ 'osb^ ajsa ua '•anb ap Bpnp aq^a o^[ ¿SBaiíoO[ X sa[
-boiíbuibjS sb[ uod uBpiauioa anb opoui pj ap SBaiJjaui sauoisiAtp sb^
ou anb jo^? ¿sixb^uis b^ b ojjaiu p uaiquiBj UBjdBpB ou
so^ 'sand 'anb -ioj?,, : (59 -S^^d '*}ia *do) jaSunf ap oiJBiuaui
-oa p inbB aij 'oaijajsa o^uauuBaiuBjd ajuapuaasBJj hb^ a^uy •ítBAixa[j
-aj B[ X Baitu^u uoisnpuoa bj aj^ua Bpuanj^uoa b¡ opBUJo;sBj^ iiBX^q
•soduia^ so^ sopoj ap so^qand so[ sopoi ap sBjaod soj aj)ua sops sopa
anb jpap souiBupod X 'so^api^ soaui[ so^ ajuaiuBjsnf anb jod sojjo
-sou BJBd a[qisuajduioaui opuais anSis 'aiuB^sqo o^[ -ouauípuaj ouisnu
[a opnuaui b uaaajjo 'sbubuioj sauopBjtuii sns ouioa isb 'ojBg X oaa^y
ap Bisaod B^ ap soiuauíiSBJj so^ sand roJBpuj^ ap oAisnpxa o^sbj un
sa ou ojsa uny -[Buopuajui Bjnsaa Bun ajuBipaui osj^a ouisiui un
ap sapas sb[ js aajua BJBdas oaodiuBj Baunu isbo uainb X 'ajuajajipui
aiuauíBjapIuioa Bpanb soatSopasBjj X soauuip sojquiaiiu a^iua Bpuap
-uodsajjoa bj uainb BJBd 'oJBpuj^ anb Bujapoui uopBijsaAui Bjjsanu
B^sa b Bptisnf sbui oqanuí uaaBq SBai^Bj^ sBjojjsa SB^q 'o^uaiuiEsuad
¡ap Bjnsaa eun ouioa isb o[b uaiquiBj 'Bappui Bjnsaa B[ ap sBiuapB
'sapas SBquiB ajjua Bjaiuojj B[ ua B^uasajd 'oaiBaojj oj^auíBjjaj un
ojduiafa jod 'saijas sBpBA ap ojsandiuoa osjaA un is X osjaA ap uij un
uoa 'appsod Bpuanaajj joXbui b[ uoa 'appuioa as^jj Bun ap uij p is
'ajuauiB[os soujapoui sBjaod sojisanu b sopm[j souiBuiB[q ^ojEpui^ ua
souib[[bi[ B[ ouioa 'ojuaiuiBsuad p X SBaiuiip sapas sb[ aj)ua Bpuapp
-upa ap BqBj B[ sa 'oauujp oiuauuijuas oj^sanu BJBd ouBJjxa Bjaaau
-Biujad ajduiais zaAjBj anb oq,, : (ojdpasuBJj BqiJJB p uoa ajuBpjoa
-uoa) pqdisa^ ap aÍBSBd aisa 'opBjnpj BJBd 'bjio jaSunf 'opm^as
uo[SuaJ y •ttojBpui(j X sapiuouiig ap SBaipaBO[ SBjojjsa ap o opnbsq
ap sa[BJoa sosjaA ap uopnaafa B[ JBidBa ap saa^dBa uojanj anb bX
'sajB[ndod BBdBa sb[ ua osn[aui Bijsixa opio asa ojaj #a[qixa[j X op
-Banpa 'opBaqap a^uauíBpBuipjoBJixa opio un 'uappuioa ou SBaijaBj
-uis X sBaiuiijj sauoisiAip sb[ soSoij so[ aj^ua anb ojsand 'auodnsajd

�aún más fácil de comprender y de imitar que los aspectos meramente
métricos de la poesía helénica; sospechamos, empero, que la autoafirmación del ritmo métrico frente a la estructura lógico-sintáctica
del verso, originándose espontáneamente en imitaciones fieles de los
esquemas antiguos, no sea el menor, sino acaso (aunque inconscien
temente) el principal motivo de escándalo para la percepción del
público desprevenido, en cuyos oídos el "metro" como tal no ha ad
quirido todavía el derecho a hacerse notar, como lo poseía entre los
helenos. Hasta tanto no caiga en esta cuenta, la "psiquis consciente"
del auditorio seguirá achacando su malestar estético a aquella mal
hadada confusión nuestra del sistema de versificación cuantitativo
con el acentual, cuando en realidad, como Jiinger atina a observar
con su agudez habitual, la "contienda" del metro por su autonomía
"nada tiene que ver" con la diferencia (aparentemente irreconcilia
ble) entre los dos.
3. Mas volvamos, por ahora, a esta otra contienda de primer
plano. En el mismo nuestra teoría se enfrenta, la verdad sea dicha,
con la de adversarios formidables, decididos a desconocer los "ictos"
rítmicos del verso griego. Citaremos únicamente a dos de los más
autoritativos. La señora A. M. Dale (de Webster), genuina maestra
del "Singvers" dramático, dice (op. cit., págs. 4 y 5) : "Not only is
our aesthetic understanding crippled hy the loss of music and dance;
there is the further difficulty of training our ear to appreciate, or
even to hear, a purely quantitative rhythm. Germanic peoples, with
their ear accustomed to poctic and prose rhythm in which stress is
the dominant factor, have here an all but impossible task, and even
in languages like French where stress is weak and fluctuating the
effect of lyrics set to music with equidistant beat is to créate a similar
demand for 'ictus' as an element in ordered rhythm. There is no
vestige of evidence that dynamic stress had any structural significance in Greek verse rhythm before the imperial period. The spoken
language doubtless had its slight and fluctuating variations of stress,
whether accompanying the pitch-accent or the longer quantities; it
is conceivable also that dance, especially the energetic dancing of a
fairly simple and regular metre (as often in comedy), reinforced
the quantitative rhythm with some kind of dynamic beat. But the
basis of all poetic rhythm was quantity alone. In spoken poetry the
pitch-accent must of course have heen audible above the quantita
tive rhythm, to which it stood in no kind of regular relation; in
sung poetry also rhythm was independent of word-accent, and it is
quite uncertain how far the melodic pitch took any account of the
spoken. An ear trained to stress-rhythm has often great difficulty
in apprehending a purely quantitative form as rhythmical at all, and
in reading we almost inevitably falsify the time relation in our craving
for some kind of equidistant beat". W. J. W. Koster se expide en
esta forma (op. cit., págs. 29 a 31) : "Les théoriciens grecs ignorent
complétement l'accent métrique; il faisait d'ailleurs entiérement défaut dans la poésie grecque ou, tout au plus, son role était secondaire
- 7S -

�- 6¿ uopEnjuaaB eun ap pBpqiqísod B| ajuaiuBsaadxa aXn|axa sojosojij sop
sosa ap ounSuiu ojad ísBaijsiqd sajan sb| o Baisnuí B[ anb souam ou
'sBaijBjsa-oaijamjiJB SBjnuuoj ua 'ajuauípjnjaiujsa 'BJBSBq as sSapS
Bisaod bj ap (44uopBjiiutpp auuij,, ouioa opiuipp sa ouiuiaaj ajsa
apuop '^x '^^d 'S6l oaixa]y '4j BiapiBj,, 'aa^aBf aauaa^ -ja) 44ouijij,,
[a anb ap Bpnp aipcu '(x q) oarjBuiBJiíojd oÍBqBJj oajsanu ua opBj
-oub souiaq ouiog *(sBiuap sb[ SBpoj ouioa 'sBjjsanu sauopanp^aj UOS)
44souijij soj ap uppodjdiui B[ ap oidpupd \a 'naauniu vjuaia ua 'sa asa
sand íinbB asaijadaj Baaqap oaad 'joiaajuB o^ ua oqoíp Bpanb bX 'uoid
-daoaad ns X soduiai; so^ b oujo^ ua ajiá ouiiij p 'oiubi. jod 'anb ja5^
: ('qdjsa^ ^ íjoj\[ 39^ 'Bd) ouaxoisuy o[ndiasip ns ap o 'C4ouijij ns'
uaXnjijsuoa uoianaop ap buuoj b^ ap sBaiaauínu sauoiaB[aj sb[ ojad^?
•(Z '8 'III ^aijoiaxx) s^piojsijy ap soiainf so[ soujBjuapsap iiBjaqap
ou 'oajo p Jod 'X 'sbSjb[ SBqB^js sb[ ua zoa b^ (rirrl^j^^^^i) 4íjbj
-uasB^, X (bnot\hób.xD) t4JBXodB,, ap BSau2-onijuB pnpijvnjjia B[ ua
jaaja b UBzuoinB sou (q^ *qjaA "duioa 3q) osBUJBaxpxx ^p ÍSÍUOÍQ
ap B^ ouioa sa[Bj sauoiaBuiaijB SBunJjp 'opB^ un jod 'saauo^ua :ubij
-osaaaB pBpisuajuí^^ a pBpnuBa a.ijua BjnpsqB uoioBJBdas B[ a^qisod
opuais ou '44ouituiui X ouspunaas pj,, un 'souaui p 'jBSnf ap ajqxjdaa
-sns Baa oauiaui oiuaaB x^ (a is X í44oaiuiBuip snjar opBuiuuajap uoa
ouijij p jBz^opj,^ Bipod BzuBp bx (q is í44pBpisua^ui ap
^^^I,, Biaouoa soáap^ so[ ap op^ppq afBnáua^ \a (b is
'ojaaja ug -uopBaijiuáis Bpo^ ap sBjspojdsap uaaajBd sou ou ssjsa
i (sojiosou jod sspBXBjqns) sauoisaauoa sBjjap b 'oá^Bquia uis 'uauaiAB
as 'BaiuBuua^ B^qBq ap sa^uaS sb^ ap opBaaqnpB opjo jb aiuauípdpuud
n^opuBjnduii 'Bzjanj ap uopBn^uaaB cun ap sisajodiq bj UBuándiui
sauamb 'sopBjp uapaj sajojnB soqiuB anb JBpuas souiijiuuad so^[
•44(4oaiuiBuip sniai uniáuiu Biaouoa ou o^ap^ osaaA p anb ap uoiuido
B^ oaod b oaod auodiui as SBjsmSuq so^ aajua ouioa ojubj soáopjij
so[ aaiug^ :g^ 'á^d '4souuo^[ nz soqaBuiq[B&gt;j uoy^ 'puBJjsji^) pjuuBaj
sn^^x uaqasuuBuXp uaupq s^a^ aqasiqaaiaá jap ssBp 'qaanp áunupj\[
atp qaqqBuqp ^uup uaisxnSuig uap jajun aiAi uaíáo^o^q^ uap aa^uj^^
•• • (4oaiuijjj snjai un jBÍh^ un^ uní ua a^uauípaj auodnsaad tu aaou
-oa tu Ba^aBjd X Biaoaj Bn^ijuB B[ anb^ :()I8 *Bd 'X^6T *llíl{d 'J3U
H) t^zl3SsnBJOA pun juua^ snja[x uaqasiuiqjXqa uaup spua^atu
sixBj^ pun apoaq^ aapiUB aip ssBp, :a)uapiAa jsa uoisnp
-uoa Bg • • • paid np no iiop np luaiuasstBqcj ja uoijBAajaj jBd jpnj
-aajp4s mb 'aunsaui ap juaiuajinq nB jiujjoddBJ as ji sibui 'jiBnbjBiu
^4nb aqBj^Xs B[ JBd iqns 'ajisuajui4p juaiuassioaoaB un snjd uou in^
jrBnbipui4u [x "suiBiuo^ sa^ zaqa suas aajns jnoj un jibab 'anbxjjaui
juaaaBj janbipui anod suoAaas snou snou juop 4snjai, joui ag "uoxjBp
-uouoad b^ ap ajisuajuij JBd saapuajajjxp SBd juaiBja4u saqB^Xs sag
•• * sjoiu sap xBaisnuí juaaaB4[ anb juajnuuoa au saaj^) sag 'anbaaaS
onbiJjaui B[ ajpuaadiuoa jnaA uo puBnb 'anbtiuBuXp juaaaBj jns
osodaj mb 'sanbiuBuuaS sanSuBj sap uoijBaijisjaA bx ap uoijaBJjsqB
ajiB^ jnBj ^x '(SJ3A np uotjnjijsuoa bj aaAB jjodd^j unanB subs jiBja4a
'ajiossaaav a^suaiwi jtbab X |i;s '• • • juBpuadag • • • a^sua^uij ap ajqvu
-ndasui juawnjosqv snd ^sau ajnnvnb vj 'jibj ug :bjo^[) awmiiu ja

�dinámica, la cual, según conjetura nuestra, bien puede haber sido la
"entelequia" de semejante estructuración, por contener ésta "en po
tencia" la virtualidad de su escansión métrica. Tampoco deberían
pasar inadvertidas, en Aristóxeno, ni la expresión "en cierta mane
ra", evidentemente restrictr^a, ni la palabra "intelección" (o "cien
cia": ¿TctaTií^Y]) ; pues, como dijimos (loe. cit.), "la percepción
(áí&lt;j-&amp;Y]ac&lt;;) y el entendimiento (¿^^cuTií^Y)) de ese expediente cuanti
tativo les incumbían al artista y al crítico; el oyente común no
practicaba aritmética, sino sentía ritmos más o menos intensos (tal
como el espectador común desconocía las proporciones numéricas que
subyacían a la perfección formal de las estatuas)".
4. En el mismo lugar nos hemos referido también a la posterior
aplicación acentual de los antiguos esquemas cuantitativos, a cuyo
respecto citaremos, ahora, otro pasaje de Koster (op. cit., págs. 73
y 74) : "Nonnus tient compte de l'accent des mots, devenu dynamique,
dans les deux derniers pieds; il evite un mot proparoxyton á la fin
de l'bexamétre et empéche ainsi I' accentuation fácheuse d'une syllabe
breve dans le levé d'un pied, dissonance particuliérement choquante
á la fin de vers, oü le rythme se dessine nettement (par exemple
•^^é^tXo^ v-v)". Este proceder es altamente significativo, pues demues
tra que los griegos de la era cristiana, al procurar la coinciden
cia de los acentos gramaticales con las (o, por lo menos, con ciertas)
partes "fuertes" del metro, incomodándose por su coincidencia con
un sitial de depresión ("levé d'un pied") — conceptuaban: a) las
sílabas acentuadas como más largas que las átonas; b) las "elevacio
nes" (-Sé^st^) del metro como susceptibles de ser marcadas diná
micamente. "Nihil ex nibilo": fluye de lo antedicho que ya la antigüe
dad debe de haber reconocido el ritmo de un verso por la mayor
intensidad con que se recitaran las partes portadoras del ictus mé
trico. Y no habiendo una esencial diferencia prosódica entre el griego
post-clásico y el español moderno, estamos autorizados a coordinar
nuestros acentos naturales con aquellos lugares del metro antiguo
que, según Cicerón (De orat. 3,
185 y 186), se distinguían por la
"impressio" o la "percussio" (en griego: aT^pt^^ó^ y Yy.á'Sta¡jLa; Dio
nisio de Halicarnaso) . En tal conjunto, y en sufragio de nuestra
tesis de que por algo los acentos intensos de la temprana poesía
medieval recaían precisamente, donde fuera posible, en los sitios lla
mados fuertes del respectivo tipo de verso antiguo, cuadran asimismo
los estudios meticulosos hechos por Georges Lote, quien, en el capí
tulo "La dissolution de la métrique latine", dice (op. cit., pág. 4) :
"D'autres... invoquent des vers a toniques alternantes que les soldats de César chantaient derriére son char de triomphe:
Caesar Gañías subegit, iVicomedes Caesarem:
eece Caesar nunc triumphat, qui subegit Gañías;
iVicomedes non triumphat, qui subegit Caesarem."
En este aparente modelo de los futuros himnos eclesiásticos podemos
reconocer el clásico esquema del tetrámetro trocaico cataléctico, a

- 80 -

�- 18 -9
ODIUBUUaá OSJ^A [9 U^ 'BJOqB SOpBUIJOJ UOJailJ 'saUOlSaaddp 8B[
.IBU9[[ 119 SBI9U9DI[ SapUEjá SBIU SBy BÍ{BJ9[OJ BOIUBUIJaS-OnloIlUB B9IJ^91U
B[ anb SBJtjuaij/\[ 'jvaaipatu voiuiutq ouuuduiaj vj ap vaiiuqt^qu vuiui
-uva^ soj soiuvipaiuua^ui ap jadod un uouvSnf 'aiuauíBaiaoisuj '[[3 U3
•on^iiuB O8J9A ya uoa osnuoaduioa un ap opBiynsaa [9 bX aXniyisuoa anb
ouis 'BaiuBiuaa^ Baiaiazu bj ap oand aiUBiuasaadaa un sa ou sayBnia^
SEaiuBuiaa^ SBniouay SBy ap osjaA ya 'aiJBd bjjo ao^ 'sojuaaB soy sopoj
sopBfij uBiJBpanb 'i.ioi.id b 'saauojua rsBaiuBiuoj SBnSuaj sb[ ua b}sbi[
ajcpsod 'o^an[ apsap 'sa sonSiiiiB soJiaiu soy ap uoiobiiuii b[ 'oidia
-uud U3 'sapBpaAajq Á sapnjtáuoy SBsa 'ajuauíBauBjynuiis 'jb^cuii ap
upiatquiB By uiib BjaiAn^ as anb souaiu b 'sBpBnjuaaBui SBqByts a^uBiyi
-aui sapBpaAa.iq sBy Á 'sBjJBnjuaaB SBqBjis a^uÉipam asaianpo.idaj UBiq
-ap sapnií^uoy s^y :sBDiuBuua^ ssnSuay SBy ua oii^ijub osjaA ya aejiiui
op pBpiyiqísod By ua JBSuad oi^iiuaad Bi^oyBUB B-q #oaiiiBuiJaS OAijB^iy
-Bna ya auodo as onoijuB OAijBiiiuEna Biuajsis yy • (uaáun^uag) sauois
-ajdap X (ua^unqajj) sauoiaBAaya aod 'opun^as ya ua 'sBpiumsB opis
UBq sapBpaAa^q X sapnix^uoy s^y aod o^auíiad ya ua SBpiajafa sauoia
-"unj sbj :toatuBiuja^^ X pnJiijuB, osjaA ap SBiuaisis soy a.i}ua BjSoyBUB
^y X Biauajayip By zaA By b opBJBjaB UBjq^q soyduiafa so^s^,, : (98 ^
rg 's!3Bd b) aayp '4tosjaA yap soaisBq so^daauo[).. oynjulüa ya ua 'uainb
Buiag '44^jaaMjsui^^ aqaxyqaBjds sbqív) jasX^^y SuBSjyo^ aod
BpBzoj oyjis bij 'sBquiB ajjua soaiisiutAVJBp tts^uty S&gt;uissiui^,
soy soujBaypui Bupod anb.iod sojjosou BJBd ajuBiaoduii ubj 'upi
-.xaA BAanu By X BfaiA By aajua Bjaajip Baijaua^ uoiaByaj
4;ty ia anbijjaui
sniarj aajua yaaniBu jno^ auop ayqiuas stiuojdiuoa u^ 'addnuf pnb
aqvjj^s vj aSuojjv fuaaavj ^a 'juBanoa a^B^uBy ay suBp juasn ua saa^ay
say :uoijBnjuaaaB auuoq By isa ayyanb aaoaua jibs uo 'iuassiyqBjats
say^aj say no juauíoui nB,, i^^ *áBd '*jia -do uaiqiuBj -j^ •tj&gt;anbissBya
aquijBy By ap anbodaj b juauíajnasqo naaA jiejiib tnb 'anbiuoj aaiBy
-ndod uoijBaijxsaaA aun4p juaiuaddoyaAap ay ^uaioA s^naiiiB suiBj.iaa
ayyanbBy su^p 'a^y uaXo^\[ np anbiuiqjXa aisaod By isa ayya^ • * 'anh
-lujaw S7i)aij aavjduiau ^oui ay ajaayjB inb yBaiiBuiuiB.iiá addBjj ay no
• • • sauíaod sap suaipjqa sjnainB sap aiunyd By snos auop aAnoji uq
•ajpuvnb vj v juaaavj juvnjrjsqns ua 'sayyaniuaAa sanbiqByyXs suoij
-anpaj jn^s '^uaiuaiaBxa juaidoa sayya4nb sanbxssBya sajpui say sanssi
luos sanbiuoi sap aauBujaqBj .ms aas^q uoijBaiyisjaA By ap sauuiXjj
sa^ • • • sanbiiuijjÁu spaid ap s^uof sduiat %uauuaiciap • • • sjotu ap sjuaa
-ov saj snoj 'auia^sXs puoaas aa subq • • • aubtuyaiu snjoij ap aavjd vj
juouajd ta-injaa 'luaaaBj anod aiyiuBnb By aSiyíJau ajaod ay anb
'anbiuiqjXa ayaddB isa uoiiBaiyis.iaA ap aiuaisXs puoaas a^ • • •
^ns asBq isa aJinBj anb sipuBi 'anbissBya auyiBy aisaod By ap
-uBnb auiaisXs ay isa un4y iuop 'siuajajjip sauíaisXs xnap uoyas saiyjaa
luos • • • sauuiXfj saq,^ : (g 'Bd) aiaap b apaao^d opBiza JoinB ya 'uye ap
opuaiiJB^ #aiuaijaoa Biposoad By ua 'uaiqiuBi 'sBpBniuaaB SBqByis jod
SBpBdnao UByy^q as o.iiaui yap 44sauoi3BAaya^ s^y SBpoi isbo anb uoia
-uaiB By BuiByy anb sB-uuatiu '44aAaaq,, ouioa aiuana as 'BpBniuaaBui
aod '(44jbs-w) osaaA aaiuiad yap BqByis BpunSas By anb ap upiaipuoa

�bien, versos de compases iguales". El autor, por lo tanto, no sólo se
ñala la existencia de una analogía entre ambos sistemas métricos, sino
admite, además, la "acentuabilidad apriorística" de las lenguas ro
mánicas, admisión autoritativa en boca de un notable conocedor de
las mismas. Por lo demás, su voz se suma, y esto es muy alentador,
a la de aquellos eruditos que insisten en el hecho de que nuestras
métricas occidentales han experimentado, desde hace un milenio y
medio, la honda influencia formativa de los modelos antiguos con
armoniosa receptividad. Menos al^ntador resulta ser, en cambio, que
el mismo Kayser parece desechar la realizabilidad efectiva de tra
ducciones imitativas cuando dice, en su edición española, ampliamen
te retocada con respecto a la alemana ("Interpretación y análisis de
la obra literaria", Madrid 1954, pág. 141) : "La adaptación de la mé
trica clásica de las odas también se intentó en las lenguas románicas,
en alguna ocasión aceptando incluso el sistema cuantitativo, es decir,
reproduciendo las breves antiguas con sílabas breves, y las largas, con
sílabas largas. Pero, al igual que en las literaturas germánicas, donde
también se intentó lo mismo, no pudo dar buen resultado esta tenta
tiva. En las literatura^ románicas fueron infructuosas, en el fondo,
todas las diligencias para utilizar las medidas antiguas mediante una
fiel imitación de los acentos. El sentido románico del verso se suble
va contra esta fijación de los tiempos marcados y no marcados, contra
esta 'rigidez y falta de variedad', como dice Menéndez y Pelayo ('Es
tudios y discursos de crítica histórica y literaria', VI, Madrid 1942,
pág. 430). En Italia la discusión se prolongó durante siglos: León
Battista Alberti, Ariosto, Trissino, Chiabrera y Carducci son los más
conocidos entre los que tomaron parte activa en la discusión. En Por
tugal, las tentativas se limitaron casi exclusivamente a la 'Arcadia'
(Antonio Correia Gargao, Antonio Dinis da Cruz y Silva, entre otros)
y a Castillo. En España destacó Villegas y, más tarde, Don Sinibaldo
de Mas con su 'Sistema musical de la lengua castellana', pero no lo
graron, a pesar de todo, influir en la métrica española". Menéndez y
Pelayo se refiere, en el lugar citado, al tipo de estrofa que él llama
"sáfico-laverdaica", la cual nunca ha pretendido reproducir la sáfica
clásica; se trata, en realidad, de un juicio fugaz y accidental de Me
néndez, sin atinencia de fondo con el problema de la traducción imi
tativa que nos ocupa. Antes de discutir la gravísima observación de
Kayser, queremos traer a colación el párrafo que, al recién citado,
corresponde en su obra alemana (op. cit., págs. 242 y 243) : "Al diri
gir nuestra atención al verso en las literaturas modernas, no necesi
tamos detenernos mucho ante la cuestión de cuánto contribuye, tam
bién en ellas, la duración a su estructuración (métrica). Los poetas
bumanistas han intentado, en todas las épocas, no sólo imitar los es
quemas métricos antiguos, sino aun reeditar el sistema de verso anti
guo, es decir, destacar las sílabas importantes también por su dura
ción (con el auxilio de las vocales largas o los diptongos) frente a
las sílabas no importantes, mantenidas como 'breves'. Pero eso, en
todas las literaturas, ha quedado en la etapa de una experimentación
- 82 -

�- 88 ap souijia soj ua ^ouoj jap ootuivuip ozuanfaj un uaiquiBj
-ijqo pnjiSuoj ap jbSii[ opoj ua 'aiuaiuvapvuiojnv aanpoad as 'soanb
-ojmbaB sauBJjaj soj ap osjaA ^a ua ojdinafa aod ' (uasaaAsSunqapj)
uoiaBAaja ap sosaaA ugn : (gj 'yd) jEiauasa oj aiqiaasuBaj souasBjiui
-aad í (06l ^aaqjapiajj '^ajqaiqasaásaa^ uaqasiqaaiaá aap ssiapuna^,,)
aapaoaqag OU() 'soauyaoduiaiuoa SBjsiaiajaui sajBdiauiad soj ap oun
ap safBSBd sop (g 'j ^jox^j y) aoiaajuB ofBqBaj oajsanu ua opBjouB
souiaq oj bX 'uaiqniBj UBjuasaad sou as soiJo^aipBJiuoa ouio^) -g
sns b Xnuí asiaAoui 'BpBuqdiasip zaA Bun 'ajuadaj ap yjpod
Botiyuíoipi uoisaadxa bj 'aiua^ixa A ouBjaqos o.ijaiu un b a^uajj 'oía
-BJiuoa [B 4on(*) 'SBUBJjxa sBiauaaanoo ap souajj soaistqa soSojojij soun
aod ojsanduii Baanj saj anb otaBuqdiasip Biuajsis janb^ ua ttpBpaiaBA
ap ^^jbj,^ X ítzappfra^ cas opo; ou yzmb 'aajsod bj b 4anb X (BDiuaj
-aq Bisaod bj ap) o^jb apuaadB as jsb ojps anb uyaapuaaduioa soatu
-Buioa soj uaiqiuBj 4Bip un r'aja 'Bqaaaap oubiu bj uoa aiqiaasa ap 4oai
-saBiu jb asijanasa ap 'so^ainb aBjsa ap Buijdiasxp bj Bajuoa osuvaajqtis
uajans uaiquinj sauainb 4oub aaiuiad ap saaBjoasa soj b ouioa y
saj saauojua sand 4ttsopBaaBui ou X sopBoaBtu soduiaji soj ap
Bisa Baiuoa vaajqns as osaaA jap oaiuyuíoa opijuas ja9^ 'aasXB^ aaip
ouioa 'ojduiafa aod 4ig '^pEpison^anajuí,, bj b ojuaiuiipaaoad ns BqBu
-apuoa 'BpBajua ap 'anb Bjsa BiDUBjsunaaia íosoanSia a^uauíBaapBpaaA
Baia^aui uoiobiiuii ap opo^aiu un ap 'Baijayad bj saaaA sBiuistnbod X
'Biaoaj bj opiáans Bq Bounu sasanSnjaod X sajou^dsa 'soubijb^i sbjsiubui
-nq SBjaod ap apsXajd Bsa Bpoj ua anb 'oSaBquia uis 'aijoBjsap souiaq
-a(j -sajBuosaad SBiauaaapad X soisnS ap ouaaaaj un ua inbB souiBjjBq
sou 'oiuaxuiBqaaAoadB ns aBZBqoaa ja X sbjSojbub ajiiiupB ja aajua
uoiaaipBa^uoo Bjaaia aojnB ja ua aiiaaApB ap ajaBds sand ísBaiuyinaa^
o SBaiuBuioa sauotDBu sbj aajua ras 4Xoq bjsbij SBpBjuaiui sauoiaBj
-huí sbj ap osBDBaj o ojixa jb ajuaiuaaauoa josXb^ ap oíaa^iaa jap sou
-aBdnaoaadsap souiaapod 'sauoiuido ap Biauapiauioa bubuibj b aiuaa^
•Bzaanj ap uoiaBnjuaaB bj ajuBipaui ounjaodo o^uaiuiBSaBjB ns op
pnpijBniaiA bj Biioijduii BAajj SBqsjis sBajsanu ap BaainbjBna anb aaa
-ouoaaa aod souiBipijaj oj X íBaiaaiuinb aas Bqnsaa jbj ouioa oai^b;ij
-uBna Biuaisis jap upiaanpoadaa bj 'aju^tn^uaapoui 'anb ua aoiiiB ja uoa
opaanaB ap soiuB^sgj • (íoiuviuiud uoianf owoo ojuaon jap apuadap pn^iS
-uoj vj 'aixiauiaiuapma 'anb ojsand 'soinjia soj ap uoijsana bj ua asa^p
-inosap apand ^oiuoj Binaoj bj ap o^aadsB jbj 'ojja ap a^sad y -uoia
-Banp ap SBiauaaajip sbj SBpBstaaad opis ubij sajBioadsa soiBaBtÍB
• • * uiba ui jjb puB aaq jo aAoj
• • • iq^tuoj ui XjaBa jas uiBa oqj^
:sajuainSis sosaaA soj ap opunSas ja ua anb oaaiuiad ja
ua BáaBj sbui ajuauíBjaaio sa tui? BqBjis bj 'ojdiuafa ao^ -vpvmuaamii
upiaisod ua vqaps viusiiu usa anb vSunj sviu vas vpvmuaav A vjjoj
vqv^is vun anb uvSau soiuauanb ou 'ojsa U03 '(oaiuoj 'aaip as saaa.v
b oiuoa 'o) jBnjuaaB aajayaBD un 'ajuauíBiaBiniad 'auaij SBaiuyuíaaá
X SBaiueiuoa s^iiSuaj sbj ají osaaA ap Biuajsis ja anb S^ 'Bsonjanajui

�movimiento (Bewegungsrhythmen), tales como los viejos créticos y
peones y ante todo, por supuesto, los anapestos de marcha, ese (re
fuerzo) resultaba por sí mismo". En cambio leemos (pág. 17) : "En
una métrica cuantitativa no hay 'elevaciones' en el sentido moderno,
como ictos que acentúen dinámicamente las 'partes fuertes del com
pás' en distancias iguales; pero la versificación griega conoce un
género de verso que exige en cada 'kolon' determinado número de
sílabas largas como portadoras del ritmo: portadoras 'aliterativas'
(Stabtráger), combinadas, en libertad extrema, con depresiones de
una o dos sílabas breves y aun largas". Scbroeder combate, ante todo,
la inclinación moderna a establecer siempre una igualdad de distan
cia (intervalo) entre los ictos, defendiendo, por su parte, la extensión
variable de las depresiones; de ahí que su teoría de una facultativa
"Doppelsenkung" (depresión duplicable) fuera descartada de plano
por los "cuantitativistas" puros de la clase de A. M. Dale (op. cit.,
cf. especialmente pág. 77 y sigs., transcriptas supra A a 3), quien,
antes de admitir la existencia de ictus alguno, prefiere hipostasiar un
sistema "cuenta-sílabas". Nosotros no tenemos reparos en aceptar, junto
con una frecuente desigualdad de compases, el concepto sebroederiano
de determinadas "sílabas largas como portadoras del ritmo", aunque
no vemos otra salida que acentuarlas dinámicamente, a la par que
los "Hebungsverse" mencionados por Scbroeder en el primer pasaje.
En cuanto a la "igualdad de compases", citaremos a Bruno Snell. quien
dice (op. cit., pág. 24) que "un compás fijo ha sido creado recién por
la música orquestal de Occidente, e incluso los versos construidos
xaxá (/.éxpov (con metros homogéneos) carecen de un compás fijo,
excepto los anapestos de marcha. La fijación del compás en los
yambos y troqueos es frustrada por los 'ancipitia' (lugares cuantitati
vamente indiferentes) ; para el dáctilo, Dionisio de Halicarnaso ates
tigua (comp. verb. 20) que la sílaba larga no equivalía en duración
a la suma de las dos breves. La música griega desconocía la polifonía
y, por ende, no necesitaba ser coordinada mediante compases fijos,
buscando el arte exigente la riqueza y variación precisamente en el
empeño de apartarse del ritmo uniforme de los metros fijos y de los
períodos de duración igual". La excepción relativa al anapesto queda
explicada (a pág. 18) en un pasaje parcialmente transcripto ya (su
pra, B c2) : "La sílaba larga y la suma de las dos breves se equivalen,
en el anapesto, más estrictamente que en todos los demás metros,
pues pueden sustituirse tanto la sílaba larga por dos breves como las
dos breves por una larga. Esta equivalencia de las partes le confiere
al anapesto, como único metro griego (de esa clase), un compás
fijo". Snell agrega luego: "Es característico para la percepción rít
mica de los helenos que en este único verso de compás regular se
espere, tras cada metro, un fin de palabra; pues, de otro modo, los
versos parecerían faltos de estructura". Con lo cual el autor quiere
dar a entender que los griegos percibían la estructura de un metro
dado únicamente por su "ritmo" cuantitativo; pues siendo trastrocado
éste (por ejemplo: -vv -vv como dipodia anapéstica), bahía que buscar
- 84 -

�- 98 uoisjaA üJisanu ap oiisodojd e soiuojEipnisa oy ouioa 'sBqsjis ap joXbui
ojauínu un jBajEq^ ap ayqiidaasns) oaisBya ojiauíjj} yap JopBjirai oqBy
-isEaapop oajsanu anb bX '4,Baijauinu?^ aiuauíBjnd sa uppBJBdmba myaip
anb apuayiua ag • (¿g^ -á^d) 44babido X Bjunib 'BpunSas B[ 'BqByis
Biuyiynuad By ap sbui b 'aiuauiBiJEsaaau SEpEiuuaaE ^Aayy^ 'on^yiuB oaiq
-iubX ojiauíiJi jb asjBJBdmba Bupod anb '(44joXbui ajJB op,,) oqByis
-Baapop os^aA p 'oydmafa jod 'anb opuais 'sajnjuappav X sopvsaoan
XBq 'iqp ua 'anb UBuasua sou ("sács X f^ *Bd '44sojuaay;^
p jaA ^0^6T sajÍV sou3ng 4ttciaBaa^i^ Bijoaj ap sojuauia^^^ 'bj
-onXQ o^xqB^ #p) BUB^a^sBa uopBaijisaaA b[ ap SBjsijdaaajd so^ 'o^aaja
U3 'PBPísuajui pnSí uoa BqEjjs cpun^as Bp^a .TBniuaaB ap 'puBdsa
Biuoipi p ua ajuauíJBpiaiiJBd Bi^apiu 'uopBjáijqo bj ap Baauoxa sou
pna o[ 'g b 9 ap aanpaa as 44saaddBJj^^ a)uaui[B3J SBqBjis ap ojaiunu
p 'o[duiafa jod 'oaiquiBX oJiaiui.i^ p ua opoiu aisa aQ 'aBdiui oaaiu
•nu ap satd so^ ua Jiiuas Bja^q as 44auiqiXj np 3^ttqy^4[^^ opuop 'sodibo
-oji sojiaui soy BJBd 'o^any apsap 'ayBA osjaAui o^^ #44saií?XzXs sap paid
laiuiaad ay su^p aaauouojd suioiu iiBia ayya4nb siyiuBi 'jpd ajquiou
ap spaid say su^p inoianos jyiuas iibsibj as auit/jXj np aunjjnj anb
aAnojd '(g = i -\- y :jnbB 'ataap sa íodiuayi ap sapBpiun) 43bj
-oui, ap la^xa ajquiou ay jaiduioa sjnofnoi íyop (eaiquiBX Bipodip
By ap) p^yd puoaas ay anb iibj a*qí^ : (98 "^^d '*ip 'do) jaiso"5j
Bsajdx^ • (aiuapuaasap) odibooji oJiatu ya ua Bjounad By X (ai
-uapuaasB) oaiqiuBX ojiaiu ya ua (Bpun^as) Buiíqn By 'b^s o 'y
-uyjd sniai ya Biqiaaj uoiaBAaya Byos Bun '(44ajiBUJai,, '^ojd^y^'
4ayqop ojauaS^, yap (44aiXzXs,,) Bipodip BpBa ua 'anb ay&gt; BiauBisunajia
ry ap oiaadsaj apjoauoa BJiuanaua as Bpuaia By íuaiq Bjoqy -bais
-pap sa upiisana ^qaip 'soaiBaoJi X soaiqiuBX sojiaiu soy BJBd ísByjBni
-uaoBut a SBpBniuaaB seqByis ap Bnuiiuoa uoiaBu.iaiyB By :BpBJBduioa
By ap yBianja BUiayqojd ouiiiyn yB soiuBSayy 'oisa uo[) #¿
•sBJisanu sauoisjaA s^y jod Bpin^asjad bdiuiijj pniqíiuis By ap
oaod un soujBziyinbuBJi apand son^yiuB sasBduioa soy ua
pBpiJByn^ajji (aaaj) By 'yBjaua^ ua 'y 'BpBniuaaB sqsyjs By ap
-iiBna JoyBA ya jBaiydnp b JBziiBayB ayans oaodiuBi oaiposojd oiuaaB oji
-sanu sand '(44SBpxuiijday&gt;,,) saAajq sb([uib ap BpBuiqiuoa By b joijajuí
Bja 44BpBAaya^ EqByis By ap uoiaB.xnp By 'oJiauíBxaq ya ua 'anb aaq^s
oiaijb ap apadsa Bun sojiosou Bjsd aXniíisuoa 'oisiuoiq ap uoiaBAjasqo
By b auBiB anb oy jo^ * (q q oynijdBa) 44uouaiuB^y^9 ap sopojBd By ay&gt;
uoisjaA BJisanu ap oiisodoad b aiuaiuBpByyBiap sbui BiyajBiu ap soisad
-bub soy souiaJBziyBUB X 'euoiBihyqo sisajaip ap sosjaA soy ua ojiaiu
ay&gt; uij uoa BjqBy^d ay) uij ap Biauapiauíoa Bsa Jianpojdaj ua sajBu
-oisbdo sapBiynaijip ouis souiaapuai ou 'bj3ubui jainbyBna aQ *on^iiuB
ojiara op^p un ayqiidaajad aaAyoA BJBd (yBniaB Biuoipi yap 44sayBjniBu^
soaiuiBuip soiuaoB soy :osbo oJisanu ua) 44soaiuaaio!5oj99 oqaip jofaui o
'say^qjaA aiuauíayduiis sosjnaaj ap souaayBA ua 'jaqBs b rsoirapS soy b
.iBiuui BJBd sbui oyniujisa un 'o^jBqma uis 'Buoiojodo.id sou 'ayqBDBii?
jas aaaj^d sou yy^ug ap uoiaBiuaiun^jB By anbuny • (BaiyjiaBp Bipodiyi
buu uoa uoisnyuoa ns JBipa BJBd royduiafa ojisanu ua) BjnianJisa
ns ua ayqiaouoaaj oyjaAyoA BJBd sajBiyjaA aiuauíBiau soipam

�del prólogo de "Agamenón" en el capítulo D c) deberá tener sus
acentos "necesarios" en la cuarta, octava y duodécima sílabas, y los
"accidentales" en la segunda, sexta y décima. El autor citado, al decir
(págs. 254 y 255) que "la combinación de unos y otros (acentos)
contribuye mucho a romper la monotonía de la versificación^ dán
dole el esencialísimo halago de la variedad, y constituye lo que se
llama el ritmo o número", refleja el sentir general de los literatos
hispánicos. Los reproductores del verso griego, si bien menos teme
rosos que ellos de ocasionar una "monotonía", recogeremos, por lo
menos, la lección de evitar un recargo de acentos impropio de la
versificación castellana, cuidando únicamente que se conserve el rit
mo esencial del metro "alterno" respectivo. Sirva de ilustración el
traslado nuestro del verso 617 de la "Alcestis" de Eurípides:
un golpe tal, / por más que due / la, soportar
En este trímetro yámbico se perciben tres acentos menores ("acci
dentales") al lado de tres mayores ("necesarios") ; los primeros en
los pies de número impar (1-3-5), los segundos en los pies de nú
mero par (2-4-6). cumpliendo así con el precepto de Koster relativo
a "l'allure du rythme". La fobia de la monotonía se justifica tanto
menos cuanto que, incluso en las lenguas germánicas, la búsqueda
de una traducción adecuada nos obliga, con harta frecuencia, a colo
car el acento fuerte en sitial de menor jerarquía, sin que por ello
se borre "l'allure du rythme". Ejemplificaremos esto con el primer
verso del "Agamenón" de Esquilo en la clásica versión alemana de
U. v. Wilamowitz-Moellendorff (op. cit., pág. 51) :
Macbt Ende, Gót / ter, mit den Mü / lien, die ich hier
("¡Poned fin, oh dioses, a las fatigas que yo aquí..."). Observamos
que el traductor recalca más el primero que el segundo pie de la
primera "dipodia", compensando tal infracción a la norma con una
acentuación notoriamente débil de los remanentes dos pies de número
impar ("mit" y "die"). El carácter sustancial del trímetro perma
nece intacto.
8. Resumiendo las reflexiones llevadas a cabo en el capítulo
presente, podemos establecer:
1)El verso moderno tolera su aproximación al antiguo median
te el "tertium comparationis" de un ritmo intenso, por más leve que
sea la intensidad.
2)Son imitables todos aquellos géneros de verso cuyo metro
no exija una sucesión inmediata de dos o más sílabas acentuadas.
3)La incongruencia helénica entre verso y frase condice con
determinada tendencia actual a desprenderse del imperio milenario
de la rima.

- 86 -

�- ¿8 ~

•ajqisod uptaaajjad eunxeui ns 'sauota
-anpBJj ua Baanj ojos atibune 'aezueajB E^seq asopueumsuoa eSts 'oAa
-otpa]^ ^p sajoc^^ so| ua opeanáneut 'onSijue ja uoa ouaapoui osja.\
jap jBan^anjjsa uostiuo.iduioa^5 ja anb"aptdiut uozbj BunSut^ (9
•jBjuapxaao Baujaui bj ap oSojbub
ouauíouaj un uoa bziuouub B3auá Baujaui bj ap jediauod jo^as un
'souaui oj jod 'ua ttsa?.UBuiuiopajd:^ sojuaae ap Biauaisixa e^ (^
•efajed aiuauíBatjBiuaiBui uotaenjuaoB eun
'sosbo soj sopoj ua 'jauajueui ap pepiaBdeaut BJ^sanu JBtutii^aj b
a sonSjiuB usasBduioa?^ soj ap jtepjenSisap ajqtuinsajd b1^ (j

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6393">
                <text>Fundamentos técnicos de la reproducción métrica de versos griegos : parte segunda (analítica). Investigaciones acerca de la imitabilidad de metros griegos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6394">
                <text>HELLER, Pedro Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6395">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1962, Nº 20 : p. 41-112</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6396">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6397">
                <text>1962</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6398">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6399">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6400">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="364">
        <name>LITERATURA GRIEGA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="929" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1519">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fbae5c861fed0442ad0e706b74248ca4.PDF</src>
        <authentication>81742e795bfbea80c47d269ee2c41e4f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="14060">
                    <text>������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10209">
                <text>Gastos y Ventas de publicaciones</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10210">
                <text>Publicaciones</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10211">
                <text>Gastos de los ejercicios 1961, 1962 y 1963 de publicaciones</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10212">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10213">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 10 -Carpeta 4 -Doc 4</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10214">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10215">
                <text>1961-1963</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10216">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10217">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10218">
                <text>Esapañol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="668">
        <name>GASTOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="168">
        <name>PUBLICACIONES</name>
      </tag>
      <tag tagId="667">
        <name>VENTAS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="524" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="780">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/163f0d9f2009035b1f40a87bc104e5a8.PDF</src>
        <authentication>71ea51954f968acd4412766f5f24dacb</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6036">
                    <text>- 9SS A sap^piuBiunn ^p pEiir^E^ e^ sp (s^qy x '\
JJ&lt;l) TBluauíuadx^ A jeisusq EjSo[oig 3p BjpajB3 ei U3 A ' (ABiiStufj) ospiA
-Bupipajv ap pBiin^Ej -auai^iH ap ojiupsuj pp (aaip-'X 'A "H 'joid)
BUOJSIJ-I 3 ElSoiOlISBaB^ 3p EJP3JE3 EJ U3 OpE/I^E^JC OlEqEJX (i)

so[ ap Bi^o^iq jB[naiiJBd b^ uoa opjanaB ap Bjsa o;sg #sa^npiAiput
sa^uaidiaaj ua souibijo oj 'sisudiuvuoq *jba ^sistidiuvuoq snjmiqio^

soaoxa^ a ivraaxv^
•upisopa B^ ua oipBiea jauíijd pp uoxdjoasa ouanb
-ad p apuodsaajoa a^ anb uoiauaAjajuí b^ b ojuBna ua A BUja^Btu uoia
-uaAjajuí B[ b uoiaBpj ua sauotuido SBsaaAip Áu\\ uoisopa b^ ajqog
'sauoidaoasa ap sapadsa sBjupsip
sb^ ua uopBjsaS b^ ap odxuaii p oiuBna ua sauoptsodns ojos opuaxj
-sixa 'ouo^B^oqBj ja ua jBjuauíiaadxa buijoj ua uoiaBjnp ns
opis Bq ou jBniaB o^uauíoui ja BjsBq 'uopBisaS bj b oiaadsaj
'soJBdiAiAOAO uos sauoidjoasa soj anb souiaqes
Áoi{ A pBpiJBdiAtA bj buijijb as oí^an^ 't4sajBdiAo ^uaiB^a auop ja sjnao4p
auuoj bj jubXb saa^ ap sajaos sap a^d juaiBsmpoadaa as suoidaoag saj
anb jiBuSiasua ajojstay^ '6^61 'uoqaB^ A jojjij\[ unáas 'soAanq usiuod
sauojdaoasa soj anb anj OAnjsos as anb oaaiuiad o^ 'SBjuijsip ajuauíjBj
-oj sauoxuido ap s^dBja saaj aod opBSBd Bq as 'ojuaiuipBU ja oaqog
-mioq "jba sisudiuvuoq snumuqjog ap uoisojaa X ojuaiuipBU 'uoxaBjsaS
bj aaqos sauoioBAaasqo sBjjsanu aaaouoa b soui^p Xojj #sjBd oajsanu ap
sauoidaoasa soj opuBipnjsa souiBjjBq sou soub sounSjB aoBq apsaQ
•oqaaq Bq as oaod BiSojoxq ns ap bjsia
ap ojund ja apsap 'oSaBqiua uig 'oaiiupuoxBj bjsia ap ojund ja apsap
ajuauíBsuajui sopBipnjsa opuais uBjsa X opts uBq sauoidaoasa so^

s 'avamnmHxoa)
sisu^uDuoq "jda s¡su0|JDuoq

srunui|4og ©p upjsop© X
V73UVA uvs^D-onnf

�escorpiones. Los adultos viven solos, ya sean machos o hembras, en los
distintos habitat en que suelen hallarse.
Las condiciones en que criamos esta especie fueron las siguientes:
1)Recipientes como el que ilustran las figs. 1 y 2. Los bocales de
vidrio tienen 11 cms. de diámetro x 9 cms. de altura y los pequeños
terrarios 0.30 x 0.20 x 0.12 cms. Les colocamos en el fondo una capa
de tierra de unos 0.02 cms. ó 0.03 cms. de espesor.
2)Un porcentaje de humedad ambiente elevada manteniéndola
sin grandes oscilaciones. La tierra de los recipientes debe estar húmeda.
3)La temperatura en el criadero osciló entre 109 y 309; se dejó
que variara de acuerdo a la temperatura ambiente del laboratorio.
4)Renovamos la tierra cada pocos días y retiramos diariamente
los restos alimenticios, con lo cual se evita que el criadero sea invadido
por Acotos, los cuales si bien pueden parasitar a los escorpiones adultos
sin causarles aparentemente ningún trastorno, en cambio, esos mismos
Acaros parasitando los escorpiones del primer estado larval y cuando
ese parasitismo es muy intenso, suelen determinar la muerte de los mis
mos, en pocos días.
5)Alimentación diaria. Los alimentamos con Musca domestica,
blátidos y gruidos. Los escorpiones del segundo estado larval, los ali
mentamos con Drosophila.
6)Cerrar el bocal donde son criados con tul, lo que permite una
perfecta ventilación del medio ambiente y además evita que los escor
piones puedan escaparse. Estos no trepan el vidrio liso, pero al ensu
ciarse su superficie interna de tierra y ayudados por los pequeños reci
pientes que les sirven de refugio pueden escapar. No se debe tapar her
méticamente con tapas de vidrio o metal los bocales de cría, porque
dada la humedad y temperatura a que son criados los escorpiones, se
desarrollan en la tierra en forma abundante hongos del género Penicillium, Mucor y Streptomyces.
7)Proveer a los recipientes de cría de pequeños refugios donde
puedan guarecerse. Hecho fundamental, ya que ellos son de vida esen
cialmente nocturna y viven durante el día bajo las piedras, u otros
objetos que los protegen.
En estas condiciones hemos criado y mantenido en el laboratorio
más de 200 ejemplares no sólo de esta especie sino también de Urophonius iheringi, Urophonius corderoi, Tityus bolivianus uruguayensis, y
otras especies nuestras que nos hallamos estudiando.
El material observado fue coleccionado y determinado por el autor.
Procedía de las siguientes localidades:
Montevideo: alrededores del Fuerte del Cerro, l/XII/56 (3 ma
chos adultos, 5 hembras adultas no fecundadas y 3 jóvenes). Maldo-

- 226 -

�- IZZ asopuatjBqai anj yBjiuaS oyna^ado ygy #sauiad sns uoa Bjajiuijaad Basyd
By A yBjiuaS oynajado ya aajua uoisnajoad opuaioBiy ajuaáanj as^auod
b ozuatuoa Bjqiuaq By ap yBjiua^ upi^aj By sandsap sojnuiiu soao^
•ttojjnayaojBiujadsa?5 o t4yBuiBA upd
-bj,, ya uoa BSBd anb oy sa anb ^aA sounpnd ou uoiaBAjasqo Bjsa u^
•Bjsand By ap ojaB ya opoj JBy
-naouiq Bdny eun uoa jBAjasqo sounpnd soyjpiA soXna ap 83abjjb 'BJiaij
uis ojjo ua ByopuBaiqn ajuaidyaai asa ap $ By jBJi^aj b souitpaaoj^
•osaans yBj jsjadsa ou aod A opuoj ns ua Bjjai; uoa a^uaidiaaj un ua
BqByysq as anbiod opBuoyjquia aiuaiuyBjoi tbá 'oAanq ouanbad yap Bpiy
-bs By uaiq jaA sounpnd o^¿ 'ouiaanbuByq uoijoa opBaxyap un ua oiyanA
-ua upidioasa ouanbad un zny b pip 'uoiaisod Bjsa ua opuB^s^ 'Bajai^
By aaqos JBÁodB uis A opBuoixayj a^uaiuBja^ty ByyBq as Buiosuiaui y^
•uauíppqs ya
BJjuoa sop^XodB A sopBuoxxayj uB^sa saaoi.iajsod saj^d sop soy upisuaj
-xa ua isbo UBqByyBq as saaoija;uB SBjBd ap sajBd sop soy sBajuaiui anb
uA 'opsiuBAay ajuaiuBja^q buiososoui ns ap pBjxui By Biua^ 'Bjaatj By ajq
-os joxjajsod aiJBd ns ^od opBXodB ajjuaiA osoynqoy^ ns uoa 4 5 vj
•Bjsand By b souiijsisb ajuauíBpBjadsaui opuBna sauoydaoasa
soy b JBjuauíiyB ap BajBj By ua soiuBqBjs^ ^sajoijajuB sBjp ap pBptyiAoui
baijob buisiui By opuBjuasajd ou 'yiApuiui isbo 'Bjaxnb 4oiSnyaj ouanbad
ns ua BpiaaiBtiS SBjp soy sopoj ouioa ojuasa^d sou as 5 By Bip as^
•Bjsand ns ozuaiuoa '*sq ^g A ^y sBy b '¿s/yyx/Sl 13
•sandsap oyopuBJOAap oauofinB oy ajuauíspijadaj A sodysdipad sns
uoa 5 ya ouioj ajuauíBjBipauíui Bjs^ 'BpBpunaaj sa $ By SBjoq g^ ssy
B 9S/lIX/lT 13 'lBnxas ojuayuíBj^oduioa ns JBAjasqo BJBd sjsudiuvuoq
•jba sisudiuvuoq smm^qjog ap BfajBd eun soiuBaoyoa 9S/yyx/0T T3
uppnaidsqo vjdtuijj
•BzayBjnjBu By ua ayoid ns uoa s^jquiaq f opByy^q souiaq uaiq
-uibj^ 'ojapBiaa oajsanu ua opiuajuBui yBi^ajBui ya ua sapBpiunjaodo g ua
SBqaaq uojanj '(f^gy 'q^o^) sisuaijmioq *jba sisuaijvuoq srunijyiofl ap
upisoyaa A ojuaiuiiaBU 'uoiaBjsa By aaqos sauoiaBAaasqo

S3MOI3VAH3SaO
•ofBqBJj oiuixo^d un
ua souiuajaj sou uoxaBAiasqo ajursajajuí a Biuijyn Bjsa ojqog '(sbosoui
ap sBAiBy jod sopBJOAap opuais uBqBjsa sayBna soy ap soun^yB 'opBjsa
jamijd yap sauoid.ioasa gg uoa Bjquiaq Bun A SBpBpunaaj ou SBjynpB
SBaquiaq ^ 'sojynps soqaBUi f) '¿c/lIX/^T 'o-10-10^ I3 ojia^ :BfayyBABry
• (aopapa^yB ns b opsjsa opunSas yap sauoidaoasa gg uoa 'Bjjanuí Bp^yyBq
Bjquiaq y) '¿^/ux/SS 'S9ÍBX JOPB^B3 ^sauoyauB^ '(opBjsa opur^^as
yap sauoidaoasa g^ ap Bija ns uoa Baqiuaq y) '¿^/HX/l^ *O&gt;IOX T3 OJtJ33
í (Bp^punaaj BqBjsa ou bjjo By íyüAJBy opBjsa opu^^as yap sauoidjoasa g^
ap Bija ns uoa BpBanjd^a anj Bun 'SBjquiaq ^) '¿S/IIX/I^ '83Iuy yap
ojja^ 'siyodBTji^ '(BpBpunaaj Bjquiaq Bun A SBp^punaay ou SBjynpB
SBjqraaq gy 'sojynpB soqaBiu 9) 9^/}l\/f 'sBiuiuy SBy ap Bjuaig :opBU

�hacia adelante hasta hacer un ángulo de 909 con la horizontal. Los
peines, que oscilaban ligeramente, tienden a verticalizarse y junto a la
placa pectinífera se desplazaron hacia atrás. Se dilató el orificio genital
y dio salida a un huevo. (Figs. 3, 4 y 5).
La región genital, segundos después, volvió a su aspecto normal
ocupando los peines la placa pectinífera y el opérculo genital su posi
ción de reposo. (Fig. 6).
El pequeño huevo al caer sobre la superficie del vidrio rasgó su
delicado corion (Figs. 9, 10, 11 y 13). Rápidamente éste se fue retra
yendo, dejando ver en su interior un pequeño escorpión casi inmóvil,
en el cual lo único que resaltaba eran los dos ojos negros en el centro
del cefalotórax y los ojos laterales. Su cuerpo es totalmente blanco, muy
depresible (Fig. 14). La madre no tuvo ninguna intervención en la
liberación del pequeño escorpión, de su corion.
A los cuatro minutos más tarde, la región genital de la madre se
pone turgente nuevamente. Se dilata el orificio genital para dar salida
a un nuevo huevo, el cual cae y se adhiere a los restos del anterior,
rasgándose su fina envoltura que es muy elástica. Se retrajo, dejando al
descubierto la región del prosoma, resaltando en el centro del cefalo
tórax sus dos ojos negros medianos. Los movimientos del escorpión del
primer estado larval son mínimos. Permanece casi inmóvil. Sus palpos
se hallan flexionados junto al proxoma y sus patas están flexionadas y
pegadas a la región ventral. Su cola está flexionada ventralmente. Tam
poco en la liberación de este joven escorpión la madre tuvo intervención.
En los minutos posteriores nacieron 5 nuevos escorpiones. Sólo
haremos notar:
1)que siempre la puesta fue de un solo huevo totalmente embrionado por vez;
2)que en ningún caso la hembra intervino en la liberación de los
pequeños escorpiones del delicado corion que los envuelve;
3)que su liberación se hace casi inmediatamente de ser puesto
el huevo ya totalmente embrionado;
4)que el corion es blanquecino, transparente, muy delgado, elás
tico, retráctil y ligeramente húmedo.
Por estas propiedades se explica que al caer sobre cualquier su
perficie se rasgue y se retraiga dejando en libertad al escorpión del
primer estado. (Figs. 7 y 8).
La hembra permaneció sobre los pequeños una vez finalizada su
puesta.
La duración de la gestación fue de 369 días.
Los escorpiones del primer estado no son muy activos y no se ali
mentan. En general, una vez que mudan los escorpiones del segundo
estado larval, tienen gran movilidad (Fig. 19), y se alimentan. El
18/XII/57 esta ? es separada de su prole y es puesta junto a un 6
- 228 -

�- 6SS X s^ 8BI B '9S/IIX/S^ 13 'pnxas ojuaiuiBjjoduioa p JBAjasqo BJBd sis
-uaiumioq *jba sisuaiumioq -g ap BfajBd Bun souiauod 9/nX/ 13

•Bjsand ns opiuaj jaq^q ap
8Bip O^ SOI B opuatjnuí 'asjBjuaunp ap pfap oSarq 'Bip jaajaj ouiiaap p
B^sBq asopuBjuauíip 'ajuaraptujou oAnjuBtn as bjjo ns uoa ^ Bq
• 5 B[ BpBpunoaj sa ajuatn^is Bip p A pnxas ojuaiuiBjJoduioa ¡a
ozuatuoa sojnuitu os so[ y 'jBpunaaj uis X B^jnpB 5 bjio b a^uaaj oa
-opa as 9 y^ 'sopBJBdas uos 'piadnu BzuBp b^ X oipnpad p opianpoíd
asjaq^q ou p 48S/l/l 13 'uaXnqaj as soquiy #oippB 9 un ap Biauas
-ajd ua B^sand sa X Bija ap paoq pp 5 B[ somBj^aj ¿S/nx/OS 13
•SBjp ¿9g oanp uoiaBisaá B"q
•Bpnuí
jauípd ns ozipaa as anb BjsBq 'asjBjuamqB uis 'ajpBtn ns ap ofBqap
sapAouiui isBa uojaxaauBuijad opBjsa jauípd pp sauoidjoasa scq
•Bpauínq aiuaniBja8q aiai^adns
ns Bjuasajd odjana p anb bX Braosojd p sopuaqpB UB^pq as sodpd
so[ ípj^uaA uoi^aj ns b opBad X opBuoixa^j BtnosBjara ns UBjuasaj^
'(^I *^í3) :^BlíclBll I9P soiuaraap sojjo X sBjtaajpaid SBuanbad uaj
-aiqpB as pna b^ b spaiunq aiaipadns ns uoa UBjuasajd sou as 'oppjjaj
Bq as uoiaoa ns anb zaA con 'sopiaBU uaiaaj so^ 'BjaaTj B^ ua opBaj
-sip jod opuBuiuua^ ^soAanq so^ ap uoijoa p ua sojJBsap Buiuuajap X
SBjBd sns uoa SBua sns ajqos ^XodB as soiuairaiAoui souanbad JBZipaj p
'soppuatjqna aaauBuuad pjaua ua anb 'aipBui B[ zaA ns b íuotjoa pp
uoiaaBJiai b^ b sbui une uBpnXB sapna so[ 'ajuaiquis otpaiu p ua uBj[Bq
as anb sojijjap sojjo X Bjjaij 'ssjpaid SBuanbad uajaiqpB as uoijoa
p 'Bjjaxj bj ajqos soAanq souanbad so\ jasa p 'sosBa so[ sopoj u^
•oAanq
p opsspdxa zaA Bun ajuaraBpidBj ofBJjaj as BUBjqmaui B^[ #uotjoa
p osbj as opuBna pjiuaS BJnjjaq^ B[ ap Bjanj sojjarajpui soun opips
BiqBq SBuadB ajsa 'oAanq ojJBna pp uois^ndxa b^ asjianpojd ^y
•sauoidjoasa qi oAnj $ BJS3
•sajuaaajip uos anb sa^[Bjap sounSp b sspuajapj somaj
-Bq opg *SBJoq OS sb| b '¿^/HX/^^ I9 BJs9nd ^18 pzuauíoa 5
o[ ou 'sodpdipad sns uoa ojjbuioj ojuajuí Bjsa anbunB X 5 b^ b pjps
ajuauíBpidBj pBptuniíodo Bjsa ua 9 j^ • 5 B[ sp^punaaj sa s^joq oí
sbj B '9S/lIX/^^ 13 'pnxas ojuaiiuBjJoduioa ns jBAjasqo BJBd 'sisudiu
-vuoq "jba sisuatjvuoq -g ap BfaJBd Bun soiuBaopa '9S/ux/0^ 13
uppvauasqo vpunSag
•Bija ns opiuaj jaqBq ap SBjp ^g so[ b ajanm 5 b^
•ajuain^ts Bip p B^opuBpunaaj uaSjiA BjppB 5
sun b ajuajj ojsand anj 9 [3 -Búa ns uoa $ B[ b opuBjSajupj
'sopBJBdas uos SBJoq g^ sb[ y • 9 p ajuajj bais3jSb pnjxjaB Bun piuoj
ajdmais $ B-q *piadnu bzubp ^\ JBiaxui opuBjuajui ou 'sojunf SBjp ^
sopiuajuBui uojan^ *pnxas ojuaiuiBjJoduioa ns JBAjasqo BJBd ojppB

�20 horas, es fecundada la 9 • Esta se separa del espermatóforo, e in
mediatamente toma entre sus quelíceros al macho, el que a pesar de
sus esfuerzos por liberarse no lo consigue, siendo devorado por aquélla.
El 20/XII/57, a las 17 y 10 horas, comenzó su puesta. Tuvo 8 pe
queños escorpiones. La gestación duró 362 días.
Durante los 9 primeros días la 9 se alimentó. En los días siguien
tes dejó de hacerlo, muriendo a los 28 días de su puesta.
El 28/XII/57 esta 9 es retirada del bocal de cría y es puesta
junto a un 6 adulto, para observar su comportamiento sexual.
En ningún momento el 6 intentó iniciar la danza nupcial. La 9
presentó una actitud agresiva. A las 24 horas son separados, reinte
grando a la 9 con su cría. El 6 íué puesto en presencia de una
9 adulta virgen; ambos inician a los pocos minutos su ronda nupcial,
culminando su comportamiento sexual con la fecundación, que ocurre
al día siguiente.
Cuarta observación
El 23/XII/56 colocamos una pareja para observar su comporta
miento sexual. El 24/XII/56, a las 11 horas, es fecundada la 9 . El 6
es devorado, una vez finalizada la fecundación.
La 9 hace su puesta el 22/XII/57 a las 21 horas. Nacieron en
esta oportunidad 7 escorpiones.
La gestación duró 363 días.
La hembra muere a los 30 días de haber realizado su puesta.
El 26/XII/57 retiramos la 9 del bocal de cría y es puesta en pre
sencia de un 6 adulto. Ambos se rehuyen, y cuando se encuentran se
atacan. El 28/XII/57, al no haberse producido el preludio y danza
nupcial, son separados. El 6 fue puesto frente a otra 9, adulta y sin
fecundar. A los 10 minutos el 6 toma la iniciativa, comenzando los
preludios amorosos. Al día siguiente es fecundada la 9 .
Quinta observación
Día 26/XH/56. Puesta una pareja en un bocal para observar el
comportamiento sexual, es fecundada la hembra al día siguiente. Rea
liza su puesta el 28/XII/57 a las 10 horas. En esta 9 fue en la única
que pudimos ver el alumbramiento desde el comienzo, y, observar qué
es lo que sucede con el "tapón vaginal" o "espermatocleutro". Con
ayuda de la lupa binocular observamos que la región genital se puso
turgente. A medida que ella hacía mayor protrusión, se ve centrando
el orificio vaginal una estructura castaño oscura, a veces casi negra,
que ocluye la luz vaginal y que va siendo expulsada. En pocos segun
dos fue eliminado el "tapón vaginal" y casi inmediatamente es puesto
el primer huevo. El resto de la puesta no presentó hechos distintos a
los descriptos. Tuvo diez escorpiones. El 7/1/58 retiramos la 9 y la
ponemos frente a un 6 adulto para observar su comportamiento se
xual. El 6 no intenta en ningún momento iniciar la ronda nupcial.
La 9 adopta una actitud defensiva. El 9/1/58 son separados sin ha-

- 230 -

�- I8S Bjp jb uoiBuiuqna anb sosojouib soipnja^d sns uoJBzuauíoa sojnuiiu &lt;q
soj y "BpBpunaaj ou ojad BjjnpB $ bjjo b ojunf ojsand anj $ jq
•Bjp opunSas jb sojopuBJBdas 'oujajxa aju^punaaj oja^
ja ofnpojd as o^[ #ojjnpB $ un b ajuajj somauod bj X bijo ap jBaoq
jap 5 bj souiBJTjaj Bjp ÓQI IV 's^uoidjoasa ¿ opuaiuaj '¿S/nx/OI I3
BjJa OAn^ *oiJO}BioqBy jb BpjBJj an^ 'opBzqBaj ^jqBq as uoiaBpuna
-aj B[ anb Baipui son ojsg #oaojoiBuiaadsa ^ sojsaj: sns b ojunf souibj^
-bjj • $ un asopuBjoAap BpB|[Bq an^ ^s/lix/f' I9 Bp^uoiaaa[oa ^
upionaj.asqo
•opunaaj B[ 'BpBpunaaj ou B^npB $ Bun b ajuajj ojsand $ ^^
•btjo opiua^ aaq^q ap SBip g^ so[ b ajanuí ^ B^q qBiadnu BzuBp B^ iu
oipn^aad |a ofnpojd as ou ísopBJBdas uos Btp jaaaaj ^y • 5 b^ baijbio
-xut B| aaduiais opuBAaj^ 'asjBauofmSB ap ubjbj^ 'uB^uaa^ua as aua^uoa
so\ anb ajuatdiaaj \3 aod jtB^nquiBap ns ua opuBnj^ -uaXnqa^ as $ p
X 6 eq 'sopBjouB ajuara.ioi^ajuB soqoaq somsim so^ pBpiunjJodo B^sa
ua uajtdaj ag *oqnpB $ un ap Biauasaad ua B^sand anj Biia opiuaj
jaq^q ap Bjp ^5 p ^ B^s^ 'uoiSaj Bsa ap saiBppuB^S sauoiaajaas jod
sopiBjjB aiuauíBjnSas 'but^ba b^ X pjiua^ uoiSaj b^ ua soauB^q sojbob sou
-anbad ap opaaado oaapBpjaA un BqBjuasajd Bjqmaq B[ zaA ns y
•sojbob aod ouiSTjisBJBd osuajuT pp BsnBa b d^uauíBjn^as
'uojaijnuí sauoidjoasa souanbad so[ Bjp aaojai ^y -sojeob jod opipBAui
anj Biuajuoa sb^ anb aiuaidxaaj |^ #saaoijajuB sb^ anb btujoj buisij tb\
ua Bpipua^B anj ou bijd B^s^ #uoijod opsaipp ns ua so^pnAua sauoid
-joasa souanbad 9 b ojuaiuitoBu oiq *¿s/hx/¿T I9 BF9 ^uaij otjoibj
-oqB^ p ua BpiuaiuBj\[ 'BJaAi^j ap *ojdQ 'BUBjajg ubxj) anbaB^ p ua
^S/X/^I I9 BpBopaapa an^ '¿^/x/^l I9 oíaoiBJoqBj p BpiBjj ^
upionaudsqo
•BpBpunaaj anj B^sa SBioq 8^ sbj y *uajiA Bi^npB 5 Bun ' $ a^sa b ajuajj
souiauod ajuamSis Bjp ^y -osojouib oipnpad p ofnpojd as o^_ 'BAisaaSB
aiuauíBuins jas jod $ bj somBJjiaj SBJoq sias sbj y "ajuauíBnjnuí asop
-UBauofinB 'Bqanj ua uojBqBJ^ as 'sajBjduiafa soquiB uojej;uoaua as sbu
-ady q^nxas ojuaiuiBiJoduioa ns jBAjasqo Bjsd 'ojjnpB $ un b
soraauod bj X jBaoq ns ap souiBJijaj bj 'Bjsand ns ap Bjp aaajaj jy
•Bjp óot jb ojjnuí $ wj
•SBjp
ojnp uotaB^saS sq "sauoidjoasa ^ OAnqj 'SBJoq pg ^ 6T SBI B ¿S/lIX/6^
ja bjjd auaiqj #ajuainis Bjp jb BpBpunaaj sa 5 bj 'jsnxas ojuaiuiBi
-joduioa ns JBAjasqo BJBd BfajBd sun souiBaojo^ '9/lIX/8S BJQ
upiovcudsqo j^ag
•Bjia opiuaj jaq^q ap SBjp 5^ soj b ojjnuí opBjsaS BjqBq anb 5 Bq
•SBjp 99g pjnp upiaBjsaS Bq
• $ bj ap uoiaBpunaaj bj uoa aiuainSis Bjp jb opBuiuqna sosoj
-ouiB soxpnjaad sns UBzuaiuioa Bjoq bj y 'BpBpunaaj ou B^jnpB 5 bjio
ap Biauasajd ua ojsand sa $ jq qBiadnu oipnjajd ja opxanpojd as.iaq

�siguiente, con la fecundación de la 9 . La 9 que había gestado murió
al mes de su puesta.
Novena observación
El 2l/XII/57 capturamos una 9 en el Cerro del Inglés, Piriápolis. Se hallaba bajo una piedra de 0.20 cms. x 0.15 cins. Alojada en
un hueco de unos 0.04 cms. de profundidad y con una apertura de
0.03 cms. de diámetro. Tenía 48 escorpiones del segundo estado larval.
A su alrededor había gran cantidad de mudas. En el viaje murió la 9 .
Los pequeños escorpiones fueron mantenidos en el criadero y alimen
tados con Drosophila.
Décima observación
El 21/XII/57 en el Cerro El Toro, Piriápolis, coleccionamos una
9 con 45 escorpiones. Todos eran del segundo estado larval. Fueron
traídos al laboratorio donde al 29 día muere la 9 .
Undécima observación
El 25/XII/57 hallamos en el Parador Tajes una 9 muerta y a su
alrededor 35 pequeños escorpiones del segundo estado.
Duodécima observación
El 17/XII/57 coleccionamos en las Sierras de Pororó a la altura
del Klm. 167 de la Carretera Minas-Aiguá, bajo excretas de bovino,
una 9 muerta con 38 escorpiones del primer estado. Algunos de éstos
estaban siendo devorados por larvas de moscas. A su alrededor había
gran cantidad de estas larvas que fueron traídas al laboratorio para
su identificación.
La 9 murió en el viaje.

DISCUSIÓN
Hemos obtenido en el laboratorio en forma experimental la de
terminación del tiempo de gestación de una especie de escorpión,
Bothriurus bonariensis var. bonariensis (Koch, 1842). Es ésta la pri
mera vez que se determina con exactitud el tiempo de gestación para
una especie de escorpión. A este respecto dice Max Vachon, en 1952,
"On ne connait pas avec certitude la durée de la gestation" (11).
Hasta el presente sólo existían suposiciones sobre la duración de
la gestación, así Blancbard, en 1951 (4), la fija en 5 ó 6 meses. Maccary en 1810 (2), opina que debe ser de 11 meses el tiempo de gesta
ción en Buthus occitanus. Dufour, en 1856 (3), para esta misma espe
cie, supone que debe de ser de 15 a 16 meses.
Hemos trabajado en condiciones de laboratorio lo más próximo
posible a las condiciones naturales de temperatura, humedad ambiente
y alimentación. Por eso es que criamos los escorpiones a la temperatu
ra del medio ambiente, la cual osciló en el laboratorio entre 109 y 309.
- 232 -

�- 88S sus na SBun ap BiauasnB (^x -.sajaiaBJBO saiuauiííis so[ jiunaj
anb auaij 'opcjsa jauíud pp sa anb asjBuuijB p^piJiiáas uoa Bpand
uoidjoasa un anb bjb^ *souanbad sauoidjoasa sosa ap sajaiaBJBa so[
uos sa^ena Baipui ou ' (\) xnajouiy • j^[ opusna aiuixBiu 'oub \e SBjsand
sop bXbij anb JBJiiáasB ajuuaad ou ouojo ye BjaABiuijd B[ apsap souanb
-ad sauoidjoasa ap ozE[[Bq a[diuis [^ -oqaaq ye\ jeuijijb BJBd uBSBq
as anb ua uBaipui ou sajo^nB so[ anb bX 'upiuido a[duns Bun anb sbiu sa
ou ojsg[ •sa^ajoisijy ajuauíaoijajuB oqaaq BjqBq uoiaBuuijB jsn^j
•ttauuioinBj ap uij B[ Btnbsnf suia^utjd np
natpui a[ smdap 'sa[quiassBJt si^ad sap aAnojj tbJ ^nbnp saadnB 'ajtBu
-ipjo uaadoana uoidjoas a^ jns aaAjasqo^ ap naq na i^^,, :ajuB[apB sbui
opuaiaip anSis X 'ttUB^ sioj xnap s^q jaui uotdaoas a[ anb isata 'uiBjjaa
ap b X ptnb aa sibui^ :aaip '68¿X ua 'xnaaouiy *j^[ isb X '[BnuB uoioBisaS
Bun ap sbui aaqBq apand anb UBUBaxpui anb 'sauoiasuijip sop ua;sixa
Bjn^Bjajq b[ ua 'oSjBquia uyg 'ouistui oj apaans saiaadsa sbj^o ua anb aau
-odns ap sa í^nuB uoia^isaíá B[os sun auaij 'sisd ojjsanu ap ang buoz b[
ua Bza^jniBU bj ua X souibijo o^ anb sauoiatpuoa sb^ ua oiaaAi;nBa ua
'HDO^i) sisudiuaiioq srumji(iofj 'ojsandxa o^ 3Q ung buoz b[ ua
^ap sasaui so^ ap Baanj [Bnxas oiuainiB^aoduioa [a jauaiqo ssiuaps
X uoiaBjsaS ap oduia^ ^a JBjJoaB 'sauoiaipuoa sBjsa ua 'apand as is jaA
X soaijBuiqa soAiidaao^aixa saao^aBj soisa uaXn^jui ojuBna ua JBuiuua^
-ap BJBd 'ajuB^suoa 'uoioBjnjBS b p^pauínq uoa X *3óOS 9P o^duiafa
jod 'sajuBjsuoa X SBpBAaja SBjnjBjaduiaj b otJojBJoqBx p ua sauoid
-joasa so[ JBiaa oiJBsaaau Bjag *uoiaBAjasqo JoiaajuB bj un^as 'ajqn^ao ua
souaui o[ jod opuaiaajBdB BiuB^ap^ as pnxas ojuatuiBjjoduioa ^a 'jng
p ua anb BpBAap sbui sa pmiB Bipaiu Btuja^osi BXna siBd pp ajio^[ p
Bia^q souiBfaxB sou anb spipaui b anb jauodns aaBq ojs^ -Bija uoa SBjq
-uiaq souiBjn^dBa o^[ "OJojojBuijadsa ^a X oqaBiu ^ap so^saj soj opB[ ns
b usqBqBq as anb bX 'sBpBpunaaj: opis UBiqBq a^uauíajuaiaaj anb SBjq
-uiaq sop X opuBzuBp uBqBqsq as anb sisu^ijouoq 'g ap sBfajBd sbtjba
opuBinjdBa pnxas oiuaiuiBjjoduioa eiqBq bX anb JBqojduioa ap pBpiunj
-jodo souiiAnj 'ouisiui [ap ^[ Bip [a '¿561 9P ^-iqniao ap saui p 'BjaAi^ b
BpBzipaj uoisjnaxa Bun ua anb bX siBd p opoj b asjBzipjaua^ uapand
ou sauoiaBuiJijB SB^sa anb aiuapiAa sa oja^ 'apuaijxa as opu^na B^ssq
sotuaqBS o^¿ "Buaauinb Bpun^as B[ ua piaadsa ua 'aaquiaiaip ua asjBz
• ipaj b Bzuaiuioa Bjsand B[ anb X 'ajquiaiaip ap saui p ua 'oubj3a pp
sozuaiuioa X BjaABiuud B[ ap uij [B epiui as pnxas ojuaiuiBiJoduioa
p 'sopB[Oj;uoa so[ uojanj anb 'Bqao^ X BfaqBABq 'opBuop[Bj\[ 'Bpij
"ÍlÍ 'Bjuo[o;3 '^sof uBg 'sauo[auB3 'oapiAa^uoj^ ap sojuauíBjjBdap so[
ua pioadsa ua X siBd oajsanu ap Jng buoz b[ ua anb jBjn^asB ajiuuad
sou ojs^ 'Bisand ap Booda B[ X pnxas ojuaiuiBjJoduioa pp ozuaiuioa
ap Baoda b[ piaadsa ua j^pjiuoa BJBd saaaA sbtjba sasaui so[ sopoj sau
-oísjnaxa souiBzi[Baj anb sa 'jng buoz ns ua siBd ojjsanu ua Bza[BjniBU
B[ ua ajjnao anb O[ b asjauodjadns Bipod otJo;BJoqB[ [a ua souiBAjas
-qo anb o[ anb sojn^as JB^sa X isb Bjan^ ojsa anb JB[ojjuoa bjb^
-bu B[ ua opBAjasqo o[ uoa Bipuodsajjoa is jaA X stsuoiuvuoq 'g auaij
anb uoiaBisaá ap oduiaij [a JBuiuua^ap ap a[qisod o[ ua souibjbjj o^sa
U03 -uoiaBjniBs B[ b Baunu JB^a[[ uis 'ajduiais oAn^uBiu as pBpauínq B^

�ambulatorias; 2) existencia de una ventosa adherente en su lugar;
39) color blanco nacarado teniendo sólo pigmentadas las regiones ocu
lares; 4^) sin fulcros en sus peines; 59) presencia de órganos alimen
tarios embrionarios; 6) ausencia de las esculturas típicas de la especie,
sobre el cuerpo y 79) no se alimentan durante todo el primer estadio.
En las seis hembras fecundadas en el laboratorio, los tiempos de gesta
ción para cada una de ellas fue de 369, 367, 362, 363, 366 y 365 días
respectivamente.
Hemos observado y descripto en forma detallada todo el acto de
la puesta en B. bonariensis var. bonariensis, la cual fue controlada bajo
la observación con lupa binocular. De la puesta hay que destacar que
ésta se inicia con una turgencia de la región genital donde hace protru
sión la región vaginal entre el opérculo genital y la placa pectinífera
con sus peines. El opérculo genital se rebate hacia adelante hasta for
mar un ángulo casi de 90 con la horizontal. Los peines y la placa pec
tinífera se desplazan hacia atrás en conjunto, pero a su vez los peines
tienden a verticalizarse. Al hacer protrusión la región vaginal y dila
tarse, lo primero que se expulsa es el "'tapón vaginal" o "espermatocleutro''. Luego comienza la expulsión de huevos totalmente embrionados. Es ésta la primera vez que se observa la expulsión del "tapón va
ginal" y el desarrollo total de la puesta. Las únicas observaciones que
conocemos en la literatura son la de W. Schultze, en 1927 (7), y la
de A. Serfaty y M. Vachon, en 1950 (9), amhas fragmentarias no obser
vando más que algún pasaje de la puesta.
En cada puesta el número de escorpiones varió entre 6 y 10 para
cada hembra observada. Los escorpiones del primer estado envueltos
en su delicado corion vinieron separados unos de otros y siempre la
puesta fue de un sólo huevo totalmente embrionado por vez.
En todos nuestros casos, la puesta se hizo en un sólo día y sin tener
un ritmo horario determinado. Maccary, en 1810, aunque no lo precisa
señala que la puesta se efectúa en una o dos veces con una interrupción
de más de un día, y así dice: "Le scorpion femelle ne fait pas tous ses
petits le méme jour, mais á diverses reprises; le premier jour en voit
naitre le tiers ou la moitié, vient un jour de repos, avant que la mere
ne subisse de nouveau le travail de sa ponte". W. Schultze, en 1927, ha
confirmado ésto para un escorpión de las Filipinas, y A. Serfaty y M.
Vachon, en 1950, afirman que la puesta se hace en varias veces en
Buthotus alticola (Pocock). Hay autores que han señalado un ritmo
horario en la puesta, la cual se haría sólo de noche. Fabre (6) lo afir
ma en sus "Souvenirs entomologiques", y W. Schultze lo confirma en
Heterometrus longimanus Herbst. Sin embargo, A. Serfaty y M. Vachon
observaron la puesta de Buthotus alticola (Pocock) entre las 7 y las
9 y 30 horas de la mañana. En nuestros casos no hubo ningún ritmo
horario, observando la puesta a veces de mañana, otras veces en la tar
de y también en la noche.
Con relación al número de escorpiones obtenidos en las puestas,
llama poderosamente la atención el contraste con lo que sucede en la
naturaleza. Mientras en cautiverio nuestras hembras han tenido entre

- 234 -

�- 9C5 B[ X ^EnX9S O^U9IUIBJJodlIIO9 ^9 OAJ9SqO 98 OSB9 Utl^UIU U^ "JBp
-Utl99J BJBd SOlUOjd SOjppB SOqOBUI 9p BI9U9S9jd U9 8BlS9nd UOJ911J JBJ
-898 9p UBIU9A 9nb SBjqiU9q 8B^ 49JU9UI.IOIJ9}UB SOUIBJBpj O^ OUIOD 'S9p
-Bpiunijodo g u^ #BpBpuri99j 89 ou 4pui8sA uodsi ns opBspdx^ jgq^q
9p JBsad b 'Bis^nd ns J99Bq 9p ou^ia onb Bjqui9q B[ Z9A ns b ojod 4uop
-Bpunagj BA9nu Bpoj 9ju9uib9iSo[otsij X boiuiojbub gpiduix 9nb o^ 't4ojtj
-n9pOlBUIJ9d89^? O t^BUl¿BA UOdBJ,, p Jod BpBJJ99 Bp9nb BUI^^BA ns 4BpBp
-Un99J Z9A BUjq *BpiA 118 U9 Z9A OjpS BUn BpBpUn99^ S9 BjqiU9q BpB^
*4t89JBdlAIAOAO XnBUIIUB
S9p ^UOS 99 9nb JUBU91UIBUI JIBS UO 49Jip TBJA yj? : BHIJIJB 46X U9
oq9B^ -j^[ Á XjBjj^g *y 9p sb[ á 9zjjnqog -^ 49jqB^[ #jj *jf
9p S9UOpBAJ9SqO SB|^ UBn^pS91B O\ JSy •SOJBdlAIAOAO UOS
S9uoidao989 so^ 9nb soui^qBS Xoq ouiij^n jo¿ *(g) ttsu9pB9y S9nbpnb
Z9q9 ^9 SUOldlOaS 89| Z9q9 91lb 99AJ9SqO 9J9 BtU 9JUBdlAIA
B'q 'S9JBdlAO S9UUOJ 9p ^UOS S9piUq9Bjy S9p JJBdn[d B^^í :BUIJIJB
U9 'jJOp^MBQ UUUB}8UO^ 491U9UI9JU9p9J SBj^ ' 4SOJBdlAIA SO9pjU9BJB
OBS S9OtdjO9S9 SQ,, : 9SB JJ BJS9 UO9 SOUB9ia9UIBpnS S9UOldjO9S9 SO[ 9p
BJJBJOUOUI ns BZU91UIO9 OBjp-q-Cqpj^ 9p "J 9nb U9 S^6l B 8OlUBá9[X 9nb
ISB S9 Á 'OIJ9W 9JU9UIBAIJTUlJ9p Oq99q OUIO9 OJqi[ U9 Ojqi^ 9p 9SOpU9iq
-TJ9SUBJI 9nj S9UOldjO9S9 SO^ 9p pBpiJBdlATA BJ 9p UOpBUUlJB BJS^
• (xn9JOUiy #J\[ JOd OpBjp) S9UOldJO9S9 SOJ 9p pBpUBdtAIA BJ 9p BjqBq
sou 9nb oj9uii.id [9 9nj ugq^ *44sa9A 9p 9uijíoj U9 sjngo S9p ju^puod
suoid.io9g S9[ 9nb ^ibuijijjb 9}ojsijy5, 4(x) ^S6T u9 'ojclíl ns U9 uoqoB^
xbj\[ 99iQ *soA9nq UBiuod S9uoidjoas9 so^ 9nb OAnjsos 9s oidpnud |^y
•SB^UllSip SBdB19 S9JJ JOd OpBSBd Bl[ 9S OlU9ruipBU p 9-iqOg "SOJBdjATAOAO
UOS S9UOldjO9S9 SO^ 9llb B1UJIJUO9 98 4S9UOpBAJ9SqO SB^JS9nU Un9g
*449UBjqui9lU B[ ^dtUOJ 4UOISOp94p 9UB^jO4p 9[OJ 9J
juBnof 4p 9¡po 'uotdjoog }ij9d np giipui 9n9nb b^ JBd 99nboAOJd 9aj9
9[qui9s gddopAu^^ 9p 9jn^dnj B'q^^ ruaaxp A uopsa^qq b^ U9 uoidao9S9
ougnbgd pp BAtjoB uopBdpijjBd Bjjqnq 'uoqoB^ A XjBjj^g bjb^
*44u9iq suioui no snjd ^u9BSop U94s ^9 jn^o aii9^
JU9Jtq99p S9UI91U X119 J9qn9lJJBd SB9 UOUI SUBp 4U9iq no 4(9JC[B^ UOIJBA
-J9sqo) 49J9ui jn9f JBd jn^o an9[ 9p sa^e^ap ^uos suoidjoog siíjod S9^^
:99ip A b^^iu B| 4(^) S061 u3 'pnBÍ&gt;uij^[ 'fy '449in[á9p bj A B9ubjjb b^ 4bjj
4OA9nq pp BUBaqiU9lU B[ 9JU9UIBpB0q9p 9ÍnO9 4SB^nqipUBUl SB[
B| 9p 9SOpU9I[BA 49jpBIU B[ 9nb O9^ *OpBpU9S9jd O[J9qBq 9p
9utsui p o^u^^ ¿uopBJ9qq bjs9 ^onpojd 9S otuo;3?^9 :99ip
A 4S9UOldjO9S9 S9U9AOf SO[ B BJ9qq 9llb B[ OjpBtn B^ 89 9jqB^[ B.TB^
•OpBJS9 J9UIud |9p
uoxdjO9S9 p 9^qiX opuBfgp X 9sopu9XBj;9J bSsbj 9S oygns p uoo jbooj
p '[I^9BJJ9J X O0lJSB[9 4OUTJ XntU S9 9üb 49JS^ 'UOIJOO pp OJJU9p OpBJJ99
-U9 UOldjO9S9 OU9nb9d ^9p OOodniBl X XBUj^jBm UOpBdpiJJBd UIS B9U
BUIJO^ U9 BZip9J 98 SOUIBAJ9SqO 9nb O[ Ull^9S UOISOp9 B-q
•sopiu9^9j: opBp9nb U9S9iqnq gnb 8OA9nq
U9 OpUBAJ[98qO OU 8OUIB99Sip SB^ 4UOpBJS9S ns UOJ9TAnj 9llb
SBJqUI9q SB[ SBpOJ 4SBl.I9nUI 9p S9ndS9Q 'UOpBlS9 ns U9 9U9TJ BjqiU9q
9nb 89uoidjoos9 gp X gp 4gg 4gg 9p opad ns uoo sisuaiunuoq -g
8Biqui9q p OpBJ^UO9U9 SOU19q BZ9pjnjBU B[ U9 4S9UOldjO9S9 OX ^ 9

�ción. Que los machos eran aptos para fecundar lo reveló el hecho que
puestos frente a hembras adultas vírgenes las fecundaron. ¿Quiere de
cir ésto que los machos son capaces de reconocer a las hembras que
han gestado? Al parecer todo induce a suponer que sí, aunque desco
nocemos en base a qué se hace ese reconocimiento. A este respecto nada
hemos encontrado en la bibliografía consultada.
B. bonariensis var. bonariensis tiene sólo una gestación durante su
ciclo evolutivo. En el laboratorio todas las hembras murieron al mes
de haber gestado y esto coincide con lo observado varias veces en la na
turaleza por nosotros, que hemos hallado hembras muertas con su prole
alrededor, tal como lo referimos en la undécima y duodécima de nues
tras observaciones. Además estas hembras son de menor resistencia,
que el resto de los ejemplares, a los distintos factores como variaciones
de la humedad; cambios de temperatura; manipulación y transporte.
Los únicos ejemplares que, en nuestras excursiones, suelen morirse- al
ser transportados al laboratorio, son las hembras que han gestado, so
portando muy bien los factores adversos todos los otros escorpiones,
aún los ejemplares jóvenes. Están de acuerdo con esto las observacio
nes de G. Mingaud. Sin embargo, ésto no parece ser la regla ya que la
hembra de Heterometrus longimanus, que sirvió de base para el tra
bajo de W. Schultze, murió 10 meses después de haber gestado.
Se comprueba, por primera vez experimentalmente, que tanto las
hembras como los machos no presentan écdisis post-fecundación, con
firmándose así la presunción de M. Vachon, 1952, que decía: 'II semble
ne pas y avoir de mués post-nuptiales".

RESUMEN
Se crió Bothriurus bonariensis var. bonariensis (Koch, 1842), de
terminándose la duración de la gestación de esta especie. Se obtuvo
la fecundación en el laboratorio de seis hembras teniendo cría a los
369, 367, 362, 363, 366 y 365 días respectivamente de la fecundación.
Bothriurus bonariensis var. bonariensis (Koch, 1842), es un escor
pión ovovivíparo. Se describe en forma detallada la puesta, observán
dose, al comienzo de la misma, la expulsión del "tapón vaginal" o "espermatocleutro", que precede a la salida del primer huevo totalmente
embrionado. En cautiverio el número de escorpiones obtenidos en las
puestas varió entre 6 y 10 para cada hembra. Los escorpiones del pri
mer estado, envueltos en su delicado corion, vinieron separados unos
de otros.
Los huevos presentan un delicado corion, fino, blanquecino, lige
ramente húmedo, elástico y muy retráctil. Luego de expulsados, al caer
y tocar con el suelo se rasga el corion retrayéndose y dejando libre el
escorpión del primer estado. Ni la madre ni el pequeño escorpión en
cerrado dentro del delicado corion, intervienen en la eclosión. Los es
corpiones del primer estado larval no se alimentan; presentan ligeros
movimientos de sus palpos, sus patas y de su cola, permanecen bajo
el mesosoma de su madre o se colocan sobre su dorso. No se alejan de
la madre basta que se produce su primera écdisis.
- 236 -

�- ¿ES -

p89Siíp99 IOU 9ABq S9[BUI9J 9qi pUB S9JBUI
'9J9^9 9JIJ 8JI SuiJnp UO11B189S 9UO X[UO SBq UOldjOOS
9JBUI9J Oq^ *9JIJ 811 UI 9UII1 9UO X[UO p91Bpun99J 81 9[BIU9J q9B[^
•jgqiotu 9i[i jo ^[9Bq 9qi no 9jb Áa\\i jo
jgqioui gqi j^pun 9jb Áoqj^ 'pooj iB9 iou op jbisui isjxj oqi jo suoidaoos
9HX *0l ^ 9 IUOJJ ^Í^BA p^ipnis 89JBUI9J 9i|i ^q p^iisod^p sS^^ poiBu
-oXjqui9 ^qnj 9qi ^iíAiidBD uj 'uoxjoqo 9qi 9jnidnj iou 89op ojbui^j oqj^
qios 9qi oí s^Bj ^á9 9qi sb uioos sb 99Bjd ^uios ib Xjsno9UBiuods siqds
uouoqo stS^9 ^qj^ 'uoxjoqo qsiijqA^ pu^ oiisbj^ 'í9m 'uiqi '9iB9i[9p b
8iU9S9jd ij #qiSu9j ui -rara \ jo 'uiui g 89jnsB9in pu^ 9dBqs ui jbao si S^o
p91BUOXjqui9 ^[[n^ -^poq 9{BUI9J 9qi JO S1U9UI9AOUI UMOp pUB dn JB9TUI
jo 8UB9UI Á({ 9UBjqin9ta íáuidoj9AU9 ub qitM buiSba 9qi
9J9M suoidjoos Suno^ 9qi J9ijB puB p9pnj^X9 8BM tt
SEA! UOI9J [B1IU9 9qi IBqi pUB 'pjBMUA
UOTlISOd JB9I1J9A B Ut p9lJJB9 9J9M sqtUOO JO JIBd 9qi IBqi p9AJ98qo
j^ qiJiq jo 19B oqi SuxjnQ 'qiJiq 9qi ^^jnj gqijos^p ]^ *uoidjo98 snojcd
•iaiaoao ub si (^J?8I 'Ho^[) stsuaijmioq -jba sisuaiunuoq srumuqjog
•sXBp sqg A 99g 4g9g 49 '¿9g '69 sbm uoiibiso^ oqi jo qi^uoj
9lÍX "P9A9íllDB ua9CI SBM 'XOq |BI99ds B UI XjOlBJOqBJ 9qi UI }d95[ pUB
89{BUI9J p9JIlldB9 ^[1U999J X1S qiIM p9UIJOJJ9d UOT1B1S9 9qi JO &gt;[JOAV JB1
-uguiijgdxg uy 'XBnSnjjq ui punoj X^uouiuioo uoidjo^s b '(^81 'lI9O^)
sisuaiumioq *jba sisuatunuoq snumuq^o^ jo SuiqaiBq oqi puB qiJiq
9qi 'UOT1B1S9 9qi JO 1U11O99B UB 9AlS ^ UOIlBOIUnuiUIOO Siqi UJ

•uoi9BpunD9j-isod sisipoo uBiu9S9jd soqoBui soj iu sBjqraoq sbj ij^[
•919 '9iJodsuBJi Á uoxoBjndiuBui í 9iu9iquiB pBpguinq
BJ U9 8OtquiB9 ÍBJniBJ9dui91 BJ 9p 89UOI9BIJBA OUIO9 '89JO19BJ SO1UI1
-Sip SO[ B 89JB[dui9f9 8OJ 9p O189J J9 9nb BI9U91SIS9J JOU9UI BUll U9U9I1
opBi89^ uBq 9nb SBjqiugq sb^j -oATinjoAg o[9io ns 9iuBjnp uppBisgS Bun
o[os ugugx^ 'BpiA ns U9 Z9A b^os Bun Bpspunogj S9

�BIBLIOGRAFÍA
1.Amoreux, M. — "Description méthodique cl'une espéce de Scorpion roux commune á Souvignargues en Languedoc et détails historiques á ce sujet". — Journ.
phys. 33: 9-16, 3 figs.; 1789.
2.Maccary, A. — "Mémoire sur le Scorpion qui se trcuve sur la montagne de Cette".
Paris, Gabon édit., 1-48; 1810.
3.Dufour, L. — "Histoire anatomique et physiologique des Scorpions". — Mem.
Inst. Fr. Savants étrangers, 14: 561-656, 50 figs., 1856.
4.Blanchará, E. — "L'organisation du régne animal". — Paris; Arachnides, 1: 232,
36 pl., 1851-1864.
5.Mingaud, G. — "Note sur la ponte du Scorpion roussátre Buthus europcux L.".
Bull Soc. Et. Se. nat. Nimes, 23: 168-170; 1905.
6.Fabre, J. H. — "Souvenirs entomologiques, nueviéme serie". — Delagrave, éd.,
Paris, 1: 374; 1907.
7.Schultze, W. — "Biology of the large Philippine Forest Scorpion". — Philip.
Journ. Se. 33: 375-390, 4 pl.; 1927.
8.Dawydoff, C. — En Grassé, P. Pierre. — Traite de Zoologie, VI: p. 320. — Masson
y Cié., Paris; 1949.
9.Serfaty, A. et M. Vachon. — "Quelques remarques sur la biologie d'un Scorpion
de l'Afghanistan, Buthotus alticola (Pocock)". — Bull. Mus. nat. Hist. nat., Pa
ris, 22: 215-218, 1 fig.; 1950.
10.Vachon, M. — "Remarques préliminaires sur l'alimentación, les organes chélicériens, le biberón et la tétine des embryons du Scorpion: Ischnurus ochropus". —
Arch. Zool. exp. et gen., 86: 137-156, 9 figs.; 1950.
11.Vachon, M. — "Etudes sur les Scorpions". — Instituí Pasteur d'Algérie.
Alger. 1952.
12.Mello Leitao, C. — "Escorpióes sul-americanos". — Arq. Mus. Nac. Río de Ja
neiro, 40; 468 págs., 182 figs.; 1945.
13.Millot, J. et M. Vachon. — "Ordre des Scorpions, en Grassé, P.". — Traite de
Zoologie, VI: 386-436, Masson y Cié., Paris; 1949.

- 238 -

��Fig. 3. — Se observa la región genital de la hembra al comienzo de la
puesta. Se presenta turgente y hace protrusión entre el
opérculo genital y la piara pectinífera con sus peines. Cen
trando el orificio genital se ve el "tapón vaginal" a punto
de ser expulsado. 3,5 X.
Fig. 4. — El indicador señala el "tapón vaginal" en el momento de ser
expulsados. Es el comienzo de la puesta. 6 X.
Fig. 5. — Región genital al iniciarse la puesta vista de perfil. El in
dicador señala el "tapón vaginal". Se observa la turgencia
de la zona genital y cómo el opérculo genital se rebate hacia
adelante mientras la placa pectinífera y los peines se des
plazan hacia atrás. 7 X.

�X fo uoidjoasa U3A
-of je p^poj anb uouto opE&gt;ipp p EAaasqo a*,' -sisu^uviioq
•jea stsiwuvuoq sn.mui¡¡og ap opi:uc&gt;uqiua aiuaiii[E^O) OAanj^ — 8 '^i.j
X (2'Z "oi^^ní; uehios
-aad oj so.uq "opeSsej auiaiii]Eiajt;d uoiaoa ns UEjria^a.xd soa
-anq souní^jv •sisu^i.ivuoq iv\ sisii^uvuoq m.inuqiofl í&gt;p Ejsanj
'X L 'osodaa ap uopisod ua ojaadsB ns uoa [EjuiaS uoi

��- STS •pnjiuo[ op *suuu oí souti opij^ 'op^iso opunSo^— 'i,\ "Si.j
"X ¿ •^
•udixvuoq -jea sisiuiADiioq -q op opmso opunSos A .iouiu,[ — 91 -Si-i
op suiiu s ^oun opij\; oppEu uopo.i uoidjojs^q[ — -c\ ^i.[
X 8 ^o[
sojSou sofo so[ usqEso.i cqq^ -ojqíso.idop Amu A 00
-UEjq o^uouqEjoj odaono ns EA.usqo oc,- opiosu uoijja

�Fig. 18.—Escorpión del segundo estado con restos de su primer muda
aún adheridos. 5 X.
Fig. 19.—Madre con un grupo de escorpiones del 2^ estado sobre su
mesosoma. 2 X.

- 244 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6037">
                <text>Gestación, nacimiento y eclosión de Bothriurus bonariensis var. bonariensis (Koch, 1842) (BOTHRIURIDAE SCORPIONES)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6038">
                <text>Trabajo realizado en la Cátedra de Parasitilogía e Historia Natueral Médica (Prof. R.V. Tailce) del Instituto des Higiene. Facultad de Medicina. Montevidkeo (Uruguay) y la Cátedra de Biología General y Experimental (Prof. R.V. Talice) de la Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6039">
                <text>VARELA, Julio César </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6040">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 225-244</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6041">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6042">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6043">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6044">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6045">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="518">
        <name>ESCORPIONES</name>
      </tag>
      <tag tagId="519">
        <name>TAXONOMIA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="116" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="183">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/56a2437d2d1e5643e8bf9f96f8033f24.PDF</src>
        <authentication>c8d18822ce100aee4cb8ba3896be03a5</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1113">
                    <text>o a
'IZ6I BB I9 aa '*!*^ ap 'nocinof^ ijj^
B1S1A3J s| na opajBdB J9u|i¡^ sp oXBStid j^ '^fEnSiia^ jap oipaiu jod oinjosqB o\ ^p oiuaiai
-IJOUO3 ]3 UOJ BISSOd B( 3p UOIJB|IK)UIA B[ B^I1JJD B| 3p opunm ]B OfOJJB B3U0331B3 SBUI
bumo^ ua anb ja 83 X '3ixijb[¡bj^ ^ bjo^uo^ aj^ua saauojaa apsap naasq as anb sauopsniíx
-oJdB SBtnisisojdmnn ap BpiWBd ap oinnd [a sa anb X oj3a]ai oixai ns aa nns oppou&lt;K&gt;sap
isbj 'j3n|!f^ sB[9ip2 ap oipnjsa ajqaja^ jb spnajajaj oziq as ^ S3[Ruiáijo so^xai uojE.ii|d
•xa X aoJBiuamoj as 'oAitom asa 1103 'Biaod qbj^ ^ap aiisam B^ ap oijesjaATuB ¡b B-injjn^
BJieann 3p uopnqiJiao^ 00103 4ain^B(]B{\[ ap SB^ijaisa scapi sb¡ jauodxa B saaopaa[ ssua
anbipap oub ajsa 'auy X bjiiibj^ii'j ap ouiu [B saiaaipaodsajjos sass^ sb¡ ug (j)
sbj ap KJtnBqojdej,, opiqpaj u^q ou anb SBiaod soisa ap
asjaoaj(jBj8^ Bjjpod anb bjsi[ Bsuajxa bj ua 'pBpj^A jpap y •BUBds^
na sb^sijoSuoS A. SBjsij^ia boj ^ 'BJjajBjSuj na SBjsinjna ^o\ uoo 'bi^bjj
ua oinsiuuBi^ pp so^dapB bo¡ á SBjsijda^uo^ so^ uod 'bioubj^ ua 'sbjsij
-oqiuis ^ SBisisopaad so[ uod 'gapspa ^p ^ sasi^d ap osjn^suBjj [a ua
'5[Dojq o[os un amipsuo^ uoiaBooAinba buti Btjog uojba ns ap Bpipam
B^ Bp ou '^BpBjdaoe SE^Saj sb[ A soida^ajd soj ap aje das as Bjqo ¡bj
anb ap oqoaq a^dints ^^ -soujBaoAinba somaqap ou BjABpo^ ojaj
•jBpjBiiá uaaaiam anb oijig p
'SBajaj sb^ sp sojbub so^ ua aiuam^jaua^ 'uBj^uan^ua 'opiBJi uBq ee^aod
sojjanbs anb uopnqij^uoa B{ jBioojdi^snf apand as oiuaiuiBuoisBdB uis
anb Á 'sa{9jnB[ ap epeuojoa pBpijaoipam B[ uod eiapsnf v\ oq^aq Bq
odinoi^ p anb zaA Bun 'soauBJoduiajuoD 9o\ Jod saiuB Bppauje^sa 'Bjqo
ns ajqos opijjn^suBJi UBq sauopejaua^ sb^ á soub so[ opu^n^ 'apjBi
sbj^[ 'unB sajopBuuopj uos ou 'oAanu Bip un ap bjojiib b^ uB[Buas o^j
•JB3J3 ap pBjunyoA auuij bj uod 'Bpnusap pspjaA bj BiDBq osojapod
osjndtuí un ua 'sopBqBDSouatn souuubd so[ ap jojjoq p ua ^pepiJBS
-^nA v\ ap uoisuji b^ ^iub 'ubjsib as sandsap ¡saXaj ap Bzjanj uod sbjS
-9J na opBuiJojsuBJi usq as oubjub ap sapBjjaqij sbj anb ua o^uauíoui
p ua uapuajdsap as j^ 'sopsnna^xa soj ap ajaaui bsbui bj ap uBDBjsap
as 'sajoinB ap odnjS un o 'ajqnioq uq 'aanpojcdaj as ouamouaj omsiui
ja 'pnjixEj ap 'uaiqmB) A BiouepiínqBjadns ap s^uoiDBjsajiuBui sbj uod
aiuauíBjajBjBd 'sbubj3ji{ SBDoda sapuB.iS sbj ap Jbuij BdBja bj u^
(aqtuQ orjiui^^ ^p 'sojduiaf^ X svjou ap uoiomjdtuo X

svaavivj svi aa óiaaw aoa
oxmosav oí aa oxMaiwiiDOMOD la

(t) ^IHV11VI Á VHOÓMQO
uasni^ srisiaz

—9 —

JBsnad ajxiniad ou anb bj sauoijsanD sop
ap upisnjHoo aiuanaajj Bsa sa snbaod 'ajjBdB sandsap 3jbjbjj anb ojad
'BajBijajeiuBjjuí souamouaj soj ap pBpijiqísiAajd bj ap ^yeii as opuen^
ojuautoui un ap ojjuap ainamBjn^ss sbui nBjaaajBdB anb 'ojnaraota
a^sa ua vÁ jaaajBde uapand anb 'orasiuiuuajapni a omsmiowajap ajqos
sauoiisana jaaajed^ BjjBq anb ja sa seapi ap uapjo ojjo ja ^ •tjoituof
uoiDBjnaumSjB ouiod sa 'soqoaq soAanu soj ap ajBS anb oj ojad ías oj
vÁ. :BUBinnq pBjjaqij ap sajejiA seniajqojd soj b ubsdjsiui anb sbj asBj^
Bsa ap sapBjjaqif sbj uos ou anb ap oppuas ja na seapi 'sBun :sBapi
ap sauapjo sop 'uaXo ara anb soj ap ouiiub ja ua 'oSuaAajd 'inby
\tPB^J3t[H omoa 'oj^sanu opijuas ja na :sa ojs^ •joyjajxa oj ap Bpuap
-uadap on onroo 'a^uamSisuoa jod '^ 'BiaajBui bj ap pBpiA^aB oiuod
aejB^ajdjajuí ap Bq oapiequioq asa sanj "(BjABpoí sbhi 'BJoqB 'Xeq ts
uopjtad :sajj uBjta 'anajj oÁ anb b Bpuap bj ua) so^bj á SBjn^pjBd uod
'ttUBapiBqraoq,, 'oipBj ja ootod *sodjan^) "Epuanaasuo^ ua 'sa^uaipuadap
oraoo ojps ou íBjSaaua ap sa^uanj onioo UBjuasajd as soinojB so^
•SBpuo ap Bq^aq uaiquiB^
s^sa (axjSojg) ouijoa BJBd '^ 'suouaifjnoiu ap ojanAaj un 'Bpnap
ap Djquioq ojjaio a^uauíBDsajojuid qo;p ^q ouioa 'sa 'Bsaui Bj^sanu
ap Bjqsj bj 'Bjpaid Bun ¡SBnupuoa uoiddb o ojuaimiAora ua
-oaja sbjb3 ap uppBniqnioa sun sa :on^i)UB opnuas ja ua 'j
83 OU 'BfopBJBd UIS SOOIBIJip 'BWajBUI BJ 'jBnj^B BpU3ID BJ BJB^
-bj^soui oj 'ajjBdB Á 'sandsap ouiod 'omsiuirajajaput o ouisiuiinjajap
jap emajqojd ja uoa '^prpuajua uaiq 'jaA anb BpBU eSua^ pe^jaqij ap
ojuatiniDajDB a^sa anb uis ísaijaur oiuod 'saiuaipuadap on otnoo sora
-BqBjapisuoa so^ub anb sajas soj ua pejjaqtj ap sosea sbui ap o 'sajas
sbui ap pBjjaqij bj ap :pe^jaqij J ap opijuas ja ua ^oqojS ua 'sa uop
-B^aj^B Bs^ -sojja b joiaajxa oj b oiaadsaj uoa sajas ap BiDuapuadap
ou ajqas B3S o 'pB^Jaqij ajqos :uaiq asBpuapua ípBjjaqij ajqos s^api
SBj)S3nn b jB^aj^B b opmaA Bq 'epBzijeiJaiBuisap BijajBiu ap 'Bfop
•BJsd nis 18BD soiuBuip 'BiJaiBm ^p oidaauoa OAann asa anb oj ap oSje
'—soné souipjn soj ua oppnpoj)ui ueq 'BDijBUiaiBui nopsjojdxa ej bs
-njoui 'oi-naiuiBuozBj ja ouioa uopBíuaniuadxa bj ojubi anb ja— Bijaj
-Bui ap oidaanoa oaoiiu ja anb oj ap o^jb somajBnuisni 'ejoqe ^
'^auej^ ap soa^nfna so^uaiimjqnasap soj
ap ojxs^dojd b 'sand 'oppnpojd Bq as noisnjuoo buisiiu b--j -uoidbuiiu
-jajapui ap oidpucjd un '^jaquaspjj ap ajquinpuja^ui ap oidiouud
jap 'Jaoeq b BqBAajj 'oduian o^ubj bá aosq ^anb uoisniuoa buisiui bj
'sand 'sa BpiSaxioD unB Bjsa oa anb wj -jOJJa jod saaaA b opBajdma Bq
anb ouinuai 'oumuinuaiaput b ou á 'jojnB ja ajaijaj as anb oj b uois
ap pBpijiqísodmi bj b sa anb apuajdsap as ojnajiJB ja opoj ap \
'o^uaiuiiAjoAuasap joijaijn ns 'buidjsis un ap jepiui uopisod bj

�y que casi todos han proporcionado a los psiquiatras una vasta ma
teria para alegres exploraciones sabias, culminan algunos hombres
solamente.
En la época post-romántica, Mallarmé fue el único entre esos in
dependientes y aislados que dejó a la posteridad una obra terminada
y durable. Baudelaire, Yerlaine, los parnasianos, todos se hallan
unidos aún a la escuela romántica por vínculos demasiado fuertes
para que se pueda considerarlos de otra manera, que como señaladores
de las etapas de una evolución. Y Rimbaud, bien que viril, a pesar
de su edad, y consciente de su arte, no ha podido dejar nada más que
una obra de esbozos, más que de realizaciones, demasiado incompleta
para que ella sea realmente reveladora.
En lo que concierne a Mallarmé; a pesar de que la mayoría de
los gérmenes sentimentales del romanticismo aparecen en su obra, sus
medios de expresión y su arte poético difieren de tal manera de todo
lo que ha señalado su época, que, tomado en conjunto, no podría ser
incluido entre ninguna de las escuelas precedentes. Pero si permanece
aislado de su medio, no lo está en la corriente de las edades. Las mis
mas causas producen los mismos resultados, y así como el romanti
cismo fue al siglo XIX lo que el renacimiento había sido al siglo XVI,
guardadas las proporciones, claro está, así también no es sorprendente
ver en la declinación del siglo de oro español, un poeta cuya obra
pueda parecer inspirada en el credo poético de Mallarmé.
De Góngora a Mallarmé no podrá hacerse cuestión de una in
fluencia a través de los años; es seguro que Mallarmé no conoció al
poeta español. No se trata tampoco de una semejanza fortuita, pura
mente superficial de gustos y de asuntos. Nada más diferente, al con
trario, como temperamento y como fondo de inspiración, que Góngora
y Mallarmé. Además, sus procedimientos, las fuentes de que ellos dis
ponen, no son las mismas a menudo. Pero lo que es idéntico en
ambos, es la fuente ideal de la ejecución poética, el estado psicológico
del artista en el momento en que, la inspiración estando pronta, la rea
lización empieza. Y lo que los identifica más aún es la naturaleza del
esfuerzo que anima a esta realización, esfuerzo conciente del fin, ex
presión de la religión literaria de la cual hace profesión de fe el poeta.
Lo que llama la atención desde el principio en Góngora y en
Mallarmé es la oscuridad de la expresión que, a la primera lectura,
hace que las obras de uno y de otro sean ininteligibles, pues que no
dejan percibir nada más que una notación sonora, llena de matices, de
^úbitas claridades y de eclipses. En lo que respecta a Góngora, se
comprende que no aludimos a aquellas composiciones que se consi
deran, erróneamente, como perteneciendo a la segunda manera y que
marcan en realidad el vértice terminal de su evolución poética. Pero

como toda su obra de arte, es una realización; salida del sueño, sea,
o de una nebulosa, él ha recibido del poeta el aliento y la obra propia
en el momento en que
Par les carreaux glacés, helas! mornes encor
L'aurore se jeta sur la lampe angélique.
Y, desde entonces, una obra que no diera más que sugestiones
lejanas y vagas, sobre las cuales el primer llegado tendría la libertad
de tejer su ensueño, sería una obra irremediablemente fallida.
Entretanto, la oscuridad de Góngora y de Mallarmé es un hecho.
La definición tradicional del gongorismo, producto de convención, y
que sería ocioso reproducir, hace alusiones a una "oscuridad delibe
radamente buscada". He ahí el fruto de una confusión. Cierto, en los
tiempos de Góngora, el precepto de Marini
E del poeta il fin la maraviglia
estaba a la moda. Y hasta es posible que los pseudos discípulos de
Góngora, que han hecho bautizar con el nombre del maestro a una
experiencia bastarda e insípida, hayan perseguido la oscuridad en sí
misma. Pero, en Góngora, esta oscuridad es el resultado de un sabio
esfuerzo, no una finalidad que él se hubiera fijado de antemano. En
menor grado que Mallarmé, admirado por algunos fenómenos, no ha
sido comprendido por la masa. Pero no cedió. Es con noble amar
gura que, después de haber publicado ante los doctos sus Soledades,
burlado y denostado, escribió:

SONETO
CONTRA LOS QUE DIJERON MAL DE LAS "SOLEDADES" DE DON LUIS
Restituye a tu mudo horror divino,
amiga soledad, el pie sagrado,
que cautiva lisonja es del poblado,
en hierros breves pájaro ladino.
Prudente cónsul, de las selvas diño
de impedimentos busca desatado
tu claustro verde, en valle profanado
de fiera menos que de peregrino.
¡Cuan dulcemente de la encina vieja
tórtola viuda al mismo bosque incierto
apacibles desvíos aconseja!
--

esta oscuridad reside en el hecho de un velo, detrás del cual en el
poeta español y en Mallarmé, se esconde un sentido real y único. Con
siderar la obra de uno y otro como un "pretexto de desvarios" es
desconocer singularmente su trascendencia. Los pretextos de los des
varios del artista, son la naturaleza, los objetos o el mundo interior;
para el artista y para los otros, los que no son poetas. Pero el poema,

Endeche el siempre amado esposo muerto
con voz ardiente; que tan sorda queja
tiene la soledad como el desierto.

— 38 —

— 39 —

�—6 —
•ojuaisap ja otuoo popajos vj
y
vtanb wp^os uv% anb iajuatpuo zoo. uoo
ovanui osodsa optnuo audtuais ja
¡BÍ^suoov soicisap sajqiovdv
ojuatout anbsoq owsiiu jtt vpnm vjotJOi
vCaia, mitoua nj ap ajuatuaojnp uvn^!
ap anb souatu vuaif ap
opmiofoud ajjvn ua 'apjaa ojtsnojo nj
opvjosap vosnq sotuaiuipadiut ap
ouip svajas svj ap 'jnsuoo aiitapnjj
•outpnj ouvtvd saciauq sojjait¡ na
'opvjqod jap sa nfuosij vai%noo anb
'opvuSns aid ja 'pvpajos vSiwn
'oiiwjp uou^ot¡ opniu n% v aAnjtjsay

sim Moa aa saavaaios svi aa tvm Nonada an^ soi

O13MOS
:oiqijos9 'opB^souap jÍ opBjjnq
'sapopajog ens eojaop boj ajuB op^aijqnd jaqBq ^p sandsap 'anb ^inÉ
-jbuib ajqon uoa sg "pipaa oa oja^ -bseui bj jod opipuaaduioa opis
Bq on 'souampuaj: eoun¿[B jod opeanupe 'amjB^^Bj^ anb op^j^ jouam
u^ -ouBra^juB ap opBfij Baaiqni| as ^a anb pBpijBinj can on 'ozuanfsa
oiqvs un ap ope^nsajc [a sa pBpijnoso Bjsa 'bjoSuo^ ua 'oja^ •crasiui
is na pBpyjnoso bj opmSasjtad ub^bij 'Bpidi8nr a BpjB^SBq
Bun b oajeaBui pp ajqmon ^a uoa jBz^nsq oipaq u^q anb
ap so^ndiosip sopnasd ^o\ anb a^qísod sa B^ssq t •epora b[ b
vijSmvuvui o\ uif jt vjaod jap gr
iniJBj^[ ap ojdaaajid p 'Bjouo^) ap sodraarj
soj ua 'o^jcat^ •uotsnjuoD buti ap ojnjj p jqs aj| '^BpBDsnq aju^uíBpB.i
-aqi^ap p^ponoso,^ buti b sauoisnp aoBq 'jpnpojdaj osopo Bijas anb
A. 'nppuaAuoa ap ojonpoíd 'ouisijoSuoS pp puopipBJi uopinipp v^
•oqaaq un sa 3uijb¡[bj^ ap Á Bjoáup^) ap pfipijnoso b^ 'ojUBjaj^u^
•Bpijp^j gjuamajqBipauíajji saqo eun Bijas 'ouansua ns jafai ap
pBjjaqi[ B[ Bupuaj ops^a[^ jamijd p sa^na sbj ajqos 'sbSba A SBuefaj
sauopsa^ns anb s^m Bjaip ou anb Bjqo sun 'sa^uo^ua apsap 'j^
•anbijaSun aduivj vj ¿ns vjaf as ajounotq
uooua sauuotu ¡svjat¡ 'saovjS xnvajjoo saj jvj
anb ua oiuamom p ua
. Bidcud Bjqo v\ A oiuaifB p Bjaod pp opiqpaj Bq p 'ssopaqau Bun ap o
'B38 'ouans pp BpijBS íu9pBzipaj buii sa '3}jb ap Bjqo ns Bpoj ouioo

'Buiaod p oja^ -SBjaod uos ou anb so[ 'soj^o so^ BJBd A BjspjB p
íjoiaaiui opunin p o soiafqo so[ 'BZ3[BJri}Bn B[ uos 'bjsijjb pp soijba
-sap so{ ap so^xaiajd bo^j -BpuapuaasBJ) ns aiuanuspo^uis ja^ouo^sap
sa ^goiJBAsap ap oixaiajd,, un oinoo ojio jÍ oun ap Bjqo B[ jBjapis
-uo[) •ooiun A \ai opi^uas un apuo^sa as 'anue^B^^ ua A ^ouBdsa Bjaod
p na ^Bna pp SBjjap 'opA un ap oq^aq p ua apisaj p^pianoso B^sa
ojaj -BOiiaod u9pnjoA3 ns ap ¡Buiuuai aoijJ?A p pBpi^aj ua
anb A Bjauem BpunSas B[ b opuapauaiiad omoa 'aiuauíBauojja '
-isnoa as anb sauopisodoioa ss^pnbB b soiuipn[B oa anb apuajdmo^
as 'BJoSup^) b B^oodsaj anb o\ ug -sasdipa ap A sapBpiJBp SBiiqn^
ap 'saoiiBin ap Buaj[ 'bjouos uoiobjou buii anb sviu vpvu jxqiajad UBÍap
ou anb and '83|qioipjumi usas ojio ap A oun ap SBjqo sbj anb
'BjnjDaj; Bjamijd bj b 'anb uoisajdxa bj; ap pBptanaso bj sa a
na X vio^uof) ua oidpuijd [a apsap u^puaie bj eiue^^ anb o'^
•Biaod p aj ap uoisajoad a^sq ^na b^ ap BUBjaiij uoi^ipj bj ap uoisajd
-xa 'uij jap ajuoiauoa ozjanjsa 'uopBzijsaj Bjsa b biuiub anb ozjanjsa
jap BzajBjn^BU bj sa utib sbui BDijijuapi soj anb oj j^ "^zaidma uopBzij
-Baj bj 'Bjuoad opuBjsa uopBJídsui bj 'anb ua ojuatnoui ja ua bjsijjb jap
ooixíojoaisd opB^sa ja 'Baiiaod uoianaafa bj ap jsapi ajuanj bj sa 'soquie
ua oanuapi sa anb oj o^aj -opnuaní b sbuisitu sbj uos on 'uauod
-sip sojja anb ap sa^uanj sbj 'sojuairaipa^ojd sns 'sBinapy •8uijbjjbj^[ A
BJoáuo^) anb 'u^pBJídsui ap opuoj ouioa A oiuauíBjadniaí ouiod 'oijbjj
-uoa jb 'ajuajajtp sbui vp^^ -sojunsB ap A soisn9 ap jBpipadne aju^iu
-Bjnd 'Bimjjoj BznBfauías Bun ap ooodraBj bibji as o^^; -jouBdsa B^aod
jb opouoo ou auuBjjBj^[ anb ojnSas sa ísoub soj ap s^aeji b spuanjj
-ui Bun ap upiisano aeja^^q Bjpod ou amjBjjBj\[ b bjoSuo^ bq
-auijBjjBj\[ ap oa^aod opaja ja ua BpBJídsui jaaajBd Bpand
Bjqo vAno Bjaod un 'jouBdsa ojo ap oj^ts jap noiaEuipap bj ua j^a
a^uapuajdjos sa ou uaiqcnBj jsb 'B^sa ojbj^ 'sauopjodojd sbj
'IAX I^!S lB PíB BJC[EH o^uaiuipBuaj ja anb oj XIX I^ÍS IB ?nJ
-puBuioj ja ouioa jsb A 'sopBijnsaj souisiui soj ua^npojd SEsn^a sbui
-sita sb^j 'sapspa sbj ap aiuatjjoa bj ua Bjsa oj ou 'oipaui ns ap opBjsis
aaauBiujad is ojaj -sajuapaaaad SBjanasa sbj ap Bnrtóuiu aj)ua op^njaui
jas Bijpod ou 'ojunfuoa ua opBtnoi 'anb 'Baoda ns opBjBuas Bq anb oj
opoj ap BJauBin jbi ap uajaijip oai^aod ajjB ns A uoisajdxa ap soipaui
sns 'Bjqo ns ua uaaaj^dB ouisioijubuioj jap eapjuaaipuos sauauua^ soj
ap bijoAbiu bj anb ap jBsad b 'araaEjjBj^ b auaaiauoa anb oj u^
•BJopBjaAaj aiuamjBaj Bas Bjja anb BJBd
Biajdmo^ui opsiSBuiap 'sauopBzijsaj ap anb sbui 'sozoqsa ap Bjqo buii
anb sbui Bpsu JBfap opipod Bq ou 'a^JB ns ap aiuapsuoa jÍ 'pBpa ns ap
jBsad b 'jijxa anb naiq 'pnBqmi^j j^ 'uppnjoAa Bun ap SBdBja sbj ap
sajopsjBuas oraoa anb 'bjoubui bj^o ap sojjBjapisuoa Bpand as anb BJBd
opBisBuiap sojn^ujA jod BaijuBraoi Bjan^sa bj b utib sopiun
as sopo^ 'souBiSBUJBd soj 'auiBjja^ 'ajiBjspnBg -ajqBjnp A
pBjqo Bun pBpuaisod bj b pfap anb sopBjsre A sajuaipuadap
-m sosa ajiua ODiun ja anj auuBjjBj^[ 'BaijuBtnoj-jsod Baoda bj u^
'aiuauíBjos
sajqmoq sounSjB UBUiuqno 'sBiqBS sauopBJOjdxa sajSajB BJBd Bwai
-bui b}sba Bun SBjjBinbisd soj b opBuopjodojd UBq sopo^ i8Ba anb X

�El mismo error de antes, se reproduce a propósito de Mallarmé.

Donner un sens plus pur aux mots de la tribu.

Es la opinión que formuló Remy de Gourmont:
"Mallarmé so refugió en la oscuridad como en un claustro; le
vantó el muro de una celda entre los otros y él; quiso vivir con su
orgullo. Pero ése es el Mallarmé de los últimos años, cuando ofendido
aunque no descorazonado, llegó a sentirse atacado de ese disgusto por
las frases vanas: (disgusto que antes había ya tocado a Hacine) ; fue
cuando empezó a usar las palabras según relaciones nuevas y secretas".
No. La oscuridad de Mallarmé no es, en su origen al menos, ni
requerida, ni buscada; ella no constituye ese supremo refugio del
poeta contra la curiosidad vulgar que atraía, tentada de mirar hacia su
interior. Como en Góngora, es el resultado de la evolución íntima del
artista, del esfuerzo continuo hacia formas de expresión más perfectas.
El poeta, separándose de etapa en etapa de los preceptos del len
guaje común y de las fórmulas recibidas (y se podría seguir en su
obra la marcha progresiva de esta separación), aislándose poco a poco
en una sintaxis particular, termina por escribir en una lengua que
casi parece una lengua nueva.
Un lenguaje más cuidadoso, más cristalino, es cierto, más traba
jado también; pero no solamente incomprensible para el común de
los lectores, sino también para algunos finos letrados que buscaban
despejar el sentido de tal soneto, herméticamente cerrado en medio de
los conocimientos adquiridos en la escuela de los prosistas y poetas
franceses.
Sería pueril discutir el reproche que algunos dirigen a Mallarmé
de haber creado un lenguaje nuevo, de haber escrito en un idioma
que no es el francés. Está fuera de duda, sin embargo, que Mallarmé
dispone de un vocabulario aparte, en donde las palabras adquieren
valores nuevos, y que posee una sintaxis que le es propia, una sintaxis
simplificada o más completa —no importa— pero siempre una sin
taxis que da una contracción lógica. Y si él usa las palabras ^según
relaciones nuevas", estas relaciones no tienen, por cierto, nada de se
creto, porque son accesibles a todos los que saben leer en el texto y
no entre las líneas.
He ahí asignada, entonces, a la oscuridad de Góngora y Mallarmé,
una fuente común, el lenguaje que, en el vocabulario como en la sin
taxis, se separa del uso corriente. No sería nada más que un encuentro
fortuito y sin importancia si, por otra parte, los caminos seguidos por
ambos en esta separación de lo vulgar no hubieran sido*'los mismos.
Thibaudet, en su obra maestra sobre Mallarmé, relaciona, de se
gunda intención, este propósito del poeta: "Existen palabras que no
habíamos jamás comprendido, antes de tal artista, que las situó de
manera de revelarlas a nosotros en toda su belleza". La idea en sí,
es acertada; no es, sin embargo, nueva, porque la valorización propia
de las palabras ha sido preconizada desde Aristóteles, por las artes
poéticas en todas las épocas. Pero todavía no sería prudente que esto
nos llevara a confusiones. Si el fin supremo de toda poesía es

•— 1!\J ^^^

la misión del poeta es la de levantar la palabra del limo del olvido,
de la repulsa a que ha sido condenada por las funciones diversas que
se le hace llenar en la vida común, de salvarla de la usura que la
amenaza, de enseñarla en toda su pureza y desnudez. Y ésta es la
verdadera, la única belleza de la palabra, conservando, o mejor, recu
perando por la voluntad del artista todo su sentido autóctono, levan
tándose en su másculo vigor o en el encanto vacilante de su candorosa
virginidad.
El error de los parnasianos, (Hugo, por su parte, también había
caído en esto), fue precisamente el de haberse dejado seducir por la
sola notación sonora de las palabras y de haber hecho generalmente
abstracción de su sentido real y evocador. De ahí, en ellos, esa acumu
lación de nombres de plantas exóticas, de nombres propios, sonoros y
oscuros, arrancados de los austeros infolios y que para nosotros quedan
vacíos de sentido. Mallarmé, aunque quiera decirse lo contrario, no
se ha de deslizar en ese vicio, y, en los casos raros en que parece de
jarse dominar exclusivamente por la forma sonora de una palabra, de
un nombre propio, en particular, tiene buen cuidado de justificar la
presencia. Acontece así en esa Prosa, calificada de exegética con dema
siada ligereza, para el nombre de Anastasia, nacida para los eternos
pergaminos", y ante la cual es absolutamente inútil recurrir a la eti
mología. Lo mismo el nombre de Pulcherie, no tiene para nuestro
oído algo de atrozmente provincial, y no aparece tan fuera de moda
todavía, como bajo un sombrero pretencioso y añejo.

Caché par le trop grand glaieul
No es, por lo tanto, de ese lado que es necesario buscar las par
ticularidades que pueda ofrecer el vocabulario de Mallarmé, como el
de Góngora. Por lo demás, el poeta español, demasiado nutrido de
latines, no hubiera podido soñar con sacrificar el sentido de la pa
labra a su forma sonora.
El esfuerzo del vocabulario de uno y otro autor, tiende hacia un
fin diferente; según la expresión de Mallarmé, el poeta hace "com
prender" las palabras que el uso ha hecho desviar de su sentido pri
mitivo, material y evocador. Es así como del verbo y del adjetivo, si
uno se remonta en el transcurso de la filiación etimológica, se des
prende el sentimiento sustantivo.'
Basta una cita de Góngora:
^-•
Menos solicitó veloz Saeta,
Destinada Señal que mordió aguda;
Agonal Carro por la Arena muda,
No coronó con más Silencio Meta,
— 41 —

��Qué presurosa corre, qué secreta,
A su fin nuestra Edad. A quien lo duda!
Fiera que sea de razón desnuda,
Cada Sol repetido es un Cometa.

Más feliz la sustitución de un verbo por un nombre, formado por
medio del subfijo eur, como en la poesía El desdichado, donde se dice:

Confiésalo Cartago, y tú lo ignoras?
Peligro corres, Licio, si porfías
En seguir Sombras y abrazar Engaños.

detrás de un nombre,

Mal te perdonarán a ti las Horas.
Las Horas que limando están los días,
Los Días que royendo están los Años.
Solicitar verbo abstracto, se materializa: destinar, empañado en la
lengua corriente, toma toda su amplitud; mordió, coronó, acercándose
al sentido etimológico, construyen imagen.
Igual procedimiento en Mallarmé; excluir recupera su sentido la
tino y material de excludere, desprender lo que está cerrado:
ce vain souffle que fexclus,
jusqu'a la derniére limite
selon mes quelques doigts perclus.
Dedicar (dédier) se materializa igualmente:
Ses purs ongles tres haut dédiant leurs onyx
El adjetivo de origen verbal, vacante, evoca al poeta, por su raíz,
el recuerdo del latín vacuus, y proporciona el ejemplo de una de esas
palabras vulgares, de belleza ignorada u olvidada, que de pronto ad
quieren relieve y se revelan en toda su claridad:
Mais, proche la croisée au nord VACANTE, un or
agonise selon peut-étre le décor
des licornes ruant du feu contre une nixe.
Es inútil multiplicar ejemplos. Lo que es necesario no olvidar es
la tendencia a cambiar el sentido de las palabras. El verbo se aleja
de su sentido adquirido por la acción pura y simple y viene- a designar,
o por lo menos a sugerir, una realidad tangible. Por otra parte, des- •
aparece completamente, o se encuentra envuelto, en Mallarmé, en &gt;un
adjetivo que sólo es una vaga reminiscencia
"...un trésor préssomptuex de tete
verse son caressé nonchaloir sans flambeau".
Presuntuoso, significando que uno presume.
— 42 —

mendieurs d'azur.
Es el mismo procedimiento que babía usado Góngora, experi
mentando el mismo deseo de separar, o por lo menos, de disimular

Negro el cabello; imitador undoso
de las oscuras aguas del Leteo.
Así, en Góngora como en Mallarmé, la palabra concreta por
excelencia, el sustantivo, se destaca y adquiere relieve. Pero los nom
bres de cosa no son evocadores por sí mismos. El poeta tiene a su
disposición dos medios para hacer tangible y visible el objeto, para
imponerlo a la imaginación o al espíritu; puede recurrir a una figura
retórica, sustituir el nombre propio por una perífrasis —volveremos
sobre esto— o bien, conservando el nombre, puede unirlo a adjetivos,
epítetos que hacen la imagen.
Los adjetivos epítetos son para el poeta lo que los colores para
el pintor. Y más aún; al nombre que es sólo una forma vacía, ellos
le infunden el alma y la materia. Pero su empleo es sumamente deli
cado. El adjetivo epíteto, si no comporta más que una apreciación,
o si es puramente descriptivo, es despreciable. Sería curioso seguir
eso, paso a paso, en la historia de las letras francesas. El poeta de las
"Trágicas" conoció su valor en la escuela de Virgilio; La Fontaine
no ignoró su importancia; pero el adjetivo es con frecuencia muy
poco expresivo en Racine y Corneille; los románticos, generalmente,
no hicieron muy buen uso de él....
Góngora, pintor y colorista por excelencia, supo manejar el ad
jetivo con una maestría perfecta. Basta con recorrer al azar sus
sonetos, las Soledades y la Fábula de Polifemo y Galatea:
raya dorado sol, orna y colora
del alto monte la lozana cumbre;
sigue con agradable mansedumbre
el rojo paso de la blanca aurora.
Un solo adjetivo de apreciación vaga, lírica: agradable manse
dumbre; los demás, son concretos y precisos.
La tarea de Mallarmé no era fácil. Tenía que combatir, hasta en
sí mismo, puede ser, un prejuicio que se había establecido, contra
el adjetivo, en la poesía francesa. En las composiciones del primer
Parnaso, los adjetivos audaces y preciosos son raros. En Aparición,
expresiones como flores vaporosas, blancos sollozos, estrellas perfu
madas, a pesar de su selección, son sentimentales y no cuajan en
imagen.
Pero el esfuerzo hacia el empleo del epíteto preciso está clara
mente destacado. No obstante, en las composiciones más tardías, los
— 43 —

�soj 'SBipjBi sbui sauopisodmoo sbj ua 'ajuBjsqo o^y[ "opBOBjsap ajuara
-bjbj^ B^sa ostaajd ojajjda jap oajdtna ja Bp^q ozjanjsa ja oja^
na neTeiu on ^ sa^juauíijuas nos 'uopoaps ns ap jBsad b 'svpvui
-nfjad sojjaj4sa 'sozojjos soouvjq 'svsojodna sauojf oinoo sauoisajdxa
'upiotuvdy u^ *sojbj uos sosopaad X saaspnB soAijafpB boj 'osbujb^
latinad jap sauopisodiuoo sbj u^ -BsaouB-ij Bisaod bj na 'OAnafpB ja
bjjuoo 'oppajqBjsa Bjqeq as anb opmfajd un ^jas apand 'omsiui is
na bisbij 'jijBqmoD anb Biuaj^ 'JpBJ BJa ou auiJBjjBj^^; ap saaej b^
•sospajd A sojajouoo nos 'sBiuap soj iajqiunp
-asunta ajqnpvjSv :boiji[ 'bSba nopBpaadB ap OAiiaíp^ o[os nj^
•d jo uno vauvjq vj &amp;p osvd ofoj ja
ejqwnpasutnu ajqnpnuSn uoo anSfs
ia^qtuno vuvzoj vj ajuotu ojjo jap
vjojoo Á, muo '^os opnjop vádj.
:va)í)juf) X oiuaffioj ap vjnqv^ b[ A sapnpajog sb[ 'soiauos
sns jbzb \b jajjooaj uoa BjSBg -B^oajaad BiJjsaBni eun uoo OAijaf
-pB p jBfauBux odns 'Bpuap^xa jod b^suojo^ á joiaid 'BJo^n^f)
•p ap osn nanq ^nni nojapiq ou
'aiuampjana^ 'sooijuBraoj so[ ío^^pujo^ Á ^upBjj ua OAisaadxa oood
inm Btouanaajj uoo sa oA^afpB p o jad íEiouBjjoduii ns ojouái ou
auiB^uo^ B^ íoiijSji^ ap BpnDsa b[ na ao[BA ns opouoo sboiSbjj^,,
sb^ ap Bjood j^ -sesaouBaj 8Bjja[ sb[ ap Bijojsiq v\ ua 'os^d b osBd 'osa
jmiáas osoiano Bjjag -ajqBioajdsap sa 'oAijduDsap a^uaniBind sa xs o
'u^pBpajdB Bun anb sbiu B^jodraoo on is 'o^aijda OAiiafpB ^^ -op^o
-t[ap a^uauíBnins sa oa^draa ns ojaj •BiaaiBui v\ A. bui[b p napunjuí a^
so[p 'bioba buuoj Bun ojos sa anb ajqmou \e íuns seui j^ uoiuid p
sajo^oo so^ anb o[ Bjaod p BJBd uos sojojida soAiiafpB so^
•uaSBnii B^ uaoBq anb sojajida
b o[Jiun apand 'ajqmon p opuBAJasuoo 'uaiq o —o^sa ajqos
A— eisBjjuad can jod oxdojd ajqmou p jiniíisns 'b^ijo}^J
Bun b jujn^aj apand ínjijjdsa p3 o uopBuiSBUii bj b ojjauodun
BJBd 'ojafqo p aiqtsiA A a^qiSuB} jaosq bjb¿ soipara sop nopisodsip
ns b auau Bjaod [^ -80^18101 ts jod sajopB^oAa nos on BSO3 ap sajq
-raou so[ oja^ 'aAaipj aaainbpB A BOBjsap as 'oAiiuBjsns p 'Biauapoxa
jod B^aaouoo Bjq^^d bj 'auuBjiBj^ na omoo BjoSno^ _ ua 'isy
•oajaq jap svnSv svjnoso snj ap•\
osopun uopvtitui iojjaqv^ \a ou^a\[
'ajqraou un ap SBJjap
jB[nrais;p ap 'sonara o\ jod o 'jBj^das ap oasap orasiox p opuBjuara
-ijadxa 'bjo^u9^ opBsn Biq^^ anb ojuaiuitpaooid orasiui p s^
•jnzvjj sjmaipuavu.
:aoip as apuop 'opntfotpsap 7.^ Bisaod b^ ua oraoa '¿na ofijqns pp oipam
jod opBtujoj 'aaqinou un jod oqiaA un ap uoton^i^sns b^ zipj

•autnsa^d own anb opxiBoijiuSis '
'um&gt;aqiunif stins. jjojvyouou assauoo tíos
a%a% ap xanidiuossaud josai% un- • • n
Bionaosmiraaj bSba Bun sa ojos anb
un na 'amjBjjB^^ na 'ojpriAua BJiuan^na as o 'a^uamBja^draoo
-sap 'a^jsd Bajo joj -ajqi^uB^ pspijBaj Bun 'jija^ns b souara oj jod o
'jBu^isap b auaiA A ajdmis A Bjnd uoioob bj jod opiJinbpB opijuas ns ap
BfajB as oqjaA \^ 'ssjqsjBd sbj ap opijuas ja jBiqniBo b Biouapnaj bj
sa jspiAjo ou oijBsaoau sa anb o^ 'sojamafa JBaijdpjnni Ji^nni s^
•axiu aun autuoo naf np jvvnj sauuooij sap
uooap &amp;¡ auta-tnad uo^as astuoSo
jo un '31XMV^VA PJOU nn ^asiouo vj auoojd 'sm¡^¡
:pBpijBj3 ns Bpoj na UBjaAaj as A aAaijaj najainb
-pB ojuojd ap anb 'BpBpiAjo n BpBJouSí Bzajpq ap 'sajsSjnA SBjqBjBd
SBsa ap Bun ap ojdmaía ja Buoiojodoad A 'snnova utjbj jap opjanaaj ja
'zjbj ns jod 'Bjaod jb booa^ 'atuoova 'jBqjaA naSiJo ap OAijafpB jg
xÁ,uo suna^ %umpap %nou sauj sajSuo sjnd sag
:aju3ui[Bn3i Bzi^BiJtajBui as (jaipap)
•snpuad sjSjop sanbjanb saui uojas
ajiuitj ajam^ap vj njibsní
'snjoxaj anb ajffnos urna ao —
:opsjJ3a Bjsa anb oj japuajdsap 'auapnjoxa ap {BiaajBtn A onu
-bj opijuas ns Bjadnoaj Jinjwca ¿aniJBjjBj\[ na ojuaiuiipaoojd jsnS^
•uaBuii uaÁnjjsuoa 'ooi^o^oniija opijuas jb
asopuB^ja^B 'ouojoo 'oipjoiu í piiji^duiB ns Bpoj buioj 'aju^ijjoo
bj na opBUBduia 'uoupsap :BzijBija)Btn as 'ojosjjsqB oqjaA uvjioijog
•souy soj wptsa opuaAou. anb sviq soq
'svip so^ uvjsa opuvwij anb svjojj swj
•svjofj svj i% o uoj.vuopj. a d aj
^^ JDznjqv ^ sojquiog utnSas u^
svifjod is 'otoiq
ouStjaj
otoiq 'sajjoo
saj
ouSt o\ n% X 'oSvjjvjí
¿svuouSt
'oSvjjvjí optsat^uo^)
un sa optjadaj. jog
'npnusap uozvj ap vas anb -taij
¡vpnp oj uamb y 'p^p^ vjjsanu ujf ns y
'njajoas anb 'ajjoo vsojnsajd an()

�adjetivos justos y vigorosos, abundan. Basta con este final de "Toast
fúnebre":••
* .Surgisse, de Vallée ornement tributaire,
le sepulcre solide oú git tout ce qui ñutí,
et l'avare silence et la massive nuit.
Es el milagro de la creación que se realiza.
Avaro silencio es virgiliano. Pero suprimido solide y massive,
todo no será más que vanas palabras. En el mismo camino, Góngora,
huyendo de todo lo que es descriptivo, no duda en suprimir deli
beradamente las preposiciones, cuando le molestan:
Plumas vestido ya las selvas mora
Y notaremos qué el verbo morar, habitar, es intransitivo en
español.
Mallarmé no se aventura tanto; son elipses que la lengua fran
cesa no soportaría. Le basta con sustituir palabras simples con
preposiciones compuestas, formando así, con la ayuda de las pala
bras existentes en el idioma, verdaderos neologismos. En los ejem
plos citados: selon mes quelques doigts, significa, au moyen de mes
quelques doigts. Proche la croisée, significa prés de la croisée.
Las palabras empleadas, así, trasladándose de un sentido a otro,
constituyen por sí mismas, verdaderas figuras. El poeta, ya remonte
o descienda la corriente, sigue aquí el idioma espontáneamente en
el curso de su evolución. No sospechamos generalmente la enorme
cantidad de figuras de retórica que empleamos en nuestro lenguaje
diario.•'.
La figura poética toma su nacimiento espontáneamente en la
percepción del objeto real. Nace gracias a la facultad psicológica
de evocación y de acercamiento con que estamos dotados. Ahora,
es necesario distinguir entre la evocación de las palabras primero,
la evocación de las cosas y los hechos después, y finalmente, la evo
cación, más complicada de las ideas. Es esta facultad de evocación,
este demonio de analogía, que se encuentra necesariamente en la
base de cada metáfora, de toda imagen que lucha por no ser un
clisé. Constituye, hablando claro, lo que se ha convenido en llamar
la imaginación poética. Lo que asombra, tanto en Mallarmé como en
Góngora, es la novedad y lo inesperado del acercamiento o las rela
ciones que establecen entre las dos cosas; es, a veces, el agraiidamiento desmesurado de las proposiciones, por evocaciones de tama
ños gigantescos. Tal es el pasaje, hallazgo de Thibaudet en Mallarmé,
donde el velo blanco que se arrolla alrededor del sombrero es com
parado a "une tente portative et légere".
De ahí, pues, la hipérbole estrechamente unida a la metáfora,
evocación augusta de la memoria del artista, y de la cual Mallarmé
.

'— 44 —

��hace con pleno convencimiento, el punto de partida de la creación
poética:
Hyperbole! de ma mémoire
triomphalement ne sais tu
te lever, aujourd hui grimoire
dans un livre de fer vétu.
Cóngora ha hecho uso de ella, hasta el límite más audaz. La
harba de Polifemo es "un torrente impetuoso, que, hijo sombrío de
ese Monte Primero, inunda su pecho"; el zurrón del gigante es "un
vasto cercado lleno de frutas", y ahí tenemos efectivamente una hi
pérbole ideal, sino material, en el basamento de cada una de las
imágenes.
Esta metáfora, metáfora hiperbólica en Góngora y Mallarmé, si
se prolonga, da nacimiento a la perífrasis poética, que envuelve, que
desmenuza con su fuerza evocadora al nombre propio, apagado e
insignificante.
Es así que:
.. .dans une íle que l'air charge
de vue et non de visions,
toute chose s'etalait plus large
sans que nous en divisions

(Proses)
He aquí, en Góngora, una doble perífrasis, nacida de la evocación
de los aromas de Arabia y del oro que arrastran las arenas del Tajo:
"Mueve el viento la hebra voladora
que la Arabia en sus venas atesora
y el rico Tajo en sus avenas cría".
Soneto que empieza:
"Ilustre y hermosísima María".
Un paso más y tendremos el enigma, o sea, una serie de imá
genes escalonándose en la evocación de la idea matriz, ausente. La
caída del sol en Mallarmé se transforma en:
Tison de gloire, sang par écume, or, tempéte
y Góngora, más ampliamente, pero por medio de un procedimiento
análogo, crea la imagen de una flota.
Velero bosque, de árboles poblado
que visten hojas de inquieto lino;
Puente instable y prolijo, que vecino
el occidente haces apartado.
— 46 —

Estas figuras, imágenes en perífrasis, constituyen con igual título
que las palabras del idioma, la materia poética de que dispone el
artista para su trabajo creador. Pero en el conjunto del poema, en
Góngora y en Mallarmé, las figuras no quedan aisladas; más bien se
superponen, nacen las unas de las otras; la ficción se desprende del
objeto real transformándose en realidad a su vez y sugiriendo apro
ximaciones nuevas. Forman una serie de metamorfosis que se imponen
por sí mismas al espíritu, inmediatas y vivas:
Toute Váme resumée
quand lente nous Vexpirons
¿ans plusieurs ronds de fumée.
abolís en autres ronds.

(Mallarmé).
He aquí, en Góngora, que Galatea contempla a Acis semi dormido:
Del casi tramontado sol aspira
a los confusos rayos, su cabello:
flores su bozo es, cuyos colores,
como duerme la luz, niegan las flores

(Fábula de Polifemo y Galatea)
El bozo de la mejilla evoca el recuerdo de las flores; y ya no
es el rostro mismo, sino esas flores que adquieren realidad ahora son
las que rehusan, en la penumbra, revelar sus colores a las miradas
de la Ninfa amorosa.
A este encadenamiento de imágenes surgiendo una de las otras,
corresponde el movimiento de la frase, verdadera sucesión de parén
tesis ideales, que no interrumpen entre sí, y más bien se extienden
y huyen como fuegos de artificio; arabesco que corre en línea sinuosa
hasta el agotamiento completo del impulso. Mallarmé ha sabido en
señar que la frase francesa no se estorba, que al contrario se aligera,
por el empleo de incidentes y de circunstanciales cuando se la sabe
manejar con arte. Pero, a pesar de Montaigne, nuestro oído no estaba
hecho aún. ¿No se ha llegado hasta pretender que la frase de Ma
llarmé, por el lugar que ocupa el verbo, al final del período, recuerda
a la frase alemana? Y sin embargo, nunca proposiciones breves, cordinadas, han podido trazar tan admirables arabescos como los que
dibujan los versos de "La Siesta de un Fauno".
En cuanto a Góngora se podría objetar con alguna razón, que
la frase periódica estaba ya en su época, en la tradición de la poesía
como de la prosa española. Pero este período de clasicismo español,
parecido al período latino, bastante confuso, generalmente pesado,
sobrecargado, ha sido en todos los tiempos un período oratorio por
excelencia.
La frase poética de Góngora, en donde como en Mallarmé, las
proposiciones circunstanciales y las incidentales brotan sin esfuerzo
las unas de las otras, al contrario, es sinuosa y fluida. No habría tra— 47 —

�— Lf —
-bjj BuqBif o^^ •Bpmjj A Bsonuis sa 'opBJjnoa jb '^bjjo sbj ap sBun sbj
ozaanjsa ais UBjoaq sa^Bjaapiaui sbj A sappuBjsnnoj^ sauoiaisodojcl
sb[ 'auiJBjjBj^ ua oraoo apuop na 'sjoáuo^ ap Bopaod asBJj e^
'Bianajaaxa
jod oijojbjo opojjad na sodmaij soj sopoj na opis bij 'op^^jBDajqos
'opBsad ajuauqBjauaS 'osnjuoo ajuB}SBq 'ouijbj opouad jb opiaajBd
'jouBdsa oinspiSBp ap opoijad aisa oaa^ -EjouBdsa Bsojd bj ap otno^
Bjsaod bj ap uoiaipBjj bj na 'eaoda ns ua v¿ Bqejsa Baipoiaad asejj bj
anb 'uozbj Bun^jB noo JBjafqo Bijpod as BJo^uo^) b oiusno u^
•uounvj un ap v^satg wjn ap sos.i9A bo^ nefnqrp
anb so{ oinoo soasaqBJB sajqBJiuipB ubi jbzbjj opipod UBq 'SBpBuip
-jod 'saAajq sanoioisodojd Baunn 'o^jBquia ms j^ ¿Busma^e asBJtj b^ b
epjanaai 'opouad jap Iboij jb 'oqjaA ja Bdn^o anb jBnj ja aod 'auuBjj
-bj^[ ap asBjj bj anb aapuajajd BjsBq opBSajj bij as ojyj? -uns oqaaq
Bqejsa ou opio ojjganu 'an^iBjuoj^ ap jBsad b 'oja^ -a^jB noa JBfanBin
aqss bj as opuBna sapiouBjsunojp ap Á sajuappui ap oajdma ja jod
'Bja^ijB as oiJBJinoD jb anb 'Bqjojsa as ou BsaonBJj asBjj bj anb
-na opiqBS eq anuBjjej^; -osfndrai jap o^ajdmoa ojuaiuiBjoáB ja
Bsonuis Bauíj na a^oa anb oasaqBJB íoioijhjb ap soSanj omoa ua^nq A
uapuaijxa as naiq SBm Á 'is aajua nadunujaiui on anb 'eajBapi sisa)
-najBd ap noisaans BJap^pjaA 'asBjj bj ap oinaimiAom ja apuodsajjoa
'sbj^o sbj ap Bun opuaiSans saua^Biui ap ojuairaBuapBoua a^sa y
'Bsojonre Bjui^^ bj ap
SBpBJitn sbj b saiojoa sns jBjaAaj 'Bjquinnad bj na 'uBsnqai anb sbj
nos BJoqB pBpijeaj naiambpB anb saaoj^ SBsa onis 'omsim ojisoj ja so
ou vÁ A isajojj sbj ap opjanaaj ja bdoa^ Bjjifaui bj ap ozoq j^j

A omajijo^ ap BjnqB^)

•opvjuvdv saDvu aruapiooo ja
anb 'ofijoud ü ajqnjsut ^itianj
iouij otatnbut ap svíou u&amp;jsia anb
opvjqod sajoqun ap 'anbsoq
•bjojj Bnn ap uaS^uíi bj b^j 'oSojbub
oiuaiuiTpaaojd un ap oipaní jod ojad 'ainauiBijduiB sbut 'bjoSuo^ A
ataduiat 'jo 'auinoa jvd Suos 'auiojS ap wosjj;
:ua BuuojsuBjj as anuBjjBj^ na jos jap
^q 'aiuasnB 'zpiBin Bapi bj ap uoraBaoAa bj na asopuBuojBasa sanaS
-Bun ap aijas Bun 'Bas o 'Budfrua ja somajpuai A sbui osed uq
owistsouuau
:Bzaidma anb ojauog
'titndo svuaav sns ua ofj; ootÁ ja X
vuosajD souaa sns ua vtqvjy vj anb
vuopvjoa vuqau vj otuam ja
:OÍBX PP ^BU3JB sbj ubjjsbxib anb ojo jap A BiqBjy ap sbuio^b soj ap
bj ap BpioBU 'sisBJjijad ajqop Bun 'bjoSuo^) ua 'jnbB ajj

(sasojj)
suoismip ua snou anb suos
aSuoj snjd jivjntajs asovo a%no%

sauojf svj uvílani 'znj nj aiuu^np oiuoo
'sauojoo soXno 'sa ozoq ns sauojf
:oj¡aqno ns 'soAnu sosnfuoo soj o
d JOS OpV^UOlUVJ^ 1SV0 J9Q

JJQ

: optuuop ituas spy b [duiajuoo B3jbjb^ anb 'BJoSn^^ ua 'jnbB

•spuou salino ua stjoqo
•aautnf ap spuou sunatsnjd suop
suouidxaj snou atuaj puvnb
aawnsaj. atunj
:8baia A SBiBiparaui 'njtjjdsa jb sbuisiui is Jod
nanodmi as anb sisojjomeiam ap auas eun UBinao^ -SBAann sauoia^mix
•o^dB opuatJtSns A zaA ns b p^pijBaj na asopuBUijojsuBjj jb^j o^afqo
jap apuajdsap as noiaaij bj ísbjjo sbj ap s^un sbj naasn 'uauodaadns
as naiq sbui ísBpBjsiB nspanb ou SBanSij sbj 'auuBjjBp^; na A BJoSup^)
na 'Braaod jap oiunfuoa ja na oja^ 'jopsaja ofsqBj^ ns BJBd bjsujb
ja anodsip anb ap Baiiaod Bija^Bui bj 'eraoipi jap SBjqBjBd sbj anb
jBnái noa ua^ninsuoo 'sisBjjjjad na sana^ami 'SBjnSij sb^s^j

'suoism ap uou %a ana ap
utoj anb ají aun suop • • •
:anb isb
a opsSsdB 'oidojd ajquion jb BJopBaoAa Bzaanj ns uoa Bznuainsap
anb 'aA[anAua anb 'Bouaod sisBjjtaad bj b o^uaiuipBU Bp 'B^uojoad as
is 'auuBjjBj\[ A bjoSuo^ ua Baijoqjadiij B^ojBjaui 'BJOjBjaui
sbj ap Bun spBa ap oiuaniBSBq ja na 'jBiJaiBui ouis 'j^api ajoqjad
-iij Bun ajuauíBAuoaja soinauaj jijb A (ttsvjn^f ^p ouajj opoo^ao ojsoa
unn sa aiHB^iS jap nonva ja it&lt;ouoad ns vpunui 'ouautiJj ajuoj^ asa
ap ojjquios oíiv 'anb 'osomadtui ajuaujot unn sa oraajijoj ap
b^ "ZBpnB SBUi ajiraij ja bjsbij 'bjj3 ap osn ouaaij bij
S
uaf ap aunij un suop
autouifjS mu pjmotmo 'uaaaj a%
n% stos au fuawap^vdwoiJt
autoutatu ova. ap ¡ajoqjadX^j
• iBOijaod
bj ap BpijJBd ap ojund ja 'oíuaimiauaAHoa ouajd noa aastj

�ducción posible que diera la idea de la cadencia que tiene la parte
central de la Dedicatoria al Duque de Béjar, encabezando las Sole
dades, donde la frase transcurre, en un arabesco no interrumpido,
durante veintiocho versos, sin que una sola aspereza venga a lastimar

cerca de Petrarca; en Mallarmé, al contrario, tiende con frecuencia
a imitar la línea sinuosa que hemos señalado en sus poemas.

el oído.
Pasos de un peregrino son errante
cuantos me dictó versos dulce musa, etc...
t
Entretanto, la frase uniformemente periódica, no tardaría en
hacerse monótona y en seguida inexpresiva. Todas las veces que el
ritmo íntimo del pensamiento la exige, por contraste, la frase se
detiene cortada por un súbito silencio. Muchas veces una frase muy
breve, una sola palabra que sugiere un mundo, trastorna su curso.
A veces es un simple paréntesis, una sugestión venida de afuera, que
desarrolla la idea madre. Notad, en Góngora, esta joven que recoge
flores para hacerse una corona.
Al tramontar el sol la ninfa mía,
de" flores despojando el verde llano,
cuántas truncaba con la hermosa mano
tantas el blanco pie crecer hacía.
Ondeábale el viento que corría
el oro fino con error galano
cual verde hoja de álamo lozano
se mueve al rojo despertar del día.
Mas luego que ciñó sus sienes bellas,
de los varios despojos de su falda
término puesto al oro y a la nieve.
Juraré que lució más su guirnalda,
con ser flores, la otra ser de estrellas,
que la que ilustra el cielo en luces nueve.

Las formas exteriores de la obra poética están así constituidas;
nos quedaría por saber cuáles son en ambos poetas las etapas de la
creación y cuál es el camino recorrido desde el propósito hasta la
ejecución del mismo.
Este problema no tiene aquí más que una importancia secundaria.
Se conoce la dificultad que experimentaba Mallarmé, delante la
página blanca, para encontrar el tema. Probable es, que fuera la
abundancia de asuntos, y no la falta de los mismos, lo que lo enca
denaba. Para él, cuyas miradas estaban siempre dadas vuelta hacia
adentro, y a quien el mundo exterior no interesaba nada más que
en la medida según la cual él no se sentía capaz de interpretar tal u
otro estado de su alma, todo espectáculo entrevisto, todo aconteci
miento de la vida cuotidiana, podría transformarse en materia para
el desarrollo poético. Es por eso, que, fuera de algunos poemas exten
sos, la mayoría de sus sonetos y canciones son composiciones de cir
cunstancia. Son precisamente las alusiones que contienen las que ha
cen su lectura a veces molesta.
En cuanto a Góngora, sus contemporáneos y la crítica española
moderna, han sido unánimes en reprocharle la ausencia de la idea
y del objetivo poético. En efecto, si el Polifemo posee un argumento
concreto, las Soledades carecen de asunto.
La mayoría de sus sonetos, romances y poesías burlescas, son
piezas de pura circunstancia. Por eso es que, a menudo, la alusión
contemporánea, que es para Góngora lo que la alusión personal es
a Mallarmé, agregándose a las dificultades del vocabulario y de la
sintaxis, hace que más de una de sus creaciones no pueda ser com
prendida sin el debido comentario aclarador. Pero fuera de eso, qué
partido ha sabido sacar de las circunstancias!

El movimiento del verso, por su parte, es una réplica al movi
miento de la frase. Para Mallarmé, como para el poeta español, el
gran recurso consiste en la trasposición. O más bien, dos clases de
trasposiciones; aquélla que une, dejando a la rima una-,sola palabra,
y relegando al verso siguiente el resto de la frase, sea el pasaje de un
verso a otro, prolijamente dicho; y la otra, que separa, aislando la
palabra traspuesta para lucirla en su valor. Con frecuencia este último
procedimiento está además reforzado por una inversión. Góngora y
Mallarmé han hecho uso, por otra parte, de más de dos clases de
recursos técnicos, con la mayor audacia. Realizan el pasaje del verso
en el soneto, de un cuarteto o de un terceto a otro. Sin embargo, en
Góngora el soneto queda generalmente arquitectónico: está demasiado

Se cometería error por lo demás, en ir a buscar tanto en uno
como en otro, el argumento de las composiciones y pedirle las ideas;
no pueden ofrecer más que imágenes. El argumento, las ideas, les han
servido a lo más, como pretextos. Mallarmé y Góngora han previsto
en su trabajo poético, sólo un fin: arrancarle su misterio a las pa
labras. Y es en ese sentido que se dirigían todos sus esfuerzos.
En síntesis, los puntos de contacto entre Góngora y Mallarmé, se
reducen a poca cosa. Pero estos acercamientos que uno puede esta
blecer son de una importancia capital, porque ellos emanan del fondo
mismo de su obra./
En el uno y en el otro, en la elección de las figuras, como en el
vocabulario, la preferencia está orientada siempre hacia el término
concreto; término concreto que, salido con preferencia de una pará
frasis, no es necesariamente el término propio. Aquí como allá, hay
un esfuerzo continuado hacia la materialización de las impresiones,
de las sensaciones, emociones, hasta querer hacer otro tanto con las

— 48 —

— 49 —

�bbj uoo ojubj ojio ja^sq Jajanb B^sBq 'gauoioouia 'sauopBSuas sb[ ap
'sauoisajdnn sbj ap uopBzijBuaiBui bj BpBq opBiiuijuoa ozjanjsa un
Xbx{ 'bjjb ouioa inby 'Oidojd ouiuua^ ja ajuauíBiJBsaoau sa on 'sts
-Bjed Bun ap Bpuajapjd uo^ opijes 'anb oja^^uoD ouiuijaj í
omnus) p epBi{ ajduiais BpBjuaiJO Bisa Bpuajapjd B[ 'oiJBjnqsaoA
ja ua oiuoo 'SBjnSij sbj ap uoiaoaja bj ua 'ojio ja ua ^ oun ja u^
'Bjqo ns ap ouisjuí
opuoj pp neuBiua sojp anbjod 'jBjidBa BiouBjjoduii eun ap uos jaoajq
-Bjsa apand oun anb sojuamiBajaaB sojsa ojaj -bsoo Baod b ua^npaj
as 'auiJBjjBj^ A bjoSuo^ ajjua ojDBjuoa ap sojund boj 'sisajujs u^
-eozjanjsa sns sopo) UBi^iaip as anb optjuas asa na sa j^ -SBjqBj
-Bd sbj b oiaajgiui ns 3jjb3ubjjb :uij un ojos 'oaijaod ofBqBjj ns ua
ojstAajd ubi{ BJoSup^ ^ ^iüa-iBnBP\[ ^ojx^i^^d ouiod 'sbui o[ b opiAjas
ubi{ ea[ 'gBopí sb[ 'oiuamn^jB ^^ -saua^eun anb sbui jaaajjo uapand ou
ísBapi sb^ a[Jipad JL sauopisodmoD sbj ap ojuaum^JB p 'oj^o ua onioa
oun ua o^ub; jsasnq b ji ua 'sBuiap o^ jod jo.ua Buajauíoa ag
¡SBiouBisunoji^ sb^ ap JBass opiqBS Bq opijJBd
anb 'osa ap Bjanj ojaj -jopBJBpB oiJBjuauíoD opiqap p uis Bpipuajd
-raoa jas spand ou sauopBajD sns ap Bun ap sbui anb aoBq
B{ ap A otJB^nqBaoA pp sapBjpnDijip sej b asopuBajSB
sa [Buosjad uoisn^ re\ anb o^ bjou9^) BJBd sa anb 'B
uoisnpj bj 'opnuaui b 'anb s osa jo,j •btoub^suiiojt3 sjnd ap
uos 'sBosajjnq ssisaod jC saauBuioj 'soiauos sns ap bjjoábiu b^j
•OJUnSB ap U303JB0 S9pvp&amp;[O&lt;¡¡ SB^ 'O13J3UO3
o^uamnSjB un aasod ouiafijo^ p ts 'oj^aja ug 'ODiiaed OAijafqo pp A
Bapt v\ ap BiouasnB bj a^JBqoojdaj ua sauítuBun opts ueq 'BUJapoui
B^ouBdsa BDpiJD B[ A soauBjodmaiuoa sns 'BJoSu^^ b oju^no u^
'Bisapoui saaaA e Binjaa[ ns uao
-B^ anb sb^ uauanuoa anb sauoisnp sb^ a^uauíEsioaid uog •BiouBisuno
•jp ap sauoiaisoduioa uos sauopuBo A eojouos sns ap bijoábiu b^ 'sos
-uajxa SBuiaod soun^jB ap Bjanj 'anb 'osa jod s^ 'ooi^^od ojjojJBsap ja
d BijaiBui ua asjBnuoisuBj} Bjjpod 'BUBipijono BpiA bj ap ojuauu
opoj 'ojsiAaj^ua ojnoBjoadsa opoj 'buijb ns ap opB^sa oj^o
n jbj jBiajdjaiui ap zBd^a Bjiuas as ou ja jBna bj unSas upipaui bj ua
anb sbui Bp^u BqBsajaiui ou jouaixa opunra ja uainb b A 'oJiuapB
Bioeq eijanA sspsp ajdmais ueqBjsa SBpBJim seÁna 'ja bjbj -BqBuap
-Baua oj anb oj 'somsiui soj ap bjjbj bj ou A 'sojunsB ap BpuBpunqB
bj Bjanj anb 'sa ajqBqoj^ -Braaj ja jBjuioaua BJBd '^auBjq Bui^^d
bj ajuB^ap 'auiJBjjBj^[ BqBiuamíjadxa anb pB^jnoijip bj aaouoD ag
'BTJBpunaas BpuBiJodmi enn anb sbui inbB ouatj ou Bmajqojd ajs^
•oiusiui jap uopnoafa
bj BjsBq oiisodojd ja apsap opijjooaj ouiuibd ja sa j^no A uoio^ajo
bj ap SBdBia sbj 8B}aod soquiB ua uos sajBn jaqss Jod BiJBpanb sou
ísBpmjijsuo isB UB^sa BDtjaod Bjqo bj ap sajouaixa seuijoj

•SBuiaod sns ua opejBuas soinaq anb Bsonuis sauíj bj jBjiuit b
Biouanoajj uoo apuan 'oijbjjuoo jb 'amjBjjBj^ ua ísojBjja^ ap

opBisBinap Bjsa : odiuojDajmbJB ajuauíjBjauaS Bpanb o^auos ja
ua 'oSjBqtua uig *ojío b ojaojai un ap o oiajJBnD un ap 'oíanos p na
osjoa jap aÍBSBd ja uBZTjsa^ -BpBpnB joabui bj uoo 'sooiuaaj sosjn^aj
ap sasBjo sop ap sbui ap 'ajjBd bjjo jod 'osn oqaaq u^q auuBjjBj^[
A bjo2u9^) •upisjaAUi Bun jod opBZJop^ SBUiapB Bjsa ojuaiuiipaoojd
ouiTijn ajsa spuanaajj U03 -jojba ns ua Bjjpnj BJBd BjsandsBjj BjqBjBd
bj opuBjsre 'BJBdas anb 'bjío bj jÍ íoqoíp a^uauiBfijojd 'oj^o b osj^a
un ap atBSBd ja Bas '^sbjj bj ap ojsaj ja ajuamSis osjaA jb ojjuBSajaj A
'BjqBjBd bjos Bun buiij bj b opuBpp 'aun anb Bjjanb^ isauopisodssji
ap sasBj sop 'uaiq sbui q •uopisodsBjj bj ua aisisuo^ osjnaaj ubjS
ja 'jouBdsa B;aod ja BJBd oraoo 'auuBjjBj^ bjb^ ^asEj^ bj ap oiuaim
jb eaijdaj eun sa 'aiJBd ns jod 'osj^a jap o^uairaiAoui j^
•aaanit saonj na ojap ja nutsnji anb oj anb
'svjjaujsa ^p u&amp;s vito vj 'sauojf jas uoo
S ns syiu pionj anb a
•anaiu oj v X ojo jv ojsand ouivij. 9%
npjvf ns ap sofodsap sotunci soj ap
'snjjaq sauats sns puto anb oSanj sd/^
•mp \ap Miiadsap oíoi 7 a-a ímvx as
ounzoj ouivjv ap víou ap^an juno
ouop&gt;^ uou^a uoo oui/ ojo \a
vt^oo anb ojuam \a ajoqnapuQ
•movi{ ¿aoaio aid oouvjq ja sjt/j
ouvw vsouu&amp;n vj uoo vqvoun^t svtutmo
'ouujj apxao. ja opuvtodsap sajo^/ ^p
'viui vfum vj jos ja jvjuouwjj jy
Bun asjaDBq BJBd sajojj
aSooaJ anb u^aoC Bisa 'BJoSu^^) ua 'pBjo^[ -ajpBUT Bapt bj BjjojjBsap
anb 'BjanjB ap BpiuaA upusaSns Bun 'sxsajuwBd ajdrats un sa s^oaA y
•osjno ns bujojsbji 'opunra un ajatSns anb BJq^jBd bjos Bun 'aAajq
Ama asBjj Bun saoaA SB^onj^ -opuajis ojiqns un jod BpB;joo auatiap
as asBjj bj 'a^SBjjuoa jod 'agtxa bj ojuaiuiBSuad jap orauní oraiu
ja anb saoaA sbj sBpo^ -BAisajdxaut BpmSas ua A Buoi^uorasq
ua BjjBpjBj ou 'Baipoijad a^uauiauíjojiun as^jj bj '
• • • aja 'vsnui aojnp sosuaa ptoip aui sotuvno
atuvjua uos ouii^ai-ad un ap sosoj
-- -^
•opio ja
JBUH1SBJ b BU3A BzajadsB bjos Bun anb uts 'sosj^a oqDOtjnpA ajuBJnp
'opiduinjja^m ou oosaqBjB un ua 'ajjnasuBjj asBJj bj apuop 'sapvp
¿ sbj opnszaqB^ua 'jBfag ap anbn^ jb BtJo^BDipaQ bj ap jBJjuao
bj auaií anb BpuapBO bj ap Bap; bj Bjaip anb ajqxsod upp^np

�abstracciones ^puras y el vacío. Y las palabras al mismo tiempo que
las figuras de retórica, están destinadas a construir la imagen. A me
nudo, ellas se encuentran degradadas en su jerarquía; el verbo se
convierte en participio y adjetivo; otras Veces, entre la riqueza de
las cosas reales, eclipsa, o desciende en cadencia, al final de la frase
poética, -donde la imposición se extingue. La palabra enérgica se im
pone al espíritu, aislada, o realzada en valor por medio de inversiones
exquisitas y complicadas. Y el sustantivo, encarnación de la materia
visible y palpable, domina en toda su pureza, bajo el vidrio de au
mento de la hipérbole, o de la servidumbre de los epítetos, que le
dan colorido y magníficamente hacen resaltar su deslumbramiento.
Así, a la descripción, sustituye la imagen, al relato, una serie de
metáforas. Y en lo que concierne a la frase, a través del enredo o
remolino ilusorio de los incidentes y los paréntesis ideales, ella es
un arabesco que se desliza en línea sinuosa o de súbito se hace
abrupta, cortada de silencios, según el ritmo íntimo de las sensaciones
y emociones.
Este continuo esfuerzo tendiente a despejar de toda cosa a la
realidad material aunque instable, y esta larga frase en arabesco es
lo que constituye el fondo común de Góngora y Mallarmé. Fuera de
esto, la diferencia entre los dos poetas es considerable. 1 tempera
mento, la sensibilidad, la educación no son los mismos. ¿Qué im
porta esto, si tales diferencias se detienen allí donde comienza la
creación poética!
Esa tendencia consciente de su esfuerzo creador hacia una fina
lidad común los aisla de sus épocas respectivas. Y si es justo darle
el nombre de Góngora a una escuela de la cual él sería el precursor
y jefe; no es nada más que esta materialización, ese arabesco, lo que
constituiría el gongorismo. Las búsquedas variadas de vocabulario y
sintaxis, las particularidades de las figuras, son solamente los ele
mentos constitutivos o los medios conducentes a un fin ideal y único.

— 50 —

JUAN LLAMB1AS DE AZEVEDO

SÓKRATES U)
(Continuación de "Los Orígenes de la Filosofía del Derecho y del Estado")
Cronológicamente es Sókrates (470) un coetáneo de los sofistas,
pero filosóficamente se halla en oposición a ellos. Él mismo se lo
(1) Aunqne do hacemos una exposición de toda la filosofía de Sókrates^ sino sólo de su
filosofía jurídica y política y de sus supuestos necesarios, hemos de fijar brevemente nuestra
posición respecto al problema de las fuentes. Si analizamos por separado los testimonios
que poseemos de sus contemporáneos, podríamos hablar de tres Sókrates diferentes: el de
Aristophanes, físico y sofista despreciable; el de Xenophon, sensato, utilitarista, medio
cre, y el de Platón, profundo metafísico, maestro de la vida, subyugante, sublime. (Los
restos que han quedado de Aischines de Sphettus no dan pie para hablar de un cuarto
Sókrates). Sin embargo, el problema de un Sókrates histórico ha de plantearse necesa
riamente porque, dejando de lado las Nubes que, por ser un ataque despiadado, no puede
tomarse como retrato fiel, Platón y Xenophon, en la descripción de la personalidad y
de las doctrinas, coinciden hasta cierto punto. El problema sería determinar de qué lado
se halla lo histórico allí donde hay divergencia. Pero tal problema es, en rigor, insolnble
filológicamente. Pues, como Sókrates nada escribió, no tenemos ningún dato emanado del
propio filósofo que sirva de criterio para decidir entre aquellos. Sólo podemos controlar
a Platón con Xenophon y viceversa. Cualquiera que sea la solución, implicará una
petitio principii porque la negación de la exactitud del uno habría de basarse en el supuesto
de la veracidad del otro. Es cierto que muchos vieron en Aristóteles ese anhelado tercer
término para dirimir la cuestión (Brandis, Zeller, Gomperz, Joel, Piat, Brochard). El
Estagirita —se decía— está lo bastante lejos de S. para ser imparcial y lo bastante cerca
para estar bien informado. Examinadas a la luz de sus testimonios, parece que a la expo
sición de Xenophon le faltara algo y que a la de Platón le sobrara. Pero Aristóteles ha
dejado de ser un tercero, desde que H. Maier mostró en forma bastante convincente que
sus informes dependen en parte de Plat. Proíag. y sobre todo de Xen. Mera, y que, por otro
lado, proyecta sobre Sókrates su propia concepción. Estamos, así, otra vez ante el dilema.
La imposibilidad de solucionarlo se confirma repasando la historia de la valoración de
ambas fuentes. Esa historia ha llegado a cerrar un círculo. Cuando en el Renacimiento
se redescubrieron los escritos de Platón se creyó ingenuamente que todo lo que éste atribuía
a Sókrates correspondía a la realidad. De aquí proviene la veneración que como a un
santo le profesó Erasmo. Luego se pensó que Xenophon era el único digno de fe, pues
por su carácter de historiador de profesión y su rastrero vuelo filosófico, debía ser más
fiel, más objetivo que Platón, el cual, en virtud de su preocupación predominantemente
sistemática, nos habría dado un Sókrates impregnado del pensamiento platónico y encar
nando su ideal moral (Brucker, Hegel, Hermann, Labriola). Más tarde se intentó la com
binación de ambos testimonios bajo el control de Aristóteles. Se advirtió que había de
atenderse a Platón, por lo menos en parte, para no hacer completamente inexplicable el
papel que en sus diálogos atribuye a su maestro (Schleiermacher, Zeller, etc.).
Desde entonces la confianza que merecía Xenophon ha padecido mengua. Joel minó
su mentada objetividad, evidenciando los errores de hecho que contenían sus obras histó*
ricas, bordadas de fantasías y teñidas de parti pris, y alegando en cuanto a sus trabajos
socráticos, que fueron escritos mucho después de los hechos, por lo cual las fallas de la
memoria debieron conspirar contra la fidelidad del relato de un historiador de por sí
infiel, y su medianía filosófica —lejos de ser fianza de objetividad— hubo de constituir
un óbice para la comprensión acabada del maestro. Xenophon se habría basado en fuentes
ya escritas, especialmente en las obras de Antisthenes. Así, su Sókrates estaría presentado
como "un poco cínico". Por su parte, Maier demostró que en otros pasajes las Memorables
dependen de los escritos platónicos. Era, pues, natural que, Maier invirtiera la apre
ciación de los testimonios, dando la preferencia a Platón, en sos primeros diálogos,
— 51 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1114">
                <text>Góngora y Mallarmé : el conocimiento de lo absoluto por medio de las palabras. (Traducción y ampliación de notas y ejemplos, de Emilio Oribe)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1115">
                <text>MILNER, Zdislas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1116">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1950, Año III, Nº 4: p. 37-50</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1117">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1118">
                <text>1949</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1119">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Ehducación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1120">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1121">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="69" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="118">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e91bcfd8db20a465a6a632211673238b.pdf</src>
        <authentication>09d08f69535def106755967f42bcb7c0</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="584">
                    <text>••-..,-. . ;. [OAliom ono J0d nsiqonx] ()
,• - •
•'••..'••••••[ojio scnap oun] ()
... .*[uii| noninpaj) = []
•oixai p na Bjsa on = () (j)
•m^joj) "^umfdotiax 'oíftpj^ (/
j
-stjiíopiiasd ^ap bj ^ a^uasajd | ^^^sia^dmo^ saaopisodxa sop aab ssai tzajsi&amp;a on í 'opipjad
Bi| ^s p3ni9¡io vaqo b| opiqn sa 0010^ "n ^ S9 ^IIA tl^O^ttmuai^p&gt;¡^ nu^aapyl^ ojqi| as
oixag aas^ nb 'svioao^ ap suoa; fj ap nopisodxa o[ oppnput sotaag (I)

-61X3 o[ JaqBi^ apand ooodniBj 'a^aajspca ou o\ ajsixa re sand
(^) :83noi3BJapisuoo sbjjo ^p pnjjiA ua naiqniBí (oja^)
•aiuajsixa on o[ ajsix^ on o^ea jo&lt;j
•Z3A B^ b Bjsrxa ou A Bjsixa oS^B anb opjnsqB ajuaniBj
ea ojaj •BJnsixa oijbjiuod |b 'a^uajstxa ou opuats A
on 'a;uajsixa ou ouioo asopuatqtouoo sand iBai^sixa
ou A oduiaji omBim [b Bjj^spca 'ajuaisixaux o\ ajsixa ig
•9JU3JSIX3-UI OJ 9%StXB O^^
•BpBU ajsixa ou aub ejjn^aj oj^^a 8Q -qatud v\ JBp b ba
uaiqtuBj anb o\ ap— ajuajsixa on . ajuajeixa sa anb O[ atene^
iu '—jiaaSns b ba oraoo— a^na^^pca ou o\ in —jBjjsouiap b
ba otuo^— aiuaisixa o\ aisixa on ojaj •a^uaisixa on of A a^uai
-spea o\ (zaA bj b) jas (apand) uaiquiaj o ajua^eixa ou oj o
aina^sn^a o\ ea o^[B a^ea 'oSp3 3]8ixa xe :a}uain^ie p ea 'sp^n
aieixa on anb ap uoisnpuoa b^ b BAa^ o\ anb ojuainiBuozBj [^

(¿9)

(99)

'(sajqmoq) SBmap eo^ b jBDT[dxa ru jb^iu
-nraoa Bjjpod as on '9[qpsouo^ Bjanj is unB :oja^ja)
íajqmou
^a bjb&lt;I a^qpsouSoDui ea 'oSp^ a^en^a te un^ :opunSae
ÍBpen atenea on anb :ojannjd

)

eoidpuijd eajt auodxa &lt;BZ3[BmjBf^j bj; 3q o Jag
opBtBJt ne na san^ •sbjo3bjoj(j ap sojdaps so{ ap "
i ap uapjo p ojadma JBtdopB uis 'uopiuSoo B{ UB^aiu anb

(z) (8oJo89líJ aP) ^pn^ea b^ ap oipaaojd opuoa^ ap sbiSjoj)

(59)

uruuy U(j josafoij /ap oíauS fap úpt

•(O

oxxas Níioas Has on la aaeos vraoax ns

aa sviohoo

�Lo que existe se opone diametralmente a lo que no exis
te (SK y si Ia existencia corresponde a lo que no existe, a lo
existente le corresponderá no existir. Pues bien, es una impo
sibilidad que lo existente no exista; por lo tanto tampoco es
posible que lo no existente exista.
(68)Pero no existe tampoco lo existente.
Pues si hay lo existente, (puede) ser eterno o creado o
eterno y creado a la vez. Pero —como será demostrado— (lo
existente) no es eterno ni creado, ni los dos juntos; de ello
se infiere que no existe lo existente.
Tenemos que empezar (nuestro razonamiento) por lo
eterno. Si lo existente es eterno, no tiene principio.
(69)Pues todo lo creado tiene un principio. Lo eterno, empero,
que existe sin haber sido creado, no tiene principio. Pero si
no tiene principio, es infinito. Y si es infinito, no existe en
ningún lugar. Pues, si se hallase en algún lugar, aquello
donde estaría, debería ser otra cosa. Por consiguiente, rodeado
de algo, ya no (podría) ser infinito, porque lo que rodea es
más grande que lo rodeado. Pero, como nada puede ser más
grande que lo infinito, lo infinito no puede existir en algún
lugar.
(70)Pero lo existente tampoco puede ser contenido en sí mismo.
Pues (si fuera así), lo mismo sería el contenido y el conti
nente (6), y lo existente se partiría en dos: el lugar y el
cuerpo. Pues lo en que es el lugar y lo en ello, el cuerpo.
Pero como esto es absurdo, lo existente tampoco puede con
tenerse a sí mismo. Por consiguiente, si lo existente es eterno,
(también) es infinito; si es infinito, no está en ningún sitio;
y si no tiene algún sitio, no existe. Por lo tanto, si lo existente
es eterno, no. (puede) existir en absoluto.
(71)Pero lo existente no puede tampoco haber sido creado. Pues
en este caso (solamente puede) tener su origen en lo existente
o en lo inexistente. Pero no (puede) proceder de lo existente.
Pues ya que es existente, no procede (de la nada) sino que
ya es existente. Pero tampoco (puede originarse) en lo in
existente. Pues lo que no existe, no puede dar existencia a
nada, porque lo que crea debe necesariamente participar en la
existencia. De ello resulta que lo existente no ha sido creado.
(72)Asimismo lo existente no puede ser ambas cosas a la vez,
pues lo eterno y lo creado son incompatibles: si lo existente
es eterno, no ha sido creado, y si ha sido creado no (puede)
ser eterno. Por consiguiente, si no es eterno ni creado ni
los dos juntos, no se puede admitir que exista lo existente.
(73)Pero también de otra manera (es posible probar que no se
da lo existente): si existe lo existente, no (puede) ser sino
uno o múltiple. Pero no es uno ni múltiple —como será
demostrado— así que no existe lo existente. Pues si es uno,
(5)[Pues estas cosas se oponen recíprocamente]
(6)[lo mismo será lo en qne se halla y lo que en ello se halla]

(74)

(75)

(76)

puede ser o una cantidad, o algo compuesto, o una extensión, o
un cuerpo. Pero cualquiera de estos que sea lo existente, en
ningún caso es uno. Pues si es una cantidad, será divisible;
y siendo compuesto se podrá descomponer. Igualmente, lo que
se concibe como extensión no será indivisible. Y si se trata de
un cuerpo, (hasta) resultará triple, pues será largo, ancho y
alto. Pero sería absurdo sostener que lo existente no sea nada
de (todo) esto. Por lo tanto, lo existente no (puede) ser uno.
Pero lo existente no es múltiple tampoco. Pues si no es uno,
no (puede) ser múltiple, porque la pluralidad se compone
de las unidades. Suprimiéndose empero la unidad, lo múl
tiple también queda abolido. De lo dicho se deduce que no
existe ni lo existente ni lo inexistente.
Pero también es fácil probar que (lo existente puede) tam
poco ser ambas cosas a la vez: existente y no existente. Pues
si existe lo existente y si existe (también) lo inexistente, los
dos coinciden en cuanto al (hecho de) existir. Pero esto
significa que los dos no existen. Pues es un hecho que no
existe lo inexistente, y ha sido demostrado que lo existente
coincide con lo inexistente y que por lo tanto no existe lo
existente.
Pero aun si lo existente coincide con lo no existente, lo exis
tente no puede ser los dos: pues si lo existente fuera los dos
(es decir existente y no existente) a la vez, (ya) no coinci
diría (con lo no existente); y si coincidiera, no (podría) ser
los dos. De ello se puede deducir (por el razonamiento si
guiente) que no existe nada: pues si no hay lo existente ni
lo inexistente, ni los dos juntos, y si fuera de esto no puede

(77)

(78)

(79)

ser concebida ninguna otra posibilidad, (esto es una prueba
de que) no existe nada.
Pero (hasta) si hubiera algo, sería incognoscible para el
hombre e inconcebible, lo que va a ser demostrado como
sigue. Dice Gorgias: lo existente no puede ser pensado, si el
objeto pensado no es existente. Y con razón (lo sostiene):
pues como lo blanco puede pensarse si (el objeto) pensado
es blanco, por otro lado, forzosamente, lo existente no podrá
ser pensado, si lo pensado no existe.
Por lo tanto, (Gorgias) argumenta sensata y lógicamente:
lo existente no puede ser pensado, si lo pensado no existe (')•
Pero lo pensado no existe, lo que resulta de la argumentación
que sigue más adelante (8); por lo tanto lo existente no puede
ser pensado.
En cuanto a lo pensado es claro que no existe.
Pues si lo pensado existiera, todo lo que piensa el hombre
existiría y tal como lo piensa. Pero esto es inadmisible. Pues
por más que uno se figure a un hombre que vuela, o carros

(7)[Por eso la tesis Lo existente no puede ser pensado, si lo pensado no existe
es sana y salvadora para la conclusión]
(8)[Pero lo pensado —pues debe ser anticipado— no existe^ como será demostrado]

268 —
— 269 —

�— 69^ —
[opBJisomsp BJ88 ouioo 'ajaijo on —opBdpiius 138 ^qap sand— opBStrad o[ ojs^] (g)
3161X3 O^ OpBSU3d OJ 18 'opB^IIdd J3S 3p3Ild OH 3103^81X3 O'^ 8163] B^ O83 1O¿] (¿)
sojjbd o 'npnA anb ajqraoq un b ajnShj 98 oun anb sbui jod
san^ •siqístmpEut sa ojs^ ojgj -Bsuaid oí oiuoo pj^ A BjJTisixa
ajqmoq [^ Bsuaid anb o¡ opoj 'BJaijsixa opBsnad o[ is san^
•a^sxxa on anb ojsp sa opBsuad o^ e ouron^ ug
•opBsnad jas
apand on sjugisixg o¡ ojubj o[ jod í (8) aiuspps ssin aní^^s anb
uopBiuamn^jB b[ ap Bj^nsaj anb oí 'ajsixa on opBsuad oí ojaj
• (J aieixa ou opesuad o[ is 'op^snad j^s apand on a^uajsixa o[
: aiuauiB3io[ A BjBsuaa BjnaranSjB (sbiSjo-j)) 'ojhbj o\ joj
•sjsrxa ou op^suad o\ is 'opBsuad jas
Bjpod ou ajuaisixa oj 'a^nauíBsozJoj 'op^^ ojjo jod 'o^uBpq sa
opBsnad (ojafqo [a) is asjesuad apand o^nBjq oj ornen sand
: (anaiisos o[) uozni noo j^ 'ajua^sixa ea ou opesuad ojafqo
p is 'opBsnad jas apand ou auia^sixa o\ :sm%iof) 9oiq -anSis
otnoo opBjjsoraap jas b ba anb oj 'a[qtqaouooui a ajqmoq
ja Bjed dpqx^sonSo^ui Bjjag 'oS[B Bjaiqnq xs (bjsbi^) oj^j
•BpBU ^jsixa on (anb ap
Bqanjd sun s^ oisa) 'pBpx^iqísod bjjo BunSuiu Bpiqaouoo jas
apand ou ojsa ap Bjanj is Á 'soinnf sop so^ iu 'a^najsixaui oj
ra ainajsixa o^ Ávi\ ou is sand :spBn aisixa on anb (aiuatn^
-18 ojuaiuiBnozBj p jod) jpnpap apand as o]^a ^q *sop soj
jas (Bupod) ou 'Bjaipiontoo is A i (ajuaispca on o[ uoa) Bijip
-xouioa ou (b^) 'zaA b[ b (atnaisixa ou A ajnajeixa Jioap sa)
sop so[ Bjanj aiuaisixa oj is sand :sop soj jas apand on ajuaj
-stxa o^ 'aiuaisixa ou o^ noa apiamo^ aiuajsixa o\ ts un oi9¿
•ajuajstxa
o\ 9181X^ ou o^ubj o^ jod anb A ajuajeixaní o¡ noo apiautoo
9ju9isix9 oj; anb opBj^souiap opis Bq A 'aiuaisixaui o[ ajetxa
ou anb oqaaq; nn sa sanj 'na^sixa on sop so[ anb b^ijiu^ts
ojsa oja^ ^Jiispca (ap oqa^q) p ojuen na uappuioD sop
so^ 'ainajsixaní o^ (uaiqniBj) ajetxa xs A ajnajsixg o[ ajeixa is
sanj 'a^naisixa ou A ajuajsixa :z^a bj b sbso^ SBqmB jas oood
-vue% (apand ajnajsixa o^) anb j^qojd ^pej sa naiqniBi oja^
'ainaisixanr o\ iu ajuajsrxa o[ tn a^srxa
ou anb aonpap as oqaip o[ ^q -opi[oqB spanb uaiqraBj [di;
-pim o^ 'pBpran v\ ojadma asopuaunijdng 'sapspxnn sb^ ap
auodmoo as pBpijB.m[d b^ anbjod 'a^dt}|ntn jas (apand) ou
'oun sa ou is san^ *o9odmB) a[d]ijnui sa on ajuajsixa o^ ojaj^
•oun jas (apand) ou aiuaisixa o\ 'oiubi o^ io¿ -oiso (opoj) ap
BpBU Bas ou ajuaisixa o^ anb jauaisos opjnsqB Bijas oja^ 'ojp^
A oq;9UB 'oSjB^ Bjas sand 'apJuj BJBip^saj (BjSBq) 'odjana un

(6¿)

(8A)

[B]]Bt{ 38 o¡[3 3 anb oj i ^jjcq 39 3nb ua O[ BJ38 onisnn oj] (9)
[31Q3mB30Jldl031 OSQOdO 39 8BS00 SB193 83U^] (^)
'onn sa ts san^ 'ainsjspca oí sjstxs on ^nb isb —opBJ^souiap
BJ3S ouioo— 3idiipn.ni iu oun ss ou oja^ ^dup^in o oun
oms jas (apsnd) ou 'sjusjsixs o^ ajeix^ is : (sjuajsixa oí Bp
as on anb jsqojd aiqísod sa) BjauBin bj^o ap uaiqraBj oja^ •(SA)
•3JU3181X3 o\ Bjstxa 3nb jiiimpB apand 38 ou 'soiun^ sop sol
TU OpB3J0 IU OUJ3J9 83 OU tS '9}U9inSlSUOD JOJ •OUJ313 J38
(opand) ou opBajo opts Bq is A 'op^aja opis Bi{ ou 'onjaja sa
aiu9}8ix9 oí xs :83iqi}Bdmo^uT nos opssjo oí A ouia^a oí sand
'zaA bi b sBSoa gBqiuB jas apand on a^ua^sixa oí omsimisy
•opsajo opts bi^ ou ajuajsixa oí anb Bjp^saJ ons a^ •Bpuajsixa
bi ua jBdioi^JBd siu^niBiJBsaoau aqap b^jd anb oí anbjod 'BpBu
b BiDnajsixa jBp apand ou 'a^sixa on anb oí san^ -aiuaisixa
-ui oí ua (asjBui3iio apand) ooodmBj ojaj 'ajuaispca sa bjC
anb onis (BpBn re\ ap) apa^ojd ou 'ajnajsix^ sa anb vA sanj
oí ap japaaojd (apand) ou ojaj 'ajuajsixsut oí us o
oí ua ua^iJO ns jauaj (apand 9^uauiB[O8) osbo aisa ua
*opB3J3 opis jaqBq ooodraBj apand ou ajuajeixa oí ojaj;
•oin[osqB ua ai^spc^ (apand) ou 'ouia^a ss
a^uajspca oí is 'ojubj oí jo^ 'ajspca on 'oijis unS[B anaii ou xs A

(ZA)

(IA)

íopis nnSniu ua Bjsa ou 'o^iuijui sa is íoiiutjni sa (uaiqunn)

^ ua Jiisixa apand ou ojiuijuí oí 'ojmijni oí anb
sbui Jas apand BpBU omoa 'oja^ 'opsapoj o\ snb apu^j^ sbui
sa Bapoj anb oí ^nbjod 'ojiutjuí J3S (Bjjpod) ou vA 'o3[B ap
opBspoj 'aiuamSisuoo joj -bsoo bj^o jas Bjjaqap 'bijbiss apuop
o^pnbB 'jsSni nn^iB U9 asB[iBq as is 'san^ "JBSni unSnm
us 9J8IX9 ou 'ojxmjuí sa is j^ 'ojiuijui sa 'oidpuijd auan ou
is ojaj •otdionijd auap on 'opBajo opis jaq^q ms ajsixs snb

(SA)

'oujaja sa 9ju9^8ix9 o\ 18 '9^uamisuo3 joj •omsim ts b asjansi
-no apand o^odme^ ajuai^ixa oí 'opjnsqB sa oisa omoo oja^
•odjsna p 'o^^ ua oí A jB^ni p sa anb us oí san^ -odjan^
p A JB^ni p :sop ua Bjjiijsd as aiuaisixa oí A '(9) a^uau
-lino p A opxuaiuoa p btjss omsiui oí '(jsb Bjanj is) san^
•omsiui ts U3 opmaiuo^ jas apand oooduiBj aiuaisixa oí

(9A)

(W)

ap B)Bj) as 18 j^ •ajqísiAtpui Bjas on uot9ua;x9 oraoa gqiouoo as
anb oj 'ajuauqBn^j -janodmoasap Bjpod as ojsanduroo opuais A
ía^qísiAip Bjas 'pepijuBo Bun sa is san^ 'oun sa oseo unSuin
U9 '^juaisixa o\ Bas anb eo^sa ap BjainbjBna ojaj -odjano un
o 'uoisuajx9 Bnn o 'oisanduioo oS¡b o 'pBpxine^ Bun o jas apand

'ojsdnis 'oujaia o1^ •oidionijd un auoij opeaj^ oí opoi 69n,j
•oidionud auau ou 'oujaia sa ajuaispcs o^ xg •oujsjs
oí jod (ojuainiBnozBj ojjsanu) jBzadms anb soraanaj^
•ainaispca oí aisxxa ou anb 3J9ijm as
ojp ap tsoinnf sop eo^ iu 'op^aj^ iu ouia)3 sa ou (ajuaisixa
oí) —opBjjsomgp bjss omoo— OJ3J "Z3A bi b opB3jo A oujsjs
o opB3J0 o OUJ3J3 jss (apand) 'a^uajsixa oí ^Bq is san^
•3ju3}six9 o/ ooodtunt atsixa ou ojaj
•Bjsixa aluaisixs ou oí anb ayqísod
sa oooduiBi ojubj oí jod íbjsixs ou sjnsisixa oí anb pEpi^iqis
-odiut Bnn sa 'uaiq sanj -jtisixs ou BjapuodsajjoD ai ajuajsxxa
oí b 'ajsixa ou anb o\ b apuodsajjo^ Bpuaistxa bi is A '(s) aj
-etxa ou anb oí b 9juain{B.ij3uiBip ánodo as a^sixa anb o^j

(OA)

(69)

(89)

�. que corren sobre el agua, (sin embargo) no vuela en seguida
el hombre, ni corren los carros sobre el agua. De ello resulta
que lo pensado no existe.
(80)Además, si lo pensado existiera, lo que no existe no (podría)
ser pensado. Pues a lo opuesto corresponde lo opuesto. Lo
opuesto a lo existente, empero, es lo inexistente. Por lo tanto,
si lo existente pudiera ser pensado (9), lo no existente no
podría serlo. Pero esto es imposible. Pues la Escila y la Qui• mera y muchas cosas más, que no existen, pueden ser pen
sadas. De ello resulta que lo que existe no puede ser pensado.
(81)Así como las cosas que se ven se llaman visibles porque son
vistas y las cosas que se oyen se llaman audibles por ser oídas,
y no rechazamos lo visto como inexistente porque no se oye,
ni lo oído porque no se ve —pues cada cosa tiene que ser
percibida por el órgano respectivo y no por algún órgano
ajeno— asimismo lo pensado debería existir sin que sea visto
ni oído, pues es percibido por su propio órgano, el juicio.
(82)Por lo tanto, si alguno se imagina carros que corren sobre el
agua (10), sin que (naturalmente) los vea, (forzosamente)
deberá también estar convencido de que, (en efecto), existen
carros que corren sobre el agua. Pero esto sería absurdo. Por
consiguiente, lo que existe no (puede) ser pensado ni con
cebido.
(83)Y aun si (lo existente) pudiera ser concebido, no se podría
comunicar a otro.
Pues si las cosas que existen en el mundo exterior son
visibles y audibles, en fin perceptibles —las unas al alcance
de la vista y las otras del oído, pero no al través— ¿cómo
podrían ser comunicadas a los otros?
(84)Pues el medio de comunicación es la palabra; la palabra
empero no es el substrato ni lo existente; por tanto, no po
demos comunicar a los demás lo existente sino (sólo) la
palabra que no es idéntica con las cosas. Pues bien, así como
lo visible no puede ser oído ni viceversa, asimismo lo exis
tente —pues existe afuera— no puede tornarse en nuestra
palabra.
(85)No siendo empero (idéntica con) lo existente, la palabra no
puede ser comunicada a los otros. La palabra —dice— es el
producto de las cosas que, desde fuera, nos vienen al encuen
tro, es decir un producto del mundo perceptible. Tan pronto
como, por ejemplo, el gusto nos alcanza, hace nacer la pa
labra enunciada sobre esta cualidad, y el color incidente da
origen a la palabra sobre el color. Pero si es así, no es la
palabra que expresa el mundo exterior sino el mundo exterior
que indica la palabra.
(86)Sin embargo, no se puede sostener que, así como lo visible
y lo audible subsisten, lo mismo suceda a la palabra, de ma-

ñera que el hecho de su existencia y de su subsistencia (pue
da) dar indicaciones sobre lo subsistente y lo existente. Pues
—dice— aunque la palabra (subsista), difiere, sin embargo,
de las demás cosas existentes; y lo que más difiere de las
palabras, son las cosas visibles, pues órganos distintos per
ciben lo visible y la palabra. Así, la palabra no revela, en
general, las cosas existentes, como tampoco las cosas mani
fiestan recíprocamente su naturaleza.

(87)

Frente a tales aporías planteadas por Gorgias, el criterio de
la verdad desaparece en virtud de ellas. Pues el examen de
lo que no existe ni de lo que no puede ser conocido ni de
lo que no puede ser comunicado a los demás, parece imposible.

(9) [si le corresponde ser pensado]
(10) [piensa que los carros corren sobre el agua]
— 270 —

— 271 —

�— UZ —

— OLZ —
ojqos najjo^ som^ ao| 3nb esaaid] (01)
[opesusd ras apuodsajjo^ 9| 19] (5)
-bui ap 'Bjqsp^d bj b Bpaans oinstin o^ 'uajsisqns apqipnB o^ Á
oj oinoD jsb 'anb aauajeos apand as ou 'oJBqnia urg
•BjqB[Bd v\ Baipui anb
opunm p oms jooaixa opunm p Bsajdxa anb
b[ sa ou 'isb sa is ojaj -jo^o p ajqos BjqB^Bd B[ b
Bp ^juappui jopDa p A 'pBpipna Bisa ajqos BpBpunua BjqB[
-Bd B^ J39BU aasq 'eznBop^ son ojsn3 p 'opfmafa jod 'oraoD
ojuojÜ ubj^ •a^qijdaaaad opunm pp ojanpojd un Jiaap sa 'ojj

rl

-uanaua ^b uauaiA sou 'Bjanj apsap 'anb SBSoa sb[ ap ojonpojd
p sa —aoip— Bjqs^d b^j -sojjo so]; b epBainnraoa jas apand
ou Bjqs^d ej; 'ajuajsixa oj (noa Bojiuapi) ojadma opnais

(9^)

(^g)

Bjjsanu na asjBUJO} apand ou —BJanjB a^stxa sand—
-sixa o^ ouisiuiisB 'BsjaAaotA m opio jas apand ou apqisu. o\
oraoa 18B 'uaiq sanj -sbsoo sb[ noa Boijnapi sa ou anb Bjqs^d
^\ (ojos) oms ajuajsixa o\ SBraap so^ b jBoiunraoo somap
-od on 'ojobi jod íainajsrxa o\ ra o^BJjsqns p sa ou ojadma
BjqB[Bd B[ íBjqBjBd B[ sa noiOBOiunraoo ap oipara p san^
¿SOJJO SO[ B BBpB3TUnmO3 J3S UBTJpod
orapa? —83ABJ) p^ ou ojad 'opjo pp sbjjo sb^ A bjsia bj ap
aanBop^ ps SBun sej— sspqi^daajad urj na 'sa^qipns A sa^qísiA
nos joijaixa opuntn p na na;sixa anb SBSoa sb^ is sanj
•oujo o jvoiuntuoo

•ajqísoduii aoaj^d 'sBtuap so[ e opeaiunutos jas apand ou anb o^
ap tu opiaouoa jas apand on anb o{ ap ra ajsixa ou anb o[
ap uamexa p sanj -SBjp ^p pnjjiA ua aaaJBdssap pepjaA b[
ap oijajija p 'sbiSjo-^) jod sepBajnB^d SBjjodB sap^j b ajuaj^

•opiqs^
-nos ra opBsnad jas (apand) ou ajsixa anb o[ 'ajnarnSisuoo
jo^ 'opjnsqs Bijas ojsa oaaj -biiSb p ajqos uajjoo anb sojjb^
uajsixa '(ojaaja na) 'anb ap oppuaAuoa jBjsa uatquiBj Bjaqap
(a;uaniB8ozjoj) 'b^a so[ (ajuaui[BamBu) anb uis '(0I) Bn^B
[a ajqos najjcoo anb soxibo buiSbuii as ounS[B is 'ojubj o[ jo^
•oíainf p 'oubSjo oidojd ns jod opiqiojad sa sand 'opio ra
o^sia Bas anb uis Jijsixa Bijaqap opBsuad oj omsimisB —ouafB
oubSjo un^^ jod ou A OAijaadsaj oub^jo p jod Bpiqpjad
jas anb euaij bso^ ^p^a sand— aA as ou anbaod opio o[ ra
'a^o as ou anbiod ajuajsixaui oraoa o^sia o^ sotuBZBuoaj ou A
'SBpio jas jod sa^qipne ubuib^ as ua^Co as anb sbsod sb[ A sbjsia
uos anbjod sa^qieíA ubuib^ as usa as anb s^sos sbj ouioa isy
'opesuad jas apand ou aisixa anb oj anb B^p^saj o¡;p aQ -SBpss
-uad jas uapand 'uajsixa ou anb 'sem sbsoo SBq^nm A BJam -m^) vi A bjk&gt;s;j B^ san^ -a^qísodiui sa ojsa oja^ -o^as Bjjpod
ou ajuaj8ixa ou o[ '(e) op^suad jas Bjaipnd a^uaisixa o^ is
'ojubi o^ jo^ -aiuaisncaui o\ sa 'ojaduia 'ajusisnta oj b ojeando
o^ 'ojsando o[ apuodsajjoo ojeando o¡ b san^ -opBsuad jas
(Bjjpod) ou ajsixa ou anb o[ 'sjaijsixa op^suad o\ is 'SBiuapy
•ajsixa ou opesuad o\ anb
Bjpnssj o^p 3Q 'BnSB p ajqos sojjeo soj uajjoo ra 'ajqraoq p
BpinSas ua BpnA ou (oSjBqma uis) 'Bnáe p ajqos uajjoa anb

(¿8)

•Bza^jnjeu ns ajuauíBaojdpaj uBjsatj
-iubui sbsod 8B{ oaoduiBj onio3 'sajuajsixa SBSoa sb[ '^jauaS
na '^pAaj on BjqBjBd v\ 'jsy 'BjqB^d bj A aiqísiA o\ uaqp
-jad sojmjsip boubjo sand '83[qisiA s.BSoa sbj nos 'SBjqepjd
sbj ap ajaijip SBtn anb o\ A ísajuajsixa sbsoo SBiuap sb^ ap
'oSjBqma nis 'ajaxjtp '(Bjsisqns) BjqB^d ^ anbnnB —aoxp—
e^n¿ -ajuajsixa o[ Á ajua^sisqns oj ajqos sauoiaBoipui jBp (sp
-and) Biouajsisqns ns ap Á Bpuaisixa ns ap oqaaq [a anb Bjan

(^g)

(X8)

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="585">
                <text>Gorgias de Leoncio : su teoría sobre el no ser según Sexto Empírico</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="586">
                <text>Traducción del griego del Profesor Dr. Armin Schlaefrig</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="587">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1947, Año I, Nº 2 : p. 267-271</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="588">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="589">
                <text>1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="590">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="591">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="592">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="258" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="478">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a20136bb1d136042269807eaea263a34.pdf</src>
        <authentication>68396050c81c2b4a0931a58f32a2cee7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2906">
                    <text>I

PUBLICACIONES DEL DEPARTAMENTO DE LITERATURA IBEROAMERICANA
DE

LA FACULTAD

DE

HUMANIDADES

Y

CIENCIAS

DE

MONTEVIDEO

IDEA VILARlt\JO

GRUPOS SIMETRICOS
EN POESIA

..

...

8 OB. 1
Vi l
e j· 5

.•

UNIVERSIDAD DE LA
MONTEVIDEO
1S'S8

REPUBLICA

��PUBLICACIONES DEL DEPARTA MEN TO DE L ITERATURA IBEROAMERICANA
DE

LA FACULTA D

DE

HUMAN IDADES

Y

CIENCIAS

DE

MONTEVIDEO

IDEA

GRUPOS SIMETRICOS
EN POESIA

U NI V E RSIDAD DE LA
M ONTEVIDEO
1958

REPUBLICA

o op
~

IStt

-

�1

1

Jef d J ll

rt rn nlo d

"'º

LlF'

l 1tC"r tur lb ro rn

11

DE

\. Z.EI\ l DO

Col bor d rr :
1t
l

1

\.
R

IIl

) 1 T \R

111 •~t.:

1 l\I R

JOAQ l
JO 1

J''
n{

•O Z l O DI
ll I Q

l""tu 11

} T 111: \ 1 RR l

J. )• RI IRF
} l 1 nT

JE

1 DO

T

R

JU~

• JlR DERIO

ALTER I~ 1

101

'11 1u'"'o
Jl rario :

f ICUEI

\

CI l.

1

CNO

\u ili r, \ rud nlc de J•rofc or:
'ORl\t

]011

O

11ibliotecnrin:
1) 1 ' 11Enno

Cop)Tighi b) Facultacl de
Impresora Cordón

DI

( ' IZ Jl\

llumanidnde~

)'

Ciencia~

Jl/ontP.vidco

�I
La versificación, niateria cont·en cional. Causal\ de la larga
t igencia de la i ersif icación clru ica española. Dcslntercs de los
poeta &lt;; por los &lt;;ecreto&lt;; de u técnica. l~l nnálr,rs literario : Dánia o
Alonso y u intento de encarar cientí/ican1 cnte el e'tudio de la
1iteratura.

La , -er .. ificación, materia con,· n io11al por xc lencia .. ~
apoya en t1n conjt111to de r egla - qt1e 1 é:\.ito 1 11ábit o la
opinión (le los a11tig11os in,ri- tieron el at1tori(lad. on 11or111a~
pretenclidan1ent obligatoria ct1)ro co11oci1ni 11to r10 signifi a
para el cr a(lor al1ondar en el (le s11 arte* Cll)Tª r e,·elació11 110
contrib11ye a explicar el atracti, 0 d &lt;l t r111i11a clo , . r -o. el
tilo d e tal a11tor. ro oh tant , 11a11 i111¡lera&lt;lo por siglo 01110 si
fueran e-.: n ciale a !a poesía )T 11asta cier to 1&gt;t111to co11s r\ra11
aún -t1 "' f11 ero .. ele tal 111odo qt1
l ' rer-o lil&gt;r apare
0111
un l1ijo ele ·rarria (lo qu e ti e11
11 lla- stt l1ogar ). s11 ost11111hre ele lo .. c¡11e ~e aparta on la r '011fortant -e!!l.tricla&lt;l
ele pocle r ' ro},· r e11 c11alcp.iier i110111 11to.
Co11 otra p er -p ecti,Ta a¡)are 11.. ~ g\111 -e 'T r&lt;Í 111á- acl lante. co1110 fc)r111t1las qu
11cajona11 l fl11ir líri o., c111e oartan el '"'ltceder 11atltral d l ri t111 0. ,. ., i 11 i11bargo l po ta 'r rdad e ro p11e&lt;l
011 llél5.. llega n s 11:s 111ejore 111&lt;&gt;111 11 tos a r ar
en ellas., se enric111ec i11 clt1~0 t1111¡&gt;l i 11(10 co11 las ol ligacio11c-;
CJlle 1 i111¡&gt;onen. Tingt111a uj ic)11 fc&gt;r111al p11 el in11&gt; clir a llil
poeta el arre o a la l&gt;elleza o a la ~'-1Jrc:siií11 c¡11 ll11 . . ca ~ e-.. i11á - :
i e-a forrna coi11cicl co11 ...11 e-..tilo ¡)r&lt;&gt;Íttn&lt;lo e) si lo n ·t1 11tra
en ella .. p11 el s r] 11n í1til i11\ &lt;1lo ral&gt;l . J&gt; r&lt;&gt; 11(&gt; a toclo- 11i
para tocio co n,ri 11 11 lo ... ca-ill er&lt;)S cli-.1&gt;011il)lc- )
l1ac clifí il
expli ar 1&lt;1 1111ú11i111 ) f cli1atacla ac ¡&gt;ta ·i&lt;'lll el c¡11 l1a11 o-oza&lt;lo
con,Te11cion e . . ta11 artificio ... a" )• ' '11111 ral&gt;l s .
Co1110 11111es tra ele e -e cará&lt;~t e r ac 'Í&lt;l ~11tal ¡&gt;tt el traer'•)
l pro
11 1&lt;t literatura españc&gt;la. &lt;l la ri111a s irr cl11 ' ti hl tira11&lt;&gt;:
1

L

1

7

7

ó

'

�La sim.ilicadencia, que co1nenzó por ser una f igu1·a, una
gala retórica, y que luego pros¡Jeró 1nerced a la relajación de
los preceptos de la rnétrica cuarititativa, llegó a extre1nos licenciosos no pre'rJistos al propagarse si1i m edida así eri el verso
corno en la prosa. En la época de la conqitista 1n11sul111a1za dice
Amador de los Ríos, los mozárabes Sa1i Eulogio y Alvaro Cordobés, Samsón y Leovigildo, emplearo1i en s11s aco1npasados
períodos terminaciones rimadas. Poco a poco, 1&lt;1 ri1na fue abandonando la prosa y no tardó rnztcho en ser patri1no1z.io exclusivo de las obras en verso 1•
Más aun, aquella gala retórica, 11oy vicio int0Je1·ahle en la
prosa, pasó a ser condición sine qua non del ' 'erso español.

Se pueden enumerar algt1nas de las posibles razones de
la larga vigencia ele la versificación clásica y de -u f or1nidable
aparato:
1) La versificación es fácil. La pintura, la inúsica, la
arquitectura 110 pueden acometerse serian1ente sin sólidos estudios previos. La poesía, sí. En el plano de la creación popular todas las artes se las arreglan con poca cosa. Pero la poesía
puede seguir mo"·iéndose en planos más clifíciles sin inás recursos que los intuitivos. Al n1úsico no le basta oir música ni
al arquitecto ver casas para l1acerla . El que ' rersifica, en cambio, trabaja de oído: lee un soneto o tina lira, oye tina décima
o una seguidilla y puede repetir esas f orinas al in-tante. Los
preceptos que debe cumplir para qt1e tt prod11cto no sea tacl1ado de incorrecto no pasan de la inedia docena. Lo demás
lo 11acen su oído y su talento nat11ral. A ' reces alcanza el primero 2 •
. , La poe ía es fácil y accesible a cualquiera. Esa es la opin1on general y la de mucl10 críticos ª, y l1asta los poetas la
comparten.
2) Sirvió. E incluclahl~ c¡t1e la poe ~ía e pañoJa,
~ ~· Vrcu~A &lt;: rruENTE , l~s!uclio ... de n1étrica española.
c1 Por l? rn cngua de la sc1r.n~1a todo se alrcucn a hn zcr ditnclo.;, solamente
1 la igualdad de In syllu lu1s } co 1u· orclun~ia de los hordonr: según 1•l
guar ?'a
c~mpa~ lomado, cuyclanc1o que otra c·o a no ca r.umplidt•ra a la Ri;mica dor.~ 1 ~ª· ' por esto no es fct·hn &lt;lifercn~ia entre los r.laros ingenios e lo oscuros..,.
•NR~QUE OF. ~U.LENA, Arte de Tro 11ar. i\Tadrid, 1923, uárt·z E&lt;l.
JEAN I .\ Llf \ N, De la paille et c/11 grain. l'ari-.. 1918.
.I~.I~.

6

�de m11cl1os ta11tcos }1' fracasos Jlrcfirió ci rtas f t&gt;r11111la - 111 ~tri­
cas n1ás felices o c¡t1e con,'e11ía11 1ná a t1s -tr11ctl1rélS 111 11tale o li11g11ísticas. Esos felices l1allazgo - el alg11nos ¡&gt;o taª n1enu&lt;lo forá11 o .. i1l1itaclo ~ o i11corpura&lt;los por c111i 11es 'l11i...,ieron ser,·ir~e de e]]os.. f 11ero11 1u·f•11 to con,rert i&lt;.lo;: , por 1&lt;)~ tec')rico e11 regla~ i11flexillle- clecl11 il1a~ tl la ollra d los 111cj()l't~ ...
o 111ás exitosos practicante . Y . -i e11 la prú 'lica lc.1 po sía pañola no co11oció Jo - rigor - Cfll obligaro11 a la fra11c
e11
la teoría no se ({ttedó 11111}~ atrá-.
q11elJa f &lt;)r11111la - ge11ial s. 11ric111 ciclas J&gt;Or las \'aria 11te ...
q11e p r111iticro11 ¡lor la.., 111\1lti¡ll .. co111l&gt;i11a 'i&lt;)Il s estri)fi a""'
JlO ihles }" por la reno\ ació11 &lt;le ~11 fa ct11ra ' rbal~ e.-;;pirit11al &lt;•
literaria, sir,riero11 d11rante siglos sin c¡ue s ~i11ti ra11 t)lra
necesid&lt;tdes, . . i11 c¡11e 11adic - rell lar a co11 tra : 11 &lt;lrti f i i&lt;&gt; &lt;.l
est11&lt;liase st1 raz,)11 d ..,er o -11s co11sect1e11 ia ....
De esos &lt;lo .. l1ecl10- se el ri' ó t111t1 a-i l&lt;&gt;la l i11(lif rc11 ·ia
de los poetas 1&gt;or s11 t ~cnica .. lo c111e ex¡lli a l1asla i rto 1&gt;1111 to
q11e ea tan po '&lt;l
-obre t&lt;l&lt;.lo si se C(lfl.., itl ~rét la Jll"Ollat;a ' Í(&gt;11
clel g '11ero
}~ ta11 errado lo c111c lia)T el te&lt;&gt;ría 110P. ti 'ª·
lgt1no fl&lt;Jeta - llegaron a t1n &lt;lc.l111i11io ¡Jort "11toso &lt;1 ') l ,·ero. Darío 1&gt;&lt;)r je111plo. E t • &lt;:1&lt;lc111ás
x¡1cri111 11t&lt;) 11 lo,1&lt;&gt;
s 11tido au11ql1 ca-i sie111pr &lt;lt~11tro el l&lt;&gt; co11' t'"D ~io11a1. r "º'ando o re-t1cita11&lt;l&lt;&gt; 'i ja f&lt;,r111a _. ¡lroba11&lt;l&lt;&gt; 1111 ' ra;:;. DarÍf&gt;
l111IJiera Jlodiclo
cril&gt;ir el i111c' &lt;&gt; la teoría ,1 la 111c~trira e ... ¡&gt;año]a f&gt;ll - to CJll l1abía 11cc&gt;11traclo Sll ~ec r l. 1'n111bic~11 J1t1hiera11 podiclo J1accr]o lo
nt 11clicl&lt;&gt;S &lt;.l • "' f)ll&lt;~ " el la 1&gt;11} ]icació11 d la !11arclzr1 1 ri1111/r1l. Jlc&gt;r cje1111&gt;lo.
&lt;&gt; ar1t s. c11a11 ll&lt;&gt; la
aparici(5n del ·'l~l&gt;re J' ' oct1¿r11v ele ~ÍO!:!; 1\ ... 1111ci/11 il\a.
...j
no l1t1hieran e~ta&lt;.lo tan &lt;.&gt;h!lecatlc&gt; a1l1i a11&lt;.ltl tl ~ r «la ~ r 11 i11útiles &lt;111á]isi ~ o rcpa -ar1&lt;l&lt;l ~ 11 i11\1til
trata&lt;] o-. el 'cr... ificación 4 •
7

1

&gt;..,

____,_
HnLo una P-Xct•pc·ión: la el f{I C \HDO J \li\JEs I•'nF~YHE. I•: t parti ó d, l ..
experiencia de Jo-. poe ta.. r.lorl 111i tu .. 1•ntrc lo cualc ac•tuó ,¡ d c' I prin11•r
n1on1ento; pre .. umiblr.n1cntc• dc'l 'l\1o c111r110 rl1• ilvu )U citndo ti"' nlgunn .. pií'ZU
de l)orío. J. F. \•io ron rara claridud 111111•hu ... ••o .. a : 41u' lo v&lt;?r~o no crnn uni·
da des rítrnit·as inu f órrnula ... comptH'.., lU y artificialc• ; 'lllr c•I rilrno •"rtt ,..¡ , 11 •
tc•nto de Ja poesía y qtu· lo" vcr-.os c•ono r. ido 110 t• run tnó quc• nlgunns de Ju .. f«'i1 ·
mula en que aqn ~I hahín rri tul izndu. 1&gt; ro, a p1·sar d1• run bue no punto d pnr·
4

tida, J. ¡.~. e cquivot'Ó rnlu·hn. na \ CZ c1ue forr11uló s u le orín. no upo oir "011 oulo
dcsprcj ui ciad o ,. in º''l'll lt'. ,. ornet i ó •I P rror .¡,, d "º rtu r el íi ni l i \ "111t• n t In íl a h.1
déhil final. E'to lo oltligó a rJi .. tin guir cn lrt' lo período pro íHlico lo qu" ll 1111ó
puro y rompuc lo:,. 1li tin&lt;'ión qu' luvo quc' !tac c•r c•xtc•n Í\O a lo .. \ 'C r'n.
])e esta man ra fue ron1plicando cll•n1u inllo ln:i ro us ) opurlúndo • ti" lo "'ll·

7

�Ese fracaso se hace más evidente al enfrentar las formas
libres del verso moderno. Y no es de extrañar que hasta algu•
•
nos de los mejores poetas, tan ignorantes como siempre
como
casi siempre - ~e los secretos resortes de lo lírico, creyeran,
cuando empezaron a cultivar el versolibrismo, que estaban libres de toda medida.
La crítica, el análisis, también se 11an resentido de esa
indiferencia o ese desconocimiento que en las demás artes la
crítica seria no se permite.

Los mejores análisis de poesía
seguimos limitándonos a
la de lengua española - difícilmente dejan el terreno literario.
Casi nunca son examinados el aspecto físico, musical del verso,
la estructura que sostiene todo, las delicadas correspondencias
que lo ligan, los pi,rotes que dan juego a la expresión, la razón
de que una sílaba - una letra
cobre ' "alor en determinado
lugar, golpée o evoque un matiz de la luz o de la alegría.
Dámaso Alonso y sus colaborallores l1an p11blicado en estos
últimos años una serie de trabajos con el 1&gt;ropósito confesado
de fundar una ciencia de la literatura:
Quiero mostrar en estas líneas cómo z1n gran sector de la
materia literaria puede organizarse científicamente, con absoluta coherencia, con la precisión de u1i sistema matemático.
Para ello no sólo es necesario prescindir de la organización de
la Retórica, sino también de los prejuicios historicistas. V amos
a someter a una fórmula general y zí1iica una serie de f enómenos estéticos que siempre lian sido considerados como independientes. Esta vinculación unitaria, este so1netimiento de
lo aparente11zente disperso a una rigzlrosa le)' general, no im¡Jlica - digá1noslo desde a/tora - vincz1lació1i algz1na histórica
entre los eleme1itos así rez11iidos 5 •
La notación adoptacla, los prolijos ct1aclros rest1ltantes y
su aspecto 1nate1nático preparan tina clecepci&lt;'in al curioso que

cilla solu ció.n qtu•. h ahí.a cn trt:vis to. Cnyó así en algunos ele los erroree que conc.Jenaha e hi zo af1rmnc1011P~ di t·utih lc:, o f áciln1c-n te rcf utuhlcs o C(Ue la propin
poesía se &lt;&gt;n&lt;'argaba de desmf!ntir a cada pn o.
5

[)Á~1Aso 1\toNso

Y CA1u.os IlousoÑo, SP.is calas en la expre.sión literaria

española, i\la&lt;lrid, 1951, Credos.

8

�espera 'er resueltos prohle111as f 11nela111e11tale . E11 co11creto no
hay m11cl10 más qtte la re¡&gt;resentación ese¡11e111&lt;ítica,
í1til )~
aclaradora, sin duda,
ele fenó111eno- de correlació11, para] li mo, etc. que, en h11ena parte de lo:s ca-os, percibi111os 11 la
simple lectura, si11 necesidad de aq11élla.
Hi11ojo,

serpiente, j11nco.

Aroma~ rastro ). pe11r1111bra.

Aire, tierra )' soledad.
(La escala szibe a la lzina.)
Fórmula:

Hinojo, está su aronza erz el aire: serpie11te~ está
en la tierra; junco está pe11u111broso e11 la sole&lt;l&lt;1&lt;l.

Sll

rastro

Este es u110 ele los ca -os 111ás -e11cill&lt;&gt;- exa111i11a(lO"' por
Alonso pero sir\:·e para 111oslrar ·ó1110 ll a11úli~i - s li111ita al
de ciertas f or111as literaria -. Lo- 111á- co111plicac.lus 110 ' 'a11 111t1cl10 más lejos. l1ora bie11: eg11ra111e11t - º Jltted 11ablar (1
una ciencia ele la literat11ra en el se11ti&lt;lo c11 Cf tt lo J1a • - t ~
autor, pero lo" proble1na q11 "'e ele ja af 11 ra ¡&gt; rte11 ·it~11t - al
campo de las estrt1ct11ra- -onora 011 JlOr lo 111 e110 ta11 i1111&gt; rtantes co1110 los c1ue examina.

Y no se pt1ecle hablar ele u11a ci 11cia &lt;I Ja J&gt;&lt;lf' ía
ti i"amos de lo lírico poe-ía }" prc&gt;sa cc&gt;Jll)lr 11cli&lt;J¡1... i11 t111 f'&lt;lrlt&gt;cimiento Científico (le }o- }lrobl llla- el ( riltllO. ) T UCJllÍ n}
adjetivo está u -ado con toda 1&gt;rOJJÍPclacl. El rit1110 &lt;1 1 p&lt;&gt; ~ 111a
es, en su faz 111usical, 11n fcn&lt;)111c110 físic&lt;&gt; co111&lt;) \rt~re111&lt;&gt; - t~11 el
capítulo sigttiente, y dclle .., r c~t•1clia&lt;lo co1110 tal i tlt&gt;
quiere correr el peligro ele 1110,r rse e11 ~1 err&lt;&gt;r () e11 el &lt;l ¡,_
parate. Hay quiene "'e 11a11 oc•11&gt;a&lt;l&lt;&gt; &lt;l la ¡&gt;o ~ía ex tt~r1 ~ a111 11 tc.
como Croce 11 , mencio11a11clo ap 11a el 1&gt;1111to ~ c)tr&lt;l.
Li1&gt;1&gt; .
6

BENEDETI'O CROCE,

La pocsia, IJari, 19 l6, Latcrza &amp; l;-igli.

9

�por ejemplo, se equivoca11 con respecto al rit1no dura11te
capítulos enteros 7 • Leyendo a unos y otros, \ ien&lt;lo di' erso~
•
tipos de análisis de poesía, se saca e11 consect1enc1a c1ue casi
nadie tiene ideas claras sobre el ritmo. Se l1abla de u11a
guedad cuya aplicación no co11seguiría J1unca el esclareci111i nto integral de la forma de un poeta, ni ele la ele u11 }Joe111a,
que lle'' ª sin excepciones a trabajosos res11lta&lt;los parciales, el S·
ajustados, prescindibles. He aquí un eje1nplo de lo qt1e pa..,a
cuando los críticos se ponen a l1ahlar del rit111&lt;J si11 iq11iera
elegir previamente una definición e11tre las 11111cl1 as for111t1ladas
desde los griegos. 11a8ta nuestros días 8 • Es el co111ie11zo del
capít11lo que An1ado Alonso &lt;leclica a El rit11zo e11 su Poesía
1

''ª-

y estilo de Pablo Neruda:

Alguna vez Pablo Neruda en1plea e1i R esicle11cia e11 la
tierra la estro/a sáfica, sin rima. Otras veces, series de e1idecasílabos. El endecasílabo )' el decc1síl&lt;1bo so11. e1r1 ¡Jleados tanibién, generaln1ente sin rigor. 11aJ·, c1de111ás, &lt;1bz11idl111cia ele alejandrinos con he1nistiquio y si1i ri1na, rr1ezclados co11 versos
libres o, si se prefiere: el resto consta &lt;le versos libres co1i
fuerte tendencia al alejandrirzo. Por últi1110, &lt;~1t &lt;1lgl111os ¡Joemas, el verso es libre pura y lisarn ente. 1.,¿os versos libr("S, especialmente cuando actzía la tencler~cia rit111ica (ll czleja11dri110,
suelen aparecer agrupados en ¡&gt;eríodos estróficos desiguales.
El esquema acentual, dentro del verso, u11as veces es rít111ico )r
otras no; )' esto, desde luego, voluntariamente, co1110 u1i 1nodo

7

TEooono L1PPS, l.Jos

f undamcntos de la

8

E:it&lt;~tica, ~Jadrid,

J 923. (). Jorro.

"Demos ahora algunas definicion es del ritmo, r.01ncnzundo por lo &lt;: lii icn
del neo-pitagórico Aristóxe neb de Taren to:
'El Ritmo es en el tie n1po lo que la simetría C" en el cspario'.
E. d'Eichtal:
,
'El Ritrno, tomado en general, es la divis ión del tic1npo por íenón1l·no.., e n·
sibles a los órganos luunanos, en periodos ''nyas &lt;luruci&lt;n1cs totnlcs son igual'
entre ellas o que se repiten siguiendo unu lt·y ~irnplc ... '
1'ambién:
El Ritmo es en el ti e mpo lo que la simetría es en c·l espacio.
El profesor Sonncsnsc hcin:
'El Ritrno es esa propiedad de una serie de ar.onlccimicntos en el ti cn1110
que produrc so hrc el espíritu del observador la irnprcbión fil' unn proporri6u
entre las duraciones de lott di,·cr~os al·ontccimicnlos o grupo~ &lt;le ncontecirnicnto
de que la be ric está compuesta . .. '
f'rancis Warrain:
'Una se rie de fenómenos que se prodnr.cn a intervalos de duración, vuri.a·
bles o no, pero regulados según una ley, constituye un l{ittno'. ( l~s unu purafiu ¡ 8
de la dcfinic·ión d e Ari ~tóxcn es 1." De f:~sai sur le I&lt;y1h1ne de 1 111 IIJ\ 1 1 \ 1~ •

-

10 -

�de esq11itar lo 111ecá11ico, "egzí11 las ideas es t&lt;~ t.icas ci1 z1l&lt;111 tc "'
entre los poetas 111oder11os de estas te11de11cias.
Si11 di1da.. el estudio de los 11z etros reg z1lare.. it .. ados ¡1or
Neruda, j111ito co11 el de las progra111ática i11f raccio11es de lo
cáno11es, sería provechoso; ¡Jero lo qzte a&lt;
111í 110 atrae es l&lt;1
constiti1ció1i rít111ica de s11 verso . libres . pztes . a11rzqz1 libre ·.
no son, por lo ge11eral, prosa di vidida capricl1 osa1n e11te e1z líneas cortas )' largas. Los 11oetas 111is111os los lla111a11 ' rsí l1los ..
señalando co11 eso qzle . si bie11 110 tie1ze11 e._ tr11 ctz1ra de&gt; ·er o.
valen co1110 se11das 11nidades rítrnicas.
Este comienzo inuestra bien el cao"'"' q11 ~e ptte(l
rear
partiendo de aq11ella indefini ción. I o e ~ exag racl o decir
s 11cillamente, sin la 111enor i11tención el pecti,ra . - q11e 1 at1t or
no sabe de qué e tá hablando.
1

-

11 -

�11
Los ritmos como introducción física a la estéticu. Una cucs·
tión d e m étodo. Las di/cren!es rítmicas. [ 1na ciencia de la poesía.
Las ideas d e Pius Sert&gt;ien con10 punto d e partida.

Los 1itmos como introducción fí sica a la estética es el tí9
tulo de uno de los libros Íl1ndamcntales de Pius Se1·,rien • En
un intento ambicioso, justificado sin duda por la i111portancia
de sus descubrimientos, este autor ha c1uerido fundar tina nueva estética si se puede, dice, to1nar ese viejo no1,1bre a a11tiguos
estudios - como en tiempos del R e1iaci1nie11to se tonzó el nombre de física - para consagrarlo a uria ciencia nr1etJa. En este capítulo se tratará de resumir su s ideas ce11trales y todo
aquello que interese a este trabajo.

Con ser vieja de siglos, la estética es una disciJllina relativamente joven, que apareció tarde y que.. aclen1ás, en lo que
lleva de vida, ha contado con un número sig11ificativamente
corto de seguidores. No porque no l1ubiera i11teresado en sus
problemas sino porqt1e éstos resultaban un terreno ta11 ajeno
para los artistas con10 para los filósofos .. porq11c la i11tl1ición ,
las convicciones, la especulación eran en este cas(&gt; suscc1&gt;tibles
de ser verificadas y exigían una u11 Í\"ersalitlacl apare11te111ente

9

P1u5 SERVIEN Cocur.Esco, ~licn1bro de In 1\cndcmia ele Cicnrias de Ruma-

nia y Doctor en Letras de lcJ Sorbo na. '-,us pt in r.i pale:s obras ~on l as sig ui entes:
Essai sur les rythni es to11iques du /ran~ai s, PCF, 1925; l11trocluction ci une connais·
sanee scienti/ iquc des /aits musicau x, &lt;:ol. Drillouin. 1929; Lyrisn1c et structures
.sonores, Boivin, 1930; [,es r )LhmPS co1nn1e introcluction physique a l'esth étiquc.
Iloivin, 1930; [,,,e langage des SClC11Ces, Ilcrmann. 1931; lntroduction a une m aniere d'ctre, Boivin, 1932; Príncipes d'esth étique. Roi' in, l 932 ~ l. e choix au hasard.
H ermann, 1911; ~1athén1atique s et hi11nanis11il?, 19 l2; Ba~e physique et base nUJthé·
niatique de la th éorie d es probabilit és, IIermann, 19 i2; Probabilités et ph)siquP,
H crmann, 1915; Scien ce et poésre, Fla1nmarion, 19:1-5; Hasard et probabilités,

PUF, 1919.

-

12 -

�imposible de alcanzar. Las arte espaciales o te111poralcs . 111enores o mayores y st1s ,·aria11tes geográfica.. y ra cial .. tlcl1ía11
ser abarcada en pasado, e11 pre ente ). e11 i111¡lr ,.¡ ~ il&gt;l e ft1t11ro.
El hecho fue que la estética que(ló relegada c.l 1111a 111a11 ra
casi absoluta al can1po filosófico dt1rante siglo -- a tra,,. ' s &lt;l locuales el incontenible ª'~ anee del espírit11 y des¡)t1é- los r11 ~ l o&lt;l o
científicos iban ga11ando para las cie11cia.. 1111a tras otr~l di -ciplina.
Fueron, p11es, los filc')-ofo -- q11ie11e se oct1¡laro11 &lt;l . ., tl "'
problemas, la f11nda111entaron en t1s propio .. si-te111as )" clicro11
sus particulare "ol11ciones. F11e casi sie111prc 1111 }ltil&gt;lico filosófico el que se intere -ó por ellas. Lo" artista;;; en s11 «l'ran
mayoría no tu, ieron el l1ábito de la -pect1laci&lt;)11 )"'I 11at1(lo la
curiosidad o los proble111a . . clel pro¡lio arte lo- r 111iti r o11 a Ja
obra de lo filósofo '.. é ta le.., re-11ltaba inallorclal&gt;le o.. 11 el
mejor de los caso~ , difícil o co11fu ~ a.. },. , lo c¡11e es n1á - c ra,re ..
no les ser\ Ía.
llubo artistas c¡11e trataron de f or11111lar (&gt;&lt;&gt;r sí r11is111 os 1 &lt;)~
principios de su arte. En ge11eral, (lic ,... r,~i 11 . f or111 11lc1rc&gt;11 ¡Jr c1/esiones de fe líricas o f ilosc)f ica c¡t1 el ~sa rrc) l l&lt;1l&gt;a11 tlllél ,a}1iduría instinti,ra, tracl icional o e111 ¡&gt;í ri él ~ Ír1 v·a) illcz i 11 Lí f i a.
En algu110 casos absol11ta111ente exce¡&gt;cionales ( tal ' rez 111111ce:1
en poesía) el genio artí~ tico coinciclit'&gt; co11 el c-¡líritu ·i 11tí fico :
Rameau co1npo11e ) r &lt;lesc1Lbre le)'e~ físicczs rle los acord ,s 111z1sicales, su t eorÍ&lt;z ele la b&lt;ise f z111rla111 e1zt&lt;il: l ,,r?.01zrzr&lt;l&lt;&gt; ,,;,, , ,, )'
escribe Sll tr&lt;ztallo &lt;le la per$fJectii·a. cst11rlic1 la 111 r1 r l1a &lt;I los
rayos lu11zi11osos, &lt;lesc1Lbre l&lt;z le)' &lt;le:&gt; s11 rc&gt;//e.ri1)11 . • ir1 111l1argo..
a pesar de los e fu erzo- ir1tli' iclt1¿1]c &lt;I P ar t i ~ ta s y fi)() &lt;JÍ o ~ ~
puede afirmar c¡ue toda,TÍét r10 l1al&gt;Íél f1111&lt;la111 rita ió11 &lt;I '" ' alidez uni,rersal para tina e t ~li C'a: fJll ac111 ~ ll l s
C{t1 ct1al)a11 )ra
en el terreno filos,)fico o lírico, )' ª 11 el cie11tífico. . . ¡,1 tr&lt;i-cenderlos, sin co1nt1nicarlos 11tre í, i11 l1acer ¡10-ibl ~ . fl o r lo
tanto, u11a ciencia ele lo bello.
Para er,rien, ],1 ex¡&gt;lica ·ión ele' este fr ac[t () s . 11 i11a.
El error estu''º e11 l1ah r c&lt;,11 ~ i&lt;l era&lt;l&lt;) ... ¡ 1111lrt (()&lt;Ir&gt; ;&gt; l lt 111rt1aje co1no una ola co &lt;• )T c11 l1ab r . ,, .. , iclc) ti,~ él &lt;le 111a11 ·ra
confusa, mezclanclo las clos Íí&gt;r111a cr1 qt1 c 11 alt1ra]111 r1t ..., t&gt;
separa. Y ese error i1n¡&gt;licaha u11 ' rror ele 111f. to,Jo o. 111 ~j&lt; ,r.
impedía el acceso al 111c~tf&gt;&lt;lo f 1111cla111e11t,1I '1'1 '. 1111 a ' ez 11contrado, liaría posil&gt;lc t111a cicnci,1. La 11tt&lt;'\ ¿1 cli,1 i~ i(S11 &lt;¡11 , e.., tahlece, más natural e ir111&gt;orta11te que 1&lt;t a11tic·t1a,Jé1 }T }Ta i11 cr1

7

1

1

-

13 -

�vible de verso y prosa, opo11e nítida111ente, por sus cual!da~es,
aquellas dos formas: le1iguaje lírico y leng1taje ~e l~. cierz.cias.
El lenguaje lírico: a) alcanza Sll máxi1110 en la me1or l1r1ca ( comprendidos verso y prosa) ; b) es incalculablemente rico y capaz de enriquecimiento; c) una frase - o 11na palabra
no
es sustituíble absolutamente por otra; d) es un le11guaje-rit.1110.
El lenguaje de las ciencias: a) llega a su colmo en las 111ate111áticas; b) es un lenguaje limitado, en1pohrecido ele gru¡Jos enteros de palabras, que conser\l'a otras restringiénclolas a 11no
de sus sentidos posibles, pri,rado de muchos tipos ele frases;
c) una frase puede ser sustituída por otra estricta111e11te equivalente; d) es un lenguaje incliferen te a los rit1nos. Debido a
estas dos últimas condiciones el lenguaje de las cie11cias no
sufre, como el lírico, en la traducción de un idio1na a otro;
incluso, expresado por medio de signos, es la li11ica f or111a 11niversalmente comprensible de expresión 10•
Va resultando claro que no se puede pretencler f1111clamentar una ciencia moviéndose en lenguaje lírico ( a¡)arte &lt;le
que cada uno de ambos lenguajes corresponde a u11 111odo cliferente de pensamiento). Sólo resultados expuestos e11 le11gr1aje de las ciencias podrán ser uni\'er8almente valecleros, sie111pre
que para alcanzarlos no nos desvinculemos tle la natr1raleza
profunda de nuestro objeto. Para eso fue necesario crear un 111étodo nuevo que tuviera constantemente sus raíces e11 le11gu&lt;1je
lírico, sus resultados en lenguaje de las ciencias. Gracias a él
liemos visto desaparecer en estética los discursos )' a¡Jar cer los
resultados, las precisiones. Gracias a él se obtiene ta111bié11 la
primera ley general que se conozca en estética.
Esa primera ley general de Ja estética, con10 &lt;lice u descubridor, formulada después de veinticinco siglos de tant os
r
el
cual
se
reconozca
u11
rit
se. enuncia así: Todo objeto, en
1
1
.
tiene 11na estructura nurnerica, u11a estruct11ra qi1e ¡Jziede
transcribirse en números, cuyos números obedece1t sie11t ¡Jre &lt;l
una ley simple.

¿

Pero ¿qué es el ritmo? Es la p11erta secreta de la ¡1oesía.
Es un problema que impera en todo lo que es de orderz esté-

en El deslinde asegura que Servien se
respecto, pero no lo prueba suficientemente.
10

ALFONSO REYES

-

14 -

•
C(Ul\'Ol'O

U

Sl ,

�tico; )' a111z e11 todo lo q11e i iz c. Se /za lzablc1tl&lt;1 de él d cs&lt;le
hace dos 1nile11ios. e lzabi&lt;i llegado: de.'\¡1r1é , ele tndo es tr&lt;1bajo, sea a co11sideraciones total111e11le ¡Joéticas )' r.ier11 ¡&gt;re &lt;lifere11t.es., sea a algz11z&lt;&gt;s trata&lt;los de ·crsi/icació11 tn11 estr clzos.
tan frágiles, qz1e z11z Edgar Poe, desp11 ~s de lzal1er lzojcaflo. sz1pongo, alg1í11 tratado de z ersificació11 /ra11ce a. sacaba e11 C&lt;&gt;1z7
sec11e11cia qzLe 110 podía e.\·istir ¡Joesía f ra11cesa. ) .. 111á
()Jl ·r tamente: Rit1110 es periodici&lt;lacl percibi&lt;la.

La 11oción de rit1110 c111c se cles¡)r 11tle el ncr11 lla l )' s
funda1nental en la teoría tle }&gt;it1s ~ er,' Í n. Si11 11 gar n ill 11tificar total111e11te rit1110 ). b 11 za .. s11 s t ~ti a ¡larlc el l s t11clio
del rit1110, es decir, to111a lo ~ rit111os co1110 i11 lrc&gt;cl11 ic)11 fí i c~1
a la e . . t ~tica, co1110 reza el tít11lo )'ª 111c11cior1a(lo. La x¡llicación de la bellez~1 de tocio c11te rít111ico e· &lt;l &gt;l &lt;&gt;r&lt;l 11 &lt;le la ·
estrztctziras. ele los 1z1i1rieros. ll&lt;1_y· (jLLC a¡1re11&lt;ler n lrl1&lt;l11cir tv&lt;l&lt;&gt;S
esos e&lt;lif icios en p&lt;1rtici¡Jacio11es 11 z11r1 éricas · &lt;L C&lt;J11 tir1 L1a&lt;·i Órz
ha)r q1ie b11scc1r la le)· de esos 11 zí111&lt;1ro. . ,4 esllI 111(111 r&lt;1 d ,
pla1ztear el probl&lt;J11za rzada esc&lt;zpa: 11i la clc111=&lt;1. 11i lo~ ril111&lt;l'
de una /&lt;1cl1adc1 ar&lt;111itectó1zica, ni lc&gt;s del corazó11 o !et rr.,. .,
¡Jzraciori.

E -a parte tracl11cil&gt;le 11 i1{1111 ro e".. Jlll s. flOr t111 lacl o .. lo
que 11ace ¡Josihle &gt;} e:,tt1ditl i "t1tífi • 1&gt; '" ro p&lt;)r cltro. a1&gt;&lt;lrc e·
como algo 111á ir1111at ri&lt;.11 c1t1
1 111i s 1110 ol&gt;jc t&lt;&gt; ~ s t ' ti «). J&gt;&lt;&gt;rq11e la fór111111a rít1nica &lt;111 la tl&lt;lta i&lt;)11 11t1111éri ·a l1 &lt;.1cc n¡&gt;a r f' r
e i1ule¡&gt;e11die11te &lt;lel 111&lt;1tl)rial e11z¡Jlc&lt;t&lt;l&lt;&gt; e11 s11 r e.&lt;1li=&lt;1 i ó11. }~­
decir, qt1e t111 111is 1110 rit1no S&lt;' &lt;l ~ s 1iJJr c - tr11cl11ra11&lt;l&lt;&gt; tir1a ¡1n rtitura (1e Beetl10,Te11, una p&lt;ígi11a ,} . . Rc)tl e&lt;1t1 el 1111 ¡ o 111a &lt;l e
Poe. E- inrlepen&lt;lic11t &lt;1 la "' l e 11gt1a~ tic la- 111&lt; tia~ el l l1ecl1 0
estético 1ni"' 1110. Y. ~in e111llargo. co1110 se rlijo ant -=. c .. l &lt;1
zona ele 1&lt;&gt; e- t~tico &lt;fllC a Ja ' rez está co11tenic]a ~11 el dt1111i11i()
de Jos J1ec;l10 fí icos, q11 e e tricta111c11t a11alizal&gt;lc. (rt1 .. }lC•sihiJita tina ciencia.

Sicn&lt;lo el leng11aj .- 011icl&lt;&gt; y sig11&lt;l ]1a)' 11 s 11 a:'.) 1&gt; cl&lt;l J&gt;l1rame11te sonoro t111a posil1ilitla&lt;I &lt;l a1&gt;licaci&lt;'•11 &lt;1 la 1 )re· - físicas qt1e se de c11i&lt;I&lt;'&gt; l1asta al1ora. C11ar1clo ~e ¡&gt;e11... al&gt;a c11 t)l
l1ecl10 -onoro, e p r egt1ía 1&lt;1 111ú- ica J&gt;Or a111i110"' 110 ... ¡t.. 1111lrc
acertados o se rec11rría a la ac{t- tica cor1 r t1lta&lt;l&lt;)S co11 f11~0 o
11ulos. La razón ele que e ta í1lti1na frac&lt;1snra.. &lt;lic
r\ Íc11
e ttt\'O en c1ue el ti1&gt;0 e.le c-tt1clio qu
' realizaba ai:)la el J&gt;ro1

15

�blema en lenguaje de las ciencias dejando de co1nprender t1n
fenómeno que necesita de un auditor sensible que 110 es t1n
aparato. El problema está en ver qz1é invariables f or11i11lables
en lenguaje de las ciencias corresponden a las clasificacio11es
operadas por un selector e1i el dom.inio del lenguaje lírico.
Los aparatos no registran, o casi, las sílabas, JJOr eje111¡1lo,
y la sílaba es, para nuestro oído y para el de los poetas, Ja célula rítmica y, por lo tanto, la unicla(l en la notaci&lt;)n 11u111 ~rica;
registran en cambio sonidos diversos en que no se reco11ocen
las divisiones naturales ni se descifran los ritmos que el oído
advierte. Es decir que, usándolos, se destruye el 11ecl10 1nis1no
que se indaga. Qt1ien ''ª a registrar esos rit111os es el l10111bre.
El grado de precisión no l1a de buscarse, p11es, en la igt1alcla(l
matemática (absoluta) o fí::iica (en el grado ele precisió1i de
los instrumeritos) sino en las relaciones o en la igualdad percibidas por el hombre desprovisto de instrumen.tos.

El sonido percibido es susceptible de un a11álisis cliferente
que se ubica en una etapa de la acústica 111ás ge11eral y más
profunda, análisis que en este caso &lt;lebe ser 1)1· ' 1'i o a c11alqt1ier otro: la descon1posición del sonido en s11s ele111e11tos.
Ellos son : 1) duración; 2) intensidad; 3) alt11ra; 4) ti111llre.
Y la notación numérica ap1ica(la a cada uno &lt;le esos le111entos
en una pieza lírica re,·ela que cada uno puede estructt1rarse
rítmica111ente, ordenarse en 11n rit1no propio que 1111 d o 110
coincidir con los otros, que puede tener prepondera11cia e11 t1n
trozo lírico o no pesar 1nucl10, pero q11e existe ~ ie111¡1r nlezcla(lo en el complejo rítmico.
¿Puede 11aber un rit1110 ele duraciones e11 Jlocsía? Las })Oesías griega y latina da11 t111a respuesta af ir111ati'r'1. JLn e }&gt;étñol
la existencia ele sílabas largas y 111t1cl10 1l1ás largas q11 otra
no se l1ace 'aler tanto, Jlasa i11&lt;1c},rertida para los oítlo corri ntes y en poesía no se trabaja co11 e~os ' ralores. 1'a111¡10 o e ti ne
en. cuenta las alturas. No se pt1ecle decir que e11 es¡&gt;añc)l no
existan pero en general res11ltan inclifere11tes }" la literat11ra
las pasó casi siempre por alto. Para el escritor 110 cue11ta11 en
la práctica estas . d~s rít1n~cas aunc1ue tal \ ez se podría demostrar su mane]o inconsciente .
1

•

-

16

�En can1bio so11 ¡&gt;erccptibJ~ las i11t 11-icla&lt;le" 11 . La rítrnica rest1lta11te, 110 ie111pre elaborada , -olt111taria1ncnt ) r c11
general lil&gt;r&lt;t&lt;l&lt;1 por lo 111e11os e11 h11e11~\ parte.. al oíclo.. - la
q11e pro'r e Ja podero a estr11 t11ra rít111ic:.1 (lel ,. rso
¡)añt)l.
Co11 1nt1cl1a frcc11e11cia arra-tra tra~ el ... í a lo- el 111áM rit111os
que se Je s11peditan o se conf1111den co11 ella. 111 111so 1 tl
ti111hres q11e la sig11e o la igt1ala e11 i111portancia.
Los rit1110- de ti111bre están ligaclo- a t1110 d lo"' ac id ntes n1ás lla111ati,ros )' artificioso_ clel \Ter ~ o: la ri111a. Esta i111¡&gt;lica, cuando e perfecta y obligatla . 1111 e~tricto rit111&lt;1 el ti111hres. Sin e1nbargo, a pe-ar del pri111 r pa¡&gt;el tftle j11 gan 11
esa p11nt11al ' r11elta de los soniclos .. los ti111brc ~ ti 11 11 .. ta11to 11
,-erso co1110 e11 pro-a, llil&lt;l acció11 &lt;111
xc tl ) r trasci 11 &lt;.l la
del atracti,To retorr10 final :
En los li111ites e:rtrerrzos de lo analizable se i·eriarz 11111ltiplicar si1i /in los 11zedios to11zacl&lt;1s [JOr el p(J&lt;'fa a lcz rí 1111 i '&lt;1 el el
timbre. . . PorqiLe se ¡1z1edc 11 buscar 111it_)' l&lt;&gt;.ios l&lt;&gt;s pt1r 11l SCl&gt;S

e11tre los tin1bres. Estaría11 , erz ¡1ri11zer lLt''ª" los f J&lt;1r " TZl.C "COS f,&gt;1téticos. Pero los lta)f 11zás /i1zos establer.i&lt;los f JOr l&lt;1 i11/ rr)()\irir&gt;1i
de conce¡Jlos. in dlld&lt;1, erz efecto. la asociacic)11 de i&lt;l 'as 110 ri"
solw1ze1ite las ¡Ja/abras co1zsillerad&lt;1" e¡1 co1zj111zto.. si110 r¡11 e las
rodea de i111 palicli:.;i11zo lialo &lt;l&lt;&gt;11cle lz&lt;1bri&lt;1 bzt c 11a &lt;111ti&lt;l&lt;1cl &lt;le
cosas que di.scer11ir. 11&lt;l)' asociacio11es parci&lt;1l es r¡ ll&lt;&gt; ... &lt;&gt; li rrc111 ] Jtlr
los niúlti¡1les ti11zbres &lt;le q11e está11 co1z,'itrz1i&lt;lt1 .. : tal o l&lt;tr 'ª 11&lt;1
servido )'ª eri ltna cla. e de ¡1alr1bras de las r¡11e "ttar&lt;l&lt;1 el i11defi1iible 11z&lt;1liz. &lt;1lg&lt;&gt; i11/i1zita11ze11te 111erzos [Jreciso '1'''&gt;l '$ color ..
netos atrib11i(los [JOr Ri111b&lt;zt1rl n l&lt;zs l)OC&lt;1lcs: ¡&gt;el'(&gt; alg&lt;J. &lt;l l&lt;1 l ez.
más corz11101 idr&gt; )' ¡Jersiste11te.
Toda\"Ía "'eña)a Ser,·ien 11na c1t1in t¿t rí t 111 ica. 1a llll ' ] la111a
de rit1110 aritm 'tico 12• proclucto &lt;le la or&lt;le11a i&lt;&gt;11 (]el flt1ir
lírico en par111etes de clcter111i11aclo 11í1n1cro c.I "íJaba . 1&gt;a&lt;(ttc tc.::
que lla111a111os \ rer os ( alcja11&lt;lri11os, c11&lt;lcca ílal&gt;o
te.) J&gt; ro &lt;Jtlc
no con titu)ren un rit1110 ] 111e11ta]: el 'er "'&lt;) no c . . 1111 lt&gt;111~11tf&gt;
de a11álisi.'f rít11z ico si110 1111 r.er co111 ¡Jlej&lt;&gt;.
ualq11ier:1 de e to ... rit1110 parcia] ... 1&gt;cr111it , &lt;'(&gt;ll1&lt;l )'n

11

J.. os froncc s

8,

durante . iglos. hnn dcqrono ciclo lo

ritrno-. tóni co-. c11•

11

lengua, c~uros dt&gt; &lt;1u•• é ta no tenía a&lt;'&lt;'ntuaC'ión tf,-. intc•n irlnd y aíc•rr:u1os .1 Juq
pnrticularidadc•s ele las )pngua r.lá~ir.a 'IUP. n torla r.o ... tu qtH•ríun arlj1uli•·urlt".
12 "Pur
fJoética.

es c\'idcntc que lo:&gt; n1P.lro"

-

on una •. prcic· dt• ritn10 , ''. \rtt 1ÓT1.1.r:~.

17 -

�,..

dijo, la traducción numérica. Siempre que l1a)ra ' er&lt;l.a,deramente un ritmo, esa traducción consistirá en u11a suces101i de
números e1iteros que obedecen a z1.na ley sirrzple. Cuando se
l1abla del ritmo de una pieza lírica, ¿a Cttál de e os ritmos
se hace referencia? En casos especiales a t1no de ellos, generalmente el tónico o de intensidades, pero el rit1no total es
una resultante., es la tra1na rítmica proclt1cicla por el 11trecr11zamiento de todos los ritmos; es un complejo analizable en sus
componentes pero que actúa y se percibe co1110 u11 todo.
1

A partir del estudio de estos elementos Ser, ie11 1&gt;11sca alcanzar una ciencia ele lo lírico. Su esftterzo no ¡)arece x,c epcional. Uno de los textos inás conocidos de ' 'ersificació11 española, el de Méndez Bejarano, se titt1la l"'a cie11cia del verso.
Pero ¿es eso ciencia? La ciencia implica inétodos )r 1 yes generales, resultados, pre,·isiones. Los libros ele inétrica 110 llenan
ni siquiera groseramente las condiciones inllispe11salllcs llara
constituir una ciencia, por lo inenos en el sentido 111od r110 del
término. Si ecl1amos una mirada al lillro recién 111enci&lt;lnado,
por ejemplo, nos topamos con la def inició11 si11 rigor )' a ,·e ces
disparatada de puntos esenciales a partir ele Jos ct1ales se
propaga el error. Son sie1npre libros confeccionaclos, desgraciadamente, por quienes no poclían aplicarse a 1111a cie11eia &lt;le
la poesía porque o bien no tenían espíritu cie11tífico o 110 era11
poetas. Estos últimos, en algunos casos, ret1niero11 tts H(lqui~iciones intuitivas o empíricas en s11s Arte ¡1oéticc1s ) &lt;l jaron
librada a su instinto una de su s tareas esenciales: la i11dagaci&lt;)1i
de las propiedades / Llndame11tales del le11gz1c1je; a tl i11 ti11to,
a los profesores de gramática y a los tratados (le ]{,gica.
C11ando los poetas b11scaban al1011clar e11 tl arte 111á allá
de lo qt1e por sí mi:,111os alca11zaha11, 11ojearía11 sin 111t1cl1a speranzas esos libros de ' ersificación q11e, 11att1ral111e11te, nu 11 •
ca l~s si~·, ieron pa~a ~ad~. ¿Por c111é 110 les sir,•iero11 '? l)orqtte
la ciencia usa el i1illtcativo )' 1io el irrz¡Jerati10,, (]j ..
er'i n
citanclo a J&gt;oincaré, porqtte daban r egla, y tlt) l1ay reglas qL'e
el verso deba seguir sino obser1)c1ció1z cien tí/ ica de las 1·eglas qiie
el verso sigue 13•
1

1

1

i:.

13

" ... A:,unlo que es también cien tífico y que un hon1br,. d

-

18 -

cicncin podría

�La prosa, al no cu111plir con las 1 )·e"' i11stit11i&lt;la llara l
ver o, pasaba a ser t1n do111inio aparte Cll) 0 senti(lo o c11~·a ­
figuras se consideraban a ,·ece co1110 po ~tico.:: realizá11llt1s a-í
una especie de 1n11tilación. Ser,·ien in ist en ca111bio 11 la ¡lrioridad del e ttt(lio de lo- rit111os en la ¡Jrosc1. J&gt;ar41 ~l la clif rencia entre a111ho 1110&lt;10 .. ele expre,ió11 es ~~ta: e11 lit ¡lro'a l
movimiento de los rit111os es libre: en el ver ... o .. coartado.
Sólo una ciencia ele los rit111os p11e&lt;l abrir &lt;ltra Jlll rta a
la comprensión total &lt;le la belleza lírica y
e to - (1 o-ra11
importancia - aclarar las relacio11es e11tre la poesía ). /cz 111emoria 14•
Puede también ª)''ltdar al poeta. F~ l f cto &lt;.le la i11troducción del endecasílabo e11 España ¡&gt;11 &lt;l clar 1111a i&lt;lea el la
importancia que 11na n11e,Ta fór11111la lírica &lt;lttn co11\:r i1cio11al ..
llega a tener para la poesía. De allí se })ttetl el &lt;111 ir el ca111bio de dimensi&lt;)n ele 11n poeta e111e al ~anzara a clo111i11ar la
ciencia de los ritn1os.
El gran rec11rso &lt;le lo- poeta l1a '"'i&lt;lo sie111¡&gt;re Ja orrección a posteriori, pero ésta p11ecle clañar algo Jlr cios&lt;) el"
la obra. er' ien cree en la correcci&lt;)n a pri&lt;lri.. 11&lt;&gt; &lt;le l&lt;1 obr&lt;1
sino del prOJJio ¡1oeta. Es 111ás c¡11e 1é1111 11tal&gt;lt 111a]"'a ... tar el 1110mento crea(lor q11e 110 se &lt;la tocios ]()' clías. c111c Jln~n. Jl Or
incompetencia t ;cnica. Est() 1() JJe,r¡1 a {lla11tea r la 11cc ~it lacl &lt;le
una filosofía lle 1&lt;1 exi t.e11ci&lt;1 lírit·c1. t111a fil&lt;&gt;S&lt;&gt;ÍÍa '1'' cc&gt;11&lt;l11 e
toda la vida )~ crea 1111 estil&lt;&gt; 1111111&lt;1110 s11¡Jerior.
Cree ta111hi ~11 ((lle esa cie11cia .. élllrif'll&lt;lcJ l&lt;l&lt;la' Ja, 1&gt;cl~il1i­
lidades del ca111po ...,&lt;&gt;11oro.. li111i11a la tral&gt;a~ artifi ia1es &lt;¡t1•~
encerraban al J&gt;Oeta, lo coloca .. élr111aclo &lt;le t••&lt;lo ti 11o&lt;ler. 11
la libertad.
7

tratar sin presunción ni conj~turas por e tur n1ó rapacitacJo qnc n111~ho ho111·
brcs de letras. El artificio de la \ r&lt;•r.. ifi cariii n ( ... ) tit•nc por hu ... .-· unn
ri 111•
hechos que son d cs&lt;·o nocic..lo a la n1ayor parh• d .. quic'n1· lo . . prcu·tiran; y .....
triunfos, cuando estas personas triunfan. tic d cbr n rn á" l1i,•11 a un la r.to instin·
tivo y a una hondarl natural del oíclo. 1&lt;: -1.• principio lutcn tc·. que t•o111prt•ndc
ciertas leyes naturales por las que toda vc·r~ifir.ación ::,e ondic·ionu y que• al1urr .1
los veneros ocultos del plar.cr qu e proporciona una li111•1u1 'c• r .. i ficac·ión, e l&lt;Í
muy poro explorado por los críth·os ... '' .1\. E. Jlo u:;:\t ¡\N. 1Von1hr1• y nuturnlc:.fl
de la poejía, Letras &lt;le l\léxi«·o, l 915.
"Allí donde la organización exista, la fijación r.s fác·il; allí c1onclc· falle•.
es difícil. ( ... ) Una melodía es más fár.il de rr:trncr c¡uc una sur.e• ión c•ualquit•ra
de sonidos, una figura re gular n1ás que un arnontonarnit•nto &lt;11• lín ea ...••. J&gt;AlJI.
GUILLAUl\fE, J.,a psicología de la /ornia, J3uc·nos J\ ir••
19i1, J\rgo .
14

-

19 -

�Tal vez parezca en exceso prolija esta exposició11 &lt;le las
ideas de Servien pero 11os excusaremos con una cita del J)rólogo
del Essai sur le rythme de Matila Gl1yka:
Se notará en el curso de las páginas qz¿e sigue1i q1ie cito
a menudo a 1'1. Pius Servien; sus obras, en e/ecto, 111e parecen
constituir lo más notable que se ha escrito sobre el 1·itmo e1i
1núsica y en prosodia desde la época lejana e11 c¡11e el Padre
de la Estética mediterrá11ea establecía en el Ti1neo los intervalos de la Gran Escala, de lo c1ue lla1naba el R)rt111r&gt; o el Nzímero del Al1na del Jl1undo.
Aquella exposición fue imprescin&lt;lible, por ()t1·a parte,
porque en m11chos casos esas ideas ,~an a ser para 11osotro- un
punto de partida. No mucl10 111ás. Ser,·ien bt1sca a11t,e todo f11ndar una estética y su interés se divide entre todas Jas artes co11
parecidos fervor y con1petencia. Más bien señala t111a eri &gt; de
caminos que en buena parte deja intactos. Las BJllicaciones que
realiza de su método tienen por único objeto cjen1pli ficar sus
tesis.
Y, sobre todo, no l1a l}e,rado tales a¡)licacionc 11asta s11s
últimas consecuencias. Eso es lo que tratare1nos ele 11acer a
partir del capítulo siguiente.

-

20 -

�111
Deliniitación de este trabajo. 1ináli.~i.s dt lcl trar111i sonora. La
notación. Series y sin1etrías. La sinietria. El principio de cli imctrin
de Pierre Curie.
1

No se })Odría afirmar Cftle 1 rit1110 s lt&gt;ll't la ¡)o ía .. Jl ~ro
í que no hay poesía ..,in rit1110. 1..1&lt;1 111a11 ca1zza e l&lt;z debolez::a
del rit1no 1na11ca11za di poesia, afir111¡1 .ro é llll(Jll si11 1&gt;rofundizar 1ná ~ en el a ... t1nto. N ganclo ~ to pu el n exl1illirse
kiló1netros (le verso libre. Pero algú11 &lt;.lía l1allrá c¡11 ac (&gt;lar
que mucl10 de e"e ,·erso libre f ll 111ala po sí,1 .. o 110 f11 ta11
libre, o 110 f t1e nacla~ co1no pa ~ ó 1&gt;or &lt;&gt;tra parte co11 11111 ·}1,)
''er o reg11lar. Ifahrá c1ue ac ptar &lt;Jll 11111 c l1c&gt; lla111aclc&gt;"' 1&gt;0 ·
tas no fuero11 tales aun 11 1 ca-e) cJP jr1cli\ icl110 ... clelicaclo ....
prof11nclos, i11te) ige11 tes.. original e..,.
Lo a11álisi que má ~ ad lant
' i11tc11lará11 ,·an a Jir11itar e al exa111 n de la parte ... &lt;l11or&lt;t e] l ' r~o d janclo &lt;le
lado casi flOr co1npleto todo lo &lt;fll
r &gt;ficr a Jas; co111plf'ja
relacione- del -oniclo con la cx¡lrc~ió11. a 111 í1 j ·a d 1 , . r -t).
integrada en la expre-ión co1no lo e tú c11 la 111 j&lt;lr 1&gt;oesía.
tiene i11 e111bargo t1n ' Talor pro¡lio «'ll el terr 110 or1oro )'
sigue ll "" propia ] e)Te . El a11ál i!S i- r c \ C la rii e a- le)re~ }.. t"'sf'
valor, y su. resultaclo ... t nclrá11 .. e n 1111 sc11ti&lt;lo 11 otro .. 1111a 1111portancia f11nda1nen tal e11 la e~ ·1)1 icaci (,11 &lt;l 'l pc&gt;e111a.

e

1

1

El objeto &lt;le e te trabajo

llega r le&gt; 111á- acl 'lant J&gt;O il))C
en tal scnticlo posterga11c]o Jo a1&gt;n ¡,&gt;na11tc,- J&gt;r&lt;&gt; ·eso- tot&lt;1 lc-..
del poe111a cuyo e-t11 el io c1 ebe "t1ccclcr a ' te fJr ' i &lt;J }.. Jl re·para torio.

La 11otació11 e- en ca i toclc, 11 t(~r111ir1c :) 1111 a ~ 1111t&lt;&gt; C(&gt;Jl·
' 11cional. l~l ú11 ico 1&gt;roble111a &lt;111c [&gt;tt&lt;.!cl &lt;l f r cer a 1&gt;ri111 ra
, j ta
Ja lecci,)11 [&gt;l*C\ Ía (le l&lt;J . igno .. a (~111(&gt;1'-'ar c. f&gt; ()J" je1111

-

21

�plo, es indiferente que una relación determinada se exprese
de una de estas maneras: 123 123 o ABC ABC, si antes se l1a
establecido el valor de dicl1os signos.
Pero puede haber elecciones i11ás clelicaclas. S r,,¡ 11, l1uscando las divisiones tónicas naturales, separa el })Oetna n fo nemas o grupos de sílabas &lt;lominadas por cada ace11to, cada
uno de cuyos fonemas comprendería la serie de sílal1a d 'hiles
rematacla por una acenl11acla. Es decir .. c111e el esf¡11e111a de esta
sextina de Manrique sería, segí1n Ser,Tien, el cp1e sigue:

Los placeres )' dulzores
de esta vida trabajada
que tene111os
no son sino corredore.~
y la muerte la celada
en que caemos.

los
res

da

no
te

y

des
tra
que
no
co
y
la
que

-

ce
zo
vi•

pla
dul
ta
ha
te
son
rre
la
ce
ca

-

{res)

-

•

{da)
(n1os)

lª
1ie

si•
do
1n1ier
la
e

-

{res)
( claen)
(mos)

1

1

-

-

1
1

1

1
1
1

1

-

1

3
4
3
4
3
3
4.
3
4.
3

La cantidad del ' 'erso francés se ct1enta de dif "1·c11t 111a.
nera que la del español. La sílaba q11c sig11e a la últi1na a 11 _
tuada de cada 'erso 110 se cuenta. 1 a1npoco se cu nta 11 lo
versos de arte mayor la clébil qt1e cierra el Jlri111 e r }1 111¡ tj.
q11io. Es así que el alejandrino fra11cés pasa JlOr doll ra ~lallo.
Con esas cuentas están de act1er&lt;lo las cli,Tisio11es d··. . ., ~ r, 1· 11.
Y el propio verso español organiza 111t1cl1as 'ere tl rit 1110
1

-

-

-==

22 -

�respondie11tlo a tal esquema o tlicl10 ele otro 1110&lt;.lo .. su 1)la11t o e qt1e111ático sólo cobra enticlo ord 11aclo así.
Pero el e-c111en1a re -ultante e11 ste caso a pe . . ar d
tl
clara for111a -i111étrica, no e- S&lt;lti-factorio porc¡11e a tt~a t111
rit1110 a hase de grt1po ~ difere11te- el t1· - ) &lt;le c11atro ~ilaba:,.
y el q11e eleja oir la -extina es 1111 rit1110 tle fl'ac io11 ~s ig11al ~s y·
si algo se &lt;.lehe exigir de estos e c¡11e111a_ s q11 r efl j 11 C&lt;)rrecta1nente lo q11e el oído ¡lercibe.
B11scando e a reg11laridael
Jlt1ccle
tl11ta11&lt;lo -¡ 1111Jrc '1
la fra11ce a.. &lt;.li,ridir la sexti11a Il di z t trasílabos )r eles 011 lar
la sílaba d ~bil al final de catla t1110. ·01110 al fi11,1l d ' rcrso (a).
Pero, trata11clo de e'ritar la l i111i11aci&lt;'•11 el . . í1allas c111 ¡Jara e l
oído e ·i'"'te11 . se p11ede intentar otra f&lt;)r111a c.l r ct1 rito: a11otar
toda las sílaba .. 11a ta cada ace11to (b) .. ~i11 0111itir 11i11«1111a.
7

-

(a)

1

-

( ll)

-

1

-

-

1

-

-

1

-

-

1

-

1

-

1

-

1

-

1

-

1

-

1

-

E te últiino esquema (l)) · 111uclt&lt;&gt; 111ú -- r ·gttlar c¡11c el
a11otad&lt;) eg(t11 • e1..\' Íe11 pero pre... 11 ta el i 11c&lt;&gt;Il \ e11 i .. 11t el e .. a~
1

dos irregt1lariclades qtte el oítlo 110 ac11sa.. 11 {Jri111cr )' í1lt i111f&gt;
t{ r1nino. E11 (a)
-ta111os 111&lt;í- ccrc&lt;t &lt;l ]a rcg11lariclacl el l ri lino de la -extina pero l1e111os ¡.&gt;erdielc&gt; 1111a ~ ri &lt;le ::&gt;íl&lt;tl)a e111c
en e 1&gt;~1ñol uenan y valen.
l1ora bien: co1110 e clij&lt;&gt; 111á nrril&gt;a, t"l ,, rso .. pnfi&lt;&gt;l
se orga11iza 111ucl1a ' "e ce e11 e 1 ti ¡&gt;o ele f onc111a - e111c· 111¡&gt; lf•a
er\ ien, ]tero e11 otros ca o la &lt;)i, isi&lt;'i11 e . i 11t l1ccl1a &lt;.Ir·
1

1

23 -

�diferente manera y sólo anotándola en la forma correspondiente revela el secreto de su estructura. La fórmula que sigue tiene en cuenta un principio del verso es1&gt;añol que,
aunque es descartado por algunos rit1nos, se verifica en la
gran mayoría de los casos y que se puede ent1nciar así: al final de verso o antes de cesura la sílaba acentriada es pen ltlti ..
ma. Cuando cualquiera de ambos finales (de ' rerso o parte)
es agudo, es decir, cuando la sílaba acentuada aparece como
última, se prolonga su sonido - o queda ltn sile11cio - por
valor de una sílaba. Y prolongación o silencio tienen 11na
función, se oyen, se cuentan. Si ese principio se 11i1ce cxtensi,ro
a los fonemas, el acento de éstos caerá ta1nhién e11 Jle11(1]tima,
es decir: que, en vez de una fórmula de este tipo:
1 ,
tendríamos una de este otro: - - 1 .
Ordenando aquella sextina ele ac11erdo co11 el }lri11cipio
enunciado, se obtendrá un dibujo completa1ne11te regt1lar, como lo captara el oído y que no sacrifica ni11guna sílaba :

los

pla
dul
ta
ha
te
son
rre
la
ce
ca

y

des
tra
que
no
co
y
la
que

ce
zo
•
vi
•

1ª

ne
si•
do
muer
la
e

-

res
res
da
da

-

1

-

1

lllOS

no
res
te
da en
mos

1

-

1

1

-

1

-

4

1

-

1

-

4
4
4

1
1

-

En cuanto a los esque1nas tímhricos, c1ue
bajo se ' 'erán limitados a las ' 'ocal e~

15

,

ofrecen

e11

4
4
4
4
4
4

este tra-

111e110

}lro-

representan aproximadamente el 50 % del rnntt·riul f ••·.
L as consonantes, aunque f ormun una St'r1'c
oneuo
dl
e 1
1110' 11 urncro .. n
que la de l as voca 1es, no en tran en mayor proporción que éstas en la con
· ·~
"
T
N
T
.
.
p
.
.
.
lJlOSll'IO?l
de )as pa1a b ras . . AVARRO Ol\IA'.:&gt;, ron uriciacion española, l\1udrid, 1950, lllt'E.
''Las vocales
·a·1oma
--1 .
cspano

15

-

24 -

�hlemas. Se tratar¿\ de establecer el tejido ' Tocálico con pre -cindencia de las conso11antes y sacrif ica11do, llegado el caso, - sinalefas, etc.
, aqt1ellas ' 'ocal ~ CJlie e oyen n1e11os.
Las vocales &lt;JUe nzás pierde11: clice r ª'"arro 1.,0111ás. .'\OTl lc1s

de 1nenor perceptibilidad. ETl ig1l&lt;1l&lt;la&lt;l &lt;le circii1zsta11cias re.._ pecto al ace11to, la vocal 11zás abierta o ¡1erc ¡1tible es la q11t
mejor co11serva si1 cantidad 3· sii t.i111bre . corz titi1)·e11&lt;lo 11 el
gr11po silábico el elemento ¡1reclo111 i11a11te.
Pode111os anotar todas las ' ocal - ele t111 po 111a o el t111
' "erso:
1

llenábanse de liíg11brcs cortejcJs

e a a e

e u u e

o e o

Mejores re ultados se ohtie11 n x¡)o11 i rielo sola111 11 t ~ Ja,
'ocales t&lt;}nica en su- relacio11c- 'r rti cal s )r l1oriz 11tal '· 1~ 11
el ejem¡Jlo c111e igue &lt;le taca111c) - ola111 11t ac1t1 lla \ r&lt; ca l&lt;.~~ 11
que recaen los acentos in1porta11te::, cli tril&gt;uí&lt;.lo!:! ac111í 11 6Q}' 13Q
lugar de cada \Terso:

CLARO C R&lt;) 1 º
En el di11tel del cielo lla111ó ¡1or f i1z l&lt;1 esr¡i1ila.
Tu1nbc11i ll1s c&lt;1rrasr1ueñas voces d , l&lt;&gt;S &lt;1rrier&lt;1s
que el eco 1111iltiplicc1 ¡Jor cie11 risc&lt;Js ' &lt;&gt;t er&lt;Js
donde late1z b&lt;111dadas &lt;le ¡1r1ñ11el&lt;1s e1l fila . ..
El hurrio de las clzoz&lt;1s sube e11 el &lt;1ire lilr1
las v&lt;1cas 11i&lt;1ter11&lt;1les ga11&lt;1r1 ¡Jor los sc11rleros

)', al lzorrzbro s11s alforj&lt;1s, leila&lt;l&lt;&gt;res &lt;111sl&lt; r&lt;&gt;s
tornari stt gesto opaco a l&lt;z tar&lt;le tra11&lt;¡11il&lt;1 . ..
Cerca del Cerrze1i.terio - 1nás &lt;1llá de las grr111j&lt;1s - ,
el cre¡JtÍsculo Iza puesto largos l&lt;&gt;&lt;111es 11&lt;1r&lt;111jas.
Amizcla1i u1ia ab11ela paz de l&lt;1s l iscrit.11r&lt;1s
los valzos &lt;JlLe tr&lt;1sciende11 a v&lt;1cz¡11os )' cerclos . ..
Y palo111as violetas sale1i co1r10 recuerdos
de las viejas paredes arrug&lt;!d&lt;1s :Y· oscur&lt;1s.
1

16

•

e
e

1

e

•

1
•

e

a

l

o
a
o
a

•

•

J

e
•

l

ªI

e

a

ll

e

e

/Jos (.xta .t;is de la n1011taña. Obras cornp/P.tac;, ~ladrid, 19:&gt; 1, Aguilar.

-

26 -

e
ll

�Podemos también disponer las ' rocales l1orizontal1nente,
en el orden en que golpean el oí&lt;lo; aparece11 entonces otras
relaciones:

(cuartetos)

e i e e i e a i o i a e o e a i

e a e a e u e e e e e u

(tercetos)

Estos esquemas sólo tratan de dar una idea d có1no se
procederá más adelante y de ejemplificar algt1nas for1nas de
.,
notac1on.

Una vez for1nulados esquemáticamente los ele1ne11tos de
un poema elegido como rítmico, se hará ' 'isible sie1n¡lre t111a
estructura dominada, como se dijo en el capítulo a11terior, por
una ley simple. Dicl1a estructura pttede orde11arse de dos r11aneras : a) en series; b) en grupos simétricos. E n gc11 1·al, e n
una primera instancia percibimos las series. DeSJlU 's apa ·ece
siempre algi1na combinación si1nétrica en la c111c dicl1~1 series
se ordenan. Por ejemplo, en el caso ele los ct1arteto d Giierra
de amor de Antonio Machado, que se exa1ninará e11 el ca¡lítulo
siguiente, la exposición de las ,·ocales tó11ica ...

a e o e

•

1

e o e

•

1

e o e

•

1

e a e

revela la serie siguiente, que se conti11t1ará en l

a-

e o e

•

1

e o e

•

1

-

e o e

•

1

-

t

re to :

e a e

En este terreno es difícil la perfección ; a nle11uclo ~e 11 •
Cltentran f alias. Aquí parecerían serlo las &lt;los aes. Si11 e 111bargo,
-

26 -

�•

la

�acentos, de timbres, de grupos de fo nemas, debe ¡1r oducirse,
para que se cierre, para qt1e tern1ine, una v u elta al punto
de partida en una sucesión inversa originando esqu e111as en
espejo. En un mismo poema y dentro de t111 inismo ritJ110, el
tónico, por ejemplo, se p11eden encontr ar dife1·e11tes grt1pos
simétricos, según se tomen los fonemas por separado o ¡Jot· grupos, según se consideren los acentos tónicos de fi11al de \ erso,
o los dos principales, o todos. Por ejemplo: en la pr i111era de
las Canciones a Guiomar qt1e exa1ninamos en el ca¡lítulo siguiente, la primera estrofa, esque1natizada egún las ' rocales
que reciben los dos acentos importantes, re\ e1a u11 ,c on junto
. , .
sunetr1co:
1

1

No sabía
si era u1i limón amarillo
lo que tu mano tenía
o el hilo de un claro día~
Guiomar, e1i dorado ovillo.
Tit boca me sonreía.

•

l

o
a
-

•

•

1
•

1
•

1

1-

a

1
•
1

o

•

Si en lugar de 11acer el esquema por pares ) l"
tah lecer
su relación vertical, ordena1nos esas ,·ocales t111a por u11a, según su enunciación, l1orizontal1nente, en 1111a lect111·a que p odríamos llamar melódica.

i

o i a i i i a i o i

se produce otra. simetría perfecta, con la ' rentaja de que ¡ 11 _
,·olucra aquella z. que en el cuadro anterior q t1edalla afu ra.
En este verso de Julio Herrera la simetr ía tí111l&gt;i·ica co · _
, .
lll
c1'd e lota1mente con 1a ton1ca:

y ríe la mañana de mirada amatista
-

28 -

I

��•

La verdadera simetría, que pasó ina&lt;l,·ertída, está, e11 ca1nhío,
en el esquema tónico:
I

- -1-

3

4

- -1

También habla1·on otros de imprecisas sí1netrías, e11tre ellos
Vicuña Cifuentes. Este que, sin alcanzarlo, se acercó bastante
al asunto central de la métrica española, supo11e &lt;111e lc&gt;s pies
cuantitativos de la métrica latina conipuestos de sílabas largas
y breves pasaron a la métrica española corno cláusul&lt;1s acentuales formadas por sílabas tónicas y átorias. ( . . . ) Por la
agregación de cláusulas rítmicas de uria mi'"~11za especie, se forman los versos simétricos. Y cita éste cuya si111etría es [la1·a él
producto de su sucesión de anapestos:
molinito que mueles amores
En el capítulo siguiente se encontrarán ah11nlla11tes eje1nplos de las sorprendentes e insospecl1adas si1netrías c11 ,ciue se
organizan los ritmos buscando en lo posible su pro¡1ia le)T e11tre
las rejas poco flexibles de los versos.
En capítulo aparte se exa111inarán las posibilidades d uno
de esos elementos de coacción: la ri1na, y el }la¡1el que juega
en el campo de los timbres.

-

30 -

�IV
Antonio 1l!achado. Ejenrplo del rigor rít111ico de una poc ía
de apariencia dcscuiclada. Serie.s y sinictrías en los ritnro' tónico
y tímbricos.

Tal ' rez sea

ntonio lacl1aclo t1110 &lt;1 los ¡Jo tas el :. l 11g11a
española ctt)ra obra parezca 111á.. . cs¡Jo11tá11 a. 'll)ro , · r'O pa·
rezca má fácil, i111prcmeclitaclo .. i11á - i110 11t el ~ f or1 1al i 1110.
No quiso l1acer ' rer o libre, ¡&gt;ero --e 111a11tt1,ro c11 1 octo~íl~1l&gt;o
casi sien1¡lre aso11a11ta&lt;lo: en l e11cl ca~ílabo 0111l1i11,1dc) irrc•g11larmente con l1e¡&gt;tasílabos, en ]as 'trufa ... 111 Ilf)l'C o 11 larg s
períodos irrcgt.1larcs ele ri111a o a~o11a11cia fácil . 1 t&gt;r el resulta i11e 11erado (1e- c11brir 11 11'l ¡loe111a 'irtt1&lt;I ~ ti" "' lr11 '·
tura q11e son e- 11cial - a la 111 jor po íit }l ro c1ue. t1n11cl
:.
manifiestan con 11111cl1a pr ·i~ic}11 11ar 11 rc~ J&gt;011d r a t111a
,·olu11tacl (le for111a c111e cleb ría a11t111ciar~ ") i1 1 a .. ¡&gt; :.ctu
rior de l&lt;&gt; poe111a--. Y ' ,., tos el
la l1a&lt;lo _ 011 e11 ea1111&gt;io. (1)
a¡Jariencia de c11idada y
11cil la.
E
1·dad q11 e11 11i11 g{111 Illf)lll&lt;"&gt;llltJ ost &gt;11&lt;lr 1110 c111 lastructt1ra )r co111l&gt;i11acio11c c111e c .. · 1&gt;011c1110 c11 g 11 itln
a11
1&gt;roducto lle t111a lalloraci&lt;)n co11s ic11t clnl1cJra j(,11 CJtlf~ ó},J
l e ludio de lo 111&lt;.tnu-crito 1&gt;er111itiría a t' rar. I or al1ora 11c•
1&gt;11ede }J 11 ar .. e ir10 e11 t111 ir11¡&gt;t1] ... ,J Ji rico 111ara\ ilJo a111c11tc
e acto. e11 t111 certcr&lt;&gt; se11ticlo 111u ical ) r rít111ico &lt;r11c orga11iza11
u rica tra111as. i11 s c) Jlecl1alll s Jla rn c111 i 11 co11 occ11 la j el n ..,
de Mac11ado: por eje111plo, s 11 &lt;lefe11~&lt;t ) 11 prúct ica (l Ja ' ri111a
pobre', la 'a-ona11cia i11definicla'. L&lt;&gt; &lt;Jtlc e 1&gt;11cc] .. í, () tc)11er
es que Jlreci amente e-a falta ele irnJlO. icio11 .. Í&lt;&gt;rn1a 1 . . c11 1111
Jloeta de tal se11ticlo rít1l1ico fa,rorece Ja libr orcl naci &gt;11 ele
Jo rit1110 , los coarta lo 1nc110"' 1&gt;0 . . ihl .
E~ an1ine1no el ca o ele l.. 1 a ¡Jlczza tie11e 1111&lt;1 torre. . . 20
0

T

7

De un cancionero apócri/o, Con~P.jos, r.o[Jln ,
lcxico, 1940, Sénc&lt;·a.
20

-

31

apulltf! ,

9, Obra

co111 ¡J/,1 tas,

�separando los dos acentos principales.
I

La plaza tierie una torre
la torre tiene un balcón
el balcón tiene una dama
la dama una blanca flor.
Ha pasado u1i caballero
j quiéri sabe por qzté pasó!
y se ha llevado la plaza
con su torre y su balcón
con su balcón y su da1na
su dama y su blanca flor.

a
o
o

o
o
a

a

o
e

a
a
a
o
o

o
a

a

o

o
a

La asonancia pareada en o deja libres los finales &lt;le los
versos impares, de tal modo q11e no debería esperarse 11n rigor inuy grande en el ritmo de los timbres. Sjn e111llargo, la
simple exposición de las vocales en que recaen los acentos
revela una asonancia vertical 21 mucho más se\ era e11 el primer l1en1istiquio que en el segundo. Más aun, las tó11icas de
esa línea vertical de la izquierda forman un ciclo si111 ~trico
perfecto:
1

a o o a

a a

a o o a

que está integrado por otros &lt;los grupos sitnétricc•s a o o a,
ligados, a su "-ez, por la pequeña si1netría a a c11yo je coincide con el del poema. Esa asonancia interna es, Jlll ~ , 11111cl10
más estricta que la de los acentos en sépti1na 111ás i1111&gt;orta11tes
convencionalmente y que aquí parecen estar aban(lo11aclo.. , a
las facilidad de su eco impar y agudo. Pero no lia)~ tal: stos
últimos, sin llegar a constituir una línea tan perfecta, f o1•111 an
los tres grupos simétricos que se inclican:

Lo llamaremos asonancia por comodidad, porque el fenón1cno se rcclurc
a la coincidencia de la Yocal acentuada.
21

-

32

�ooaoeoaoao
o los más a1nplios y eslabonado :

ooaoeo aoao
y un exa1nen ele co11jt1nto cle111ue-- tra tocla,Tía c¡11 Je s ac 11lo e11
sépti1na, con1binándo ~ e con los pri111 ro int gra11 1111a ... i111 trí a
ma}·or: la total irnetría del poe111a.
Si or&lt;lena1110 ~uce ~ i\1 a111 11 te la ' ocal tó11 i a - e 11 •l spacio segí111 st1 orde11 en el ti 1111&gt;0.. obt 11 1110- 1111a lí11 a 111 tt."or
centracla en la e, e a e que e taha ..,olitaria )" 01110 c111i\ a a
entre la .. aes ),. oe elel borde:
1

aooooaaoaP.aoaaoooaao
Las \ ocales q11e parecen ]1olgar a a111bo lallc&gt; 11 t) ollra11 :
l1acen su si111ctía encadenacla a la cc11tral C&lt;&gt;1110
11111 ... tra c11
el esque1na C{llC sigt1e :
1

aooooaaoaeaoaaoooaao

Tiene tanta i1nportancia Ja i111 tr.Íét , , rtical q11 • ., 1111
fenóme110 del tipo ele la rirna, cornc&gt; la l1orizt)ntal &lt;111 ~ &lt;la 1
f]uir c1e1 JlOc111a y e tá tn&lt;í- 11at11ral111c11t ... it11acla c11 lo"' cl&lt;•111inios clel rit1no. Lo funcla111ental s la ·oexi "' tcn ia d a111l,a
forma en i1n &lt;tr1nazón rítn1ica~ n 1111a e -trucl11ra &lt;'&lt;&gt;111¡&gt;] ja
prÍ\'ati,ra de esta pieza y ca11 a, e11 ]Juena }Jarlc, ele 11 cnca11 l&lt;l.

Otro poen1a má eje1nplar a{111 , } Ta &lt;Jll carf•cc el las rcp ticio11es &lt;111e podría11 ir1 fluir c11 la ~i111ctria (1 1 an lcrior, -

-

33 -

�22

la primera de las Canciones a Guiomar • Sus octosílabos
narran, dudan o preguntan coloquial, capricl1osan1ente, y el
único rigor parece ser el de la rima, por otra parte ta1nhién
caprichosa en sus combinaciones.
Sin embargo, de nuevo, con sólo destacar las \'Ocales que
llevan los dos acentos importantes, apa1·ecen lim11ios grupos
verticales que en sólo un caso (segun el a estrofa) se cleslucen
por un cambio de u por o. l,a situación ca11jeable e11 español
de estas dos vocales resta importancia a dicl10 ca1nbio. Las restantes simetrías son perfectas:

No sabía
si era un limón amarillo
lo que tu mano te1iía
o el hilo de un elaro día,
Guio1nar, en dorado ovillo.
Tu boca me sonreía.
Yo pregunté. ¿Qué me ofreces?
¿Tiempo en fruto que tu mano
eligió entre madureces
de tu huerta?
¿Tiempo vano
de una bella tarde yerta?
¿Dorada ausencia enca11tada?
¿Copia en el agua dormida?
¿De 1nonte en rrzonte encendida,
la alborada
verdadera?
•
¿Rompe en sus titrbios espe1os
amor la devanadera
de sus crepúscztlos viejos?
Verticalmente suenan los grupos

22

De un cancionero apócrifo, oh. cit.

-

34 -

•

1
•

o

l

a

1

•

•
•

l

l

a
o
e

l

u
o

•
•

l

e
a

e
a

e

e

e

a

a

l

o
a

•
l

•

e
ll

e

o

e

l?

e

�u

o a

•

1

a o

i

i

i

i

i

e o o e

e e

e a e

i

a o a

a e a

i

u o u
e e e e

i

{Izq.)

(D r. )

grupos de tan ju ta si111etría c111 no }lll d n c¡11 dar cl11cla ...
acerca de si tienen un e11tido y 11na funció11 11 l po 111a.
La expo ición l1cesi,ra ele las ,·ocales ac 11t11~1&lt;.la s cla otrogrupos, diferentes, es nat11ral, pero igt1al111 nt i111 ~trico -, q11
separa11 en el ¡Joe111a el Jlri111 r pla11 teo. el la- ¡)rcgt111 La-.. ) las
,
preguntas entre s1.
1

•

1

o

•

1

a

•

•

1

1

•

a

1

u

e e o a o e e a e e e a a

•

1

o

•

o

1

•

1

•

1

a e u e o e u e

Así cobra sentido la s paració11 ele a1g1111os () to ílallo e11
dos tetrasílal&gt;o . . sin otra razó11 a par n te c111 t111a C'(l11 - 011a11 t ~ ¡1}
fin de la pri111era 111itad del \ er . . o. En r aliclacl. sta- '&lt;&gt;11 -0nancias intcr11as, qt1e e11 otros ca o pa ~ a11 i11acl, rti(la ¡&gt;ara
Macl1ado y 110 lo induce11 ~1 ca111l&gt;iar &lt;.lt! r 11gló11, ti ")11t")n a&lt;111í
una íunció11 funda111ental; -on tan i111¡&gt;&lt;1rtant
co111,. las finales y no poclrían eli1ninar- - i11 111 11&lt;&gt; cal10 &lt;l Ja arr11011ía. Y
los corte que oca ionan re .. 11lta11 110 --óJ,) e p[)lical)1f•_ si110 11ecesarios y en t1n toclo de acuer&lt;.lo co11 Ja lt'&gt;gica e t ~ tica clel
1

1

poeina.

Una estructura tí111brica muy diferc11tc p ro igt1aln1 i1te
ex1)resable por una form11lación ~ im 'trica 1&gt;11ccl e tt1cliar-e e11
el J1ermoso soneto titulado Guerra &lt;Íe &lt;1111c&gt;r.. co111pre11cli&lt;.l&lt;) 11
la obra de 1\bel l\lartí11 23 •

23

De un cancionero apócri/o. ob. cit.

-

36 -

�e
e
e
e
e
e
e

a

El tiempo que la barba me platea
cavó mis ojos y agrandó mi frente,
va siendo en mí recuerdo tra1is par ente
y mientras más al fondo, más clarea.
A1iedo in/antil, amor adolescerite,
¡cuánto esta luz de otoño os h ermosea !
¡agrios caminos de la vida fea
que tambiéri os doráis al sol poriie1ite!
¡Cómo en In /riente donde el agua mora
resalta en piedra una leye1ida escrita:
al ábaco del tiempo falta zt1i hora!
•
i Y córno aqziella ausericia eri ztna czta
bajo los ol1nos que noviembre dora,
del fondo de mi liistoria resztcita!

o
•

1

o
•

1

o
•

1

e

a
e
e
e
e
o
o

o
•

l

o
•

1

o
•

1

Por tratarse de un soneto, el fluir lírico está 111oldea&lt;lo y
sometido a ritn1os y agrupan1ientos especiales, a u11 trata1niento convencional pero orgánico, a una tensión si1i ali, io; clehe
guardar sobre todo y a pesar de la acostumhracla sepa ració11
en períodos lógicos y estróficos, una unidad q11e clejlcnclc ciertamente del t ema pero también, y en muy amplia 111c&lt;li(]a, de
la trama de acentos y timbres d e rit1nos y ele rin1a . De esa'""xigencias combinadas sttrge la serie ele ' rocales tórii ·as ele
Guerra de a1nor cuya for111a es la siguiente:
1

a e oe i e oe i e oe i e a e e o e i e oe i o o o i
•

en la qt1e se separan los grupos

-a

eoe i eoe i eoe i eae eoe -i eoe i ooo -i
._

serie e11 la que senti1nos co1110 fallas la a
central e a e y las oes laterales d el .Q. o o
a p esar de todo, aparece u11a constante
une todo el poema, que incluso señala
-

36

primera, la d ] grttpo
fi11al, pero 11 Ja &lt;JUC
rít1nica e\ ide11t qtte
por la 'aria11t~ eritre
1

�las letras 16 y 17 el pa-o de c11artetos a ter ce tos. ),. q11
"t 'í
l1echa a hase de grt1pos i1nétrico..,. erie Ctl)' ª riqt1ezn s tal
que se p11ede ai-lar en ella si111etrítt... &lt;li, er sa &lt;111e p ar &lt;~ '.\11
proponer explicacione diferentes ¡lara el f 11ó111cn o ¡)o ~ t ico.
que es uno. Pode1nos comprobar .. "in er11lJarg Cftl todas l l a~
sir,'en, que en los 11e cl10 - 11ing11na e- úr1i a ~r t o d a ~ s&lt;&gt;I l , r rdaderas. Los eleme11tos q11e inl1ihen o d .:act1 r&lt;.la11 una orcl denación .. encajan ) r son necesario ~ 11 otra .. )' ' ric ,·er a.
Por ejemplo .. Jlara e111pezar h u -c,11110 1,1 s i 111 tr ía t ot al. 1~11
este caso no existe en tér111i11os ab -ol11to- p ar a Ja, ' rocal . . xp11estas sucesi,ra111e11te : s()lo enco11tra1r1 &lt;,s la - ~ i 111 trías r t nceada y cruzada-- que ' ren1os a co11ti1111a ión:
1

•

•

•

•

•

•

a eoe1eoe ieoei.eae eoei.e oe1 000 1
aeoeieoeieoeie a e e oe i eoeiooo i
T en e111&lt;&gt;s u11a larga si111 trí a n "" fl ftl 11tr ,., f)~ &lt;) r r 111&gt;0
que se orde11an a a111ho - Jaclo_ el ]e) dl) , , r"'() • 11tralt&gt;
( i e - a e ) que por e l 1110111cnto a l1~ trac111 0 . ( q11í -ó]o .,
p11cde indicar qt1e a 111 DU(lo ]o ~ ' rer s&lt;)- ce11 lral
ll lo- (lJl C l(&gt;
escapa11 a la ar111011ía gen eral, tal \ e z 1&gt;orq t1 ~11 ~l l os s l1 ace
la tran ic ii)n a lo terceto'"' . J&gt;or otr&lt;t 1&gt;a!·t • ' ' ' '.\ r á al tra ta r
la si1netría &lt;le Jo - f,111 in a- (fU e ta111lli ~ 11 11 e-.i tP 1&gt;1111t&lt;&gt; a&lt;1•1cl
1nismo verso a e ro111pe },1 lí11ea total. 1_,a - ct1a tro 1 tra cc~ 1 1trales a¡1arecen, si11 c111l&gt;argo, a] l1ac r otra f'fl111l&gt; i11 a j t) 11 í JCt1 pando t1n lugar propio.. co1110 ' ri1110 e r1 l 1)Ja 11 t r&gt; o cr11c~ '&lt;.&gt;rre"'pon&lt;le a lo clo - cuarteto :
1

a e

•

o e 1 e

o e

•

i

e

•

o e 1 e

a e

E sto significa c1uc, ademá - d e la \ Í&lt;len l ri111a xlc rnu.
hay otra combi11aci()11 tí111l&gt;rica 111e11os C \ id n te J&gt; ro ~ ~ 11&lt;! Ía l
que el grupo a e co1nienza y re 111ata ~ 1&gt;&lt;1- a11ll&lt;&gt; 1&gt;or l&lt;,- i11 t r1ne&lt;li&lt;&gt;S o e i e c&lt;&gt;rresponclientcs a lo &lt;)tro - is ' 'erscl-.
En cuanto a los tercetos. 1&gt;o&lt;le1no agregar &lt;¡11 e, i el grt11&gt;0
final o o o i no l1ubiese erra&lt;lo lo el n1 e11to - i111par
cJc 1a
1

1

•

37

�fórmula e o e i, las estrofas finales in, ertirían cxac~a1nente
el juego de los versos inter1nedios de los .cuarteto ; dicho ele
otro modo: separando esos dos versos, primero y octav·o con
acentos en a e , aparecen dos series idénticas in, crtidas, tina
formada por los versos segunclo a séptimo de los cua1·tetos, Y
la otra, por los versos de los tercetos, identiclacl retaceada p~r
esas dos oes que ya perturbaron la regularidad {le la serie
l1orizontal:
1

1

a
o

e
e
e
e
e
e
e
e
o

•

1

o
•

1

o
•

1

a
e
e
e
e
e
e

•

l

o
•

l

(o )
(o )

o
•

1

Hay otras simetrías tan im¡lortantes como éstas e11 J mismo soneto, tan ricas y tan encasilladas también, q11 110 corresponden ya a los ritmos tímhricos sino a los tó11ic;ois.
Es Las simetrías se corrc)horan en dos escalas: Jo f 011e1nas
forman entre sí grupos simétricos perfectos y, a la , ,cz., los
grt1pos de fo nemas que son los versos se estahlece11 e11 i 111etrías tan justas y significativas como las otras.
Desde los primeros intentos ele análisis para ,,,e ri ficar 11 nas
y otras, se hace e\ idente que en e te caso las sílalla 110 e
agrupan en los fonemas acentt1ados en penúltin1a (jtle ' 'i1 110 er1
Manrique. Si se trata de aplicarlos, los resultaclos llll &lt;le-alentadores, indecisos, no surge ningítn esquen1a orde11a(lo 11 ordenable con una clave siinple; la ~eparación de gr11¡'0 q 11 ~ e
cierran en cada sílaba acent11ada cla e11 ca111hio, de i 11111 etliato
-

38 -

�· lidad lo ritmo que
.rw•eta re ela forma

-

---

-------

---

--(

---

---

_,

-

------------

--

-----

-------

---

( rceto )

••

2

s

--

---

3

�Aquí está de nuevo el último verso de los cuartetos perturbando el cuadro. Con una leve modificación ese 'rerso podría responder a la serie tímhrica que interrumpe y al esquema
, .
ton1co que rompe.
Esta es la representación numérica de los catorce versos
del poema:

2

4
4
4
4
4
4
3
4
4
2
2

4
2

4
4

4

2
2
2
2

4
4

4
3
4
4
4
4
4
4

2

2

4,

4
4
2
2

4
4
2

4

Al estudiar los timbres, vimos que un n1ismo grttpo a e
abría y cerraba los cuartetos; en este caso es el soneto el q11e
se abre y se cierra por versos de igual acentuació11. lla}· coincidencias más notables con los resultados clel análisi tí1nhrico: la serie autónoma de los ,·ersos que están entre el prin1ero
y el octa\·o; el desamparo del primer \'erso que qtte&lt;la ai "lado
pero que después va a entrar en otro juego sim ;tri ·o, con10
se ve al desarrollar la serie de fonemas. Tamhi ~11 esa irregularidad que representa el octa' o verso 334 solo en 1111 poenia
hecho todo ele fo nemas de sílabas pares.
Si en vez de ese 334 algo molesto 1111biera 11al&gt;iclo 244,
la simetría de los versos sería completa y el poe111a . aldría
ganando. . . o no. Pero es ingenuo creer que en mat ria tan
librada a la intuición y al acaso como la forma poética 110 liaya
errores de estructura., "·ersos perfectibles. Sin e111l&gt;argo, el soneto está al1í y no se acostu1nbra a meter nla110 e11 l&lt;1 ollra lle
-

40 -

�los poetas con10 en la de los i11(1 ~ ico . Sólo d e de t 1n pu11to d
vista matemático pode111os per111itir11os e11tir n o- talgi a p or
ese 244.

2
4

4
4

4
4
4
4
4

2
2
2

2

4

4

4
4

2

2

4
4
4

2
4
2

4
4
4

4
2
it

4
4
2

4
4

2
( 334 )

2

4
4

2
4

El 334 co1no \ i1no ya, p crtt1rllaba el act1 rcl c&gt; g ~11 e r a l al
¡&gt;lantear l1orizontal111ente la seri e el ,. fo11 111as . t1 s li ttl }' '~ 11 Jolo
tambié n por el 244, obte n 111&lt;&gt;8 u11 e ~ &lt;¡t1 e111a icleal f' Jl c111e ]:,
ar111onía, la l1crmosa proporció11 e11tr la Jlartes 110 ~" v· "Jl r ...
1

taceadas y cuyo equilibrio es notabl e .

Cuartetos
244442

Tercetos

424424424424

4 4 2 4 4 2 2 4 4 2 4 4

442244
3 3 4

4 4 2 2 4 4

244442 424424424424 442244 442442244244 442244
-

41 -

�Dentro de esta misma serie se pueden señalar aú·n otras
simetrías que eslabonan los diferentes grupos entre sí: por
ejemplo 4 4 2 4 2 4 4, entre el primero y el segundo.
El esquema así completado es il11strati''º de cón10 se separan y cómo se encadenan los versos y las estrofas, de las
relaciones métricas que ordenan el ritmo tónico y - sumado a
la serie tímbrica - de la elaboración de esa unidad qt1e requiere
cada poema, por más libre, poi· 111enos libre qt1e sea.

-

42 -

�V
La rinia. Su papel conrtaclor de'l ritn10 ele tin1bre . ,..,lP• t irtudes. Sus po ·ibilidacle -. l.,a a111pli1ucl irz o pechada ,¡,., • u c.an1po.
l~inias siniétricas. /{inias interna-.. l~jcniplos &lt;'11 /u poe,in &lt;le Julio
licrrcra y l~eis ig.

(le la ri111a .. sol&gt;r loclc&gt; el la 011:,011~111t ~ .
Iia ido 111ás ' 7apt1leacla en lo &lt;fll 'T
ª tl ~l 'iglcl &lt;Jll ct1altjllit•r
otro acci(l 11t &lt;lel 'Trso pero ,¡n &lt;Jll&lt;'- 11 gc·11Pral. - l1a)·&lt;1 :o t11cliado l Jlt111to 11111y 11 'Crio. t1alc1t1icr el '"' fll"OJ•c'•~j ll a"' rea
de )la e )JJCJ}' e11ido )T )JUI" 'C jtl tifieacl() siJl 111H)T&lt;)r ("XH lll t" ll.
~.,s 'erclad &lt;Jlte Ja ri111a, t~r1 alg1111a 111a111( , l1a 11 •'a&lt;l&lt;&gt; a
er llJl j11gt1 te 't11gar; qu Jlt1ecl ~c r,ir ta11to &lt;' 111&lt;1 ] l r.o
libre par&lt;:t la i1n111a ió11 ele la Jl&lt;l Í&lt;t. &lt;¡t1 ... .. Ja 11 ~1 t1·a11 ... Í••r111a&lt;l&lt;t
a 111 11t1do de 111ecli&lt;) n fin.
E 'erdall q11e Ja ri1na Jl rfccta
li ·at]a cu~i ic:•1111lre a
C&lt;.&gt;arta &lt;~11 la 111a} &lt;) 1' JJarlc el
Ja for111a ,~~triífica - r gttlarc
lo. a o... lo rit111os f•11 CJUC e J&gt;'&gt;11tft11P.a111 •11te "' (trga11 iza lo
lírico, co111c, e &lt;lij&lt;&gt; e11 ·a¡lít11l&lt;&gt; a11L ri(&gt;J"f"'S. J)ifíeil111 11tc e
Jl 011tra1·á11 Cll 1111 1-'tli - (1
(;c',11g&lt;&gt;ra, JlOl" "jCIJ1Jllfl. l &lt;lt! J•f"O(ligio ·a
trt1ct11ras c111e rt~,1 ·)l; ·1 a11á)i :s i~ &lt;le algt111u ¡&gt;icza~ el .
11to11io facl1ac]o Cll)Tª J&gt;Of' Íél r&gt;ar "'CC el&lt;"' la::- 1 iá~ (~ f)()ll l&lt;ÍI1 ª""
y d pro' i ta- &lt;le artifici&lt;&gt;.

E fácil

renegar

0

1

110

de e

os

ri t111o s C(&gt;arta&lt;l&lt;&gt;

e e 1 ele l i111I &gt;re , al &lt;j tl~
&lt;le las
·e 11&lt;l ~st:'i lli ·11

perte11ec .. 1&lt;1 rima ~ a11nc1t1e Ja~ 111á
'r
i11t gra(l&lt;t e11 ";.j y COllSCr\ a a Sll re J&gt;CClíl llllH
&lt;ft1Í\ 1 ()Ca&lt;1~1 i11d pe11cl ncia.
pes&lt;tr &lt;le tocl&lt;J .. c11 lo- gra11clc crca&lt;l&lt;&gt;rc- - la ri111a a¡&gt;acc,11 Lril&gt;11)T 11 a la
J1e1·mo"ura (lel poe111a. I o . ól&lt;&gt; c11 e) 111cr&lt;l ¡laJlt·l &lt;le rc111at ~
S&lt;&gt;noro, no sólo c11 lo q11e e l1&lt;l realiza&lt;]&lt;&gt; a i11c1111clc&gt; l&gt;aj&lt;&gt; el
rece co1110 u110

&lt;le los

1 111c11 to -

&lt;JllC 111á

rótulo ele ri111a inter11a
y cru ca i ie111prc t! J1a lirr1itatlo
a ]a asona11cia de lo- fi11a] - &lt;le 1f&gt;S 1&gt;ri111 ros 11 111i "' lÍ&lt;ftti&lt;)o.o -

-

43 -

�sino en combinaciones mucho 1nás trabajadas y sutiles, lo que
no qt1iere decir ' yoluntarias o consciente:,.
La poesía de Julio Herrera 11ace e'Tidentc para ct1alquier
lector su gran riqueza tímbrica. N u estro poeta se 111ue,·e con
completa soltura entre las rimas más difíciles d el idioma,
maneja las aliteraciones con sin igual inaestría. El análisis
de sus mejores poemas los re,·ela como casi inagotables en
cuanto a combinaciones sonoras, sea a lo largo de cada \Terso,
sea atravesando ,·erticaln1ente las estrofas o los poe1nas enteros.
El poema, como hecho sonoro, tiene sola111ente u11a línea
melódica; la única lectura posible es la 11orizontal. Sin embargo, el examen vertical del poema escrito - que finge posibilidades armónicas - puede poner en claro f enó111e11os del
tipo de la rima y revelar así secretos de verdadero interés . .i\.lgo
de eso se verá en los someros análisis realizados a continuación.
En la cuarta parte de La torre de las es/in ges los cuatro
versos que comienzan la primera estrofa riman exacta1nente sus
vocales acentuadas, pero sólo éstas. No se trat,1 ele con~o nancia
completa, ni siquiera de asonancia; todo se redt1ce a Ja coi11cidencia vertical de tales vocales identificadas con la estructura tónica de la estrofa.

Canta la noche salvaje
en un gangoso diptongo
sus ventriloquias de Congo
de guturación salvaje.

o
o
o
o

a
o
o

a

Tal coincidencia no es producto ele un fácil azar a}·ttllado
por la b1·evedacl de los ' rersos. Con la 1nisn1a 11aturalidad aparecen combinaciones análogas en endecasílal1os o al jandrinos. Por ejemplo, en éstos d e La fu ga 2 •1•

Temblábamos al par . . . Eri el aLt.stero
desorden que realzaba tu lierrrzosura
acentuó tu peinado su 1zegrura
inquietante de pájaro agorero.

:?&lt;t

Los parques abandonados, oh. ('it.

-

44

a

a

e

o

a

ll

o

a

ll

a

,.

e

�La cosa puede ser 1nás con1¡1licada )r lo es él 111e11t1clo. E11
la cuarta e trofa de Of fici1t11z tenebrar11111_ ta111lli ~ 11 &lt;.le l.1c1 torre de las esfinges, se pttecle oh er,Tar la 111a11ifestaci&lt;'•11 d e &lt;&gt;tro
fenómeno muy corriente e11 esta poesía: la ri111a fi11al 110 s
limita a partir de la última ' "ocal ace11tt1ada: C&lt;l111i 11za &lt;l prepara, desde una, dos o más , ,.ocales a11t es. To111a11&lt;.lo en 11e11ta la e trola entera, se puecle ..,eñalar la seri e de ri111¡\s el tr s
sílabas, es decir, de ri111a q11e co111ienzar1 1111a si1&lt;t1)tl a11te~ &lt;le
la última vocal ace11tuacla.. excepción l1 ecl1a clel "'~pti1110 ' r~t1
de la déci1na. Entre lo- ' "erso ¡1ri111ero )" c11art&lt;).. 11 ca1r1llio.
la coincidencia abarca cuatro sílabas : e11 &lt;le l&lt;z 11l&gt;clz ,T
. 111e&lt;li&lt;1noche. En la primera 1nitad ele e- o ~ \ er ¡;¡os s:. regi~ tra a&lt;.l 111ú'
.
.
,
.
una 1nvers1011 interesante:
1

eeooeaoe
• • • •
• • • •

•

•

•

•

•
•

•

•

ooeeeaoe
Vea111os al1ora la 111asa 'ocálica ele la (lt~ci111a:

En el coro de la noclze
cárde1ia del otro 1nu11do
retun1bl11i Slt De pro/z111clc&gt;
los mo1ijeD de 1ne&lt;lia11oclze.
En el p1íl1Jito z11z f antoclze
cruje u1i respo1zso 11zalsl1110
)' se adel&lt;111ta un lzernzano
•
que e1i cavernosas sec11e11czas
le rinde tres revere11cias
con la cabez&lt;i en f&lt;1 111 ano.

e
a
e
o
e
u

e
e
u
o
e
u
y a
e a
e 1
o a
•

o
a
a
e

o
e
u
e

u

•

1

e
e
e
e
a

o

a
o
e
e

e
o
e
e
u
o
u
a
e
a

a o e
o ll o
o u o
a o e
a o e
a a o
e a o(a a o)
e e a
e e a
a a o

trofa "' i11 e"'llComo si fuera ¡1oca la co1npleji(lad de esta
lar
fácil pero com¡&gt;licacla
fl rrera e da 1 l11jo &lt;le cu·
riquecerla aún, au111e11tanclo sus rima ~ .
La coincidencia puede ir to&lt;la\'Ía 111á lejo"' }' &lt;tbarcar 11
-

46 -

�25

total cinco o seis vocales. En Amor sádico
11ay ejemplos
de todas clases: de rimas corrientes, al final de ' rerso, y de las
ubicadas al comienzo (versos 1, 3, 5 y 7) ; &lt;le las que comienzan
en la última vocal acentt1ada ( ve1·sos 6 y 7) y de las c1t1e con1prenden tres ( ' '"ersos 12 y 14), cuatro ( ,-ersos 2 y 4), cinco sílabas (versos 9 y 13), y también de otras que no se n1encionaron l1asta ahora: las que abarcan el \ erso entero ('Tersos 1 y 3).
1

Y a no te amaba, sin dejar por eso
de arnar la sombra de tu arrzor distante.
Y a no te amaba, y sin embargo el beso
de la repulsa rios unió un instante.
Agrio placer y bárbaro embeleso
crispó mi faz, me dernudó el se1nblante.
Y a no te amaba, y me turbé, 1zo obstarzte~
como una virgen en un bosqzte es¡Jeso.
Y ya perdida para siernpre, al verte
anochecer en el eterno luto,
- mudo el amor, el corazón inerte - ,
huraño, atroz, inexorable, hirsuto,
¡Jamás viví como e1i aquella muerte.
nurica te amé como en aqziel mi11zlto!

a
a
a
e
a
•

l

o
a
o
a
o

a
a
a
e
a

o

•

l

a o a
o u a
l a e
a o e
u o a
u a a
a a l•
u a a
•

25

Lo.~

a a
o a
a a
u a
e l•
a e
a a
•
l e
l a
e e
o e
o l•
•
l o
e o
•

•

e
e a
•
l
e
o u
l

a
e
e
e
a
e
o
e
o
o

parques abandonados, ob. cit.

46

a o e o
o l a e
a o e o
o l• a e
a o e e o
u o e a e
u e o a e
u o e e o
a e a e e
e e o u o
a o l• e e
o a l• u o
a e a e e
a e l• u o
•

•

�Se podrá objetar q11e la consonancia el las ci11co 1&gt;ri111eras sílabas ele los ' rerso.. p1·i111 ro y tercero correspo11cl :.i
una repetici()11 ele ¡&gt;alabras. Eso 110 111oclific'1 los l1ccl1&lt;1 )r 111edan a&lt;len1ás ]as seis sílabas re- ta11te- coi11cidi 11&lt;10 total111e11t
en ' 'ocale- ) r acentos. flay i11á- : las ci11c&lt;&gt; llri111cra~ '&lt;leal c.1 1
ter ero
"'egu11do ' rer o son las 1ni ~ 1na &lt;¡11 la &lt;l l ¡&gt;ri111cro ,~
•
realiza11do ] i11is1110 tipo ti i11,· r~ió11 c111 se clio 11 el 'a -el

de

O/ficizl111

te1zebrc1ru11i.

a

o

a
a

a
o

a
a
a

a
o
a

a
a
a

l-1a lect11ra \ ertical. J&gt;Or otr:.1 flarl .. 11111cstr¡1 ó1110
pri111 r cuartc&gt;to la for1na &lt;le co111l&gt;i11aci{•11 tl ~ }¿1 - 'oca]

11 s
c.I la
ri111a fir1a) (,. re¡&gt;it en la 1&gt;ri111era ~ -- tr&lt;&gt;.Ía trP.S ' ecc~ 111á . e
decir, ci11 o 'ece--- e11 011cc ( ~í1al&gt;a 2 . 8 9. ] O )' ] ] ) :
1

a

o

e

o

a

o

•

l.

a

e

o

a

o

e

o

a

o

1

•

a

e

o

t 11

"'sto e podría11 :tgr, gar &lt;&gt;lros clo grtt]lc&gt; 'erti al ()
e a ¡&gt;ri111 ra e trof&lt;1: c.:i.J cttarto }T ,.l &lt;1l1ir1lcl. l~~ t . JJor&lt;¡tt ~ es t111a
seri el (;t1alr&lt;&gt; ae y &lt;t(Jll ~), flOl'C]ll C "g (t11 'll 'ÍÍa11 e le&gt; n11iíli i y Ja fc&gt;Jl ~tica-; la o ) l&lt;t 11 e11
1&gt;aíi,)I ·11 " 11eral }lttell ' 11
co11 id rar ' cc1t1i\ ale11tc.. .
)~) e q11e111a sería e11to11ces:
11

1

1

o

a

a

o

a
a

o

a

a

a

o

a

a

o

e

o

o
a
o

1

•

a
e
a

e

o
•

1

Si se ol&gt;servan allc111á en )()
- 47

lr

-

o

e

¡&gt;ri111cros ' ·r o:.,

le&gt;

trc.·.

�grupos verticales de aes en primero, tercero y qt1into térmi ..
no, es decir, en las sílabas que quedaron fu era de este último
esquema, resultará evidente que la estrofa está atra\Tesada, sílaba a sílaba, por líneas rimadas a ci1ya acción se debe mucho
del resultado final.
En general las circunstancias apuntadas no se repiten regularmente y, si bie11 se presentan con suma frec11encia, no
siempre son tan ajustadas ni se combinan con ta11 La sencillez;
el análisis, que puede ser mucho más prolijo y con1pleto, aclararía, en otras instancias, el juego total a que aquéllas están
sirviendo.

-

48 •

�VI

co

C L

1

E

o

n

Por la 1ne11gua de la sciencia todo" se atrezte1i a lza:zer
ditados ( . .. ) . E ¡1or esto 110 es f eclza di/ere1zci&lt;1 e11 tre lo l&lt;1ros i1ige11ios, e lo obscuro . La ¡&gt;alabra &lt;le l~ 11ric1t1e el \ 7i1Jena parecen e --crita en nt1e tro día-. i11 111bargo .. tal ,. z
n ct1alc1t1i r ~¡&gt;oca, S4tl,·o 11 los
J1ubiera11 ¡)ocli&lt;lo er dicl1a
111omento exce¡lcionales de la ¡&gt;oe... ía lt11i'T r -a].. ta11 cli fí ·il
en 011tra1· e) eqt1ilibrio de (jtle l1abla \ 7al ir)r 11tr
1 ~al&gt; c r el
querer y el ¡lo&lt;ler.
La 01&gt;i11i&lt;&gt;n } ra citacla &lt;l llott 1na11 011 fir111tt ~ a 111 i 11t&lt;1
ex11erie11ci4t f rc11 te a lo po ta- }r a Jos ¡&gt;rol&gt;l 111a fl º la ' er ificación. Esta su¡Jone ztrzcz s ric de lz &gt; lzns &lt;ll?.sco1z&lt;&gt;ci, /(1$ r1 /,,
ma)'Or ¡1arte de &lt;111ie11 es la ¡1r&lt;1clica11: slt · triz111Jo ~, Cll&lt;111&lt;l&lt;&gt; &lt;&gt;, tas ¡1ersc&gt;1i&lt;1s triz1.11/a11 , se &lt;lcbe11 1rzás bic1z a z111 t&lt;1 to i11~1i11til &lt;&gt;
)' a u11a bo11d&lt;1d 11&lt;1t11ral del &lt;Jído.
&lt;&gt;1110
j e111¡1l•J~ &lt;l" ;:,o l1e cl1os pr&lt;&gt;}Jone entre otro : la r&lt;1zó1z r/,, ¡Jor r111' 1111as lí11 ' &lt;ts &lt;I "
rlifere11l&lt;"! di11z c11sió11 [Jlt ede11 co11zbi11ars&lt; &lt;1r111011Í(&gt;S&lt;1111 e111 e 111i 11tras r¡ue otras sólo [Jltecle11 S&lt;'rlo ·011 sz1111&lt;1 &lt;l 'slreza o [J11&lt;&gt;11 &lt;1
1

0

1

el lír11ile 11ecesario &lt;le lr1 i1z versiñ11 &lt;le &lt;1C&lt;&gt;1ztos: &lt;"'l uf i ci&lt;J
de la aliieración e11 el verso: etc.

. uerte;

También Pa11] Valéry ""e pro111111cia co11tra ]a i111p(&gt;lc11cia
o el de Jlarejo domi11io el l inat ria) lírico. llallla11c1o el algt1nos prol,Jema &lt;1ue 1&gt;1anlea la crcaci&lt;)11 ¡lo&lt;'tic&lt;t clic : ¡1rc&gt;Úl1&gt;mas ( . .. ) que los p&lt;1etas res11elve11 &lt;1 ciegr1s .'~ {&lt; slo es lcJ &lt;'s c&gt;11cial) DE VEZ EN CUA ·no. . . De e:: e11 c11,11z&lt;lo. Cc&gt;11 &lt;&gt;sto
se lia dic/10 lo ir11porta1ite. 11e ar¡z1í la i11certi&lt;l11111l&gt;re, &lt;&gt;l &lt;lesnivel &lt;le los 1norr1e1ztos )" &lt;le l&lt;&gt;s irzdi vi&lt;lttf&gt;S. 11&lt;zlJrá &lt;JltP. i 1isisti r
largarne11te en ello, p11es tocl&lt;&gt; arte ¡1o&lt;~t.ico &lt;&gt; ll &lt;&gt;, co11sistc&gt; e11
defe11clerse co1itrc1 esa clesigzt&lt;1ldc1&lt;l &lt;lel 1r1&lt;J1r1 e11to.
Y J&gt;ius Ser\ ien l1ace en us ol&gt;ra~ 1111 co11 ti r1t1(&gt; al 'gato
1

1

-

49 -

�cont1·a el descuido de la técnica, contra la i1npro,risació11 ele la
,
.
, .
tecn1ca art1st1ca :
El nadador que gana la carrera olí1n pica no ig1iora 1iada
de lo que liace eficaz su acción. Ha esllt&lt;li&lt;1do l&lt;1rga1r1e11te sus
procedi1nientos. Durante años se ha &lt;ledicctclo a si1 esti1clio. El
día de la carrera, naturalmente, ni piensa en ellos. .51t nadar
está hecho de e1iti1siasmo, de sangre fría ). de 111ia JJOsesióri
perfecta - pero adquirida arites e iriconscien te e1i el 1n onz ento
de la carrera - de la técnica de su o/icio. Lo rt1is1no pasa con
el poeta (y, agregue111os nosotros., con el bailarín, el 1ní1sico, el
pintor). Es antes, y 1io ditranle lct creació11 ele la obr&lt;1, que él
se corrige. La inspiración, corno la gracia, llega (l su tiempo.
Puede tocar a ztn ignorante y sacar de él zi11a rriódica carició1i.
Puede tocar a un Vinci.

El desconcierto que puclo ap11ntar en otras épocas sobre
lo que era o no poesía fue agra,·ado i11oclernan1e11 te, corno ya
se dijo, por el at1ge del 'erso libre. Este aportó jt1nto con la
liberación de los ritn1os, f11ncla1nental para el \ er(lacler&lt;l poeta,
la posibilidad de acceder a este tít11lo para quienes i10 tenían
oído para fabricar siquiera t1na n1í11ima reclo11(lilla. ] lay qtte
clesconfiar sien1pre de los poetas qt1c no co11ocen s11 oficio ni
aun instinti\ia1nente, de ac¡uéllos que son incap¡1ccs ele escribir
un soneto, una lira, etc. No de los que no q11iere11 l1acerlo
sino de los que no pueclen o no saben.
1

Si la obra ele los grandes poetas no fu era t111 tabú tan
estricto, se 11abrían co1nprobaclo en ella los frec11e11tcs fracasos
a qt1e los expt1so 11n cor1oci1nie11to i11tt1iti,yc..&gt; , e111¡&gt;íric&lt;l, segura1nente parcial de su oficio. Qt1e,redo, Ba11clelaire, Garcilaso se
eqt1Í\"Ocan tanto co1no aciertan. O ináb. Ilabría &lt;JUC reconocerlo, que re\ i~ar stts obras y aceptar c¡ue si h11lliera11 cor1ocido
y clo111i11ado su técnica con10 Fidia.s o l\1ozart, Stra,vi11sky o
Picasso conociero11 las SU)~as, no l1t1hieran 111alograd&lt;) b11ena
parte de s11 obra y los fracasos estaría11 sie111pre en otro terreno
c1ue el formal y 110 dejarían por lo tanto ele te11 er u11 sentido
y una grandeza.
-

óO -

�De toclo esto se ind11ce la nece-icl¡l&lt;l ele l111a t ;cnica el l&lt;)
lírico
ec111i¡1arable a la téc11icas el la!:) tl 111á-- i1rtcY' ll 1
conoci111ie11to llrof1111do de s11s ¡lrolJle1na~ ¡&gt;&lt;)r Jlart el l scritor. Y ta111bié11 por parte de &lt;111i 11es se tl .. tli ·a11 al stt1dio &lt;l ~
lo lírico. E-e co11oci111iento clclle e111¡&gt; zar JlOr lo f1111(la111 t1l¡l]:
el rit1110, ¡111 ~to qt1e si é-tc fraca a lo cle111á~ 110 ti 11e '"' lrt1 t11ra, 110 1111edc o t 11erse, el ja &lt;.le e~lar e11 l terr .. 110 arlí:stict•.
No 11ay c111e e&lt;flti,·ocars . ¡J&lt;Jr otra ¡)arte.. co11 re-¡&gt; et&lt;&gt; •11
alca11ce ele tlicl1a t j,c11ica: ella 110 sir\rc..' }Jara &lt;.lar re . etas tl)
poc ía fór11111la'"' ele b11e110 ¡Jo 111a". 11i 111t1cJ10 111 'nos J&gt;ara ~a­
car po tas de la 11a&lt;la: per1nitirá 11 ca111l&gt;i&lt;l. al ¡Joeta t 11 ~r t 11
sus 111a11os u11 i11 tru1nento rincli rielo al 111áxi111cJ: al 'tt1clio-.o.
)Jegar Jo 1ná- l jo- llosihle e11 l a11álisi &lt;l lo 1íri -.&lt;&gt;, en la ~x ­
plicació11 tlcl ~ tilo .. en la aprel1cn-- · ó11 d 1~1 bc11 .. za.
:i.

-

ól -

��i\I ARIO
1. -

11. -

111.

5

Lo= ritmo, ron10 introducción fí ir.a a lu r. té ti ca .
nu '"' tH"' .. ti ó n d ('
método. La~ diferente .. rítrnit·a...
na t•ic nr.iu d e lu po íu. Ln ido.1
de l 1 ius '"' rvicn como punto dP partida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

]2

f)elimitución dr e te trabajo. ¡\11ñli!'.i &lt;l • In tranan ... onura. Ln u1&gt;tar ión.
cric" y sin t " lría~. l Ja in1 tría. l•:l pr in r ipio dt• di si n u.• ta ía d e Pi 1re

Cuii.-

......................

21

•
ntonio lar-hado. Ejemplo d -.} ri gor rítn1i co dt• un11 poc ia tl a pnru
11·
&lt;·ia de cuidada. cric:. } i1n c trin ,-. n Jos ritrno to ni l o ) tirnbri ro

31

u papel coartador tJ .. ¡ ritrno d e tirn h r e . .. u-. \ irlud c ... u
po iLilicladc ... La ::in1pli1ud in-..o ~ p er had 1t ele u ('Dn1po. }{in1a-. --in1 étri rn .
Rima s interna . 1': jcn1plo- en la Pº''"Ín de Julio l~ •rrc ra ) lle i.. ig . . . .

43

11

IV.
V. -

\ I. -

ª'

d e la lnr J!a \' Í"cn r in el&lt;'
la \'Cr ificnc·ión r.lásicJ es pañoln. l) csintcré~ d • lo poe ta:- por lo ... r ·
cretos de su t é~nica. El análi ¡ .. literario: l)Ún1n'o ,\lon o •v su int e nt o
de r.ncarur &lt;·ientífil·amcntc el r. ludio de la lit e ratura . . . . . . . . . . . . . . . .

J.. a ver-.ificnr.ión. materia r.onvcnrional. C:iu

...

.

............ .

... .

..... .

.

.

.... .

.

.... .

.

.

La rin1n.

Conclu ionc

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . ... . . . . .. . . . .. ..

��Se terminó de imprimir en la
Impresora Cordón, Dante 2156,
el 31 de Julio de 1958.

���</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2896">
                <text>Grupos simétricos en poesía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2897">
                <text>Letras</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2898">
                <text>VILARIÑO, Idea</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2899">
                <text>Vilariño, Idea&#13;
Grupos simétricos en poesía / Idea Vilariño -- Montevideo : FHC.IF, 1958; p. 51 ( Departamento de Literatura Iberoamericana )</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2900">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2901">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2902">
                <text>Bach. Gonzalo Marín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2903">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2904">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2905">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="362">
        <name>LITERATURA</name>
      </tag>
      <tag tagId="68">
        <name>Poesía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="916" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1506">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/949848f90577543b8d5ed96b2bc4d073.PDF</src>
        <authentication>c65db4cf1cc8ca25ffba80060a6628af</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="14047">
                    <text>����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10080">
                <text>Guía de los corresponsales</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10081">
                <text>Publicaciones</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10082">
                <text>Guía de los corresponsales de la Gaceta de la Universidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10083">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10084">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja 10 -Carpeta 2 -Doc 2</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10085">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10086">
                <text>S/D</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10087">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10088">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10089">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="660">
        <name>GACETA DE LA UNIVERSIDAD</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="347" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="580">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a4b344c643e803ac58d412c5481c5c80.PDF</src>
        <authentication>38bb28f3f7588ede59cdf2d2f6f0d424</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3806">
                    <text>SVI0N3I0A
$3avaiNV
avnnovd

OHd

8 OdlAJ3ll

OdS3flN
3Q SVIAI31

nñ

91086

ep ejes

�19

^V3Süi

096

9P

svidímhd a saavaiMVwnH aa

(XIX
VNI1V1 V3IUMV
ja oíamsj
u vuvd vino

sepuaiQ A sapepiueiuriH Qp

vonand3a vi 3a avaisb3MNn

�COLECCIÓN TEMAS DE NUESTRO TIEMPO

1— Maño Benedetti: La cultura, ese blanco móvil
2— Rafael Guarga: La marginación de la ciencia en

América Latina
3— Bertolt Brecht: Cinco dificultades para quien
escriba la verdad
4— Osear J. Maggiolo: Política de desarrollo cientí
fico y tecnológico de América Latina
5— José Luis Massera: Dialéctica y Matemáticas
6— Roberto Fernández Retamar: Naturalidad y
modernidad en la literatura martiana
7— J. Raúl Grigera: Tendencias actuales de la

biofísica

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
Queda hecho el depósito
que marca la ley

�•Bpuapuadapin bj uod ^piui as anb osaaoíd un
opoj ap ¡BpuB^sns ajjBd ^un ap uy p s^ uaiqure; anbjod 'sajoua^ire ssdpa
SB[ B O^Unf BpU3[OlA BpBlSBUiap UIS OpinpUl J9S 9p9nd SBJ3UBUI SBpOJ 3p
•oombjBSijo odi; ap opB^sg ¡^ BpqosuoD ^s X ouisqBuadun pp ojuaiiu
^p opou^d p ua pipunuí opBOjaui [B ajuauíBp^os sbuj oipnm ubjS
-ajui as sasiBd soijsanu anb ua 'safepos sauopeuijoj sbj u^ a^uBuiuiop ua
as ouiSTjBjidEO p pno bj ua edBp B| Bjapisuoa as buisiui b^ ug *bd
pBpiun Buii;^n B| JBJBdas X a^oa un asiaoB^ opnd 'Bpnp ui
•aja 'BAijBpj BiuiouojnB ns 'BiSojoapi b^ X op^^sa pp
uopBoyiuis bi ^oi^jiod a^uauíBayjaadsa o\ ap OAispap ^adBd p uaiquiB;
oiad '[B^uaurepunj Binpa^sa b\ ap ouiuiía^ ouii^^p ua o^uaiuiBuopipuoo
p uod 'BiSojoapi bi X opBjsa ¡a 'asBq b¡ ai^ua o^uaiuiBZBjai^ua jg *sajuBu
-luuapp Biapisuoo anb soj ua sopa ap oun epBD ua opuBzyBjua 'sopadsB
sns sopo^ ua SBuia; so¡ ap oun Bpeo jBpjoqB Binooíd BuiBjSoíd ig *xx l^!S
¡ap s^pBoap SBiaiuud sb[ B;seq o;unfuoo ns ua Bzipaj as ou 'ajuauuoua;
-sod UBzipuadapui as anb so¡ b souiinpxa is unB 'sa(BuopBU sope^sa so[ ap

uopBpqosuoo B| X niAX l3ís 19P S9UÍJ B B!DW ^ t^iuo¡oo uauíi^aj pp sis
-uo Bg ^a uod BqBDB iu XIX 18ÍS I9 uo ^P!11? ^ ou 9*s? ^;uauiBiAqo op
-ojjad [ap soaisBq sopadsB so[ uaXnpui sbuisiui sb^ anb souiapua;ug
*ouisi[Buadun [ap BdBja
bj ua sapuop^u sopB;sa so[ ap uoiDBpijosuoD B[ X sopBjsa soAanu soj ap
uopbziubSjo [pjjip B[ 'Biauapuadapui B[ uod BuiuqnD anb ojuaiunAOiu ja
'piuojoD uauíiSaj [ap sisud b[ :sbdi;bui3; sapBpiun ojjBnD ua apiAip a
•BDiSBq

-iq X BDi^uiaj Bjn8 Bun *XIX I^ÍS I9 U9 ^^?^! bou^uiv ^iqos soipn^sa
-nn aasap uainb b jBuopjodoíd b opBuxjsap psa BuiBjdojd ajuasajd [g

�Es extremadamente difícil analizar de conjunto a América Latina.
Aunque existen líneas generales comunes entre las diferentes formaciones
sociales, son también muy considerables las diferencias estructurales y de
su peripecia política. No obstante, consideramos que América Latina —y
aún los nuevos países que emergen a la independencia en el Caribe— tie
nen algunos rasgos en común que permiten conformar un objeto de cono
cimiento válido. Estos son, en particular, su carácter dependiente —en pe
ríodos más recientes, del imperialismo norteamericano fundamentalmen
te—; el haber nacido de la independencia luego de haber sido colonias, el
momento en que la mayoría adviene a la independencia y además elemen
tos esenciales de sus estructuras. Por otra parte, nuestros países son, en
su conjunto, el fruto de una fusión de pueblos y culturas. De todas mane
ras, reiteramos que existen diferencias muy sustanciales, que no pueden
obviarse. En nuestro programa hemos procurado sobre todo enfatizar en
l^s-grandes líneas generales.

La orientación bibliográfica incluye un conjunto de trabajos de ca
rácter general y otros sobre algunos temas nodales de cada unidad temá
tica. Procuramos indicar —por lo menos en la bibliografía básica— libros
que pueden conseguirse en el país. Tratamos de orientar el estudio par
tiendo de algunas lecturas generales hasta otras sobre aspectos más espe
cializados.
Incluímos algunos libros básicos sobre aspectos teóricos.
Desde luego no se trata ni mucho menos, de una bibliografía exhaus
tiva y probablemente podría ser actualizada a la brevedad.
Con las limitaciones antedichas —y muchas otras que sin duda po
drán encontrarse en ellos— este programa y su bibliografía de apoyo es

tán destinados a orientar el estudio inicial de temas muy poco trabajados
en nuestro país.

Lucía Sala de Tourón
Montevideo, diciembre de 1985

4

�-ap cipaijsa sbui Bun ua SBApanpoíd SBzianj sq ap onoiiBsaQ (y

:Ü1AX l^ís I3 ua sqouBdsa squopa sq ua soiquiBa sog ([
H9 soupq sasrBd
so^ 9P suiuo[oo sq ua sciuajxa sauopBuuojsirep sq ap sopaja so^ (q

Bjjo^ru b^ of^q ^s^jg ap uopqo[d
-xa jofaui r^Sn^o^ ua ^quio^ ap sBiuiojai sq^e^iuni sbui s^^ (g
•godoiptu B| ap ogou
-Bsap pp oppuas [B Bouauív ^p pdBd ig *SBDi3o|oapi sauop
-BuuojsuB^ X SBAi^Bj^iuiuipB 'SBOiiuouoDa SBuiioja"g *uopni
-OAai uis B^si|B^idBD onoojBsap [B os^duii isBaiuoqjog sbiujoj
-ag SBpB^iuin sbui unB sb¡ X |ouBdsa ouistuuojag opBjapoui ^g (y
:soauaqi sasiBd soi ap SBonpsa SBinpn^sa SBg
ouisi^odsaQ,, pp oui
ig •uopBJ^srqj b¡ ap odijijo o^uaiuiBSuad jg 'Bdoing ua
sasiBd so^ ua SBuuojaj SBpBiapoui ap sqouaS
-txa sq X qauBig ua sanSinq o^ouBsap ¡a 'tíuauii8ag on8i^uy^
pp qauaAiAiad b^ aiiua sauopoipBJ^uoa sb^ ap uopBzipnSB Bg (p

OUI
pp uy pp ozuaiuioa ig *squopa s^qoíp uBiua^ bX anb
ogojjBsap p uoo [biuo|od Buia^sis [ap pBpqiqipduioom B[ ra^ofs^
¡ap Bauaury ua SBOiu^uq SBiuo[oa aoai^ sb[ ap qouapuadapui Bg (
*sa[Biuo[oa X soadoina sopijjuoa .giIAX ^^^l^ 13P SB-^an^ ssg (^
•sapruofoo sopad
-un so[ ap qauaAiAiad q ap pB^noxjrp q :sa[Bipunui Bop^od B[ X
Biuiouoaa q ua qauapioux n 'qsi[B^idBO uoiaonpoíd ap opoui [ap
a^uBuiuiop ua uptsjaAUoa :BXia;B[8ui ua [qj^snpui uopqoAag Bg (^

apofsl pp Bau^ray ua ooni^uq pni
-ofoo uiuajSTS [ap sisua q X üdoing ua sauopBuuojsuBjq sapu^iS s^g (\

SVS3DNWd SV77I1MV SV7
N3 X VDM3KVO^38IÑ3 IVltiOlOD VVI31SIS13Q SISMD '• 1

�pendencia de España. Reforzamiento de los sectores mercan
til, agrario y minero exportadores.

B)Fortalecimiento de las fracciones criollas oligárquicas, sus
contradicciones con el poder español y el sector español de
las oligarquías locales. Las "inquietudes" de las heterogé
neas capas medias criollas. La mayor explotación de los sec
tores populares, las distintas etnias que los componen, la im
posibilidad de resistencia común.
C)Los numerosos movimientos de protesta, sus formas insu
rreccionales. La importancia especial de los levantamien
tos encabezados por Tupac Amarú y Tupac Inca Catari, en
el Perú y el Alto Perú; de los "Comuneros del Socorro" y
de los esclavos de Coro: alzamientos indígenas, de escla
vos y sectores populares.
2)Moderada expansión económica brasileña, los estímulos estata
les, compañías y nuevas formas de explotación. La tutoría bri
tánica.

A)Los límites de la expansión económica de Brasil en el siglo
XVIII.
B)Las contradicciones de los "brasileños" con las compañías
y ios comerciantes portugueses. La resistencia de las clases
privilegiadas. Su expresión en las capas inedias.
C)Las tradicionales tendencias de los esclavos a la lucha por su
libertad.
D)Estudio especial de la "Inconfidenc^a mineira".

3)El retroceso del colonialismo francés en el continente. Contradic
ciones en las Antillas.

A)Las guerras del siglo XVIII y la pérdida por Francia de Ca
nadá y la orilla izquierda del Mississipi, cedida a España.
Los efectos de la expansión azucarera y las contradicciones
en las Antillas.
B)La expansión de la explotación azucarera en las Antillas
Francesas, en especial en Saint-Domingue. Alta tecnología
y esclavitud. Expansión económica y contradicción con el
dominio comercial de la Francia Atlántica. Las profundas

�^, sojuaiuiiAoui soq(j

ua jouFdsa japod pp pFpqiqap Fq(p
•orjodououi pp soipaq soj ua Finjdru ajuapaia Fq(o

FPFq Faiupqiog Faijijod fj ap osfofjj ig(q
uopFDqdF ns
OS Fl3U3nD9SUODUI '(S9[FJ^n9U SaSIFd X SFJ9fUFJ^X9 SFlUOf
-OD UOO Opj^UJOO) S9iqiX3U SFOl^JJOg *(FIJ9^|^UI FI^UOO

FuanS) 8081-S6II *(^UBJd fj^uoo FuanS) g6-6¿I
:¡Fpjauioo ooijfj^ p ua pFpmui^uoa F[ ap Firqdaí Fq (b
:FDuauiBouFdST^ aiqos Fin^
-unAoo F[ ap Faio¡oapi a Foijjiod ^Foiiuouooa Fpuappm Bq (3

a^uapFaap [Fgn^iog pp uop
-FipaiiLia^ui fj ap FiauaAiAjad F| X oaiuFjuq ouisi|F^dFO pp
a^uaipuadap a^uauíajuapaia 'ns^J9 ^p uopFn^is jFqnaad Fq (g
"J^!BH U9 uopnjOAaj f¡ ua anboquiasap ns X uauoduioo
sfj anb SF;siAFpsa safFpos sauopFuuoj sfj ua seujajuí sau
-opaipFi^uoa sf[ ap uopFzipnSF fj '¡fiuoicx) Fiua^sis [a jod
sopFiauaS so^aifuuoa soj ap uopFnjuaaF .SFsaauFJj SF^^uv (V
'OUFDU
-auiF |Fiuo¡oa opunuí p ajqos XIX l^?s 13P sozuaiuioa X HIAX
o[Sis pp sauy ap sauopFuuojsuFJj sapuFi3 sf| ap sopaja soq (^

•sfjj
-an se\ iod FpFDOAOíd sisuo Fq 'FDiiauív ^ Fdoing ua u^pn^OA
-a^ F{ ap soaiO|oapi a sooijj{od 'saíFpos 'soaiuiouoaa sopaja soq
•oaiuoaiodFu anboquiasap p X FsanSing uopn{OAag ufi3 f| ap
sajFpuasa SFdFp X soSsfj soq 'FAisuFdxa X BUFuopnjOAaj FpuFjg
F| uoa ojuaiuiFjuajjua ^g -SFuanS sf^ uFjFOOAOJd anb foijijo uop
-Fn^s Fq *sa|Fiuo|oa SFuiajsis ap FpuaAiAjad b\ X sap^xaj ap Biop
-Fjjodxa Bua^FiSuj b\ aijua sauopaipFijuoa sf[ ap uopBzipnSB Fq (\

~Fau^uiy ua safFiuopa SFiuajsis so{ ap FpuaAiA

-jad ipíJ?P I ^ FsaauFig u9pn{OAa^j fj X jFujsnpu¡ uopnjOAa^ fj iod
ajuauíFpimjojd opunuí p aijua sauopaipFijuoo

ua
joXfui Fzapn^F n^ -F^siABjasa p^papos bj ap sauopaipFxjuoo

�Tema O: MOVIMIENTOS ANTICOLONIALES: REVOLUCIÓN, GUE
RRAS Y TRANSICIÓN PACIFICA HACIA LA INDEPENDEN
CIA A COMIENZOS DEL SIGLO XIX.

I) Incidencia de la coyuntura que se abre con la agudización de la gue
rra a muerte entre la Francia revolucionaría y napoleónica que se ex

pande por Europa y la alianza británica con las monarquías feudal
absolutistas. La época de la reacción; la Santa Alianza y las ^revolu

ciones^ liberales. La nueva república norteamericana: su política de
neutralidad y expansión en América.
1)Repercusión política de la Revolución y los conflictos entre las
potencias en las Antillas Francesas: la venta de la Luisiana a Es
tados Unidos.

2)Invasión napoleónica a la Península Ibérica precedida por el
"bloqueo continental". Restauración y Revoluciones Libera
les.

A)El traslado de la corte portuguesa a Brasil, su subordinación a
Inglaterra. Su política hacia Hispanoamérica. Revolución de
Oporto y regreso de la Corte a Portugal.

B)La Guerra de Independencia en España: etapas,frustración de
una "revolución burguesa", alianza británica y contradiccio
nes en Hispanoamérica. Restauración de Fernando VII, abso
lutismo e intento de recobrar las colonias. Santa Alianza: una

ayuda frustrada. Liberalismo e imposibilidad de conciliar con
el movimiento independientista americano. Endurecimiento
luego de la restauración absolutista.

3)Política británica hacia Brasil e Hispanoamérica. Sus etapas y
efectos. Creación de las bases de la dependencia Hispanoamerica
na. El mantenimiento del colonialismo británico en las Antillas.

4)Política de Estados Unidos hacia las metrópolis y sus colonias in
surgidas:
A) Expansión hacia los territorios del Oeste de los Apalaches, lí-

�X S31U31U31EU9J X
-jamoa 'soya^sBjq X sasan^ryíod a^u^ sauopaipB.yuo3
•SBzuBuy sb[ X Biuiouooa B[ aiqos sojaaja isauopB^Jodun
sb\ ap uoperjdure 'Boiuiouoaa Bpuapuadap rouiuBOf
"(Z8l) ^xianS iu u^pnfOAai tns Bpuapuadapui B{ b

BoiuB^uq Buo;n^ ofBq oqaaq ap Biouapuadapin B| ap ípsBjg (g
•adnfBpBm) X bdiu
-i|jbj^ ua saauBij iap&gt;od [ap BrauauBuuad X sauopouiuo^ (a
•pAjas uoiaB^o[dxa ap sbuijoj ap uoidbj
-npjag *o^uaiuiB[siv "souBi^iBq sopB^sa sop soq -[BuciaBu

uopBziuBSio ap osaooíd nÍJ?P IH '^ts^ Bl 9P u9PB0Uíufl (P
&gt;08I ^p^iauap
^-uadapui Bq quiessnox ^p uo^u^ -Boiuoa[odBu uoiaaBa^j (a
-souBuopnjoAaj sajaf so[ a^ua
oopnqLnsipa^[ 'BiopB^Jodxa BpuapBq B[ ap ojuaiuiiuaj
-ubj^ •Biua^uí uoioBziuB^joai X Biuiouojnv 'aan^aAo^q
juiBSsnoq ap oSzBjapq [g -pn^iABjosa B[ ap BuiqoaBf
uoiDqoqv '^puBjg X Bjja;B[3ui uoo uopBn^s Bfa[duiO3 (q
•B^uaAOU so[ ua BABjosa BpuaSinsuj
*so^B[nui X 4tsoouB[q souanbad,, ap uopBaiqn B[ ap pBp
-líajduioo 't&lt;soouB[q sapuBjg,^ so[ ap u^poajap ri^Bj^ (b

-^uy sa^u^sai sb[ ua ¡biuo[oo Buia^sis [ap BiouaAiAjaj 'Tiren
ap Biauapuadapuj 'souiqooBf X ouisiuopi[oqv 'ítS^^S^^,^
sb^ ai^ua SBqon[ sb[ ap uoioBzipnSB X BsaauBig uoion[OAa^ (v
•psBjg :uoian[OAaj iu SBxianS up Biouapuad
-apuj *BDuauiBouBdsrj{ ua ttBUBuouquia,, Bsan^inq uoian[OAaj
X SBjian^ "i^iBu ap Biauapuadapui a B^iAB[asayuB uopn[OAag ([

p^papos v\ ap jou
-a|iii [B sauopaip^t^uoa sb| ap oiuanneioye X eadoina Bii^unXo^ (q
o^oaXoíd [ap BUBauauíBouBdsiq [B^uauyuoo
-run B[ ap ozBqaa^ *oorg o^iang X Bqn3 ap u^ioBjaqg B[ b
U9iapodo X aquB^ [a ua tío^ayiuBui ouysag,, -souBauaui
-BOuyB[ sopB^sa soAanu so[ ap o^uaiuipouoaai [B Biauanua^[ (g

(6181) ^u^^dsg b Bpuo[j B[
ap X BpuBjg b BUBisinq B] ap uopisinbp^ ' [

o[a[BiBd [ap Bau

�b) Levantamientos de esclavos y populares libres,.

2) Crisis española y luchas que culminan con la independencia en
Hispanoamérica. Sus etapas.

A) Invasión francesa: primeras Juntas con el inicio de la crisis
política que culminará con la independencia (1808-10); la
época del comienzo de las luchas armadas (1810-15), la con
secución de la independencia (1815-24).
a)Primera oleada juntista (1808-10): los criollos y las jun
tas, casos extremos en Montevideo y La Paz. La inciden

cia francesa y portuguesa en el Plata. La liquidación del
movimiento juntista por las autoridades metropolitanas.

La ideología justificadora del movimiento juntista. El
apoyo en el pensamiento tradicional de España.

b)El tema del poder en la coyuntura de 1810. Juntas crio
llas y movimiento criollo-popular en México. Puntos no
dales de la lucha: México, Venezuela y Río de la Plata. Re
giones poco conmovidas: Perú, Cuba y Puerto Rico.
c)Distintas corrientes en el movimiento revolucionario. De
mócratas radicales o Jacobinos: México de Hidalgo y Morelos, Revolución Artiguista, la corta etapa de Mariano
Moreno en el Plata. ¿Jacobinismo en el Paraguay del Dr.

Francia? La incidencia del pensamiento radical y la Revo
lución Francesa. Teóricos y constituciones de la Revolu
ción norteamericana.

d)Del eclipse de los movimientos criollos en 1815 a la con
secución de la independencia de Hispanoamérica, a ex

cepción de Cuba y Puerto Rico, en 1824-28.
*Las bases de la conformación de los ejércitos que des
de el Río de la Plata y Venezuela liquidarán el poder
español.

*El proceso social y político de la conformación del
"mundo bolivariano". Imposición del liderazgo de
Bolívar, política con los bienes de los enemigos, li
beración de esclavos, abolición de tributos indígenas.
Las concepciones políticas bolivarianas. Su proyec
ción continental.
*Independencia del Plata: invasión portuguesa y derro-

10

�n
eouaury uoo uopepj ua sauopoipei^uoo sn^ -sasied
sojjo ap jouaui opeiS ua X 'sopiu^ sope^sg so{ ap saiuapao
-xa sope^iiuq so{ ap 'sasaouejj ofnj ap so{noijjB ap 'ejsiu
-mbeui euaje{3u{ B{ ap op^aiaui ouioa sopBjsg soAanu scr^

(y

rsasiBd soAanu so^ ap buoXbui
Bf U9 osaaoi^j ^a unB X ojuaiuiBou^sa [a 'uopBiadnaaj B^ua^ B^ (^

•[Buosiad Biauap
-uadap ap sauopBpi 'Biaadsa X ofBqBi^ ua Bjuaj 'Bua3ipui o^nq
-u% ig *pn^iABpsa ^ ap o^uaitupaíqBjsai ¡a unB X BpuaACAiad B3
•jouaixa
opBDiaui p uoo uopBpi BAanu B| ap X Bpuapuadapui bj jod SBip
-n\ sb¡ ap Bpuaiaq b¡ ap fadBd [3 •BjapuBuij-ooiiupuooa sisua B3 (\

eixas q b Bjaojaj q aq)
ajqos jod X sapAp sexian^ 'SBjafuuj^xa sauopuaAjaju^ •Bou^qi uop
-qpauuajui q uis opea^aui p uoo uopqaj e^ \jquo¡oo Bpuaiaq,, ^3

oiois nasvavoia vávido vi v v^io^i vi aa)
SOQV1S3 SOA3Í1^ SOI Id MOIDVZIMVD^O IIDUIQ VI ni

•|Biuo[oo [qqsa o^BJBdB {ap enqdiu q ap X sej
-seo X sasqo ap eipiq ap sapepqBpoui sesiaAip sq 4eiuiouooa q ajqos

soioaja sns ¿eueuouquia esan^inq u9pn{0Aa^{? :qouapuadapm ^r\(\\
seueXeit^) sq X
sqpjuy sq ua s^puqoq X ooiu^uq afquo{oo (ap o^uaiunua^ueui [3

oyan^
X Bqn3 ua ¡ouBdsa [eraofoo euia^sis fap qouaAiAjaj
'BUBOUaUIBOIJUaO Bü
-uadapui B{ b {Buaduq ooixaj^ jb uoioBiodJOom B{ aq
'oueoixaui ouisunpBAjasuoo X qouapuadapu{
'{Buopeu uopeziue^o fío^jip Xnuí e^ *B^sin3i|ie b;

�na. La ausencia de inversiones directas luego de 1825 has
ta la segunda mitad del Siglo XIX.
B)Requerimientos limitados del mercado exterior. Sus efec
tos en los distintos países de América Latina. Estancamien
to y aún retroceso de las exportaciones de México y de la
mayoría de los países del macizo Andino. La expansión de

las derivadas de la ganadería en el Plata. La importancia del
trigo para Chile. La más matizada situación del resto de
América. Retroceso y expansión del comercio entre países
de América Latina. Las contradicciones provocadas por la

limitación de las exportaciones: conflictos entre países y
regionales.

C)La incidencia de la nueva relación con el mercado. Déficits
de la balanza comercial y de pagos, fuga de metálico, depre

ciación monetaria, dependencia del Estado del capital usura
rio. La limitada monetización de la economía y la acentua
ción de tendencias a su "ruralización". Retroceso de artesa
nías. La no conformación del mercado interno.

3)La orientación del capital, el segmento capitalista y el predomi
nio de relaciones precapitalistas.

A)El dominio del mercado metropolitano, del transporte maríti
mo y del comercio de exportación y parcialmente del de im
portación y el crédito por el capital extranjero, particular
mente británico.

B)La orientación del limitado capital hacia el comercio, la usura
y la especulación, especialmente con el Estado. Carácter capi
talista del comercio exterior y mantenimiento de formas pre
capitalistas al interior.

C)La limitada inversión en actividades productivas especialmen
te en las destinadas al mercado exterior.

D)El avance de la propiedad privada de los medios de produc
ción y la pervivencia de la no consolidación de los mismos,
en especial de las tierras y de los ganados en zonas ganaderas.

4)Articulación de relaciones de producción capitalistas con las pre
capitalistas predominantes en el período. El carácter abigarrado
de la estructura social. Las modalidades diversas que asume la lu
cha de clases.

12

�€1
sbui SBjsrp^idBa sasiud so[ ap 'jouajxa ja ua xrpaAin ap pFpp^dea ap
X eiuajxa epueuiap JoXeui e{ ap ojuaiuajaui [ap so;aaja sojatuud soq (jj

B[ ap UOIOBDIJIU^IS 'tíSODlJl|Od,, X SO[[
-sbsbui X so[[ipnB3 *sajBindod sajopas so[ JBziuouiaS
-aq ap pBppBdBO ns 'uBsaidxa anb SBzianj sb¡ 'SBj8o[oapi sng
•sajopBAjasuoo X sa[Biaqi[ 'SBjsijBjapaj X SBjsijBijuaD 'soubo
-iiqndaj X soainbiBuoui isopB^uaijua sopireg -sapAio SBJjariQ (3
•sBiafuBJjxa sauopuaAjajur a [B^B^sa pBpipqaQ (q

pAiD pBpapos
B[ ap opB^s^ pp uopB^aiSas ou B[ ropBjs^ [ap uopBzuB^ipj^ (^
•SOU103A
sopB^sa ai^ua SBxianQ -[B^B^sa op^dsa [ap uopBinuucappin B3 (g
•[isBjg ua pBprun B[ ap o^uaiuiiua;uBiu ap osaa
-ojd osofBqBi^ [3 •oSuiuioq ojub ua Boi^^od pBpiun bj ap bj
-mdaí B3 -BDiiauíBOUBdsrH ua Bpuapuadapui B[ jod SBipnj sb[
ajuBinp 'SBAanu sbj^o apuop^aioap sojuajuí so[ ap X sajBiuoj
-oo SBAi^cj^siuiuipB-oDi[i[od sapepiiin sb[ ap uopB^uauiBJj B3 (y
i a sciuaixa sa^uBuopipuo3 'ope}S3 jap pepqiqap cq
•jB[ndod uopBdiai[jBd X tísauoyaDBj,, ap
-nq *BUBqjn aqa[d B[ ap 'SBuaSipui 'soABpsa ap sauopBA3[qng (3
•BpBJJBSiqB 'BauaSoiajaq p^papos Bun ua 'oai;buj3^[b bui
-BjSojd un uoa iBnpB ap saoBdBD sajB^ndod sasB[a ap uoidbui
-jojuoo ou B[ ap X sopB^sa soAanu so[ ap [3aiu b ttBaiuBjo,,
a^uBuiuiop asBjo Bun ap uoiOBpifosuoo ou B[ ap sopaja soq (g
BU
-Bqin tíaqa[d,, Bq *pAjas uoiDB^ojdxa ap sbuiioj b sB^afns (saiq
-od soouB[q 'sozi^aui 'SBuaSjpui) sBuisadureo sbsbui ap X (osaa
-oj^aj ua) pn^ABpsa B[ ap BiauaAiAiad :sajB[ndod sajopas soq
*oja[D ofeq jap jBpadsa uop
-BoyiuSis Bq '^sodiub^jo sa[Bnpa[a^ui,, ouioo [adBd ns #sop
-Bpupd so[ ap soppajqoduia sodniS soq •soiapBUB^ X saio^
-[nauSB souanbad 'sa;uBpiauioo souanbad ^souBsa^B ruauod
-uioo sb[ anb sodniS X sauopaBjj 'sBipaui sasB[a SBpB^iui[[ sBq
*B^gB;idBaaid ajuauíajuBuiujopajd japBJ
-bo ns 'sodmS X sauopaBjj sns 'sopBpuaoBq X saiopBpB[j ^sbj
-ainpBjnuBunuias X SBiainpBjnuBui sauopoBjj sb[ ap uopB^iui
~n ^1 \JenP',t ^ oaipSojapq japBiBa ns 'sauoraoBJj sns :[bid
-jauíoo asB[D Bq *B^i[B^dBDajd uopnqujsrpai ap sapBpi^poui
uoo ^4bubui3ijo uopB[nuinoB,, ap osaaoíd [ap Biauapixao^ (y

�desarrollados, en el período del auge del capitalismo competitivo y
de la hegemonía británica. Intentos limitados de "capitalismo Nacio
nal". Cambios internos. Avances del liberalismo. (De la sexta a la oc

tava década).

1)Los efectos de la más estrecha inserción en el mercado exterior.
A)La mayor demanda externa, estimulada por las transforma
ciones tecnológicas, productivas, en el comercio y las finan
zas, en los países capitalistas en el período.
B)Incremento en la producción para el mercado exterior, crea
ción de las bases de una nueva infraestructura comercial, en
las comunicaciones, en las finanzas, etc., especialmente en ba
se a el inicio de la inversión extranjera. Inversiones británicas,
su localización y destino. La más limitada inversión de otros
países europeos. Estados Unidos y su incidencia en las re
giones próximas.
C)Algunos muy tímidos ensayos de "capitalismo nacional".

D)El inicio del predominio del proceso de "acumulación origi
naria" en los países de mayor desarrollo relativo. El fin de
la esclavitud en Hispanoamérica independiente. La pervivencia y aún incremento de la extracción en renta en trabajo y
especie. El avance sobre tierras de indios. El desarrollo del
régimen asalariado. La pervivencia de la esclavitud en Bra
sil y Colonias españolas.

2)Tendencias a una más eficiente organización del Estado
A)Proyectos y ensayos liberales de consolidación y laicización
del Estado, las diferencias a nivel nacional.
B)Pervivencias del colonialismo en Cuba y Puerto Rico. Ensayo
frustrado de recolonización en Santo Domingo.

C)La debilidad no superada del Estado latinoamericano en la
mayoría de los países.
D)Reestructuración del mapa político regional: tendencias expansionistas en los países más fuertes, impulso interno y ca
pital extranjero.

3)Principales corrientes ideológicas y políticas
A)El nacionalismo, la idea de lo latinoamericano. Sus distin
tas vertientes: el nacionalismo conservador, el nacionalismo

y latinoamericanismo incipientes ante los avances iniciales del
imperialismo. Bases sociales y principales expresiones.

B)El liberalismo y sus distintas vertientes. El liberalismo y el
14

�Sl5^3621
-ap q X joua^ui op^aiaui pp uopBoranuioo tpijip q ua sapxreoou
-aj soi 3P p^Bd jg sauopBDiunuioo ap Biua^sis un ap uop^aia Bg
•sauopBjJodxa sbj ap o^uoui X bui
-bS joábui Bg qqpunm op^aiaui p ua uopiasui Bipansa sbui Bg (\

*sepuecoap SBAanu sq b BupBg Bau^uiy ap u9ppdüpB Bg (q
•SB^SIfBU
^adun sasiBd soj ua uopBpiuinaB q ua Bin^Bg Bouauív ^p pdBd tg (
•SBUBaua urea^iou
sauopuaAja^u¡ *ouisTiÍBDuauiBUBg *uopBaiqn X uopB^uauo :sbu
-BouauíBa^ou sauoreíaAui a opiauío^ ^SBadoina sqoua^od sb4o
ap uopB^uBjS jouaui Bg •Box^jpd Bpuappur ns 'sauoisjaAui sns
^p u^pBzijBDOi X u^pBjuauo rBUBpig ubj^ ap pdBd ig -Bui^g

Bouauív ua SB^r^uadun sastBd so^ ap uopbjiabiS a^uaiajip Bg (3
Bouauív X B^sipuaduiua^ut B^on| Bg -opunuí

pp o^Bdaí ig "BDOda q ua ouisipijadun pp sapdpuud soSsbj sog (\
•uppBpgosuoa

ns X ouisipuadun \e oAi^paduioa ouis^^idea pp oiisu^j; ap Bdqa Bg (j

SVDIDOlOmi S31M3nniO3 1VIDOS
VHDÍ17 VI lü S3IM3I1^3A S33V3ID^I33 SV3 ODIÍlO
-^vono oaviss 33a MouvmiojNOD vi visnvuj
-VD NOIDD/iaO^J 3Ü OOOW 33Q 3I^VMMOÚ N3 NOIS
'N3ANOJ V3 3Ú OIDIMI 33 0WSI7VM3JWI 73Ü VD0J3
V3 N3 VNI1V3 VDI33NV 3Q S3NOIDVmiOJSNVXl SV3 * AI

[a ua ouispr^uBiuoj X ouisiareq^ (q
•sauoia^sajTUBui sapdpuud X sa¡qoos sasBg -jopBAjas
-uoo ouisgBjapaj ap soiduiafa 'ouisgBjaq^ [a X ouisipjapaj ig (3
*sa|qoos sasBg 'qsaySj v\ ap qauBjiodun b¡
'jopBAiasuoo o^uaiuresuad {g SBUBuopn|OAai-^sod SBpBoap
SBiauíud sb^ ap opbzubab ouisgBjaqq p 'ouisqppnBO p o^
-uaiui^uaijua ns ^ouBUopnpAai o^uaiuiBsuad pp ouopuBqB

�pendencia externa.
2)Inversiones extranjeras. La importancia de los empréstitos en la
organización del aparato estatal. Las inversiones y el crédito en el
sistema de comunicaciones y en la actividad productiva. Los efec
tos desacumuladores de la extracción de beneficios, intereses,
amortizaciones, etc.

3)La mayor inserción en el mercado y el inicio de la incidencia de
las crisis capitalistas en América Latina.
4)El llamado "desarrollo hacia afuera". Sus efectos dinamizadores
sobre el conjunto de la economía de los países latinoamericanos.
Especialización productiva agraria y minera. La "deformación"
de la economía. El nacimiento de una incipiente industria en los
países de "industrialización antigua". El mantenimiento de una
amplísima producción de autoconsumo. La acentuación del de

sarrollo desigual entre los distintos países y en el interior de los
mismos.

El proceso de conversión en dominante del modo de producción ca
pitalista en las formaciones económico-sociales de los países de Amé
rica Latina.
1)"Acumulación originaria": definición teórica, las distintas vías.
Las modalidades de consolidación de la propiedad privada de la
tierra. Expropiación a la Iglesia, comunidades indígenas, peque
ños productores, etc.

2)La articulación del modo de producción capitalista, que comien
za a convertirse en dominante en gran parte de los países de Amé
rica Latina, y modos de producción precapitalistas.
IV) La estructura de la sociedad transformada en las últimas décadas del
siglo XIX y comienzos del siglo XX.
1)Incremento de la población. Urbanización.
A)Emigración hacia el Río de la Plata y sur de Brasil.
Introducción de fuerza de trabajo asiática.
B)Crecimiento vegetativo.
C)Urbanización: inmigración interna y externa.
2)Cambios en la estructura social.

A) Conformación de una oligarquía mercantil-agraria vinculada
al capital extranjero.

16

�¿I
'OUISIUUOJ3J X OUKIJBUOpBf^ (^
MOpBAJdSUO3 OOI8T[BUOpB^ (H
•OLreuopnpAai ouisqBuopB[q (q
•sa^uanj sng -sajBoipBi sajuaixiCQ (3
•oanuouooa omsgBiaqig 'ooi^ijod ouisijBjaqig (g
•ajueziuiapoui ouisiAi;isod ¡g (y

A ppos ojuaiuresuad [g (\
*opoid p ua SKM9|o^pi s^^uaujoo safBdpou^ (j^
o^uaiuiiAOUi a^uapBu ^g (9
-sbu
-ac^ ap ofodsap ^ BinsaduiBO ^iauaS ua A BuaSipui etdu9Jsis3j Bg (&lt;;

uopn|OA9g eg (^
poip^g ou
[g •oABn^run ouisig^Bg \9 :sB|Siuuojaj-{BuopBu soiuaiqo^) (

BpaoBiii|Bg ap ouiaiqoS ja iBpioi^red ua 'sB^sqBuopBu sa;uauio3
A Bouaury o^ua3 ua BUBOuaurea^ou uopBdnao ^ bjj
-uoa SBqong 'ooig o^ang A BqnQ u^ saprao[ODrjuB soju^iiuiaoj^ (¡
*SBuisaduiBa seqang *oxaiqo ojuaiuiiAoui ajuaidpui
|g ^spsiuuojaj-jBuopBu sa^uaujo^ 'Bpuapuadapui b¡ jod s^qang (a
•t&lt;BoinhiBS
-^o,, Bd^a bj ua UBuiuiopajd anb sBDi39[oapi sapBpijBpoui SBg (

A op
-adsa ua ^u^j uauodns anb a^uapaoxa pp uoiooBj^xa ap sbui
-joj ap oruxuiopajg *pBpqBuopdaDxa ns 'piiu opBUBpsB ig (g

SBdBO sbj^o "opBUBp|oid a^uapBu |g (g
A Bqn^ ua pn^iABpsa b\ ap uoio^oqB cg (q
•oduiBO ja A p^pnp B|
ua &lt;tsa^ua3iauia,, sBipaui SBdB^ -Bomb-reSgo pepisiaAiug sg
•Bin^jno b^ A opB^sg p ua pdBd ns :ttsa[Bnpisai,, seipaui SBdB^ (3
*B^sg^idBü ogauBsap joAbui ap sasiBd soy ua

{Buop^u fBu^snpui ejsanáinq a^uardpui eun ap o^uaiuiiExn^ (g

�G) El latinoamericanismo.
H) El internacionalismo anarquista.
I) El incipiente marxismo.
J) La Iglesia: las distintas vertientes de su pensamiento.
2) Corrientes culturales.
A)Realismo. Modernismo.

B)El nacionalismo cultural en el arte y la historiografía.

18

�*sopun3as sof ap uopEinuuapp ej opuEiSajiAud 'somajxa A sou
-jajuí sosaaoíd sof ezupijua anb anbojua un oiqq ns auaij uop^ui
-joj ns io¿ 'psEig ap Boiuiouoaa uppnjOAa B[ BpjoqB ojxa^ ajsa ua
anb 'oyapsBjq ouipdao Bjsimouoaa oppouoa pp sisajuis ap oiqr^

III ^II 7 Sd^oj 'Z961 'ooixdyi 'voiuipuoD^ tunjinj
ap opuoj t,fímtff ¡^p DOttupuooa uoijviujoj,, :osj9j 'oaVI^fM (p
sa^uapoxa auai^uoo
^osaidun uaig 'aiqBun^sa Anuí sisajuis esua;xa eun ap jopeuipjooo
*|ouBdsa jopeuo^siq pp BunpBgjaAua ubjS ap ofBqBi^ un ap
'6961 'vuo^ouvq 'apid^ 'p^ '/ owo^ 'AI U9lunloA

mwds^ 9p D7tutpuo^9 /C pnoos DuojstH,, :aunüf 'S3AIA SN3DIA

(

•BUOp
•"-ipuoa so| anb anbojua pp oijuap bjsia ap sojund sajuBsaia^uí uoa
ua sopBZTfBiaadsa souEauauíBajjou sosoipnjsa so¡ ap

souaiuud Sdj¡ so¡ 'DpunSBS ^uvj '0¿6I 'ooixb^ '¡XX 1^!S Pl \*m

'MI31S (Z
*ajuauuouajsod sapuoiSai sosaaoíd ap uopuaui

tb\ A opeipnjsa opoiiad [ap [eiauaS anbojua un auaijuo3 soipaq so[
ap uoisaans B[ B^pi|dxa sbui ejaueui ap a[[OJJBsap anb ojxaj un ap
Binpa[ B[ jod opBireduiODB jas ^uoisuaiduioa jofaui ns BJBd 'aiainb
-a^I 'BUBDuauiBoui;B[ BijBiSouojsiq B[ ua ojiq un auodns anb ^sa[q
-i)jBduioa ajduiais ajuauíBUBsaaau ou sisa^ uoa 'sisajuis ap ojqi^

'(8081 dP vo\ii\od sisud D¡ ap sozuatiuoa Djs^tf otup
-pi aisa) a A. i soityidvj '6961 7W*W 'I^Oitp^ dzuüi\y \tuut^trj

:ot¡nx 'JHQ^CKIMM3J7VII (I

I VWHX

�5)PRADO JÚNIOR, Calo: "Evolución política de Brasil". Ed. Pales
tra, Buenos Aires, 1964. Capítulos I y II.
Síntesis de la evolución política de Brasil, del conocido historiador
brasileño elaborada hace varias décadas, que incluye los capítulos
citados en los que se aborda el proceso político en la etapa, de ma
nera sintética.

6)BOSCH, Juan: "El Caribe, frontera imperial. De Cristóbal Colón a
Fidel Castro". Ed. Alafragua, Madrid, 1970. Capítulos I al V. ••

Libro del conocido publicista y hombre de acción dominicano, que
de manera atractiva informa del proceso colonizador del Caribe,
tan poco conocido en estas latitudes y que encierra singularidades
por la confluencia en un corto espacio, de las diferentes coloniza

ciones europeas del Siglo XVI y XVII.
7)HOBSBAWN, Eric: 'En torno a los orígenes de la Revolución In
dustrial". Ed. Siglo XXI, Argentina, Buenos Aires, 1971.

Conjunto de ensayos del historiador británico, muy sugestivo acer
ca del tema de su título y muy útil para estimar la significación de
la Revolución Industrial a nivel mundial. La comprensión de sus
efectos sobre América se enriquecería con la lectura del artículo del

mismo autor sobre "El impacto de la Revolución Industrial, 17801840", publicado en Fichas N 27, Ed. Nueva Visión, Buenos Aires,
1973.
LABROUSSE, Ernst y MOUSNIER, Roland: "El siglo XVITT
Historia General de las Civilizaciones, Tomo V, Barcelona, 1958.

Primera parte. Capítulo VIII, Capítulos II y III del Libro Tercero
y Libro V déla Segunda Parte.
Historia general del período que intenta abarcar el conjunto de la
historia humana, combinando con mayor o menor éxito un esfuer

zo de interpretación con la información necesaria. Es útil para ubi
car la crisis del Régimen Colonial en el marco de un proceso más
amplio en el Siglo XVIII. Sobre todo en la apreciación del caso de
América Latina colonial sus opiniones distan de ser siempre compar
tióles.

9) VILAR, Pierre: "Historia de España". Librerie Espagnole, París,
1963. Capítulo IV, parágrafos A y B.
Pequeña síntesis del historiador que ha sabido combinar una riguro
sa labor de elaboración teórica con la aplicación a los análisis his
tórico concretos. En esa pequeña síntesis histórica que seria útil

20

�-uaiu sopujdBo soi u3 ^Xnpui ^nb 'oupuaSiB [Biaqrj jopsyopiq ono

-yoíd pp asuap^d Boiuiouooa Buopiq bj djqos ojqq pp soin^idB¡^
X ^ XI soimtdDj 7 oio^
l*a^?K souang 'oauaiy j^ mjajqtj \4nmui ^t P o^í PP ottm ^
PP ^uojsi^ d¡ ap dm9Jü s9umoDat$S9&lt;ui¡t, .opjDMX '3^3A31 (S
OS300B p 303JOABJ
-ip o^isodojd ns X ODip^ins japBiBO ns jod '^nb soXBnSiun sdiop
-Buo^siq soj ^p Boipiuy X BUBds^ ua ouisiuuojai p djqos o^n^xdB^

7^l o¡midüj g¿6i 'OdpiAdjuow 'piuduo vpuvq v¡ ap p^ 'j
oiuo^ 'v^DnSrufl üuoisih \fsouadiui soj ap oiprtj oj ua fOfuauo op

*!„ 'So^wj 'SNOd VZZIMVd ^ ofpm&gt;D aso/ '(^) MVM77IM (p
•fouBdsa niAX I^ÍS PP SB^situjojai
so[ jod Buia^ pp anbojua pp Boiaot sbai;dbj^b sisa^pdiq a uopBuuoj
-ui auai^uo3 'oubiSb ouisiAipapa ap uopipBi^ B| jb3jjsbj Binaoíd
as anb ua ^o^is ap soidpuud ap BjouBdsa Boi^ipd B{ ap io^ob X saj
-Bpos SBiuaiqojd so^ ua opBsaia^uí ajquioq 'pnpap^ui pp ofBqBjj[
'PP61 'sajty souang 'aajDauaiuy

¡mjojip^ ^wypds^ ua outuSv omstAi^a¡oo /^,, mtnboof 'yiSOD (S
¡ ap sopadsB so^ sop
-o^ ap sisi^inr p Bzipjua anb 'o^jjj ns ap Biua) p ajqos oais^p uq

P961 '!X?W '^attugu
•oaj odwinj ap opuoj \tüpw9na ovods^ trj,t :uoa/ 'HIIVTMVS (Z
uopn^OAa^ bj ap ji^
-JBd b ByBásg ua BpBaio uopBn^re B| b uajayaj as anb (\\x p saioua;
-sod so^ X '€4B|iaasod ap btsub p X BJiay B| ap a8nB ¡g,, 'y\i [g 'ítBii
-Bdsg ua uBjpuad saon^ s^g,, *jjj p :sa;uBsaiapt ajuauiJB|nDi^jBd
so[n^dBD soun^p aXnpui anb ouBauauíBapou JopBuopiq pp ojqrj
'P961 'vu

V3 MAX ^^
sooji^qj sas;ed so¡ ua mAX l*^ÍS laP

ua SBuia^ sounSp b sBpuajaj u^pg)

^oyBdsa oasaipopaip ouisiui
p ajqos sa)uaja3ns sauoisnpuoo B[nuuoj 'pBpq^o^ ns ua iaa^

�cionados un examen de los pensadores y hombres de estado españo

les y sus realizaciones y de la política comercial de Inglaterra y Es
paña durante el siglo XVIII.
/•

6)FLORESCANO, Enrique: "Ensayos sobre el desarrollo económico
de México y América Latina (1500-1975)", Fondo de Cultura
Económica, México, 1979. Artículo: "El mercantilismo ibérico y el
crecimiento económico en la América Latina del Siglo XVIII",
de D. A. BRADING.
Artículo incluido en la recopilación realizada por el historiador me
xicano E. Florescano, en que se cubre desde el inicio de la colo
nización hasta el Siglo XX, cuya lectura total es importante. El ar

tículo de Brading aporta un análisis global del tema en relación con
el crecimiento económico del período.

7)FLORESCANO, Enrique y GIL, Isabel: "Historia General de Mé
xico", Tomo II. Ed. El Colegio de México, México, 1976. Capítulo:
"La época de las Reformas borbónicas y el crecimiento económi
co".

El recopilador del libro anterior, junto a Isabel Gil, analiza con ri
gor metodológico los efectos de las Reformas Borbónicas en Mé
xico, en un trabajo que ayuda a la comprensión más global de las
consecuencias de las mismas en Hispanoamérica.

8)ARCILA FARIAS, Eduardo: "Reformas Económicas del Siglo
XVIII en Nueva España", Secretaría de Educación Pública, México,
1974.
El historiador venezolano que también estudió en México, analiza
el tema en un trabajo de síntesis sobre cuidadosos estudios anterio
res.

9)SUGAWARA, Maseae: "Reformas Borbónicas y luchas sociales",
en "México: un pueblo en la historia", Ed. Nueva Imagen, México,

1972.
El artículo, parte de un libro que procura una interpretación global
de la historia mexicana, aporta el aspecto de las luchas sociales, en
general descuidado.

10) KOSSOK, Manfred: "El Virreinato del Rio de la Plata". Ed. Cartch
go, Buenos Aires, 1958.

Libro de síntesis del latinoamericanista alemán sobre el Virreinato
del Río de la Plata, creación dieciochesca del Imperio Español, mar
cando sus peculiaridades al interior de dicho Imperio.
22

�*sapjui3uo X S3JUES3J3JUI sisaiodiq uoo 'bui

OUISIUI p 3JqOS OUBIJB^l BpiUBOUatUBOUyBt pp BOUOpiq StS^JUJS
'9961 'S9JfV sou^n3

diUBtx pp ouqtj ^V9U?wy 9p VDdioiiqig 'vqdpn^ \JJJAX
p ud 9jtqj pnuo¡oo mtuouoo9 mi{},, :oj9t88n^ 'ONVWO^ (¿I
•B^STXJBUI
anbojua un uoo 'ofmuopo ^p souy op onií3 ^ uo soidoíd sosojo^ui
uoo ojjuoo un op uoiobuuojuoo bj ojqos sxso;odiq uo oou ofeqBJx
'6961 'oSdijuds l9\\MJ 9p püpisddáiuf} 'p^ '..WWD 9P tnou9pu9d9puf

D¡ 9p 5O91UipUO99 S9JU9p999JUV,, .'UpiJJ9ff 'V3HJOD3N Z3^IWV^ (91
•OOILUOUOOO OnOJJBSOp
sooyxoodso sosojo^ut op o^uoiun^ins jop X oíBiuo^o ^p souy b ^bS

-op o jbSoj ooyBj^ pp pdBd p ojqos ouopqo JopBuojsrq pp siso^ui
'P961 *S9J!V soudnq ^voudvuy DJjsdn^^ ¡oj 'vqdpn^ \,9\\qj ^ djdjj

d¡ 9p ot}{ p U9 optiDqmtuoo ¿C opj9uiojft :oi8á9S 'SO8O7V71IA (91
OUISIUOIS1AOI,, [Op O\
-n3uB p opsop 'sisa^ sa^uojaSns uoo uopB|nAip X stsojuis ap
'9961 '
d¡ dp 'p^ \t 0U9itd /C DJdjuojJ 'Dj9pojd t

"1 'ONDO73W^'O 'V^3HDS/2^S "Ai '3ICIV8VS3A3X (Pl
XIX

rs iap sozuaiuioo X niAX ISÍS I9 U3 oouo^siq osaooíd ja ajqos
sopaja sns X buisiui b^ jod Bqoni B^ 'piuopo opoiiad p ua

Bpuey b\ ua Bxiay b^ ap Buia^ ¡a opo^ ajqos BfBqB^ anb
'¿961 'Odpi^^iuoyi 'sopm/j so\q9n¿
vpuvg i^ 9p notiuquoJd uptonjod^ :soifo ^ j ogrtf 'Z3HDI^ÜO^ (1
•oidoíd anbojua un uoo sappos ooiui
-ouooa sopadsB opuBpoiresap 'ouBuopnpAaj osaooíd pp saoiBi sb^
ap sisipuB p ua oaouui anb 'oXBnSnin JopBtiopni pp ooisb^o oiqiq

'¿961 'oapi^uo^^ -vuipaw p^ \JJ81 *Pm
-U9uo uppn¡(M9}[ n¡ ap S9pmio\o9 s^otn^,, 'unnf 'O1OA3Ü 73AId (Zl
TiopBjysiuiuipB X ouiaiqo^ ap Buia^srs p ua oiqureo ouioo uppBoy
-fu3is ns ua SBpBipoui uos sbuisiui sb^ "B^b¡j b\ ap oj^j p ua SBiouap
-ua^ui ap Buiapis p BzrpuB anb ooruB^uq jopBuopiq pp
Z961 'S9&lt;QVS0U9ng

\.0l8I-Z8Ll 'oioynds^ imuo\o9 ugpwsiwutpy,, :uqof 'HDMA7 (TI

�18)ARCILA FARZAS, Eduardo ."Economía colonial de Venezuela10.
Fondo de Cultura Económica^ México, 1950.
libro del autor venezolano citado, ahora referido a la Capitanía
General de Venezuela, con importantes aportes sobre todo en el

plano de la información.
19)BRITO FIGUEROA, Federico: "Estructura económica de Vene
zuela colonial". Universidad Central de Venezuela, Caracas, 1963.
Investigación del historiador venezolano, quien sugiere el tránsito a

fines del coloniaje del modo de producción esclavista al feudal en
Venezuela.

20)LE RIVEREND, JuUo: "Historia económica de Cuba". Instituto
Cubano del Libro, La Habana, 1971. Capítulos I al XII.
Trabajo clásico del historiador cubano, realizado con rigor meto
dológico y muy abundante información. Trata la expansión econó
mica de Cuba a fines del Siglo XVIII.
21)PRADO JÚNIOR, Caio: "Historia económica del Brasil". Editorial
Futuro, Buenos Aires, 1960. Fundamentalmente capítulos 10, 11
y 12.

Ensayo del autor brasileño ya citado, que enfoca ahora la evolución
económica y que incluye, en los tres capítulos citados, una apreta

da síntesis con abundante información sobre la expansión económi
ca del Siglo XVIII.
22)BUARQUE DE HOLANDA, Sergio: "Raices de Brasil". Ed. Fondo
de Cultura Económica, México, 1955.
Trabajo del historiador brasileño en que se enfoca, entre otros, el
tema del título. El autor aporta importantes elementos interpretati
vos.

23)SOMOENSEN, Roberio: "Historia económica de Brasil (15001820)". Compañía Editora Nacional, San Pablo, 1972.
Ensayo con muy amplia información del economista brasileño, con
capítulos que aportan abundantes datos sobre la economía a fines

del período colonial.
24)HÉCTOR, Michel y Moise: "Le régime colonial pangáis a Saint
Domingue". Port^au-Prince, 1962.

Ensayo de los sociólogos haitianos que analizan la peculiaridad de
la economía haitiana a fines del coloniaje: alta tecnología y esciar

24

�SI
-ndod sauoipqai sB^u^sip sb| ap oju^iuiBAspj un Bzrpaj jo;ne jg
76/ *oaixap\[ 'vaituguoo^ mni\n^ ap opuo^ \tsou
-oauawnpm sapnuofoa sauoqaqa^tt :p^uDQ sojjdj '73D3VD7VA (
•Biua^ {9 aiqos a^u^jJodun a^odB un boijiuSis anb ouyuaEiB
osoipr^sa pp uopü^^saAin Bun ap eoi^;uis X EijdwB sauoisjd^\

961 'sajty souang
\ttumuy 3üdn ap uptaoajjnstq 07,, :ovjS3¡og 'ttl^^TI (p
'¿61 '

-os svpuatj 7&gt;2 \tmanuy aodnx ap ugpaqad trj :ovjsajog '^mtj (
*sa}uaja3ns sissjodrq a uoiobuuojui a^
n auai^uoa uaiqurej, •jouajire p ojunuj anb ua osinauoa p

ua oiuiai^ opunSa^ p Biatqpaj anb ouBmad e^siÁesu^ pp ofBqBJX
'ZP61 'sajty souang 'aaivou^iuy 'p^

\t mmouatuy uptatqoda^ o¡ ua o^qand ^„ :ojjaqjy ii/17 'Z3HDNVS (Z
•sapjn Xnuí sauopeAiasqo auaijuo^ 'souisiui so{
ap uopBDyisBp Bun opuBzrpai sapiuo]oa saiBpdod so^uaiuiiAOui
so¡ uBipn^sa as anb ua oXBnSmn JopBuo;siq a josajoíd pp oXesug
'0P6I 'sajty souang 'pDpuvjj p^ \tsojoyüdsa smuojoj

so¡ ap souDuotanjoAaj sojuatuiMO^^, :u\oomj 'sVffl^ OQVHDVW (T
Ttau^uivouDdstff ua XIX t^iS
jap smdpuud ^ UIAX 1SÍS laP ^^U 9P sajojndod so$uatunAow —
SB^i^uy X Bqn^ ua oipunji^i pp so^
-aaja soi X BiaiBortzB u^pB^o^dxa b^ b apnp X 3 ' \ sop^dBO so] ug
'0L61 '^vqvH Ü7 &lt;OJLCIM PP ouvqnj 01
\4SBflifuy soi U9 uptatqqod &amp; joanzy,, :attiuv^ 'y^^SIlD (9Z
*III ^ II SOJBiSBJBd SO^
ua SBsaauBig saioua^ sB^yuy sb^ ap oauo^siq osaooíd pp STsa^ui^
'0861 'ooixa^^i 'wyNfl 'sajuiaos sauotavStjsanuj ap
ojnjtjsuj \taqttDj ¡a ua SDOi^joj-oiaos svjwanijsg ¿C sa¡mioiamua}
-uj sauopi^a^,, so¡naijjx&gt; ap ugiooa¡oa u^ '^adrqoponQ K oatutfjp^f

ua 4oftaunsapqn$ pp offauosaQ, pp sodma so^^, :?uaü '^33HDV (Z
opiauíoa pp
ojuom p ua oíaiBanzB opjauíoa pp u^pBayiu^is b¡ X

�lares con una consideración especial de las de Tupac Amarú y Tupac Inca Catan, en el Perú y en el Alto Perú, la de los ^Comuneros
del Sococrro" en Nueva Granada y los levantamientos en Venezue

la. En el capítulo XII realiza una síntesis de los levantamientos y
conjuraciones en el Brasil.

6)VALCARCEL, Carlos Daniel: "La rebelión de Tupac Amarú^. Im
prenta Cedí, Lima, 1971.

Trabajo del mismo autor concretado a un tema al que ha dedicado
su mayor labor de investigación.

7)ARCINIEGAS, Germán: "Los Comuneros". Ed. Zig-Zag, Santiago
de Chile, 1940.
Trabajo del conocido ensayista, con ideas sugerentes.

8)ACOSTA, Pablo: "Los Comuneros. Reivindicaciones Históricas y
juicios críticos do cu mentalmente justificados". Bogotá, 1960.
Ensayo sobre el levantamiento neo-granadino.

9)BRITO FIGUEROA, Federico: "Las insurrecciones de esclavos ne
gros en la sociedad colonial venezolana". Ed. Cantaclaro, Caracas,

1961.
Trabajo del conocido historiador venezolano sobre el tema. El autor

sustenta la tesis del tránsito del esclavismo a la sociedad feudal en la
Venezuela colonial.

CHE CÁNOVAS, Agustín: "Historia social y económica de México.
(1521-1854)". Editorial Trillas, México, 1975.
En el capítulo XVI el autor realiza un relevamiento de las rebeliones
de los pueblos sometidos, con una larga lista de los producidos en el
Siglo XVIII.

�LZ
"SOIA
-oíd saiBfndod so^uaiiuiAOui sof X Bpuapuadaput bj ap stsipuB

\tmauapuadapu/,, ojujidü^ '^961 '*saJíV souanq yq^Qñ^ \
pp oattuguoaa ¿C jopo^ ugiar^oA^9í :uos¡aj\[ '3W1OS XJ3AM3M (l
X FousuiBoiiBdsiji ap Bpuapuad
-apui v^ ^p osaooíd {3 bdij^^uts bi^ubui ap bzijbub 'b^sia 9p o^und jb^
-noi^Bd un uoo 's^dubjj b^siubou3uibout;bi ¡a snb soi u^ soin^rdB^
'ajjoj opunSas '^961 'sajiy souanq ap ouofts ^^
-jaAW/2 \vuoi\p^ '^oupoj oauatuy ap ouojsi¡j9t :ajuzi¿ 'fJMÍlVHD 'Í9.)

p ajqos Bp|duioo sbui uoiobSi^s^aui Bun b outui
-bo uaiqs ^nb sisa^odrq B¡nuuoj ^nb OAijsaSns Xnm o^noi^B ou^nba^
'¿61 'sajjysouang 'ugm^ VAan^ p^ '¿z 'oM^H^
-ij ua ojnaiuy '^nwi oouatuy ap otouapuadaptn ap sojuattutA

-oui so¡ ua sajojndod saso¡a so[ ap ugpodmjjod trjtt lauayj '}JVUA (S

-BI SOO^BJDOUiap SO^U9IUnAOUI SO

sbi sp uopBpmbij B| o o;u9iunua^uBui p uoo puopBu opB^^ pp
p B|nouiA ^nb ouauíBUBd jopBuo^siq pp oXbsu^

'0861 'oaixaw 'oauaiuy vdisan^^ ug\aoa\oj 'JXX o^^^S 'P3
'^souoauauwoutjoi jouotaou uotjsana ¿C napjtt

:aunoat}¡ '^J3JOS

*ouBauauiBOUBdsrq e^si^uaipuadapui
osaaoíd p aiqos SBdBui souanq X uopBuuojui a^uBpunqB

-uauQ opuoq o¡ ap p^ ^ktmSrufj pp puauaf) oanipjj^ ^'SOIHVA (
UB3S 9Jdui3is ou ^nb
*sis3^odrq SBAi^saSns X uopBuuojui a^u^pyns ^u^i^uoo l^m^a\
IP?J dQ 'lí^^fl • ^ousuiBouBdsi^ ^p Biauapuadapuj ^\ B^s^q bubtj
opu^Aa^ B| apsap BOJBqB anb BuiBJOUBd oqduiB un auarpio^

IIIA Vil sojnjidzo 86J 'oatxaw '^o^ ojwrí^^ sauotatp^ \tou

ap ouojstHt, rj ^^i^Z3nS * hl HDIAO^13J7V (Z
\tmauapuadapuj di ap stsuj oj9l oinjjdoj yp 'do \toutnrj oau
-?my ap oaupjodtuafuoa opotsm,. 'fVl 'IHDNCKI MM3&lt;nVH (I
seais^q sentpa^

�8)PRADO JÚNIOR, Caio: "Evolución política de Brasil", op. cit.
Capitulo III.
9)BERETTA, Alcidcs: "Las Revoluciones Americanas. (1774-1824).
Tomo I. la Revolución Haitiana. Independencia y Abolicionismo ".
Ed. de la Casa del Estudiante, Montevideo, 1980.
Apretada síntesis muy útil como tal para aproximarse a la revolu
ción haitiana.
10)LEPKOWSKI, Tadensz: "Haití". Casa de las Américas, La Habana,
1969. 2 Tomos.

Estudio sumamente documentado sobre la independencia haitiana.
11)KOSSOK, Manfred: "La sal de la Revolución", en.Historia y So
ciedad N. 13, México, 1974.
Artículo del historiador alemán en que intenta caracterizar los mo
vimientos "jacobinos'* en la Revolución de Independencia latinoa
mericana.

12)ZEA, Leopoldo: "Filosofía de la historia americana". Ed. Fondo
de Cultura Económica, México, 1978. Capítulos Vy VI.
Capítulos del libro del pensador mexicano en que se procura ha
cer un análisis del contenido liberador del pensamiento bolivariano.

Lecturas complementarias

— Sobre Guerra de Independencia Española

1)AYMES, J. R: "La Guerra de la Independencia en España (18081814)", Siglo XXI, España, 1974.
Breve ensayo en que se estudian las luchas por la independencia, las
formas que revisten, las corrientes que incluyen.

2)WILUMAN, José Claudio y PANIZZA PONS, Carlos: op. cit. Ca
pitulo "La invasión napoleónica y la crisis dinástica en España".
Capítulo de un libro de carácter didáctico, útil como lectura intro
ductoria.

28

�oSo^opos X jopBuo^siq pp g^ugxgSns X ougs oXBsug o^gnbgg
"9961 'sd-^Vsou^ng

yaian^ '^**^*&gt;^ &lt;*^uw~ -oí^s ^nova (p

-ugdgpui B] ^p osaocxid pp o^u^iuipouo^ p bjbcí ^B^u^uíBpunj
'ZL61 'saJty sou^ng

IXX o^S '™^nO &lt; 9PW&lt;*^U.. -/^ 'IHQNOd ÑM3&lt;nVH (
i osaooíd pp ojunfuoD gp

'0961 'PUPVV^ 'Dotttpdsijj tu

^

*OOVDrJ3Q (Z
p jod o^unfuoD sp ouBUopn{OA3J osgoojd pp gnbojug
'9L61 '^uopojüq ^puy \vuoiip^

'HJNI7
^vfo\¿ n¡ 3p ot}[ ¡a &amp; vprrzsu
9p fOt99éS9 U9 K Vpti9pU9fopW D¡ JOÓ DlfJrtj Ü¡
•Bpugpuadgpui b^ jod
Bqon| B] gp opougd pp gnbojug fBuxSuo un g^igpggg^uB ouiod

'0^81 ap l^iqíl uopnjOAgj v\ ug opBj^ugg 'gnb oÁBSug
'9P61 t

:'o 'NIAS3U (9
•Bdnoo
sou gnb o^und p opBzrpuB sg Buig^ p gpgoxg gnb oipn^sg un ug

'8961 ^^W €9dpo vsüds^ \tDuvds^ 9p
,^ U3 \jjji opumudj 9p Duvdsj trj^ :¡9nSi^ 'V7O1^V (S

SBgpi uoo *)Ans sq[ sopo^ ouioo 's^ouBij Bísnredsiq pp
'8961 'S?JDJ '^touvj
SVSUdAJ -VUVJlSJdAtUn U^t9ü$li9UinDOp 9p OJJUdJ \tDS90UVlf U^lDVU

-puop di otoq siDd ¡^, U9 ^u^odo/^ 9fiw dudús^,, :9jjoi¿ 'W7IA (p
•joug^ur ns ug ug^srxg gnb sg^uguiog sb¡ X

Bioyedsg Bpugpugdgpui gp o^ugiunAOui p gjqos so^^idFO gugi)uo3
'ZL61 tv^&gt;d
^XIX !^s •Knmjodut9fuo9 mmdsj vj^ .uptsfjl 'VSOWIV7 (€

�5)LEVENE, Ricardo: "La Revolución de Mayo y Mariano Moreno".
Buenos Aires, 1935.

Un libro clásico en que Moreno aparece limado en sus aristas jaco
binas.

6)PUIGGROS, Rodolfo: "La Época de Mariano Moreno". Editorial
Sophos, Buenos Aires, 1960.

Ensayo con interesantes hipótesis polémicas.
7)MORENO, Mariano: "Escritos políticos y económicos". Orienta
ción Cultural Editores, Buenos Aires, 1961.

Recopilación de los documentos fundamentales.
8)PASO, Leonardo: "De la Colonia a la Independencia Nacional".
Editorial Futuro, Buenos Aires, 1963.
Ensayo centrado en el estudio de los antecedentes coloniales de la
independencia.

9)CHA VES, Julio César: "Casteüi, el Adalid de Mayo ". Ediciones Leviatán, Buenos Aires, 1957.

Biografía sobre el revolucionario y su acción, sobre todo en el Alto
Perú.

10)PETIT MUÑOZ, Eugenio: "Artigas y su ideario a través de seis se
ries documentales". Facultad de Humanidades y Ciencias, Universi

dad de la República, Editorial Colombino, Montevideo, 1966.
En el estudio introductorio a la documentación, el historiador uru
guayo realiza un sugerente y amplio análisis de la ideología artiguista y sus fuentes.

11)PETIT MUÑOZ, Eugenio: "Artigas y los indios". En colección de
artículos editada por el diario "EL PAÍS" en ocasión del Centenario
de la muerte de Artigas. Montevideo 1950.
Importante artículo sobre un tema poco transitado por la historio
grafía artiguista.
12)PARÍS, Blanca: "Colonia y Revolución". En "De la Colonia a la
Consolidación del Uruguay". Ediciones de la Banda Oriental, Mon
tevideo, 1973.
Breve ensayo que contiene aspectos fundamentales del tema expues^
tos con sencillez.

30

�l€
suod Bpu^pu^d^pui b¡ ap os^ooíd pp sisipniB jg *Bo^qnd3"^i
bj X ouaduq p 'W-0I8I ^P uopnfQA3^i bj aiqos oipnjss osua;xg
PL61 'opixpw'vuivj pg ^^-\

'J0S8J-808I) &lt;^P^ *P W^*istH -^7 'ODZOXO Z3AVIID (61
•ojunfuoo ^p aois
-ia Bun u^ BpioqB ^nb b^ b *BOBopcai Bpu^pu^d^pui sp uopn|OA3^j
BJ 3p O}U9lUIBSU3d [3 U3 OpB^U30 'OUBODOUI

'861 *o^x?W
17 *p oaí8pjO9p! osx&gt;atd ¡3,, :stnj 'O^O71IA (81
'OU
-BUOpnjOA3J OS33OJd p X S^ifBfUOfOO S3^U3p333^UB SO^ 3JqOS
-oi^ui Bsu^^x^ Bun sXnpuT 3S BUB0IX3UI uopip^ v\ ug "SISI 9P

-UI3I^3S 3p 01 PP O^U3UIB^3^ ¡3p UOpBOqdB BJ djqOS UOpBSTJSSAUJ
'8161 'IXX
o¡2is T&gt;3 \tvuvu8v umonjoA^J ns X sd2iuv,, o\m}^ p uoo ootxdf^

m opvjtp^d}¡ '6961 'odpidaiuo^^^ 'soptu/j so\qdn¿ s^uoi^p^ \tv$
duojSo uopnjo&lt;i9}¡ ojt, :soj^o X uosia^^ '3DMOI VI 1Q (Ll
is oj3d o^siouoo Xnuí op^dsB an sjqos

'0961 'O9pi¿i9juo^^^ oitojdl^ pp io¿
oppjs^ pp upajog pp opvumdy \tlSJ ^P svjsinStuy sosbjS
-uoj so¡ ^p spumoppp sojt9 :tuamy SONV77ZISVD P V77IdVD (91
*siS3j sspuiSuo aoo OAijepjdj^juí oXbsus
l'otsl \4v/(Dn2ntf) upiovztpdtj d¡ pp opDJisnp üuojsifjti

'^soptprwp sns X sdjpuowoui sdj,, : -j otjnp 'ZZ/lDIUdOX (91
op
-BTSBUI3P OU S33UO}U3 B)SBq BUI3^ Utl 3p STSIJBUB UT\ B^JOdB dnb 'XBTl^

pp BUojsTq djqos u^ioonpoíd Btfdure 3p 'ssio^nB so¡ 3p oXBSug
P96\ 'opp
'jüjupuq opuvg v¡ pp spuototpg \tDtsnt2t$JV upior^oáp^
DfppsDonupuoppsp^vgtt latppjpsof^Vif^ygXutuwíupg 'WfiHVN (PI
sns 3p sisa^ SBpniyap b 3SBq U3 'uopBuuoj

-ui BpBiu&gt;3pB X Bjnpni^S3 Bpqos 3p *B0ip^pip pBpqBuy uoo
'[¿61 'opptdpjuo^^^
pp pjupuq opijqndp^ 27 pp pvptsjpAiu/} 'sowoj z \tvjstn3íuy op

t 11 •"! 'ONOO73W ^ O 'VV3HDSÍ18 -M ^37QV8V S3A3H (1

�énfasis en el diferente carácter de las distintas etapas. Contiene un
apéndice con información sobre la evolución económica y la diplo
macia mexicana durante el período estudiado.

20)MANCISIDOR, José: ^Hidalgo^ Guerr^ro elturbide". Ed. Grijalbo,
México, 1970.
A través de tres personajes fundamentales se analiza el proceso de la
independencia mexicana.

21)LEMOINE, Ernesto: "Morelos. Su vida revolucionaria a través de
sus escritos y de otros testimonios de la época". Ed. UNAM, Méxi
co, 1965.

Estudio introductorio de documentación del período, obra de un
erudito en el tema.

22)GRACIDA, Elsa y FUJIGAKI, Esperanza: "La Revolución de Inde
pendencia", en "México: un pueblo en la historia", op. cit.
El artículo, obra de dos historiadoras y a la vez economistas, procu
ra proporcionar una visión en la que están presentes los sectores po
pulares.

23)CUE CÁNOVAS, Agustín: "Historia social y económica de Méxi
co". Ed. Trillas, México, 1963.

En los primeros 8 capítulos del Libro Segundo el autor estudia el
proceso de independencia. Interesantes estimaciones y la presenta

ción de las medidas sociales y económicas —incluido el Plan de
Cautla— son algunos de los aportes estimables del autor.

24)ZAVALA, Silvio: "Ensayo histórico de las revoluciones en Méxi
co". Ed. Porrúa, México, 1969.

El erudito historiador mexicano se refiere al proceso de la indepen
dencia como etapa de las revoluciones mexicanas. Como el resto de
su obra, es importante para conocer la historia de México.

25)PARRA PÉREZ, C. : "Historia de la Primera República de Vene
zuela". Biblioteca de la Academia Nacional de la Historia. Caracas,

1959.
Libro erudito, escrito por un historiador tradicional, que estudia de
talladamente la Primera República, sus realizaciones y problemas.
26)MIJARES, Augusto: "La evolución política de Venezuela. 18101960". EUDEBA, Col Nuestra América, Libros del Tiempo Nuevo,

32

��34)BOLÍVAR, Simón: "Escritos políticos". Selección e introducción
de Graciela Soriano. Alianza Editorial. Madrid, 1969.
Selección de los principales escritos políticos, precedidos por una
aguda introducción.

35)BOSCH, Juan: "Bolívar y la guerra social". Editorial Jorge Alvarez,
Buenos Aires, 1966.

El ensayista dominicano aporta interesantes hipótesis sobre las con
tradicciones sociales y sus coincidencias o no con las luchas por la
independencia.

36)IZARD, Miguel: "El miedo a la Revolución. La lucha por la libertad
en Venezuela (1777-1830)". Editorial Tecnos, Madrid, 1979.
Visión moderna de la Revolución venezolana que, entre otros as
pectos, aborda la que llama Reforma Agraria Bolivariana.

— Sobre política de otras potencias hacia América Latina durante la
lucha por la independencia.
1)PRESTON WHITAKER, Arthur: "Estados Unidos y la Independen
cia de América Latina (1800-1830)", EUDEBA, Buenos Aires,
1964.
Un documentado estudio de los diversos aspectos de la política nor
teamericana hacia Hispanoamérica y sus condicionantes en el perío
do.

2)PERKINS, Dexter: "Historia de la Doctrina Monroe". EUDEBA,
Buenos Aires, 1964. Capítulos 1, IIy III.
Libro que aborda el tema desde un punto de vista norteamericano,
con opiniones no compartibles.

3)GUERRA, Ramiro: "La expansión territorial de los Estados Uni
dos". Editorial de Ciencias Sociales, La Habana, 1975. Capítulos

II al VIL
Estudio circunstanciado sobre el tema, con abundante apoyatura
de información.

4)FLAGG BEMIS, Samuel: "La diplomacia de Estados Unidos en
América Latina". F.C.E., México, 1944.
El autor norteamericano aborda el tema con información y con los
enfoques generalmente característicos del punto de vista norteame
ricano.

34

�\tviuottotfuy n¡ udivquioo sopiu/) soppjsj
;p 'do .oxputuj 'IVdlAIJ (¿
•opBuuojxn uaxq Anuí *o^und p ojqos oois^^o uq

'8S61
Ü¡ 9p S3UOl7lp3 \t(0S8I"ZJ8l) T^*&gt;7 03U
•ftuy ^p opu9pu9d9put n\ X ouD^g utuQtt : ^ s^ymQ '^31S83M (9
•p^^pipunjaid joXbui uoo o|JBzr^ire uupod
p Rred ^fqipuiDsajdun *uopBuiJOjin bou uod of
'961 'sdov^dj 'D¡dnzdU9A

-tu/) V) 9p m9toi\qiq V) dp sauotoip^ JSZ81"PO8I)
9p opu9pu9d9pttt o¡ XDOiuvjuq üdtinod tn&gt;. 'tumatM 'NNVWJÜV3 (S

�TEMA ffl
Lecturas básicas

1)HALPERIN DONGHI, Tutío: Op. dt., Capítulos: "Una larga espe
ra" y "El surgimiento del orden neocolonial".

2)HALPERIN DONGHI, Tulio: "Hispanoamérica después de la In
dependencia". Editorial Paidón, Buenos Aires, 1972.

En este libro el autor desarrolla más ampliamente el estudio de los
aspectos económicos y sociales de los países hispanoamericanos lue
go de la emancipación.

3)CUEVA, Agustín: "El desarrollo del capitalismo en América Lati
na". Siglo XXI, México, 1978. Capítulos: "Las estructuras precapitalistas, antesala del subdesarrollo"; "La problemática conformación
del Estado Nacional" y "Las luchas sociales y sus perspectivas demo
cráticas ".

Ensayo interpretativo con abundante ejemplificación. Serio intento
de plantear la interacción de la incidencia externa en el período de
auge del capitalismo competitivo y de las complejas estructuras y su
correlato político e ideológico en los nuevos estados independien
tes.

4)FURTADO, Celso: Op. cit. Capítulo correspondiente a la primera
mitad del Siglo XIX.
5)PRADO JÚNIOR, Caio: "Evolución política del Brasil", Op. cit.
Capítulo IH("La Revolución") y IV ("El Imperio").
6)CHEVAUER, Frangois: "América Latina de la Independencia a
nuestros días". Ed. Labor, Barcelona, 1979. Primera Parte: "Los
Hechos".

Trabajo de conjunto sobre América Latina del historiador francés,
en el que plantea realidades y problemas de su historia. Adjunta
cronología. El capítulo citado contiene importantes datos sobre al
gunos países latinoamericanos.

7)SOLER, Ricaurte: Op. cit.. Segunda parte: "La organización nacio
nal de nuestra América". Capítulos IIIy IV.

36

�L
•ouapsBiq osoipt^sa jap opBjuamnoop Xnuí

'9¿61 'omxd^^ '/xx
'P3 '9161 *viuo^ '0SDV1D ^P otsodiut^ ja auqos ojqtj '^mitnrj do
-uauiy uo sauotODjuDjd ¿ soipunJi}Dj 'SDpuotovfj,, ug \toat^ d$soj

U9 DJ9JD)9¡D9 DpUdiODq ÜJ 9p UOtODUJJOj DJ,, .* J 'OJtJ 'OSOCTdVD (S

uod *]BJ^U33 eoii^uív ^p ^oí^JIod Buojsiq v\ ap sisa^uis ap
'ZL6I 'ZoM '..souvouduiDOd^uo^ sojznoos soipms^,, vísiao^ ug \tmt

-DOU9WDOJPJ9O Doiiqod DUO^Siq op oipu9dwojpt : f) g '^3I/2ÜS (p
osoiprqsa ap aiJBd jod
*ouBouaureoj^uao osaaojd pp ^;uauiBpunj opadsB oi\o ap sisi^uy

ZL61
ud$ 7 o/V \,soudou9uidoj^U9j s^^ütoos soipnjsg,, visiAd^ ug

ap oofw^uooa onojums9Qt% rff 'HONDI^ff Z3^3¿ (
•miBDuaureoijiía;^ p^ap

B{ ap cxi;uap sBAisiadsip SBpuapua) sv\ ap sBsnBo sb| a;
-uauíBsopBpma ubzi^bub as ¡BjauaS j3^objbo ap 1191SIA buti ap
-o/ uv^ *vot^ d^soj ap pDpisjaAtufj jmjoitpg \^muappoo DtwouQoa

~ &lt;
,¡¡

ap ofBqBj; un ap oquap pBpipunjojd uoo opB^uasajd sa 'sopa a^ua

SBiauaiajip sb| ap A sopB^sg soAanu so^ ap uoiobziubSjo nJJÍP Bl 3P
'BUBouauiBoi^ua^ uppBjapag B| ap BjnpBij B| ap Buiaj ¡g bou^uib
-oj^ua^ ap sopB;sa so^ ap uopn;i^suoo b^ ap Buia^oíd ¡a a^uaureoyp

-adsa b^bj^ as apuop jxx 1SÍS 3P uqpBpdooai v\ ap oinoi^JB Jauíug
IIIPI so¡m)dvj '$¿61 'ootxd^^ '¡XX o^^^S '..ooijijod osdoojd
igtt .ojnoiuv \AH oatiaiuDOJjuaj,, .ouaqjapg 'SVAM SdUVOI (I
jDJtua^ Dop^wy ap „uotoDznwopg,, o¡ ajqog

-

Süupuauíafduioo

ttJopDAjasuoo ojoa^otd ¡gff
:IIA opuidoj :ttaiuaw v\ ap u^ioDjaqn vgit ^ ttütwouawD popy
-D9J vjnp vgyt : K z so/djSdjdj '^j o\ni}dv^ tímw9ti9wy npuap

^uoj 9[ ap ouo^stjf dj,, :npunSas a$jo¿ "jta dQ sopjodoag 'ygz ($

�6)VILLACORTA, Calderón: "Historia de la República de Guatema
la, 1969.
Libro que aporta información sobre el período.
7)LAGUARDIA, José María: "La República Liberal en Guatemala".
Ed. EDUCA, San José, 19 72.
Trabajo que aborda problemas políticos e institucionales.
8)CARDOZA y ARA GON, Luis: "Guatemala, las lineas de su mano ".
Fondo de Cultura Económica, México, 1965.

Libro de divulgación con observaciones profundas del conocido es
critor, publicista y ex-diplomático guatemalteco.
9)DALTON, Roque: "El Salvador". Editorial Casa de las Américas.
La Habana, 1963. Especialmente los 6 primeros capítulos.

Trabajo sintético de divulgación con información del proceso his
tórico salvadoreño.

10)GAMEZ, José D. : "Historia de Nicaragua". Ed. El País, Managua,
1889. Parte Tercera.

Libro fáctico que analiza la historia centroamericana hasta la sece
sión de Nicaragua de la Federación Centroamericana y la posterior
historia del país.
11)WHEELOCK, J. : "Raices indígenas de la lucha anticolonialista en
Nicaragua". Siglo XXI, México, 1976. Capítulos I y V.
Síntesis histórica sobre el tema.
— Sobre "Brasil, la unidad pese a los movimientos secesionistas" y

"Chile: su extraña estabilidad"
1)PRADO JÚNIOR, Caio: "Historia económica del Brasil", op.
cit. Capítulos XIII al XV.
2)FUR TADO, Celso: Op. cit. Cuarta Parte. Capítulos XVI al XXV.
3)SODRE, Werneck: "Evolución social y económica del Brasil". Ed.
EUDEBA, Buenos Aires, 1964. Capítulos titulados "Crisis del siste
ma" y "El Imperio".
Trabajo de síntesis que menciona los movimientos revolucionarios

brasileños del siglo XIX anteriores al '50.

�6
'0961 '

sruf onauD^p op osdj íi/7 -9WO,, '\vqiuv 'ZflXD V1NVS O1MIJ (Zl
•ooijiob^ yop Biion^ By uoo eli^io os onb
opouod yo uo Buoynyo Buo^iiy By BzrysuB jo^nB yo o^iBd Biouiud ns ug

•09&lt;5^ 'oSnt^UDS 'pusny ¡vuoiip^ \t9jiiO
u ouisipu9dut! pp o^otstH., :uptu9ff 'V3HDOJ3N Z3WWYX (IT
*XIX ISIS PP sopBipaui b ouopsBjq osoooíd
JO BZl[BUB BJO^nB B] 'JBUOIOBU OmSTfB^ldBO Un Op OnOJJBSOp Op OJU3^
-ui p uo {odBd o^uB^Jodun \xe\ op 'b^bj^ op uareg pp o^isodoíd y
'0P61 'Sd-tlV sou9ng 1tK&gt;od9 ns¿pm&gt;wtf :mptj '13HDÚOS38 (01
OpOIJOd p UO BJUIOUOOO BT Op SO^OOClSB B OJOTJOJ OS
Biouitid ns uo onb uopBz^raisripui B{ op osooojd yo oiqos
•o\qv¿

^p pvpisjd^Uf} '9^oM womu dp msiAB^ \.(0Z6I'808J) físvjg pp
ootuipuood offauDS&amp;p p K owst¡DU)snput ¡^yt -"w^y 'ZJ17 V7731IA

(6

b Bpuoi
-ojoj ojuBpunqB uoo oyn^i^ yop buio^ yo ojqos ^bjouoS ofBqBix '9¿6l

\totustjDtídoo ¿ pWMDjjs^,, :otADpo 'INNVI (8
pp o^uoTuiBjqod
pp A ptuiAByoso y op Biuo^ yo BpioqB onb oprynosip Á ooisByo oÁBSug
'Z96I 'ojpuDfap oi^ 'vjojip^ oíd

-ut¿lO ?so/ mjDJAiq \tDpzti9S ^ 9puouo ^^O 'OV*qt!D '3MA3MJ (i

bououiv 3p oubououibo^jou jopBuo^sny yop osopBpino ofBqBi^ upy
'8961 "SSW '3^puquiio fí^g ? ^nd^3t. • H D 'DAIIVVH (9
•ojdoouoo o^so jod osoiyBA Anj^ -uopooyoo Bpejp By op sojqq soy op
uopBuuojin BorysjJopBiBO By uoo 'ByoyisBjq Buo^siq By op ooxsByo u¡\
ttSOUD0U9UtD
sojqand soj dp K voudiuy dp vuofsijj,, uptoodjoj puopojog 'jda

-¡OS puoitp^ 'sotp sojfsdtm d 0081 *P R^J8,, -ojp9¿ 'MOW7VJ (9
•opouod yo ojqos
yüuojBui oyuB^Jodun ouoijuoo 'jouo^ub yo onb opBZTjcui A oou s^p^

\t9S9U9Qt, DpDlW^ 91JDJ '9¿6I ^rtD^ OD$ 'DjppSDJg ODÓ
V3 \t'msoáq ms^nSmq op ouo^\H '^^WJ9M ^3^QOS (P

�Trabajo imprescindible para un análisis del período. El conocido es
tudioso chileno plantea muy vivamente las posibilidades y frustra
ción del desarrollo autónomo del capitalismo en Chile.
13)DONOSO, Ricardo: "Breve historia de Chile" EUDEBA, Buenos
Aires, 1963.
Pequeño resumen de la historia de Chile que contiene algunas refe
rencias al período.

14)DELANO, Luis E. : "Pequeña historia de Chile". Secretaría de edu
cación Pública, México, 1944.
Síntesis histórica con referencias al período e información general.
15)GUNDER FRANK, André: "Capitalismo y desarrollo en América
Latina". Ed. Siglo XXI, México, 1976. Capítulo I, parágrafo G y
Capítulo III, parágrafo C.
Análisis del período por uno de los fundadores de la teoría dependientista que defiende la tesis del carácter capitalista de América La
tina desde su colonización.

16)VICUÑA MACKENNA, A. : "Obras completas". Volumen VI:
"Don Diego Portales". Universidad de Chile, Santiago, 1937.

Tratamiento del período y el personaje por un clásico de la historio
grafía liberal.
— Sobre liberalismo. Casos de México, Venezuela y Colombia.

1)DÍAZ, Lilia: "El liberalismo triunfante", en "Historia General de
México". Op. cit., Tomo III.

2)REYES HEROLES, Jesús: "El liberalismo mexicano". 3 Tomos.
Fondo de Cultura Económica. México, 1974.
Un cásico sobre el tema que estudia la historia del liberalismo en
México, enfatizando sobre los aspectos ideológicos.

3)ZEA, Leopoldo: "La ideología del liberalismo mexicano". En
"Liberalismo y Reforma en México ". México, 1957.

Análisis del tema por un especialista en la historia de las ideas de
México y América Latina.
4)ARGUELLO, Gilberto: "El primer medio siglo de vida independien
te. (1821-1867)" En: "México: un pueblo en la historia". Op. cit.

40

�•sappos A SBaiuiouoaa sasBq s^ o^arjniBiu ap jan

-od opuBirexxid Biua^ pe ajayaj as icqnB p XIX T% P -rezrpn^^ [y
'Sdiiy soudnq 'vuijvjq ivuo^pq -,,/aa/

V^V1NOW (II
•oire¡ozauaA ouisi|Bjaqi| pp
saseq sei aAaqai ap auod ^iapa^ ^nan^) ^ ap sbstibo sb^ iBzifBiiB ^y
tül9nZ9U9/i dp pjJUdJ pVptSJ^MUft 'ttVJ9ft29U

01MH (01
*XIX ^I^ÍS PP oipt^sa pp
oojbui p na ouB|ozauaA ouisqBiaqq p Biapisuoo as ofeqBH a^sa.u^
\t vpnzdUd/{ dp vouotsi^ uoiomu
^toj,, opüjmp vivyt dtLüppi uojodfj dp ofnDiuy '086 í 'ooixd^^ 'od

-tudtj; ojjsdn/^ pnuopp^ t&gt;idnzdU9y[ dp pjjudj pDpisjddiuf} \t opon
tas ofudtmtodjo 'vjdnzdtíd^ :sojjo ¿C 'q *VTVAVZ VZVN (6
p opBpioqB uaiquiB^ aA as anb ua oorp^uxs o
'P961 'Sduty soudnq

pmotdnjttsuoo Duotst^ :?sof 'inoi^od 7ID (8
"XX
p ua opBj^uao ofBqBjj un ap a^uapaoapiB ouioo Buia; pp anbojug
'8¿61 'ootxdM
'„ ojSts oipdiu dp mjojsiff 'miiurj VdUduty,, ug

o¡8ts otpdtu dp Duotstff,, : q 'V7VAVZ VZVW (¿
BOLpury ^p opbzubab sbui iBuaqij oju^iuitaoui
p ^Buuoja^ bi ajqos oujapoui B^nuouoaa un ap e^sia ap ojun^

iiia ¿ha
sojnjtdtQ '¿¿61 'ootxdj^^ 'odtudij ojjsdn^ ptuojipg \tvwmx3tu

mtuouoog 27 *p odtjo^mQ,^ :osuo¡y '3CRI3A31MOW UV7IHDV Í9
*BJOp
uoisia Bun apsap ouisrui p bzi¡bub upioBuuojuí Buanq uod
anb ^opBipn^sa opopad pp oauBiodmaiuoa JopBuojsiq a

^MVWV7V
•opouad pp STSTpiíB ]ap ojisodaid b Bura^ p BpjoqB anb *ouBopcaui

b^siuiouooq A JOpBUoisrq oppa^Bj a^uauíBm^Buiajd pp opiajjjy

¡I

�12)JARAMILLO URIBE, Jaime: "Las Sociedades Democráticas de Ar
tesanos y la coyuntura política y social colombiana de 1848". Po
nencia al Segundo Encuentro de Historiadores Latinoamericanos,

Caracas, 1977. Edición Universidad Central de Venezuela.
Trabajo sobre un tema importante del proceso colombiano, donde
se analizan coincidencias y divergencias de los artesanos con los li
berales colombianos.

13)MOLINA, Gerardo: ^Las ideas liberales en Colombia". Colección
de Manuales Universitarios. Edición Tercer Mundo, Bogotá, 1975.
Resultan particularmente

interesantes los capítulos titulados:

"El movimiento del 49", "Las dos líneas del liberalismo", y "El
Radicalismo".

14)OCAMPO, José Antonio: "Colombia y la economía mundial.
(1830-1910)". Siglo XXI, Colombia, 1984. Capítulo "Desarrollo
exportador y desarrollo colombiano en el Siglo XIX".
Examen del proceso económico y su incidencia en el desarrollo
global colombiano en el período.

42

�^qtt
-OJ p U9 OUDJU9UW9^JOU OUtStUOf9U90J9fUf 9 OUtSWOtSUDdx?

SBUB}U3UI3jduiO3

•oonrejuq ouisifBU3dun pp pdBd p 3iqos srssjodiq
S3^UBS3J3JUI UO3 'OUBIJBJl B^SIUBDU31UBOUIJB| pp OJqi¡

A ^AI III so¡iu)dro '9L61 'ooixd^^ '¡XX
-f/ Dui9fsts un 9p stsuo ¿C uqionuuo¿¡tt :o\\90iD]^ 'IMVMDVWXVJ (L
\3 U3 UOISUBd
-X3 nS A OUB3lJ3UIB3^OU OUISqBIJ3dUll pp S3J3PBJBD SO{ BZIJBUT? 'op
-Buopu3Ui o|n^idB3 p us '^nb oin^j^ pp bui^^ p 3iqos uopB3i;s3AUj
\tdquvj p ud vjdíouvuif uoisuvúxb k visi\viidno
'sopiufl sopvjsg sojt, :j/j ojnjidvj '9¿6l 'mivDiuttuoQ
'OSUÍIUOQ OJUVS 9p DUiOUpjnV püpiSJdAlUQ \VUOl\p^ \tDUD9tUtUlO(J

DJi¡qndd}j v¡ U9 mstjvuddiui ugpmitiuop Djtt :opdjJ¡!^ 'OMVZO7 (9
•B0Od3
b^ 3p ssjB^ndod SOJU3TUIIAOUI soppouoo oood 3p snboju^ p jod
OSOIpA 3^U3LUJB|n3i^Bd 'OUB0IX3UI B^SIUBDU3UIBOUT^Í

II Ajso¡midvj '8¿61 'ojtxd^^ '¡XX ls!S '..
U9 ugpDJdqij Á ouiSijDU9duájtf :o¡qoj 'VAOMVSVJ Z37VZNOO (S
s,, jsp
-J3^U1 Bun B^us^in ss snb us 'sb;siuiouoo3 sop sp ofBqBij oppouo3
,f :uuid opunS^^ AI ojmtdzr) 9pv¿

13IS \t&lt;n\ojums9Q pp m*O9i ü¡ ¿ oudo
^U9WVOUUDI onauDS9pqns ^„ :oip9j ZVJ ¿ oppdso '73XNÍ1S (p
IIIA PAI so¡njidDj vp do tupsnSy 'VA3/1D (
TU90J9J 9UDj 7P 'do '7 ^saXZinS ¿ M 'HDIAO^3J7V (Z
A o¡widvj ip do \tmn$ffj m
*p KntDJodut9$uo9 vuotstH,, -omi 'IHONOQ NDI3d7VH (l

AIVW3X

�1)FAULKNER, M.: "Historia económica de ios Estados Unidos". Ed.
Nova, Buenos Aires, 1950.

Proporciona abundante información sobre la conformación del gran
capital norteamericano a fines del Siglo XIX.
2)MALDONADO DENIS, M.: "Puerto Rico: una interpretación histórico-social" Siglo XXI, 7a. edición, México, 1977. Primera parte,

Capítulo III. Segunda Parte, Capitulo IV.
Trabajo del sociólogo puertorriqueño que, en los capítulos men
cionados, estudia el colonialismo español y el estatuto colonial de
Puerto Rico después de la Guerra Hispano-norteamericana.

3)BOSCH, Juan: Op. cit., Capítulos XXIII, XXIVy XXV.
4)GUERRA, Ramiro: "Azúcar y población en América Latina".
Casa de las Américas, La Habana, 1968.
Ensayo sobre la expansión de la producción azucarera, particular
mente en el Caribe.

5)GUERRA, Ramiro: "La expansión territorial de los Estados Uni
dos". Op. cit., Libro IV.

6)LE REVERAND, Julio: Op. cit. Capítulos XXIX y XXX.
7)PIERRE CHARLES, Gerard: "Génesis de la Revolución Cubana".
Siglo XXI, México, 1976. Partes I y II.
Ensayo del sociólogo haitiano que —en las partes indicadas— realiza
un sugerente análisis de la evolución cubana en el Siglo XIX.

8)DIRECCIÓN POLÍTICA DE LAS F.A.R.: "Historia de Cuba".
Instituto Cubano del Libro, La Habana, 1971. Quinta Parte, Capí
tulo VIH y Sexta Parte, Cpítulo I y II.
Síntesis histórica de carácter fundamentalmente política, sobre el
período.

9)FONER, Philip S.: "Historia de Cuba y sus relaciones con Estados
Unidos" Instituto del Libro, La Habana, 1973. Tomo II, Capítu

los IV al VIL
Un punto de vista norteamericano sobre la guerra de independen
cia de Cuba en sus dos etapas y la intervención norteamericana.

44

�rnbJBí^^fo opB^sgf pp uopeouoj
1 b a^uauyB ©i sipn^sa as *xiX oí^?5 V^ ua^ayai as anb *sopBU
-opuaui sopyídBo soi u^ *oiruij pp euia; [a ajqos oouoaj oífsqejj^

IA
^A so¡njidvj '6961 *dPMD ^P oSmjuvs *vtjDji$/9Atu/} 'pg \tmaftrj

opvisg pp uopmuM&gt;gt^ :soojüj^ 'tfYldV^ (l
^ mnbjoStjo

sb| ajqos asjBiuiojux BJBd
-uii Xnuí 'pBpxupx ^p JopBucnsiq a ooujiod oppouoa pp

'0161 '^jA d^W '^o^ puv i9dtDfí J696J'Z6PJ&gt; ^&lt;1
•uvj pp mjoism mtfi oj$soj PPU * U91D ^a,, '^^ 'SNVmM (SI
'OOU
a^uapaoa^uB opB^uauíBpunj un uoo Buia^ jap uaurexa oqduiy

'I¿61 'ooixm '¡XX oiSis Jp6l'SI6Ü smou^tusx
-uoo sus ¿PPH 9V m^ouauivauou ugpüdnoo ojt, :^zns '^O1SVD (Pl
*B{Si Byanbad bj ua;
-jBduioo anb sasiBd sop so^ ua BUBauaurea^ou B^siuopuaAja^ui Boy
-yod b^ 'ajuauiBspaid 'b^bj^ anb bubi^ibij BiopBuo;siq v\ ap

*„(PZ61'9l6l) miDoiwwo
vj U9 A. (PS61SI6I) }^VH Ud DUV0U9UW9UOU ugpvdnoo v\ ap oj
-joduit 13,, .jojsdj ¿ízns 9p oinotuv PL61 'ootxa^ '^WM/2 "^/^a
-os sduoioüSijsdduj ap oiwpsuj \tmwonnuiOQ DOtjqnda^ v¡ ^ t$

s

ua otSojopos K uapiio¿tt :soj$o ^ pjvjao 'SZ7XVHJ 3^^3Id (1

'861 'oSutiuorg o^uog 'oSuuuoq otuos 9p popisjaMUfj \touoannui

-oq oajjqndag o¡ ua ouistjvstdoo jap sauaSuo soj ¿XIX 1SÍS PP SOP
-ojpaui ap ouistptidoaajd jg,, ijosaj ojjnf 'Z3N3MI ZlClDmQO^ (Zl

jp do *opa4n^^i 'ONVZO7 (II
sauopua/uajui a Biouappui
anb *ouja^ui osaaojd p ua BpByuao sbui buo^stj^

IIIXX P XIX soimidro 'II
^oG o?uvs 'vSaiuo A v/¡y ¡ouojipg ^dudoiuiwoq

ottuguoog A jopos P&lt;&gt;WH., -o^ago^ 'VSSVD (01

�2)IANNI, Octavio: "La formación del Estado Populista en América
Latina^. Serie Popular, Ed. ERA, México, 1975, Capítulo VIH.
En un trabajo centrado en el populismo, el capítulo citado con
tiene interesantes proposiciones sobre el tema, del sociólogo bra
sileño.

3)CA VAROZZI, Marcelo: "ElEstado Oligárquico en Chile". Revista
Historia y Sociedad, N 19, México.
Con un enfoque del tema centrado en Chile, incluye un fino aná

lisis teórico sobre el punto.
4)BAGU, Sergio: "Tres oligarquías, tres nacionalismos". En Cuader

nos Políticos N3, México, 1975.
El historiador y sociólogo argentino enfoca el tema de manera
comparativa, refiriéndose a Chile, Uruguay y Argentina.

5)ALIMONDA, Héctor A.: "Paz y Administración, Ordem eProgresso. Notas para un estudio comparativo de les Estados oligárquicos
argentino y brasileño". En Revista Mexicana de Sociología.
Instituto de Investigaciones Sociales. UNAM, México.

Análisis comparativo de la formación del Estado Oligárquico a fi
nes del Siglo XIX en Argentina y Brasil.
6)COTLER, Julio: "Estado, Nación y Sociedad en el Perú". Institu
to de Estudios Peruanos, Lima, 1978.
El sociólogo peruano estudia los aspectos mencionados, a lo largo

de la historia del Perú, incluyendo la etapa posterior a la Guerra
del Pacífico, cuando se estructura el Estado peruano sobre una so
ciedad en la que perviven relaciones precapitalistas en el campo in
dígena.

7)BONILLA, Heraclio: "La coyuntura comercial del Siglo XIX en el
Perú". Revista del Museo Nacional, Tomo XXXV, Lima, 1967.
Trabajo centrado en aspectos económicos del período, por parte
de un investigador que ha hecho aportes al estudio de la etapa posr

terior a la Guerra del Pacífico.
8)YEPES DEL CASTILLO, Ernesto: "Burguesía y Gamonalismo en
el Perú". En Revista Análisis No. 7, Lima, 1979.

9)YEPES DEL CASTILLO, Ernesto: "Perú 1820-1920. ¿Un Si
glo de Desarrollo Capitalista?". Signo Universitario, Lima, 1981.

46

�'9¿6I 'vuoidoioq *rmrj sauoiotp^ \toaupjoduiafuoa ouvauauwou

¡dúos ^ OJdjqo ojuatuitAom pp mjofstjj^ rw sojjdj 'VWV^ (p
BdBp B[ ua aonpoíd ^s anb oíaiqo o^uaiuiiA
-oui pp o;uaiuipBu pe uajaipj as sofeqBj; soj sopo^ tsbo 'XX ^íS F
ua uBj;uao as anbunv'sai; bX opüjipa u^q as ¡Bno B{ ap 'sasiBd so¡ ap
oun BpBO ap saiopB3i;saAin jod BpBzi^Baj souio; oj;Bn3 ua

'P861r 'oj?x?w '¡XX ls¡S SBuotoip^ -¡MVM/1
SBUOlOVSlJS^dU/ dp OXmilSU¡ \tDUtfDJ DDU^lliy ^p OJ9JqO O$U9tlUtA

-otupp mjotsiH,, .'(JopDtitpjooj) ojqoj 'váOÑVSVD ZTIVzkÓO (
•BOinb
-jbSijo BdB;a bj ua aonpojd as anb oíaiqo o;uaiunAOui ^ap o;uaiui
-láins pp sisipuB p aÁnpux anb 'ooipiAos JopBi;saAur pp o^noi^y
'P961 lvuvqv'Hrr¡
*injojsi¡f dp Sduoixsdnj vjsidd^ uj \tmntirj Dou^tuy ua svjajqQ

swaunjsj sd¡ ap ojuaítutSun^ft r^ 'A3V7OWH3 (Z
vdvjj üpunSa^ K \t Djopvjaqij
vdvja Djawuj d¡ ap soiposida oj}ün^jt :vdvj^ nuauiij^ '\fug\oviaqi\

Djt, opvpnu oimidüj -ftj do :o¡qv¿ 'yAOMVSVJ Z37VZNOD (I
'ootnbipSijo opvfs^p ¿( DtnbjvSt¡o d¡ djíuod 'sotpaw svd
-vastqap &lt;f DtsanSunq aiuapvu d¡ ap 'sajüjndod sojuatwtAoui auqo^
•soiiBnjad opBUEpjojd p Á Bisan3
-jnq bj ap o;uaiuipBU p Á oombreSijo P^^SH F 3-iqos sisipuy

II oimidüj ¿ S
¿ p sopjSpiDd '/ opmidro '0861 '^d 'v^i "d'3T3'D \.06l
'0Z8I
*Buia; ¡ap upis
-uaiduioo bj BJBd a|qipupsajdun *uotoob ap ajquioq A JopBsuad un
jod opBzipaj ^rua^ jap oouo;siq osaaoíd pp so^aadsB ap sisipuy
mutj 'Djrwiuy ¡Duojipg Dsajduij \ttnwruad poptpaj d¡ ap

ap so^^sua ajats,, : sojjdj ^so^ 'l[\031VIHVM (01
*uop
-onpoíd ap sauoiDBjai sb[ ap uopB¡nai^B B[ ouioo jsb '¡i^uBOjaui

uoisuBdxa B[ uoo u^pEjai ns X XIX ^?S FP S3U?J B opB;sg [ap
uopBJtipnjjsa B[ ap sopadsB sosjdAip bzi[bub oueoiad JopBuo;
-snj p 'opBjp aiqi[ pp sopi^jdBo so[ ua ouioo opioi^B p ua o^ubj^

HA ^IA 'A

�Capítulos I al VI.
Ensayo sobre aspectos del tema del estudioso uruguayo.

5) GUERRA, Sergio y otros: ^Historia de América Latina durante la
primera crisis general del capitalismo". Departamento de Historia de
América. Universidad de La Habana, 1981. Capítulo "Anteceden
tes".

En un tomo, centrado temáticamente en el período 1917-1939,
se analizan los antecedentes del movimiento sindical y político de la
clase obrera en América Latina
d^ CISNEROS, Luis Benjamín: "El movimiento obrero en América La
tina". México, 1964.

Breve análisis del período en una historia general del tema.
7)HUIZER, Guerret: "El potencial revolucionario del campesino lati
noamericano". Ed. Siglo XXI, México, 1980. Capítulo I. Parte titu
lada "Factores históricos".
En un breve capítulo introductorio, el autor da cuenta de los prin

cipales movimientos campesinos de fines del Siglo XIX y principios
del Siglo XX.
8)GONZÁLEZ CASANO VA, Pablo (Coordinador): "Historia políti
ca de los campesinos latinoamericanos". Tomo I. Instituto de Inves

tigaciones Sociales, UNAM, Ed. Siglo XXI, México, 1984.
Es el primero de cuatro tomos sobre un tema muy poco estudiado
en América Latina. En cada uno de los artículos de esta recopila
ción hay una parte referida a las luchas campesinas en el período.

9)SILVA HERZOG, Jesús: "Breve Historia de la Revolución Mexica
na". Fondo de Cultura Económica, México, 1960, Capítulos I al
V.

Análisis de la crisis del Porfiriato y los antecedentes de la Revolu
ción Mexicana, en el texto de este intelectual de destacada actua
ción durante el Cardenismo.

10)SÁNCHEZ, Andrea y CARBO, Margarita: "México bajo la dictadu/

ra porfiriana". En "México: un pueblo en la historia". Op. Cit. En

especial el Capítulo IV.
Trabajo de las historiadoras mexicanas que, en el capítulo mencio
nado, analiza el surgimiento de la oposición, incluyendo los sectores
populares.

11)CHASSEN, Francie: "Lombardo Toledano y el movimiento obrero
mexicano". Ed. Extemporáneos, México, 1977, Capítulo I.

La historiadora norteamericana estudia en dicho capítulo los antece-

48

�'ouapip uamtí^j pp zapgos q jreagdxa Basnq as 'BDinbiB3ijo
q b opuapj ópujdBO p ua X BwjuaSiB BSo^pos q ap oXBSua p ug
II ojmidüj
'6Í61 'ooixd^q 'fWMn ^^/w^^y sauotovSijsaAuj ap oimiisuj M (faqa
-outgo sajo'uoj ap) apqj ua oatftjod K popaiaos :mnnm 'ZM 3Ü (61
*ouapi|0 oiajqo o^uanuiAoui a^uapBu pp upp
-bziubSio b] ua uaxreqBaa^ ap bjtiSij q ouioo xsb 'BinbiBSno ^I X oui

-sqeuoduii ¡ap pded p bzijbub anb ouapqo JopBuo^srq pp oXBSug
'%d

•muajuoqpaa^ ap sdiq so¡ ¿ soloqnjg soj,, .ojpuoiajy '^gjfJil/H

(81

ua oombre^ijo op^^sg pp uopsuuojsuBjq
jod Bqanj b^ ap ajuB^odun opadsB un ajqos ooisqa oÍEcpjx

'6561 '^HD dP oSmjiws 'tnjDjisuadtuf) p^ \J68I ^P U9P
d¡ ^ ppaoDwps,, :umuan 'V3HDOD3^ Z33IWV3 (¿I
•Bpuapisaid b^ b uaXoSu^ o^qodiH P osuaosB pp
sa}UB omsipoipBi pp uopoB b¡ ap X B0U9^iq U9ponpoj;ui Buanba^

7 o\m\dvj '¡¿^i 'oap
ap Daajoijqig \t ua/Co8u^,, : y \anuvp¿ *SdV3D (91
-sajuajaSns SBapi uoo B^stpouad X osoipn^a oppouoo pp oX^sug
'5961 'sauiy sou

-ang lajPAjy a&amp;iof pg \touispiaKo8u^ ¡^, .o^jopog SONOOI/ld (SI
'S061
X 08 PP ^p^^ap B| aj^ua *SB^qnbJBUB soi ap upiaoB q ap iB|noi;
-iBd ua 'oiaiqo o;uaiunAOUi pp o^uaiunoBu p ajqos ofBqBi; osua^xg

'8¿6rooixa^¡'jxx oi2¡s pg \.ou
•puaSjy ua otajqo otuatuoAow ja K oiusinbjmw ¡gtt :aoovd¡ 'Q3AO (PI
•opouad p ua Bur^ua&amp;iB pBp

-apos q ap U9pBuuojuoa q ap jquaurepunj opadsB un ap oiprqsg
l^['sauiy souang'¡maos mjojstffap

ojwitsuj '^oatui^uoaa ogoaiosap ^ u^tatu2tmujtf :q 'MVHA38 (SI
*916I Ud iopBAjasuoo uauí^^^j pp qsuo q qseq sBoi^jjod X sa|
-qaos SBqan[ sb^ X sasBp ap Bjnpai^sa q BzrpuB jo^nB p '(ttBoi^jjod

B^,,) ayBj Biaojax q ua X (ttpBpapos B^M) a^rej BpunSa^ q ug
'ZL6I 'sa^ÍV souang 'sppwg¡vuoitpg 'a uaiunjOA ',tvuijua8jy
tnjoistfj,, ug \t9l6I'068I -JOpD¿uasuoa uauttSau ¡ap sapwtstatA

K ojopvfjodxa tnuiouoaa u¡ ap a2nytt :opjoatg 'gdMOJ S313OD (ZI
g p X aiaiqo oí
-uanuiAOui pp BpuB^odun q 'pioadsa ua ^X u9pn{OAa^ q ap sa^uap

�aún con los conflictos entre las clases dominantes y las luchas obre
ras y populares.

20)PINTOS^ Francisco: "Uruguay, de la liberación ai afianzamiento de
la burguesía liberal". Ed. Pueblos Unidos, Montevideo, 1966.

El historiador uruguayo realiza un interesante análisis del período
militarista, incluyendo las luchas de esta etapa y el período poste
rior, en un libro que abarca un período más amplio.

21)PINTOS, Francisco: "Historia del movimiento obrero del Uru
guay".

Suplemento de Gaceta de Cultura. Montevideo, 1960. Ca

pítulos I al III.
Estudio del nacimiento y primeras etapas del movimiento obrero
y sus corrientes ideológicas.

22)ODDONE, Juan A.: "Los Gringos". En Historia Ilustrada de la Ci
vilización Uruguaya. Fascículo 28, tomo III, Montevideo.

Síntesis sobre el proceso inmigratorio y las transformaciones de la
sociedad uruguaya.

23)BENVENUTO, Luis Carlos: "La quiebra del modelo". En Historia
Ilustrada de la Civilización Uruguaya: Tomo V, N.45. Montevi
deo.

Ensayo que pese a ser sintético contiene sugestivas hipótesis.
24)BARRAN, José P. y NAHUM, Benjamín: "Historia Rural del
Uruguay moderno". Ed. de la Banda Oriental, Montevideo, 1972.
Tomo IV. Parte Segunda.

Análisis de la Guerra Civil de 1904 que, en la parte citada, contie
ne aportes sobre el papel de los "pobres del campo".
25)RAMA, Carlos M.: "Obreros y anarquistas". En Historia Ilustrada
de la Civilización Uruguaya. Tomo IV. Fascículo 33. Montevideo.
Pequeño ensayo sobre los orígenes del movimiento obrero en el
Uruguay y los anarquistas.

SO

��^

^^

• : ;.. '•

&lt; • "i
•.;.;U;* 1
"i':.".4Í-

i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3807">
                <text>Guía para el estudio de américa latina :  (Siglo XIX)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3808">
                <text>SALA DE TOURÓN, Lucía </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3809">
                <text> Sala de Tourón, Lucía:&#13;
Guía para el estudio de América Latina :(siglo XIX=19) /Lucía Sala de Tourón.    Montevideo : FHCE. DP, 1987.   50 p.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3810">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3811">
                <text>1987</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3812">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3813">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3814">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="386">
        <name>AMERICA LATINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="480">
        <name>BIBLIOGRAFIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="381">
        <name>SIGLO XIX</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="73" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="122">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c8cec8707d935ad90866e30292886677.JPG</src>
        <authentication>ce98d1e427485c6f9e158e76285cb521</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="13">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2395">
                  <text>Fotografías ACU-FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="616">
                <text>Guido Zannier</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="617">
                <text>Fotografía histórica&#13;
Fotografía personal</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="618">
                <text>Nace en Italia en 1923.Estudios superiores, Universidad de Padua (Italia), (1947). Docente de Lenguas italiana y latina, Udine, (s.d.). Docente de Lengua Italiana, Instituto de Profesores Artigas, (hacia 1951). Docente de los cursos de Latín y de Historia de la Lengua Española, Instituto de Profesores Artigas, (s.d.). Director de la Escuela Italiana, (1972-1974). Miembro y Vicepresidente de la Academia Nacional de Letras, (1996-1997). Presidente de la Sociedad Garibaldina de Montevideo, (s.d.). Director de los cursos de Lengua y Cultura Italiana, Asociación Dante Alighieri, (s.d.). Presidente del Centro Assistenza Scolastica Lavoratori Italiani, (CASLI), (s.d.). Vicepresidente del Centro Estudios Italianos, (CEI), (s.d.).Profesor Adjunto de Lengua y Literatura Latinas, Facultad de Humanidades y Ciencias, (1967-1970). Docente de los cursos de Lingüística Romance, Facultad de Humanidades y Ciencias, (1967-1994). Docente de Metodología de la Investigación Filológica, Facultad de Humanidades y Ciencias, (1984-1988). Docente del curso de Lengua y Literatura Italiana, Facultad de Humanidades y Ciencias, (1991-1994). Docente de los cursos de Estructuras del Latín, facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, (1994-1996).Director del Departamento de Lingüística, Facultad de Humanidades y Ciencias, (1970-1972). Director interino del Departamento de Filología Clásica, Facultad de Humanidades y Ciencias, (1984-1986). Profesor Emérito, Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación, (1995). Muere  en Montevideo, Uruguay en 1996</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="619">
                <text>Udelar-FHC-FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="620">
                <text>Archivo Central Universitario FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="621">
                <text>Fotografía digital&#13;
1 foto 18 x 24 cm&#13;
Monocromático</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="622">
                <text>Foto</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="623">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="624">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="927">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="79">
        <name>Docente Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="78">
        <name>Guido Zannier</name>
      </tag>
      <tag tagId="77">
        <name>Latín</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="98" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="155">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/545ac759c3c57fdf312a01adf3bcb3eb.PDF</src>
        <authentication>e5983ad11044f504e0d8df00ead01110</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="881">
                    <text>— soi —
'sopipunfuoo uoqo^sa ja ua anb 'sajonjoo
stnuat A satuat^joo sajqoíauinuui opouiuuaiap vi¡ 'svapt sns ap umonq
-oudo o ozotpaj. uod '•^ • ¡^ ms jap 'ojijopjaji anf anb ooijouoosajd
ajsa 'sopijunosupuj soplis soj ua otupo a^uauiojsnf vjjsaniu oposiaau A
opouoiooaja^ 'ouiuioo atsa uaiquio$ uojaiStja sauotno soiuisii^jnw anb
vjupwijsat vifouSotjqiq vq •j.apuajd'O ap opotu un sa uauua^ \a saouofua
umtiwvx^^ 'jinSwistp uod uno uopanb sotvpno aqvs uamb A sajoio
•nn sotuawaja so^ ap sovoniu optnSui^sip ^vu as vÁ, opuvno 'ofttaivi
-loajo ns ap ojuauiout ojjo ua Á, oi[ 'npm nuisriu vj ivipntsa sa sojjvip
•njsa 'atuauinojfppojuj ^ow/j oj A ajdijjnffl oj autua vpvauoip 'atuvs
•uad vpm 0/ ap uoiuatsod o\iojum$ap ja opo$ ^atuauijmouaiod 'nuaiujjd
asvf ns ua visa sapiuauuvj A oiyp/OAaj^ u^^ 'lopvsuad opmnuij.a tap
un ua 'jvuiutuaS o^uauiotu ns ua otfosojif nj ap ofpnjsa -¡a uod optp
-íoap asuaqvu votjduii ofvqvuj afuasaud \ap vuiaj \ap uppoaja oq
•sa ou uno A oías anb oj ap 'oioafoud
ap opouaud pjs^f •sopoi^uauaffput uno sdiuod sns uoo 'ooitatuuau A
otj.ajstui ap opüjjas osad 'jambo anb oj ajuauijontum auanuoo uatuuaS
ua uas j^^ -opoui o^uaíp ua ajqtSijafut a ojojo sa opnjjouuosap onm uas
j^^ 'sauaSuo sns ua o 'ouisjui oiuaivti ioaio ns ua o 'ojuaiuitoauo ns ap
pnijuajd vj ua uoipntsa apand ag 'souiuivo sou^nui Aou 'oaia outsiuoS
-jo un uvipmsa aund ouioo 'otfosojtf untpntsa o^od 'saouo^u^ -aoaio
A vjjojuosap as o%wo% ua 'opouinm aiuawonjaduad pisa ojuot ua opm
uajqiuoi sa ísoujsaoui sapuojS soj ap sauoiooajaiui snsomSiuaa soj vjsou
'oiotui as anb jap sosvd sounSasuj soj apsap mnS anb vzuanf vj sa jaqws
jo ojmsauajuisap jowv j^ •ojaoj.at ja auayiuoo 'opow unSjo ap 'upto
-tmfap onSpuo svui ns A 'outuao soj vjjrj •wtfosojtf :unuioo opooipaud
un uauait saut scj 'saj^op pjuatui as anb upi^njos oj voijduii opoz
-yjna^ oíoqojj j^ 'jacijosaj o oiaaud vutajqojd un aAn%i%suoo 'tíjaqosn
'tiuapna^dnn 't¿ivipnzsan soquaa saut soj ap oun opoo opuof ja u^
•uaqos :otaw ouolaj mtn opuatuat Uapuaudo ouod soipaui souoniu soj ap
oun ouioo 'jmpnjsa 'oijspdoud un ap opojjnsaj jb sa oívqouj

OOOTOUd

oiod 'op^íi^zy ap smquiDj^ uon[ 7OJ&lt;/ Í9V ^pp^a^ip vj oívq opüzijvaj, oíoqvuj^

aa
ovaio vaaaovHDS vMiisntor n

�Pero el propósito último es otro: basándose en lo anterior re
construir su época, situarlo, averiguar cual fue su estilo de pensar,
y una vez conseguido esto, acercarse a él mismo, escucharlo directa^
mente, atentamente, porque no podemos dialogar con los antiguos
hasta que aparece Sócrates. Escuchar directamente es otro medio de
aprender, ya sea porque se oyen a veces inflexiones que escaparon
anteriormente, o porque la voz, con sus resonancias, en el interior del
que escucha, está indicando sendas insospechadas pero existentes.
La solución de los tres problemas previos y la realización del
trabajo, que sigue en sus divisiones fundamentales el orden clásico,
se llevaron a cabo bajo la dirección del Prof. Dr. Juan Llambías de
Azevedo, quien además facilitó, de su biblioteca particular, parte de
los libros consultados. Lo hecho es un esfuerzo consciente y modesto
para llegar al conocimiento de los límites de la propia ignorancia,
reconociendo que si alcanzamos la etapa socrática previa, lo debemos
a quien guió y encauzó el aprendizaje y el estudio.
M. Agustina Schroeder Otero
Montevideo, Noviembre de 1947.

HERAKLEITOS
"Su carácter- es para el hombre su destino". (Fr. 119)

/ VIDA
1. — Co-ordinación
"Las ideas germinan y viven en el hombre de carne y hueso, no
en una sucesión desvitalizada de espectros en forma humana" dice
José Corts Grau. ¿Será posible, como en la visión de Ezequiel, revestir
huesos e insuflarles el espíritu? ¿Será posible, no hacer una fría ex
posición, sino preguntar al filósofo, al que nos enfrentamos, qué lo
llevó a un sistema y no a otro? ¿Si su doctrina es oscura, época, vida
carácter, no la aclararán? Al permitirnos por "simpatía" (sentir
con...) instalarnos junto a él (¿por qué no dentro?), es decir con
la mínima diferencia posible con su punto de vista, que determina
toda la perspectiva ¿no nos será dado juzgarlo con amor, caridad, es
decir con justicia?
Si esto fuera posible, entonces quedaría señ&amp;lado con exactitud,
en esa dinámica sin tregua de la filosofía, en esa posta de luz con
meta en la "verdad", el punto de apoyo dejado por un pensador para,
que salte el siguiente.
Ya una palabra nos ha introducido de lleno en el tema, porque el
filósofo y el poeta de esa dinámica es Heráclito.
¿Será quitarle seriedad a un filósofo el tratarlo, de poeta? En todo
caso respondería a la verdad, porque en el remoto siglo del que hay
que llamarlo, no estaban fijadas todavía las fronteras entre filosofía y
poesía: en las obras de los grandes rapsodas hay un germen de fundamentación universal, mientras el pensar racional de los "sabios^
se envuelve en el ropaje de gloria de la poesía.
Hay que empezar por consiguiente trazando dos coordenadas
para situarlo:•
.'
Espacio: "Heráclito, hijo de Blisón, o según algunos, de Heración,
fue efesino" (1).
Tiempo: "y floreció hacia la Olimpiada LXIX" según Diógenes
Laercio, lo que está confirmado también por textos de Suidas (2) y
de Clemente (3). De acuerdo al dato cronológico de Diógenes Laercio,
(1)Dioc. Laert. IX, 1 (22 A 1 - Diels).
(2)Suidas. Heracl.. (22 A 1 a).
(3)Clemente. Strom. I, 65 (22 A 3).

— 106 —

^

— 1QT —

�— 901
'( V ZZ) S9 'I 'vojtg -aiHawai^ (g)
•(• I V ZZ) ~13OJ3H •svmns (Z)
r(siaia • I V ZZ) I 'XI MavT -doiq (I)
^ sauaSoiQ 3p ooi^ojouojo ojBp jb opaanoB ^q •({?) ajuama];;) 3p
i (^) sBpmg ap so^ea} jod naiqtiiBj opBinjijuoo Bisa anb o^ 'o
saua^oiQ unSas ^XIX^ ^P^^uniO BI BÍ3BH 9P3JOIJ ^,,
^

"(I)
'nops ¿ajj ap 'soungp unSas o 'uosi{g ^p ofiq ^oiipBjau,, : opBdsg
sop opuBZBJj ajuamSisuoa jod ^Bzadma anb
•Bisaod v\ ap euo[S ap a^^doi p na aApnAua as
ttsoiqB8,^ so[ ap jBnopej JBsn^d \o SBajuaiin '[B8.iaAiun u^pB^uaraBp
-nnj ap aamja^ un jÍbij SBposdBi sapnBjS boj ap seaqo sbj na :sjsaod
A bijo8O[ij aiiaa ssja^noij sbj BjABpoj SEpsíij nBqB)sa on 'o^^uiB^ anb
Ávi\ anb {ap o[Sis ojoraaj p na anbjod 'p^pjaA B{ b Bi^apnodsaj osbd
opoi ug ¿B^aod ap o^jbjbjj p ojoso^ij un b pspaijas a^jBimb Bjag?
•OJI[OBJ3JJ S3 BDIlUBUip B89 ap BJ9O(J ^3 A OJO8O^T}
p anbiod 'Bina) p ua ona^f ap opionpojim bij son Biqc^d san bj^
•ajuamSis p ajps anb
BJBd jopBeuad un jod opsíap o^od^ ap oiund p 'ttpBpjtaA,, b^ na Bjam
uoo znj ap Bisod ^sa na 'bijoso^ij b[ ap Bn3a.ii uis BouuBuip Bsa na
'pnjpaBxa noa opBpuas Bia^panb saonojna 'ajqísod BJtanj ojsa ig
;•¿Bpt^snf no^ apap
sa 'p^piJBa 'jouib uoo o^BSznf op^p Bjas sou ou? BApaadsjad v\ Bpoj
Buunjajap anb 'bjsia ap ojund ns uod a^qísod Bpnaaajip biutuiui b^
uoo jpap sa '(¿o^nuap ou anb jod?) p b ojnnf souaB^jsm (•••uoo
junas) ttBjjBduiiB,, jod soujiiinuad ^y ¿ubjbjbpb b^ on 'j^^objeo
BpiA 'Booda 'bjtioso ea Bmiioop ns xg? ¿oj^o b ou A Btua^sis ttn b oa3[[
o\ anb 'soinEjuajjua son anb [B 'ojoso^ij ^b jBjunSajd ouis 'nopisod
-xa bijj Bnn jaoBij ou 'o^qisod Bj^g? ¿niuídsa p sajjB^nsui a osanq
jpeaAaj 'pmbazg ap U91SIA B^ na oraoa ^a^qieod ?iag? "nBj-^ 8JJ03 ssof
aaip ttBUBranu biojoj ns sojjoadsa ap epBzip^iAsap uoisaons Bnn na
ou 'osanq A aujso ap ajqmoq p ua uaAtA jÍ uBuiauaS s^api

'LP61
Haa^oHH3g VAiusn^y 'Vi
'otpnjsa \3 X ^fvzipuaudv p oznvou^ X ovni uamb v
sotu^qap oj 'tna^id noitoioos vdvja vj soiuiizrtvojtt ís &amp;nb opu^ioouoo^j
'motiououSi vidodd vj ap sajtuiij so/ ap otuajtuiooitoa fo jüSaj^ vjvd
oisapovi X aju^psuoo ozuanfsa un sa otfoa^ oq •sop^^pisuoo souqtj soj
ap 3tuvd 'jx&gt;inot%jmd vo^totjqiq ns ap 'ptfjjovf smuapn uamb 'opaoazy
ap smqwvjrj uvnf mUQ 'fo^j jap umooajip w¡ ofvq oqno o uojvoajj as
'o^isvp uapio ja sajviuatunpunf sauoismtp sns ua anSts anb 'oívqnjj
jap uptooztjvau vj X somaud svuiajqojd sai% soj ap iippnjos vj
•sajua^sixa ouad svpvip^dsosui svpuas opwootpui njsa H)ipnosa anb

vaiA 1
(611 'vd) 'aoupsap ns a^qwot¡ ¡a vjmd sa

jap jotjajui ja ua 'smoumwsau sns uoo 'zoo. vj anbjod o 'ajuauiuoiuajun
uoxodvosa anb sauotxajfm saoan t&gt; uaXo as anbuod vas vX 'uapuaudv
ap oipaw ojjo sa atuauwjoajip Jvuonos^^ 'sajodoog aoauvdv anb njsvu
sonSifun soj uoo JvSojmp souiapod ou anbiod 'aiuawvjuap 'ajuaui
•^toajnp ojjvyonosa 'ouisiui ja o as^oouaov 'otsa optnSasuoo zan vun X
'josuad ap ojitsa ns anf joño jvn^uano 'ojjon^is 'nooda ns jmijsuoo
-9J jotdaiuv oj ua asopuysnq :ojjo sa ouitjjn ojjsodoud ja ouaj

�habría "florecido" entre 504-501 A. J., es decir al terminar el siglo VI
y sobre el umbral del V.
Examinando estos dos datos más detenidamente se intenta indagar
qué tenía el pensador del pasado, cómo se situaba en su momento
histórico contemporáneo, cuáles eran los elementos de ese pasado y
presente que reflejaba su sistema, determinando entonces en qué so
brepasaba a su época y apuntaba al futuro con la flecha disparada
de su pensamiento. Porque si siempre es menester esta precisión,
en el caso de Heráclito con mucha más razón, como hace notar
O. Spengler: ningún filósofo se dejó llevar en la antigüedad tanto por
sus inclinaciones, deseos y sentimientos como él. "Seine Lehre ist
gelbst für einen Griechen in ungewohnlichem Grade persónlich, ohne
dass von ihm selbst viel die Rede wáre" (4).

la expulsión de su amigo Hermodoro (8). Legendarios o no, estos
hechos están apuntando vinculaciones del filósofo, además de su
origen sacerdotal, que han dado la base para señalar el carácter reli
gioso de su pensar, haciendo de él un teólogo e iniciado (Tannery)
o vinculándolo a Jenófanes por su punto de partida (Aloys Fischer).
De todas maneras, frente a Efeso está el mar y junto a Efeso el

Espacio

A fines del siglo VI, religión, lengua y arte son el fondo común
de la civilización griega. Jonia ha sido la campeona de esa cultura.
En arquitectura el siglo ha visto nacer los grandes templos en torno
al capitel jonio, de gracia y esbeltez, al dorio, más severo. La cerá
mica, de ornamentación asiática, y la escultura, anuncian el siglo clá
sico; en la literatura el yambo, la elegía y la oda han libertado el
sentimiento personal, llenándose de imágenes graciosas o apasionadas;
Hecateo y Anaxímenes han creado la prosa jonia, y en filosofía Tales,
Anaximandro, Anaxímenes de Mileto, Jenófanes de Colofón han inau

Efeso
La ciudad jonia del Asia Menor estaba situada en la Lidia,
cercana a la costa, sobre colinas, cercana también a la desem
bocadura del río Cayster. Las colinas se levantaban en una lla
nura fértil donde se construyó más tarde el templo de Artemisa que
le dio celebridad en todo el mundo egeo y fue considerado una de
las 7 maravillas: a él acudían con dones y rogativas todas las ciu
dades vecinas, griegas y asiáticas. Era el puerto obligado de Sardes,
la capital de Lidia y tenía situación comercial privilegiada.
El origen mitológico de la ciudad se remontaba a Efeso, madre
de Amazo, fundadora de las amazonas. Por su posición estaba abierta
a las influencias griegas, asiáticas y egipcias. Es interesante hacer notar
que la Artemisa venerada en Efeso era justamente de este último
origen, como se deduce de las estatuas arcaicas encontradas. En una
de ellas lleva tocado egipcio y tanto por la manera de representarla,
como por los atributos, se la caracteriza como diosa de la fecundidad
y nodriza universal, de modo que se distingue fundamentalmente de
la Artemisa dórica. Los colonos jonios del siglo XI la confundieron
con ésta y transformaron en griego el culto de la diosa, permaneciendo
sin embargo poderosa la influencia oriental. Se la celebraba en el mes
de Artemisión con ritos orgiásticos. Strabón, citando a Ferécido de
Leros, dice que fue Androclo, hijo de Codros, el fundador jonio de
Efeso y que sus descendientes eran tenido por reyes, usando las insignias
reales y presidiendo las fiestas de Demetrio Eleusino (5).
Aquí se enlaza la historia de la ciudad y del templo con la vida
del filósofo, porque Diógenes Laercio (6) afirma que es descendiente
de la antigua real familia sacerdotal y hace referencias al templo en
más de una ocasión, ya sea para afirmar que Heráclito depositó allí
su obra, (7) o que se retiró al santuario de la vida pública, después de
(4)Spencler. op. cit., pág. 5.
(5)Stsabon. XIV, cap. 13 (22 A 2).
(6)Dioc. Laert. IX, 6. (22 A 1 ).
(7)Dioc. Laebt. IX, 6 (22 A 1).
— 108 —

Río Cayster, uno para sugerir al contemplativo ese movimiento con
tinuo en busca de una nivelación nunca alcanzada, el otro para pro
veer al poeta, que ocultaba el filósofo, de una imagen con que re
vestir y aclarar una idea (9), tan del gusto griego por otra parte.
Tiempo

El pasado —es decir el siglo VI— el presente o el siglo V

gurado el pensar racional sobre el universo.
Por lo rendido culturalmente el siglo VI ha llenado de admi
ración a sabios y críticos.
"En el siglo VI salen a luz los maravillosos conceptos fundamen
tales de espíritu griego, que han llegado hasta nosotros como una es
pecie de símbolo de su más profunda idiosincracia y que parecen
inseparables de su esencia... al lado de la causalidad compacta de
la fe en el derecho de Solón, se ofrece con el descubrimiento de la
armonía y el ritmo otro mundo sujeto a la más esricta legalidad:
mediante la idea de armonía se llega a tomar conciencia del aspecto
estructural de la legalidad cósmica...".
"La época es una lucha para una nueva estructuración espiritual
de la vida, no sólo en el sentido del esfuerzo filosófico, sino en el de
la elevación religiosa..." (10) dice Jaeger, y O. Spengler, raptado de
entusiasmo, en su introducción a Heráclito, quizás bajo la influencia
de Nietzsche, afirma que Grecia no produjo hombres más grandes
que estos, capaces de crear con trazos maestros una imagen del
Cosmos, llevados más que por ciencia o crítica, por una intuición y
una visión del mundo.
Pero Grecia "ayant essaimé dans tous les bassins de la Mediterranée" (11) va a chocar con dos pueblos "no griegos", vale decir,
"bárbaros", con los cuales limita gracias a su expansión: cartagineses
(8)Dioc. Laert. IX, 2 (22 A 1).
(9)Frag. 49.
(10)Jaece, op. cit., t. I, pág. 186-187.
(11)Cohén. L'Hellenisation du Monde Antigüe.
^- 109 —

�— 601 -^
•anbpuy apuoj^ np uojjotiu^y/Sf/^ -N3HO3(H)
•¿81-981 "^*?"5 'I "l 'W'P 'do "a^avr(01)
•6* '*"A(6)
•(I V ZZ) Z 'XI M*a&gt;l 3oiq(8)
:uotsuBdxa ns b sbiobjS ií111^! 8aIBno SOI uoa '8o-retIJ[Bfl
'jpap ajBA 'í4soSaijS ou,, sojqand sop uoa jBaoqa b ba (jj) ttaauBjjaj
'TP8W Bl 8P 8uí88Btl 83[ ^tlOl SUBp 9UI1BS83 JUBÁB,, BpaJf) OJ3J
•opunm jap uoisia Bun
A uoiomiur Bun jod 'boi^tjo o Bpuap Jod anb bbui sopBASjj 'sotnso^
jap uaBtnt Bun soxjsaBUi sozbjj uoa xv^io ap sao^dEa 'soisa anb
sapuBj^ 8bui eaiqraoij ofnpojd ou Biaaj^ snb biujtjb 'aqaBz^aif^ ap
Biauanjjuí bj oÍBq sszmb 'oiíjasjajj b uopanpojjuí ns ua 'otnsBisnjua
ap opBidsj 'aajSuadg -q a 'ja^aBf aaip (qj) u- • -BSOiSija.! uopBAaja bj
ap ja ua ouis 'oaijoeojij ozjanjsa jap opuuas p ua o|os ou 'BpiA b^ ap
nopsanianjisa BAanu Bun bjb¿ B^anj; Bun sa saoda B^,,
*'"" ^^íra89;&gt; p^pi^Sai B^ ap ^mj^nj^sa
pp BpuapuoD jbuioj b b9(^ as biuouijb ap sapi b^ ajucipaní
Sa^ B^aijsa sboi b[ b oiafns opunm ojjo ouijij p Á btuouijb
b¡ ap o^uaiuiíaqnasap p uoo aoaajo as 'uo[og ap oipaiap p na ^J [
ap BiDBdtuoa pBpijBsnB v[ ap opB^ ys • • • Biauasa ns ap sa^qBJBdasui
uaDaJ^d anb A Biosaouisoipi Bpunjoíd sbui ns ap ojoquns ap apad
-sa Bun ouiod gojjosou B^SBq opeáoj[ ubi| anb 'oSawS n^ijjdsa ap sa[Bj
-uaraspunj sotda^uoa soso^iabjboi boj zn^ b ua^s j^ o^Sis p ug,,
•sodijijo A soiqBS b
ap opBuajj; Bq j^ o^Sis p ajuauíp^jnjpn^ opipnaj o[ jo^
•osjaAtun p ajqos [buoijbj jBsuad p
i ubi{ U9jo[o^ ap sauBjpuaf 'oiaiJj\[ ap sauarajxBay 'ojpuBuiixBuy
^ijoso^ij ua a 'Biaof eeojd v\ op^aao u^q sauauiíxBuy A oaiBoaj^
d o SBsopBjS sauo^ciui ap asopuBU3[¡ '[Buosjad ojuaiuiT^uas
p opB^jaqii UBq Bpo [ A Bi^ap v\ 'oqui^X p BjnjBjaji[ bj; ua íodis
-Bp oj;^i8 p UBpunuB 'Bxnjpnasa b^ A 'boi^bisb u^iaBiuauíBUJO ap 'b^iui
•BJ33 vj "OJaAas sbui 'owop ye 'zajpqsa A biobjS ap 'oiuof piídBa [b
oujoj ua so^draa^ sapuBjS boj; j^obu ojsia sq o^Sis p BjnioajmbaB ug;
'Bjni^iD Bsa ap BuoaduiBO b^ opis Bq Biuof -BSaijS uop^zi^iAp b^ ap
unuioD opuoj p uos a^aB X Bn^ua[ 'uoiSipj 'j^ o^áis pp sauíj y
is p o Bjuas3J.d ja —j^ o^i^is p jpap sa— oposvd j^

bj^o jod oSauS ojsnS pp ubi ' (6) B3Pí Bun -^^rep A
•aj anb uod ua^sini Bun ap 'ojos^^ij p Bqsj^iao anb 'Bjaod ya aaA
-oad BJBd ojjo p 'BpBzuBDp^ Bounu u^pBpAiu Bnn ap Basnq ua onui^
-uoa ojuaiuiTAoui asa OAijB^draajuoD ya joaSns Bj^d oun 'jajs^B[) ojjj
p osajg b ojunf A jbui p Bisa osajg b a^uajj 'sBJauBin SBpo; 3q
•(jaiiosi^ sXo(y) BpijJBd ap oiund ns aod sauBj^uaf b opDpuBpnDniA o
(AjauuBx) opBpiut a oSo^oaj un \f ap opaapBq 'JBsuad ns ap osoiS
-ipj ja^oBJBO p jB[Buas BJBd asBq b¡ op^p ubi( anb 'p^jopjaoBS uoÜijo
ns ap SBuiaps 'ojoso^ij pp sauopBpn^uíA opuBjundB uBjsa soipaq
so^sa 'ou o soiJEpuaSa^ • (g) ojopouuajj oSiuib ns ap uois^dxa b[

— 801 —
"(I V Z^) 9 'XI ^savi ""a(¿)
•( I ¥ 8) *9 'XI MiravT doiq(9)
"(Z V ZZ) 1 "d^ 'AIX Moavaxs(s)
•s -íyd '-tto -do
ap sandsop 'BDi{qnd BpiA B[ ap oiJBnjiíBB yB ojpaj as anb o (¿) 'Bjqo ns
j[[B oiisodap oji[üBjajj anb jboijijb bjb¿ sas vA 'uois^ao Bun ap SBtn
ua o^duiai ye SBpuajajaj aa^q A [BjopjaoBS bt^iuibj yeai Bn^puB B[ ap
aiuaipuaasap sa anb buuijb (9) opjas^ sauaSpiQ anfa.iod 'ojosojij pp
BpiA B[ uoo opdraaj pp ií pBpnp bj ap Biaojsiq b( BZBfua as jnby
•(S) outsna^g oiJiauíaQ ap SBjsaij sbj opuaipisajd A
sbiuSisut sbj opuBsn 'sa^aj Jod opmai ubj3 saiuaipua^sap sns anb A
ap omof jopspunj ja 'sojpo^ ap ofiq 'opojpuy anj anb aaip 's
ap oppaja^ b opuBiía 'uoqBjjg •sooijsbijjjo goju uoa uoisinia^jy ap
sata p ua BqBjqa^aa B{ ag -^b;u3ijo Biouanjjuí v\ Bsojtapod o^aBquia uis
opuapauBuuad 'ssoip bj ap ojjna ja o^auS ua uojbuuojsubjj A Bisa uoa
uoaaipunjuoa bj yx. l^I8 Í3P somof souojoa sc^j ^B^ijop Bsitaajay bj
ap aiuainjB^uauíBpunj an^uiisip as anb opom ap 'jBsaaAiun Bzijpou A
pBpipunaaj bj ap Bsoip ouioa BzuaiaBjBa bj as 'sojnqiJjB soj Jod omoa
'BjjBiuasaadaj ap B.iauBin bj jod ojubj a opdxSa opsoo; ba^jj SBjja ap
Bun u^ 'sBpej^uoaua sBoiBaa^ sBniB^sa sbj ap aonpap as omoa 'ua^uo
ouni^n aisa ap ajuaiuBjsnf Bja osaj^ ua BpBjauaA Bsiraojjy bj anb
jbjou jaoBq ajuBsajaiui s^ 'SBpdi^a A sboi^bisb 'sB^au^ sBpuanjjm sbj b
Bq^isa uopisod ns joj 'sbuczeuib bbj ap Bjopspunj 'ozBmy ap
'osajg b BqBjuouiaj as pBpnia bj ap oai3ojo}im uaáiao jg
-BpBi^ajiAijd jBpaaiuo^ u^pBinis Biuaj A Bipiq ap jb^hIbo bj
'sapjBg ap opBiíi|qo ojjand ja Bjg -sboijeisb A ssSaij^ 'sBuiaaA sapBp
-nía sbj SBpo} sbaijbÍuoj A sauop uoa usjpnaB ja b :sbjjiabjbui ¿ bbj
ap Bun opBjapisuoa anj A oa^a opunm ja opoj ua pBpuqajaa oip aj
anb Bsiuta^jy ap ojdraoj ja apjB) asm ^Xmisuoa as apuop |HJ?J BJnu
-bjj Bun ua uBq^juBAaj as ssuijoa bb^j "jaíB^B^ ojj jap BjnpBOoq
-masap bj b uaiquiB) BUBaaaa ^8Buijoa ajqos 'B^soa bj b
'bj ua BpBnjts BqB^sa jouaj^j Bisy jap Biuof pspnp

osaj^

* (f) uajBM apa^ aip jaiA ^sqjas raqi uoa sssp
auijo 'qaijuosjad apBJ-^) maqoíjuqoMaSun ui uaqaayj^) uaup jiij jsqjas
jsi ajqa^j aupg,, -ja omoa so^uaitmjuas A soasap 'sauopsuijaui sns
jod ojub^ pBpan^i^uB bj ua jBAajj ofap as ojosojij un^uiu zjajáuadg -q
jb^ou aoBq oinoo 'uozbj sbui Bqonuí uoa ojipBjajj ap osbd ja ua
'uoisioaad Bisa Jtaisanaui sa aadmais is anbaoj -ojuainiBSuad ns ap
BpBJBdsip Bijaaj^ bj uoa ojnjnj JB BqBjundB A Baoda ns b BqssBdaaq
-os anb ua saauoiua opuBuimjajap 'Binajsis ns Bqsfajpj anb aiuasa^d
A opBSBd asa ap soiuauíaja soj ubj^ sajBna 'oauBJodmaiuoa oauo^siq
o^uaiuoui ns aa BqBiijis as omoa 'opBSBd jap jopBsuad ja Biuai anb
jB^Bpui Biua^ui as ajuaiuBpuiajap sbui sojBp sop sojsa opuBuuuBxg
'A PP ^-^fl11111 Ia a-iqos A
IA I^ÍS Ia JBUimjai jb jpap sa '• -y jQS'f'OS 3Jlna

Pía3JOIJ,,

�en el oeste, persas en el este. Desde el punto de vista de la política
exterior, diríamos hoy, el problema se plantea por dominio del mar;
desde el punto de vista interno la disyuntiva es "unidad o multipli
cidad", porque el esfuerzo común puede poner la ocasión para que
Grecia rompa los límites de la "polis" y se transforme en nación. Los
acontecimientos se escalonan en unas pocas fechas, siempre en el úl
timo cuarto del VI.
Ciro ha conquistado Lidia tomando prisionero a Creso en el
547 - 546, lo que ló constituye en vecino de las ciudades griegas del
Asia. Cambises se anexa Egipto (529-521). Darío (521-486) ordena
el imperio que le han dejado sus predecesores en 20 satrapías. Las

un sentido más amplio, la guerra, de la cual es contemporáneo, ter
mina con el predominio cultural de Jonia, que es sustituida por
Atenas. En su meditar ininterrumpido los grandes acontecimientos
que finiquitan el pasado y preparan un porvenir, en muchos aspectos
fundamentalmente distinto, se han realizado por la lucha, el combate.
De aquí a inferir que era el "padre de todas las cosas" (13) había
uno de esos relámpagos geniales, que son la grandeza y la debilidad
de los filósofos. "Pero como la Poesía o como el Arte, más que ele
girla, es la Filosofía la que elige a ciertos espíritus y los deja tran
sidos para siempre" (14).

ciudades jonias le pagan tributo, conservando su libertad interna.
De 499 - 494 la revuelta jonia en torno a Mileto retarda el cho
que entre bárbaros y griegos. Atenas manda una ayuda irrisoria, pero
un puñado de hoplitas tienen la audacia de incendiar Sardes.
Dominada la insurrección prepara Darío una expedición que es
detenida por mar y tierra (monte Athos) : corre el 492.
En el 490 está pronta la tercera expedición, que termina con la
victoria griega de Marathón.
Jerjes, diez años después culminará la obra. En 489 los griegos
ganan Salamina y en 480 Platea.

2. — Vida

Terminadas las guerras médicas se inicia la supremacía de Atenas,
que en 478 agrupa la confederación de Délos. Se plasman definitiva
mente las constituciones democráticas.
Históricamente, Heráclito vive en una época de transición, en
que desaparece el VI, pero impregnado de las agorías de una plenitud,
la del siglo V.
Interesa que cultural, histórica y socialmente se anuncia la su
premacía del hombre sobre la clase. En la literatura el sentimiento
íntimo se expresa libremente, en las artes plásticas el cuerpo humano
es objeto de estudio cuidadoso. Aquí se inserta la época en el filósofo
como antes se había vinculado a la ciudad. Corresponde a lo señalado
por O. Spengler: ese carácter de personal que tiene su obra, aunque
de su personalidad no diga nada explícitamente. También el hecho
de que al fracasar nuevamente la unidad histórica, la "polis" implica
y sigue implicando el aislamiento cultural y racional de cada ciudad.
Cada filósofo, lo señala también Spengler, aunque de hecho dependa,
por su misma reacción, de sus antecesores, se considerará inaugurador
de un sistema, negando la obra realizada en el pasado. Heráclito no
escapa a la regla (12). Políticamente culmina la transición comenzada
ya por Solón, de la constitución aristocrática a la democrática y so
cialmente se lleva a cabo la sustitución de la supremacía de la aris
tocracia por la de la burguesía.
Heráclito, aristócrata por linaje, después veremos que por tem
peramento, vive la decadencia de su clase, que es la que ha plasmado
esa cultura del pasado, erigiendo en costumbre universal la aristo
crática por excelencia según afirma Spengler, es decir la lucha. En
(12) Frag. 40 y 42.
— 110 —

A este hombre nadie le discute que sea un filósofo. Quizás esta
es la única afirmación en la que están de acuerdo sobre él los demás
pensadores. El principio que caracteriza su sistema, la tensa armonía
de los contrarios, parece proyectarse proféticamente en los juicios
emitidos posteriormente, referentes a su vida, su persona y su obra.
Burnet al tratarlo se preocupa solamente de fijar la fecha de
su nacimiento, descartando de una plumada todo lo que tiene rela
ción con su existencia en ese lugar y ese siglo (15).
Tannery, según ya indicamos, deduce de su origen sacerdotal im
portantes conclusiones, porque debido justamente a ese origen, tenía
que poseer una instrucción religiosa, sino superior, por lo menos dis
tinta a sus conciudadanos, aunque sólo fuera por el conocimiento
detallado del ritual y su simbolismo (16).
O. Spengler afirma rotundamente que hubiera sido un impedi
mento para la comprensión de su sistema el que se nos hubiera per
dido la grande y trágica personalidad de Heráclito (17).
En verdad, lo que sabemos de su vida lo ha consignado Diógenes
Laercio principalmente.
Señala éste que renunció al reino y al sacerdocio en favor de su
hermano (18), que habiendo exilado los efesinos a su compañero
Hermodoro, opinó que bien merecían morir por ese hecho y las opi
niones democráticas que sostenían, retirándose de la vida pública (19),
que fastidiado de los hombres, se retiró a los montes (20) y que al
sentirse enfermo regresó a la ciudad, muriendo de lo que algún mé
dico llamó "un trágico error de la medicina" y que Diógenes Laercio
diagnosticó como una "hidropesía" (21).
Plutarco nos ha trasmitido una anécdota: invitado por sus con
ciudadanos a definir la armonía, subió a la tribuna: en un vaso de
(13)
(14)
(15)
(16)
(17)
(18)
(19)
(20)
(21)

Frag. 53.
CORTS CRAU. Op. &lt;cit., t. IV, pág. 7.
Burnet. op. dt., P ág. 145 -146.
Tannery. op. dt. pág. 175-177.
Spengler. op. dt. pág. 5.
Oiog. Laert. IX,
(22 A 1).
Diog. Laert. IX, 2 (22 A 1).
Dioc. Laert. IX, 3 (22 A 1).
Dioc. Laert. 3 (22 A 1).

\

—111 —

�ZZ)

— Olí —

— III —
•(i v
•(I V ZZ)
•(I V ZZ) Z
•(I ¥ ZZ) 9
"S •8yd
•iil - Sil •Sed
'9^1 • ""
Ed 'AI -11 ''1J*

•xaavj •3OIQ (IZ)
'XI •XH3V^ •DOia (OZ)
'XI "xaavq •ooia (61)
'XI •xaavi •soia (81)
•^iO 'do *Han!3H3dg (il)
'do "AaaNMVX (91)
dNau^ (SI)
sxao3 (ti)
•S •SBJ.J (1)
•do

ap o8ba nn n^ :eunqixj bj b oiqns 'biuouub bj Jiurpp b souBpBpnp
-uoa sns jod opBjTAiu :BjopoauB Bim opiiitusBJi Bq sou
'(IZO "J^^o^Piq,, Bun OUIO;)
orojaB^j sauaSoiQ anb A ttBupipam bj ap joxia oaiSBJi un,, ouibjj ooip
-ara un^jB an^ l 3P opuaijnm 'pBpnp bj b osajSaj ouuojua asjijuas
[B anb ^ (o^) sajnora soj b ojpaj ^s 'sajqtnoq soj ap opBipijsBj anb
'(61) B0!I&lt;Il1&lt;^ BPÍA BI 3P asopuBJiiaj 'usiuaisos anb SB^iifjaoraap sauoiu
-ido sbj Á oipaq as^ jod jijoui UBpajam uaiq anb ouido 'ojoponuajj
ojauBdmoo ns b souisaja soj opB^ixa opu^iqBij anb '(81)
ns ap joabj ua oioopjaoBS ¡b á oniaj p3 opunnaj anb ajsa B
opBuSisuoo bi^ o^ BpiA ns ap somaqBS anb o[ 'pepjaA ug;
'(¿I) moi?1^ll aP pBpip^aosjad b^i^bj^ ^ apuBi^ B[ optp
-jad Bjaiqn^ sou as anb p Btnaisis ns ap uoisuaaduioo B[ BJBd o^uam
-ipadnii un opie Bjoiqnif anb ajuouiBpunioj buijijb ja^Suadg -q
•(9^) otnsijoqrais ns Á pnju [ap opB^Bjap
oiuaiintoouoD ^a jod Bjanj o^os anbunB 'souBpepniouoo sns b bjuij
-sip souaui oj jod 'jowadns ouis 'BsoiSipj uopanj^sni eun jaasod anb
Biuai 'uoSijo asa b aauauiBjsnf opiqap anbjod 'sauoisn^ouo^
•ini |BjopjaoB8 uoSijo ns ap a^npap ^souiB^ipni bX un^as
'(Si) I^Ts 383 ^ JBnj asa ua Biouajsixa ns uoo nop
-Bpj auan anb o^ opo} BpBuinpi Bun ap opuBjjBosap 'ojuaiuipEu ns
ap Bq^aj bj jbítj ap ajuauiB^os sdn^oajd as o^jbjbjj [b jau^ng
•Bjqo ns A suosjad ns 'BpiA ns b sajuojapj 'aiuanuouatsod soppima
soioinf so[ ua ajuaiuBoijajojd asjBjoaioad a^ajBd 'soijejiuoo eo[ ap
biuouub Bsuaj bj 'BIU3J8IS ns czijajoBJBo anb oidiouijd [^ "sajopEsuad
SBuiap so^ if ajqos opjanas ap uBjsa anb bj ua uppBouije B^mn b[ sa
Bisa Bzin^) "ojoso^ij un Bas anb ajnosip a[ aipBu ajqmoq ajsa y
PÍA — 'Z
'(Vi) ^-iduiais BJBd sopis
-ubj; Bfap so[ Á snjuídsa sojjap b aSip anb B[ bijoso^i^ b[ sa 'B^aiá
-ap anb sbui 'ajay p oiuod o Bisao^ b^ oinoa oía^,, 'sojosojij so^ ap
qap B[ A BzapuBjS b^ nos anb 'sa^iuaS soSBduiBpa sosa ap oun
(g-[) W8B8O3 sb^ SBpoj ap ajpsd,, p Bja anb Jijajuí b in¿B 3Q
js 'vif^nj oj jod opBzi^aj ubtj as 'ojut^sip ajuauíjBjuauíBpunj
sojaadsB soqanm ua 'jiuaAJtod un uBJ^dajd A opssBd p UBjxnbiuij anb
sojnaiinpa^uooB sapusa^ so{ opidtnnjjajutuí JBjipaui ns u^ 'SBua^y
jod Bpmmsns sa anb 'Biuof ap p^an^na oiuimopajd p uoa buiui
-jai 'oauBJodmaiuo3 sa p^n^ b[ ap 'sjjan^ b[ 'oi[duiB sbui opiiuas un

•z\

(zi)

^bj jpap sa 'ja[3uadg btujtjb nnSas Bpnapoxa jod boijbjd
-o}sijb b^ p38jaAiun ajqtuniso^ na opuaiSija 'opBssd pp Bjnipna Bsa
opBiusBjd Bij anb ^\ sa anb 'as^p ns ap Bpuapsaap b[ ^aia 'oiuauíBjad
-mai jod anb sotuajaA sandsap 'afBui[ jod BjBjaojsiJB 'ojipBjajj
•BjsanSjnq B^ ap b^ jod biobjoo}
-sijb b^ ap BiaBuiaadns bj ap uopn^i^sns bj oqsa b BAajj as aiuamjBp
-os A BoiiBj^oraap bj b boijbj3ojsijb noianjnsuoa bj ap 'uojog jod ^A
BpBzuoraoa uopisuBj} bj Buiuijna ainaraBoiii^oj ' (z\) BjSaj bj b BdBasa
ou oiíjaBjajj 'opBSBd ja ua BpBzijBaí Bjqo bj opu^Sau 'Braajsis un ap
jopBjn^nBui BJBjapisuoo as 'sajosaoaiuB sns ap 'uppaBaj buisiui ns jod
'Bpuadap oqaa^ ap anbunB 'jajSuadg uaiqniB^ Bjsuas oj 'ojospjij BpB^)
•p^pnp Bp^a ap jBuopBj A jBjnijn^ oíuaituBjsiB ja opue^ijdmi anSis A
Boijduii Ksijod,, bj 'BDijpisiq pspiun bj ajuauíBAanu ^bsbobjj jb anb ap
oxpaq ja uaiqui^j^ "aiuauíBipjjdxa Bpsu ^Sip ou p^pijBuosjad ns ap
anbunB 'B.iqo ns auaji anb jsuosjad ap jaiaBJB^ asa :ao[Suadg -q jod
opBjBuas oj b apaodsajjo[^ -pBpnp bj b opsjnauíA Biqsq as saius ouioo
ojosojij ja ua Baoda bj BiJasm as inby 'osopspma otpnjsa ap ojafqo sa
ouBtnnq odjano ja SBOiis^jd eaiJB sbj ua 'aiuauíajqij Bsajdxa as oiujiui
oiu^iuipuas ja BJniBjaiij bj u^j -asBja bj ajqos aaquioq pp
-ns bj BpunuB as ajuauíjBpos A s^ppisiq 'jBjnijna anb

"A IST8 FP I
'pniíuajd Bun ap sbjjoSb sbj ap opBu8a.iduii ojad 'j ^ ja aaaJBd^sap anb
ua 'uopisuBjj ap Baoda Bun ua 3aia o^tpBjajj 'ajuaniB^iJojsijj
•gBoijBiaomap sauopniíisuoa sbj ajuaiu
-BAiiiuijap usuisBjd ag #sojaQ ap uopBjapajuoa bj BdnjáB g¿^ ua anb
'SBuaiy ap Bi^Buiajdns bj Bpiui as SBoipaui SBjjanS sbj SBpBuiuuaj^
•B3JBJ^ Q8Í7 U9 ^ BUIUIBJBg UBUBS
so^aijS so[ (,^f u^ 'Bjqo bj BJBuinijn^ sandssp soub zaip 'sofaaf
*uoqiBJB]^[ ap B^aijS biioidta
bj uoa Buirujaj anb 'uopipadxs Bjaajai bj Biuojd Bisa 06^7 Ia n3
'Z6f V3 ^-1-103 : (^oijiy ajuoui) bjjsii A jbui jod Bpiuajap
sa anb uoioipadxa Bun ojjbq BJBdsjd uopasjjnsur bj ^psuiinoQ
*sspjBg jeipusaui ap Bpspn^ bj uauaij SB^ijdoq ap opsund un
ojad 'bijosijji Bpn^B Bun BpuBui SBuaiy "so83ij jÍ soJBqjBq ajiua anb
-oqo ja BpjBiaj ojajij^; b oujoi ua Biuof BijanAaj bj ^5^ - gg^ ^q
•BUJ9JUI pBijaqij ns opuBAjasuo^ 'ojnqijj usBd aj sbiuoí sap^pnp
SB^ •SBidBjjBS O^ u9 sajosaoapajd sns opBÍap UBq aj anb oiJaduit ja
Buapjo (^Sf'^I^S) JJBQ "(I^S"6^S) oidiSg bx^ub as sasiquiB^ "Btsy
jap esSaij^ sapspnp sbj ap oupaA ua aXniíisuoa oj anb oj '9^5 ja ua osaj^) b ojauoisijd opuBiuoj Biprj opBjsmbuo^ Bq
*IA I8
-jn ja ua ajduiaie 'sBipaj sBaod SBun ua usuojBasa as sojuatinpajuoDB
so^^ #uopBu ua auuojsuBjj as A usijod,, bj ap saiimij soj Bduioj Bpaj^)
anb BJBd uoisbdo bj jauod apand unuioa ozjanjsa ja anbaod 'upBpp
-ijdiijnuí o pBpiun,, sa BAijun^sip bj ouaajuí bisia ap ojund ja apsap
i jbui pp oiuimop Jod BajuBjd as Bmajqojd ja '^oi{ eomeijip 'joijaixa
bj ap bisia ap ojund ja apsaQ -ajsa ja ua SBSjad 'aisao ja ua

�agua revolvió un poco de cebada, la bebió y se fue, indicando con
esto que el contentarse con lo que se tiene mantiene a las ciudades
en paz y concordia (22). La misma relación se precisa más en otro
texto, situándola en el momento en que los persas sitiaron a Efeso
(23), llegando hasta la ciudad jonia la gran conmoción que agitaba
al mundo griego.
¿Qué pensar de estos hechos? No se puede juzgar de su exac
titud, pero tienen un sentido. Revelan a primera vista la conside
ración que tenía el pueblo por el hombre, más bien por el "sabio".
Diógenes Laercio, en ese "pele - méle" colorido de sus relatos lo afir
ma: "fue admirado desde niño" (24). El "sabio" era el hombre "pru
dente" para toda la Antigüedad. Implícitamente se reconocía en él
una perfección ética, correlativa a la intelectual. Explícitamente
Sócrates lo afirma y Platón hace del filósofo un Rey. Vice - versa, el
soberano de un pueblo en ese momento cautivo de los persas, el
hebreo Salomón, como supremo don para poder gobernar, había pe
dido la sabiduría ya muchos siglos antes. Por consiguiente, los efesinos
que ni remota idea tenían de estas sutilezas, dejaron a Heráclito enca
ramarse en la tribuna, para darles la muda lección de frugalidad.
Parece que siguieron el consejo, de lo cual no podrán gloriarse mu
chos sabios.
• También dentro de este "estilo" de vida que se adjudica al
"sabio" o "prudente" está el desdén por lo que los hombres vulgares
reputan valioso: posición, dignidad y bienes, honores, de lo cual hizo
Heráclito, según su biógrafo, gala, confirmando ese desdén hacia todo
lo comunmente apetecible, las cartas apócrifas entre el filósofo y el
Rey Darío (25), que al fin y al cabo no hacen sino insistir sobre lo
mismo. Pero, "plus ultra" hay en todo esto una conducta y una con
ducta correspondiendo a un temperamento y un temperamento cono
cido y determinado antiguamente como "melancólico".
3. — Temperamento
Durante mucho tiempo los médicos creyeron que los tempera
mentos respondían a la constitución fisiológica, que a su vez hacían
depender de la doctrina de los cuatro elementos y los agruparon en
cuatro modalidades. Luego se empezó a discurrir que esos cuatro
temperamentos no se daban puros, sino que sutilmente se combinaban,
uniéndose hasta los opuestos y sobreviniendo según las épocas de la
vida. De la primitiva clasificación quedó muy poco o nada, depende
del autor, y en los actuales apenas se reconocen los rasgos de aquella
tetralogía fundamental.
Lo dicho hasta aquí de las actitudes del filósofo, que tanto ex
trañaron y dieron de cavilar a los efesinos, cuadran perfectamente
dentro de los puros rasgos psíquicos del temperamento citado como
(22)Plut. de Garr. 17 (22 A 3 v).
(23)Temist. P. Aretes. Rhein Mus. 27, 456, 7 (22 A 3 b).
(24)Dioc. Laebt. IX, 5 (22 A 1).
(25)Dioc. Laebt. IX, 13-14 (22 A 1).
— 112 —

melancólico. Se oponía al linfático por la sensibilidad profunda y
por la incapacidad para manifestarla al sanguíneo, creando el tipo
del distante, el silencioso, de una profunda vida interior, en el cual
todas las vivencias van dejando huella porque causan sufrimiento;
que tiene conciencia de que nadie siente como él y la convicción ín
tima de que no se le devuelve en la medida que él ha dado. Su sen
sibilidad está en pugna constante con su voluntad, lo que se manifiesta
en el exterior por una actividad alternada y desorganizada: períodos
de gran intensidad cortados por otros de total desgano y apatía. Temperamentalmente un introvertido, está más en contacto con su "yo"
íntimo que con el mundo exterior, y si es dado a la especulación, en
tonces hará introspección auténtica. Un agudo sentido de lo que es
bello le es característico, pero silencioso, aparente o realmente desde
ñoso, e irregular de trato y laboriosidad, para el hombre común es
un raro, para los antiguos, que no tenían ideas precisas del sistema
nervioso, un individuo de tal temperamento era un melancólico y
explicaban su idiosincracia por el predominio de uno de los cuatro
elementos. En realidad era el temperamento que con más facilidad se
desequilibraba, en general con tendencia a la neurastenia.
Heráclito "sentía en todas las cosas elevadamente, (lo que no
desmiente, sino confirma las cualidades apuntadas) dice Diógenes
Laercio (26). Llamado por su origen a un rango alto, lo abandonó,
se negó a participar en la vida pública y se retiró finalmente a una
soledad, que para los jonios tenía que resultar por demás estrafalaria,
y que Spengler sugiere explicar por el gusto a lo notorio que muchí
simos griegos han revelado. ¿No es más humano buscar la razón de
esas actitudes en uno de los momentos de su curva depresiva, cuando
hasta la misma compañía de los hombres se le hacía insoportable?
Otros datos vienen a corroborar esta hipótesis: Según Diógenes
Laercio, Teofrasto había dicho que la melancolía "le hizo dejar sus
escritos, unos a medio hacer y otros a veces muy ajenos a la verdad"
(27). La fama exageró esta nota: ridiculizándolo lo transformó en
un llorón.
"En vez de irritarse, Heráclito lloraba, Demócrito reía, afirma
Sotion y Luciano aprovechó el tema para parodiar las doctrinas de
Heráclito en una sátira" (28).
Resumiendo, este hombre nacido a mediados del siglo VI, en una
época de transición, por nacimiento sacerdote y aristócrata, esta ten
dencia la tendrá agudizada por su misma natura psíquica. Es un me
lancólico, un introvertido. Pero por sobre todas las cosas, es un PEN
SADOR: su pensamiento llevó el sello de ese determinado ser hu
mano que él fue, en espacio y tiempo. No estará por consiguiente
vertido sobre el universo, sino que el mundo se le aparecerá, por de
terminación temperamental, a través del prisma de su propio "yo".
"En Heráclito el corazón humano constituye el centro sentimental
(26)Dioc. Laeht. IX, 1 (22 A 1).
(27)Dioc. Laebt. IX, 6 (22 A 1).
(28)Lucían. Vit. Auct. 14 (22 C 5).
— 113 —

�— gil —
'(S O ZZ) H 'vmy ija -nvia.i l (8Z)
•(I V ZZ) 9 'XI Miran ooia (iz)
•(I V ZZ) I 'XI ia^i ^oia (9Z)
jBiuatapuas ojjuod p aAnipsuoa ouBmnq nozBJoa ja oitpBjajj ug,,
'uoAn oido^d ns ap buisijcI jap saABjj b 'jBiuamBJadma) uopBuiuua)
-ap jod 'BiaaajBdB aj ^s opunin p anb ouis 'osjaAiun p aiqos oppjaA
ajuainSisuoa jod BJBjsa o^ •oduiap ^ op^dsa ua 'anj p anb ouem
-ni{ jas opBuunaajap ^sa ap ojjas p oAajj o^uaiuiBsuad ns :}^OQVS
"M3d un 8a 's^soo sbj aspo; ajqos jod cuaj -oppjaAOJim nn 'ooijooubj
-ara un s^ -Boinbjsd BJnisu buisiui ns jod BpBzipnS^ Bjpuaj bj epnap
-uaj Bisa 'bibjo9isijb ^ a^opjaoBS ojuainiioBu jod 'uopisuBjj ap saoda
Bun na 'j^ ojíhs pp sopeipam e oppen ajqraoq ajsa 'opuaitunsajj
' (82) BJTJ?8 Btm ua oiíP?J3H
ap SBnijj^op sbj jBipojsd BJBd Btnaj p oqaaAoadB ouBprr^ A uopog
BuiJijB 'Biaj ojiJoouiaQ '^qBJOjj ojijoiuajj 'asjBiíJJi ap zaA ug,,
•upjojj un
na ouijojsubjj oj o^puBzi^nDipiJC :bjou Bjsa cua^exa Bmej ^j
upepjaA B{ b souafe Anuí saaaA b sojjo á jaaBq oipaui b soun
sns j^fap oziq a^M Bi[oouBpra v\ anb oipip Biqs^ o^SBjjoaj^
sauaSoiQ un^ag :sisajodii{ Bisa jBJoqojaoa b uauaiA sojep soijq
¿a^qBjjodosui BiaBq a{ as sajqinoq so( ap BiuBdiuoa buisiih b[ B^seq
opuBna 'BAisajdap BAano ns ap sojuauíoui so[ ap oun na sapninaB SBsa
ap U9ZBJ v\ JBasnq ouBiunq sbui sa o^¿? -opepAaJ u^q oáai^^ somis
-jqanuí anb oijo^ou o[ e ojsnS p jod JBai^dxa ajai^ns aaj^uadg anb Á
'BiJB|BjBJ}8a SBiuap jod JBi^nsaj anb Bina} somof soj BJBd anb 'pBpu^os
Bun b ajuauí^uij oji^aj as Á Bai[qnd BpiA B[ na jBdp^jBd b oéau as
'onopuBqB o[ 'o^[b o^usj un b naSwo ns jod opBuiB^ '(92) opjaB^
saua^oiQ aaip (SBpBjundB sapBpi[Bna sb¡ Bnuijuoa ouis 'ajuaiinsap
ou anb o[) 'ajuaiuBpBAa[a gBsoa sbj SBpoj. ua Bpnas,^
•BiuaiSBJnau bj b Bpuapuaj uod ^jaua^ ua
as pBpijpBj SBui no3 anb o^uauíBjadtna^ p Bia pBpi[Baj u^ -soiuamap
ojjBna soj ap oun ap omimopajd p jod BpBj^uísoipt ns uBC[Boi[dxa
A oDTj^auBpni un Bja ojuauiBjadraaj pj ap onpiAipui un 'osoiAjau
Biuajsis pp SBspajd SBapi ueiuai 011 anb 'soiiStjub so[ BiBd 'ojbj un
sa unmoa ajqtnoq p Bjed 'pBpisoiJoqB^ A o;bjj ap JB[nSajJi a 'oson
-apsap a^uauípaj o ajuaj^dB 'osoiouajis oaad 'o^ijsuojaBjBa sa a^ oj[aq
sa anb o[ ap oppuas optiSs nQ •Bapua^iiB uoiaaadsoj^uí Bjeq saauo^
-ua 'aopBpn^adsa B[ b opsp sa is X 'joijajxa opuniu p uoa anb oiuijui
tíoAn ns uoa oiaB^uoa ua sboi Bisa 'opnjaAOJiui un aíuaiujBiuaniBjad
-inaX -BijBdB A ouB^sap [bjoi ap sojljo jod sopBjioa p^pisuajuí ubj^ ap
sopoijad : BpBziuBájosap A BpBUJajjB pepiApaB can jod joiaajxa p ua
BisatjtiiBin as anb o[ 'pBjnn^oA ns uoa ajuBjsuoa Buánd na Bisa
-uas ng 'opBp Bq p anb Bpipain B{ ua aApnAap a[ as ou anb ap
-ui uoiooTAUo^ B^ A [a ouioa ajuais aipsu anb ap eionapuoa auau
íoiuainrujns uBsn^a anbjod Bj[anq opusíap uba bi^u^ata sb[ s^poj
p^na p ua 'joiaajut BpiA Bpunjoid Bun ap 'osopua[is p 'a^nBistp pp
odij p opuBajo 'oanmáuBS [B B^jB^sajiUBUi BJBd pBpioBdBaut B[ jod
A Bpunjoad pBpi^iqisuas B^ jod oaijBjurj p biuocIo ag -

•(t V ZZ) I-ÍI 'XI Mavi -sota(SZ)
•(i v zz) s 'xi ^iiavi -ooia(tz)
'(I E V ZZ) L '9S^ '¿Z '"^í u?8Vif -saiaHV 'a ^isiMax(Z)
•(* s v zz) :i 'jjüo aP ••''T'a(zz)
oinoD opBjp ojuauíBjadtnaj pp soambrsd so^sbj soand eo\ ap oj^uap
aiuaniB^oajjad UBjpBiia 'gouisaja go[ b jb¡iabd ap uojaip A uojbubji
-xa ojuiu anb 'ojoso^ij pp gapnjijas sbj ap inb^ bjsbij oqaip &lt;yj
B[pnbB ap soSsbj soj naoonooaj as s^nade sa^njoe so^ ua A 'Jo;nB pp
apuadap 'ep^u o oood Anuí opanb uopBaijiSBjo BAiiimijd bj 3q 'Bpu.
v\ ap sBooda sb^ un^as opnamiAajqos A so^sando soj b}8bi[ asopuaiun
'uBqBuiquioa as ajuauíjijne anb ouis 'sojnd usqsp as ou eo^uamBjadnia}
ojjBno sosa anb JiJjnasip b ozadina as oSan^j *sapBpijBpoui ojjBno
ua uoJBdnjSB soj A eojnainap oj}Bna soj ap Buiajaop bj ap japuadap
UBiaBq zaA ns b anb 'eai^ojoisyj uopn^ijsuoa bj b uBjpuodsaj sojuam
-Bjadma) soj anb uoja^aaa soaipam soj odinai^ oqanra
— -g
•ttODij90UBjaraM oraoo a^uauíBnSijuB opeuin^ajap A opp
-ouo^ ojuauíBjaduia; un A ojuaraBjadinaj un b opnaipuodsajjoa Bj^np
-uoo ^un A Bjonpuoa ^un ojea opo^ ua ^^q 4tBJijn snjd,, 'oaa^ -orasiui
oj ajqos jt^sisui ouis uao^q ou oqBD jb X uij jb anb '(^^) JJBQ -^3H
ja A ojosojij ja ajjua SB^ijaodB SBjjBa sbj 'ajqpa^adB ajuauiunuioa oj
opoj BpBq uapsap asa opuBtanjuoa 'bjb 'ojBjáoiq ns unáas 'ojijDBjajj
oziq jBna oj ap 'sajonoq 'sauaiq A p^piuSip 'uopisod :osoijba UB^ndaj
sajBápoA sajqmoq soj anb oj jod uapsap ja Bjsa 44a^uapnad^ o MoiqBSM
jb BaipnfpB as anb BpiA ap MojpsaM ajsa ap ojjuop uarquiBj^ •
'SoiqBS soqo
-nui asjBiJtojS uBjpod ou jBno oj ap 'ofasuoa ja uojainSts anb
•pBpijBSnjj ap uopaaj Bpnux bj saja^p BJBd 'Bunqp^ bj ua
-Baua o^tpBjajj b uojBfap 'sBzajpns SBisa ap uBiuai Bapi B^ouiaj m anb
somsaja soj 'ajuamSisuoa joj -sajuB soj^is soqanm vA BTjnpiq^s bj opip
-ad BjqBq 'jBujaqoS japod BJBd uop oraa.idns otuoa 'uoraojBg oajqaq
ja 'sBSjad soj ap OApnBa o^uainoin asa ua ojqand un ap onsjaqos
ja 'B8J3A - a^^^. '-^8H ^ JOS9IÍJ IaP ^a^q U9JBJJ A buijijb oj sa^Bja^g
ajuaniBjioj[dxjj •jBnjaajajuí bj b BAiiBjaxioa 'Baija uopaa^ad Bun
ja na Bjaonooaj as aiuaniBípijduij -pEpanSpuy bj spoj BJBd Kajuap
-njd,, ajquioq ja Bja MoiqB8,, jg ' (fZ) MOnIa 3p^^p opBJiuipB ?nj,, :biu
-jb oj soiBjai sns ap opuojoa 4t3jaui - ajad,, asa na 'oiojaB^j saua9iQ
•ttoiqB8H ja Jod uatq sbui 'ajqraoq ja jod ojqand ja Bjnai anb uopsj
-apisuoa bj bjsia Bjauiíjd b nspAa^j -oppuas un uauap ojad 'pnjp
-3Bxa ns ap jB^znf apand as o^ ¿soqaaq sojsa ap jssuad an^)?
•oSat.iá opunm jb
BqBjiSB anb uopoiuuo^ ubjS bj Biuof p^pnp bj Btssq opu^^ajj '(^)
oeaj^ b nojBijis SBSjad soj anb ua ojuamora ja ua Bjopusniís 'ojxa;
ojjo ua sbui Bspajd as uoiaBpj emsim B^; '(^^) ^ipjoouoo ^ ^d na
sapBpnp sbj b auauuBtn auau as anb oj uoa asaBjua;uoa ja anb o^sa
uoa opuBaipni 'anj as A oiqaq bj 'speqa^- ap oaod un oiajoa^j

�y apasionado en que convergen los radios de todas las fuerzas de la
naturaleza" sintetiza Jaeger (29), lo que parece más exacto que el
juicio de León Robin: "la teoría del alma refleja esta concepción
general" (30) porque si en cierto sentido es exacto, fundamentalmente
parece que toda la doctrina y el sistema reflejan el estudio que ha
hecho el filósofo de su propia alma.
"II semble qu'Héraclite lui-méme expliquait l'univers par l'homme, plutót que l'homme par l'univers" dice Burnet (31), porque claro
está, si él sirve de base, lo que aparece de humano en sus fragmentos
ha sido despojado de los caracteres individuales y universalizado, lo
que no impide, sino purifica esa tendencia eminentemente psicoló
gica de su modo de pensar, que O. Spengler ha captado y explicado
justamente, porque trazó con admirable maestría la personalidad de
Heráclito. Sobre él parecen escritas las palabras de Ortega y Gasset
"no faltan sospechas para creer que la verdad será siempre conquista
dolorosa de unas cuantas almas solitarias y a menudo perseguidas".
El pensador reflexionó sobre sí mismo, es decir sobre el hombre,
y con esto empieza la tan mentada revolución copernicana en la his
toria del amor a la sabiduría. Significa que también en el campo in
telectual Heráclito cierra una época y apunta al futuro, al centro
mismo del siglo V. Aquí se inserta una íntima correspondencia con
los sofistas, lo que confirma Platón en su presentación de Protágoras,
y por paradójico que parezca, con Sócrates, que es el que bautiza la
sofística, purificándola de su pecado original, pero manteniendo un
punto de partida, que en él más que humano, es antropológico.
Pero ¿a qué tanto testimonio y tanta cita de contemporáneos y
sucesores? Vamos directamente a las fuentes (Ah!, si esto se pudiera
decir siempre) y él mismo, Heráclito en persona nos provee de tres
datos auténticamente autobiográficos, contenidos dos de ellos en el
discutidísimo fragmento 1, y el 3. en el fragmento 101: "Aunque
esta razón existe eternamente, los hombres son incapaces de com
prenderla, lo mismo antes de conocerla que cuando por primera vez
la conocen, y sin embargo de que todas las cosas suceden conforme
a esta razón, se revelan inexpertos cuando se ponen a prueba en las
palabras y los hechos tal como los expongo, distinguiendo cada cosa
según su naturaleza y explicando como es. Pero los hombres no saben
lo que hacen cuando están despiertos, como olvidan lo que hacen du
rante el sueño" (32) y
"Yo me he investigado a mí mismo" (33).
Se intenta aislar por ahora sólo un contenido de ese extenso y
pletórico primer fragmento: lo que nos dice Heráclito de sí mismo,
dice dos cosas:
1. Que tiene conciencia plena de un descubrimiento sobre la
naturaleza de las cosas hecho por él en persona y para no desmentir
(29)Jaecer. op. cit., pág. 200.
(30)Robín, op. cit., pág. 105.
(31)Bubnet. op. cit., pág. 171.
(32)Frag. 1.
(33)Frag. 101.

su natura aristocrática, tiene también conciencia plena de que eso lo
diferencia del rebaño numérico.
2. Que él procede en esa explicación sobre la naturaleza de las
cosas de manera distinta.
3. Afirmación, quizás la más sorprendente, porque entre estos
filósofos ese sentimiento de admiración hacia sí mismos es común y
no extraño para quienes los primeros ejercicios de reflexión iban
unidos a descubrimientos embriagadores, vedados a los demás mor
tales.
"Yo me he investigado a mí mismo" es la Confirmación más
rotunda de la tendencia del introvertido a la introspección, la afir
mación de que eso fue realización en su existencia y este dato sí que
le imprime un sello distintivo mucho más notable que aquel, del
cual sabemos ^positivamente que se enorgullecía. Porque si al frente
del Templo de Apolo en Delfos se aconsejaba el "conócete a ti mismo"
Heráclito es el primero en dejar constancia histórica de haber sobre
pasado ese umbral, para encontrarse en plena investigación consigo
en el fondo de su alma.
4. — Temperamento y sistema
Si se llega a este punto, tienta todavía otro paso, que es más
arriesgado y difícil, pero que tiene el sabor de la aventura, del in
tento en pos de la reconstrucción de la verdad histórica de un sistema.
Porque el contenido psicológico no está agotado, sino pide un
examen más detenido, pide aclaración de lo que puede haber llevado
a Heráclito a hacer estas tres afirmaciones autobiográficas y no otras,
o expresado de otro modo, ¿cuál es ese descubrimiento sobre la na
turaleza de las cosas, del cual Heráclito tiene clara conciencia, y qué
relación tiene con la más asombrosa de sus afirmaciones?

El descubrimiento de Heráclito
O. Spengler dice que el descubrimiento sobre el cual basaba
Heráclito su visión del cosmos es el famoso "jcáv-ca ^sí", el movi
miento, el transcurrir, el flujo, aunque ninguna de estas palabras
agote el significado griego, devenir que se realiza de acuerdo a una

ley (34).
J. Burnet (35) afirma que el descubrimiento de Heráclito está en
el concepto de la lucha y armonía de los contrarios "la unidad en la
oposición y la oposición en la unidad", trayendo en confirmación de
esta tesis una cita de Philon (36), agregando luego que esa oposición
y armonización tiene lugar en el seno de un devenir.
Por consiguiente es la ley misma del cambio, su contenido, ese
tan mentado descubrimiento de Heráclito: "la diferenciación de lo
(34)Spengler. op. cit., pág. 13.
(35)Burnet. op. cit., pág. 160-161.
(36)Philon. fie, div. her., 43 (R. P. 3 i c).

— 114 —

— 115 —

�— su —
'( f ( 'i "&amp;) CT '••^V ""ÍP •&lt;* -MOHHJ (9)
•J9I-09I -8?d '-jo -do -x
•I -Siid '• -&lt;fo

•101 •
"t "
•\ll -ÍRd '-tto -do
•^ol "^^d '-Jto -do '00Z "8?d '~n3 '

(0)

• (gg) wouisHn ira b opBifrisaAut aq ara oj^,,
^ (^) oans p a^u^j
-np uaDBq anb o[ u^piAjo otnoa 'so^jaídsap usisa opu^na naDBq anb oj
uaq^s ou sajqraoq so\ ojaj 'sa omoa opuBoi^dxa A BzajBin^Bu ns unSas
B8O3 Bp^a opuamámjsip 'o^uodxa so\ omoa pj soqoaq eo^ A 8Bjqs[Bd

Bim b opjanaB ap Bzipaj as anb JinaAap 'oSauS opBotjiuSis ¡a
SBjqspd SEjsa ap BunSuiu anbunB 'ofnjj p 'jiajnasuBj; p 'ojnaini
-TAom p 'It)3^ diím,, osornBj p sa souisod pp hoisia ns
pna p ajqos ojnaiuijjqnosap p anb aoip J3[aadg -q

: sbsod sop aaip
•orasim is ap oiipBjajj a^tp son anb o\ :ojuaraBjj jamud oaijojapi
L osuaixa asa ap opiuajuoo un o^os bjoub jod jbjsib B^uajuí ag

o\ ap uopspuajajip B[,, :ojipBjajj ap ojuaiunjqnasap opBjuaui ub^
983 'optuajuoo ns 'oiqmBo pp Bmsinr jíaj bj sa ajuain^isuoa joj
•JiuaAap un op ouas p ua jB^nj auaii uopBziuoinjB ^
uopisodo Bsa anb oSan^ opusSajáB '(o,g) uojiq^ ap bjio Bun sisaj Bisa
ap uopBmjijuoa n^ opnaXej) '4tpFpiun b¡ na uopisodo ej X nopisodo
bj n^ pBpmn bj,, soiJBjjnoa soj ap biuooijb A Bqanj bj ap ojdaauoa p
n^ Bjsa ojipBjajj ap oiuaimijqnosap ja anb buuijb (^g) jaujng •[

ap ojumwidqnosap
sns ap BSOjqmosB bbui b[ no anaij
anb A 'spuapnoo BJBp anai; ojipBjajj jBno pp 'sbsod sbj ap
-bu bj ajqos ojuairnoqnosap asa sa ^^na? 'oporn ojjo ap opBsaadxa o
'sbj^o ou A eBDijBjSoiqojnB sanopBnuijB saij SBjsa jao^q b oji^asjajj b
opBA3^{ jaqBq apand anb oj ap nppBJBpB apid 'opmaiap sbui uaiuBxa
un apid onis 'opBjoSB Bisa ou oaiSojoaisd opmajuoa p anbaoj
•Buiaisis un ap B^iJ^jsiq p^pjaA b[ ap uopanjjsuoaaj b^ ap sod na o^uaj
-ni pp 'Bjn^u3AB b[ ap loqss p auaij anb o^ad 'iPJJip ^- opBSsaijjB
8Biu sa anb 'osBd ojio BiABpoi Bjaaij 'ojund ajsa b t;Sa{[ as ig

q ns ap opuoj p ua
oSieuoa u^pe^ijsaAui Bna[d na asJBJjuo^ua BJBd '^jqnxn asa opBsed
-ajqos jaqBq ap Boij^jsiq Bpusjsuoa jBÍap na ojamud p sa oiipBjajj
ítomsim ij b aj3Douoo?? [a BqBfasuoaB as sojpQ ua opdy ap opiuiaj^ pp
ajuajj ^ is anbioj -Bjaa^nSjona as anb ajuaniBATiisod' somaqBS pna
pp 'pnbB anb a^qsion sbui oqanra OAi^upsip o^ps un amuduii a[
anb is ojBp ajsa A Bpua^sixa ns na nopBzi^aj anj osa anb ap uopBnr
-jijb v\ 'nop^adsoJinr b^ b oppjaAoaiui pp Bpuapuaj b^ ap Bpunjoj
sbui uopBuijijuoD b^ sa ^omsini jnr b op^Si^saAm oq ara oj^,,
-jonr SBniap so[ b sop^paA 'sajoptíSBijqtna sojuaimijqnasap b sopinn
uBqi uoixa[pj ap soppjafa sojamud soj sanamb BJBd ouBj^xa ou
A uniuoD sa somsim js Bp^q nopBJimpB ap ojuatini^uas asa sojosojij
sojsa a.ijua anbjod 'ajuapuaadjos sbui b[ s^zinb 'uopBtujijy Q-g
•Bjuijsip BjauBur ap sbsod
8B[ áp Bza^jniBa B[ ajqos u9pB0i[dxa ssa na apa^ojd p ^n(y Q-^
•oaijaranu ouBqaj pp Bpuaaajip
o\ osa anb ap Bua^d BpuapuoD uaiquiBj auai) 'BapBjao^sijB BjnjBu ns

Jiiuamsap on BJBd A Buosjad ua p jod oqaaq sbsod sbj ap
bj ajqos oinaimjjqn^sap un ap Bua^d spuapno^ auaij an^) 0-\

sb^ ua Bqanjd b uanod as opu^na sojjadxaui nBpAaj as 'uozbj Bjsa b
arajojnoD uapaons sbsod sb¡ sepoj anb ap oájBqraa uis A 'uaDono^ b^
zaA BJamiid jod opuena anb B[jaaouoo ap saiuB orasinr o[ 'Bjjapuaad
-moa ap saoBdBaui nos sajqraoq so[ 'ajuauíBuaaja ajsixa uozbj Bisa
anbuny^? ¡XOI ojuaxnSBjj p ua o-g p A '^ ojuaniSBjj omisippnasip
p ua so^p ap sop sopiuajuoa 'sooijBjSoiqojnB ajuatuBapuajnB so^Bp
saij ap aaAOJd son Buosjad na o^ipBjajj 'orasira p A (ajdraais jpap
Bjaipnd as ojsa is '¡qy) sajnanj sb[ b ajuauíB^aaJip soras^ ¿sajosaans
A soanBJodtna^uoa ap Bjp bjub^ A oiuotnpsaj ojub^ anb b? ojaj
•oai^o^odoJiuB sa 'ouBiunq anb sbui p na anb 'Bptjjsd ap ojund
nn opuaiuaiuBra ojad '^uiSyjo op^aad ns ap BppuBDijijnd 'bdtjstjos
b[ BzjjnBq anb p sa anb 'sajBaa^g uod 'Bazajsd anb oatfopBJBd jod A
'sbjo^bjoj^ ap u^pBjuasajd ns ua uoib^j Btniíjuoa anb o¡ 'sbist^os so^
uoo BtauapuodsajjoD Bmpui Bun B^jasui as mby m^ op^is pp omsira
oj^nao p 'ojnjnj p Bjunds A B^oda Bun Bjjap ojipBjajj [Bn^aap^
-ui oduiBD p ua uaiquiB; anb BoijiuSig 'BjjnpiqBS b^ b jouib pp bijo)
-siq B[ na BUBamaadoa uppnpDAaj BpB^uara ub^ b^ Bzaidraa ojsa uoo A
'ajqnioq p ajqos jpap sa 'orasira: js ajqos ouoixajjaj jopBsnad [^j
*((SBpinSasjad opnuara b A sbijbi;[os sbiujb sbjubiid sBun ap Bsoaojop
Bjsinbuoa ajdraais Bjas pspjaA b^ anb jaaaa BJBd SBqoadsos UBj^j ou,,
jaess^) A BSajjQ ap ssjqB[Bd sb[ SBjxjasa uaaajBd p ajqog -ojijoBjajj
ap pspi^uosjad bj BjJisasra a^qBJiraps uo^ ozbji anbjod 'ajuauíBisnf
opBoi|dxa A opBjdBo Bq jajSuadg -q anb 'jBsuad ap opora ns ap boi¿
-opDDisd ajuauíaiuautiua spuapuai ssa Boijtjnd ouis 'aptduit ou anb
o\ 'opBzipsjaAiun A sap^npiAipui saja}DBJBa soj ap opB^odsap opis ^q
^
sns ua ouBiunq ap aaajBd^ anb o[ 'as^q ap 3ajis p is 'Bisa
anbjod '(l) jaujng aaip ttsjaAiunj jBd araraoqj anb ^ojnpi 'ara
-raoqj JBd sjaAiunj jiBnbi[dxa atnarn-m[ ajipBja^tnb a^qraas ¡j,,
•buijb Bidojd ns ap ojosojij p oqaaq
b^ anb oipn^sa p uBfa^pj Braajsis p A Buijjoop bj Bpoi ano aoajBd
aiuonqB^uauíBpunj 'ojoBxa sa opijuas ojaap ua is anbjod (gg) ((pjaua3
uopdaauoa Bisa Bfo^jaj biujb pp Bjjoaj B[,, :uiqo^j uoa^ ap opraf
p anb ojoBxa sbui aaaxBd anb o¡ '(62) ^^^aBf Bzijajnis ((Bzapjn^BU
b¡ ap SBzjanj sb^ SBpo^ ap soipBj so^ uaS^aAuoa anb ua opBuoisBds A

�uno en múltiple y la integración de lo múltiple en uno": a esto no
escapaba nada y haberlo captado era el motivo que llenaba de or
gullo al sabio.
El efesino, en un esfuerzo tremendo, tratará de fijar o señalar
el concepto más difícil de señalar y fijar: el del cambio. En el mismo
lenguaje esa dificultad está implícita.
"El lenguaje es filosofía eleática" dice Spengler (37), "man
fiihlt dass die Subjekte dieser Satze bereits ein zustandliches Sein
enthalten", lo que como afirmación vale un Potosí.
Es la gravitación de su reflexión sobre este problema y la sor
prendente solución que le da, lo que ha desencadenado sobre nuestro
filósofo el torrente de juicios que poseen como única característica
común el apasionamiento. Pero todavía esto no interesa. Se necesita
inda^ar por otro lado qué resultados podía ofrecer su: "me he in
vestigado a mí mismo", es decir.
El campo de experimentación de Heráclito que es él, es decir un
campo psicológico, humano, personal. Cualquiera que se adentre en
su conciencia se encontrará frente a una realidad tensa, movible, en
transformación permanente, lo que le ha valido el nombre de "co
rriente", en cambio perpetuo y que está sin embargo referida a una
unidad en el "yo". Agregúese que esa movilidad y tensión perte
necían a un "melancólico" en el cual los cambios son mucho más
opuestos, bruscos y sin transición aparente. Entonces se tendrá que
justamente el campo de observación que tenía Heráclito, su conciencia
propia, era donde mejor se manifestaba ese perpetuo fluir tenso de
la realidad reducido sin embargo a la unidad por ese "yo" que ponía
con firmeza tratarse siempre del mismo "Heráclito", aunque se ha
llara un instante en el orgullo y en el gozo que su actividad intelectual
le deparaba, para situarlo más tarde en la depresión en que el trato
con los semejantes se le hacía odioso y su misma obra le aparecía
vana, abandonándola a medio hacer.
A Es decir: Heráclito ha sido llevado a plantearse el problema
del movimiento y su ley de oposición y armonía de los contrarios por
investigación de sí mismo, a esto fue por introspección y a la intros
pección por ser un introvertido temperamentalmente.
B Es decir que su punto de partida es psicológico y que es
aquí donde está todo su mérito, porque en ese campo pierden su
sentido las feroces críticas que se le han hecho.
C Es decir que en ese punto de partida, donde está su mérito
especialísimo, está también el origen de su pecado mortal, por haber
aplicado a Dios y al cosmos su descubrimiento. Pero parece que mu
chos han pecado como él, porque el hallazgo intelectual trae apa
rejada la alegría que da el buen vino y la embriaguez proporciona
una distinta visión del mundo.
¿Qué más se puede aducir, probatorio de ese punto de partida
psíquico que, llevando a Heráclito a plantearse el problema del mo
vimiento, es la explicación de la génesis de su sistema?

"La conciencia humana se contrapone al objeto" dice Vorlander
y Corts Grau lo define: "Todo él se nos revela en esa tensión cons
tante de los genios hipercríticos".
La exactitud de estas observaciones se verifica en el análisis de
las imágenes que él usa y que aplicadas a la conciencia, revelan su
riquísimo contenido, como las clásicas del arcó y la lira (38).
Nada más gráfico se podría encontrar para designar el mundo
que la introspección revela, siempre en tensión, siempre cambiante,
entre dos polos o dos contrarios y sin embargo reducido a la unidad
de una persona, referido perpetuamente a un "yo" como el arco re
duce a la unidad dos fuerzas distendidas en direcciones opuestas;
como el esfuerzo intelectual, que antecede a todo pensamiento, que
surge al fin, como la flecha buscando su blanco, "Que aún yo mismo
no tuve más remedio, viendo por ambos lados cada cosa que una
vez, otra y otras muchas, cual flecha disparar el pensamiento" decía
Jenófanes, también en líneas autobiográficas. Es como la belleza de
la armonía que producen las cuerdas proporcionalmente distendidas.
Otras muchas imágenes llevan "l'empreinte" psicológica de lo humano
como esfuerzo, movimiento (39). Si Heráclito mismo no sacó las úl
timas consecuencias de su sistema (lo que por otra parte, histórica
mente, nunca corresponde a un filósofo sino a sus discípulos) aquellos
en los cuales se hace sentir su influencia no son otros, sino los que
hicieran del hombre, cuerpo y alma, definitivamente, el centro de su
investigación, es decir, sofistas y médicos.
Burnet señala un pasaje de Epicarmo (40) como alusivo a la
doctrina del filósofo sobre el hombre: "Considera ahora a los hom
bres: uno crece, el otro disminuye, y todos son presa de cambios
continuos: lo que cambia en su sustancia y no permanece jamás en
el mismo lugar será ya cosa distinta de lo que ha perecido. Así tu y
y yo, nosotros, éramos ayer distintos y hoy somos personas totalmente
diferentes, y nos tornaremos otros y no seremos jamás los mismos".
Es justo por consiguiente designar a Heráclito como el pen
sador, el filósofo y el poeta de esa dinámica, según se dijo al prin
cipio, inseparable de todas las manifestaciones de la vida espiritual.
Nuevamente la pluma tiende a inscribir, al lado de Heráclito, el nom
bre de Sócrates, señalando al primero como antecesor. ¿Es sólo
amable ironía lo que llevó al ateniense a un arte espiritual de dar
a luz? ¿No encubre la formidable realidad psicológica señalada por
el efesino y poéticamente comparada con la tensión en el arco y la

lira?
No en balde la vida es maestra del pensamiento. Por algo fue
Sócrates hijo de una mujer cuya profesión era ayudar en el alum
bramiento a sus hermanas. Más realista, quién sabe si no más poeta,
y tan pensador como Heráclito, el mundo le reveló un paralelo entre
el esfuerzo físico y el espiritual. Los dos culminan en un parir, en
(38)Frag. 51.
(39)Frag. 30, 60, 66, 65, 101.
(40)Epicabmo. Frag. 2 (Oiels).

(37) Spenglek. op. cit., pág. 17.
— 116 —

— 117

�¿II —
Z 'StlJJ -OMavo
'101 'S9 '99 '09 '0E '^
•IS •'

(6E)
(8)

ua 'JijBd un ua uBuiuqn^ sop scj 'jBniíJidsa ja a" o^isjj ozjanisa ^^
ajjua ojajBJBd un ojoa^j aj opunuí ja 'ojijoejajj omoa jopesuad ub^ a"
'Bjaod senr on is aqes uainb 'BjstjBaj sbj^ -SBiiBuuaq sns b o^uaiuiBaq
-uuijb ja ua jBpn^e Bja uotsajojd B¿Cno jafnuí Btm ap ofiq
anj oSjb joj -o^uonuBsuod jap BjjsaBin sa BpiA bj apjeq ua
ej jC oojb ja ua uoisuai bj uoo BpBjBdmoo ajuauíBoiiaod A ouisaja ja
jod BpejBuas Boy^o^ooisd pepijsaj ajqBpiuuoj bj ajqnoua o^[? ¿znj b
.iBp ap [BnjiJídsa ^jjb un b asuaiuaiB jb oabjj anb oj bjuoji ajqBure
o^os s^? -josaoaiue oiuoa ojoraud je opuejeuas 'sajBjaog ap ajq
-inou ja 'ojijOBjajj ap opBj^ ^ 'jiqíjosur b apuai} Buin^d ^\ ajuatUBAan^
•[Bnjiaídsa BpiA bj ap sauoioBjsajiuBiu sb^ sepoj ap a^qBJBdasui 'oidp
-uiad [b ofip as unüas 'eaiuiBuip ssa ap Bjaod p Á ojoso^tj p 'jopes
-uad p oraoD oii[OBJcajj b JBuáisap ajuamSisuoa aod ojsnf sg;
\jsoiusjtu soj svwvf soiuauas ou Á, sojjo sowajvuaoj sou Á 'sajivaja/jp
ajiíatíi/wjoj svuosuad somos Áoi¡ Á sotuifsip jaX sotuoja 'sojjosou 'oÁ. ^
Á rt} isy 'oppajcad Bq anb o¡ ap Bjunsip Bsoa vÁ Bjas J6án[ oiusiin p
ua sbuibC aaanBnwad ou A BiauBjsns ns ua BiquiBa anb oj :8onuxjuo3
soiquiBD ap Bsoíd nos sopo^ Á 'aXnuuusip ojjo p 'aaaja oun :sajq
-uioq so[ b BJoqB Bjapisuo^),, :ajqnioq p ajqos ojoso^ij pp Buo^oop
bj b OAisn^B oinoo (Qf) oinjBatd^ ap afBSsd un Bfeuas jaujng
•soaipaur Á sbjsijos 'jioap sa 'upiD
ns ap ojjuaa p 'ajuaniBApraijap 'Buqe Á odjana 'ajqraoq pp^
anb so[ ouis 'sojjo nos ou Biouan[jui ns aiiuas ao^q as sapm^ soj ua
sojpnbs (sopidpsip sns b outs ojoso^ij un b apuodsauoo Baunu 'a^uatn
-Eoijcnsiq 'aiaed bjjo jod anb o[) Biuajsis ns ap SBiouanoasuoo sbuii;
-jn sb^ odbs ou ouTsiui ojipBjajj ig '(6g) oju^iuriAoul 'ozjanjsa o moa
ouBuinq oj ap Boio[o^isd ^ajmajdraaj,, uba8{[ sauaáBoii seqonuí sbijq
•SBpipuaisip ajuauqBuoiaaodojd SBpiana se^ uaanpojd anb biuoumb b^
ap Bza^pq b^ omoa s^ •SB^ijBjSoiqoinB SBauí^ ua uaiqniBj 'sauBjouaf
Bpap KojuatuiBSuad p jBJBdsip ^qoajj ^na 'seipniu sbj^o á b^jo 'z^a
Bun anb Bsoa BpB3 sopsj soquiB aod opuaiA 'oipauíaj sbui 3Atn ou
oinsim Oit nnB an^),, 'oauB^q tis opuBosnq Btpa^j b^ omoa 'uij jb a^jns
anb 'ojuaxuiBsuad opo^ b apaaa^uB anb 'pm^oapiui ozjanjsa p otnoa
íSBisando sauoiaaajip na SBpipuajsip s^zjanj sop pspiun bj b aanp
-aj ojb p ouioo uoÁn un b ajuaniBnjadjad oppapj 'Buosjtad Bun ap
pspinn bj b opianpa^ o^.iBqiua urs A soi.ibj^uoo sop o sojod sop aj^ua
'ajuBiqmBa ajduiais 'uotsuaj ua a^duiais 'BjaAaj uoiooadsojjuí bj anb
opunuí ja jBu^isap BJBd jBj^uooua Biapod ^s oaijB^á sbih Bpejt^
•(gg) bjtj bj A oojb jap SBaisBp sbj ooioa 'opiua^uoa oiuisinbij
ns uBjaAaj 'Biauoiauoa bj b SBpBaijdB anb A Bsn ja anb sauaBiui sbj
ap sisijbub ja ua BoijjjaA as sauopBAjasqo SBjsa ap pnjuaBxa b^
•^soaijjjojadiq soiuaS soj ap ajuBj
-suo^ uoisuai Bsa ua BjaAajt sou as ja opoj^,, :auijap oj nBX^ s^jo^ A
aoip 4toiafqo jb auodBjjuoa as BUBumq BiouaiouoD wjn

— 911 —
-Sed ••tto -do -aaioi3JS (¿g)
sis ns ap sisauaS bj ap u^iaBaijdxa bj sa 'ojuairaiA
-otu jap Bmajqojd ja asjBaiuBjd b oiíjaBjajj b opuBAajj 'anb oaxnbisd
Bp^jBd ap oiund asa ap oiJojBqojd 'jpnpB apand as bui an^)?
•opunuí jap uoisiA Biui^sip Bun
Buoiaaodojd zaráteuquia bj A ouia uanq ja Bp anb bij^^jb bj BpBÍaj
-BdB aBj^ jBnjDOjajuí oSzBj^q ja anbjod 'ja ouioa op^aad usq soqa
-nm anb aaaiBd oaaj -ojuoiuiijqnosap ns souisoo je A soiq b opBoijdB
jaqeq jod 'jBjJora opBaad ns ap ua^iJO ja uaiquiei Bjsa 'oinisjjBiaadsa
oipaui ns B^sa apuop 'BpxjjBd ap ojund asa ua anb Jioap e^ q
•oqaaq ubij aj as anb sboij^d aaaoaaj sbj optjuas
ns uapjaid oduiBo asa ua anbjod 'ojijaui ns opoj Bjsa apuop mbe
sa anb A oaiS^oaisd sa ep^jed ap ojund ns anb apap g g
•aiuomjB^uaiUBJoduiaj oppjaAoiiui un jas jod uoioaad
-sojjui bj b A uopoadsojiui jod anj ojsa b 'omsini is ap uopBSpsaAUT
jod soijbj)uo3 soj ap biuoiujb A uopisodo ap Áaj ns A o^uaimiAoui jap
euiajqojd ja asjeajUBjd e opBAajj opis Bq o^ijDBjajj :jiaap s^ y
•jaaBij oipaui b BjopueuopueqB 'buba
BiaaJBdB aj Bjqo buistiu ns A osoipo Biosq aj as sajuBfatuas soj uoo
ojbjj ja anb ua uoisajdap bj ua apjB) sbui ojjeniís bjbcI 'BqsjBdap aj
j^n^oajajuí pepiAijoB ns anb ozoS ja ua A ojjnSjo ja ua ajuBjsui un bjbjj
-bij as anbune 'ttojij0Bjajjw ouistuí jap ajdmais asjB^Bjj Bzauuij uod
Biuod anb 4íojCm asa jod pBpiun bj b o^jBquia uis oppnpaj p^pijeaj bj
ap osuaj Jinjj onjodaod asa BqBjsajiuBui as jofam apuop BJa 'eidojd
Bianapuoa ns 'o^ijoBjajj Biuai anb u^pBAjasqo ap odinea ja aiuauíBjsnf
anb B.ipuai as saauo^u^ -aiuaJBdB uopisuBjj uis A soosruq 'so^sando
sbui oqonuí uos soiquieo soj jBno ja ua MODijoauejauiM un B UBiaau
-ajjad u^isuaj A pBpijiAoui Bsa anb asanáajSy \pAn ja ua p^piun
Bun b Bpoajaj oSjgqina uis Bjsa anb A onjadaad oiqmeo ua '^jnaiu
-oo55 ap ajqiuou ja opxjBA Bq aj anb oj 'ainauBuuad uopBiuaojsuBai
ua 'ajqiAom 'Bsua^ p^pijBaj eun b ajuajj BJBJiuooua as Bpuapuoo ns
na ajniapB as anb Bjambjen;) "jBuosjad 'ouBiunq 'ooiSojoaisd oduiBa
un jpap sa 'ja sa anb ojipruag ap uptovtuauiiuadxa ap odwno j^
upap sa 'uouisiia ira b opBSpsaA
-ui aq atuM :ns jaoaijo ejpod sopejjnsaj anb opBj ojjo jod jBSepm
Bjisaaau ag -Bsajojuí on oisa BiABpoj oja^ •ojuaiuiBUoisBdB ja unuioa
BaijsjjajoBJBD Boiun otnoa uaasod anb sopmf ap ajuajjoj ja ojos9jij
ojisonu ajqos op^uap^auasap Bq anb oj 'Bp aj anb uoionjos ajuapuajd
-jos bj j Binajqojd ajsa ajqos uoixajjaj ns ap uopBjtABj^ bj s^
•isoioj un ajBA uopeuuije ouioa anb oj 'tlnajjeqiua
upg saqoxjpuBjsnz up sjpjaq aziBg Jasaip ai^jafqng axp sssp Jjqnj
ubuim '(¿g) Jaj^uadg aDip ^Boi^Baja bjjosojij sa aÍBn^uaj jgM
•B^pjjdmi Bjsa pBijnatjip esa afBiíSuaj
ouisiui ja u^j •oiquiB jap ja :-iBfii A jBjBuas ap jpijip sbui ojdaauoo ja
jBjeuas o Jefij ap bjb^bji 'opuauiajj ozjanisa un ua 'oiusaja j^
•oxqBS jb ojjnS
-jo ap eqsuajj anb oaiioui ja Bja opBjdBD ojjaqsq A Bpeu sqsdBasa
ou oisa b :(loun ua ajdiijnuí oj ap uopBjáaiui bj A ajdiijnuí ua oun

�el cual la tensión del cuerpo o del espíritu alcanza los límites de la
capacidad del ser humano, los dos van acompañados del sufrimiento
inherente a las más altas actividades, los dos traen consigo la
alegría arrebatadora. Sócrates, que conocía la exultación de los que
tras largo peregrinar racional poseen la Verdad, la comparó al gozo
de la mujer que ve en sus brazos al niño recién parido, y olvida
instantáneamente los dolores por que acaba de pasar. Ni él ni el otro
hablan de los acontecimientos personales, pero su sistema está pletórico de esas vivencias, que insertando el pensamiento en la realidad,
lo hacen perdurable.
Heráclito, reflejando en el suyo su temperamento, le dio ese
carácter oscuro, dinámico y paradójico que ha hecho abrir sobre él
los juicios más contradictorios.
"La manera o estilo de pensar tienen relación con la doctrina, son
un intermediario entre personalidad y sistema", dice Spengler.
Heráclito por su origen, un aristócrata, por su modo de pensar
es un psicólogo. Su sistema se puede llamar una psicología del acon
tecer universal. De esta nueva posición de la indagación filosófica
van a surgir nuevos problemas: un problema social, uno psicológico,
uno crítico, sobre el conocimiento (41).
También se deriva la orientación hacia las ciencias del espíritu,
y un cierto desdén hacia las ciencias naturales que León Robín llama
"indiferencia altiva" (42). Lo mismo podría llamarse romanticismo
en Heráclito en cuanto es el incomprendido, el solitario, el analista
del propio "yo".
5. — o conclusión
Todo esto podría ser sintetizado como la explicación de la fama
de "llorón" del efesino insigne, o el origen psicológico y la génesis
de todo su sistema por el enlace del "me he investigado a mí mismo"
con el perpetuo fluir en tensión de los contrarios en la realidad
(campo de investigación lo psíquico — campo de aplicación lo cos
mológico) confirmado por tres datos autobiográficos, y terminado con
un fragmento profético de sí mismo. "Su carácter es para el hombre
su demonio" es decir, su destino (43) lo que trae a la memoria, ni
se afirma ni se niega nada, sólo se "apunta", las aventuras del "yo
pienso" en la historia de la filosofía universal.

// ESCRITOS
6. — Formación
Heráclito tiene conciencia de haber averiguado la verdad por sí
mismo.
Ya se vio el contenido psicológico y la afirmación autobiográfica
del fragmento 1.
Pero también se le puede encarar al "Prooimion" exigiéndole
una respuesta de orden histórico. ¿Qué dice de la formación de He
ráclito? "...sin embargo de que todas las cosas suceden conforme a
esta razón, se revelan inexpertos cuando se ponen a prueba en las
palabras y en los hechos tal como yo los expongo, distinguiendo cada
cosa según la naturaleza y explicando como es" (44).
La respuesta es pues que Heráclito creía poseer un conocimiento,
que lo distinguía de todos los demás hombres y si los distinguía de
ellos, no podía naturalmente, haberlo adquirido de ninguno. Diógenes
Laercio aclara aún más este dato:
". • .y siendo mancebo decía que no sabía cosa alguna, pero
cuando llegó a la edad perfecta, decía que lo sabía todo. De nadie
fue discípulo, sino que él mismo se dio a las investigaciones y decía
haberlo aprendido todo por si mismo" (45).
O. Spengler atribuye, ya se dijo, este "volver a empezar" que
significa cada sistema filosófico en la antigüedad griega a un reflejo, en
el campo intelectual, de la organización en "polis".
J. Burnet observa acertadamente que mientras Heráclito hace
alusión de Pitágoras en el pasado, es a su vez objeto de una alusión
de Parménides, sumándose la coincidencia histórica a la del contenido
racional.
Es interesante averiguar qué dicen del propio saber estos dos
puntos de referencia filosóficos:
Jenófanes:
".. .su dignidad no es pareja a la mía, que es mi sabiduría más
excelsa que vigor de hombres,
que de caballos fuerza" (46).
conservando sin embargo en algunos pasajes conciencia de la limi
tación de su saber (47).
Parménides después de relatar el camino seguido por el carro de
veloces caballos guiado por la "demonio" (48) hasta el misterioso
palacio que tiene por puertas la noche y el día, que sólo cierra y
abre la Justicia (49) y que recuerda la misteriosa mansión que para
sí edificó la Sabiduría según el Rey Salomón, dice:
(44)
(45)
(46)
(47)
(48)
(49)

(41)Spencleh. op. ciu, pág. '.10.
(42)Robín, op. cit., pág. 98.
(43)Frag. 119.
118 —

Frag. 1.
Diog. Laert. IX, 5 (22 A 1).
Jenófanes. Frag. 2 (21 B 2).
" 8 (21 B 2)
Pabmenides. Frag. 1 (2Í! B 1).
"
"
— 119 —

�— 6X1 —

H
•(I a sz) i •
iaaitiaHHV^
(z a iz) 8
•(z a iz) Z •ÍBJJ •SSNVJON3f
•(I V ZZ) S 'XI •^ H3V1 'DOIQ

811 —
(6t)
(8t)
(l^)
(9f-)
(S^)
(W)

•6ti -oji
•86 -3^d '-tto -do •maoa
l •^^d '-jis -do •aaiaijadg

:9Dip 'uotuopg A3^j p unSas BpnpiqBg bj ooijipa js
anb uoisubui Bsoiiaisim bj Bpjsnoaj anb ^ (^^f) Bpijsnf bj a^qB
^ Buap o[9S anb 'Bip [a X aqoon bj SBj-rand jod auau nb opBjBd
osoijajstui js BiSBq (gf^) uoiuomap,, bj jod opBtnS sojjBqBa saaojaA
ap ojjb^ ja jod opin^as ouiuiEa ja jbjb[3j ap sandsap sapiuarajBj
•(¿^) JaqBS ns ap uopB}
-imij bj ap Bpnapuo^ safBssd soun^jB ua oSjBqiua uis opuBÁiasuoa
'(9Í7) BZJ3nJ 8Of[BqB3 ap anb
'sa.iqraoq ap joSia anb
BjanpiqBB ira sa anb 'biui b^ b BÍajed sa on p^piu^ip ns • • •
:sooijoso^ij Bpuojajoj ap soiund
sop sojsa jaqss oidojd pp naoip anb jBnSuaAB aiuBsajaim s^
•pjUOIOBJ
opmajuoa pp bj b Boijpjsiq Bionapiouioo b^ asopuBnms 'sapiuauuBj ap
uoisti[B Bnn ap ojafqo zaA ns b sa 'opBSBd p na sbjo^bjij ap upisnjB
aBi[ ojipBJtau SBjjuaini anb a^n^uíBpBjjaDB BAjasqo j^uang •[
•tt8ip3dM na uoiobziubSjo v[ ap 'pmi^apiín odniBo p
na 'ofa^jaj un b BSauá pBpgn^ijuB b^ na odijosojtj Braajsis Bpo botjiuSis
anb MJBzadtaa b j^a^oa,, ajsa 'ofip as Bj¿ 'a^nqijjB jca^Snadg -q
"(SI7) onistra is jod opoj opipnajdB o^aqBq
Biaap A g3uoi3BSi}S3Ain sb^ b oip as ouisiui p anb ouis 'o^ndjosip anj
aipBa aQ -opoj BiqBS oj anb Bj^ap 'Bjaajjad pBpa bj b pSa^j opusn^
ojad 'BunSps bsod BjqBS ou anb Bjoap oqaouBiu opaais "'„
:ojBp ajs^ SBín utib BJBpB
saaaSpiQ "ounSmn ap opiJinbpB o^aqBq 'ajnaui[BjnjBU Bipod on '8
ap Bin^uijsip so^; is Á sajqmoq SBinap so^ sopoj ap BinSnijsip o\ anb
'ojuairaioono^ un jaasod BjajD ojt[aBjajj anb sand sa Bjsandsaj B^j
• (^) t(sa otnoo opuBDiplxa A Bza^jnjBu re\ nnSas Bsoa
Bpa opnainSuijsip 'oSnodxa so[ oÁ ouioo ^i soqaaq soj na A SBjqBp^d
sbj na Bqanjd b uanod as opn^na sojjadxaui uBpAaj as 'hozbj Bjsa
b auuojuoo napaons SBsoa sb[ SBpoj anb ap oSjBquia uis**"5? ¿ojxpBj
-ajj ap uoiobuijoj b{ ap aaip an^? 'oouojsiq uapjo ap Bjsandsaj Bun
^uoitniooj^,, p3 as^Bana apand a\ as naiquiBi oja^
••[ oinatnSBjj pp
B uoioBnuijB bj A ooi^opDDisd opiua^uoa p 91A as b^
•oiusuu
is lod pspaaA B[ opBnSijaAB jaqBq ap Bpuapuoa auop

S0IIVDS3 II

^bijosojij b^ ap Bijojsyq b^ uá ttosnatd
oAn pp SBJtninaAB sbj '^B^undB,, as o^os 'Bp^u Bgaiu as in buijijb as
tn 'Bijorasni vi b sbjj anb o\ (f) ouijsap ns 'jpap sa t4oinoniap ns
ajquio^ p bjb¿ sa j9^objbd ng,, 'omsini js ap o^yjajojd oinamSBjj un
uod opBuiuuaj A 'sooijBjSoiqojnB sojBp sajj jod opBuuijnoo (oaiSop^ui
-soa o\ nopBaipiB ap odinBo — oambjsd oj noiaB^iisaAní ap oduiE^)
pBpijBaj vi na souej^uoa eo\ ap umsuaj na Jin^ onjadjad p noo
tíomsiui ira b opB^psaAní aq ara)5 pp aoBjua p jod Btn^jsis ns opoj ap
sisaua^ bj A ooi^o^ooisd naSiJo p o 'au^ísni onrsajs pp 44npjo[j;?? ap
B{ ap nopB3i[dx3 B^ ouioo opBzija^uis jas Bjjpod oisa
iiotsivpuoo o — 's
'uoAn oidojd pp
p 'oiJBjipDS p 'opipuajdraoDui p sa oiu^no na ojipBjajj na
oraspiinBraoj asjBinfij^ Bjjpod orasira o'j '(Z^) ítBATlIB ^P^-^^jíp^í,,
bhib^ uiqo^ noa^j anb ss^jnjBn s^pnap sb^ Bpsq napsap ojjap un A
'njwídsa pp SBpnap sb^ BpBq uopsiuaijo v{ BAwap as naiqrasj^
'(Tí7) ojnairaioouoa p ajqos 'odijij oun
'ooiSopoaisd oun 'ppos Braapqojd nn ¡SBiua^qojd soAanu Jijns b uba
B3IJ98O[IJ UOpBBpHI BJ 3p UOpiSod BAanU BJ83 aQ '^BSJSAIUn 133^}
-uoaB pp BiSo[oaisd Bnn jbuib[[ apand as Binajsis ng -oSojooisd nn sa
jBsnad sp opora ns jod 'BjBJopjsjjB un 'u3ho ns jod ojipBJsjj
•J3[Snadg aotp 'ttBraaisis A pBpi[Buosjad ajjua oiJBipanua^ui nn
nos 'Bnpjoop bj uoa uopBp^ uauap JBSuad ap ojijsa o BjauBta b^,,
•soiJojoipBjjnoD sbui sopmj* soj
p ajqos juqB oqoaq bu; anb ODifopBJBd A ooitUBUip 'ojnoso
asa oip aj 'ojuauíBiadraaj ns oXns p na opuB_fa[jaj[ 'o
•8^qBinpjad ua^sq o\
'pBpijBaj B[ na ojuaunBsuad p opuBjjasui anb 'sBpuaAiA sbss ap ooijoj
-a[d Bisa Braaisis ns ojad 'ssp^uosjsd sojnairatoaiuooB so[ ap nBjq^q
ojjo p iu p i^[ -jBSBd ap BqBaB anb jod sajopop boj; ajnaiuBauBjuBjsut
BpiApD A 'opi-isd napaj omu \v sozsjq sns n^ sa anb jafnra B[ ap
ozoS ps ojsdraoa bj 'pspja^ b[ naasod pmopBJ JBnijSajad oSjbj sbjj
anb eo^ ap nopB^[nxa b^ bjoouoo anb 'sajBjraog -BJopB^BqajJB
B| oStsuod naB^j sop soj 'sapBptAijaB SBjp^ sbui sb[ b
oiuairaijjns pp eopBUBdraoaB uba sop boj 'onBtnnq jas pp
e\ ap sajiniij soj BzuBop nipjdsa pp o odaano pp noisuaj b^ ^na p

�"Recibióme la diosa propicia y con su diestra mano tomando la
mía, a mí se dirigió y habló de esta manera" (50) :

"Preciso es pues, ahora
que conozcas todas las cosas..." (51).
Los tres tienen conciencia plenísima de la dignidad con que los
reviste el ejercicio mental. Es un rasgo característico de la época, de
grandes acontecimientos, de grandes individualidades, llevadas a adop
tar un tono un tanto profético (52): hay también "una tendencia a
la expresión hierática, síntoma de la dignidad personal, no sólo en
Heráclito, sino en Jenófanes, los pitagóricos y Empédocles, quienes se
distanciaban de la multitud y fijaban su aislamiento voluntariamente
en la expresión lingüística (5). Pero esta conciencia de la dignidad
personal asciende por tres peldaños de Jenófanes a Parménides. Está
teñida todavía de cierta modestia en el primero (54).
Es ya reputada inspiración divina en el segundo, que se limita a
a oír lo que la diosa va diciendo en tono imperativo:
"Atención, pues,
que yo seré quien hable,
pon atención tú, por tu parte, en escuchar el mito,
cuales serán las únicas sendas investigables del pensar" (55).
Heráclito también en esto es el escalón del medio, según la po
sición fijada por Burnet, porque por un lado no asoma ninguna clase
de humildad, por el otro no se limita sólo a estampar palabras dic
tadas a su oído, aunque considere ya: "Si no me escucháis a mí, sino
a la razón, es sabio reconocer que todo es uno" (56). Razón no es
personal, no habla, el filósofo es el que la ha buscado y encontrado
por sí mismo, aunque ella no se incline hacia él para llenarlo de los
elogios que escuchó su rival y detractor, el que tirando por el camino
más opuesto, y sin embargo juntamente con el efesino, había de llevar
la filosofía griega al momento más crítico y trágico de su historia,
donde justamente lo Uno y lo Múltiple parecían definitivamente irre
conciliables, destruida la tensa armonía que los une, para emplear
términos heraclíticos.
Pero ¿basta que un filósofo afirme que ha "aprendido todo por
sí mismo" para cerrar el capítulo de su formación con un solemne
"creo"?
Heráclito involuntariamente, nos invita en persona a desmen
tirlo, confirmando esa gran ley negativa que parece cumplirse tan
exactamente en el campo físico como en el intelectual: de que nada
nace por generación espontánea. Una ruptura total con el pasado y
(50)
(51)
(52)
(53)
(54)
(55)
(56)

Parmenides. Frag. 1 (28 B 1).
Burnet. op. cit., pág. 147.
Fischeb. op. cit., pág. 58.
Jenófanes. Frag. 2 (21 B 2).
Pakmenides. Frag. 2 (28 B 2).
Heraclito. Frag. 50.
— 120 —

un renacer nuevo totalmente, no se dan en el dinámico fluir ininte
rrumpido del esfuerzo intelectual.'•
Si un filósofo cita a otro, aunque sea para darle por la cabeza,
es señal que de algún modo (negándolo) ha sufrido su influencia.
"Lo que necesita el sabio no es precisamente que lo alaben o palmoteen, sino que lo tomen en serio, aunque más no sea encarcelándolo
abusivamente" dice un estudioso hoy, recordando el proceso a Galileo.
En la antigüedad no hay una vida mejor coronada que la de Sócrates,
condenado a la cicuta. Uno se pregunta si el admirable diálogo sobre
la inmortalidad no se debe justamente a los execrables verdugos, que
al condenar al ateniense, lo pusieron cara a cara con la muerte, obli
gándolo a reflexionar sobre ella. En ese sentido no se pudo quejar el
maestro de Platón: con más seriedad no pudo ser tratado.
Heráclito no usa los "crudos" términos de un Parménides, por
ejemplo cuando habla de los hombres: sordos —ciegos, estupefactos—
raza demente, pero cita indignado, dentro de los límites que le son
propios, a pensadores que le han precedido.
Hornero y Arquíloco merecen ser echados de los concursos con
una buena tanda de palos encima (57), aunque el primero sea el más
sabio de los griegos todos (58);
Hesíodo, reputado como maestro de los más, no sabe siquiera
que el Día y la buena consejera de la Noche no son sino uno (59);
otro fragmento está íntegramente dedicado a la crítica en bloque de
varios de sus predecesores que hoy, y ya entonces, se consideraban
ilustres. "La erudición en muchas cosas no enseña a entender ninguna,
en caso contrario, hubiera enseñado a Hesíodo, y a Pitágoras, a
Jenófanes y a Hecateo" (60) i
No habiendo sino aún practicado el diálogo, la "negación" de
una doctrina tenía forzosamente que adoptar paradójicamente esa
forma de "afirmaciones" despectivas. Pero esto no quita que tal "ne
gación" no sea el final de un proceso, en el cual, en esos tiempos sólo
"interiormente" se han oído y contrapuesto argumentos. El resultado
es lo único que se exterioriza y entonces toma la violencia de una
erupción volcánica.
••
Corroborando estas observaciones está el tratado de Diógenes
Laercio. "Sin embargo dice Soción que algunos lo hacen discípulo
de Jenófanes" (61). Si la exactitud de la afirmación pudiera ser
puesta en duda, queda de todos modos la influencia manifiesta, lo
que en cierto sentido opina también el citado Aloys Fischer. El mismo
fragmento 40 cita O. Spengler al señalar el probable parentesco del
pitagorismo con Heráclito.
Aquí se termina lo que se puede deducir, en cuanto a su for
mación, de sus propios textos. Sin embargo, siempre dentro del marco
de contradicciones desencadenadas, los autores, al juzgarlo, han se(57)Heráclito. Frag. 42.
(58)"" 56.
(59)"" 57.
(60)"" 4U.
(61)Dioc. Laert. IX, 5 (22 A 1).
121 —

�— izi,
"(I V ZZ) S 'XI
-soia (19)
(09)
"¿S ,.,(6S)
'9S tl(8E)
"Zt •J -oxnDvaaH (¿S)
•as nBq 'ojjBSznf jb 'sajojnB soj 'sepBuapBanasap sauopaipBJiuoa ap
ooJBta jap oajuap aaduiais 'oSjBquia uig -sojxaj soidojd sns ap 'uopBui
-joj ns b oluen^ n^ 'jpnpap apand ^s anb oj Buiuua^ as mby
•ojipBJajj uoaS
jap oasajuajBd ajqBqo^d ja jbjbubs jb jaj^uadg -q bjio q^ ojuauiBjj
oinsirn jg uaqasig s^ojy opBjp ja uaiqniBj nido opimas ojaap ua anb
oj 'BjsaijiuBui Bpuanjjuí bj sopotu sopoj ap Bpanb 'Bpnp ua Bjsand
jas Bjaipnd nopemiip b^ ap pnjijaBxa bj ig "(19) ltsauBjouaf ap
ojndpsip uaoBq oj sounSjB an^&gt; tI9í:)OS 33íP oSjBqma uig,, •opjaBrj
saua^oiQ ap opBjBjj ja Bisa sauopBAjasqo SBjsa opuB.10qo.uo^
. •.•
.. •BaiuBDpDA uopdnja
Bun ap BiouajoiA bj; Binoj eoono^ua X BziJotjaíxa as anb oaiun oj sa
opBjp^saj ^^ 'sojuaninSaB oisandB^juoa A opio uBq as ^ajuauuoiiajuí,,
o^os sodraau sosa ua '^na ^a ua 'osaaojd un ap [buij p sas on ttuoi0BS
-^un p3j anb Bjmb ou ojsa ojaj -SBAiioadsap K8auoiaBnuijBH ap buuoj
Bsa aiuaniB^iCopBJBd iBjdopB anb ajuaraBsozjoj Biuaj BuiJiaop buii
ap t4uopBáau,, bj 'o^op^ip ja opBOiiDBjd uns ouis opuaiqBq o^[
' (09) O31BD3H B ^ sauBjouaf
b 'sbjo^bji^ b A 'opoisajj b opcuasua BJcatqnq 'oijbjjuoo osbo ua
'BunSntu Japuaiua b Buasua ou seso SBq^nra ua uoioipn.ia vj^ 'saJisnii
uBqBjapisuoa as 'sa^uojua b^ A '^oq anb sajosaaapaad sns ap soijba
ap anbojq ua bdijjjo bj b op^aipap ajuaniBjSajm Bjsa oiuauíSBjj ojjo
í (6S) onn oms uos ou aq^o^f bj ap Bjafasuoa Buanq bj A biq ja anb
Bjainbis aqBS ou 'sbui soj ap ojjsaBtu ouioa opsindaj 'opoisa^
•' (85) sopoj so^aij^ soj ap oiqBS
sbiu ja Bas ojainijd ja anbunB '(¿^) Buiíaua soj^d ap BpuBj Buanq Bun
uoa sosanouoo soj ap sopBq^a jas uaoajaui ooojinbjy A ojaraojj
•opipa^a^d usq aj anb sajopBsuad b 'soido^d
uos aj anb sajiraij soj ap oxuiap 'opsuSipui bjid ojad 'ajuaniap bzbj
—ojaBjadnjsa 'soSaxa— sop^os :sajqmoq soj ap BjqBq opusn^ ojdraafa
jod 'saprnainjBj un ap souiuuaj 4tsopnJ3,, soj B8n ou oiíjDBjajj
'opB^BJi las opnd ou p^pauas sbui uoa cuo^ej^ ap oajsaBín
ja j^ fanb opnd as on opijuas asa 03 'Bjja ajqos jtBnotxajjaj b ojopa^S
-ijqo 'ajjtanra bj uoo bjb^ b bjbo uo^aisnd oj 'asuaiuaiB jb jsuapuoa jb
enb 'soSnpjaA sajq^jaaxa soj b ajuaraBjsnf aqap as ou pBpijB^jourai bj
o^ojBip ajqBjiuipB ja is B^unáajd as ou^ "Bin^to bj b op^uapnoa
g ap bj anb BpBuojoa aofaui BpiA Bun ^Bq ou pBpanuuB bj ug
jjf) b osaaoad ja opuBpjcoaaj '^oq osoipnjsa un aaip MaíuauiBAisnqB
ojopuBjaajBaua Bas ou sbui anbunB 'oijas ua uamoi oj anb ouis 'uaajoui
-jbq o uaq^jB oj anb aiuauíBspajd sa ou oiqBS ja Biisaaau anb ^jM
•Biouanjjuí ns opiJjns Bq (ojopuBSau) opoui unjB ap anb jBuas sa
'Bzaq^a bj jod ajisp bjbÓ Bas anbuns 'oj^o b bji^ ojosojij un ig
.-jBnjaajaiui ozjanjsa jap opidiunjj
-ajuiur Jinjj ooiuiBuip ja ua u^p as ou 'ajuauijBjo^ OAanu jdeu3i un

-0S 'ímj •oin^viaaH
(Z a 8Z) Z 'ÍÍBJ^ 'saaitiani M
'(Z 8 IZ) Z "ÍM,J •S3NVJO
•gg '^vd "fií -do 'aaHa IJ
"¿^i "^?"1 '"'J3 •^" 'J^"'^3
t* 8Z) I "^^J
&lt;
&lt;(
(I a
"saaiMaM:
&lt;"d

(9S)
(SS)
(ES)
(ZS)
(IS)
(OS)

A opBSBd ja uod jbjoi Bjnidnj bu^j "BauBjuodsa uopeiauaS jod
BpBu anb ap :jBnjaajajui ja ua oiuoa ooisij odineo ja ua
ubi asjijdrana aaajBd anb BAi^BSau ^aj ubjS Bsa opuBUMijuoa 'ojjjj
-uamsap b Buosjad ua bjiaui son 'ajuauíBijBjunjoAui

¿

anmajos un uoa uoiOBrajoj ns ap ojnjidBD ja jbjjoo BJBd ttouisini js
jod opoj opipuajdBw Bq anb anijip ojosojij un anb BjSBq? oi^^
•soaijij^Bjaq souinu^j
JBajdma BJBd 'aun soj anb biuouijb bsu^j bj Bpinj^sap 'sajqBijpuoa
-ajji ainaniBAi^iuijap usiaajBd ajdijjnp^ oj A oui oj ajuaraBjsnf apuop
'Biiojsiq ns ap ooiSbjj A oaijjjo sbui ojuaraom jb s^au^ bijosojij bj
jBAajj ap BiqBq 'ouisaja ja uoa ajuauísiunf oSjBqma uis A 'ojsando ssctt
ouiuiBa ja jod opuBJi; anb ja 'jo^aBjjap A Jbaij ns oq^nasa anb soi^oja
soj ap ojjsuajj Bj^d ja BpBq auijaui as on Bjja anbunB 'orastuí js jod
opBJiuoaua j opsosnq Bq bj anb ja sa ojosojij ja 'Bjq^q ou 'jBuosjad
sa ou uozB^j "(95) t4oun sa opo^ anb jaaouoaaj oiqss sa 'uozbj bj b
ouis 'itn b stBijanasa aur ou igM :bjÍ ajapisuoa anbunB 'opio ns b sspBj
-aip SBjqBjBd JBdraBjsa b ojos bjiuiij as ou ojio ja jod 'pBpjiranq ap
asBja Bunuiu buiosb ou opBj un jo¿ anbjod 'jaujng jod Bpsfij uopis
-od bj nn^as 'oipaui jap nojBosa ja sa ojsa ua uaiquiBj ojijaBjajj
"(SS) MJ^Suad jap sajqBSijsaAui sepuas SBomn sbj usías sajBna
'ojira ja jsq^nasa ua 'a^jBd nj jcod 'nj uppuaiB uod
'ajqBq uamb ajas ojC anb
:'sand 'uppuajy,,
:oApBjadmi ouoj ua opuapip ba Bsoip bj anb oj jio b
b b;iuiij as anb 'opungas ja ua BuiAip uopBJídsui Bpsjndaj tbA sg
'(fS) oj^uíud ja ua Bijsapoin Bjjap ap BiABpoj Bpraaj
Bjsg •sapiuauuB^ b sauBj^uaf ap souspjad sajj jod apuapss jBuosjad
pBpmSip bj ap Biouopuoo Bjsa oja^ "(g) BaijsjnSuij uoisajdxa bj ua
a^uauíBijBjunjOA ojuaiuiBjgiB ns UBqBftj A pnjijjnuí bj ap uBqBpuBjsip
as sauamb 'sajoopaduig A soauo^B^id soj 'sauBjouaf ua ouis 'ojijaBjajj
na ojos ou 'JBuosjad pBpin^ip bj ap buiojuis 'Boi^Bjaiq uoisajdxa bj
b Bpuapna) Bunj? uaiquiB) jÍBq : (^&lt;j) oapajojd oiubj un ouoj un jbj
-dops b sspBAajj 'sapBpijBnpiAipui sopuBjS ap 'sóiuaimpainoaB sapu^j^
ap 'Booda bj ap oopsijajaBjBa oSsbj un sg -jEiuara oppjafa ja 9jsia^j
so[ anb uoa pBpiuáip bj ap Buiísjuajd Bpuapnoa nauai} saji e^yj
"(IS) 44*"'SB8oa sbj sBpoj SBazouoa anb
'sand sa

: (os) ttBjtauBui B^sa ap ojqBq A ^i
bj opuBuioi oubiu BJisaip ns uoa A Bpidojd ssoip bj

as im b 'biut

�ñalado en él analogías y semejanzas, que han permitido entroncarlo
a influencias de lo más diversas. Macchioro lo considera un órfico.
Lasalle lo cree discípulo de los persas y de Anaximandro, pre
cursor de Hegel. Zeller en cambio apunta también a los órficos como
fuente del pensamiento heraclítico.
Burnet parte, para la explicación del sistema, del descubrimiento
de Heráclito, la armonía de los contrarios, y afirma que el fuego es
un elemento real.
Spengler interpreta el sistema de Heráclito como un energetismo
puro, viendo en él un negador de toda sustancia. Lo único constante
es el movimiento sin sustracto, pero sometido a una ley, una forma
matemática, pues se manifiesta en una sucesión mesurable de re
laciones.
Jaeger halla en él una antropología, una síntesis del hombre y
del cosmos, a lo que Heráclito llegó por una intuición de la vida hu
mana concebida como unidad biológica: física y espiritual.
Tannery por otra parte, partiendo de su carácter de sacerdote
y de los conocimientos religiosos que como tal debía tener, hace de
él un teólogo, dedicándose a mostrar la analogía de los fragmentos
de Heráclito con las creencias egipcias.
Gomperz lo describe a Heráclito como precursor de los grandes
descubrimientos de la física moderna, señalando la coincidencia de
sus teorías con las contemporáneas.
Olof Gigon afirma que el pensamiento central del efesino es ético.
Pero como la ley, a la cual debe obedecer el hombre, es también la
ley del cosmos, habla de una cosmología.
7. — Obra
"El sabio suele ser para escribir más bien abúlico. Contemplar
es un deleite, inventar un júbilo, pero exponer al público lo inven
tado, si a más hay que aguantar la protección de los poderosos y la
contradicción de los necios, es un trabajo" dice L. Castellani. La afir
mación puede proyectarse, sin alteración ninguna, sobre el pasado.
Desde el momento en que el filósofo tuvo conciencia de serlo y resolvió
comunicar los resultados de sus investigaciones en forma oral o escrita,
tenía forzosamente que plantearse la cuestión. Lo extraño es que tan
universal como la incomprensión, acompañante fiel de todo ser que
se destaca, es la necesidad de comunicación que la motiva. En los
presocráticos el problema se caracteriza en toda su nitidez por los
violentos tonos en que se plantea.
Porque ¿para quién hablan o escriben sino para esa muche
dumbre de la cual se sienten fundamentalmente distintos, a la que
cubren de improperios a menudo, quizás en retribución de los oídos?
El sentimiento de desprecio en Heráclito está agudizado aun si cabe,
por su nacimiento aristocrático y por la certeza pesimista de que no
será escuchado (62).

La alegría es lo que lleva más fácilmente a la comunicación. El
pensador se balanceará entonces entre la tendencia a la expresión del
descubrimiento, que lo ha llenado de intenso júbilo, y la pereza de
comunicarlo, en previsión de los dolores de cabeza que esto le puede
traer aparejado.
En Heráclito venció el primer impulso, es decir que escribió una
obra, por lo menos una, sobre lo cual, sin lugar a dudas, parece que
todos están de acuerdo. Llevado también por no menos poderosas
murrias la dejó sin terminar.
"el libro que de él nos queda, por su contenido se intitula "De la
naturaleza", bien que dividido en tres discursos, a saber: Del Uni
verso, de Política y de Teología" (63).
El primer título que da Diógenes Laercio parece el más probable,
la división en cambio que sigue es más discutida. Diels dice que no
existió tal división, sino que se debe a algún resumen alejandrino
posterior. Burnet tampoco cree que pueda ser imputada a Heráclito,
aunque Bywater la haya tenido como base para la disposición de sus
fragmentos. Agrega que los comentadores estoicos encontraron la po
sibilidad de dividirlo así por la misma naturaleza del libro.
Diógenes Laercio da todavía otros títulos:
"Algunos lo intitulan Musas, otros De la naturaleza: Diodoto
Exacto Gobernalle para el nivel de vida" (64).
El haberlo designado como "Musas" puede deberse al hecho de
que Platón al referirse a Heráclito hablaba de "Musas jónicas" (65).
La tradición doxográfica ayuda poco para aclarar todas estas cues
tiones. Pero Hipólito, que en general es fuente invalorable, da una
serie de datos (+). La razón de la parquedad de los doxógrafos hay
que buscarla en el hecho de haberlo unido Aristóteles a Hypasos en
un pasaje y haber sido en consecuencia considerado pitagórico.
Los estoicos fueron sus grandes admiradores y por eso mismo lo
falsearon, al atribuirle doctrinas propias. Tuvo muchos discípulos:
"su libro se hizo tan célebre que llegó a tener secuaces llamados
"heraclitanos" (66).
La admiración que se sintió por él está confirmada por el hecho
de haberse encontrado en Efeso monedas romanas que lo representan.
El mismo Diógenes Laercio relata, en colorida anécdota, el juicio
que la obra mereció a Sócrates, al serle presentada por Eurípides
"lo que he entendido es muy bueno y juzgo lo será también lo que
no he entendido, pero necesita un nadador delio" (67), de lo cual
se deducen tres cosas:
1.)

La buena opinión que merecía al ateniense la obra del
efesino, lo que al efesino no le había ocurrido con ninguno

(63)Dioc. Laebt. IX, 5 (22 A 1).
(64)Dioc. Laeet. IX, 12 (22 A 1).
(65)Platón. Soph. 242 d.
(66)Dioc. Laert. IX, 6 (22 A 1).
(67)Dioc. Laebt. II, 22.
+ Contenidos sobre todo en Ref. IX, donde se han transmitido numerosos frag
mentos heraclítieos.

(62) Hebaclito. Frag. 1.
— 122 —

— 123 —

�•odij;i 3BJ3 q sojnam
•Sbjj eoíojarana oppimsDBJi ueq 98 ^pnop 'XI *] [ na opoj 3jq&lt; 8 Siopiuaiuo^ ^
•zz 'II •xirav-j -ooia
"(I V ZZ) 9 'XI •X83VT *DOIQ
tfdOg -NOXTI^
•p z
•(I 1V ¡;z) zi 'XI •xaaví -ooi^i
•(I V zz) s 'XI •xnavj -doiq

(19)
(99)
(S9)
(t9)
(9)

onnSmn uoa opijjnao Biqsq aj ou ouisaja je anb oj 'ouisaja
jap ejqo bj asuaiuajB jb Bjaajam anb noraido Buanq B^ (o#j;
:sbso3 saaj naanpap ^s
jBna oj ap '(¿9) t4oijap jopspBu nn Bjisaaau ojad 'optpuaiua aq ou
anb oj u^iquiBi Bjas o[ oSznf A ouanq Ánva sa opipuajua aq anb oj,,
sapidjjng jod BpBjnasajd ajjas jb 'sajEjaog e oíaojam gjqo bj anb
oramt ja 'B^opaauB Bprjojoa na 'bjbj^j opjaB^ saua^piQ omsuu jg
•uBjuasajdaj o{ anb sbubuioj SBpauom osajg na opeiiuo^na asjaqcq ap
oipaq p jod Bpsauíjao^ Bjsa p jod oijuis as anb uopBJiuipB vj
•(99) KsoaBiip^-i3H,,
sopBraB^ saosn^as aauaj b ^Saj^ anb ajqaja^ ubj oziq as ojqi^ nsM
:80[ndiostp soq^nin OAnj^ "SBido^d SBnwjoop a^mqrjjB ^b 'noJBasp3j
o^ omsim osa jod ^ saaopBJiuipB sapuej^ sns uojanj sooiojsa so^
•oaTjpSBjid opBjapisnoD BpuanoasaoD na opis jaq^q A afBSBd nn
na eosBd^jj b eapjpisuy opiun o^aqBq ap oqaaq p ua B^j^osnq anb
^í^q sojBjSoxop so\ ap pspanbjBd b^ ap uozbj wj •( ^ ) so^sp ap ^u^s
Btm Bp 'a^qBaop^Aui ajnanj sa ^Biaua^ ua anb 'ojijodijj oja^ 'sauoi^
-sana e^jsa espo^ jbjb[ob Basd oaod Bpn^B BoijBj^oxop uoiaipej]. Brj
•(59) K8BDiuof 8Bsnj^^ ap BqB^qBq oitpBjajj b asjuapj p uoib^^ anb
ap oqaaq ^ asjaqap apand 4t8Bsnj^^ onioa op^uSisap opaqBq ^g
• (f^9) tt^piA ap pAiu p bjb¿
oiopoiQ :Bza[BJtijBu ^i aQ sojio 4SBsnj\[ uB^iíjui o\
isojnjij sojio BiAepoi Bp opjaB-^
•ojqt]^ pp BzajBjnjBU Binsini b^ jod isb o^ipiAip ap
-od bj uoJBjjuooua soaioisa sajop^^uainoD 8O[ anb SS
ene ap uopisodstp B[ BJBd assq ouioa opiuaj B^eq b^ aa^BMÁg anbuns
b BpBjnduiT jas Bpand anb aaja oaodtuBj ^aujng -aoijajsod
p^ uauínsaj unSp^ b aqap as anb orne 'u^isiAip jbj pijsixa
ou anb aaip 8P*G 'Bp^n^sip sbui sa an^is anb o^quica ua uoisiAip b[
'a^qBqoad sbui p aaaaed oiajaB^ sauaáoiQ ^p anb o[njij jauíijd ^g
*(€9) itBI^IoaX 8P ^ Bí)PJIocI 3P 'OSJ3A
'Tníl laQ :J9^BS B 'sosjnasip saJ^ ua opipiAtp anb uaiq 't4B
bj 3Q,, B^njxjuí as opiuajuoa ns jod 'Bpanb son p ap anb ojqi^
•JBuxuuai uis pfap
SBsoaapod souarn ou jod uaiquiBi opBAa^^j "opjanaB ap uB^sa eopoj
anb aaaJBd 'sspnp b jBSnj; uis 'pna o^ aaqos 'Bun sonara o\ lod 'Bjqo
Bun oiqrjasa anb jpap sa 'osp^drai jaiuod p otouaA oji[OBjajj u^
'OpBÍaiBdB J3BJ1
apand aj ojsa anb Bzaq^a ap saiojop so^ ap upisiAajd ua 'o^JBarannio
ap Bzajad bj; á 'o^iqnf osuajuí ap opBua[^ Bq o\ anb 'ojnairauqnasap
pp uoisajdxa tb\ b Biauapua) B^ aj;ua saouo^ua BJBaouBp^q as aopBsuad
i^ •upiaBoiunuioo bj b ajuauqpBj sbui ba^^^ anb o[ sa BuSajB wj

-oinovHaH (Z9)
'(^9) opsqanasa B
ou anb ap Bjsiiuisad BzajJaa bj; jod Á ootjBjaojstJB ojnaitniaBn ns jod
'aqB3 is unB opBzipn^s Bjsa ojxpBjajj ua oiaaadsap ap ojuairaijnas ^g
¿sopio soj ap uoionqjj^aj ua SBzinb 'opnuara b soijadoadrai ap uajqna
anb b^ b 'sojuijsip aiuaiujEiuauíspunj najnais as ^sn^ b^ ap ajqiunp
-aqanni Bsa BJBd orne uaquasa o UBjqBq uamb B^Bd? anbjo^
•BaiUBjd as anb ua souoi sojua^oiA
soj jod zapxjra ns Bpoj ua Bz^aiaBJBa as Buiajqojd p sooijBiaosajd
boj ug *BApora bj anb uoiaBDiunuioa ap pspisaaau bj sa 'saBisap as
anb aas opoj ap jaij ajuBUBdraoaB 'upisuaadraoaui bj oinoa jBsiaAiun
ubi anb sa ouBJixa o^ •up^san^ bj asjBa^uBjd anb ajuainBSozjoj Binaj
'BjiJraea o jbjo buijoj ua sauoioBíiueaAui sns ap sopBijnsaj soj jBaiunraoa
otAjosaj A ojjas ap Biauaiauoa OAni ojospjij ja anb ua ojuaraora ja apsaQ
•opBSBd ja ajtqos 'BunSutu uptaBjajjB uis 'asjB^aa^ojd apand nppBm
-jijb B^ 'tUBjjajsB^ ••j aarp MofBqBJi un ea 'soioau soj ap uppaipBJiuoa
bj A eosojcapod eoj ap uppaaiojd bj jB^uBn^B anb jÍBq SBtn b is 'opsi
-uaAui oj oaijqnd jb lauodxa oaad 'ojiqnf un JBiuaAui 'ajpjap un sa
JBjdmajuo^) -oaijnqB uaiq sbui jiquasa BJBd jas ajana oiqBS jg,?

•BiSo[omsoa Bun ap Bjqsq 'soinsoa jap
bj uaiquiBj sa 'aaquioq ja .laoapaqo aqap jena bj b 'Áaj bj ouioa
•ooiia sa ouisaja jap [Bjjuaa oinaiuiBsuad ja anb buijijb uoSif) jojQ
•SBanBJoduia^uoa sbj uoa SBjjoai sns
ap Biauapiauíoa bj opusjBuas 'Bnjaporn b^isij bj ap soiuaiuiijqnasap
sapuBjS soj ap josjnoaad omoa ojif.^Bjaj-j b aqiaasap oj zjadmof)
•9Biadiáa SBiauaaja sbj uoa ojijaBjajj ap
8oiuamBjj soj ap bjSojbub bj jbjisoui b asopu^aipap 'oSojoaj un ja
op aacq 'jauaj Biqap jbi ouioa anb sosoi^ijaj sojuauuiaouoa soj ap A
aiopjaaes ap ja^aejBa ns ap opuaijjBd 'ajjBd bjjo jod jÍJauuB^
•jBnjtJídsa A Baisjj tBaiSpjoiq pBpinn ouioa Bpiqaauoa bubui
-nq BpiA bj ap upi^iniur Btm jod pajj ojijaBjajj anb oj b 'soinsoa jap
A ajquioq jap sisa^uis Bun 'Bi^ojodoJiUB buii ja ua Bjj^q aaSa^f
•sauopBj
-ai ap ajqBjnsam uoisaons Bun ua BísaijiuBm as sand 'B^ijBiua^Bm
buijoj Bun 'jCaj Bun b opilamos ojad 'ojaBjjsns uis ojuaiuiiAoni ja sa
aiuB^suoa oaran ^yj 'BiouBjsns Bpoj ap jop^Sau un ja ua opuaiA 'omd
ouisijaííjaua un omoa oiíja^jajj ap Binajeis ja Bjajdja^uí jajSuadg
•jBaj oiuainaja un
sa oSanj ja anb buijijb A 'sooBjjuoa soj ap bjuouijb bj 'o^xpBjajj ap
ojuaitntjqnasap jap 'Braaists jap upi3B3ijdxa bj BJBd 'ajjBd ^aujng
•oapijaBjaq o^uamiBsuad jap aiuanj
ouioa soaijjp soj b uaiquiB} B^undB oiqui^a ua -tajpz "ja3ajj ap josjna
-ajd 'ojpuBtnixBuy ap A sssjad soj ap ojndiasip aaja oj ajjBSB^
'oaijjp un Bjapisuoa oj ojoiqaaBj^ -SBSjaAip s^ra oj ap eBpuanjjuí b
ojjB3uoj^ua oppinuad uBq anb 'sbzub famas A sbiSojbub ja ua

�terior, le señale al intelecto humano el carril aceitado por donde de

de sus predecesores, quizás por temperamento y también

concluyendo "..:Es en efecto la falta de enlace lo que los hace os

porque eran otros tiempos.

curos la mayor parte de las veces" (69) .
Los antiguos podían tener razón: la dificultad máxima para ellos
radicaba quizás en la señalada, aunque el juicio socrático hace ma
liciar que tuvieron otras. En el transcurso de los siglos, las dificultades
no han hecho, más que aumentar; O. Spengler hace sobre el punto
observaciones interesantísimas, influidas en parte por su intención
fundamental, de demostrar como el sistema de Heráclito es un ener

•

•

2.) El patente sentimiento de la modestia socrática, opuesta de
raíz al orgullo sabio de los pensadores anteriores .
3.) A la vez el hecho de que aún para Sócrates tenía la obra
grandes dificultades en la comprensión, es decir que Só
crates con todo el peso de su autoridad se hacía eco de la
fama de "oscuro" de Heráclito. Esto tiende el puente hacia
el tercer punto a tratar, referente a sus Escritos, es decir:
8. — Estilo
De la obra que hizo pensar a Sócrates quedan unos 140 frag
mentos, que hacen la impresión de una colección de aforismos, al
gunos de tono sibilino, dignos en suma de mantener en toda su
intensidad el vaivén de los comentarios.
Hermann Diels se muestra escéptico en cuanto a los brillantes
intentos de sus prepecesores para sistematizar el pensamiento del fi
lósofo griego. Para él estos aforismos no forman más que un mosaico
y le recuerdan la manera del Zaratustra de Nietzsche "Vor allem aber
sieht man hier die Zusammenlosigkeit der einzelnen Steinen welche
das Mosaik bilden".
En cambio O. Spengler, cuatro años más tarde, en su tesis de
doctorado para la Universidad de Halle, llega a resultados totalmente
opuestos, tratando de mostrar la profunda unidad interna de los
mismos..
Nietzsche mismo encontraba en los fragmentos una prueba de es
tilo claro y transparente..
...
Jaeger ve en la expresión aforística, la prueba del vigor de su
saber.
En la Antigüedad no fue sólo Sócrates el que señaló la dificultad
de sondear a Heráclito en toda su profundidad. También Aristóteles
da testimonio de ella, aunque atribuyéndola a causas diversas de las
que se empeñan en señalar los modernos.
"Es preciso, de manera absoluta, que lo que se escriba sea fácil
de leer y comprender, lo que es lo mismo. Esto puede conseguirse
cuando las conjunciones son numerosas, pero no cuando están en pe
queño número, ni cuando las obras son de puntuación difícil, como
es el caso de los escritos de Heráclito. Lo más trabajoso es su pun
tuación, porque no aparece claramente si cierta palabra se relaciona
con la que le sigue o con la qué le precede, como por ejemplo al co
menzar su obra, en donde dice:
"Aunque la razón existe eternamente los hombres son incapaces
de comprenderla". No se sabe, en efecto, a qué debe ser vinculado
'"eternamente" por la puntuación (68).

getismo puro.
Sin entrar a juzgar la interpretación, es útil recordar esas ob
servadas dificultades. De parte del lector, porque los conceptos usados
se han ido reelaborando en el correr de los siglos, también porque el
filósofo no tuvo, para expresarse, el vocabulario de expresión actual,
porque la filosofía de Heráclito está constituida por la generalización
(Spengler dice alegórica) de algunos hechos. De parte del filósofo
mismo, porque el pensador tiene a mano podríamos decir, un len
guaje no apto para la expresión de realidades no sensibles.
De parte de la historia, porque se han perdido sus escritos, lo
que implica la imposibilidad de una reconstrucción completa de sus
doctrinas.
Lo más valioso de las observaciones de O. Spengler es apuntar
al centro de la cuestión. Es decir que la oscuridad de Heráclito está
en el estilo de pensar, no en el estilo del lenguaje literario. Es aquí
donde el mismo Sócrates tiende el puente real y verdaderamente, no
sólo como una argucia elegante para la transición a otro tema.
El cambio en el "modo" o "estilo" del pensamiento es lo que ex
plica que el ateniense no entendiera al efesino, cambio que justamente
revela esa humildad implícita en el reconocimiento de los méritos de
un predecesor por otro lado. Porque en la época de Heráclito todavía
no se había descubierto que la verdad puede surgir de la relación
intelectual de dos personas, que la tendencia "arquitectónica a hacer
la filosofía una obra de arte de los griegos", en términos de Spengler,
transformaría en el "diálogo". El "diálogo" está por sí solo indicando
la revolución copernicana en el mundo filosófico, y trae aparejado un
sentimiento de modestia, porque el pensador no encuentra ya aislado,
y por sí mismo esa Verdad, que es meta de sus afanes, ya no necesita
empinarse hacia una divinidad o que la divinidad se incline hacia él.
Ella está oculta en el fondo de todas las almas, las que tienen por con
siguiente la misma dignidad. Entonces él puede "ayudar a dar a luz"
pero no "dar la luz", no es ya ni atalaya ni profeta, ni favorito de los
dioses, con una gracia distintiva "gratis data".
Todavía queda por dilucidar una importantísima consecuencia: la
dialéctica y el diálogo son nada más que dos etapas primeras en el
modo de pensar discursivo, razonado.
Falta Aristóteles, que resumiendo y aprovechando la obra an

La misma falla en la puntuación le atribuye Demetrio de Falera,
(68) Aristot. Reí. I (III) 5. 1407 b. 11 (22 A 4).
— 124 —

(69) Demetb. De Elocut. 192 (22 A 4).
— 125 —

�— ssi —
V ZZ) Z6I -tnoojs a -iiiawaa (69)
ap spuop jod op^ipoB jijjb^ js ouBumq ojo^piui jb sjBtps 3j 'j
•ub ejqo bj opaBqoaAOjdB A opusiumssj snb 'ssjsjpjsijy bjjb^
•opsuozBJ 'oAtsjnasip JBsnad ap opora
[3 ua sBJsmijd s^d^ja eop anb Sfta Bp^u nos oSojBtp J9 ^ BDija9jBip
bj : Biananoasnoa BunspuBiJodmi san jBppnjip jod Bpanb BtABpo^
•wBlBp SIJBjS,, BAIJUIJSip BIDBjS BUT1 UO3 'saSOip
soj ap oiijoabj tu 'Bjajojd iu BíCbjbjb iu b^ 89 on 'l(zn[ bj Jep,, on ojad
uznj b jBp b jBpruÍB,, apand J9 sgauojug -pEpiuSip biusiiu bj ajuaraSis
-uoa jod usuai} snb 8bj 'sbiujb sbj SBpoj ap opuoj p na B^jnao Bjea Bjjg
•[a Bp^q sutjaui as pBpiniAip bj anb o pBpiuiAip Bun BpBq ssjBuidms
Bjisaaau on vA 'eauBjB sns ap Bj^tu sa anb 'pBpaa^ Bea orasini ts jod Á
'opBjstB tbá BJinanaua ou aopBsnad p anbaod 'Bijsapoui ap ojnatuiunag
un opBfajBdB ^bjj A 'ooijosojtj opnnra p na BOBainjadoa upion^oAaj v\
I O^OS 18 Jod BJB9 4tOO^Bip,, ^g 'O^0!?!?,, P U3 BMBUUOJBtlBJl
adg ap souiuwaj na 'ttsoSaiiS so^ ap aiJB ap Bjqo eun bijoso^ij b[
b Boiuojaa^mbJB^, Bi^napuai v\ anb 's^nosiad sop ap |BnjDa[ajni
uopBpjt b^ ap JiSjns apand pepjaA v\ anb ojjaiqnosap Bjq^q as on
BjABpo^ oixpfjajj ap Booda v\ na anbjoj "opB^ oajo jod josaoapajd mi
^p sojijain so^ ap ojuaimponoaaj p na Bjpijdmi psp|;ininq Bsa spAaj
a^naniBisnf anb oiquiBO 'ouisaja ye Bjatpnajna ou asuainaiB p anb Boi^d
-xa anb o^ sa ojuaiuiBsnad pp 4to[ije^,, o tlopoui,, p ua oiquiBa ^^
•Buiaj oijo b uopisuBJi v\ BJBd ain^gap BpnSjB Bun ouio^ o^s
ou 'ajnauíBjapBpjaA A ^aj ajnand p apuaij sa^BJopg orasini p apnop
jnbB eg 'oijejaii^ afBnSua^ pp o^usa p na ou 'jBSuad ap o^psa p ua
Bjsa ojipBJtajj ap p^pimoso b^ anb jpap sg 'npiisana v\ ap ojjuao jb
B ea ja^^uadg -q ap sauopBAiasqo sb]; ap osoijba sbui o^
sns ap Bja^dinoo u^ponjisuoaaj Bun ap pBpxjiqísodnii b^ BOijdrai anb
o^ 'sojiiasa sne opipjsd usq 38 anbjod 'Bjjojsiq b^ ap 8íjb&lt;1 ^q
•sa^qisnas ou sapBpipaaj ap noisaadxa ^\ BJBd ojdB ou afBnS
•U3j un 'jpap souTBjjpod oubui b auatj jop^suad p anbjod 'omsim
ojoso[ij pp ajJBd 3Q -soqaaq eounS^ ap (BouoSaps aoip ja^Suadg)
uopBztjBjauaS v\ jod Epinjusnoa Bjsa ojipejsjj sp bijosojij b^ anbiod
'pnjaB upisajdxa ap owBjnqBaoA p 'asjBsajdxa BJBd 'OAni ou ojos^^ij

— ni.
'(^ V ^Z) II "q LOVl 'S (III) I "'

-lo^siav (89)

ap oijjsuiaQ ajínqij^B a{ uoiDBnjund bj ua b^[bj biusiui
•(89) uopanjund v\ jod ^a^
opB^nauíA jas aq^p anb b 'oioap ua 'aqss as o^¿ •^Bjjapuajdmo^ ap
saasdBaui nos saaquioq soj ajuauíBuaaj^ ^jsixa upzej B[ ^nbuny^,
:a^ip apuop ua 'Bjqo ns jBzuam
-oa ^ O^dni9f9 jod onioa 'gpgogjd 9^ anb bj uoa o anSis 9^ gnb B[ uoa
BuopB[aj as BjqB^^d Buap ts 3}uauiBJB[a aaaJBdB ou snbjod 'uppBnj
-und ns sa osoÍBqBJi sbui o^j -ojipBJsjj sp soiuasa soj ap oseo p sa
ouioo 'ipjJíP u^pBnjund ap uos ssjqo sbj opu^na iu 'ojaninu ouanb
-ad ua UBisa opusna ou ojad 'sBsojamnu uos sauopunfuoa sbj opuBn^
aejtnSasuoa apand ojsg •ouisini o\ sa anb o[ 'japu^jdmoa A aaai ap
jpBj Bas Bqxjasa 38 anb oj anb 'BjnjosqB bj3ubui ap 'ospajd sg
•souj9poni soj; jbjbtos ua UBuadina as 9nb
sbj sp SBSjaAip SBsn^a b B^opua^nqijjB onbutiB 'Bjp ap oiuorapsai Bp
sapjoj8ijy uaiquiBj^ *pBpipunjojd ns Bpoi ua ojipBjajj b jBapuos ^p
aijip bj o[buos snb p sojBJOog ojos anj on pBpanSiiuy bj ug
ns ap joSia pp Bqanjd b^ 'bdijsijojb uoisajdxa b[ us 9a
••aju^JBdsuBjj A ojBp o[ij
-sa ap Bqsnjd Bun sojuainSBjj so^ U9 BqBJjuoau9 ouisim 9qaszj9i^[
•sorasiui
soj ^p Bujajut pBpiun Bpunjojd v\ jbj^soui ap opuBjBJ^ 'sojsando
aiusuqBjoj sopE^nsaj b Ba^[ 'ai^H aP P^pisj9Aiufj B[ BJBd op^joiaop
ap sisaj ns ua 'apjBj sbui soub oj^Bna 'ja¡^uadg -q oiquiBO ug
"4tUapjiq 5[IBSOJ\[ 8Bp
uaupig uaupzup jap ip-^Siso^uaraniBsn^ aip Jaiq ubui jqais
raa[^B jo^,, ^qaszjsij^j sp BjjsnjBjB^ pp BjauBui bj u^pjanaaj 3j 'A
oaiBsonr un 9tib sbiu ubuijoj ou souisijojb so^sa p bjbj -oSauS ojosoj
-ij pp ojuaiuiBsuad p jBzijBinajsts BJBd s^josaaadsjd sns ap sojuajuí
83juBj[ijq soj b ojusna ua oa^daasa Bjjsanuí ss sjaiQ uuBtujajj
•soiJBjusmoa soj ap u^aiba ja pBpisua^ui
ns Bpoj ua jauslUBUi sp Biuns us souSip 'outjtqis ono^ sp soun^
-jb 'souistjojb ap uopaajoa Bun 9p uoisaacliui bj ua^Bq anb 'sojuara
-Sbjj q^I soun UBponb eajBj^og b jssuad oziq anb Bjqo bj 9q

[3 anbjod uaiqtUBj 'so^^is soj ap J3JJO3 p na opuBJoqBpaj opi uBq 38
sopBsn sojdsouoo so^; snbjod 'jo^a]; pp a^jBd aQ -sspBj^naijip sBpBAjas
-qo SBsa JBpjoa^^ \i^n sa 'uopBjajdjajut b^ JBSznf b jbj}U3 uig
•ojtnd ouisijaS
-J9U9 un sa ojipBjcajj ap Braa^sis p ouiod jBjjsoui^p ap
uopuaiux ns jod ajjBd ua 8Bpmjjur 'SButisiiUBsajajuí sauopBAJasqo
ojund p ajqos aoBq ja^Snadg -q -jEjuaranB anb sbui oqaaq u^q on
sapBíjnaijTp ev\ 'so^Sis soj ap osjnosuBjj p ug "sbjjo uojaiAnj anb
-Bin sasq ooijbjoos opmf p anbune 'BpB^ugs B[ ua SBzmb
so^p BJBd BtnixBUi pBj^natjip v\ lu^zBj jauai uBjpod sonSiju^ so^
• (^9) ít8339A sb]; ap ajjBd jojÍbui bj sojtio
-so saBq so^ snb o^ 3ob^u3 sp Bj^j B[ ojaaj9 na sgr"-^, opua^npuoa

:jp9p sa 'sojoasg ens b siuajspj 'jbjbjj b ojund jaajai ja
Bp^q aiuand J3 apuap ojsg -ojijobjsjj ap ítojnoso,, ap buibj
bj ap oaa Bio^q as pBpiJojnB ns ap osad ja opo^ uoa sojbjo
-pg anb jp^p 89 'upi8uajdraoa bj u9 sapBjjnaijip sspuBjS
' S3JOTJ31UB SSJOpBSUsd 8OJ 3p OTCJBS OJjnSjO JB ZIBJ
ap Bisando 'BaiíBjoos Bi^sapora bj ap oiuaiuniuas aiuajBd jg (o*2
. . 'sodu^^ii sojjo UBja anbjod
uatqmBj A oiuauíBjaduiai jod SBzinb- 'sajosaaapsjd sns sp

�tizarse a velocidad máxima y en línea recta. Falta la gran indigestión
lógica de las postrimerías de la Edad Media.
Todo lo cual no ha pasado en vano: ¿sería muy aventurado decir,
parodiando a Spengler, que el modo nuestro de pensar es dialéctico,
como el lenguaje es eleático? Si se quiere pues saber como pensaba
Heráclito, cual era su "estilo", es menester "negar" todo lo hecho desde
Zenón hasta aquí, olvidándonos de definiciones y demostraciones, con
clusiones, etc.
Partir por consiguiente de que hubo una época en la que el filósofo
alcanzaba o creía alcanzar la verdad por sí mismo, lo que es el caso
de Heráclito, según se ha visto en los fragmentos citados, y pregun
tarse cómo podría explicarla a los demás.
El único camino que queda es el de la analogía, el comparar y
ejemplificar. La imagen es el lenguaje filosófico hasta la invención
de la dialéctica. Pero todavía quedan a señalar, en el uso de la misma,
históricamente, tres etapas: en la primera se compara un objeto ma
terial a otro material; en la segunda etapa se compara algo espiritual
con algo corporal; en la última y más difícil, se establecen correla
ciones espirituales.
Todo el pensar griego está aún en la segunda etapa, es decir, es
un formidable esfuerzo que trata de explicar lo invisible por lo vi
sible es una etapa también del gran misterio de la Encarnación del
Vero, que da a conocer a Dios en forma visible, para atraer al amor
de las cosas invisibles.
Heráclito no escapa a la ley. Pero es un gran poeta y las imágenes
a que recurre para su expresión tendrán altísima belleza. Pero está
vinculado por su origen sacerdotal al interior del Templo, donde la
Sibila habla inspirada y el respeto que tiene por la Verdad lo lleva
a rescatarla al manoseo de todos, como se rescata la imagen sagrada.
Su estilo es aforístico, impregnado de solipsismo, revestido de
imágenes. Es imperial, como dice Spengler, está perfectamente ade
cuado a la persona del autor, apasionado y artista.
No demuestra ni prueba, sino indica. Allí está su dificultad, por
que la clave es justamente la imagen, como acontece en toda la li
teratura oriental. Sería menester entonces investigar exactamente su
significado en esa determinada época, en esa determinada región, para
esa determinada persona, si se quiere comprender su sistema. Lo que
aún no ha sido realizado. Por otra parte ¿es ello posible?
9. — ¿Método?

ha tomado conciencia, pero que está implícito en todo su pensa
miento: el estudio, mejor dicho, la visión del cosmos a través de
la contemplación de su propia vida espiritual. Pero nuevamente se
puede señalar, que en tanto Heráclito explica por imágenes, como toda
la filosofía antigua y el pensamiento oriental, se vincula con el pasado,
al plantearse el problema en los términos que lo resume Werner
Jaeger, se afirma en su presente, como una de las individualidades
grandes, características de la época, que iban a abrir al pensamiento
un nuevo campo de investigación: el alma humana.
En Heráclito encontramos algo más: él tiene noción clara de que
su manera de pensar lo distingue en cierto sentido de sus contem
poráneos, con lo que se insinúa un problema crítico y un método
consciente. Al hablar de la existencia eterna del Logos, afirma que
expone distinguiendo cada cosa según su naturaleza y explicando
cómo es (70), con divisiones y sentencias, dice García Bacca, es decir,
hay un germen de análisis y síntesis, lo que lo constituye en el pre
cursor de la investigación lógica, que culminará en Aristóteles.

// DOCTRINA
10.— Los tres círculos concéntricos
El hombre, el cosmos, Dios. La idea es de Jaeger "frente a los
filósofos primitivos aparece la doctrina de Heráclito como la primera
antropología filosófica. La filosofía del hombre es, por decirlo así, el
más interior de los círculos concéntricos mediante los cuales es po
sible representar su filosofía. Rodean al círculo antropológico el cos
mológico y el teológico" (71).
Pero es menester aclarar: si se elige esta ordenación es porque
hace resaltar mejor que ninguna el punto de partida humano de la
filosofía del efesino, señalando su posición de "pre-revolucionario".
Eso no quiere decir que en el sistema de Heráclito los temas estén
netamente separados, sino más bien íntimamente compenetrados,
pero que en cambio los otros problemas de su filosofía pueden ser
agrupados en "sub-temas" dentro de estos grandes capítulos. Toda re
presentación geométrica aplicada al pensamiento tiene el inconve
niente de la inmovilización: la presente cercena al heraclítico el ca
rácter de dinámica perpetua, atormentada, que se revela en los frag
mentos que nos quedan.

Si frente a cada caso particular, en que la imagen concreta el
pensamiento de Heráclito, el problema del sentido exacto se vuelve
a presentar, en cambio, en términos generales, se puede hacer una
observación: el contenido psicológico casi constante de las mismas, la
referencia a una realidad espiritual personal generalizada luego, lo
que por otra parte está de acuerdo con el punto de partida, tal cual
fue caracterizado.
Hay en Heráclito entonces una especie de método, del cual no

Jaeger afirma que con "la vuelta del alma a sí misma" se revela
un mundo nuevo a las tareas del conocimiento, cuyos únicos caminos
hasta entonces habían sido la intuición sensible y el pensamiento ra-

— 126 —

^ 127 —

11.— Primer círculo o sea el hombre

(70)Frag. 1.
(71)Jaeger. op. cit., pág. 205.

�— LZl —
•S02 -2?&lt;I '•; -do
•I

(i¿)
(o¿)

-bj o^uaiuiBSuad ja A ajqtsuas uoioinjuí bj opts uBiqBq soanoina
souiiubo sooiun so^na 'o}U3iinpouo3 jap sb3jb} sbj b oAanu opunm mi
BJ3A3J 39 UBUISIUI J8 B BUIJB J3p BJJ3nA BJ^ UO3 3nb BHIJIJB
^uqiuot¡ ja vas o ojnojio uauiuj-—"jj;
•ucpanb son snb soiuaui
-Sbjj boj n^ bjsasj ^s snb 'bpbjusuijoíb 'Bn^sdjad B^imimip sp jsjobj:
-BO J3 O3UJPBJOIJ JB BU33133 3)U3S3jd BJ : UOI0BZT|IAOUmi B[ 3p 0JU9IU
-sauosui js auan oiusiinesusd jb BpBoijds Boixjaiuoag uopEjuasajd
-3J Bpo^ •so^n^jdBO sapuBaS so^ss ap o^juop 4tsBui3j-qn8w n^ sopBdnjB
jsb napand bjjosojtj ns ap SBinsjqojd solio soj oiqtuB^ na anb d
'sops^jauadmoD aiuamBinpuj naiq sbiu outs 'sopBJBdas
najsa sBina^ so[ o^ipBJojj ap biuojsis [a na anb Ji^ap aiainb on
•ttotJBnopmoAaj-ajdw ap uoptsod ns opnB^nas 'ouisaja jap bijoso^ij
bj ap ouBiunq BppjBd ap ojund p Bun^uiu anb jo Cara jsipsaj aanq
anbjod sa u^pBnapjo B^sa aííip as is iJBJBpB jajsauatn sa oja^
•(T¿) ti,o otSo^oa^ \a A oot3o[oui
-soa \9 ooiS^odojjHB ojn3.Tio ^b UBapo^ 'Bijosojil ns jBinasajdaj a^qis
-od sa sajBiio so[ ajuBipam Booijjuaauoo so|tioaio so¡ ap joijaini sbui
^a 'jsb ojJioap aod 'sa aaqmoq pp bjjoso^ij b^j •Baijosoj^ij BiSo^odoj^nB
Bjaraijd b^ oino3 ojipBjajj ap Buo^aop B[ aoaJBdB soAijiuiijd sojosojij
so^ b ajnajjM jaSaBf ap sa Bap; b^j *soiq 'sorasoa ja 'ajqtnoq j^
soptOMO sajj scj — *o

VMXlDOd II
•sap^ojsuy ua BJBuinqna anb 'botSo^ uopBSnsoAui b^ ap
-ajd ja ua aAtijtjsuo^ o[ anb oj 'sisajujs A stsijbub ap uauíaaS nn
'iioap sa 'BaoBg bjojb^ aoip 'sBpuajuas A sanoxsiAip noo '(o¿) sa
opuBoi^dxa A BzajBjniBU ns unSas Bsoa Bpsa opuainSuijsip anodxa
anb BinjjjB 'soSo^ pp ^ujaja Bpuajstxa bj ap jBjq^q jy -ajuapsuoD
opoiam un A oauj-ta Bmajqojd un Bnmsui as anb oj uoa 'eoansjod
-uiaiuoa sns ap opimas ojaap na anSunsip oj JBSuad ap BiauBui ns
anb ap bjbjo nppou auoi^ ja :sbut o^jb soniBiinoaua o^ipBjajj u^
•BiiBumq BmjB ja : uopBSpsaAut ap odniBo oAanu nn
ojuainiBSuad jb jijqB b u^qi anb 'Booda bj ap SBoi^srjajaBJBa 'eapuBaS
g^pBpi[BnpiAipui sbj ap buii ooioa 'ajuasajd ns na buuijb as ^ja^asf
amnsaj oj anb souirajaj soj ua Burajqo^d ja asjBajnBjd jb
ja uoa BjnauíA as 'jBjuaiJO ojuaiuiBsuad ja A ^nSiiue bijobojij bj
p ouioa 'saua¿Bini aod Baijdxa ojifosjajj ojubj ua anb 'jBjsuas apand
as a^uauíBAanu oja^ -jBniuídsa BpiA Bidojd ns ap uopBjdma^noa bj
ap saABJi b eomsoa jap uoisia bj 'oipip jofara 'oipnjsa ja :o^uaira
-Bsuad ns opoj na oipjjdnn Bisa anb oaad 'Bpuapuoo opBuioj btj

— 9^T ~
on ¡Bno jap 'opojara ap apadsa Bun saonojua ojijaBjajj ua
'opBzua^aBjBa anj
jBr^ jBj 'Bpujsd ap ojund ja uoa op^anoB ap Bisa aiJBd bjjo Jod anb
oj 'oSanj BpszijBjaua^ [Buosjad jBn^iJídsa pBpijBajt eun b Bpuajajaj
bj 'sBiasiin sbj ap a^uBjsuoo rsBa o^i^ojoaisd opiuaiuoa ja ^nppBAJasqo
Bun aaaBij apand as 'sapjauaS soninuai ua 'oiqui^^ na 'aB^uasajd b
aAjanA as o^o^xa opijuas jap suiajqojd ja 'ojijOBjajj ap o^uaiuiBsnad
ja biojouoo uaáBiuj bj anb U9 'JBjnatiJBd osbd Bp^^ b ajuajj tg

¿ajqísod ojja sa? ajiBd bj^o ío¿ -opBzijBaj opte sq on utiB
anb o^ *Buia)8is ns japuaidmoa ajamb as is 'Buosaad BpBuimiaiap Bsa
BJBd 'u9jáaa sp boj ai ja jap Bsa ua 'Booda BpBninijaiap bs;&gt; ua op^oijiuSis
ns ajuauíBjaBxa jBÍiíjsaAui saanojna jaisauaui Bjjag "[Bjuaijo BjnjBJa^
-ij bj Bpoj ua aaaiuooB omoa 'uaÜBtuí bj ajuaiuBjsnf sa dABja bj anb
-jod 'pBjjn^ijip ns Bjsa jjjy 'Boipui onis 'sqanid tu BJísanuiap o^
•BisijJB A opBuoisBdB 'jojnB jap snosjad bj b opBna
-apB ajuauiBjDajjad Bisa 'jajSuadg aoip omoa 'jBuadmi s^j -saua^Bini:
ap opijsaAaj 'omstsdijos ap opBuá^jdini 'oapsuojB sa oj^sa ng
•BpBJiÍBS na^Biui bj B}BgaJ as ouioa 'sopo} ap oasouBta jb B[JBjBasa^ b
BAajj oj pBpja/^ bj jod auai} anb ojadsai ja A Bpejídsut Bjqsq ^jiqtg
bj apuop 'ojduiaj^ jap joiaajuí jb jBjopjaoBs uaioijo ns jod opBjnoaiA
Bisa o.ia(j 'Bz^jjaq BinisijjB uBjpuai uoisaidxa ns Bjed ajjnaaj anb b
s^uaSBuii sbj Á Bjaod ubjS un sa oja^ -Áa[ bj b BdBasa ou onpBjajj
•sajqísiAUi 8Bsoa sbj ap
jouib jb JaBjjB BJBd 'ajqísiA buijoj ua soiq b jaaouo^ b Bp anb íojí3^
jap uopBuiBau^ bj ap ouajsiui ubjS jap uatqniBj Bdsja Bun sa ajqis
-ia oj lod ajqisiAut oj ^Baijdxa ap bjbjj anb ozjanjsa ajqBpinuo} un
sa 'jpap sa 'Bd^ja BpunSas bj ua una Bisa oSaii^ jBsnad ja opo^
•eajBnjiJídsa sauop
-Bjajjo^ uao3jqB)S3 38 'jpijip sBui A Btni^jti bj ua 'jBJodjoa o^jb uoa
jBiijiJídsa o^jb BJBdmoa as Bdsja BpunSas bj ua íjBiJajBta ojio b jBija^
-bui ojafqo un BJBduros as Bjam^d bj na :8BdBja sajj 'a^nauíBaiJojsiq
'buisiui bj ap osn ja ua 'jBjBuae b u^panb BiABpoj oja,j -BaijDajBrp bj ap
UOpuaAUI BJ BJ8BIJ ODIJ98OJIJ 3_fBnSu3J J3 83 Ud^BUII B'J UBOIJTjduisfs
A jBJBdnioa ja 'bi^ojbub bj ap ja sa Bpanb anb ouiinBa ooiun [^
•BBUiap 8OJ B BJJB3Ijdxa BJjpod OUI93 3SJBJ
-nnSajd A 'sopBjp sojusuiSbjj boj ua ojsta Bq as un^ as 'ojij3BJ3jj ap
ose a j3 83 anb oj 'ouisini js aod pspjaA bj jbzub^jb bj^jd o BqBzuB^jB
o^osojij ja anb bj ua Booda Bun oqnq anb ap ajnainSisuoa jod jijjb^
•a^ 'sauoisnp
-uoa 'sauopBJisoraap A sauoiomipp ap souopuBpiAjo 'inbB Bjseq nona^
apsap oqasq oj opoj 44^bS3u,, jajsauain 83 'í4ojiíS3,, ns bj^ jBno 'ojij^bjsjj
BqBsuad ouioa jsq^s sond aaainb as ig ¿oaij^aja 83 aÍBnSnaj ja oinoa
'oopaajBip 83 jBsuad ap ojjsann opoia ja anb 'ja^Suadg b opuBipojBd
'jpap opBjnjuaAB Anm Búas? :ouba ua opBSBd Bq ou jBna oj opoj[
•Bipaj^f p^p^ bj ap SBuaiuujsod sbj ap boiSoj
uopsa^ipnr ubjS bj bjjb^ -Biaaa bsuij ua A BinixBin psppojaA b ^sjbzij

�cional. Sostiene empero que la auto-observación nada tiene que ver
con la investigación psicológica de sus peculiaridades e idiosincracia
personal (72).•
Sin embargo, parece más exacto y de acuerdo a lo señalado hasta
aquí, concluir que Heráclito se ha observado a sí mismo. Luego, desin
dividualizando y generalizando, ha llegado al concepto de "hombre"
que constituye el fondo permanente, vivo, de su sistema.
Jaeger sintetiza "él se plantea con tremenda violencia el problema
de cómo se afirma el hombre en medio de la eterna lucha entre el
ser y el devenir" (73), y al plantearse para él la cuestión en esos tér
minos, naturalmente vincula a su concepción del hombre, su concep
ción del "devenir" —el cosmos, y su concepción del "ser"— Dios.
Después se verá exactamente qué significado encierran para el filósofo
estas palabras y cómo, a pesar de todos los esfuerzos, no se les puede
dar contenido puramente formal, como ha hecho Spengler, sin mutilar
o violentar los textos, que hay que aceptar, no negando, sino expli
cando, las paradojales afirmaciones que presentan.
Por consiguiente le cuadra la designación de "antropología", pero
para seguir el ritmo mismo del pensamiento heraclítico cabe empezar
por una
a)

Psicología

que abarque las observaciones hechas por el gran melancólico "in
vivo", sobre su propio espíritu, aunque él ni soñar pudiera con ese
título. Su cantidad y su importancia dentro del sistema la justifican,
justificando a la vez el punto de partida psíquico con que se pretende
explicar la génesis del mismo.
Un gran número de fragmentos son de contenido psicológico. A
menudo indirectamente destacan la experiencia espiritual íntima, que
está, por decirlo así, elíptica, en la crítica a la masa. Presuponen la
aristocrática conciencia de haber hecho él lo contrario, aunque ex
presamente no lo diga, y contiene observaciones interesantes sobre la
psicología de la multitud.
"La mayor parte no reflexionan sobre los hechos que encuentran,
no los comprenden ni siquiera después de que se les ha enseñado,
pero se los imaginan (74); "no saben ni escuchar, ni hablar" (75);
"no lo comprenden ni aún cuando lo han oído, por eso se parecen
a los sordos". Es de ellos que dice el proverbio: "presentes están
ausentes" (76).
"Las opiniones humanas son pasatiempos de niños" (77). "No
hay que obrar y hablar como las gentes que duermen, ya que en este
estado creemos también obrar y hablar" (78).
(72)
(73)
(74)
(75)
(76)
(77)
(78)

"Lo mejor es ocultar la falta de juicio, pero esto es difícil en
el atrevimiento y la borrachera" (79). "Los perros ladran contra lo
que no conocen" (80). "¿Cuál es pues su espíritu o su inteligencia?
Se dejan persuadir por los cantores callejeros y tienen la demencia
por maestra, sin saber que la mayor parte son malos y que no hay
sino pocos buenos" (81). "Más vale ocultar la ignorancia que ense
ñarla en público" (82).
"El necio permanece fascinado ante todas las razones" (83).
Yuxtapuestos estos fragmentos, tienen en común el olímpico sen
timiento de desprecio y trazan un colorido cuadro de la reacción del
hombre perdido en el número, la muchedumbre ignara siguiendo a
quien le sabe adular los deseos, como cuenta la fábula que seguían
las ratas, la melodía del flautista de Hamelin.
¿Cuál es entonces la propia experiencia, la que está elíptica en
estas observaciones, la que ha mantenido ese rictus de asco defor
mando la boca del efesino al observar la multitud?
Cuando Heráclito habla de ella cambia el estilo y cambian las
imágenes, que se transforman en las más finas y delicadas de todos
sus textos. Están íntimamente relacionadas con el contenido sorpren
dente del "me he investigado a mí mismo" (84).
¿Qué es lo que ha encontrado al auto-observarse?
"Los límites del alma, cualquiera que sea el camino que sigas, no
podrás descubrirlos, tanta es la profunda razón que encierra "(85).
Este es el descubrimiento del "Nuevo Mundo" en la filosofía,
cuando el propio Almirante no sabía aun lo que encerraba y la gloria
se mezclaba al espanto de los abismos sin fondo, por donde los barcos
se podían precipitar al vacío. El gran continente virgen será apenas
explorado por su descubridor en sus costas, él señalará sólo algunos
puntos donde poner pié y apoyarse para lanzarse a la conquista del
ignoto interior. Con el hacha del investigarse a sí mismo, que él apli
cará también a los demás, puesta en sus manos por Heráclito, pene
trará Sócrates desbrozando selvas, derrumbando árboles, para que
entre el sol.
La realidad ilimitada, que se ha revelado al Descubridor, al me
lancólico, al hombre volcado sobre sí mismo, es una realidad palpi
tante, dolorosa, frente a la cual no es posible permanecer indiferente.
"Así como la araña inmóvil en el centro de la tela, apenas una
mosca rompe uno de los hilos, se apercibe de ello y corre rápida
mente, mostrándose afligida por el desgarramiento, así, cuando una
parte cualquiera del cuerpo humano recibe daño, el alma humana
se traslada de prisa, como si no pudiera soportar la lesión del cuerpo
al cual está ligada sólidamente en una cierta proporción" (86).
(79)
(80)
(81)
(82)
(83)
(84)
(85)
(86)

Jaeces, op. dt., Pág. 201.
Jaeces, op. cit.. pág. 201.
Frag. 17
Frag. 19.
Frag. 34, Cf. 56.
Frag. 70.
Frag. 73, Cf. 74.
— 128 —

Frag. 95.
Frag. 97.
Frag. 104.
Frag. 109.
Frag. 87.
Frag. 101.
Frag. 45.
Frag. 67 a.
— 129 —

�t¿ •

— 6Zt —
i9 -8b^U
•^
"101 •*••'i
•¿8 •••^
•601 •*••^
•^Oj -8b.'i
•¿6 •••J
•S6 "ÍB'&gt;á

(98)
(S8)
(t8)
(8)
(Z8)
(18)
(08)
(6¿)

"(98) Muoiajodojd Bjjaia sun na ajuaurepijos BpBSij B^sa pno jb
odjana jap uotsaj bj jBjjodos ejaipnd ou is omoa 'Bswd ap BpBjsBjj as
BUBtunq buijb ja 'ouBp aqpaj ouBiunq odjana jap BjambjBna ajjed
Bun opu^na 'jsb 'oiuatuiBjJBSsap ja jod BpiSijjB asopuBJjsora 'ajuara
-BpidBj ajjoa Á ojp ap aqiajadB as 'sojiq boj ap oun admoj Basoui
Bun SBnads 'Bjaj bj ap ojjuaa p na jiaouiui bubjb bj oiaoa rey,,
•aiuaaajipui jaaauBuuad ajqísod sa ou jsna bj b a^uajj 'ssojojop 'a^uBj
-idjBd pspijBaj Bnn sa 'orasira js ajqos op^ajOA ajqmoq jb 'oaijoauBj
-ara jb 'jopuqnasag p opsjaAaj Bq as anb 'BpBiiraiji pBpij^aj b^j
•jos p aj^ua
anb BJBd 'sajoqjs opuBqmnjjap 'sBAps opuBzojqsap saiBjaog bjbjj
-auad 'oji[DBaajj jod soubui sns na Bjsand 'SBraap so^ B naiqoíBj bjb^
-i^dB p anb 'omsiui is b asjBSiisaAui pp BqDBq ja U03 uoijaiui ojouSi
pp BjBinbuoo tb\ b asjBzuBj BJisd asjBiCodB Á aid jauod apuop soiund
sounSp o\os BJEjBuas p 'sbjsoo sns na jopjjqnosap ns jod opBJO^dxa
sbuoJb Bjas uoí^jia ajuantjuoa ub^ ^g "oidba p jBjidpajd xiBipod as
so¡ apnop aod 'opuoj ais souisnje so^ ap ojuBdsa p sqBpzain as
b^ A BqBjaa^ua anb o[ unB BiqBS ou aiUBJiinjy oidojd p opusna
'bijoso^ij ^\ ua ttopunj^ OAan^j,, pp ojuaitaxjqnasap p sa ajsg
"(S8) B-wapua anb u^zBJt Bpunjo^d bj sa b^ubj 'so^ijqnasap SBjpod
ou 'sbSis anb ouirasa p Bas anb Bjambpna 'Binp pp sajiinij so^,,
p opBJiuoaua Bq anb o\ sa an^)?
(

ouibiui iui b opBSijsaAUi aq aui,, pp ajnap

-uajdjos opmajuoD p uod SBpBUopBpj ajuauíBniuui uBjs^ •sojxaj sns
sopo^ ap SBpsoipp A sbuij SBta sb^ ua ubuijojsubii as anb 's
8B[ UBiquiBa A O{tjsa p BiqraBO B^p ap B^qBq o^ipBJajj
¿pnjijp^ui tb\ JBAJasqo p onisaja pp BDoq v\ opireui
-jopp oosb ap snjotJ asa opiua^uBui Bq anb v\ 'sauoiaBAjasqo SBjsa
ua Boijdj^a Bjsa anb bj 'BiDuatJiadxa Bido^d B[ saouojua sa x?nD?
•UipUIBJJ ap Bi8IinB[J pp BipOpUI B^ 'SBJBJ SBJ
uBtnSas anb B^nqsj bj Biuana ouiod 'soasap so^ JBpnpB aqBS aj uamb
b opuain^is bjbu^i ajqranpaqanm v\ 'ojauínu p ua opipiad ajqraoq
pp uoiaDBaj bj ap ojpBna opijo^a un ubzbx^ A oíaaadsap ap o^uairap
-uas oaiduii[o p unuioD na uauai^ 'soiuainBJj so^sa soisandBjxnj^
*(8) ttsauozBj sb^ SBpoj ajuB opBmasBj aaauBuwad opau ^^,,
•(ZS) o^iqn^1 ua BFBU
-asua anb BiauBJOuSt bj jBj^nao apA sbj^,, -(x8) souanq soaod ouis
^^q ou anb A sopra uos ojasd loAem v\ anb jaqss uis 'BJjsaBui Jtod
Bpuauíap b^ uauai^ A soiafajpo sajojuBa so^ jod jip^nsjad uBfap ag
¿Biaua^ipjux ns o njiJídsa ns sand sa ^^rr)?,, *(08) naaouoa ou anb
o[ BJiuoa uBjpB^ sowad eo^,, • (6¿) wBjaqaBMoq bj A oíuairatAaJ^B p
ua IPíJip sa o^sa oaad 'otamf ap B^pj b^ aB^jnao sa joCaui kj,,

'¿ •*MJ
•9fi O '^ "^BJ^
•gl "ÍBJ^
¿1 •••^
IO^ •*!id '-tto -d
•ioz •* Bd -,p d o na3avf

(8¿)
(¿i)
(9¿)
(S¿)
(W)
(E¿)
(2¿)

"(8¿) ti-iB^qBq A jBjqo uatqniBi somaaja p
ajea ua anb ^A 'uauuanp anb saiua^ 8B[ outoa JBjqpq A jBjqo anb
M ' (lL) 8OU!U aP soduiaijBSBd uos SBUBmnq sauoiuido

"(9¿) e
ub}89 satuasajd,, :oiqjaAOjd p aaip anb sojp ap s^j *usopjos so[ b
uaaaJBd as osa jod 'opio u^q oj opusna utiB iu uapuajdmoa o\ ou,,
• (S¿) ti^I^H ín 'JBqonasa tu uaqBs ou,, i (^¿) ubuiSbiui so[ as ojad
'opBuasua Bq saj as anb ap sandsap Bjambis tu uapuajdnioa so[ ou
'uBjiuanoua anb soqaaq so^ ajqos uBuotxa^jai ou a^jRd jo^biu b'j,,
•pnjt^pnni bj ap BiSo^ooisd
B[ ajqos saiuBsaja^uí sauoiaBAJasqo aua^uoa A 'Bátp o\ ou ajuainBsajd
-xa anbuns 'oiJBj^uoa o^ p oqaaq Jaq^q ap spuapuoa Boi^BJaojsiJB
b^ uauodnsa.Tj -esbui b^ b Bopjjo bj ua 'Boijdip 'jsb ojjpap jod 'Bjsa
anb 'buiijuj pnjiJídsa Biauaijadxa v\ UBDBjsop ajuoinBjoajipui opnuam
y 'oai^ojoaisd opiua^noa ap uos sojuam^Bjj ap ojamnu ubjS u[\
•ouisim pp isanaS b^ jeaifdxa
apua^ajd as anb uoa oambjsd Bppjsd ap ojund p zaA bj b opuuaijusnf
'uBaij^snf b^ Biuajsis pp oajuap BiauBjjodinr ns A p^pijuBa ng -opnjji
asa uoa Bjaipnd jbiios iu p anbuns 'njijjdsa oidojd ns ajqos '41oaia
ut,, oai[oauBpm ubj^ p jod ssqaaq sauoiaBAJasqo sb^ anbJBqs anb
VI3O^ODISJ (B
Bun jod
jBzaduia aqBa oaijjjaBjaq ojuairaBsuad pp otnsim ouijij p Jin^as BJBd
ojad 't4BjojodojiuB,, ap uoiaBUnisap bj BjpBna aj aiuam^isuoa jo^
•uBjuasaad anb sauoiaBuuijB sapfopBJBd sbj 'opu^a
-ijdxa oais 'opu^Sau ou 'JB^daa^ anb ^Bq anb 'sojxaj so[ jBjuajoiA o
JBjijnra uis 'aajáuadg oijaaq Bq oraoa 'prajoj aiuauíBjnd opiuaiuoa JBp
apand sa^ as ou 'sozjanjsa so^ sopoj ap JBsad b 'ouioa X SBjq^pd SB^sa
ojo8O[tj p BJBd uBjjaiaua opBaijiuáis anb ajuaiuejaBxa BjaA as sandsaQ
•soiQ —^^^,, PP uopdaouoa ns A 'sonisoa p— itJiuaAap,, pp uoia
-daauoa ns 'ajqmoq pp uppdaauoa ns B^nauíA ojuau^BJn^BU 'souiui
-jai sosa ua uoijsana B[ p Bjsd ^sjBajuB[d p A '(¿) ttJiuaAap p A jas
p ajjua Bqan^ cujaja bj ap oipaui ua ajqraoq ja BrajijB as oraoa ap
Binajqojd ja BiauajoiA Bpuainaji uoa saiusjd as ja,, BZTjajuis jaSaBf
•Binajsts ns ap 'oaia 'a^uauBmjad opuoj ja a^njnsuoa anb
^ajqraoq,, ap ojdaauoa jb ops^ajj Bq 'opnBzijBjaua^ A opuBzijenpiAip
-uisap 'ogan^ -orasira is b opBAjasqo Bq as ojijaBjajj anb jinjonoa 'inbB
B)6Bq opsjBuas oj b opjanas ap A ojaBxa sbui aaajBd 'o^jBqraa utg
'(ZL) J^aosjad
BpBJamsoipi a sapBptJBijnaad sne ap Bai^ojoaisd UOTaBSijsaAui bj uoa
anb auaij BpBU umaBAjasqo-o^nB bj anb ojadraa auaijsog -{Buoia

�de un silogismo, contenido implícitamente en tres fragmentos ya ci
¡Por los inanes que han estampado en la frente de los modernos
hiper-sensibles el sello de la poesía!
¿Cuántas veces el enemigo de los hombres, el huraño de los bos
ques se ha detenido en su deambular pensativo, a observar el trabajo
del animal, que va tejiendo con su propia sustancia la red donde
atrapará el alimento? Acurrucada y como muerta se queda en el
centro, donde se reúnen todos los radios en que se apoya la espiral
fina y pareja. Pero apenas incide un insecto sobre la trama, se estre
mece y sale disparado a buscar su presa.
Sintetizando en una cuadrito lleno de color la imagen va reve
lando su contenido riquísimo. Así está el alma humana, perfectamente
centrada en una especie de punto tenso, en donde transmite hasta
la más ínfima vibración que sobre el cuerpo imprime el cosmos,
aunque sea tenue como el batir de alas de un insecto. Ante
esa impresión, no queda indiferente —por aquí asoma la punta de su
teoría del conocimiento y va en busca de lo que la ha motivado, que
es a su vez alimento y vida.
Pero la llegada del insecto a la tela no se produce sin un des
garramiento de la misma. Heráclito sólo piensa en la aflicción que
ésto produce en el bicho, no en el gozo de ver su víctima. Porque
ha estado proyectando su mismo "yo" sobre la imagen, y en él toda
experiencia era espiritualmente dolorosa.
Entonces afirma: "El alma va, corre", porque para el hiperestésico el sufrimiento tiene agudos refinamientos que los demás no
captan.
Su propia alma reacciona de inmediato. El, que es poeta, lo ha
traducido en una exactísima imagen de rara belleza.
Se podría aún continuar la exégesis, hasta que con indignación
alguien objetara: ¿Pero pensó tantas cosas el "oscuro" al escribir esas
líneas?
¿Qué importa? Ese es justamente el signo del pensamiento de los
"grandes": estar preñado de virtualidades, que se van descubriendo
y tendiendo líneas de fuerza al futuro.
La marcha por el continente descubierto no es fácil, y el descu
bridor lo expresa casi con una queja.
"Duro es luchar contra el propio corazón: cada uno de nuestros
deseos está comprado al precio de nuestra alma" (87).
Aunque avanzar no sea fácil, Heráclito está convencido de que
ese camino practicado por primera vez por él es el bueno, y que
todos los hombres lo pueden seguir:
"Es dado a todos los hombres conocerse a sí mismos y ser
razonables" (88).
"El pensamiento es común a todos" (89).
La última parte, aunque la forma no la ayude, es la conclusión
(87)Frag. 85.
(88)Frag. 116.
(89)Frag. 113.

tados, y que podría expresarse así:
1.)

Razón existe desde siempre (90).

2.) Razón existe en el alma (91).
3.) Luego, es necesario para encontrarla, volverse sobre la pro
pia, o lo que es lo mismo "investigarse".
Ergo: si no hay investigación refleja, no darás con razón,
si no das con "razón" serás como los perros (libera nos Dómine de
ira Herácliti!) que ladran a lo que no conocen, pertenecerás a la
turba
infecta.
Tertio,
como no tienes "razón", los datos de los mismos sentidos
te engañarán, tendrás oídos y no oirás, tendrás ojos y no verás, como
diríaEl
elmundo
autor bíblico.
no ha escuchado aún a la palabra humana traduciendo
los arcanos del amor divino. El efesino hace justicia, y ésta sin caridad
es muy dura, quizás ni siquiera sea justicia. De modo que no es de
extrañar su lenguaje durísimo al referirse al prójimo y tan lleno de
delicadezas cuando expresa la íntima experiencia.
Hay en Heráclito por consiguiente una relación entre los datos
de los sentidos y la razón: se podría afirmar que esa relación es de
subordinación, sin concretar más. Teniendo en cuenta esta observación
desaparecen las contradicciones entre aquello fragmentos que hacen
una crítica cerrada a los datos sensibles como engañosos, y los otros
en los cuales reconoce la validez de los mismos, y aún indica que los
prefiere como experiencia personal. Dice entonces: "Los hombres se
dejan engañar completamente respecto a las cosas manifiestas, como
sucedía a Hornero, que no obstante era el más sabio de los helenos
todos" (92), especificando en otro texto: "los ojos y las orejas son
malos testigos para los hombres que tienen almas bárbaras" (93). A
lo que se ofrece un contraste violento: "Los ojos son testigos más
seguros que las orejas" (94) porque el oir implica un intermediario,
luego en primera persona, "las cosas que se pueden ver, oir y conocer
son las que yo prefiero" (95), con lo que se apunta ya la relación
no especificada, pero indicada más arriba entre los sentidos y la razón.
Es decir que él ha descubierto por investigación de sí mismo la
razón en su alma: por consiguiente los sentidos no lo engañan, antes
bien, de algún modo le ayudan a conocer. Pero: "Hay que acordarse
también del que olvida adonde conduce el camino" (96). Aunque
estén todos engañados, pueden salir del error. "La razón es peculiar
al alma y se alimenta de ella" (97).

(90)Frag. 1.
(91)Frag. 45.
(92)Frag. 56.
(93)Frag. 107.
(95)Frag. 101.
55.!
(94)Frag.
.
(97)Frag. 71.
115.!
(96)Frag.
— 131 —

— 130 —

�— isi —
su •"&amp;
•u •***&amp;
-SS '***&amp;
101 '^bj^
¿oí -8b-&gt;^
•9S -Sbjj
•s^ •gBJ^
•i -bj^

0I —
(¿6)
(96)
(S6)
(6)
(Z6)
(T6)
(06)

•II -b.'^ (68)
•911 -8b.•^ (88) •
•S8 •^.'d (¿8)
uoisnpuoo bj sa 'apn^ÍB bj on buijoj bj anbunB 'ajJBd Bnnjjn b^j
'(68) 9OP1 B unuioa sa otuaiuiBsuad jg,,
"(88) eajq^n
jas A somsnu js b asjaaouoa sajquioq soj sopo} b opsp s^n

•Bfanb Bun uoa isb^ esajdxa oj jopijq
-nasap ja A 'jpBj sa ou oviaiqnasap aiuauíinoa ja Jod Bq^jBm b^j

•uozbj bj ^ soprnias soj aj^no BqiuB sbui BpBaipui OJad 'BpBaijpsdsa ou
UOIOB^OJ BJ B¿ B^UTldB 3S anb OJ UO3 ' (%) OJ3ÍJ3a&lt;^ ^ 9n^ SBI nOS

(¿8) tíBlnIB ^iisanu ap oioaad jb opBjdinoo tr^sa soasap
soaisann ap onn Bpsa :uozbjo3 oidoad ja Bj^uoa jBq^nj sa ojnQ,,

'(¿6) MBIP aP ^Ji^^nnjB 98 A biujb jb
jBijnaad 83 nozej B^,, -jojcja jsp iijbs uapand 'sopBiiBSua sopo} uajsa
anbuny " (96) ttouiniBa ja aanpuoa apuppB BpiAjo anb pp uaiqurei
9nb -í^bjj^ :oaaj -jaaouoo b uspnAB aj opom uti^jb ap 'ugiq
'ububSu^ o[ ou soppuas soj aiuainSisnoa jod : BiiqB ns na uozbj
bj omsim je ap uopB^i}saAui iod o^jaiqnasap Bq p anb xpap s^j

jsaonoa A jio 'isa uopond as anb sesos sb¡?? 'Bnosjad BJamijd na oSarq
'oiJBiponu^juí un B;&gt;i[dtut jio p anbaod (^6) ttSBfaao sb^ anb eo^nSas
sbui soSpsa) uoe sofo so'^,, :oiua|oiA aiSBJ^noo mi aoajjo as anb o^;
V '(6) SB^^qjcq 8Bmp3 nan^i) anb sajquioq bo^ Bj^d soSijsaí sop^m
nos BBfaJto sbj á soto so[M :ojxaj ojjo na opnB^ijpadsa '(^6) lt8OPl
sonapq eo\ ap oiq^s sbui p Bja ^juE^sqo ou anb 'oiamojj b Bjpa^ns
oulo^ 'sBisaijtuBiu sbso3 sb[ b oioadsaj ainaniBia^dnioa jBns^na nBÍap
as sa^qmoq so^,, ^saouo^ua aoiQ •[Bnosjad Bpnauadxa oraoo ajatjajd
so[ anb Boipui unB A 'ouistui so{ ap zapi[BA b^ a^onooaj sa^n^ so[ na
8OJJO SO^ A 'SO8OUBbU3 OUIOO SD^qiSUOS SOIBp 8O[ B BpBJjaO BOIJIJ^
uaoBq anb soinam^Bj^ ojpnbB aa^ua gauoiooipBunoo sb^
uopBAjasqo bjso Bjusno na opuoiuoj^ 'sem jBjajouoo uis 'nppBurpjcoqns
ap sa nopBpi Bsa anb jbiujijb Bupod as :uozbj bj A sopiinas soj ap
so^sp soj ajina nopBpj: buii ainainSisnoa jod o^ipBjajj na Í
•Bpnaiiadxa biuijui bj Bsajdxa opnsna
ap onajj ubj A omifojd jb asjijapj jb oinisjjnp afBnSnaj ns
ap sa on anb opoui oq •Bioijsnf bos Bjambis ra SBzmb 'Binp Anva sa

rjináas napsnd oj sajquioq soj sopo)
anb A 'ouanq js sa ja jod Z3A Bjauíiad jod opBonaBjd outuib3 asa
anb ap opiDuaAUOD Bjsa oji[3bjojj 'jidbj bss on jbzubab snbnny

•ojnjnj jb Bzjanj ap s^anij opnaipuaj A
opuauqnasap uba as anb 'sopBpijBtijjiA ap opsuajd JBjsa :usapuBj^,,
soj ap ojnoiuiBsuad pp ou8ts ja ajuatuBjsnf sa as^j ¿Bjjodnii ?n()?
¿sBaujj
SBSa jiquasa jb ttojn3so,, ja sesoa sbjubj osaad o^a^? :BJBiafqo nain^jB
uoioBU^ipui uoa anb Bjsi;q 'sisaSaxa bj jBnu^uoa une Biapod ag
'Bzajjaq bjbj ap uaSBmi Biutsij^Bx^ Bun ua opionpBJj
Bq oj 'Bjaod sa anb 'j^ "ojEipamuí ap BuopaBaj buijb Bidojd ng
ou semap soj anb sojuottnenrpj sopn^s auaii ojnaiuiujns ja
-saaadiq ja BJBd anbjod 'MaxioD 'ba buijb j^,, ^buuijb eaouoju^j
'Bsojojop aiuauíjBniíJídsa Bja Bpuaijadxa
Bpoj ja na A 'uoSbuii bj ajqos uoAn oiusiai ns opusiaa^ojd op^jsa Bq
anbjoj -Buií^ojA ns jaA ap ozoS ja na ou 'oqoíq ja na aanpo^d O)sa
anb uop^ijjB bj na Bsuaid ojos oj^aBjojj -buisiui bj ap oiuoiuibjjb^
-sap un uis aanpojd as ou Bjaj bj b ojDasni jap Bp^Sajj bj o^a^

)uy *o)33sui un ap sbjb ap JjJBq ja omoa anua} Bas anbunB
'soiusoo ja amudmi odaana ja ajqos anb noioBjqiA buiijui sbih bj

•oai^qiq jojnB ja BjJip
omoa 'SBjaA ou A sofo SBjpuaj 'sb^io ou A sopio SBjpuaj 'ubjbubSu8 ^j

*epiA A oiuamijB zaA ns b sa
anb 'opBAi^om Bq bj anb oj ap Bosnq ua ba A o^naimponoa pp Buoai
ns ap Bjund bj buiosb jnb^ jod— aiuajajipni Bpanb on 'umsaadnii Bsa

pBpiJBO UTS B)S3 A 'BlOlJStlf 33Bq OUIS3J3 {^ "OUIAip JOUIB pp 9OUB3JB SOJ
opuapnpBj} BUBinnij BjqBpd bj b un^ opBqonosa eq ou opunm j^

sopiinas souisitu soj ap sojBp soj 'uuozbj,, eanaii ou omoa 'opjaj^
•Bjoajni Bqjnj
bj b ssiaaanaiiad 'uaaonoa ou anb oj b uBipBj anb (¡uijaBjajj bji
ap auiuioQ son Bjaqij) sojjad soj ouioa ssaas ^npzsj,, noa ssp on is
'u^zBj uoa sBJBp ou 'sfajpj n^pB^iisaAui Av\\ on is :o^jg
•4íasjBSiisaAui,, orasira oj sa anb oj o 'Bid
-oíd bj ajqos 38J3ajoa 'BjjBjjuoana Bjsd otJBsaaau sa 'oSan^ (o#g
(o'j

'(06) a^^^iais apsap ajsixa uozbjj

(0-^

•(•[g) Btup ja na ajstxa uozb^j

BjeBq ajiinsuBJj apuop ua 'osuai ojund ap apadss Bun ns spejinaa
aiuauiB}33jiad 'BUBiunq BmjB ja Bjsa jsy -omisinbiJ opinajuoo ns opusj
-aAaj ba ua^Biui bj jcojoa 3p ou3jj ojijpBnD Bun u^ opuBzijajuig
'Bssjd ns jeasnq b opBJBdsip ojbs A a^aui
-ajjsa 3s 'buibjj bj ajqos oioasui un appui SBuade oaaj -BfajBd A buij
jBJídsa bj Biod^ os anb na soipBj soj sopo} uannaj a^ apuop 'ojjuao
ja ua Bpanb as Bjjanm omoa A upBonjjnay ¿ojuauii[B ja BJBdsj}B
apuop paj bj BpuBisns Bidoíd ns uoa opuaifa; ba anb 'jbiuiub jap
ofsqBj} ja jBAjasqo b 'oAi}Bsuad iBjnquiB^p ns ua opmajap Bq as sanb
-soq soj ap ouejnq ja 'sajquioq soj ap oSimaua ja saaaA SB}usn[])?

:isb asjBsa^dxa Bjjpod anb A 'sopBj
-p BjÍ sojuaniSBjj saxi ua aiuaniBipijduiT opiuajuo^ 'omsi^ojis un ap

¡Bisaod bj ap ojjas ja sa^qisuae-jadiq
soiuapoui soj ap ajua.ij bj na opsdiuBisa usq anb sauBm soj joj!

�Llega el momento de preguntarse qué es esa razón, ese conoci
miento que posee Heráclito, que los demás no poseen pero pueden
llegar a poseer, que es causa y razón de la tristeza del insigne, porque
desespera de ser escuchado. Otra afirmación rotunda nos sale al en
cuentro, condensando muchos conceptos ya insinuados o presentidos:
"El pensamiento es la más grande de todas las virtudes, y la sabiduría
consiste en decir la verdad y en obrar conforme a la naturaleza,
enseñándola" (98).
De golpe Heráclito nos ha instalado en su

ticular" (104. Sin esa nueva vida del logos: "muerte es lo que sen
timos estando despiertos y sueño lo que sentimos estando dor

midos" (105).

La sabiduría consiste en una sola cosa: conocer la razón que go

bierna todo penetrándolo todo" (106).
"Con la razón que rige el universo están en desacuerdo, aunque
estén en continua relación con ella y las cosas que diariamente en
cuentran les parecen extrañas" (107).
"Los hombres, en el estado de vigilia, tienen un solo mundo, que
les es común a todos. Pero durante el sueño, cada uno retorna a su

b) Etica
simplemente uniendo la intelección y la acción, más, mucho más,
poniendo la intelección como causa y fin de la acción. No es la pri
mera vez que lo ha hecho, pero nunca con tanta claridad como en
esta ocasión. En su primer fragmento lo había anunciado en tonos
proféticos: la razón existe eternamente y todas las cosas suceden,
acontecen, conforme a ella, "pero los hombres se revelan inexpertos
cuando se ponen a prueba en las palabras y los hechos" (99). Des
pués había usado una de sus más raras imágenes para traducir su
realidad psicológica: la araña que se "percibe" y "corre" inmediata
mente, en cuanto siente la ruptura de la tela (100). Ahora la encon
tramos coronando la actividad humana o íntimamente unida a ella.
Asoma históricamente de nuevo el tema socrático. El "Logos" y la
vida, palabra y acción, se encuentran. Heráclito es el primer filósofo
para quien: "El conocimiento del ser se halla en íntima conexión y
dependencia con la intelección en el orden de los valores y de la
orientación de la vida y con plena conciencia, incluye el primero en
la segunda", dice Jaeger (101). En la plenitud de los tiempos recién
se escucha la fórmula definitivamente sintetizada e identificados los
términos "Yo soy el Camino, la Verdad y la Vida". "Yo" es el Verbo,
el "Logos" divino hecho hombre. Heráclito lo atisba de algún modo.
Al fin y al cabo "si se dice la verdad y se obra conforme a la natu
raleza" se avanza en una sola dirección; el esfuerzo humano forzo
samente busca a Dios, aunque pretenda darle extraños nombres.
Hesráclito pues, está de acuerdo con el genio griego, que cree
alcanzar la virtud por la sabiduría.
"El "Logos" da una nueva vida sapiente (102), enseña a actuar.
Por no seguirlo ".. .los hombres no saben lo que hacen cuando están
despiertos como olvidan lo que hacen durante el sueño" (103). "Es
por eso que es preciso seguir lo que es común, pues lo que es uni
versal (la razón en el alma) es común. Más, aunque razón sea uni
versal, la mayor parte viven como si tuvieran una inteligencia par(98)Frag. 112.
(99)Frag. 1.
(100)Frag. 67 a.
(101)Jaecek. op. cit., pág. 202.
(102)Jaeces, op. cit., pág. 202.
(103)Frag. 1.
— 132 —

propio mundo" (108).
Una nueva imagen, la de vigilia y sueño explica o indica el pen
samiento. A través de todos ellos surge la gran dignidad moral del
que sigue la razón, del que entiende y actúa según ella.
El efesino trata luego otros temas, mejor dicho otros puntos que
tienen relación con la ética. Muchas observaciones son finas, aunque
parezcan pueriles comparadas con estas sentencias rotundas en las que
se habla del "logos". Pero en el fondo están jerarquizadas en relación
a ese valor supremo, puesto como estrella polar de todo el afán hu
mano. Por consiguiente, aunque dotado Heráclito de la extrema sen
sibilidad de un artista, no será un eudemonista, como hace notar
Aloys Fischer, lo que se corrobora en más de una ocasión: "Si la fe
licidad consistiera en los placeres corporales, deberíamos considerar
felices a los bueyes mientras comen" (109. "Los asnos preferirían la
simple paja al oro" (110).
También en este sentido se puede interpretar un fragmento ya
citado, "...cada uno de nuestros deseos está comprado al precio de
nuestra alma" (111), si se aclara yuxtaponiendo otro texto:
"No sería mejor para los hombres que todos sus deseos fuesen
satisfechos" (12).
La felicidad no está pues en el placer sensible y la tendencia
moral del pensador es elevadísima, aunque no esté exenta de con
tradicciones. Lo anota el mismo Aloys Fischer: según él en ningún
momento Heráclito dice en qué consiste la quinta esencia de la mo
ralidad, no indica su contenido; parece que esta respuesta está en el
texto en que se ensalza el pensamiento como la más alta de las vir
tudes y se define la sabiduría (113) que se convierte así en una
"ascesis". Donde parecería subsistir una contradicción es entre ese
deber que ordena seguir lo que es común y el hecho de que Heráclito
no puede prescindir de su índole aristocrática y un ideal individualista
que le hace despreciar la multitud.
(104)
(105)
(106)
(107)
(108)
(109)
(110)
(111)
(112)
(113)

Frag. 2.
Frag. 21.
Frag. 41.
Frag. 72
Frag. 89.
Frag. 4.
Frag. 9.
Frag. 85.
Frag. 110.
Frag. 112.
— 133 —

�•zii •**&amp;(su)
•on •*^^(zii)
•S8 "J(III)
"6 '***&amp;(Olí)
•f íbjj(6oi)
•68 "'"¿I(801)
Z¿ •Í"J^(¿01)
• -"^(901)
"IZ '"J(SOI)
•Z SBJ.J
•pninjnuí bj jBtaajdsap aaeq aj anb
BjsijBnpiAipui ^op; un ^ boijbjoojsijb ajopuj ns ap jipuiasajd apand on
ojijaBjajj anb ap oipaij [^ Í unuioa sa anb oj Jináas Buapjo anb jaqap
asa ajjua sa uoiaaipBjjuoa Bun atjsisqns Bi.iaaa.ied apuoQ *4tsisaasBw
Bun na jsb aiaaiAuoa as anb (gn) ^jjnpiqes b[ auipp as A sapnj
-jia sbj ap bijb sbiu bj ouiod ojuauuBsuad ja BzjBSua as anb na oixai
p na Bjsa Bjsandsaj Bjsa anb aaajBd ^opiuaiuoa ns Boipui on 'pBpijBj
-om bj ap Biouasa Bjuinb bj a^sisuoa anb ua aaip ojij^Bjajj ojuaioom
un^um na ja unSas uaqasi^ SA"ojy oiusiur ja bjoub vj -sauoiajipBjj
-uoo ap Bjuaxa ajsa on anb une 'BnnsipBAaja sa jopBsuad jap piom
Bionapua^ bj X ajqisuas jaaejd ^a na sand Bjsa on pBpiaijaj Bq
nasanj soasap sns sopoj anb sajqmoq soj BJBd jofam Búas o^[,,
:oixaj oj^o opuaiuodBixn^ bjbjob as is '(ixi) BnlIB BJisanu
ap oí^aad jb opejdino^ Bisa soasap sojjsanu ap oun BpBa---?? 'opBjra
ba" ojuaitóBjj un jBjajdjajuí apand as opuuas a^sa ua uaiqniBj^
'(Olí) OJO IB BÍB&lt;I ajdrais
b^ UBiJijapjd sonsB so^,, '601) uainoo SBJiuaiui saÁanq soj b saaijaj
jBjapisuo^ souiBjjaqap 'sajBJodaoa saaaoBjd soj na Baai^eisuoo psppxj
-aj bj ig,, :uoisBao eun ap sboi na Bjoqojjoa as anb oj 'jaqosi^ s^ojy
iBion aDBi^ omoa 'Bjsiuoraapna un Bjas on 'bjsijjb un ap pBpijiqis
-uas Einajjxa bj ap o;ijoBjajj op^jop anbunB 'ajuain^isuoa joj -oubui
-nq ubjb ja opoj ap jBjod Bjjaxjsa ouioo o^sand 'oinaadne iojba asa b
uopBjaj na SBpBzmbjBjaf nsjsa opuoj ja ua ojaj *(^o^oj,, jap Bjqsij as
anb sbj na SBpun^o^ SBiouajuas sbjs^ uoa SBpsjBduioa sajuand uB^zaaBd
anbunB 'sbuij nos sauopsAJasqo sBqanj^ -Bopa bj uoa uopBjaj uauau
anb soiund sojio oqaip jofam 'SButaj sojjo o^anj b^bjj ouisaja j^j
'Bjja niii&gt;as BnjaB A apuaijua anb jap 'uozbj bj anSis anb
[ap jbjoui pBpinSip ub.iS bj a^ins sojja sopo} ap saABjj y •o^uaiiues
-uad ja Boipui o B^ijdxa ouans A. btji^ta ap bj 'uaéBiui babiiu buq
"(801) opunm oidoad
ns b BUJOjaj oun Bpsa 'ouans ja ajuBjnp oaaj 'sopoj b nnuioa sa saj
anb 'opunin ojos un uauap 'biji^ia ap opBisa ja ua 'sajqinoq so^,,
•(¿Oí) u3BuBj}xa naoajBd saj UB^iuana
-na ajuaraBiJBip anb SBSoa sbj á Bjja uoa uoiaBjaj Bnuiiuoa na uajsa
anbunB 'opaanaBsap ua ubjs^ osjaAtun ja aSu anb uozbj bj uo[),,
*(90l) PO;* ojopuBJtjanad opoj Bujaiq
-08 anb uozbi bj jaaouoD :bsoo bjos eun ua aisisuoa BunpiqBs ^j

'(SOI) 8oPíra
-jop opuBjsa somiiuas anb oj ouans Á sojjaídsap opuejsa somi^
-uas anb oj sa ajjanui?) :so8oj jap BpiA BAanu Bsa uig ~fQ\) ^J

i •&lt;/•zii
-asa
•

T\ "8bj J (SOI)
^0Z 'ÍBd '-jia
T (ZOI)
ZOZ *?&lt;! 'm&gt; *rfo 'Ha^av f (IOI)
•B ¿9 -8M i (001)
•t -8b J^ (66)
Já (86)
Biaua^ijajuí Bun uBjaiAn^ is omoa uaATA aja^d jo^bui bj 'jbsj^a
-inri cas n^zBj anbunB 'sbj^j •nnuioa sa (buijb ja ua uozbj bj) jbsj3a
-mn sa anb oj sand 'uninoa sa anb oj am^as ospajd sa anb osa jod
83 "(SOT) ttou8ns Ia aiuBjnp uaoBq anb oj uspiAjo omoa soiJaídsap
uBjsa opuBna uao^q anb oj uaqss ou sajquioij soj- • •^ ojJin^as ou joj
UBnjaB b Buasua '(zot) ^inaidea BpiA BAanu eun Bp ^soSo^j,, j^,,
•BunpiqBS bj aod pnjjiA bj jbzubo^b
aaia anb 'oSauS oiuaS ja noa opjanaB ap Bisa 'sand oijpB^ajj
'sajquiou souBjjxa ajjsp Bpua^aad anbunB 'soiq b Basnq ajuauíss
-ozjíoj ouBuinq ozaanjsa ja íuoiaaaaip bjos eun na bzubab as ttBzajBa
-niBu bj b anuojuoa Bjqo as A pBpjaA bj aaip as is,, oqsa ^e A uij jy
•opoui nnSjB ap eqspB oj ojijaBjajj -aaqiuoq oqaaq ouiAip soSo^^,, ja
'oqja^ p sa ^o^n 'ttBpi^ bj A pBpja^ bj '0U1UIB^ ja Ao^ oj^?5 souiuiaa^
soj sopBaijpuapi a BpBzpaiuis a^uauiBAijiuijap Bjnuuoj bj Bqanasa as
uapaa soduiaii soj ap pn^iuajd bj u^ *(xot) -laSasf aaip 'uBpun^as bj
ua w^niud js aÁnjoui 'Biouapuoa Buajd uoa A BpiA bj ap u^i^B^uaiao
bj ap A saaojBA eoj ap uapao ja ua u^iaaajajuí bj uoa Biauapuadap
A uoixauoa buii^uj ua Bjjsq as jas jap ojuaiuiioouoa ^^^ :uamb bjbcI
ojosojij jamud ja sa ojipBa^jJ -UB^juanaua as 'uoiaas A Bjq^jBd 'BpiA
bj A 448080^^ J^ 'ODíiBaaos Buiaj js oAanu sp ajuauíBaraoisiq Bniosy
'Bjja b Bpmn ajuauíBuitjuj o BUBumq pBpiAijaB ej opuenojoa soiubjj
-uoaua bj BJoqy "(ooi) BI3^ Bl 9P Bjn^diu bj a^uais ojiiBna ua 'a^uaui
-BiBipaumi tt3jjOD?? A ttaqiaj3d^ as snb bubjb bj :B3io[ooisd pttpipa.i
ns ji^npBJi BjBd sauaS^uii sbjbj sbui sns ap eun op^sn Bjqsq sand
'(66) ,,soqoaq soj A SBjq^j^d sbj ua Bqon.id b uauod as opu^no
i UBJ3A3J as sajqiuoq soj ojad&gt;? 'BJJ3 B anuojuoa 'uaasjuoaB
•uapaans SBSoa sbj sepo} A ajuauíBuaaja a^sixa uozbj bj :soatjajojd
souoj na opBiounuB Bjqsij oj o^uauííÍBjj jaiujjd ns u^j -uoisboo Bjsa
na onioa p^piJBja bjubj uod s^unu ojad 'oqaaq Bq oj anb Z3A bjsui
-ijd bj sa o^¿ 'uop^e bj ap utj A BsnBa ouioa upia^ajajuí bj opuaiuod
'sbui oqanuí 'sbhi 'uoiaa^ bj A uoiaaajajuí bj opuaiun ajuauíajdiuis

(q
ns na opBjBisui Btj sou ojipBjajj adjoS

"(86)
bj b auuojuoD jBjqo ua A p^pjaA bj jiaap ua a^sisuoa
Bijnpiq^s bj A 'sapn^jiA sbj SBpoi ap apuBjá sBm bj sa ojuaxniBSuad j^j,,
rsopijuasaad o sopBnuisui vA sojdaauoa soqanm opuBSuapuoo 'oJiuana
-na jb aj^s sou Bpunioj u^iaBuuijB bjjq 'opBqanDsa jas ap BJadsasap
anbaod 'auSisui jap Bza^stJi bj ap uozbj A BsnBa sa anb 'jaasod b js^ajj
uapand ojad uaasod ou ssuiap soj anb 'ojipBjajj aasod anb ojuaiui
asa 'uozbj esa sa anb asjBiun^ajd ap ojuaraoni ja

�Pero "hombre" que se recoge para mirarse cara a cara con su
alma, teniendo una interrogante ético-intelectiva, al que se le presenta
el eterno problema de la felicidad, no puede rehuir el que se viene
con este de la mano: el de la muerte. No importa tiempo ni lugar.
La solución dependerá de esas dos mentadas coordenadas. Heráclito,
"investigándose a sí mismo" se lo topó y se lo planteó en términos
griegos, como la aspiración a la fama perdurable.
"Hay algo que los más nobles prefieren a todo: la gloria eterna
a las cosas perecederas. Pero la mayor parte se contentan con estar
alimentados como el ganado" (114). "Aquellos que cayeron en el
combate son honrados por los dioses y los hombres" (115). "La
muerte más gloriosa recibe los honores más grandes" (116). "Las
almas caídas en el combate son más puras que las que sucumben a
las enfermedades".
Textos que no desmienten por otra parte la apasionada admi
ración del aristócrata por aquella costumbre que según Spengler había
forjado una cultura. Se agrega la creencia en la inmortalidad per
sonal y el juicio individual, expresados en fragmentos oscuros donde
reaparece la imagen llena de poesía. Todo lo cual, en conjunto, pre
senta una flagrante contradicción con otros puntos del sistema, según
se verá: con la ley del eterno obrar, que en último término se con
funde con la fatalidad y los mandatos del destino.
"No son más que cosas probables las que el hombre más digno
de confianza conoce y retiene. Pero la Justicia alcanzará ciertamente
a los autores de mentiras y falsos testimonios" (118).
"¿Cómo podría el hombre ocultarse de quien no desaparece

La necesidad de ordenamiento también es anacrónica, pero títulos
y ordenación, si en cierto modo lo desfiguran, en otro destacan una
armonía que escapa al primer golpe de vista. Por sobre todas las cosas
ha surgido ya con claridad suficiente la plataforma antropológica de
las doctrinas de Heráclito. Se puede hablar del concepto de "hombre",
no en el sentido de que Heráclito tuviera conscientemente un con
cepto (esta palabra data de Aristóteles), pero sí de una imagen per
fectamente coherente, que aparece bajo esas pinceladas maestras del
efesino en sus sentencias aforísticas y de las extrañas metáforas pro
ducidas en colaboración entre un magín que trabajaba a explosiones
geniales, y una sensibilidad hiperestésica.

jamás?" (119).

"Los que han leído "de los jóvenes" (en Hesíodo fr. 17. 1, 2)
afirman que según Heráclito, el período de una generación es de 30
años, espacio de tiempo en que el padre ve a su hijo hacerse capaz
de engendrar" (124) Aquí la perfección tiene un sentido puramente
fisiológico. Spengler sostiene que el concepto de "vida humana" para
Heráclito se identifica con el de "generación", en el cual la existencia
individual no es más que un momento, una fase de una ininterrumpida
metamorfosis, visión según él, más morfológica que fisiológica. Aduce
este concepto como ejemplo de la concepción del movimiento hera
clítico, como un eterno cambio que constantemente se repite según
un ritmo (125). Para probarle se apoya en los textos: "es la misma
cosa que vive en nosotros: la vida y la muerte, la vigilia y el sueño,
la juventud y la vejez. Estas últimas, al transformarse, se tornan las
primeras y al transformarse de nuevo, son las segundas" (126); "una
vez nacidos quieren vivir y luego morir, o más bien reposar. Y dejan
atrás de ellos niños que a su turno morirán (127). La vida se debe
pensar como un cambio constante de vejez y juventud, como un
aumento y disminución de energía.

"Allí, ante el que es (los héroes) se levantan y se hacen guar
dianes vigilantes de los vivos y los muertos" (120).
Creencia en la inmortalidad personal y el juicio que había ano
tado ya Hipólito, adjudicándosela en los términos de la catcquesis
cristiana, lo que la falsea, porque le atribuye la resurrección de la
carne (121).
Pero aquí ya es necesaria una "mise au point", una especie de
recapitulación, porque ya tenemos lo que podríamos llamar:
c)

El hombre lógico

siguiendo a José Corts Grau (122). Quizás no mentira, si exagerado,
sería dejar atrás páginas encabezadas por dos títulos como "Psico
logía" y "Etica". En todo el texto heraclítico, claro está, no se
encuentran.
(114)
(115)
(116)
(117)
(118)
(119)
(120)
(121)
(122)

Frag. 29.
Frag. 24.
Frag. 25.
Frag. 136.
Frag. 28.
Frag. 16.
Frag. 63.
Hippol. Refut. IX, 10 (22 B 63-66).
Corts Grau. op. dt., pág. 69.

— 134

El "hombre" pues tiene alma, y en el alma habita la razón, la
que se descubre por la investigación de sí mismo. Los sentidos en
gañan al hombre de "alma bárbara", pero no al sabio que busca su
testimonio, una vez descubierto el "logos". Siendo el "pensar" la más
alta de las "virtudes", reflexión y acción son inseparables y se puede
decir estrictamente que el hombre de Heráclito es un "hombre ló
gico", teniendo este último término un contenido ético-intelectivo.
El "logos" es una ascética del hombre, una "ascensión", un ca
mino de perfección, que es común a todos. El filósofo se planteó con
cretamente cómo y cuándo esa perfección era alcanzada y los límites
temporales dentro de los cuales se desenvolvía. "Heráclito y los es
toicos dicen que el hombre comienza a conseguir su perfección hacia
los catorce años, época en que el líquido seminal se pone en movi
miento" (123).

(123)
(124)
(125)
(126)
(127)

Aet. I, 23 (22 A 18).
Plut. Def. Orac, 11, f. 415 e.
Spencler. op. ci(., pág. 26.
Frag. 88.
Frag. 20.
^ 135 —

�si

— sei —
*0Z *^BJ^ (¿ZI)
•88 '^"*^ (9^1)
od '
&gt; 'H313I3dg (SZI)
'II '•ovio •fag 'inij (^zü
•(81 V ZZ) ÍZ 'I '•l^v (ZI)
ap u^ionuiump ^ oiuainne
un oraoD 'pn^uaAnf ^ zafdA ap aiUEjsuoa oiquiBO un ouroo jssuad
aqap ^s BpiA B^j • (izi) ubjijoui ouanj ns b anb souiu sojjs ap sbjjb
UEfap j^ '.resodaj uaiq bbui o 'jijoui o^anj ^ jiaia uajainb sopioBU zaA
BimM í (9^l) 446BpunS^8 sbj uos 'oAanu ap asjBuuojsuBjj jb ^ SBjamijd
SBJ UBUJOJ 38 '38JBUIJOJ8UBJJ JB 'SBIUIljn SB^S^ 'Z^Í3A BJ 1 pnjuaAnf BJ
'ouans p A biji3ia bj 'sjjanuí bj ^ ^piA ^I :sojjosou na ^aia anb bsod
Btnsini bj ea,, :8ojxaj soj ua BXod^ as ajj^qojd bjb^ '(s^l) oraJÍJ nn
unSas ajida^ ae ajnaniajuB^suoa anb oiqiuBa ouja^a un oiuoa 4oaiijp
-Bjaq ojuaiiuiAOin pp uoiadaaaoa B[ ap o[dmafa oinoa ojdaauo^ ajea
a^npy *B3i!á9[oi8ij anb B^iSp^ojjora sbui 'p unáas u^isiA 'sisojaoinB^atn
epiduraxiaiuini enn ap as^j enn 'o^uaunoni nn anb sbui ea ou pnpiAipui
Biaua^sTxa e\ pna p ua 'ttu9iaBjauaS5^ ap p uoa Baijpuapi as o^ipsjajj
BjBd 41BUBUinq ^piA,, ap oidaanoa p anb auaijsos ja^uadg 'ODiS^^oisij
ajuaraBjnd oppnas un auaij uop^aj^ad b^ mby (^Zl) tt-iB-ipnaSua ap
ZBdea asjaa^q oftq ns b 3a ajpsd p anb ua odraai^ ap oiaBdsa 'soub
Og ap sa uoiaBjaua3 Bun ap opouad p 'ojTpBaajj una as anb ubuijijb
{Z 'i '¿I 'JJ opoj^aH na) tísauaAof soj ap,, opia[ ubi[ anb so^,,
'(2ZI) oiuaiui
-iAoin ua auod as puiraas opmbi[ p anb ua Booda 'soub aaJojBD soj
BiaBq u^iaaajjad ns jin^asuoa b Bzuaimo^ aaqiuoq p anb uaaip soaroj
-sa so[ Á. ojipBJajj^^ 'BiA^OAuasap as sa^na so^ ap ojjuap sajejoduiai
saiiuiij so{ Á BpBzuBa[B bj3 uopoajjad Bsa opu^na A 00193 aiuauíBjaj
-uoa oa)UB^d as ojosojij ^^ -sopo} B unuioa 83 anb 'U9paajjad ap ouiui
-bo un 'ttuoisuaosB,, Bun 'ajquio^ pp BaijaasB Bun sa 4tsoSo|;w ^^
•OAijoapjm-oaija opiua^uoD un ouiuiaaj ouiijjn 3)83 opuaraai 'ttoaxS
-o^ ajquioq,, nn ss o^i[aBaajj ap aaqtnoq p anb ajuaiuBjajj;sa jpap
apand as A sajqBJBdasui nos uoiao^ A uoixa^jai 'usapniJiA,, sb[ ap bj[b
sbui v\ ttJB8uad,, p opuaig *tlsoSo^,, p ojjaiqnasap zaA Bun 'oraoraxisaj
ns Basnq anb oiqBS ^b ou ojad '^BJBqj^q Buip,, ap aaqraoq p UBUBá
-ua sopijuas so^j 'ouisiui is ap u^iaBáyisaAui bj jod ajqnasap as anb
bj 'u^zBa v^ BjtqBi| Bmp p ua A 'biu[b auau sand Maaqnioq,, ^^
•Boisaisajadxtf pBpijiqisnas Bun A 'sa^iua^
sauoiso^dxa B BqBfBqBjj snb ut^bui un ajjua uoiaBJoqB^OD ua SBpionp
•ojd SBJojB^aux 8bubjjx3 SB^ 3p A SBaijsjjojB gBiauajuas sns ua ouisaja
pp SBJisaeui SBpspauíd SBsa oí^q aaajBÜB anb 'ajuajaqoa ajuaniBjoaj
-jad uaSBUTT Bun ap ib ojad ' (sapj^jsixy sp BjBp BjqBpd Bjsa) ojdaa
-uoo un ajnauísiuaiasnoo BjaiAn^ ojipfjajj anb ap oppuas p ua ou
'ttajquioi^,, ap ojda^uoD pp jB^qsq apand ag •ojxpBjau ap SBuiJjoop sbj
ap Bai^ofodoJiuB BuuojBjB^d b^ ajuaiatjns pepiiep uoo Bj opiSans Bq
SBSoa s^\ SBpoi ajqos aoj *bj8ia ap ad^oá aauíjjd p Bd^asa anb BjuonwB
Bun uBaB^sap ojio ua 'uBináijsap oj opom o^aaio ua is 'u^iaBuapao A
p ojad 'bdiuojobub sa uaiquiBj oiuainiBuap.ro ap pepisaaau ^\

•69 -gyd '• -do -nvaQ SIB03
"(99-E9 a ZZ) 01 'XI •"/" "
•9
91
-8Z
•9SI
'SZ
•J-Z
•6Z

(IZI)
(OH)
(611)
(811)
(¿II)
(911)
(SU)

•uB^juanaua
ae ou 'Bisa ojb[o 'ooijipBjaq o^xaj p opoi ug -^oxia,, A ttBjSo[
-odtsj,, ouioa 8O[njjj sop jod SBpBzaqBana SBui^Bd sbjib jBfap buss
'opBaa^Bxa is 'BJiiuaui ou SBzm^) •(^i) nBj^ suo^ asof b opuam^ís
o^iooT aaawoH ^^ (a
:jbuib[[ soraBupod anb 0[ soraanaj ba* anbjod 'uoioB^njid
ap aiaadsa un 'M}uiod nB asini,, Bun BiJBsaaau sa vA inbs oaa^

(I^T)
()

b^ ap uopaajjnsaj bj ajínqijjB a^ anbjod 'Baspj b[ ^nb o[ 'bubi;sij3
sisanba^BO bj sp eouitniaj so^ ua BpsopuBaipnfpB 'oji^odijj tbA opBj
•oub Bjqsq anb opmt p A [Buosjad pBpipiJouini bj ua Bpuasj^
"(OZl) K8ojjanni boj A soaia bo[ ap saiuBjiáiA sauBip
-jsnS uaoBq as A ubjuba^^ as (eaoaaq eo\) sa anb p aju^ 'j[iy,,

•(611) ¿6?niBÍ
aaaJBdssap ou uamb sp aejBjfnao ajqinoq p Bjjpod ouio^)'ín
*(8Il) soruounisaj sos[bj A SBjpuaui ap eajoinB soj b
aiuauíBjaap BjBzu^ap Bpijsnf b^ oj^j auanaj A aaouoa BzuBtjuoa ap
ou^ip 8BUI ajqnioq p anb sb^ sa^qBqoad SBSoa anb sbui uos o^¿n
oupsap pp soiBpuBta so^ A pBpi[BjBj B^ uoa apunj
-uoo as oniraaaj oraij[n ua anb 'jBjqo ouiaia pp Aa\ B[ uoa :bj3a as
nnSas 'eraajsis pp so^und soj^o uoo uopaipea^uoo ajusaáB^j enn B^uae
-ajd 'ojunfuoa ua 'pno o[ opoj^ -Bjsaod ap Bua[[ naá^uii b[ dasjBdssj
apuop sojnaso soiuaraáBjj ua sopBsajdxa '(BnpiAipux opinf p A [buos
-jad pBpipiJomuí b^ ua Bpuaajo B[ b3jb ag ^Bjnip^a Bun opBfjoj
BiqBq ja^uadg un^as anb ajqninisoo BjpnbB jod b^bjooisijb pp u^p
-iinpB BpsuoiSBdB bj ajJBd bj^o jod uajuaiuisap ou anb

^ppJ^
b uaquinons anb sbj anb s^jnd sbui uos aiBquioa p ua SBpjBo 8Bmp
8B1 '(911) sapuBiS sbui saaouoq boj aqpaj bsoijo^S sbui ajjanuí
vjn *(SXT) wB3jquioq so[ A sasoip soj jod sopBJuoq uos aieqmoa
p ua noja^BO anb so^pnby,, '(^&gt;n) MopBUB8 p omoo sopB^uaraijB
JB)sa uoo uB^uajuoa 38 aiJBd jo^but v\ oaa^ 'BBjapaoajsd bbsoo 8B^ b
cujaja btjo^^ B[ :opoj b uajaipjd sajqou sbui soj ^nb oSjb ^bjj,,
'sjqBjnpjsd buibj bj b u^pBJídsB bj ouioo 'so3aia3
souinua) ua oainejd oj as A odoi oj as uouisini js b asopuBSiisaAor,,
'o^ij3Bjajj 'BBpBuapjooo BBpBiuam sop SBsa ap BJapuadap uopnjos ^j
•jBánj iu oduiaij Bijodun o^¿ 'aijanm bj ap p :oubui bj ap a^sa uoo
3U3IA as anb ja jmqaj apand ou 'psppijaj bj ap Buiajqojd oujaja ja
Bjuasaad aj as anb jb 'BAijoajaiur-oaiía ajuBáojjajuí sun opuaiuai 'buijb
ns uoo BJBa b bjbo 9SJBJIUI BJBd a^ooaj as anb uajqmoq,, oja^

�En apoyo de la idea de Spengler parece que se puede citar este
otro texto:
"Un siglo es la más larga duración de la vida humana, que está
limitada por el nacimiento y la muerte. En consecuencia, los que
han reducido el siglo a un espacio de 30 años, han cometido paten
temente un error. Es Heráclito quien llama a este lapso "generación"
porque constituye una revolución de la edad del hombre y llama re
volución de la edad del hombre, al intermedio comprendido entre el
momento en que el hombre es engendrado y aquel en el cual en
gendra" (128).
Esta constante tensión movible entre dos puntos opuestos, que
Heráclito ha encontrado en sí mismo y lo ha conducido a un sistema,
la tenemos ya aquí aplicada en un sentido más amplio: hallada en
el fondo de ese "hombre" determinado que él es, está convertida ahora
en ley de vida del "hombre" en general, de toda la especie humana.
"La unidad de Heráclito se realiza mediante la tensión. La in
tuición biológica que se halla en esta idea genial es de una fecun
didad ilimitada", dice Jaeger (129). Queda todavía por fijar otro
punto: la posición de ese ser lógico de palabra y acción respecto a los
otros dos grandes temas de los fragmentos de Heráclito: el "cosmos"
y "Dios", sin olvidar que se trata de círculos concéntricos, es decir que
hay una superficie común a los tres. Dos puntos de referencia se en
cuentran: uno de lo más sorprendente: el mono por un lado, por el
otro Dios.
El mono más bello es feo, cuando se lo compara con la especie
humana (130). "El más sabio de los hombres, comparado con la di
vinidad, parece un mono en cuanto a sabiduría, a belleza y a todo

lo demás" (131).
Por aquí nuevamente se asoma, como criterio de jerarquización,
el supremo valor, la sabiduría, causa de toda elevación. Esto se con
firma en otro texto: "la naturaleza humana está privada de sabiduría,
pero no la divina" (132) y otro "point de repére":
"El hombre, en relación con la divinidad, es tan pueril como el
niño lo es con respecto al hombre" (133). Con lo que se aclara aún
otro aspecto: el criterio de la perfección es la sabiduría, cosa que
comparada con Dios no tiene el hombre, pero sí con respecto al mono,
en lo cual el niño se diferencia del hombre como el hombre de Dios.
Entonces entre la edad y la perfección no hay sólo una relación
fisiológica, sino ética-intelectiva y Heráclito atisba en la vida humana
una real y verdadera "edad perfecta". Atribuyéndosela al "hombre
lógico" (que deriva del logos palabra y acción) exclama:
"un sólo hombre vale para mi diez mil si es el mejor" (134)

porque de esa imagen, por no decir concepto del hombre, que el efesino forja, resulta inmediatamente lo que se podría llamar una
d)

Filosofía del estado

Es que política y ética se implican "existe una ley también, la
de obedecer a la voluntad de uno sólo" (135) se sobreentiende que
por ser el bueno, por sabio, por seguir la razón, porque la mayoría
de la multitud no lo es, ni la sigue. La sentencia supone una forma de
gobierno aristocrático, pero supone también que la fundamentación
del individuo y de la sociedad es la misma: es decir el logos, uni
versal y eterno, Heráclito lo afirma y lo desarrolla expresamente:
"los que hablan con talento debieran apoyarse en lo que es común a
todos, como la ciudad sobre la ley y aún más fuerte todavía. Pues
todas las leyes humanas toman su fuerza de la única ley divina que
extiende su poder tan lejos como le place, que basta a todo y lleva su
victoria sobre todo (136).
El pensamiento de Heráclito permanece fiel a la esencia del
hombre griego, vinculado a la "polis": se siente miembro de una co
munidad universal y sometido a ella. El hombre que adquiere con
ciencia de que lleva en su propio espíritu la luz eterna de la vida del
todo, adquiere la capacidad de participar en la más alta sabiduría
cuyos decretos proceden de la ley divina, comenta Jaeger (137).
Dentro de la interpretación de Spengler, el cambio es el principio
formal de la naturaleza orgánica. Ese cambio no escapa a nadie, pero
sí su ley. El mundo de los sentidos está sujeto al movimiento ininte
rrumpido. Todas las creaciones de la cultura: estado, sociedad, costum
bres, son producto de la naturaleza, están sometidas a las mismas condi
ciones de existencia que lo demás, es decir a la ley rigurosa de que
todo cambia y nada permanece. Para él uno de los grandes descubri
mientos de Heráclito está en haber mostrado la íntima relación entre
naturaleza y cultura. Concluye que nos encontramos frente a un sis
tema de relativismo completo, llevado a sus últimas consecuencias,
porque donde no hay un punto inmóvil los conceptos de ética y esté
tica sólo pueden tener un valor personal (138).
Olof Gigon, después de recordar que ética en los tiempos ar
caicos significa también política, hace observaciones valiosas: el
"logos" es llamado eterno por Heráclito, atributo que en Hornero y
Hesíodo corresponde a los dioses. También le adjudica el carácter de
"común", lo que dice relación a la comunidad o "polis". El "logos"
en su relación con los dioses se compara a la relación que existe' en
la ciudad entre los ciudadanos y las leyes, comunes a todos. La fuerza
de la "polis" es la ley, la de los hombres el "logos". Se le puede lla
mar "fuerza" porque defiende en el interior ¿el desorden y en el
exterior del ataque enemigo (139).

(128) CENSOBIH. 17, 2 (22 A 19).
(129) Jaecer. op. dt., Pág. 204.
(130) Frag. 82.
(131) Frag. 83.
(132) Frag. 78.
(133) Frag. 79.
(134) Frag. 49.

(135)Frag. 33.
(136)Frag. 114.
(137)Jaecer. op. etc., pág. 205.
(138)Spenclek. op. dt., pág. 28.
(139)Gicon. op. cit., pág. 203.
136 —

— 137 —

�— ¿El —
•0^ -?&lt;i[ '• • dO 'NO31 9
5 -8Bd '•;ito 'do
JS
02 -Sed "113 ' do -Hasa'*t
•m •^•'&amp;
S -3.Mí

(6I)
(8EI)
un)
(9I)
(SI)

*(6l) o^iraaua anbBjB jap jouajxa
n^ ^ napjosap jap joijajuí p ua apuaipp anbjod 44Bzjanj,5 jbhi
apand aj ag *448o2oj,, ja sajqraoq soj ap bj 'Aaj bj sa 44sijod,, bj ap
j ^j 'sopoj b saimiHOD 'saAaj sbj j. sou^peprno soj ajjua pepnia bj
n^ .ajsjxa anb uopBjaj bj b BJBdtuoa as sasoip soj uoa uop^jaj ns ua
44so2oj,, jg "m8!!0^,, p^piunraoa bj b uopBjaj aotp anb oj 'ítunraoD,,
ap J9JDBJB3 p BaxpnfpB aj uaiquiBX "sasoip soj b apuodsajjoo opoisajj
A ojamojj ua anb ojnqijjB 'ojijoBJajj jod oujaja opBmBjj sa 4tso^oj,,
p :sbsoijba sauopBAjasqo a^sq 'Boijjjod uaiquiBj bdtjiuSis soojbd
-jb sodraaij soj ua Boija anb jspjooaj ap sandsap 'uo^t^) jo^q
'(8l) IBnosjiad jo^ba nn aauaj napand o[os boi^
-ajsa ^C B^ria ap sojdaouoo so^ [iaohiui ojund un jÍBq ou apuop anbjod
'SBpuanoasuoo sBraijjn sns b opBAaj]; 'oja^duioD orasiAijBpj ap Bina)
-sis un b a^uaaj soniBjjuoaua sou anb a^npuo[) -Bjn^no Á BzajBJniBu
ajju^ uopBp^ Btnijm bj opBjjsom jaqsq ua Bjsa ojxjDBjajj ap soiuaim
-uqnosap sapuBj^ soj ap oun ja b^bj; -a^anBuuad Bp^u Á BiqraBD opoj
anb ap BsojnSii ^aj bj b ^pap sa 'SBUiap oj anb Bpuajsixa ap sauop
-ipaoa sbuisiui sbj b sEpijauios uejsa 'Bz^jBjnjsu bj ap o^onpoad uos 'sajq
-uinjsoo 'pBpapos 'opBjsa :Bjnjjno bj ap sauopsai^ sbj SBpoj^ •optduinjj;
-ajuiui ojuoiraiAotn jb o^ofns Bjsa sopijuas soj ap opunut jg; -Aaj ns is
ojad 'axpBu b Bds^sa ou oiquiBO as^ #BamBJO Bz^jBjn^Bu bj ap jbuijoj
oidpuxjd ja sa oiqniBo ja 'jaj^uadg ap uppBjajdjajuí bj ap ojjuaQ
'(¿l) ^^^aBf B^uauioa 'ButAip ^aj bj ap uapa^oad sojajoap soAna
BunpiqBS bjjb sbui bj ua j^dpijJBd ap pBptOBdBO bj ajambps 'opo^
jap BpiA bj ap Buaaja znj bj njujdsa oidojd ns ua ba^jj anb ap epuara
-uoo aaainbpB anb ajqmoq j^ *Bjja b opijamos A jBSjaAiun pBpmnra
-oo Bun ap ojquxouu ajuais as :ws;jod,, bj b opsjnDuiA 'oiáaijS ajquxoq
jap Bpuasa bj b jaij aoauBnuad ojijaBjajj ap ojuatniBsuad jg[
'(9l) P0^ 3^t{os btjojdta
ns BA3JJ 'A opoj b Bjssq anb 'aasjd aj oraoa sotaj qb^ japod ns apua^xa
anb BuiArp jíaj Boiun bj ap Bzjanj ns ubuioj SBUBranq sa^aj sbj SBpoj
san^ *BjABpo^ ajjanj sbui utib A jíaj bj ajqos pspnp bj oiuoo 'sopo^
b unraoo sa anb oj ua asjBAodB uejaiqap oiuajej uoa uBjq^q anb soj,,
:ajuauiBS3jdxa BjjoJJtBsap oj A buuijb oj ojijoBjajj 'oujaja A jbsjba
-iun 'soSoj ja jpap sa :buisiui bj sa pBpapos bj ap A onpiAipui jap
uopBjuauíBpnnj bj anb uaiqraBj auodns ojad 'o^ijbjoojsijb ouj^iqo^
ap Btnjoj Bun anodns Biouajuas wj -anSis bj tu 'sa oj on pníijjniu bj ap
bijo^bui bj anbjod 'uozbjc bj jmSas jod 'oiqBS jod 'ouanq ja jas jod
anb apuaijuaajqos as (l) I98 oun ap pB^unjOA bj b jaoapaqo ap
bj 'natqiuBj ^aj Bun ajsixa,^ UBOijdrai as Boija A Ba^ijod anb sg
oavxsa ^aa vi^osotij;

(p

Bun jsraBjj Bjjpod as anb oj aiuaniBjBipauíai Bjjnsaj 'bÍjoj ouis
-^ja p anb 'ajquioq jap ojdaouoo jpap on jod 'uaBuii Bsa ap anbiod

— 9l —

•61 -Sbj^(I)
•8¿ -B--^(ZU)
•S8 •8BJ^(II)
"28 •^J^(0l)
'tOZ '^?^ '•'? 'do -aaravf(6^1)
"(61 ¥ ZZ) Z '¿I -H
^ofaui ja sa is jim zaip ira BJBd ^jba ajqmoq ojos nn,,
:BniBjaxa (uoio^b A BJqBjBd eoSoj jap BAwap anb) ítoai8oj
ajqmoq,, jb Bjasopua^nqujy -^Bjaajjtad pspa,, Bjap^pjaA A jb^ Bon
BUBUinq BpiA bj ua BqspB ojijoBjca|j A BAijoajajui-Bopa onis 'Baigpjoisij
uopsjaj buti ojos jÍBq ou nopoa^ad bj ¿ p^pa bj ajjua saouoju^
•soiq ap ajqnioq ja omoo ajqraoq jap Bpuajajip as omu ja jBno oj ua
'onout jb ojDadsaj uoa is ojad 'aaqraoq ja auaij ou soiq uoa ^pej^duioo
anb Bsoa 'BjjnpiqBS bj sa u^paajjad bj ap 'oijajiao ja lojaadsB oajo
una bjbjob as anb oj ho^ "(ggx) t4ajquioij jb ojaadsaj uoo sa oj ouiu
ja oraoa jwand ubi sa 'p^piuiAip bj uod uopBjaj ua 'ajqraoq jg,,
:aJt^dM 3P Jaiod,, ojjo A (^g^) MBuiAip bj ou'ojad
'BunpiqBS ap BpBAud Bjsa BuBranq BzajBjnjBn bj?, : ojxaj ojjo ua botjij
-uoo as ois^ -uopBAaja Bpo^ ap Bsn^o 'BjjnpxqBS bj 'jojba oraajdns p
'uopBzmbjBjaf ap ojjajjjD oraoo 'Braoss as ajuaraBAanu jnbB jo^
opoi b A Bzajjaq b 'BjjnpiqBS b o^uBno ua ouom un a^ajBd 'p
-ip bj uoa opBJBdraoa 'sajqraoq soj ap oiqBS sb^^ j^,, '(oci) BUBumq
apadsa bj uoa BJBdmoa oj as opuBna 'oaj sa ojjaq sbot ouora jg
•soiq ojjo
ja jod 'opBj un jod ouora ja : ajuapuajdjos sbui oj ap oun lueajuana
•ua as Bpuajapj ap sojund soq -saji soj b unraoo apipadns Bun ^^q
anb jpap sa 'soaijjuaauoo sojnajja ap bjbjj as anb JBpiAjo uis 'í4soiq, A
Msorasoa,, ja :oiijoBja¡j ap sojuaraSBjj soj ap sBma^ sapusjS sop so'xjo
soj b ojaadsaj u^ioa^ A BjqBj^d ap oaigoj jas asa ap uopisod bj :o)und
ojjo JBfij jod BjABpoj Bpan^ "(6^I) ^^SaBf a^ip '41BpBjiraiji p^pip
-unoaj Bun ap sa jsiuaS Bapi bjs ua BjjBq as anb BaiSojoiq uopin^
-ui b^j •noisua^ bj a^uBipara Bzijsaj as ojijoBJau ap pcpiun vjn
•BUBranq apadsa bj Bpoj ap 'jBjauaS ua 4tajqraoq,, jap BpiA ap ^aj ua
BJoqB BppjaAuoa Bjsa 'sa ja anb op^uirajajap 44ajqraoq,, asa ap opuoj ja
na BpBjjsq roijduiB BBra opijuas un ua epeai[de jnbB b^ soraauaj bj
'Buiajsis nn b oppnpnoa Bq oj A orasirn is ua opBJjuo^ua Bq
anb 'sojsando sojund sop ajjua ajqiAora uoisuaj ajnBjsnoa

t

,'(2ZI)

p

-na jBn^ ja na janbB A opBjpuaSua sa ajqraoq ja anb ua ojuaraoni
ja ajjua opipnajdraoa oiparajajni jb 'ajqmoq jap pBpa bj ap uopnjoA
-aj BraBjj A ajqraoq jap p^pa bj ap uppnjoAaj san a^njijsnoa anbjod
;4uopFjaua?, osdBj ajsa b botbjj uainb ojijaBja^ sg -jojj'a nn ajnamaj
-uajt'd opijaraoa usq 'soub q ap opBdsa un b oj^is ja oppnpaj u^q
anb soj 'Bpuanaasnoo u^ -ajjanm bj A ojnaimpBn ja Jod Bpsjiraij
Bjsa anb 'BUBranq ^piA bj ap uopBjnp bSjbj sbui bj sa ojSis u^j,,
:ojxaj ojjo
ajsa jBjp apand as anb aaajBd jajSuadg ap Bapi bj ap oAode ug

�Llambías de Azevedo señala que la ley universal del cambio y la
oposición implica no sólo la transitoriedad, sino la inversión del pre
dominio de ciertos individuos y clases. Teniendo en cuenta esto es
que desaparece la contradicción apuntada entre sus preferencias aris
tocráticas y su actitud frente al pueblo (140), al que alienta a defender
sus derechos (141): "El pueblo (demos) debe combatir por la ley
como por sus murallas" (142). Interpretación la más adecuada, por
que soluciona una de las contradicciones que generalmente se atri
buyen a Heráclito.
Como el pensamiento heraclítico vincula temas imposibles de se
parar, se inserta aquí una visión originalísima del efesino, que tiene
relación con uno de los principios suyos fundamentales, que en rea
lidad en el curso de este estudio aparecerá al tratar el cosmos: el
combate. Por un lado lucha es justicia. "Hay que saber que la guerra
es universal, que la justicia es una lucha y que todo toma su vida de la
discordia y la necesidad" (143). Por el otro la lucha, de la que re
sulta la justicia, es la ordenadora de la sociedad en clases, lo que
constituye uno de los aspectos del acontecer cosmológico en su
totalidad:
"El combate es el padre de todas las cosas, el rey de todo. Hace
representar a los unos el papel de dioses, a los otros el papel de
hombres, vuelve esclavos a los unos, a los otros libres" (144).
El cuadro tiene tintes proféticos y paradójicos señaladísimos.
Porque el "oscuro" está anunciando el trueque de los poderosos por
los humildes y viceversa, la inestabilidad del gobierno y la sociedad.
Esto sería una visión pesimista, si se olvidara que de la lucha resulta
Ja realización de un valor positivo.
Volviendo a Olof Gigon, hace notar que la comparación entre el
logos y la ley se transforma. El logos mismo se vuelve la ley, la única
ley divina, que es el prototipo de todas las leyes humanas; el logos
se convierte en el origen de todas las leyes de la polis, pero el logos,
mas que las distintas disposiciones del estado significa, en Heráclito,
el orden de la vida, todo lo que es uso y costumbre. Podría llamarse
también "nomos" porque es la regla que rige todas las cosas (145).
Olof Gigón acentúa constantemente el contenido ético de la
visión de Heráclito, lo que no hace sino confirmar el punto de par
tida humano. Está de acuerdo fundamentalmente también con Jaeger.
El efesino opone en fuerte antítesis a la ley divina, que tiene
los atributos de la divinidad, la ley humana imperfecta (146). Pero
llegamos aquí nuevamente a una encrucijada:
1.)

La naturaleza humana carece de sabiduría (147).

(140) Pág. 133.
(141) Llambías de Acevedo. op. cit., pág. 255.
(142) Frag. 44.
(143) Frag. 80.
(144) Frag. 53.
(145) Cicon. op. cit., págs. 203-204.
(146) Frag. 114.
(147) Frag. 78.
— 138 —

2.) Sabiduría es decir la verdad y obrar conforme a la natu
raleza (148). Verdadero disparadero sin salida aparente, porque si
eres hombre estás desprovisto de sabiduría y entonces ¿cómo vas a
decir y obrar sabiamente?
Si mal no recordamos, por algún lado dijo Heráclito que la razón
estaba en el alma (149) o había calado profundamente en ella, vale
decir que el hombre, por su alma, puede llegar a poseer, o ser poseído,
por la razón esa universal, que determina su conocer y actuar, lo que
nos está claramente anunciando que Heráclito vio un
e)

PROBLEMA DEL CONOCIMIENTO

Ya se dijo, al tratar las ideas psicológicas contenidas en sus frag
mentos, cómo Heráclito se sitúa en una posición crítica frente al co
nocimiento que le proporcionan los sentidos. Aloys Fischer dice que
los filósofos de la época se han dejado llevar por la tendencia
a la objetividad contenida en todo pensar, y que Heráclito no deserta
de este punto de vista, aunque tampoco lo acepte como algo obvio y
evidente.
Olof Gigon plantea este aspecto con gran claridad: en Heráclito
la oposición "verdad-error" se transforma en la oposición entre "lo
común y- lo individual". La oposición clásica "razón-sentidos" hace
su aparición histórica más tarde y no se encuentra para nada en
Heráclito. Luego se identifica la apariencia de lo individual con la
irrealidad del sueño (150). Cabe entonces preguntarse en definitiva
cómo el hombre alcanza esa razón o se pone en contacto con ella.
Sobre este punto el texto doxográfico que ha sido trasmitido es ex
tenso. Los comentadores reconocen en él una fuerte influencia pos
terior estoica y una directa sobre Heráclito, la de Alcmeón, sin con
siderarlo falseado en lo fundamental. Este texto nos aclara también
el papel de los sentidos en el conocimiento y su relación con el "logos",
relación que indudablemente no es antitética.
"... este físico sostiene la idea de que el medio ambiente está
penetrado de razón en inteligencia..."
"Absorbiendo, pues esta razón divina por la inspiración, como lo
cree Heráclito, nos hacemos inteligentes, y mientras que perdemos
la memoria en el sueño, volvemos a nosotros en la vigilia. En efecto,
como los poros de los sentidos están cerrados en el sueño, el espíritu
en nosotros ha cortado el contacto con el medio ambiente; apenas
queda como un vínculo la respiración, comparable en cierta forma
a una raíz. Estando así separado, pierde pues la facultad de memoria
que tenía antes".
"Pero al despertar, acudiendo de nuevo a los poros de los sentidos
como a sus ventanas, y tomando contacto con el mundo externo, re
cobra la facultad de regresar. Lo mismo pues, que los carbones
cambian y se ponen ardientes cuando se les aproxima al fuego y se

(148)Frag. 112.
(149)Frag. 45.
(150)Gigoh. op. cit., pag. 205.
^ 139 —

�— 6SI —
'SOt •*?d ''*! •rfo "H0DI3 (OSI)
(6*1)
(8H)

ni •^

as A oSanj jb smixojde saj as opirena sainaipjB uauod 98 A
sauoqjBa soj anb 'sand omsitn cj MBsaj^aj ap pBjjnaBj bj Bjqoa
-aj 'oujaixa opnnm ja uoa ojoBjnoa opuBinoj A 'SBUBjuaA sns b o moa
sopunas soj ap soaod soj b oAanu ap opuaipnoB 'jeijadsap jb oja^,,
•m83jub eiaa) anb
Bijomam ap p^jjnaBj bj sand apjaid 'opBJBdas isb opuBjs^ -zibj eun b
snuoj Bjjap na ajqBJBdmoa 'nopsjídsaj b[ ojnaniA un oraoa Bpanb
gBuadB ^aiuaiqmB oipam ja uoa o^aB^uoa ^a opBjjoa sq sojiosou na
njijídsa p 'ouans p na sopexiaa usjsa soprjuas soj ap sojod soj omo^
'oiaap u^ "bijiSia bj na eojjoeon b somaAjoA 'ouans p na Bijomam B[
soraapjad anb SBjjuaiui A 'sajuaáipiui somaaBq son 'ojijasjajj aaja
oj oraoD 'uopBJídsui bj aod ButAip uozui Bjsa sand 'opnaiqjosqy^
um • • BiDnaSi[ajni na npzBj ap op^iianad
Bjsa a^uajquiB oipam p anb ap eapi bj^ anai^sos oaisij a^sa • • • n
•BapajijuB 8a on ajuauíajqBpnpur anb uopepj
'usoSo[,, p noa n^pspj ns Á oíiiaiuiiaouoo ^a na sop^uas so^ ap pded p
naiqniB} BJBpB son ojxaj a^sg -[BjuaraBpunj o( ua opBas^Bj o[JBJtapis
-U09 uis 'noauí^^y aP B{ 'oii[^eaajj aaqos B^oaaip Bun Á Baiojsa joiaai
-sod Biauanjjuí ajjanj Bun p na uaaouoaaj saaopBiuaraoD so^ -osua^
-xa sa opijiuiSBaj opxs eq anb oorjBj^oxop ojxaj p ojund ajsa ajqog
*ejp noa ojobjuo3 ua anod as o uozbj Bsa bzub^[b ajqmoq p ouioo
BAijiuijap na asjBjun^ajd saanojua aqB[) •(OSI) ouans pp pspi^ajji
bj uoa [BtipiAipui oj ap BpnauBdB B[ Baijpnapi as oSan^j -o^ipBjajj
ua Bpeu Bjsd Bajuanaua as on Á apjBj. sbui Baijojsiq nopijede ns
a^Bq wsopijuas-uozBJM B^isBp uopisodo B'j "^^BnpiAipni o[ -Á untno^
o[,, ajjua nopisodo bj na bumoj6ubj^ as 1^jojja-pepjaA,, u^pisodo B[
o}[[OBjajj ua tpspuBp ubj^ noa oiaads^ a^sa BajuB[d uo^i-q Jojq
A oiAqo oS[B oiuoa ajdaos o¡ ooodinBj anbuns 'bjbia ap ojund ajsa ap
B}jasap ou ojipeaajj anb A 'jBsuad opoj na Bptuajnoo pBpiAijafqo B[ b
epuapuaj B[ jod jba3¡[ opsfap usq as Booda b[ ap sojosojtj so[
anb aaip Jaqasijj siojy -sopiinas so{ uBnopjodojd a\ anb ojuaitnpou
-oo ^B aiuajj Bopjjo u^pisod Bim ua Bniís as o^iyoBjaj^ oiuo^ 'sojuaní
-^bjj sns ua SBpiuajuoD sBai^opaisd sBapi sb^ jbjbjj ^b 'ofip as bj^
OXN3IKIDOMO3 T3Q

(a

un oía ojipBjajj anb opuspunuB ajuauíBJBp Bisa sou
anb o\ 'jbiuob A laoouoo ns Buiiuaajap anb '[BSjaAiun Bsa uozbj b[ jod
'opiasod jas o 'jaasod b JB3af[ apand 'snqs ns jod 'ajqraoq p anb jpap
a[BA 'B[p na a^uatnBpunjojd opB[eo Biqsq o (6f\) Buqs p na BqBjga
uozbj b^ anb o^ipBjajj ofip opc^ uniB jod 'souiBpjoaaj on ^ui tg
¿a^uoraBiqBS jBjqo A jpap
b 9ba oraoa? saauojua A BjjnpiqBS ap ojsiAoadsap SB^sa ajqmoq saja
x^ anbjod 'ainajBdB Bpips uis ojapBJBdsip ojapspja^ *(8tl)
-nien bj v anuojnoa JBjqo A pepjaA b^ jpap sa BjjnpiqBg (

'SSZ "^?^ '"'P '^o

•os •*

(¿ti)
(WI)
un)

o

sa sviawvTj (tu)

BunpiqBS ap aaajea eneranq Bza^jniBu B'j

(o'{

^Bpefpnjana Bun b ajuaniBAanu inbB sotnB^afj
j '(9^&gt;l) BjDajjadini BUBmnq Xaj bj 'pepmiAip bj ap sojnqjjjB soj
auau anb 'BuiAip Áaj bj b sisajijuB ajaanj na ánodo oms^j^ j^
•ja^^B]" noa natquiBj ^juatajB^aaniBpunj opjanaB ap bjb^ *ouemnq Bpu
-jBd ap ojund ja JBuuijnoa onis aasq on anb oj 'ojijobj3j_j ap uoisia
bj ap oaija opmajnoa ja ajuauíajuBjsuoo Bnjua^s uo^i^ JOJQ
"(Sf'l) BB8o;&gt; 8I sepoj aSjj anb BjSaj bj sa anbjod ítsomou,, uarquiBj
asjBuiBjj Bjjpoj -ajquiniso A osn ea anb oj opoj 'BpiA bj ap napjo ja
'o}i[0B.iajj na 'Baijui^is op^jea jap sauopisodsip SBiuijsjp sbj anb sbui
'eoSoj ja ojsd 'sijod bj ap sa^aj sbj SBpoj ap uaáiao ja ua ^jjaiAuoa as
soSoj ja íSBUBiunq saÁaj sbj s^poj ap odi^ojojd ja sa anb 'BniAip ^aj
e^iun bj '^aj bj aAjanA as ouieim so^oj [g 'buijojsubj^ as ^aj bj A so3oj
ja atina uopejBduioa bj anb jbjou aaBq 'uoái^ Jojq b opuaiAjo^
•OAijisod jojba nn ap uop&amp;zijeaj bj
Bj^nsaj Bqonj bj ap anb BjspiAjo as is 'Bjsiimsad uoisia eun Bijas ojs^
•pBpapos bj A oujaiqo^ jap pepijiqejsaui bj 'BsjaAaaiA A sapjttunq soj
jod sosojapod soj ap anbanj} ja opu^puiiuB B^sa 4tojnaso15 ja anbjo^
-somisjpBjBnas so^ifopBjBd A soaijajojd sajuy^ auap ojpsna jjj
"(t^l) ííS3aíIíl SOJJ ^oj b 'eoun soj b soABjaga aAjanA 'saaqmoq
ap jadBd ja sojjo soj b 'sasoip ap jadsd ja soun soj b jejd
aaBjj 'opoj ap A^í ja 'SBSoa sbj SBpoj ap ajped ja sa ajBqmoa
.•pBpijBjoj
ns u^ oai^ojomsoa jaaainoaB jap sojaadsB soj ap onn aÁnjjisuo
anb oj 'sasBja na pBpapos bj ap Bjopeuapjo bj sa 'Bppsnf bj B^jns
-aj anb bj ap '^qanj bj ojjo ja jo^ •(g^'X) tlpBpisaaau bj A Bipjoasip
bj ap BpiA ns Buzo) opoj anb A Bqanj eun sa Bpijsnf bj anb 'jBSjaAiun sa
BJjan^ bj anb jaqss anb Ae-^ n 'Bpi^snf sa Bipnj opBj un jo^ "ajEquioa
ja :eomsoa ja jbjbjj jb Bja^ajsdB oipnjsa ajsa ap osjna ja u^ pspij
-B3j ua anb 'sajBiuauíBpunj soÁns soidiauíjd soj ap oun uoa uopejaj
auau anb 'ouisap jap BiuisijBuráuo uoisia un inb^ Bjjasui as 'jBJBd
-as ap sajqísodnii seiua^ BjnauíA oaiijjaBjaq ojnaiiaBsnad ja orao[)
•ojijaBJajj b uoinq
-ijjb as a^namjBjanaS anb sauopaip^j^uoa sbj ap Bun Buopnjos anb
-jod 'BpBnaapB sbot bj uopBjajdjaíuj '(ZV\) ítSBjjBjnra sns jod ouioa
A^i bj jod jpBquioa aqap (soraap) ojqand jgw : (tf7!) soqaajap sns
japuajap b B^uaijB anb jb '(o^l) ojqand jb ajuaaj pnjpaB ns A SBaijBjaoj
-sijB sBpuajapjd sns ajjua BpBjundB uopoipBjjuo^ bj aaaJBdssap anb
sa ojsa Bjuano na opnaiuaj^ *sasBja A sonpiAipni so;jap ap oinimop
-ajd jap uoisjaAUi bj onis 'pBpaoojisuBjj bj ojos on Baijdmi nopisodo
bj A oiqurea jap jBSjaAiun ^aj bj anb ejeuas opaAazy ap SBq

�apagan cuando se les aleja de él, así la porción del mundo externo
que se aposente en nuestro cuerpo por la separación deviene algo así
como privado de razón, pero por la unión mediante el mayor número
de poros, se hace semejante al Todo".
"Esta razón común y divina, por la participación de la cual nos
hacemos aptos para razonar, es considerada por Heráclito como cri
terio de la verdad. De donde concluye que lo que se manifiesta a todos
los hombres en general, es digno de fe (pues es por la razón común
y divina que ha sido aprehendido) y que al contrario, lo que llega
solamente a tal individuo es indigno de fe por el motivo opuesto" (151).
Hete aquí que si creímos ver una imagen en los textos que ya
encontramos, donde Heráclito habla de la vigilia y el sueño (152),
íbamos por mal camino. Estas dos palabras encierran la realidad, son
los dos polos opuestos (el efesino es siempre fiel consigo mismo) en
los cuales se apoya lo que con razón podemos llamar su teoría del
conocimiento.
John Burnet y Olof Gigon están de acuerdo en reconocer como
heraclíticas las dos comparaciones fundamentales: la de la respiración
y la de los carbones ardiendo.
La relación del alma del hombre con el exterior se mantiene por
aberturas con las cuales Heráclito designa evidentemente los sen
tidos, especie de ventanas abiertas durante el día y cerradas durante
la noche.
Estando la razón en ese mundo común a todos, el conocimiento
es justamente ese contacto que se establece entre el exterior y el in
terior por intermedio de los sentidos. Pero este "intermedio de los
sentidos" tiene en el texto un significado fundamentalmente distinto
del que hoy le adjudicamos: los sentidos desempeñan un papel com
pletamente pasivo, justamente el de la ventana que deja o impide
el paso de la luz, el del tubo que une dos vasos comunicantes para que
se pongan en contacto los contenidos. Los sentidos no llevan nada por
sí mismos. En este aspecto Heráclito es fiel a su época y en su
"hombre lógico" el conocimiento mismo es una "pasión".
El contacto así establecido es el que Heráclito compara con los
carbones que se encienden cuando se les aproxima al fuego y se
apagan cuando se les aleja de él. Entonces, otra nueva determinación:
el contacto lo es de algo luminoso con algo oscuro. Parece que esto
hizo decir a Teofrasto que Heráclito consideraba el conocimiento
como el resultado del contacto de los opuestos. Pero, por otro lado,
al establecerse éste, lo que es común y universal se pone en relación
con lo que es individual, penetra en el alma, y en último término,
ella se hace semejante al "logos", porque el "logos" la invade y es
entonces que lo puede seguir.
También, ya lo dijimos, encontramos que en el fragmento que
describe a la araña en su tela (153), apunta la teoría del conocimiento
en más de un aspecto. Ahora cabe señalar como Heráclito no locali(151)Sext. Adv. Math. VII, 127, 129, 130, 131 (22 A 16).
(152)Fraga. 2, 21, 89.
(153)Frag. 67 a.•
— 140 —

zaba el alma en ninguna parte del cuerpo, sino que ésta se puede
mover donde hay sensación.
Se vio al principio como el efesino melancólico fue llevado a
descubrir en sí mismo dos de sus grandes principios: la armonía de
los contrarios y el eterno transcurrir. La aplicación del primero a
su teoría del conocimiento la acabamos de ver. Pero ni el "logos" ni
el "alma", que adquiere la sabiduría al contacto con él, escapan al
segundo: una y otra están sometidas a su vez al movimiento incesante.
Consecuencia lógica que ha llevado a decir a Aristóteles:
"Heráclito mismo considera el alma como el principio, pues con
siste en la exhalación de la cual forma las demás cosas. Es la más
corporal (de las sustancias) y está en flujo perpetuo; lo móvil además
es sólo conocido por lo móvil, y como casi todos, él creía realmente
que las cosas están en movimiento" (154), texto del cual, para este
propósito sólo interesa la última parte. La primera trata de la esencia
del alma, lo que pertenece aun, para ser fieles al pensamiento antiguo,
a la cosmología. Otro texto, heraclítico de pura cepa, a fuer de mis
teriosamente poético, es explicado por Olof Gigon de acuerdo a esta
solución del problema del conocimiento: "El hombre se enciende para
sí en la noche una luz, cuando la luz de sus ojos está apagada. Vi
viendo, enciende al muerto en el sueño; despierto enciende al
dormido" (155).
Hay una oposición entre el exterior, para el hombre apagado du
rante el sueño, y la luz que él enciende en su interior para sustituirlo.
Verosímilmente con esta luz ve las imágenes de los sueños. Pero es luz
individual, que el hombre ha encendido para sí. No es la luz de los
ojos, que durante el día se enciende, al aproximarse y tomar contacto
con el exterior. Es una luz que hace visible la irrealidad individual
de los sueños y no la realidad de lo que es común (156).
De la posición en el problema del conocimiento, en la cual He
ráclito no hace sino estar rigurosamente de acuerdo consigo mismo,
se deriva una conclusión lógica: la validez universal de los juicios
verdaderos determinada necesariamente, porque estando en el prin
cipio un mismo logos y una misma capacidad para captarlo, o más
bien, si el hombre no pone obstáculos a que lo invada el logos eterno
y común, el resultado de lo pensado es el mismo en todos, según
señala Aloys Fischer.
Una gran contradicción parece estar implicada: esa validez uni
versal de los juicios se opone a la afirmación del constante movi
miento de todas las cosas, que lleva a un relativismo completo. Por
eso la posteridad representó a Cratilo, ridiculizándolo, como el
hombre que considerándose incapaz de toda afirmación, (vuélvete
planta! — le gritaría Aristóteles) había enmudecido y señalaba con
el movimiento de un dedo la imposibilidad del conocimiento.
Que Heráclito influyó posteriormente en el desarrollo de una co
rriente escéptica es indudable. Platón, cuando cita la frase de Protá(154)Aristot. De anim. A 2 405 A 24 (22 A 18).
(155)Frag. 26.
(156)Gicon. op. di., pág. 234. '.'•••
— 141 —

�— xn —

•9Z
•(81 V ZZ)

YS

Z ¥ ••"?•"&gt; 3Q

(9SD
(SSl)
(tSI)

-bjojj ap asBjj bj Bjp opu^no 'uojbjj; -ajqBpnpui sa Bopdaosa
-oo buii ap ojjojjssap ja na aiuauuoiaajsod o^njjuí oiíjoBjajj an(")
. •ojuaiuiioouoD jap pBpijiqísodun bj opap un ap ojuaimtAoin [a
uoo BqBjBuas A oppapnmua BjqBq (saja^jsijy bijb^ijS aj — ¡BiUB[d
a^a AjanA) 'uopBuuijB Bpoj ap zbcIboui asopuBjapisuoo anb ajqiuoq
[a ouioo 'ojopmmjnoipij 'o^ijb^^) b piuasajdaj pspijojsod bj osa
joj -ojajduioa omsiApBjaj nn b ba^jj anb 'sbsoo sbj sepoj ap o^uaiui
•lAOUI 3^UBJSUO3 J3p UOpBUIJIJB BJ B 3UOdo 3S BOpmf 8O[ ap JBSJ3A
-iim zapijBA B83 :BpEoi[duii jb}83 aoajBd uoiooipBj^uoo ubjjí buq
•jaqosi^ s^ojy Bjsuas
un!uas 'sopo^ n^ ouisnn ja sa opssuad oj ap opBjjnsaj [a 'unuioo X
oujaia soiioj p spBAUi oj anb b sojnoBjsqo auod ou ajquioq js is 'uaiq
sbiu o 'ojjbiobo BjBd pBpp^dBO BIU8UU Bun A soSoj omsiui un oidp
-utjd p ua opuBisa anbiod 'ojuouibijbsooüu BpBunuaojap soiap^piaA
soioint' sof ap psjaAiun zapipA b^ :bdiJjO[ noisnpno^ Bun BAijap as
'ouisini o^isuoo opjanaB ap a^uauíBgoanáij isa ouie aasq ou oíi[dbi
-ajj pno b^ na 'oiuaiuiíoonoo pp Buiapqxud p na uopisod B[ bq
"(9ST) unnloí&gt; sa anb T 3P pBpip^ai B[ ou Á souans so[ ap
{BxipiAipur pBpip39Jii B[ a^qísiA aoBq anb zn^ Bun s^ -joij^íxa p no
oiOB^uoD jbuioj ií 39JBuiixojdB [B 'apuapua as Bip p aiuejnp anb 'sofo
so[ ap zn[ bj sa o^j • BJBd opipuaaua Bq ajquioq p anb '[BnptAipui
znj sa oja^ 'souans so^ ap saua)5Buii sbj sa znj B)sa uoo aiuaui[iuii8OJia^
•o^mjijsns bjbÜ joiaajuí ns ua apuapua p anb zn^ b^ á 'ouans p ojubj
-np ope^Bde a^quioq p BJBd 'joijojxa p anua uopisodo Bun á

"(SSI) O
[B apuapna oijoyds^p íonans p na ojjonin \v apuapua 'opuaiA
"ÍA 'Bp^^BdB Bisa sofo sns ap zn&gt;[ b^ opueno 'znj Bun aqoou ^\ ua is
BJBd apuapua as ajtqraoq ^g?? :ojuairapouoa pp Bma^qo.id [ap U9pn[os
Bisa b opaonaB ap uoSt^) Jo^q JO(i opBotpixa sa 'ooijaod ajuauíBSoiJaj
-siui ap Janj b 'Bdao Bjnd ap ooijipEjaq 'ojxaj ojjq -BiSo^orasoa b^ b
'ongijuB oiuo¡uiB8uad ye sapij las BJBd 'me ^aau^jjod anb o^ 4Buip3 pp
Bpuasa bj ap bjbj^ Bjaraud B'j gaj.iBd Brap[n B^ Bsgjajuí opps ojisodojd
ajsa BJBd 'p3no pp ojxaj '(^SX) ttojuaimrAoui na n^isa sbsod sbj anb
ajnaui[Baj; bt^jo p 'sopoj tsbd ouioa Á '^tAonr o^ jod oppono^ ojos sa
SBtcrapB ^lAora o^ íonjadjad ofn^j ua B^ea A (SBpuBjsns sb[ ap) pjodjoo
SBIU B^ S^J '8B8O3 SBlU^p SBJ BUIJOJ JB113 B^ 3p n9pBJBqX3 BJ U3 3)818
-uoo sand 'oidpuud ja ouiod buijb ja Bjapisnoo orasiui ojij3Bjajj)?
^sajajoisijy b jpap b opBAajj Bq anb boiSoj Bpuan^asuo^)
•a^UBsaout ojuaiuiiAoui jb zaA ns b SBpxiauíos uB^sa bjjo A Bun :opunSas
jb uBdBasa 'ja uoo ojobjuoo jb BjjnpiqBS bj sjainbpB anb 'í4buijbw ja
iu 44soSoj,, J3 iu oja^ uaA ap souibobob bj ojuaiuiponoa jap Bwoaj ns
b ojauíiad jap nopBoijdB b^ "jiJjnosuBjj onaaia ja A soijbjjuo^ soj
ap biuouijb bj :soidpuijd sapuBjá sns sp eop otusiui js ns juqnosap
b opBAajj anj ooijoouBjaui ouisaja ja omoa otdpnwd jb oía. ag
'nppBsuas ^Bq apuop j
apand as bjss snb oms 'odjano jap sjiBd BunSura na btojb ja

•(9i y zz) iei 'ost 'ezi 'zzi 'ha

¿9 ^J (ESI)
"68 'IZ 'Z ^^ (ZSI)
PV "as (191)

•ijbooj ou oji[OBjajj ouioa jBjBuas aqBo Bjoqy -o^oadse nn ap sbui ua
oiuaiuipouoa jap ejioai bj BjundB '(gsx) Bjaj ns ua bhbjb bj b aqijasap
anb ojuautóBjj ja ua anb souiexiuo^ua 'soraifip oj bj 'uarquiBj^
•Jtn8as apand oj anb saouojua
83 A apBAui bj &lt;tsoSojM J3 dnbiod 'soSoj,, jb ajusfamos ao^q 3s Bjja
'ouiuijaj ouiijjn na A 'buijb ja ua Bjjauad 'jBnpiAipui sa anb oj uoo
uopBjaj ua auod as jBSjaAiun A unuioa sa anb oj 'ajsa a^iaoajqBisa jb
'opBj ojjo jod 'ojaj "eoisando soj ap ojdbjuoo j^p opsijnsajc ja oinoa
oiuaiuipouoo ja BqBjapisuoo ojijofjajj anb ojsBJjoa^ b jpap oziq
- ojsa anb aaajBj 'o-in^so o^jb uoo osouirarq oSjb ap sa o[ ojob^uoo ja
: uopBuiuua^ap BAanu b^io 'saouoju^ *ja ap BfajB saj as opusno UBáBds
as A oSanj jb BinixoadB sa¡ as opusno napuapua as anb eauoqjBo
soj uoo BiBdmoa oiíjoBjaj^ anb ja sa oppajqB^sa isb oíobjuoo [^
•ítuoisBd?? Bun sa oiusiui ojuaiiupouoo ja Koai^oj ajquioqM
ns ua A Baoda ns b jaij sa ojijoBjajj ojoadsB ajsa ug -souisira is
jod Bpsu uBAajj ou soppuas sorj •sopiu^juoo soj O};&gt;Bjuo'0 ua UBuod a^
anb BjBd sajuBoiuniuoa sosba sop aun anb oqnj jap ja 'znj bj ap ossd ja
apidori o BÍap anb bubjuoa bj ap ja ajuauíBjsnf 'oAisBd ajuauíBjajd
-moa jad^d un uBuaduiasap sopijuas goj :souiBoipnfpB aj ^oq anb jap
ojuijsip o}uauj[BjuauiBpunj o^BaijntóiB un ojxoj ja ua auai^ ^(sopnuas
soj ap oipauuaiui,, ajsa ojaj -sopiiuas soj ap oipauíjoim jod joij^j
-ui ja A aoiaajxa ja ajjua aoajqe^sa as anb o^objuo asa ajuauíBjsnf sa
ojuaiiupouoo ja 'sopoj b unuioo opunm asa ua uozbj bj opuBjs^
•aqaon bj
ajuBJnp 8BpBjaao A Bip ja aiuBanp SBjaatqB sbub)u3A ap aioadsa 'sopp
-uas soj a^uauíajuapiAa Bu^isap ojijoBjajj eajBno bbj uoo SBjn^jaqB
jod auai^uBtu as aoiaajxa ja uoo ajqmoq jap buijb pp uopsjaj b^j
•opuaipjB sauoqjBa soj ap bj A
uopBJídsaj bj ^p bj :sa(BjuauiBpunj sauopBJBdmoo sop sbj SBopijosjaq
oiuoo jaaouoaaa ua opjanoB ap ubjs^ uo^i^) jojq A jauang uqof
•o^uaiuipouoa
jap Bijoaj ns jbihbjj souiopod uozbj noo anb oj Biod^ as sajBno soj
ua (oiusuu o^isuoa jai| aaduiais sa ouisaja ja^ so^sando eojod sop soj
uos 'psptjBa^ bj uBjjcapua SBjq^jsd sop sBjs^ 'ouiuibo jbui Jod souiBqi
'(ZSl) ouans Ia -^ BÍIí^íA BI 8P BItIBlí omor?i3JI 8pnop 'eouiBjjuooua
^A anb eoixaj soj ua uaáBuii buii jba soiuiajo is anb inbB ajajj
' (ISl) 41oisando oaijoiu ja jod aj ap ouSipui sa onpiAiput jbi b ajuame^os
BSajj anb oj 'oijbjjuoo jb anb A (opipuaqajds opis Bq anb BniAip A
uiiuiod uozbj bj Jod 83 sand) aj ap ou^ip sa '[BJtauaS ua saaquioq soj
sopoj b BjsaijiuBui as snb oj anb a^njouoo apuop q -pBpj3A bj ap oijaj
-ijo ouioo oii[oBaajj jod BpBjapisuoo sa 'jbuozbj BJBd sojdB soinaoBq
son jBna bj ap u^pBdpií^Bd bj jod 'BuiAip A unuioo uozbj b^b^j^
'4íP¿ IB 3inB_fauias aoBq 38 'sojod sp
ojamnu jo-iCbut ja ajuBipain u^iun bj jod ojad 'uozbj ap opBAijd oinoo
isb o^jb auaiAap uopBJüdae bj jod odaano oJisanu na ajuasode as anb
ouaajxa opunm jap uppjod bj isb 'ja 3p BfajB saj as opu^no

�goras "el hombre es la medida de todas las cosas, de las que son como
son, de las que no son, como no son" le dé una interpretación gnosológica. Zeller sostiene que la afirmación en el "Theeteto" (157) "todo
lo que existe está en movimiento", la inspiración heraclítica es histó
ricamente fiel. Se basa en el comentario de Porfirio: la argumentación
era dirigida contra la escuela eleática. Por consiguiente debía basarse
en los argumentos de aquél que había sido su mayor enemigo.
Si esto es cierto para la influencia posterior, si en Heráclito se
puede encontrar la base para un escepticismo, él mismo no lo sostuvo.
Aristóteles no se anima a achacárselo resueltamente:
"Es imposible a todos concebir que una cosa sea y no sea, lo que,
como algunos creen, había sostenido Heráclito" (158).
Limitaciones que están hablando bien claro del temor del Estagirita, que no ha querido cometer una injusticia.
Por otra parte, ese tono casi profético y enteramente dogmático
de Heráclito, contrasta violentamente con la actitud de su discípulo
inhibido de palabra y acción, femintiendo todo intento de ver en el
maestro la sombra de una duda definitiva.
En el verdadero conocer hay pues contacto del alma humana con
el cosmos. ¿El contacto con la divinidad lo establece la fe? Más aún,
¿es la fe condición de todo conocimiento? Hay textos de los cuales
esto parece concluirse:
"la mayor parte de las cosas divinas escapan al conocimiento, a causa
de nuestra incredulidad" (159).
"si no lo esperamos, no encontraremos lo inesperado, que es impene
trable e inaccesible" (160).
Rodolfo Mondolfo no vacila en contestar afirmativamente la se
gunda pregunta (161).
Tannery va aún más allá. Para él, Heráclito es un teólogo, que
no pretende convencer por la demostración, sino que reclama la fe
como indispensable. Le da al mismo "logos" un contenido religioso:
es la inspiración del pensador (162). De aquí se deriva su desprecio
por las ciencias naturales: su misión es sacar a luz el lado divino de
las cosas y el papel de la inteligencia en la naturaleza. La posición
más extrema es la de Macchioro: Para él orfismo y heraclitismo
son dos aspectos de una misma cosa. El filósofo construyó su con
cepción del mundo por un proceso de racionalización de su expe
riencia mística. Consistiendo esta experiencia mística en una salida
del alma de su cárcel, el cuerpo, para ponerse en contacto con Dios,
interpreta en este sentido el citado texto de Sexto Empírico. Ve en
el efesino una oposición entre el conocimiento intelectivo y el místico,
que es intuitivo. Esta posición anti-intelectualista explica la hu
mildad espiritual, que es el fundamento de la soberbia mental: rígido
dogmatismo, porque no habla él sino Dios, con el que está en contacto
(157)Theet. 152 e 1.
(158)Aristot. Metaph. L 3. 1005 b 23 (22 A 7).
(159)Frag. 86.
(160)Frag. 18.
(161)Mondolpo. op. cit., pág. 48.
(162)Takneby. op. cit., pág. 176.
— 142 —

directo. Entonces el fundamento del conocimiento en Heráclito son la
fe y la esperanza (163).
Si así fuera, al "hombre" de Heráclito, efesino se le está revelando
por el "conocimiento" el "cosmos" y "Dios".
Anécdota: Un día se le preguntó al "oscuro" cuál era su "Weltanschauung", explicándole que a pesar de las pretensiones de "saberlo
todo" si no se había construido su propia visión del universo sería inmediamente degradado, arrancándosele las charreteras de la fama. De
nada le iban a servir sus aires de enigmático y estrafalario. Zeus, invo
cado previamente, ayudó a encontrarlo en un día en que la atrabilis no
lo tenía dominado completamente, y no estaba de un humor perruno,
como cuando dejaba sus escritos a medio hacer, es decir en un día
en que hasta hablaba y contestaba. Respondió que la pregunta me
recía una buena tanda de palos, que él nada tenía ni nada había
construido. Cuando abría su boca y pronunciaba palabras llenas de
sabiduría no era Heráclito el que hablaba. "Si no me escucháis a mi,
sino a la razón, es sabio reconocer que todo es uno" (164).
"Uno" era "logos", "cosmos", "Dios". Bastaba que él estuviera
despierto para que todo estos penetrara en su alma por los poros
o canales abiertos y lo arrebatara en el inmenso torbellino eterna
mente animado. El no se "apoderaba" del universo por una "Weltanschauung": era el universo el que tomaba posesión de él y lo arras
traba. Si él era sabio, era justamente porque no había puesto ningún
obstáculo a este torrente que lo inundaba, lo que le permitía conocer y
moverse en el "logos". Después se quedó mudo, dio la espalda a sus
interlocutores, y se puso a contemplar, no se sabe si las hojas de un
árbol, que se movían rítmicamente agitadas por el viento, o el motor
de un automóvil, que los periodistas habían dejado en marcha ex
profeso. Lo cierto es que como no habían entendido nada, se quedaron
con las cuartillas en blanco, el "Reader" hubo de suspender un ar
tículo, y se hizo un convenio internacional, resolviéndose no hacer
más "interviews" a los filósofos, fueran del pasado, del presente o
del futuro. Esto es lo que se llamó luego "la benéfica influencia de
Heráclito de la historia del pensamiento" .
12. — Segundo círculo o sea el cosmos.
Fuera Heráclito un "monstruo" histórico, si desvinculándose de
toda la problemática de su época, hubiera centrado su investigación
sólo en el hombre. Cierto es que la generalización de observaciones
resultantes del "investigarse a sí mismo" lo condujeron a moverse
dentro de un gran núcleo antropológico. Cierto es que la misma "autoinvestigación" y observación humana lo llevaron a encontrar prin
cipios claves de todo su pensamiento, la armonía de los contrarios en
el perpetuo transcurrir, la lucha como padre de todas las cosas. Cierto
es que su teoría del conocimiento nos está hablando de la esencia del
(163)Macchioro. op. cit., págs. 412-435.
(164)Frag. 50.
— 143 —

�''Vo

•OS '***&amp; (t9I)
(91)

jap Bpuasa bj ap opuBjqsq Bisa sou oiuaimpouoa jap Buoaj ns anb sa
O^jai[) 'SBSoa sbj SBpoi ap aapBd oniOD Bqanj bj 'JijjnDSUBjj onjadaad ja
ua 8OIJBJJUOD goj ap biuoumb bj 'ojnamiBsuad ns opo^ ap saABja soidp
-nijd aBajuoaua b UOJBA3JJ oj BUBiunq uopBAjasqo A uuopB3nsaAui
-oinB,, Biusiui bj anb sa ojaai[) •ooiáo^odoJiuB oajanu ubj^ un ap OJjuap
a9J3Aom b uojafnpuoD oj uouisiui is b asjBSiisaAUi,, jap saiuBijnsaj
sauopBAJasqo ap uot3Bzi[BjauaS bj anb sa ojjai^ ^aaquioq ja ua OJO9
uopB^psaAui ns opBiiuaa Bjaiqnq 'Baoda ns ap Baueuiajqojd bj Bpoj
ap asopuBjnauíAsap is 'oauojsiq ^onjjsuoui,, un ojij3Baa||
•sotusoo ja vas o o\noMO opunSag — 'z\
' ^ojuaituBSuad jap Bijcojsiq bj ap o^ipBjajj
ap Bpuanjjuí Baijauaq bj,, o^anj omejj as anb oj sa ojs^ -ojnjnj jap
o ajuosajd jap 'opBsed jap uBianj 'sojo^ojij soj b M8AiaiA.iajui,, sbiu
jaoeq ou asopuaiAjosaj '[buoiobuj3jui oiu3auoo un oziq as A 'ojnDjj
•jb un japuadsns ap oqnq u-iapBa^j,, ja 'oausjq ua SBjjpj^na sbj uo^
uojBpanb as 'Bpsu opipuajua UBjqBq ou omoa anb 9a ojjap o^ •osajojd
-xa Bq^JBin ua opslap UBjqBq sB^sipouad soj anb '[iaouiojiib un ap
jo^oui ja o 'oiuaiA ja jod BpBji^B ajuaoiBoiraju ubjaoui as anb 'joqjB
un ap SBfoq sbj is aqes as ou 'jBjdma^uoa b osnd as A 'sajojnoo^jgjuí
sns b spjedsa bj ^ip 'opnm opanb as sandsaQ *^^sooj,, ja ua
A Jaoouo^ Bpiuuod aj anb oj 'Bqepunuí oj anb aiuajjo} ajsa b ^
un^uiu ojsand Biqeq ou anbjod aiuaniBjsnf vi9 'oiqss Bja ja ig -Bq
-9BJJB oj A ja ap uoisasod BqBiuoj anb p osiaAiun ja Bja :t48unnBqos
-UBjja^^,, Bun jod osjaAiun jap ttBqBjapodB,, as ou jg 'opEraiuB a^uaiu
-Buaaja ouijjaqjoi osuaumi ja ua BJBjBqaajB oj A so^jaiqB sajBus^ o
9ojod soj Jod buijb ns ua BJBjjauad sojsa opo^ anb BJed ojjaídsap
BjatAnjsa ja anb BqBjSBg "ttsoiQ,, '^souisoo,, 'ttso8oj,, bj^ 4íou^,,
"(Wl) oan sa P^ an^&gt; ^^bonooaj oiq^s sa 'uozbj bj b oui9
'iui b stBqonosa aui ou ig,, -BqejqBq anb ja ojijaBjajj Bja ou BianpiqBS
ap SBuajj SBjqsjBd BqBiounuojd A eaoq ns BjjqB opuen^ -opmjisuoa
BiqBq BpBu iu Bjuaj BpBU ja anb 'sojed ap Bpusj Buanq Bun epaj
-ara Bjun^ajd bj anb oipuodsa^ •BqBjsajuoo A BqBjq^q BjsBq anb na
Bip un ua Jioap sa 'jta^eq oipatu e soiíjosa sns Bqefap opu^n^ onio^
'oun^jad jouinq un ap BqBjsa ou A 'ajuaraB^ajduioo opsuiinop Bina) oj
ou sijiqBjjB bj anb ua Bip un ua ojjBjjuoaua b opnÁB 'ajuauíBiAajd opsa
-oaui 'sna^ 'ouBjBjBJisa A ooijBináiua ap saais sns jiAJas b uBqi aj BpBu
aQ -ButBj bj ap SBJajajJBqa sbj ajasopuBauBjjB 'opBpBjSap ajuauíBipain
-ni Bijas osiaAiun jap uoisia Bidoad ns opjnjisuoa BjqBq as ou is ttopoj
ojaaqes,, ap sanoiBuo^aad sbj ap jBsad b anb ajopuB^ijdxa '^Sunneq^
ns Bja j^n^ 44oanaso,, jb 9jun8ajd aj as Bjp u^ :vjopoauy
•usoiq,, A Ksouisoo,, ja tíoiuairapouoo,, ja aod
Bjsa aj as outsoja 'ojijaBjajj ap ttajquioq,, jb 'Bjanj isb ig
*(9t) BzuBjadsa BI ^ 3J
bj uos ojTjoBjajj ua ojuairaroonoD jap ojuataspunj ja saouoju^ -

— zn —

*(¿ ¥ ZZ) SZ

•gil -ÍBd "jjo -do •AraMMVX(Z91)
•¡I^ -ÜBd '-jia -do 'OAioanoyi(I9t)
81 ^á(091)
•98 -BJ^(6SI)
SOOI "S I H&lt;¡rnf¡ -xoisiay(8SI)
'I 9 ZSI •J^aHi(¿si)

ojobjuod na B)sa anb ja uoo 'soiq ouis ja BjqBq ou anbjod 'omsuBtnáop
opi^u :jB}uaui Biqjtaqos bj ap ojuauíspunj ja sa anb '[Brijuídsa pBpjim
-nq bj e^ijdxa Bjsi[Bnjoapjui-ijuB uopisod msg 'OAijiniui sa anb
'oaijsiui ja A OAijoapjuí ojuaiuiioouoo ja ajjua uopisodo Bun ouisaja ja
ua a^ •o^ijjdui^ ojxag ap ojxaj opBjia ja opiiuas ajsa ua Bjaadjajuí
^soiq uoo o^^bjuoo ua asjauod BJBd 'odaana ja 'ja^as^ ns ap buijb jap
BpijBS Bun ua B^psjuí epuauadxa Bisa opuaijBisuo^ •Bopsjin epuaij
-adxa ns ap uoiaBzijBuopBj ap osaaojd un Jod opunm jap aopdaa
-UO3 ns oÁnajsuoD ojos9jij ^^ 'Bsoa buisiui Bun ap so^^adsB sop uos
otnspijaBjaq A ouisijjo ja bjbj :ojoiqDOBj^[ ap bj sa Buiajjxa sbui
uopisod B^j -BzajBJniBU bj ua Bpua^ijaiui bj ap jadBd ja A SBSoa sbj
ap ouiAip opBj ja znj b jbobs sa uoisiui ns :sa[BJnjBU seiauap sbj jod
opa^dsap ns BAuap as jnbB 3q '(^9j) aopBsnad jap uopBJídsni bj sa
losoi^ipj opiuajuoa un 4isooj,, ouisim jb Bp a^ •ajqesuadsipui oino^
aj bj BuiBjaaJ anb ouis 'uop^ajeoinap bj Jod jaouaAUoa apua^aad ou
anb 'o^ojoai un sa ojipBiajj 'ja bjb^ -bjjb sbui une ba ^jauuBj^
'(I9l) ^jnn^ajd Bpnná
-as bj a^uaniBAUBinjijB jB^sajuoa ua BjpBA on ojjopuoj^ oj[opojj
'(091) ^jqísaaDBUi a ajqBj)
-anadtuí sa anb 'opsjadsaui oj souiaJBJjuoaua ou 'souiBaadsa oj ou ie,,
'(6Sl) PBPHnP3J&gt;u? ^j)sanu ap
BsnBO b 'ojuaimioouoo jb u^dBasa SBuiAip sbsoo sbj ap aja^d joXbui bj,,
:asjmj3uoa aaaa^d ojsa
sajena soj ap sojxaj ^bjj ¿ojuaiuii^ouo^ opoj ap nopipuo^ aj bj e^?
'nnB sbj^[ ¿aj bj a^ajqsisa oj pBpiuiAip bj uod ojob^uoo ¡^? 'souisoa ja
uoa BUBiunq buijb jap oioBjuoa sand i^q jaaouo^ ojapBpjaA ja n;j
'BAijiuijap spnp eun ap Bjqmos bj oajsaBtn
ja ua J^A ap ojua^ui opoj opuapuiuiaj 'U9pas A B^qBjsd ap opiqiqui
ojndiasip ns ap pnjpas bj uoo ajuauíBjuajoiA bjsbjjuo3 'oji[3Baajj ap
ooi^Btitóop a^uaniBjaiua A oopajojd ibo ouo; asa 'aijsd bjjo joj
•Biopsnfnt Bun jaiamoa opuanb Bq ou anb 'BjiJiáBj
"S3 I9P Jolnal I9P ojbjo naiq opuBjq^q UB^sa anb sauopBjiun'j
"(8SI) ííIDBJ9H opínajsos BjqBq 'uaaja soun^jB otnoo
'anb oj 'sas ou A Bas Bsoa eun anb jiqaauoa sopo^ b ajqísodmi s^,,
: ajuaoiBjpnsajt opsiBOBqoB b buiiub as ou sapjojsiay
•OAn^sos oj ou onisini p 'oinspijdaosa un BjBd as^q bj jejjuoaua apand
as ojipBJajj na is 'joijajsod Bpuanjjni bj Bjed ojjap sa ojsa ig
•oSiinaua jo^bui ns opis BjqBq anb janbB ap sojuainnájB soj na
q Bjq^p ajuaináisnoD joj -BapBaja Bjanasa bj bjjuod Bpi^uip bj^
pb bj : ouijjoj ap oiJBiuanio ja ua BSBq ag ^jaij ajuainBoij
-ojsiq sa Bai}i[OBjaq uopBJídsui bj '^ojuaitniAotn ua Bisa ajsixa anb oj
POí (¿Si) Ml9í3aIÍXM Ia U3 HopBtujijB bj anb auapsos -lajjaz 'bdiSoj
-osoiig u^pB^aidjaini Bun ap aj ttuos ou omoa 'nos ou anb sbj ap 'nos
ouiod uos anb sbj ap 'sBsoa sbj SBpo) ap ^pipaui bj sa ajqinoq ja,

�mundo: carbones que se acercan al fuego, dicen que conocer es un
encenderse en esa lumbre universal del logos., ¡
, Pero el "hombre", resultado final de su elucubración, está adentro
del cosmos, más aun, tiene su misma esencia, (que perdone Spengler)
está moviéndose en el torbellino universal del "logos" aunque no lo
sepa y crea conocer y moverse por sí mismo, si no se trata de un
"lógico". Pero esos mismos principios están enraizados en las teorías
de sus contemporáneos y antecesores. Si por su origen son antropo
lógicos, tienen un desarrollo cosmológico. Sirven por consiguiente
para interpretar el "cosmos" y el hombre también, del cual surgieron,
puesto que el hombre está sumergido en el cosmos. "Camino arriba,
camino abajo, en el círculo, el principio y el fin se confunden", y
el pensamiento del señor efesino sigue fielmente el simultáneo vaivén
circular, según el cual todo se mueve: hombre, mundo, Dios.
Inversamente: cada afirmación heraclítica sobre el cosmos tendrá
un trasfondo psicológico y estará implicando una valoración ética.
Sentado lo cual, es interesante constatar que en los fragmentos
conservados del propio Heráclito el hombre es el tema de una aplas
tante mayoría. No en balde su nacimiento lo estaba llamando, como
rey y como sacerdote, a preocuparse de la especie. Si renunció a ha
cerlo prácticamente, subsistió en él la tendencia irrefrenable a meterse
en los asuntos de sus semejantes, y no ya de su sociedad solamente,
y a gobernarlos, invocando para ello la soberanía del "logos" que
hablaba por su boca.
Los fragmentos doxográficos en cambio desarrollan más extensa
mente sus teorías cosmológicas, que fueron ya en la antigüedad, causa
de polémicas acaloradas. Esto indica cómo llamaron la atención de
los comentadores, mientras que el contenido y el punto de partido
antropológico de las ideas heraclíticas, han hecho converger sobre el
efesino la mirada, cargada de simpatía, de los pensadores modernos.
Ejemplo sintético de este modo de encararlo es Gomperz, quien afir
ma, con razón, que la gran originalidad de Heráclito está en haber
percibido relaciones entre la vida del espíritu y la de la naturaleza,
ya nunca más olvidadas. Fue el primero en hacer generalizaciones
que recubren como de una inmensa bóveda los dos dominios del pen
samiento humano (165).
Entonces ha llegado el momento de preguntarse en qué consisten
sus principios, lo que de acuerdo a lo dicho, nos proveerá de la ex
plicación a la vez de todo el universo, puesto que rigen los tres círculos
o temas de su filosofía.
13. — La armonía de los contrarios
O la teoría de la unidad en la oposición y la oposición en la
unidad, es la doctrina fundamental de Heráclito. Con ligeras varia
ciones, ya se verá, los estudiosos están de acuerdo sobre este punto,,
aunque no lo estén, claro, sobre las conclusiones que sacan.

Diógenes Laercio se la atribuye, explicándola "in extenso". El
texto de la exposición es considerado exacto sustancialmente, por
seguir con mucha fidelidad el orden clásico de Teofrasto. Dice así:
"Las opiniones de Heráclito son en general las siguientes:
Todas las cosas están formadas del fuego y en él se resuelven. Todo
sucede de acuerdo a los mandatos del destino y las cosas se rigen por
la conversión de los contrarios""Todo está formado por la opo
sición y las cosas fluyen como un río..." "Aquel de los contrarios
que conduce al nacimiento se llama combate y discordia, el que con
duce al incendio, concordia y paz" (166).
Es indudablemente el conocimiento de esta teoría lo que llevó
a la duda a Aristóteles, al reducirla a las cosas que son y no son (167),
según ya se vio, lo que atestigua las dificultades de interpretación
que tiene de antiguo.
Si esta oposición en la unidad desapareciera, también desapa
recería el mundo. No se trata de una ley, suspendida la cual sobre
vendría el desorden, es inmanente, en la misma esencia, es el mismo
mundo, que quitándolo, se aniquilaría.
Heráclito censura al poeta por haber dicho (II- XVIII-107) :
"¡Ojalá desaparezca la discordia entre los dioses y los hombres!"
Pues no habría ya armonía si no hubieran sonidos agudos y
graves, ni seres vivientes, si no existieran hembras y machos: estos
son, precisamente los contrarios" (168).
En Philon el principio está expresado con gran claridad, agre
gando el texto que este era el más importante de toda la filosofía
heraclítica:
"Lo que está hecho de dos contrarios es uno; y si el Uno es di
vidido, salen a la luz los contrarios. ¿No es ésto justamente lo que
dicen los griegos que su grande y célebre Heráclito ponía al principio
de su filosofía, de lo cual se enorgullecía por ser un nuevo descu
brimiento?" (169).
En los fragmentos del melancólico, la teoría se expresa unas
veces extensamente, otras en imágenes concretas, tomadas desordena
damente de distintos campos.
Pero hay afirmaciones que le atribuyen a esa ley la misma uni
versalidad que luego le dieran los doxógrafos.
"La naturaleza ama también los contrarios, y es con ellos y no
con los semejantes que produce la armonía. Es así, por ejemplo, que
une el macho con la hembra, y no cada ser con su semejante; que
realiza la concordia primera por la unión de los contrarios y no de
los semejantes. El arte procede así de la misma manera, imitando a
la naturaleza; la pintura mezcla los colores blancos y los colores
negros, los colores amarillos y los colores rojos y obtiene de esta
manera el parecido de la imagen con el original. La música combina
los sonidos agudos y los sonidos graves, los sonidos largos y los ao(166)Dioc. Laebt. IX 7, 8 (22 Al).
(167)Aristot. Metaph., IV 3. 1005 b 23 (22 A 7).
(168)Eldem. Eth H. I. 1235 A 25 (22 A 22).
(169)Philon. Rev. Div. Her. 43

(165) Gompekz. op. eit., pág. 95.

— 145 —

— 144 —

10

�01

CT mH ata "
moiih^(691)
•(ZZ V ZZ) SZ V SEZl "I H V'3 -waana(891)
(¿ V ZZ) Z q S00I • AI '•*&lt;/D9 xoisiay(¿91)
•(!•¥ ZZ) 8 '¿ XI •mav'1 ooiq(991)

t.

-os soj A so^jbj sopiuos soj '83abj3 sopiaos 8O[ ^ sopn^e sopinos so[
BuiqiuoD B^isnuí vj -jbuiSijo ja uoo noáBini bj ap oppajBd j^ bjsubui
Bjsa ap auaijqo ^ soCoj ssjojo^ soj A sojjijbuib sajojoa soj 'sojáau
sajojo^ soj Á goouB^q s^jojo^ soj Bpz^m Ban^uid bj íBzsjBjniBn b[
f opaeiinn 'bjsubiu Brasita bj ap isb apaaojd ^jjb jg 'sa^u^ f auras soj
ap ou A. soiiBjjuoD soj ap nomn bj jod Bjamijd Bipjoauo^ bj bzijb3j
anb ía^uBf atuse ns noo j^s BpBa ou Á 'Baquíaq bj uod ou^bui ¡a aun
anb 'ojduisfs jod 'isb sg -BiuonuB bj aanpojd anb sajuB famas boj noo
OU A SOJJ3 UOO 89 j '8OIJBJIUOD 8O[ naiqUIB) BUIB BZa^BJIUBU B'J,,
'sopj^oxop so^ ucjaip a[ o3an[ anb pBpi^gjaA
-jun buisiui B[ Á9\ Bsa b uo^nqijjB a[ anb sanoioBnuijB i^q o^aj
•8oduiBD so^uiisip ap ajuauíBp
-Buapjosap SBpemot 'sBjaaauoD san^SBiai na sbj^o 'ajuauíBSuajxa saaaA
SBun Bsajdxa as Buoa^ B^ 'oai^oouB[aui jap eojuaiuáBjj so[ u^

"(691) ¿oi^í^^Hq
-nosap OAanu nn jas jod Bjaa^nSaoua as ^n^ oj ap 'bijoso^ij ns ap
oidpuijd [B Biuod ojijaBjajj ajqa[aa A apuBjS ns anb so^aij^ so^ uaoip
anb o{ ajuauíBisnf o^sa sa o^j? -soTJBjjuoa 8o¡ zn¡ bj b ua[Bs 'opipiA
-ip sa ou^ p is ^ íoun sa soijbjjuoo sop ap oqaaq Bisa anb &lt;yjn
bijoso^ij bj spoj ap ajuBjjoduii sbui ja Bja ajsa anb ojxa^ ^a
-3j^b 'pBpiJBp ubjS uod opBsajdxa Bjsa oidiauíjd [a uo[iq,j u^
"(891) m8oijbjjuod so^ aiuauíBsiDajd 'nos
sojsa :soqDBui A SBjqmaq uBaaijsixa ou is 'ssjusiaia sajas ra 'saABj^
A sopnSB sopraos UBaaiqnq ou is biuouijb bX Biaq^q ou sanj
l4¡saaqiuoq so¡ A sasoip ao[ ajjua Bipjoasip B[ BazajBdBsap bjbíq!,,
: (¿Ol'IIIAX "II) H;)ÍP •I3tIBII JO(I Bjaod p3 Bjnsnao ojipBjajj
•BiJBjmbraB as 'ofopuBjmb anb 'opunuí
omsini ^a sa 'Biouasa ^nistin bj na 'a^uausuiut sa 'uapaosap ja BjjpuaA
-ajqos jBna bj Bpipuadsns 'Xaj Bun ap bibjj as o^[ •opunuí ja Bjaaaaj
-BdBsap uaiquiBi 'BjapajBdssap p^piun bj ua upptsodo Bjsa ig
'on^iiuB ap auai) anb
uoioBiajdjajuí ap sapBijnatjip sbj BnSxisajB anb oj 'ptA as bá" unSas
'(¿91) uos on -^ uos an^ 8B8oa 8BI B Bjjjanpaj jb 'sajaj^jsiiy b spnp bj b
oAajj anb oj Bjjoaj Bisa ap ojuaiuipouoa ja ajuiua[qBpnpui s^
"(99T) ZB^ -^ Btpjoouoa 'oipaaaui jb aonp
-uo^ anb ja 'Bipaoosip A aiBqmo^ buibjj as ojuamipBU jb aonpuoo anb
soijbjjuoa soj ap janby,, u • • • oij un oiuoo na^njj sbsod sbj jÍ nopis
-Odo BJ JOd OpBUIJOJ B^Sa OpO^,, • • • ^8OUBJ^UOD SOJ ap UOTSjaAUOD BJ
jod ua^iJ as sbsod sbj A oupsap jap sojBpuBui soj b opaanoB ap apaons
opoj^ 'aaAjansaj as ja na A o3anj [ap SBpBuuoj UB^sa sbsoo sbj
zsajuamSie sbj jBJaua^ na nos o^ijoB^aj^ ap sanomido SB

"S6 '^

'do

(S9l)

•UB0B8 anb sanoisnjanoa sbj ajqos 'ojbjd 'uajsa oj on anbnnB
'ojund ajso ajqos opjanas ap treisa sosoipnjsa soj 'BjaA as vÁ 'sauop
'-ijba BBjaSij no[) 'ojij^BJajj ap jBiuauíBpunj Buiajoop bj sa 'p^piun
•bj na n^pisodo bj A nopisodo bj ua p^piun bj ap Bjaoaj bj q

soíuvjjuoo soi ap vmotujn wj—*gj
•bjjosojij: ns ap SBiuaj o
so[nojia sajj soj ua^p anb ojsand 'osjaAiun ja opoj ap zaA bj b u^pBaijd
-xa bj ap BjaaAOjd sou 'o^oíp oj b opjanos ap anb oj 'soidpuiad sns
uajeisuoa anb ua asjBjun^aad ap ojuaiuom ja ops^ajj Bq sa^uoju^
"(S9t) ouBumij ojuaiuiBs
' -nad [ap soiuiuiop sop soj BpaAoq Bsuauxu; Bun ap omoa uajqnaaj anb
sauopBzijBjaua^ jaaBq na oaauíiad ja an^j 'sepBptAjo sem Baunu bX
'Bza[BJiijBU bj ap B[ A n^uídsa jap BpiA bj ajjua sauopBjaj opiqpjad
jaq^q ua Bjsa oji[3BJ3fj ap pBpi[Buisuo ubjS b[ anb 'uozbj uoa 'bui
-jije uainb 'zaadiuo^) sa o[JBJBaua ap opom ajsa ap oarjajuis o[diuafg
'soujspoui saJopB8uad soj ap 'Bijeduiis ^p b[jb^jb3 'BpBjim bj ouisaja
ja ajqos jaájaAUoa oqaaq ubij 'SBai^qaBJaq SBapi sbj ap ooi^opdojjuE
oppjBd ap ojund ja A opiuajuoo ja anb sBJiuaini 'sajopB^uamoa soj
ap uopuajB bj uoJBniBjj ouioa Boipui ojs^j 'SBpBJOjB^B sB3iuia[od ap
estibo 'pBpanStjuB B[ ua ^A uojanj anb 'SBDiáp[ouiso3 SBjJoa^ sns ajuaiu
-BSuajxa sbui uB[[OjjBs^p ojquiB^ ua soaijBj^oxop sojuaiu^BJj 80^
•Booq ns Jod Bqe[qBq rf.
anb íteoSoj,, jap BjuBjaqos bj oj[3 BJBd opuBOOAuj 'so[jBujaqoá b A
'ajuauiB[os p^papos ns ap bá ou A 'sajusfamas sns ap sojuiisb soj na
asaajaní b djqBusjpjJi Biauapuaj bj ja na ojjsisqns 'ajuauíBopDBjd ojjaa
-^q b opunuaj ig 'spadsa bj ap aejsdnaoajd b 'ajopaao^s ouioa A A91
oiuod 'opuBuiBjj BqBjsa oj ojuamipBU ns ^pj^q ua o^ -bijo^bih ajuBj
-SBjde Bun ap Biuaj js sa ajqmoq [a o^ipcaajj oidojd [ap sopBAJasnoa
sojuaui^Bjj soj ua anb jbjb^suoo aju^sajajuí sa '[sna oj opBjuag
*B3T]a U9pBJO[BA BUtl OpUBOI[dlUI BJBJ83 A" O3l^o[O3Isd OpUOJSBJJ UII
Bjpuoj souisoa ja ajqos Bapi[jBjaq uopBUUijB BpeD : a^uauíBgjaAUj
•soiQ 'opunuí 'sjquxoij :aAanm as opoj jsna ja un^as 'jBjnajp
U3AIBA oauBi[nuiis ja ajuauqotj an^is onisaja Joyas jap ojuanuBSuad ja
A" 'uuapun^uoa as uij ja A oidpuijd ja 'ojn^jp ja na 'ofBqB oujuibd
'BqijjB ouiuib^,, "souisod ja U3 optj3uins BjS3 ajquioq ja anb ojsand
'uojaiSjns [Bno jsp 'naiquiej a.iqmoi[ ja A 4tsoui6oaM ja Jtuajdjajuí BJBd
ajuaiitotsuoD jod nsAJig -oaiSojouiso^ ojjojjBsap un uauau 'sodtSoj
-odojjuB nos uaSuo ns jod ig -sajosa^ajuB A soauBJodmsiuoa sns ap
SBiJoa) sbj na sopBzíBJus UBjsa soidpui.id soiusnu sosa ojaj 'uoatSoj^,
nn ap bjbjj as on is 'omsiui js jod asjaAOui A jaoouoa B3J3 A Betas
oj ou anbunB (^so^oj,, pp jBSJ3Aiun ouijjsqjo^ js us asopuaiAoui b^ss
(jajSusdg anopjad anb) 'Bpnasa Btnsira ns ansí} 'otib sbui 'somsoa jap
B^sa 'noiaBjqnanja ns ap [buij opBijnsaj 'uajqraoij,, J3 oja,j
i*so^oj jap jBSjaAtun ajqmnj Bsa na asjspn^aua

:isb a^iQ 'ojsBjjoaj^ ap ooisbj^ uapao ja pBpijapij BqDnm noa jm
jod 'aiuauíp^puBjsns ojaBxa opBjapisuoa sa uopisodxa bj ap
ni,, BjopuBDijdxa 'a^nqiJjB bj as opjaB^j sauaSoiQ

ün sa jaaono^ anb uaatp 'oSan^ jb ub3J33B as anb sauoqjBD : opunuí

�nidos breves en diferentes voces; para producir una armonía única,
La gramática construye todo su arte combinando vocales 7 conso
nantes". Así lo afirmaba Heráclito el Oscuro. "Las uniones son cosas
enteras y no enteras, concordia y discordia, armonía y desarmonía;
de todas las cosas el Uno y del Uno todas las cosas" (170).
Un Heráclito indiferente no sería Heráclito: la valoración re
aparece. Esta vez es la estética y el filósofo no puede ocultar la ad
miración del artista. No en balde Pitágoras ha escuchado por primera
vez: también, malaxé la crítica hecha a su antecesor por Heráclito, la
armonía universal tiene un contenido musical. El universo se le
aparece pictóricamente como una obra maestra, cuya hermosura nace
justamente de dos extremos: la profundidad del negro y la extrema
luminosidad del blanco. Entre la sombra y la luz, la media tinta
resulta de la combinación de las dos. Partiendo de este principio, se
podría escribir un tratado de dibujo y pintura. El arte imita lo que
acontece realmente."••
"El tiempo es un niño que juega a las damas: es el reino de
un niño" (171).
Como en el tablero de ajedrez se suceden un cuadrado negro y
uno blanco, así la noche y el día, sombra y luz en el arte. Lo extraño
es que esta misma imagen la usa Ornar Khayan en una de sus rimas,
con el mismo significado.
Ningún orden temporal o eterno, escapa al principio:
"Dios es día y noche, invierno y estío, guerra y paz, abundancia
y escasez. Se transforma como el fuego, que mezclado con aromas,
recibe nombres diversos según el gusto de cada uno" (172), imagen
de extraordinaria belleza, sacada del culto divino. Recuerda al in
cienso, que se agrega a la llama en todos los ritos del mundo, cuando
el hombre adora, ya sea en la materia y la carne, o en "espíritu y
verdad".
Hete aquí que Dios es los contrarios que se van nombrando de
a pares: que Dios es el tiempo, que Dios es la ley de la sociedad, que
Dios es la esencia del cosmos (abundancia y escasez, indigencia y
saciedad del fuego).
Pero es menester dividir esta avalancha si se la quiere detener
y tratar por separado las identificaciones que Heráclito va haciendo
con la rapidez fulgurante de su intuición intelectual.
Nuevamente en otro fragmento nos encontramos con su comen
tario característico: la queja de lo que los hombres no captan: "no
comprenden como lo que se opone está de acuerdo consigo mismo,
armonía de las tensiones opuestas como la del arco y la de la

comprenden tampoco al mismo "logos" (174), hemos captado el con
tenido de esa razón, de esa ley: su esencia es dirigir todas las cosas
por la tensión armónica de los contrarios que coexisten en ella. En
tonces se llega a otra definición de la sabiduría que:
"consiste en una sola cosa: conocer la razón que gobierna todo,
pendrándolo todo" (175), que gobierna rítmicamente, por contraste
y simultaneidad, que gobierna sin dejar de ser una única ley uni
versal inmanente.
Heráclito, por introvertido había encontrado esa ley en su propio
"yo" al investigarse, por pensador y genio la erigía en principio uni
versal, por griego, heredero de las tradiciones cosmológicas de sus
antecesores, la desarrollaba en el mundo.
Si su natural escepticismo sobre las posibilidades de los "mu
chos" lo llevaba a desesperar de ser comprendido, tenía también otras
razones para explicar la dificultad de alcanzar esa gran unidad por
él descubierta.
"La naturaleza goza ocultándose" (176).
Entonces "el mundo más bello es, por decir así, un montón de
inmundicias esparcidas al azar" (177). La belleza aparente de las
cosas visibles es fea comparada con la armonía suprema de la ley que
se ha revelado al pensador. Para usar sus propios términos apasio
nados, más que fea, es "inmunda" si se la pone en parangón con esa
armonía de la cual llega a formar parte el hombre cuando toma con
tacto, es invadido y arrebatado por ella "despierto". Expresado sin
téticamente en un juicio de valor:
"la armonía escondida vale más que la armonía visible" (178).
Se agrega a esto que para llegar a esa íntima belleza de las cosas,
la naturaleza humana está privada de razón (179), aunque tenga la po
sibilidad de alcanzarla por el esfuerzo de la auto-investigación (180).
Ahora bien: vimos que las cosas se rigen por la oposición de los
contrarios, que todo está formado por la oposición y las cosas fluyen
como un río (181), que de todas las cosas resulta el Uno y del Uno
todas las cosas (182). Podemos distinguir en la tesis de la oposición
de los contrarios, dos elementos que la aclaran y la explican:
a — El cambio
o movimiento, o devenir o flujo, el famoso y celebérrimo nota peí
objeto de la incensación solemne de todos los evolucionistas pasados
y presentes, causa de que se haya atribuido a Heráclito la paternidad
remota de las más complicadas y diversas teorías sobre la constitución
del mundo, de la materia, de la no materia, la energía.

lira" (173).
Ahora bien: si aproximamos este texto a aquel otro reputado
como el principio de su obra, donde afirma que los hombres no
(170)Frag.
(171)Frag.
(172)Frag.
(173)Frag.

10.
52.
67.
51.
— 146 —

(174)
(175)
(176)
(177)
(178)
(179)
(180)
(181)
(182)

Frag. 1.
Frag. 41.
Frag. 123.
Frag. 124.
Frag. 54.
Frag. 78.
Frag. 116.
Dioc. Laert. IX, 7 y 8 (22 A 1).
Frag. 10.
— 147 —

�•Q V ZZ) 8 ^ ¿ 'Xí

•oí •bjj (^8I)
IVJ -3OIQ (181)
•911 -ÍBJ.l (081)
8¿ "ÍBJi (6¿I)
• "*"^ (8¿I)
•ZI ^á (¿¿I)
•ZI ^^ (9¿I)
•It -8H-1.I (Sil)
•I s-^^ (t-il)

— 9Í-1 —

"¿9 •^
•oí

(¿t)
(Zil)
(ui)
(o¿i)

ou sajqnioq soj anb boijijb apuop 'Bjqo ns ap otdiauíjd ja ouioa
opsjndaj ojjo janbB b ojxoj a^sa BooiBiuixojdB is :uaiq Baoqy

•(¿1) BJ!I

•jBnjaajajuí noiamjuí ns ap a^uBjn^jnj zapíd^j bj uoa
opuaxa^q ba o^íjaBJcajj anb sauoioBaijijuapr sbj opBJBdas jrod jbibjj A
jauajap ajainb bj as is bi|3ubjbab Bjs^ jipiAip ja^sauaui sa oaa^

í a jo u omujaqajaa Á osouibj ja 'ofnjj o jiuaAap o 'ojuaimiAOui o

bj ap bj jÍ oajB jap bj ooxoa SBjsando sanoisnaj sbj ap biuoumb
'otusiui o^isuoa opaana^ ap Bisa auodo as anb oj ouioa uapuajdmoa
ou,? :uB)dBa ou saaquioq soj anb oj ap sfanb bj : oaijsuaj^Bjbd oijbj
-uauíoD ns uoa souxBJiuoaua son ojuoináBaj oj^o ua ajuauíBAan^^

jbj 'BiiajBin oa bj ap 'sijaiBui bj ap 'opanta jap
uopnipsuoo bj ajqos gBuoaj s^sjaAip A sBpBaijdmoa sbiu sbj ap B;oinaa
pspnuaiBd bj ojipsjajj b opmqijjB b^bi{ as anb ap Bsn^a 'sajuasaad A
sopesed SB^smopnjoAa soj sopoi ap aumajos uopssuaaui bj ap o^afqo
j3^

^usaijdxa bj A ubjb[3b bj anb soiuamaja sop 'souBj^uoa soj ap
uopisodo bj ap sisa) bj ua JinSujisip soiuapo^ '(^81) sBSoa bbj SBpoi
ouíl PP ^ ouíl I3 ^lln8al 8B9oa SBl sBpoj ap anb '(181) ou un ouioa
uaAn[j SBSoa sb¡ A uoiaisodo B{ jod opBtnjoj Bisa opoi anb 'sotJBa^uoa
so[ ap uopieodo b^ lod uaáij as seso sb^ anb souiia :uaiq BJoi{y
'(081) noiDBÍípsaAuí-ojnB bj ap ozjanjsa p jod B^jBznB3p ap pBpi^iqt^
-od B^ BÍ^uaj ^nbunB '(6¿I) uozbj ap BpBAijd B^sa BUBinnq szapjnieu B[
'sbsoo sb{ ap Bza[[aq buii^ui Bsa b jB^a^j BJBd anb oisa b B^aja^ ag

•(oSanj jap pBpaiaBS
A BiauaSipui 'zassasa A BiauBpunqB) souisoa jap Biauasa bj sa soiq
anb 'pBpapos bj ap ^aj bj sa soiq anb 'oduiaii ja sa soiq anb :sajBd b
ap opuBjqmou uba as anb soiJBjjuoa soj sa soiq anb mbs
ttpp
A niíjjdsa,, ua o 'aua^a bj A BiaajBin bj ua Bas bX 'BJopB ajquioq ja
opuBiiD 'opunm jap sojij soj sopoj ua bihbjj bj b bS3j^b as anb 'osuaio
-ui jb Bpaanoa^j -ouiAip oijna jap BpBaBS '^zajjaq BiJBuipjoBJixa ap
ua^Bini ^(ZLl) oun ^psa ap o^sná ja unSas sosaaAip sajquiou aqpaj
'sbuiojb uoa opBjazam anb 'oSanj ja oinoa buijojsubjj ag -zasB^sa A
BiauBpunqB 'z^d A Bjjan^ 'ojjsa A oujatAui 'aqaon A Bip sa soiq,,

ap oupj ja sa :sBuiBp sbj b BSanf anb ouiu un sa odman ig,,

ap uo;uoin un 'jsb araap jod 'sa o^pq sbui opunra p,, saouojua
()[nao bzoS Bza[Bjn^Bu B^

•op^aijin^is ouisiui ja uoa
'sBuiiJ sns ap Bun ua ubXbij^j ibuiq Bsn bj uaáBiui Brastin Bisa anb sa
ouBJjxa o^ *ajjB ja ua znj A eaquios 'Bip ja A aqaon bj isb 'oauBjq oun
A ojáan opBjp^na un uapaans as zajpafs ap ojajqB} ja ua ouio^

*(8¿I) •alíIÍ8íA ^iuonwB bj anb sbui ^^ba BptpnoDsa bjuoiujb bjm
:jo[ba ap opinf un na ajuaiueapaj
•nis opBsaadx^ *((o)jaidsap,, B|p aod opBjBqajjB A opipBAUi sa 'oj^b^
-uoa buio^ opu^na ajqinoq p a^asd jbuxjoj b BÜ^^ff pan^ bj ap bjuouijcb
Bsa uoa uoSuBJBd ua auod bj as is 4SBpunuini^ sa 'bbj anb sbui 'sop^u
-oísttdB soaiuuai soidoad sns jBsn bjbj -lopBsnad \e opBpAaj Bq as
anb A^\ v\ ap Biuaadns biuooub b^ uoa BpBJBdntoa Baj sa sajqísiA sbsoo
sb^ ap ajuajBdB Bza^pq B^ '{LLl) JBZB IB sBppiBdsa sBioipunuiui

qp p

lod pBptun ubjS cea ^bzub3^b ap pBj^naijip b^ aeaiplxa BJBd sauozB^
bj^o uaiquiBj Bjuai 'opipnaadinoa jas ap jBjadsasap b BqBAa^[ o[ usoqa
-nra)5 so[ ap sapBpi^iqísod sb^ a^qos oraeptidaasa pjniBU ns i^
•opunur p na BqB^[Ojj[B8ap bj 'sajosaaaiUB
sns ap SBai^o^omsoa sauotaipBj; sb^ ap ojopaaaq 'o^aiaS jod '[bsj^a
-xun oidiamjd ua Biáija b^ oiuaS A JopBsuad jod 'asjBSi^saAut jb íto
oidoad ns ua As\ Bsa opBJiuoaua BiqBq oppaaAOj^ut jod 'oiipBjajj
•a^ua
^j
-tun j(aj Bamn enn jas ap jBfap uis BUjaiqoS anb 'pBpiauB^pniuis A
ajeBajuoo jod 'a^uauiBaiuiíjj BUjaiqoS anb '(5¿x) 14opoj opDpuBjjauad
'opoj BUjaiqoS anb u^zBj bj jaaouoa :Bsoa Bp^s ^un ua ajsisuoo,,
:anb BjjnpiqBS bj ap uoioiurjap bjjo b BSajj as saouoi
-u^ 'Bjja ua ua^sixaoa anb soijbjjuoo soj ap BaiuouiJB noisua^ bj jod
SBSoa sbj SBpoj ii^utp sa spuasa ns :Xaj Bsa ap 'uozbj Bsa ap opina^
-uoo ja opB^dBa eoui^q ' (fi\) KsoSoj,, ouxsim jb o^odniBi uapuajdiuoa

:oidiauijd jb Bdsasa 'oujaja o jBJodinai uapjo un^ui^

•ajnauíjBaj aaajuoaB
anb oj Bjiini a}JB j^ 'BJniuid A ofnqip ap opBjBjj un jiqiiasa Bjjpod
as 'oidiauiad ajsa ap opuaijaBj -sop sbj ap uoiaBuiqtnoa bj ap Bjjnsaj
b^uij Btpain bj 'znj bj jC Bjqmos bj aJjng; *oauBjq jap pBpisomnmj
Btuaajxa bj A oíS^u jap p^pipunjojd bj :sornajjxa sop ap ajuauíB^snf
aaBu Bjnsomjaq BÁna 'BjjsaBin Bjqo Bun omoa ajuauíBaiJojaid aaaJBdB
3j as osjaAiun jjj -jBaisnm opiuajuoa un auan jBSjaAiun biuouub
bj 'oiipBjajj jod JOsaaajuB ns b Bqaaq Baqua bj a^SfBui 'uaiquiB^ :zaA
Bjaraiad jod opBipnasa Bq sbjo^bjij apjsq ua o^ -bisiijb jap uoidbjiui
-pB bj jB^jnao apand ou ojosojij ja A Ba^aisa bj sa zaA bjs^j *aaaJBdB
-si uoiasjojBA bj :ojijaBjajj Búas ou ajnaiajipui ojipBjajj n^-j
'(0¿l) 8BSoa 8BI sBpoi ou^ jap jÍ oufi ja sbsoo sbj SBpoi ap
iBiuomjBsap A biuouijb 'Bipjoasip A Bipjoouoa 'sB^a^ua ou A SBja^ua
sbsoo uos sauoiun ss^,, -ojnasQ ja ojijobjbjj BqBuuijB oj isy '^sajuBU
-osuoo A sajBooA opuBuiqiuoa ajJB ns opoj aXnajsuoo boijbihbjS B^
'Baiun bjuouijb Bun jpnpojd BJBd isaaoA sajuajajip ua saAajq sopiu

�Pero la historia jugó a los sabios una mala pasada, se entretuvo
en hacerles una carambola, lo que literariamente se puede llamar
paradoja: el concepto que más famoso ha hecho al efesino ambicioso
de gloria sempiterna no se encuentra en ninguno de los fragmentos

cuando se refiere a Dios, lo que es enteramente extraño al pensar
heleno. En ese "razonar" que salta de comparación en comparación,
hasta llegar, sin nexo alguno a la conclusión final, rigurosamente afir
mativa, lo nuevo es justamente sentar como esencia de lo "uno" la

conservados.
Es justamente Platón, la expresión misma de lo "Inmutable", el

coexistencia de los contrarios que:
"se ponen de acuerdo entre sí, de sonidos diversos resulta la más
bella armonía y todo es engendrado por la lucha" (189).
Entonces, ¿qué es lo uno, lo permanente, lo constante? ¿Qué
reduce a la unidad los contrarios? Es el movimiento, que Heráclito
va a precisar rigurosamente en ciclos constantemente y universal-

que se lo atribuye y lo expresa:
"Heráclito dice que todo pasa y nada es estable, y asimilando
las cosas al curso de un río, afirma que no se podría descender dos
veces en el mismo río" (183), lo que comenta también Aetio, más
explícitamente aún: "Heráclito suprimió del universo el reposo y la
estabilidad, pues estos estados no convienen más que a los muertos
y atribuyó a todas las cosas el movimiento, eterno en las cosas eternas,
pasajero en las cosas pasajeras" (184).
La afirmación de la existencia del movimiento no es original, ya
lo señala Platón: lo mismo expresó el que llamó Rhea y Kronos
a los padres de los dioses. No fue ciertamente por casualidad que les
impuso nombres cuyo significado es el fluir. Lo mismo se puede decir
de Hornero, cuando habla de Océano, de Hesíodo y de Orfeo (185).
La originalidad del efesino está en haber reunido el movimiento y
lo uno en la oposición de los contrarios. La originalidad está en que
el concepto, mejor dicho las imágenes con que señala el movimiento,
lo indican como un cambio no sólo de lugar, cuantitativo, sino cuali
tativo también y a la vez. Por un lado dice: "Todas las cosas se
cambian con el fuego y el fuego con todas las cosas, como las mer
caderías con el oro y el oro con las mercaderías (186), texto que
contiene: a) la afirmación más general sobre el movimiento o cambio,
b) que como todas las metáforas que usa para aclarar su idea tiene
origen antropológico, c) transforma el mundo en un mercado funda
mental, d) lo que indica que ese cambio se hace de acuerdo a una
medida, e) implicando también una idea de equivalencia (que en otros
se transformaría en equidad y finalmente en justicia).
El hombre no está exento, es una de esas "cosas", que se truecan
por la moneda única. Entonces puede decir:
"descendemos y no descendemos en el mismo río, somos y no
somos" (187). Texto este desarrollado luego extensamente en uno de
Epicarmo (188) ya citado.
b —Lo "Uno"
La idea de buscar lo "uno" no es tampoco nueva: ya la habían
tenido los milesios al perseguir afanosamente la materia única y
primera. La idea de un orden es esencialmente griega. El mismo con
cepto del "cosmos" lo implica,, como no implica nunca "creación"
(183) Plato. Cralilo.
(184) Aet. I, 23, 7 (22
(185) Platón. Cralilo.
(186) Frag. 90.
(187) Frag. 49 a.
(188) Epicahmo. Frag.

402 a (22 A 6).
A 6).
402 a (22 A 6).
2 (DlELS.)
— 148 —

mente repetidos. Mientras tanto dice:
"la bebida compuesta se descompone por sí misma si no es re
movida" (190), es decir que gracias a la agitación ininterrumpida no
salen a luz los contrarios que están en la esencia de todas las cosas,
constituyendo su belleza y armonía, la que no ven los ojos se entiende.
Ese movimiento o cambio está entendido como una "armonía de
tensiones opuestas", como la del arco y la de la lira" (191), en donde
dos fuerzas se oponen para producir "un" sonido o impulsar "una"
flecha. Lo uno, lo permanente, es la impermanencia misma. Es la
causa de una verdadera ilusión, pues nos oculta el eterno transcurrir
de las cosas, al hacernos creer que están quietas.
Aquí está la formidable tentación para los pensadores modernos
al interpretar a Heráclito. Esto es casi un transformismo, un energe
tismo. Lo hubiera sido del todo sin el "fuego" que el efesino puso
en el fondo, cuyo carácter era ser eternamente viviente. Su picara
llama, a través de los siglos, ha resistido todos los embates para ha
cerlo desaparecer y poder transformar a su creador en el pensador
de un devenir sin sustracto material.
14. — "Polemos" o lucha de los contrarios,
o la tensión o el movimiento que reduce los contrarios a la uni
dad, Heráclito lo va a precisar aún más. En su estilo de pensar va a
hacer una nueva afirmación, una nueva identificación: el transcurrir
es una lucha tan universal como el transcurrir mismo es eterno.
No son muchos los textos doxográficos que expresan esto con
claridad:
.. ."Aquel de los contrarios que conduce al nacimiento se llama
combate y discordia, el que conduce al incendio concordia y paz"...
dice Diógenes (192), y cuando se está tratando de dilucidar si hay
uno o varios seres y lo que son, Platón pone en boca del extran
jero: "Posteriormente algunas musas de Jonia y de Sicilia han re
flexionado que lo más seguro es entrelazar las dos tesis y decir: el
ser es a la vez uno y varios, tanto el odio como la amistad realizan
su cohesión. Su desacuerdo mismo es un eterno acuerdo: así dicen
(189)Frag. 8.
(190)Frag. 125.
(191)Frag. 51.
(192)Dioc. Laebt. IX, 8 (22 A 1).
— 149

�"(I V ZZ) 8 'XI

^i -doiq(Z6I)
"IS "2ejjI(161)
•S2I -2bj^(061)
-8 -3bj^(681)

uaaip pe :opjanaB ouj3)3 un 83 ouisiui opjanoBsap ng 'uoisaijoD ns
UBZIJB3J pBJSiniB BJ OIUO3 OipO {3 OJUBJ 'SOIJBA A OUn Z3A B[ B 83 J38
ja :jpap ^ eisa^ sop sbj jBzBjaj^ua ea ojnüas seta o[ anb opBuoixajj
-oj usq Bi^iDig ap A Biuof ap SEsnin sBunSjB aiuauuoijaisoj,, :ojal'
-ucjjxa jap saoq ua auod uojbj^ 'uos anb oj A sajas soijba o oun
ÁBi| is jBppnjip ap opuBjBJi Bisa as opu^no ^ '(26t) sanaSoiQ aaip
• • \¿z^d A Bipjoauoa oipuaaui jb aanpuoa anb ja 'Bipjoasip A ajBquioa
as ojuaiuipsu jb aonpuoa anb soiJBjjuoa eoj ap janby,, • • •
uoa o^sa ussajdxa anb sooijEXáoxop so^xai eoj soqanm nos o^^
•oujaja sa omsiin jijjnasuBj} ja onioa jBSjaAiun ubi Bqanj eun a
aijjnosuBjj ja : uopBaijijuapi BAanu Bun 'uoioBinaijB BAanu Bun jaoBtj
b, ba jBSuad ap o^ijsa ns n^j 'sbih une jBspajd b ba o[ ojtpBjajj 'psp
-lun B[ b soTJBJiuoa so^ aanpai anb o^uaiuiiAOUi \a o uoisua) B[ o
'souvjjuoo soj ap m¡onj o ^
ojaBjjsne uis jmaAap un ap
lopBsuad ¡^ ua JopBajj ns b jbiujojsubjj ^apod A ja^ajedBsap o^ao
-Bi[ BJBd sa^Bqma so[ sopo^ opnstsoj B^ 'so^^is so[ ap saABjj b 'buib^[
BJBOid ng -a^uoiAiA aiuaniBUjaia Jas Bja jaiaejs^ o^no 'opuoj [a na
oend onisaja ^ anb 4toanj^ p uis opoj pp opis Bjaiqnu; o^ "otnsij
-aSjaua un 'ouisiuijojsubj^ un is^a sa ojs^j -o^ipBJcajj b jBjoadjojuí p
soujapoui sajopBsuad so[ BJBd uopB^uaj a^qBpimjoj bj B^sa jnby
•sB^oinfa uBjsa anb aoaao souaaaBq p 'sbsoo sb[ ap
jpjnosuBjj oujaia p bjjiido sou sand 'u9isn^i EjapspjaA Bun ap Bsnsa
bj^ s^ 'Bmsiui BiauauBiujadini v^ sa 'ojuauBinaad o[ 'oun c^ *B^aa[j
ttBun?? JBS^ndrai o optuos ttun,f jpnpo^d BJBd uauodo as SBzaanj sop
apuop ua '(I6l) ^-1!! bI P ^l ^ odjb pp bj ouioo 'ttsBisando sauoisuoj
ap BjuouiJB,, Bun ouiod opipuaiua Bj9a oiquiBo o ojuairaiAoui as^
•apuaijua as sofo so^ uoa ou anb B[ 'bjuoutjb A Bza^pq ns opuajínjijsuoD
'8BSOO SB[ SBpOJ 3p BpUdSa B[ U3 UBJ8^ anb SOTJBJJUOO SO[ Zll[ B U3[B8
ou Bpidiunjjajuiui uopBjxSB tb\ b sBpBj^ anb jpap sa '(061) ^P^010
-aj ^a ou is Biusuu js jod auodiuoosap as Bjsanduioo spiqaq b^,,
:aaxp ojubj SBjjnaij^ -sopiiadaí aiuaur
A ajuaiuajuBjsuoD sojap ua ajuauíBSojní^iJt jBspajd b ba
jj anb 'o^uaiuiiAoin p s^ ¿soubjjuoo soj pBpmn bj b aonpaa
an^? ¿ajueisnoa oj 'aiuauBtuaad oj 'oun oj sa anb? 'saouoju^
"(68l) BlIonI BI 1Q^ opBjpuaSua sa opo^ A btuouijb Bjjaq
sbiu b^ Bijnsa.1 sosiaAip sopiuos ap 'is aajua opianaB ap uauod as,,
:anb sowBJjuoa soj ap Bpuajstxaoa
bj ttoun,, oj ap Bpuasa ouioo jBjuae aiuaiuBisnf sa OAanu oj 'baijbiu
-jtjb aiuauíBgojnSiJ 'jbuij uoisnjauoa bj b ounSjB oxau uts 'jbS^jj B^sBq
ua uopBJBduioa ap bjjbs anb mjbuozbj,, asa ug -ouajaq
jb ouBjjxa ajuarnBjajua ea anb oj 'soiq b ajaijaj as opu^na

(-S13I0) (881)
•06 -^i(981)
•(9 V lt) ZO^ •otí^-'O -moivi^(S8I)
•(9 V ZS) L 'Z 'I "^V(^8I)
"(9 V ZZ) • ZOt 1}^O -voivia(81)
ttuopBajo,, Bounu Boi|dmi ou ouioo 'BDijduii oj tíBoursoo,, jap ojdaa
-uoa ouisiui [^ -BSao^ aiuamjBpuasa sa uapjo un ap Bapi B^ -Bjami^d
A Baiun Bijaj^tn bj ajuauíBsouBjB amgaeaad jb soisajiur soj opina)
UBiqs^ bj vA : BAanu oaoduiBj sa ou tloun,, oj je^snq ap Bapi vj
oí —q

•opBjp bj( (881)g
ap oun ua a^uainBSuajxa o^anj opBjjojJBsap a^sa ojxaj^ "(¿8l) M8ouios
ou A somos 'oij oiusiui ja ua souiapuaasap on A souxapuaasap,,
:jpap apand saauoju^ "eoiim Bpauoui bj jod
UBaanjj as anb 'ksbsod,, SBea ap Bun sa 'ojuaxa Bjsa ou ajqcuoq j^
•(Bpqsnf ua a^uamjBuij A pBpinba ua bubuijojsubjj as
solio ua anb) BpuajBAinba ap Bapi eun uaiqiuBj opuBDijdiui (a 'Bpipaui
Bun b opaanoB ap ajBq as oiqiuB^ asa anb soipui anb oj (p '[Bjuam
-Bpunj opBOjam un ua opunm ja buijojsubjí (a 'oaiSojodojjuB uaái.io
auap B^pi ns jbjbj3b BJBd Bsn anb sBaojBjaui sbj SBpoj ouioa anb (q
'oiquiBa o oiuaiuiiAom ja ajqos jBjauag sbui uopEUuijB bj (b ^auaijuoa
anb ojxaj '(981) sBjjapBajaui sbj uoa ojo ja A ojo ja uoa SBijapBa
-jaui sbj ouioa 'SBSoa sbj BBpoi uoa oSanj ja A o^anj ja uoa UBiquiB;)
as SBSo^ sbj sBpo^,, :aoip opBj un Jo^ *zaA bj b A uatquiB} oaijbj
-i^Bna ouis 'OAi^EjijuEna 'js^nj ap ojos ou oiqiUBa un ouioa uEaipui oj
'ojuaimiAoui ja bjbuos anb uoa saua^Buii sbj oqaip aofaui 'ojdaauoa ja
anb ua Bisa pBpijBui^uo b^ -soijBJiuoa soj ap uopisodo bj ua oun oj
A ojuauutAoui ja opiunaj Jaq^q ua B}sa ouisap jap pBpijBui^iJO B^
•(581) O3JJO 8P -^ opoisajj ap 'ouBaoQ ap BjqBq opuBna 'ojamojj ap
jpap apand as onistuí cj umjj ja sa opBaijmáis oÁna sajquiou ostidini
eaj anb pspijBnsBa jod ajuaniEjjap anj o^¿ 'sasoip soj ap sajp^d soj b
souoj^ A saqjj ouibjj anb ja osajdxa oinsiui oj lu^jBj^ Bjeuas oj
uÁ. 'jbui^ijo sa ou ojuajiuiAoui jap Biouajsixa bj ap uopBiujijB B^j
•(fí8l) 4tSBjafBSBd sBsoa sbj ua ojafBSBd
'SBujaia 8Bsoa sbj ua oujaia 'oiuaiuiiAoiu ja BBSoa sbj sepoj b oÁnqijjB A
sojjamu soj b anb sbui uauaiAuoa ou sopB^sa soisa sand 'p^pijiqB^sa
bj A osodaj ja osjaAiun jap oiuiodns ojijaBjajj,, :unB ajuauiBjpr[dxa
SBui 'oijay uaiqiuBj Bjuaiuoa anb oj '(g8l) JJ oto8!^ P na eaaaA
sop japuaasop Bjjpod as on anb buijijb 'oij un ap osjn^ jb SBsoa sbj
opuBjimiSB A 'ajqBjsa sa BpBu A BSBd opoj anb aaip ojijaBjajj,,
:Bsajdxa oj A a^nqujB oj as anb
[a 't4ajqBjnuiuj,? oj ap Binsiin uoisajdxa bj 'uoíbjj ajuauiBisnf sg
•sopBAjasuoa
sojuamSBjj soj ap ounSum ua Bjjuanoua as ou Bujajidinas bijoj^ sp
osopiquxB ouisaja jb oqaaq Bq osouibj sbui anb ojdaauo^ ja :BfopBjBd
jBuiBjj apand as ajuaraBoejajij anb oj 'BjoqtnBjBO Bun sajjaasq no,
ua as 'spssBd bjbui eun soiqBg soj b oánf Bijo^siq bj

�estas musas las voces más sostenidas, las voces más suaves han debi
litado el eterno rigor de esta ley" (193).
Pero el "oscuro" tiene textos más explícitos. La época se había
encargado de mostrarle como en las grandes convulsiones históricas
nada es estable: la "polis" temblaba y se sometía a los bárbaros en
el exterior. En el interior una revolución substituía aquellos que de
cían: "un solo hombre vale para mí por diez mil si es el mejor" (194),
por los que afirmaban: ^No necesitamos que haya entre nosotros un
hombre muy valiente, y si existe uno, que se vaya a vivir en otro
lugar y. entre otras gentes" (195). Entonces Heráclito, haciendo una
de esas generalizaciones implícitas en sus aforismos, dice lapida
riamente :
"Todo lo que se arrastra (sobre esta tierra) está gobernado a
golpes" (196).
Antes de inventarse la pólvora, el impacto al prójimo se proyec
taba sólo en la distancia del brazo extendido, del palo, del tiro de
piedra o de flecha. La lucha se confunde con los golpes hasta que se
alcance otro concepto más perfecto aún y se identifique combate con
destrucción, evolución que culmina en la identificación moderna con
la desintegración atómica.
En tres fragmentos Heráclito hace la afirmación de la universa
lidad de los golpes, la lucha, el combate, la guerra.
1.) "Hay que saber que la guerra es universal, que la justicia
es una lucha y que todo toma su vida de la discordia y la ne
cesidad" (197).
2.) "El combate es el padre de todas las cosas, el rey de todo.
Hace representar a los unos el papel de dioses, a los otros el papel
de hombres, vuelve esclavos a los unos, a los otros libres" (198).
3.) "Los contrarios se ponen de acuerdo, de sonidos diversos
resulta la más bella armonía y todo es engendrado por la lucha" (199).
Un elemento hay común a los tres y fundamental, dígase de paso:
la no discutida paternidad de la lucha sobre todo lo que existe en
el cosmos. La idea de "causa" como "razón de ser", está aún en
pañales en esa idea de "paternidad", tiene un origen eminentemente
antropológico y una aplicación sobremanera cosmológica. Donde a
primera vista aparece un ser como producido por otro ser es en la
relación de padre a hijo. Heráclito la tomó así por consiguiente.
Pero cada fragmento da a esa lucha un contenido nuevo, extra
ordinariamente sorprendente.
En el primero de los citados, se afirma que la lucha es justicia,
en el 2. que es causa del orden universal, en el 3. que es armonía.
En completa oposición con Anaximandro, que ve en la indivi(193)
(194)
(195)
(196)
(197)
(198)
(199)

Platón. Sopk. 242 d.
Frag. 49.
Frag. 121.
Frag. 11.
Frag. 80.
Frag. 53.
Frag. 8.

duación una injusticia, Heráclito describe un "cosmos" donde la
guerra es un valor positivo y causa de los demás valores. La revolución
iniciada en el plano del hombre trasciende y el universo del efesino
está enfocado desde un ángulo ético. Lo preside la justicia que es la
lucha misma, y el orden a la vez. A sus mandatos no escapan ni los
dioses, que tienen su lugar asignado dentro del "cosmos", mucho
menos se podrán sustraer a ellos los hombres.
La belleza es el resultado del orden, que el artista pensador re
conoce, como surgiendo, en un grandioso acorde, de la tensión.
El desarrollo universal, que se hace por la lucha, es ordenado y
armonioso, es sobre todo justo. Heráclito, desde este punto de vista
puede decir: "Maestro de la mayor parte es Hesíodo. Creen que sabía
casi todas las cosas, él que no conocía el día y la noche: son lo
mismo" (200), porque recuerda que el poeta ha visto en la paz el
supremo valor social, esa paz que según el efesino acarrearía la des
trucción del mundo.
15. — Diversificación y unificación son simultáneas
Todas las imágenes usadas para describir el cambio, lo hemos
visto, dan la idea de esas fuerzas que actúan en sentido contrario, ya
se trate del arco y la lira, ya de la guerra. Por otra parte Heráclito
afirma también que "todas las cosas salen del Uno, y del Uno todas
las cosas" (201). El ciclo universal se mueve entonces en dos direc
ciones opuestas y simultáneas que llevan de la diversidad a la uni
ficación y vice versa, de la unificación a la diversidad.
Así lo describe Diógenes Laercio:
"... la mutación es el camino que sube y baja y a ella se le debe
el nacimiento del universo..." (202) y lo afirma también Platón en
el texto ya citado: son las musas jónicas las que hablan: "el ser es
a la vez uno y varios" (203).
Heráclito mismo eligió para indicar esta idea, una serie de imá
genes imprevistas, como todas las suyas. Sucede como con las imágenes
bíblicas, es decir orientales. Tienen en común una cualidad que está
elíptica. El autor del "Cantar" dirá: "Tus dientes como hatos de
ovejas trasquiladas, acabadas de lavar". "Tu cuello como la torre de
David" (204). En el primer caso la cualidad que se compara es la
blancura, común a los dos términos, a los dientes y a las ovejas y que
sin embargo, no se nombra. En el segundo caso es la esbeltez del cuello
y de la torre, que era considerada hermosísima en la época.
Cuando el efesino dice: "En la máquina de abatanar el camino
del tornillo, recto y curvo es uno y el mismo" (205).
"El camino que sube y baja es uno y el mismo" (206), lo común
(200)Frag. 57.
(201)Frag. 10.
(202)Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).
(203)Platón. Soph. 242 d. •
(204)Cant, IV, ver. 2 y 4.
(205)Frag. 59.
(206)Frag. 60.

— 150 —

— 151 —

�-iqap UBq saABns sbui saaoA sbj 'SBpiuajsos sbui saaoA sbj SBsnin sbjs

— isi —
— osi —
•09 -Sbj^
"6S '^^*^
i % -8J3A '^1 'XMY3
. p Ztz -tldog -noxvi^
"(1 V ZZ) 8 'XI -XHavi -ooia
01 "3BJá
"¿S '^wj

(90^)
(SOZ)
(^0Z)
(SOZ)
(ZOZ)
(I0Z)
(00Z)

•08
•II
•IZI
•p zn -

unraoo oj ' (90^) otnstin ja ^ oan sa BÍBq jC aqns anb ouiuib jg,,
'(S0^) 4tom8iua; ja A oun sa OAjna Á o:paj 'ojjiujoj j^p
OUllUED p JBUB}BqB 3p BUinbBin BJ Ugn :33ip OUIS3J9 p OpaBn^
•Booda bj na Buneisomjaq Bpejapisuoa Bja anb '3jjoj bj ap X
ojjano pp zaipqsa bj sa osbd opunáas [a ug 'Fjquiou as ou 'oSjBqma uis
anb A 8BÍ3AO bbj b ^ sajuaip eo[ b 'souiuuai sop boj 6 unuio^ 'Fjn^uBjq
bj sa Bjedrao^ as anb pBpijBna bj osbo jamijd p ug '(^O^) ítPTABG
ap ajjoj bj ouiod ojjana nj^,, ^jbabj ap sepcqBaB 'SBpBjmbsBj} sefaAO
ap sojBq otnoa saiuaip enj^,, :^^tp ttJBJUB^,, PP -lojne ^g -Botjdjp
Bisa anb pept^Biio Bun unmoa na uauaij^ -sa^juaijo Jioap sa 'S
sauaBuii sv\ uod onioa apo^ng 'SBiCns sbj sepoj ouioo 'sB^siAajdtni
-buii ap aijas enn 'capí Bjsa jBDipui b^b(I ^iSip onreini ojipsjajj
'(0S) ttSOTJBA JÍ OUn 23A B[ B
sa jas pOT :uB^qsq anb sb^ SBain9f sbstiui sb^ nos :opBip bá ojxaj p
na upjB^,j uaiquiBj euuip o^ ^ (^0^) — osjaAiun pp oinaimpsa p
aqap a[ as B|p b jÍ BÍBq X aqns anb ouiinBa p sa no^Binm b^- • -n
ropaaB^j saua^^iQ aqixosop o^ jsy
-p^pisjaAip B^ e u^ioB^ijiun b^ ap 'bsje3a a^iA 1 nopB^ij
-lun B[ f pBpisjaAip b^ ap uba9[[ anb 8boubj[iiiuis á. SBjsando sauop
-Dajip sop na sa^uojua aAanm as ¡BSiaAion opia ^^ "(lO^) sbso^ sbj;
SBpo; on^ pp Á 'ouq pp nap38 SBSoa sb[ 8BpojM anb naiqniBj biujijb
ojipBjajj a^jsd bjjo jo^ *Bjjan^ bj ap b^ 'bji[ b^ ^ oojb pp 3}bj^ as
bá 'oijbjjuoo opnuas ua ubtii^b anb SBzjanj s^sa ap eapi B[ uep 'o
sonisq o[ 'oiqiuBa p Jiqij^sap FJBd SBpBsn saua^Bmi B[
snawaijniujs uos vptovoifiuii A, upi^nDtfjsjaaiq — mt¡\
•opunuí pp uoioonjj
-sap b^ BjJBajiBaB ouisaja p unSas anb zcd Bsa '[bioos jo[ba omajdns
p zBd B[ ua ojsia Bq Bjaod p anb Bpjanoaj anbjod '(00^) ouisxui
o[ uos :aqoou b^ á Bip p Biaouoa ou anb p 'sbso3 sb[ gBpoí tsb^
Biq^s anb uaaj^ •opoisajj sa ajjBd ^oábui v\ ap oajsaBj^,, :jpap apand
bjsia ap ojund 9%$^ apsap 'ojipBjajj "ojsnC opoi ajqos sa 'osoiuouijb
A opBuapao sa 'Bq^n^ b^ aod a^^q as anb 'jBSjaAiun o^^jjBsap [g
'uoisua^ bj ap 'apjoas oeoipuBJ un ua ^opuai^ins ouioo 'aaouo^
-oí jopssuad BjspaB p anb 'uapjo pp opBjjnsa^ p sa Bzajjaq Brj
•sajqmoq soj sojja b jaBjjsns treipod as souaui
oqanuí 't48otasoa,, pp ojjuap opBuSiss jsSnj ns uauaij anb 'sasoip
soj m UBds^sa ou so^EpuBtn sns y -zaA bj f nopjo ja A 'Biusitn Bqonj
bj sa anb Bppsnf bj apisajd o^ 'o^ija ojn^uF un apeap ops^o^ua Bjsa
omsap jap osjaAiun ja A apuoiosBJi ajquioq jap ousjd ja ua BpBiaiur
uopnjoAaj B^ -saaojBA SBUiap soj ap BsnBO A OAiiisod jojba un sa Fxisn^
fj apuop ^somso^,, un aqijosap ojipBjajj 'Biaijsnfui Bun uopsnp

(661)
(861)
(i6I)
(96I)
(s6t)
(6I)

-lAtput bj na oa anb 'ojpuBtnixBuy uoa uoiaisodo Bja^diuoa ug
•eiuouijb sa anb 0*g ja ua 'jBSjaAiun uapjo jap sensa sa anb o-^ ja ua
'Biapsnf sa Bqanj bj anb buijiif as 'sopBjia soj ap ojaraod ja ug
'aiuapuajdjos ajuaiueiJBuipjo
-Bjjxa 'oAanu opiuajuoa un Bqanj Bsa b Bp o^uaoijÍBjj spBa oja^
•ajuamíiisuoa jod isf ouioj fj ojifDBjajj 'ofiq f ajp^d ap uoiaBjaj
bj ua 63 jas ojio jod oppnpojd oiuoa jas un aaajBdB bisia Fjamijd
f apuoQ 'Bai^ojotusoa BjauBUisjqos uoiaBaijdB Bun A oatnOjodcujuB
ajuamaiuauíma na^tjo un auaij '(ipBpiuj3}Bd,9 ap Bapi Bsa ua sajBUBd
ua unB Bj83 't4Jas ap uozbj^ omoa tlBsnBa,, ap Bapr ^j •souxsoa ja
na a^e^^s anb oj opoi ajqos Bqanj fj ap pepiiuajBd Bppnasip ou bj
:osBd ap as^^rp '[cjuauíBpunj X ga^j soj b uniuoa Aex\ oiuamaja uq
•(661) t4BlIDnI BI JO&lt;^ opBjpaaSua sa opoj A biuoutjb Bjjaq sbui bj B;jnsaj
eopiuos ap 'opjanaB ap nauod as souFJ)uoa gor¡n

(o'

"(861) 83JtIÍI SOJJ SOI B 'sonn soj f soAEjasa aAjanA 'sajquroq ap
d ja sojjo soj f 'sasoip ap jadsd ja soun soj b jBiuasajdaj ^objj
•opoj 3p Xaj ja 'sbsoo sbj s^poj ap ajpBd ja sa ajBqraoa jgM (o'jj
-au bj A Bipjoasip ej ap BpiA ns bihoj opoj snb A'(¿61)
Bqanj PBPI8^
Bun 83
Biaiisnf bj anb 'jBSJaAiun sa Fjjan^ ej snb Jaqss anb jÍbjjm (o*j;
•BJianS ej 'ajBqraoa ja 'Bqonj fj 'sadjoS soj ap pFpij
-F8J3AIUn FJ 3p UOIOBUIJIJB BJ 80Bq OJIJ^BJ3JJ SOÍUaUlSBJJ 83J1 Ug
•BaimojB u^iaFj^aiuissp bj
uoa FUJapom uoiaBaijijuapi bj ua Fuimjna anb uppnjOAd 'uopanJis^p
uoa ajequio^ anbrjpuapi as A uiif ojoajjad sbui ojdaauoa ojjo aauBajB
3S anb BjsBq sadjo^ soj uoa apunjuoo as Bqanj Brj 'Bqaajj ap o Bjpaid
ap ojij jap 'ojBd jap 'opipuajxs ozBjq jap EianBjsip ej ua ojos í
-aaXojd as otnifoad jf ojaBduii ja 'BJOAjod fj asjBjuaAui ap sajuy

'•(961)

b opBUJaqo^ Bjsa (bjj3;i B)sa ajqos) bjisbjjf as anb oj

-BpidBj aaip 'somsijojB sns ua SBipijduii: sauotaBzifejauaS: ajuaniBU
SBsa ap
Bun opuaiasq 'ojijoBJajj sa^uoiug "(S6l) ssjuaS sbjjo aajua A jBnj
ojio as jiata b bíba as snb 'oun ajsixa is A 'a^naijBA jíntn ajqmoq
un sojjosou aj^ua BÁBq anb souiBjisaaau oj^j., :aBqBuuijB anb soj jod
'(^61) ttJofaur ja sa is jira zatp Jod jm BJBd ajBA ajqnioq ojos unM :uBja
-ap anb sojj^nbF Fjniusqns uopnjoA3j bou Jojjajuí ja ug -joijajxa ja
ua soJBqjsq soj b Btjaiuos as A Bqejquiaí ((sijod,, bj ¡sjqBisa sa
eBaTj^isiq sauoisjnAuoa sapuBj^ sbj ua ouioa 3jjbjisoui ap ^
BjqBq as Baoda vj •sojioijdxa sboi sojxaj anau Mojn8o,, J3
"(C6l) ¡í^31 Blsa aP JSiJ ouja^a ja op^jij

�en las comparaciones es la dirección vertical y circular a la vez, co
mún al tornillo y al camino que lleva a la cima del monte, que to
mado de la cima lleva a la falda, porque "en la periferia del círculo,
el principio y el fin se confunden" (207).
El movimiento universal entonces, en dos direcciones opuestas y
simultáneas, se nos aparece como un inmenso torbellino, al que no
escapa nada, torbellino que imprime a las cosas un cambio cuali
tativo y cuantitativo, cambio que se efectúa de acuerdo a cierta me
dida, que es justicia, en cuyo vértice está lo uno, en cuya base la
diversidad. Heráclito puede explicar con divisiones y sentencias, por
lo largo, el contenido de sus afirmaciones exóticas recordando ese
vertiginoso circular: "no se puede entrar dos veces en el mismo río,
ni tocar dos veces una sustancia perecedera en el mismo estado, pues
ella se dispersa y se reúne de nuevo, se aproxima y se aleja, por la
prontitud y rapidez de sus cambios" (208). Pero el Estagirita, que
estaba munido definitivamente del principio de identidad, y al que
los vislumbres geniales de Heráclito podían proveer (¿tuvo conciencia
de ello?) de la "entelequia", el pasaje de la potencia al acto se
quedó perplejo.
Porque, finalmente, precisado así, ¿se le puede achacar al me
lancólico insigne la desopilante afirmación de que somos y no somos
al mismo tiempo?
16. — El fuego
Falta averiguar aún de qué es ese torbellino, falta más bien re
cordar porque al explicar la teoría del conocimiento se ha visto que
el mundo es fuego.
Con esto Heráclito se planta firmemente en su época, que re
curría a los cuatro elementos para explicar todo lo existente. Pero
combinada esta afirmación con todo lo que había dicho sobre el
movimiento, el efesino desencadenaba otra vez en la posteridad las
interpretaciones más fabulosas sobre los 100 y pico de aforismos que
dejó. Nadie duda de que sea el fuego el elemento esencial de su sis
tema. Todos en cambio discuten por qué eligió el fuego y qué clase
de fuego es, llegándose hasta a afirmar que es símbolo puro. Los
antiguos sin embargo, pusieron el fuego de Heráclito a la par de los
demás elementos de sus antecedores, lo que debía constituir un freno

Diógenes
explica: es el fuego y todas las cosas son una mutación
"... El elemento
de este". "la totalidad es limitada y el Universo uno, nace del
fuego y el todo se enciende de nuevo según ciertos períodos..." (210).
Aetio coincide con Aristóteles:
"Heráclito e Hipaso de Metaponte sostienen que el principio de
todas las cosas es el fuego. Es del fuego que las cosas vienen y es en
el fuego donde terminan. Cuando él se apaga, todo se forma en el
universo..." (211).

Y
Simplicio
con Aetio:y Heráclito de Efeso suponen también un
"Hipaso
de Metaponte
principio único, móvil y limitado, pero es el fuego el que consideran
como tal"... "Heráclito dice, en efecto, que todo es una mutación
del fuego. Admite además un cierto orden y un período determinado
para la transformación del mundo, conforme a la necesidad inevi
table"
De(212).
acuerdo a estos testimonios, puesto el fuego en la categoría
de los elementos de los milesios, se puede inferir que es un fuego
físico. Se trata empero de un principio ontológico del cosmos, puesto
que constituye su esencia misma. Corroborar se puede con el mismo
texto heraclítico, que contiene afirmaciones rotundas.
"Este universo, el mismo para todos los seres, no ha sido creado
por ningún Dios, ni por ningún hombre, pero siempre ha sido y será
fuego viviente que se enciende con medida y se apaga con me
dida" (213). Heráclito sigue saltando de identificación en identifi
cación. En el fondo pues del cambio regular, encontramos un único
elemento, al que atribuye la misma determinación del "logos" en el
primer fragmento, la eternidad. Uno y otro se confunden, puesto que
son todas las cosas y todo lo gobiernan. Por otra parte es el fuego
la moneda universal en el mercado donde se trueca hasta la esencia
de las cosas (214), fuego inteligente puesto que es razón y que por
consiguiente "apareciendo de improviso, juzgará todas las cosas y las
avasallará" (215), que es otro modo de decir, repetir, la realización
de la justicia en el desarrollo cosmológico, identificándose además
ahora el fuego con la lucha. Entonces se puede sustituir la afirmación:
"Todo lo que se arrastra (sobre esta tierra) está gobernado a
golpes" (216) por esta otra afirmación, de carácter más general y
extraordinariamente pesimista, si no fuera porque el gran paradójico
ha afirmado que a todo esto se debe la armonía invisible, más va
liosa que la visible: "la fulminación y la ruina gobiernan el uni

a las opiniones demasiado fantásticas.
verso"
(217).
Los
textos citados en que se menciona a Hipaso y a Heráclito

Dice Aristóteles:
"Anaxímenes y Diógenes dijeron que el aire es anterior al agua
y que es el primer principio de los cuerpos simples. Hipaso de Metaponte y Heráclito de Efeso reconocen como primer principio el

fuego" (209).
(207)Frag. 103.
(208)Frag. 91.
(209)Aristot. Metaph. A, 3. 984

7.

(210)Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).
(211)Aet. 1, 3, 11 (22 A 5).
(212)Simpl. Phis. 23, 33 (22 A 5).
(213)Frag. 30.
(214)Frag. 90.
(215)Frag. 66.
(216)Frag. 11.
(217)Frag. 64.
— 153

— 152 —

�— €Sl —
(¿iz)
(913)
•II
•99
(f IZ)
•06
(12)
(ZIZ)
•(S V ZZ) 'Z V
(S V ZZ) II ' 'I
I V (I
(IIZ)
•(S
•(I V ZZ) 8 'XI ••™1 -ooiq (OIZ)

— ^si —
' 'V H -xoisray (60Z)
•16 •••^ (80Z)
•0I •J^ (¿0Z)

'(60^)
p oidpuijd Jauíijd ouio^ uaoouooaj osajg ap oiipEjajj A aiuodBj
-aj^[ ap osBdijj 'sa^dmis sodaana so[ ap oidpuijd jauíijd p sa anb A
xB JoijajuB sa aiiB ja anb uojafip sauaíioiQ A sauauíixBuy,,

e ^ osBdyj^ b Buopuara as anb ua sopBip sojxa^

'(¿I
(¿IZ)
•iun ja UBuaaiqoS Buiru bj ^ uopEuuujnj fj,, :ajqisiA bj anb bsojj
-BA 8BIU 'ajqtSJAUI BIUOUMB BJ aqap ^8 O;S3 OpO) B 3nb OpBUUIJB Bq
ODifopBJBd ubj8 j anb^od Baanj ou ts 'B^siuusad a^uauíBUBuipjOBJix
^ [Bjau9^ sbiu jajaBasa ap 'uoi^bhhijb bj}o Bisa jod (9X^) Msad^o8
b opBuiaqoÜ Bjsa (BJiau Bjsa aiqos) ejjsbjjb as anb oj opoj^,,
: nopenuí jb bj amiiisns apand as saono^u^ -Bijanj bj uoa o^anj j3 baoqB
s^iuapB asopuBaijc^uapi 'oaiSojouisoa ojjoJJBSap p ua Braijsnf bj ap
uopBzijBaj bj 'Jijadaj 'jioap ap opora ojjo sa anb '(SXS) tt?-i^j^BBBAB
9B[ Á sesos sbj sBpoi BJB^ziif 'ostAojdnii ap opuapajedB^ ajiwni^isuod
jod anb A nozvi sa anb ojsand aiua^ipiui oáanj ' (fI^) sbsoo sb^ ap
BT0U3S3 B[ BJSBq BOUtlJJ 38 dpuop O[)B3jaUI [a U3 ^BSaaAlUll BpOUOlU B[
oáunj p sa ajaBd bjjo jo^ •UBuaaiqoá o^ opo^ ^ sbsoo sb[ SBpoj nos
anJb ojsand 'nspnnjuoD 38 ojjo Á ouq 'pBpiujais b^ 'ojaautBJj jamud
[3 na ttso3o[;, pp u^ioBuiuijaiap buisiui ^\ ajínqiajB snb \^ 'ojuaraap
ojiun un soiubjjuoouo 'jE^náa^ oiqniBo pp sand opnoj p u^ "uopEa
-ijijuapi aa uop^oijijuapi ap opuBjp^s anSts ojixobjsjj '(\z) bP?P
-ani uod B^BdB as A. Bpipsm uoa apuapua as anb a^uaiAiA o^anj
Bjas Á opis B^ aadiuais ojead 'ajqinoq un^uiu jod iu 'sotq unáum jod

•SBOTJSBJUBJ OpBISBUiap S3UOlUldo SB^ B
ousjj un Jinjijsuoa Eiqap snb oj 'sajopaoa^uB sns ap so^uauíap SBtnap
so[ ap j^d b^ b ojixoBiajj ap oSanj p uojaisnd 'oSjBqma uis songijuB
-ojnd o^oquiis sa anb jbuijijb b BjsBq asopuB^axx 'sa oSanj ap
anb A oSanj p oí^i^a anb jod uajnasip oiquiBD ua sopoj^ 'Buia^
-sis ns ap ^Bpuasa ojuauíop ^a oSanj p Bas anb ap ^pnp 3ips\[ 'ofap
anb soiusiJojB ap ooíd A qqx soI ^jqos sssopnqej sbui sauopBjajdjajtn
sb[ pBpijajsod B^ ua z^a bjjo BqBuapBouosap ouisaja p 'ojuauniAOtu
[3 aaqos oipip BiqBq anb o{ opoj uoa uoiobuijijb bjsb epButquioa
ojaj -ajua^sixa o\ opoj jBaxxdxa BJBd sojuaraap oajEna %o\ b
-ai anb 'Baoda ns ua a^uaraauíjij B^uB^d as oji[OBjaxx o^ea
•o^anj sa opunm ^a
anb ojsia Bi{ as oju^uupouoa pp Bjjoa) b^ jB.)i[dxa ^b onbjod j^pjoa
•ai uaiq sbui e^jbj 'oui^pqjo^ asa sa anb ap unB jBnSijaAB bí[b^
oSanf ¡^ — ^\

as oía^ xB Bpuajod bj ap afBSBd Xa '^Braba^aiua,, b^ ap (¿o\\a sp
spuspuoo OAn^?) jaaAOjd UBjpod Oíi[DBjajj ap sa[BiuaS sajquin^siA so^
anb p A 'pBppuapi ap oidpuiad ^ap ajnaiuBAijiuijap opiunin Bqsjsa
snb 'BiiJiBjs^ x3 OJ3d '(80^) soiqniB sns 3p zapidBj A pn^ijuojd
bj jod 'BfajB as A BunxojdB as 'OAanu ap aunaj as A Bsjadstp as Bjja
sand 'opBisa ouisiui ja ua Bjapaaajad BiauB^sns Bun saoaA sop jbooi iu
'011 oiusHu ja ua saaaA sop jBjjua apand 38 ou,, ¡JBjnaap osout^ii^sa
asa opuBpjoaaj SEapoxa sauopBraaijB sns ^p opinajuoo p 'o^ibj oj
jod 'SBpuajuas A sauoisiAip uoo jBaijdxa apand ojijaBjajj 'pBpisjaAip
bj asBq Bjína ua 'oun oj B^sa aoijjaA oXna us 'Bpijsnf 83 anb 'Bpip
-aiu Bjjap b opaanaB ap Bn^aap as anb otqniBa 'oAijBjiinBna A oaubj

'(ttü) •••osjcaAiun
p us buijoj as opoj 'BSBd^ as p opusn^ •uBuiuuai apuop o^anj p

¿odtnai^ ouisiut \&lt;e
somos ou A somos anb ap uopBump ajuBjidosap e{ auSisui oai{oauB^
-ain \b JBaBqoB apand a[ as? 'isb opBspajd 'a^uanqBuij 'anbjo^
•ofa^d^ad ^panb

ojsand 'soinso^ pp ootSopjuo oidpm^d un ap ojaduia bibjj ag "ooisij

opB3J3 opis Bi[ ou 'sajas soj sopo} BJBd ouisiui p 'o8J3Aiun aisg^
•SBpunioj sauopBinjijB auauuoa snb 'oaijjpBJsq ojxaj
oiustni p uoa apand as JBJOqouo3 -buisiui Bpuasa ns a^iunsuoa anb
o^anj un sa anb Ji-iajui apand as 'soiss^tui so[ ap soiuaniap o[ ap
B[ ua oSanj p ojsand 'soiuomiisai sojsa b opjanoB 3q

•(zi^)
(^) a
-IA3UI pBpisaaau v\ b auiaojuoD 'opuntn pp u^pBUuojsuBjj B[
opBiiunaa^ap opouad un A. uap^o ojjap un SBiuapB a;iiupy -o^anj pp
a^pcjnuí Bun sa opoj anb 'o^aaja ua 'a^ip ojipBJ3jjM • • • ttpj otuo^
uBjapisuoa anb \^ oSanj p sa ojad 'ops^irai]; A ^iachu 'ooiun oidputad
un uaiqtuBi uauodns ossj^ sp ojipBJajj A ajuodsjaj^ ap osBdijj,,
:oijay uoa opi^dung j^

us sa A uaiu aiA sbsod sb^ anb o8anj pp s^ -oSanj \^ sa sssoa sb^ SBpoi
ap oidpuiJd p anb uauansos sjuodBjaj^; sp ossdijj 3 ojipBj3jj??
:sapjojswy uoo appuioa oi^ay
• (01^) '' 'sopotjad sojjap unSas OAanu ap apuapua ^s opoj p A oSanj
pp aoBu 'oun osj3aiu^ p A BpBjtrai^ ss pcpi^íoi ^\'",, "tt9isa ap
uopBjnm Bun uos sbsoo bb^ SBpoi A oSanj p ss ojuamap X3''' „
iBoijdxs ssuaS^Q

-tjBna oiqiuBa un sssoa sbj b auiudun anb outjjaqjoj 'BpBU
ou anb jb 'ouijjaqjoi osuamur un omoa aaaiBdB son as 's
A SB^sando sauopoajip sop ua 'saouojua jBSjaAiun o^uaiiniAoui j^
'(¿02) uapunjuoa as mj ja A oxdpuijd ja
'ojnajja jap Buajwad bj na,, anbjod 'BpjBj ^J b basjj Burra bj ap opsui
-0} snb 'ajuoui jap Biup bj b BAajj anb outuibd jb A ojjiujoj jb unm
-O3 'z3A bj b JBjnaip A jBoijjaA uopa^jip bj S3 sauopBJBduioa sbj ua

�juntos, de Aetió y Simplicio, han permitido señalar la influencia pi
tagórica en el efesino: a esta conclusión llegan Olof Gigon y
O. Spengler por distintos caminos. En lo referente a qué fue lo que
llevó a Heráclito a elegir el fuego, las respuestas varían de acuerdo
a la interpretación general que se hace del filósofo. Spengler, que
ve en el elemento heraclítico un estado puramente fenoménico, una
metamorfosis del acontecer universal, cree que Heráclito no tenía base
científica para elegirlo, que la causa de su determinarse hay que
buscarla en su peculiaridad de artista y en el respetuoso temor que
fuego y sol siempre han infundido.
Tannery, al tratarlo como un espíritu teológico y emparentarlo
con los ritos egipcios, traza un paralelo entre el fuego y los dioses
que personifican en el Nilo la marcha del Sol (218). Pero si se ha visto
que el fuego tiene la categoría de uno de los elementos de los milesios, lógico es buscar las causas de la elección dentro de las mismas
que llevaran a los hombres de la época a reducir todo a un principio
primordial dentro de los cuatro conocidos. Tannery tiene razón
cuando afirma que Heráclito no ha hecho grandes descubrimientos en
lo que se refiere a la cosmología: este orden, si varía con respecto
a sus antecesores, es justamente por los hallazgos en el plano antro
pológico.
Entonces, la opinión más aceptable parece la de Burnet. He
ráclito necesitaba una base, para la transformación de lo uno en lo
múltiple y de lo múltiple en lo uno, una sustancia, que permane
ciendo la misma, se cambiara en todas las cosas y que todas las cosas
se cambiaran en ella.
Lo encontró observando el fenómeno de la combustión: varía lo
que se quema. La llama es la misma, permanentemente móvil. Se
transforma siempre en humo y su lugar es ocupado nuevamente por
el combustible que la alimenta (219).
Al fuego vienen a parar todas las cosas y todas las cosas se re
conocen nuevamente en el humo, que es el resultado del fuego "si
las cosas vinieran a parar en humo, las narices podrían distinguirlas"
(220) y el perfume cambia de acuerdo a la sustancia que se agrega,
sin variar empero la llama (221).
No se descarta por consiguiente una sencilla razón científica ba
sada en la observación, pero tal cual podía y había sido practicada
en su época tratándose, se entiende, de un fuego invisible cuando se
habla del cósmico.;
Es tiempo ahora de averiguar cómo se realizan las transforma
ciones del fuego.
Diógenes y Simplicio afirman en los textos citados, que esas trans
formaciones tienen un orden, se rigen por períodos. La ley, por otra
parte, ya ha sido expresada por Heráclito: se trata de ver entonces
(218)Tanneby. op. cit., págs. 179-183.
(219)Bubnet. op. cit., pág. 163.
(220)Frag. 7.
(221)Frag. 67.
— 154 —

cómo se realiza la conversión de los contrarios, en el perpetuo movi
miento, que es un torbellino, que es el fuego.
17. — El trueque o cambio del fuego con el cosmos.
con todas las cosas o de todas las cosas con el fuego, o el camino
que sube y el camino que baja, simultáneos, son uno y el mismo.
Dice Diógenes Laercio:
"El elemento es el fuego y todas las cosas son una mutación de
éste, producido por rarefacción y condensación, pero nada de esto
explica claramente".
• ".. .La mutación es el camino que sube y baja y a ella se debe
el nacimiento del Universo".
"El fuego, condensándose se licúa y cuando se espesa más se hace
agua, y cuando el agua se coagula, se transforma en tierra: este es
el camino que baja. Luego la tierra se prende de nuevo: nace de
ella el agua y de ésta todo lo demás, con lo cual relaciona, por de
cirlo así, todas las cosas con la exhalación del mar: éste es el camino
que sube. Las exhalaciones se elevan de la tierra y el mar; las unas
son claras y puras, las otras oscuras. El fuego se alimenta de las pri
meras: lo húmedo de las otras" (222).
Aetio explica a continuación de la afirmación de que todas las
cosas provienen del fuego: .. ."Cuando él se apaga, todo se forma en
el universo, primero sus partes más densas, estrechándose, forman la
tierra; enseguida, cuando la tierra se afloja, por la acción del fuego,
se produce el agua y cuando ésta se evapora, nace el aire. Y de nuevo
el universo y todos los cuerpos son devorados por el fuego en un in
cendio general" (223):
Y Galeno: "Los que (consideran como elemento) el fuego con
vergen también igualmente —suponiendo que contrayéndose y adensándose se transforma en aire, que sufriendo esta acción y conden
sándose más fuertemente, se convierta en agua y que adensándose
hasta el máximo se hace tierra—, que es el principio constitu
tivo" (224).
Los tres documentos doxográficos están de acuerdo en que es
sobre el fuego que se realiza el cambio y que ese cambio se efectúa
de acuerdo a períodos. La dificultad aparece cuando se detalla el
ciclo y la anota ya Diógenes Laercio, que proporciona empero una
pista.

Los pensadores modernos anotan tres particularidades: 1. el
salto del fuego al agua sin nombrar el aire que hace Heráclito, en
lo que se diferencia de los milesios, que consideraban este elemento
el intermediario obligado (225); 2. el concepto de trueque, cambio,
mutación, xpoitmí que aparece en el efesino y que está contenido
(222)Dioc. Laert. IX, 8, 9 (22 A 1).
(223)Aet. I, 3, 11 (22 A 5).
(224)Cal. de elem. sec. Hipp. 1, 4 (22 A S).
(225)Tannehy y Oloc Cigon.
— 155 —

�— ssi —
•KO3I3 3O1O ^ ABaHMVX(SZZ)
•(s v zz) t 'i ddw oas ""&gt;? aP •^^3(ra)
"(9 V ZZ) II ' 'I "OV(SZZ)
•(I V ZZ) 6 '8 'XI i^^vi ^oiq(ZZZ)
opiuajuoa Bisa anb ^ ouisap ja na ooajBdB anb inodi 'uopBinuí
•otquiBO 'anbanjj ap ojdaouoo js o#^ i (^) opBSijqo oiJBipatujajuí ja
ojuauíap ajea uBqEJOpisuoa anb 'soisajiui soj ap Epuaaajip as anb oj
n^ 'oiipBiajj a^Bif ^nb ajiB ja jBjqtnou uis BnáB jb o^anj [ap ojjbs
[3 o*^ :sapBpiJB[napjBcI sajj ubjoub soujapoui sajopBsuad sc^
•B^sid
eun oaadina Bnopjodoad ^nb 'oiojaB^ sauaSoig bX b;oub bj ^ opp
[3 BjjBjap as opu^no aoaJBÜB pBjjnaijip e^ -sopojiad b opjanoB ap
Bnioap as oiquiBO 383 anb ^ oiquiBO js bzijb3j as anb oSanj [a sjqos
es anb ua opjanoB ap ub)83 soaijBjáoxop sojuauínoop sajj scj

•9^ -ísd
"E8I-6ÍI 'BÍ?d ''

•¿9
-do

(6IZ)

saouojua jsa ap bjbjj as :ojiptuajj jod Bp^sajdxa opis Bq vÁ 'ajjed
bjjo jod 'Xa[ b^ 'sopouad Jod uaáu 99 'uapjo un uauap sanoioBtnaoj
-suBJí 8B83 anb 'sopejp sojxaj so[ na ubumijb oioi[dinig A sauaáoiQ
•oáanj pp s^uora
-^UMOJ8UBJ} SB[ UBZl[B3J 38 OIUOO JBnSlJ3AB ap BJOqB d

^
-ooiuisoo
pp ns
B[qsu
38 opiíBno 3[qi8iAur oSanj un 3p 'apuai^ua as 'asopuBjBjj
sooda
ua
BpBOfioBjd opis ^jqeq A Bjpod [Bno [B^ ojad 'uoioBAaasqo [ ua Bp^s
-Bq Boijijuaia uozbj B[[puas Bun ajuainSisnoo jod BjjB^eap as o^^
"(I^^) BuiB[]; bj ojadiua jbijba ms
'BSajSi; as anb BpuBjgns b[ b opjanoB ap Biquino arunjaad p A (QZZ)

-niusuoa oidpnijd ja 83 anb '—BJjar^ ao^q as ouiixbui ja Bjseq
asopucsuapB anb A en^e ua bij3iauoo 38 'ajuauíajjanj sbui asopuss
-uapuoo A noi33B Bjsa opuatjjns anb 'ajiB ua buijojsubjj as asopues
-uaps A asopuaÁBjjuoa anb opuaiuodns— aiuamjBnái uaiquiBi ua^^aA
-uoo o^anj ^a (ojuauia^a ouiod uBjapisuoo) anb sc^,, :oua[B^) ^
: (€^) IBnaS oipuso
-ui un ua oSanj ¡a jod sopBJOAap uos sodjano so\ sopo; A osotaAiun [3
OAanu ap j^ -aaiB p asea 'BjodBAa as Bjsa opuen^ A Bnás p aonpojd as
'oáanj ^ap uop^e B[ lod 'Bfo^jB as Bxiap b¡ opuen^ 'Bpin^asua tejjap
tb\ neuuoj 'asopuBq^ajjsa 'sBSuap sbui sajasd sns oisuiijd 'osjaAiun p
U3 BUIJOJ 38 OpOJ 'BBdB 38 [3 OpUBn^,,:O^3nj ^3p U3U3IAOjd SB8OD
sb{ SBpoj anb ap umoBuuijB b¡ ap uopBnuijuoa b Bt[dxa
*(^^^) 8BJío 8BI aP opauínu;
•Jjd 8B[ ap B^TI3UIip3 38 o^anj ^3 É8BjnDSO SBJ}O 8B^ 'SBJnd X BSJBp UOS
SBnn sb[ íJBtn [a A B-uau ^[ ap UBAap as sauoioBjBqxa sb^[ 'aqns anb
ouimBo p sa sisa :jbui pp upioB^Bqxa b^ uod sbso^ sbj sspo; 'jsb o\iio
-ap jod 'BuoioBpj ^Bn^ o\ uoo 'sttinop o[ opoj Bjsa ap A en^B p Bjp
ap aaBu :oAanu ap apuaad 38 Bjjap B[ oiáonq -BÍsq anb omuiB^ p
83 3)83 :BJJ3I1 113 BTXUOJSUBJ) 38 'B[ll^BOD 38 BlláB p OpUBll^ A 'Bn^B
33Bi{ 38 sbui Bsadsa as opusnD A Bii9i[ as 3sopuB8U3puo3 'oüanj [^,,
•tlosj3Aiu{^ pp o;uaiuipBU p
aqap as B];p b A f^q A sqne anb ouiuibo p 83 uoioBjnra vj- • •^ .
O)83 ap BpBU OJad 'uopBsuapuoo A uoiooBjaJBJ jod opionpojd 'ajsa
ap upiaBinuí Bun nos sbsod sb[ SBpo} A o^anj p sa o^uaiuap j^^f
sanaáoiQ aoiQ
•oiusuu p A oun uos 'soauBjjnrais 'BÍBq anb ouiuiB3 [a A aqns anb
ouiuiBa p o 'o^anj p uos sbsoo sb[ sBpoi ap o sbsoo sb^ SBpoj uoa
•sowsoo \^ uoo oSanf j^p oiqiuoo o anb^nut ¡^^—mi\
•oSanj p 83 anb 'oui^pqjo^ un sa anb 'o^uaiin
oniadjad p as 'soijbjiuoo so[ ap uoisjaAuoo B[ Bzi^sjc as 011190

ítSB[jinSnr}stp uBjjpod saaiJBU sb[ 'omnq as JBJBd b ubjsiuta sbsoo sb[
isn oSanj [ap opBjpsai p sa anb 'oranq p ua ajuauíBAanu uaoouoo
•3J 38 SB8O0 SB[ SCpO) A 8B8O3 SB[ St'pOJ JBJBd B U3U3IA O^anj [y
'(6I^) ^lii^nn^ b^ anb 3[qpsnquioo p
jod a^uaniBAanu opBdnoo sa je^n[ ns A omnq ua aadcuais buijojsubj^
ag '[lA^in ajuainajuauBiuiad 'Biusttn B[ sa biub[[ ^j "Biuanb as anb
o[ buba .-uoijsnqmoo B[ ap ouatuouaj p opuBAaasqo ojjuooua cj
ua UBJBiqiueo
as
8B8O0 8B[ 8BpOJ 3tlb A SBSOO SB[ SBpO} U3 BJBtqiUBO*B[p
38 'BIUS1UI
B[ OpU3I3
-auBtnjad snb 'Bi^uBjsns Bun 'oun oj ua 3[di)[nui oj ap A a[dij[tnn
oj ua oun oj sp uoiDBUiJOjsuBJj bj Bjsd 'asBq Bun BqBjtsaoau oji[obj
-ajj -jau.ing ap B[ aoaJBd ajqetda^B sbut uoiuido bj 'saouo^u^j
•ootóojod
-oj^ub ouejd ja ua so^z^jjBq soj jod aiuouiB}nf sa 'sajosaoajue
sns b
oiaadsaj uoo buba is 'uapao ajsa :Bjáo[oiusoo bj b ajatpj 38 anb oj
ua sojuaiuiuqnosap sapuej^ oqoaq Bq ou ojifOBaajj anb bumijb opuBno
uozbj auaii ÁaauuBj^ -soppouoo oa^sna soj ap ojjuap [Btpjoinud
ovdpuijd un b opoj jpnpaj b Booda bj ap saaquioq soj b ubj^asjj anb •
8BU18IUI sbj ap oajuap uopaaja bj ap sesiibo sbj jBosnq sa ooi^oj 'soisaj .
•vea soj ap sojuainap soj ap oun ap BUo^ajB^ bj auap oáanj [a anb
ojsia Bq as 18 OJ3J • (8I^) IS IaP Bq^jBUi bj oji^y^ ja ua uBoijiuosjad snb
sasoip boj A o^anj js aajua ojajBjsd un bzbjj 'soiodi^a sojij soj uoo
O[JBjuajBclma A o^i^^joai n^uídsa un ouioo o[jbjb^j jb 'ÁjauuB^
'opipunjuí UBq ajdmais jos A oSanj
anb joma} osonjadsaj ja na A b^sijjb ap pBpijsijn^sd ns ua Bjjsasnq
anb ^sq agiBuiuua^ap ns ap BsnBO bj anb 'ojji^aja BJBd Boijjjuato
as^q Bjuaj ou ojipBjajj anb aaao 'jBejaAiun aaoaiuooB [ap srsojjouiB^atn
eun 'oaiuauíouaj ajuoiuBjnd opBjsa un oaijqoBaaq ojuatua^a [a ua aA
anb 'jaj^uadg 'ojosojij jap aaeq as anb [Bjana^ u^ioBjaadaajuí bj b
opjanofi ap ububa ssjsandsaj sbj 'o^anj [a ji^aja b oji[obj3jj b oa^jj
anb oj anj anb b ajuajajaj oj u^ -souiuiBa sojuijsip Jod J^j^uadg *q
A uo^i^) jojq ubSsjj u^istqouoa bjss b :ouisap js ua bdijoSbj
-id Biouan[jui bj JBJBU38 oppitujad usq 'oíoijdmig A oijay ap 'sojunf

�claramente en sus textos (2261; 3. que ésta es la auténtica idea heraclítica, falseada luego por los comentadores, que para explicarla
recurrieron a la condensación y rarefacción. Se trata de confrontar
ésto a los fragmentos directamente.
Heráclito habla explícitamente de los cambios del fuego. "El
fuego, transformándose, se vuelve agua, de la cual una mitad se hace
tierra y la otra soplo ígneo". Quiere decir con ello, que el fuego por
efecto de la razón divina que gobierna todas las cosas, se transforma
a través del aire, en sustancia húmeda, que es el germen del universo
y que él llama agua. De ésta se forman enseguida la tierra y el cielo
y todo lo que contienen. De qué manera el mundo es de nuevo con
ducido hacia atrás y consumido por el fuego lo indica claramente en
las palabras siguientes: "El agua se disuelve y recibe su medida en la
misma proporción que tenía antes de hacerse tierra" (227).
El fuego se transforma en agua: coinciden Diógenes (228) y el
texto, relacionando así toda la multiplicidad del cosmos con este ele
mento. Olof Gigon, teniendo en cuenta las dos peculiaridades apun
tadas: el concepto del trueque, que hace su aparición en el efesino
y esa transformación original y distinta de sus antecesores, hace una
explicación del pensamiento heraclítico que parece la más coherente,
porque intenta seguir fielmente el ritmo mismo de ese pensar, some
tido también a la ley de oposición y armonía de los contrarios (229).
La palabra griega empleada "x p o te a í" está tomada de la mete
orología y designa los solsticios, que señalan en el año los periódicos
cambios en el curso solar. Significa "oposición", no "proceso" y es
por eso que intencionadamente Heráclito hace surgir del fuego in
mediatamente el contrario irreconciliable, el agua. Luego, la si
guiente transformación, por la cual sale la tierra del agua, es física,
se realiza por condensación.
En el lenguaje moderno, la primera transformación es metafísica,
la segunda física. Heráclito, lo que ha querido explicar es el trueque
del fuego con el cosmos y del múltiple cosmos en el fuego único. En
esto está de acuerdo con el modo de pensar griego, que distingue un
mundo visible y un mundo invisible. El primero es un reflejo del
segundo y no implica en modo alguno en esa época, la oposición
entre el conocimiento sensible y el inteligible. El mismo ha hecho
esa distinción y la ha valorizado (230). Procede a explicar entonces
por pares de conceptos contrarios el cosmos, cuya última realidad es
el fuego.
El fuego es por un lado guerra y paz (231), por el otro nece
sidad y saciedad, según afirma Hipólito (232) al exponer al efesino: si el estado del fuego se llama paz, el cosmos múltiple es el de
la lucha de las cosas, hombres y estados. La unidad del "logos" eos(226)
(227)
(228)
(229)
(230)
(231)
(232)

Frag. 90.
Frag. 31.
Dioc. Laebt. IX, 9 (22 A 1).
GlCON . op. cit., págs. 207-219.
Frag. 54.
Dioc. Laert. IX, 8 (22 A 1).'
Hippol. Reíut. IX, 10 (22 B 63-66).
— 156 —

mológico y del "nomos" ético está aquí nuevamente realizada. El
combate es la última, pero no la única realidad del universo. Más
allá está la realidad del fuego, que es paz, concordia. Pero la paz está
oculta, como permanece oculto el fuego esencial. El segundo par de
conceptos contrarios designa al estado del fuego como saciedad, al
estado cosmos, como necesidad. Son conceptos tomados del dominio
ético-político, que es antropológico. La saciedad de la riqueza lleva
en sí misma la tendencia a la disgregación, como la necesidad aspira
a la riqueza. El acontecer universal refleja la existencia humana. El
destino que rige la caída de los poderosos y el encumbrarse de los
necesitados es el mismo: no escapan a él ni los hombres ni el cosmos.
Esta explicación tiene en cuenta el carácter fundamental del
cambio o movimiento heraclítico: la transformación cualitativa.
Cuando el efesino explica el cambio universal cualitativo como
el trueque del oro por las mercaderías y las mercaderías por el
oro (233) se entiende la oposición entre la unidad del fuego y la
multiplicidad del cosmos y la oposición de valor también, entre el
fuego y el cosmos.
La relación fuego-cosmos se representa todavía bajo dos pares
más de contrarios. En la oposición entre "yo" y "logos" del primer
fragmento, no se trata de estar de acuerdo con Heráclito, o de Herá
clito con otros, sino del acuerdo con el "logos". La palabra griega
designa por un lado el imperio del "logos" en la mente de los hom
bres subjetivamente y objetivamente el imperio del fuego, que es el
contenido del "logos" en el "cosmos". La formulación más abstracta
de de la oposición "cosmos-fuego", es la contenida en el texto que
afirma "de todas las cosas lo Uno y del Uno todas las cosas" (234).
Entonces el fuego se enfrenta al cosmos en tal forma que no
puede ser encontrado visiblemente en ninguna parte, porque es lo
"uno", íntegramente transformado en "todo" y por consiguiente nunca
puede estar "junto" al "todo".
Pero este "fuego" que es todo, tiene una exigencia teológica.
Heráclito llama "Zeus" a lo Uno (235). El rayo es el arma de
Zeus. Cuando afirma que todo lo gobierna el rayo (236) está afir
mando la soberanía de Zeus, identificado con el fuego cósmico, invi
sible, opuesto al fuego del sol que se pone diariamente (237). A ese
gobierno nadie escapa. Para los que no conocen el "logos" la mani
festación del fuego al final del período será un castigo, como el rayo
de Zeus para los titanes soberbios. La teoría del cambio universal
alcanza aquí un contenido ético.
Heráclito describe, ya se vio, a ese fuego cósmico como inteli
gente, es decir, como un ser viviente (238). Necesita un alimento per
manente, y este alimento es la exhalación, que viene a ser para ese
(233) Frag. 90.
(234) Frag. 10.
(235) Frag. 32.
(236) Frag. 64.
(237) Frag. 16.
(238) Frag. 30.
— 157 —

�— ¿si
•OE •*MJ(8EZ)
"91 ^J(¿EZ)
•9 "'I(9EZ)
•ZE ".J(SEZ)
•01 •BJJ(^Z)
"06 'ielá(Z)
383 BJBd J38 B 3U3IA anb 'UOiaBJBqxa BJ 83 OJUaUIIJB 3J83 A 'a
-jad O1U3UIIJB Un BlI83D9f^J ' (%Z) ^lUaiAlA Jt38 Utl OUIOO 'j!D3p 89 'a
-ijaiui oraoa oaimsoa o^anj sea b 'oía as bjÍ 'sqiJassp ojijaBjajj
•oaija opiuajuoa un inbB bzubojb
[BSJSATun oiqurea jap Bjjoaj vj "soiqjaqos sauEjii soj BJBd sna ap
OjÍbj ja ouioo 'oSijsbo un Bjas opouad jap Jbuij jb oSanj jap uoiaBjsaj
-IUBUI BJ 418O^OJ,, J3 U30OUOD OU Snb SOJ BJB^ *BdBOS3 3ipBU OUJ3iqo8
383 y '-(¿2) sjusureiJBip 3uod 38 3nb ^os pp oáanj jb oisando 'sjqis
-iaui 'oaiuisoa oSanj p uoa opsaijijuapi 'sna^ ap Bjusjaqos bj opuBui
-jijb BJ83 (()Z) o^^-1 Ia BUJaiqoS oj opoj anb buijijb opu^n;) "sna^
ap biiijb p sa ojCbi jg '(SZ) ouíl l B snaZ BUlBl[ 1ÍI?18H
BI0U3IX3 BUn 3U3IJ 'opoj S3 3nb ^oSsnj,, 3J83 OJ3¿
•ttopoi5, ^ ttoiunf,, jbj83 ap^nd
Bounu sjuamSisuoD Jod jC ttopojM ua opBuiaojsuBJ^ ajuauíBjSajuí 'l(onnn
O[ sa anbjod '^jjsd BunSuiu ua siuainajqísiA opBjjao^us jss apand
ou anb buijoj pj ua souisod p Biuaijud as oáanj p sa^uo^u^
' (í'ES) lt8BSO SBl S^pOJ OUJ^ pp -í OUj^ O^ SB8O3 SB^ SBpOJ. 3p,, BUUIJB
snb ojxsj p us Bpiusjuoo b^ sa 'woanj-sorasoDw uoioisodo B[ ap ap
BjDBajsqB sbui u9iOBp^uuoj ^j '^souisoo,, p ua 14so8oj?, pp opiuajuoa
[a sa anb 'oSanj [ap oijaduii p ajuauiBApafqo A aiuauíBAiíafqns 83Jq
-uioq so^ sp sjuara B^ ua ítsoo[,, pp oijadrai p opB[ un Jtod BuSissp
b3IjS BjqB^d wj •wsoSo^M p uoo opj^naB pp ouis 'soj^o uod ojip
-BJajj ap o 'oiipBjajj uoa opaanoB sp jbjss sp bjbjj ss ou 'ojusuiSbij
jsuiijd pp lto^o^?, A tto^M sjius uopisodo B^ ug -soijbj^uoo ap sbiu
saiBd sop oí'Bq BiABpoj Bjuasaadaj 38 sora's oo-o^snj upiaBpjc Bq
•souxsoa p A oSanj
[3 sjjua 'uaiquiBi jo[ba ap u^ioisodo bj A sonisoa pp pBppi^du^nuí
b[ A oSanj ¡ap pBpiun bj aj^ua uopisodo b^ apuauua as |g^) ojo
p jod 8BiJ3pB0J3ui sb[ A SBiJspBajaui 8B^ jod ojo pp anbanjj [a
ouroo oAiiBji{Bno ¡BSjaAiun oiqui^a p Bai[dx3 onisap p opu^n^)
,'BAijBjipna uopBuuojsuBjj v\ ¡ooijipBJaq ojuaiuiiAOUi o oiquiBa
pp pjuaraBpunj JajoBJtBa p BjuanD ua ausi^ upiasoi^dxs Bjsg
•sorasoo p iu ssjquioq so^ iu p b ucdBjsa ou :oufsiui p S3 sopBjisa^au
so[ sp asjBjqumaua p A so^ojapod so^ ap Bpjsa b^ aSu anb oupsap
^g •BUBUinq Bpuajsixs bj Bfa^jaJ ¡B8J3Aiun jsosjuoob [g -BzsnbiJ B[ b
BJld8B pBpi83D3U BJ OUIO3 'umDBSajgsip B[ B BIOUSpUSl B^ BUISIUI 18 US
ba3^[ Bz^nbij B^ sp pBpspBS tb'j 'ooi^ojodoJiUB sa anb 'oaijjpd-ooiia
omimop pp sopBuioj sojdaouo3 uog -p^pissosu onroa 'souisoo ops^ss
p 'pBpaiaBS oraoa oSanj pp opBjss p BuSisap soijbjjuos sojda^uoa
sp JBd opunSss ^g -piauasa oSanj p oijnoo aasuBuijad ouioo 'B^piao
B^sa zBd bi¡ ojs^ -BipjoouoD 'zBd ss snb 'oSanj pp pBpi^sj b[ bjss b^
SBp^ -osjaAiun pp pspi^aj boiuti B[ ou ojad 'Buií^n B[ sa
ig -BpBZI[B3J 3^U3UIBA3nU jnbB BJ63 O3H3 ^SOUIOU,, pp A

— 9SI —
"(99"9 a ZZ) 01 'XI '"/ -lOdJtiH(ZEZ)
.'(I V ZZ) 8 'XI ••ura&gt;l ^oia(IEZ)
"^S •^"^(0Z)
'6IZ-Í0Z 'S^?&lt;I '•? •&lt;' -MO0I3(63^)
'(I V ZZ) 6 'XI -xa^vi -ooiq(gzj)
"IE •2-"^(¿ZZ)
"06 •^BJ^(9ZZ)
pp pBpiun ^j -sopBiss A ssjqmoq 'sbboo sb{ sp Bqanj B[
sp p ss a^dj^nuí souisoa p 'zBd buib]^ ss oSanj pp opsiss p is : ouis
-aj3 pj jsuodxs p (^^) oiíl?^!!! ^umijb unSss 'pBpsiaBS A p^pis
rsasu ojjo p jod '(|g) ZBd A Bjjsn3 ops[ un jod ss oSanj ^g
•oSanj p
so p^pipaj Buiíj^n B^no 'sorasoa p soijbjjuoo sojdaauoa ap sajsd jod
saauoius j^ai^dxs b apaooj¿ *(0^) opBzwo[BA Bq bj X uoiamjsjp ^sa
oqaaq Bq ouisiin ^g 's^qíSipiui p A o^qisuas ojuoiuiioouoo p ajjua
uoioisodo ej 'Boods bss us oun^[B opoiu us B3i[dmi ou X opunSas
pp ofa^jaj un sa ojsmpd ^g •a^qísiAui opuntn un Á s^qísiA opunm
un snSuusip anb 'oSawS jssuad sp opoui p uoa opjanoe sp bjss ojss
ug *ooiun oáanj p us souisod 3^di)^nui pp A souisoo p uoa o^anj pp
onbsnjj p sa jBai[dxa opoanb Bq anb oj 'ojipBJajj "Baisij BpunSas v\
'BaisjjBíaui sa uopBUMOjsuBj) BJauíijd bj 'ou^apoui afBiiJjuaj p ug
'uopBsuspuoa jod bzijb^j as
'BOISIJ SS 'BnB pp BJJ3IJ B^ 3¡BS JBna BJ JO¿ 'UOpBUI.IOJ8UBJJ 3}U3iná
-is bj 'oSan^ *BnSB J3 '3jqBijiauoasjJi oijbjjuo^ ja aiiraoiBjeipaui
-ui o^snj jap ji^jns aaBq ojijaBjajj a^uauíBpBuoiauaiui anb osa jod
sa jÍ 44osaaojd,, ou 't4uoioisodon BaijiuSig -jbjos osjn^ ja ua soiquiB
soaipoijad soj oub ja us usjBuas anb 'soiapsjos soj eu^isap A bi^ojojo
-ajaui bj ap BpBiuoj Bjsa u -¡ % u o d i,, BpBsjdras b^sijS Bjq^jsd vj
' Í6ZZ) sotjbjjuoo soj sp biuouijb A uoiaisodo sp ^sj bj b u^iquiBj opií
-3UIOS 'jBsuad as3 sp oiusmi ouijij js ajuauqaij jmSss B^uajuí anbjod
'S)U3J3qoa sbui bj saaJBd anb oo^ijaBjaq ojuairaesuad jap uoiaBaijdxa
Bun s^Bq 'sajosaaaiuB sns ap Biupsip A jbui^ijo uoiobuijojsubjj esa A
ouisaja ja ua uoiaiJBdB ns aa^q snb 'anbanjj jap ojdaouo^ ja :sBpBj
-undB ssp^piJBijnaad sop sbj Biuana ua opuaiuaj 'uoSi^) jojq *ojuaui
-aj3 3J83 uoa 8OUI8O3 jap pBppijdijjniu bj Bpoj isb opuBuoiasjai 'ojxaj
ja A (8^^) sausSoiQ uapiauíoa :bii^b ua buijojsubjí 38 oSsnj jg
'(LZZ) tt^jjap asaaoBq sp sajiíB biusj snb uoiajodojd buisiui
bj us Bpipsui ns sqia^j A aAjsnsip as BnB jg5í rea^uaináiB sBjq^jsd sbj
ua ajuaiuBJBp Boipui oj oSanj ja jod opiuinsnoa A sbjjb Biosq opianp
-uoa OAanu sp ss opunin js Bjausiu snb sq 'uauaijuoa anb oj opoj A
ojaia ja A bjj^ij bj BpinSasuo UBinjoj as B^sa ^q -Enáe buibjj ja anb A
osjcsAiun jap uaiuja^ ja sa anb 'Bpaumq BiouBjsns ua 'ajiB jap s^abj; b
buuojsubjj as 'sbso^ sbj SBpoí BUjaiqo^ anb BuiAip uozbj bj ap ojaap
iod o^^anj ja anb 'ojja uoa jiaap ajam^) *44oauSi ojdos bjjo bj A bjjou
aaBq se pBiim Bun jsna bj sp 'BnáB sajsüa ss 'asopuBuuojsuBJi 'oSanj
jg,, #osnj jap soiqurea soj ap ajusraBjiaijdxa Bjqsq ojijaBJSjj
•aiuaraBjoajjp sojuautóBjj soj b o^sa
ap bjbjj ag "uopaBjajBj A U9iaBsuapuoa bj b uojaijjnasj
BJBd anb 'sajopBjuauroa soj jod oSanj Bp^asjBj 'b^i^ijobj
-aq Bapi BDijuajnB bj sa B^sa anb o* í (9^^) sojxaj sns ua ajuauiBJBja

�fuego, lo que la respiración para el hombre. La naturaleza de la
exhalación, tan oculta como la del fuego mismo, es un problema
insoluble.
El fuego es lo contrario del coamos. La paradoja monumental
está contenida en la afirmación de que la esencia del cosmos es fuego,
porque entonces en la esencia está la coexistencia de los contrarios,
Heráclito explica esto siguiendo un extraño proceso lógico: los con
trarios que se siguen son idénticos y este proceso reaparece en las
formas más diversas, en los más diversos campos (239) : Día y noche
son lo mismo (239): porque el uno sigue a la otra. Se puede iden

de la génesis del mundo y la medida de los períodos predeter
minados" (243).
"Las opiniones de Heráclito son en general, las siguientes: Todas
las cosas están formadas del fuego y en él se resuelven. Todo sucede
de acuerdo a los mandatos del destino, y las cosas se rigen por la con
versión de los contrarios. Todo está lleno de almas y demonios" (244).
Al identificar la necesidad con el destino enfoca nuevamente el
cosmos desde un ángulo ético, y "nomos" no es ya la regla que todos
deben seguir, sino también la ley que se cumple en todas circuns
tancias con divina necesidad.

tificar esto con la oposición: cosmos-noche, día-fuego.
19. — Controversia sobre el fuego y los principios
18. — El cosmos es fuego,
aunque esta identidad no sea visible, porque es el mismo para
todos, porque es eterno y no hecho (240). Ser eterno y único son
los dos caracteres que Heráclito ha atribuido justamente al primer
elemento.
Los períodos del cambio entre el "cosmos" y el fuego se realizan
de acuerdo a cierta "medida" (241).
Esta "medida" se entiende en sentido puramente temporal. El
cosmos es fuego como el día es noche, porque al día sigue la noche
y al fuego el cosmos. La palabra que designa el cambio está tomada,
lo vimos, de la meteorología: designa los solsticios. Heráclito detalla
con precisión ese período designándolo como "el gran año".
"Heráclito sostiene que "el gran año" se compone de 10.800 años
solares. Este año se compone según la suposición de Aristarco, de
2.484 años solares..., como el de Heráclito, el de Linus, es de 10.800".
Según el cálculo de Tannery, este número se forma así: 360 es
el número de los días en el año, 30 años cuenta Heráclito para una
generación (242), 30 por 360 es 10.800. 360 generaciones cuenta pues
el período en el cual se encierra el trueque del cosmos con el fuego
y del fuego con el cosmos. Teniendo la palabra "Tpo^otí" el significado
de solsticio y realizándose estos en el medio y al final del año, la
serie "cosmos-fuego" estará dividida por el "xpo^aí". La cifra enlaza
el proceso universal con el curso solar y la existencia humana.
Heráclito indica con esto, en forma transparente, el parentesco entre
el fuego cósmico y el estelar por un lado, al designar al primero como
su viviente, con la esencia del hombre, por el otro.
Este trueque, o cambio del fuego de acuerdo a una medida, está
sometido a la ley de la necesidad. Quedan testimonios seguros que
permiten afirmarlo: "Heráclito afirma que todo sucede según el
destino (Eimarmene) que es idéntico a la necesidad (Ananké). De
clara que la esencia del destino (Eimarmene) es la razón (logos)
que penetra la sustancia del universo. Es un cuerpo etéreo, el germen
(239)Frag. 57.
(240)Frag. 30.
(241)Frag. 30.
(242)Censobin. 18, 11 (22 A 13).
— 158 —

¡Si Heráclito pudiera ver todo lo que se ha especulado sobre sus
sombríos aforismos! Como grandes islas solitarias, restos de un conti
nente hundido, los eruditos tratan de reconstruir la línea general de
las costas. Pero el efesino mismo pensó por "islas", con poderosas
afirmaciones rotundas, sin tomarse el trabajo de unirlas con nexos
gramaticales, o intelectuales.
Gomperz también cree que la contemplación del fuego lo llevó
a Heráclito a constituirlo en el primer principio. Consideraba viva
la materia: los fenómenos de asimilación y desasimilación le sugi
rieron el movimiento constante, y los períodos dentro del cambio, las
observaciones geológicas de su tiempo. Intenta un paralelo entre las
teorías modernas sobre el sistema solar, los movimientos moleculares
aperceptibles y los principios heraclíticos. Para él la doctrina de la
relatividad de las propiedades hace su primera aparición en estos
textos: "El agua de mar es la más pura y la más impura, para los
peces potable y saludable, para los hombres imbebible y funesta"
(245). "El bien y el mal" (son la misma cosa)". "Los médicos cortan
y queman a los enfermos y les atormentan cruelmente, reclamándoles
todavía los honorarios, lo que en ninguna manera merecen, pues ellos
causan la misma cosa, el bien (que nos hacen es también doloroso)
o la enfermedad" (246).
Señala Gomperz que en el transcurrir universal estaba implícita
la imposibilidad del conocimiento, que el efesino salvó con el rigor
de su ley, y que de todas las paradojas expresadas en el sistema, han
surgido dos corrientes contrarias en la historia del pensamiento (247).
Tannery en cambio, pasa fugazmente sobre las teorías cosmo
lógicas, que no marcaron según él, progreso alguno con respecto al
pasado. Guiado por el concepto de mostrar a Heráclito preocupado
por una idea religiosa, ve en el fuego un principio puramente físico,
distinguiendo que el "logos" que aparece al espíritu como "razón" lo
captan los sentidos como "fuego" (248).
(243)Aet. I, 27, 1, 28, 1 (22 A 8).
(244)Dioc. Laeet. IX, 7 (22 A 1).
(245)Frag. 61.
(246)Frag. 58.
(247)Gomperz. op. cit., págg. 95-107.
(248)Tannery. op. cit., págs. 177-178.
— 159 —

�— 6SI —
"8¿r¿¿I "88?^ '"'?3 'do •AH3MNVX
'¿01-S6 '8Í?d '"'P 'do "zHadHo^
•8S '^&lt;&gt;sá(9tZ)
"19 •gBJi(StZ)
"(I V ZZ) 1 'XI -^ari ^"d(^Z)
•(8 V ZZ) I '8Z 'I '¿Z 'I '^V(^Z)
(^anJ,, otnoD soppuas soj
oj ttuozBj,, OTMO3 niiJídsa jb aaaj^dB anb &lt;tsoSoj,, [3 anb opuoináuijsip
'oaisrj ajuauíBand ojdpuiad un o^anj ja ua 3a '^soiSijaj Bapi eun jod
opBdnaoajd O}ijaBjajj b jbjjsoui ap oidaauoa [^ jod opsin^ -opesed
[B o^aadsaj noa oun^jB osajáojd '^a un^ías uojBajBiu ou anb
-omeoa sBuoaj sbj ajqos ajuauizB^nj ^sed 'oxquiBo ua
' (LfZ) o^uaiuiBSuad jap Bijojsiq bj ua SBiJBjjuoa sa^uatjjoa sop
ueij 'Biuajsis ja na SBpssajdxa sefopejed sbj SBpoj ap anb A 'iaj ns ap
joSij ja uoa oajbs ouisaja ja anb 'ojuaiuipouoa jap pEpijiqísodnii bj
Bjiaijdiui BqBjsa jBSJaAjun apjnosuBj^ ja na anb zjadmo^) Bjeuag
'(W¿) pepanuajua b¡ o
(oeojojop uaiquiB^ sa nao^q son anb) naiq p '^soa Brasiui bj
sojp sand 'uaoajam BjauBiu Bun^uiu na anb oj 'soiJBJOiioq soj Bj
sajopuBiuBjoaj 'ajuauíjanaa uB^uauiaojB saj Á soinjajua soj b ueuianb A
UB^joa soaipatn so^,, ^(Bsoa Brasita bj hos) wjBin ja A uaiq jg?, "(S^'^)
^B^saunj A ajqiqaquii sajqnroq eoj BJBd 'ajqepnjes A ojqeiod saaad
soj BJBd 'Bjndoii SBín bj A Bjnd sbiu bj sa jbiu ap BnSs j^j,, :sojxaj
Bo^^a ua uoiaiJBdB Bjaniijd ns aasq sapBpaidoad sbj ap pepiAiiBjaj
bj ap Buijjaop bj ja bjb^ •soopijaBjaq soidpuijd soj A sajqpdaajadB
saJBjnaajom eojuaiiuiAOUi so^ 'jejos Biuajsis ja aaqos sBujapom sBjjoa]
sbj ajjua ojajBjed un Bjuajuj -odniaij ns ap SBOi^ojoaS sauoiaBAjasqo
8bj 'oiquiBa jap ojjuap sopouad soj A 'ajuBjsuoa o^uaiuiiAOiu ja uoJaiJ
-iJ^ns oj uopBjimisBsap A noi^ejimisB ap sonauí^uaj soj :Bija}Bui bj
bata BqBjaptsuo[) -oidiauod jauíud ja ua o^mjijsuoa b O)ij3Bjajj b
^Aajj oj o^anj jap uopBjduiajuoo bj anb aaja naiqtuBi zjaduio^
-sajeni^ajaiui o 'sapai}BunBjg
soxau uoa sBjiiun ap ofBC[Bjj ja asjBiuoj uts 'sBpun^oj sauopBnuijB
sBsojapod uoa '4tSBjsi^ jod osuad ouisiui ouisaja ja oja^ 'ssisoa sbj
ap jBiaua^ Baujj bj ainajsuoaaj ap ubjbj^ soiipnaa soj 'opipunq ajuau
-ijuoo un ap sojsaa 'sbijbiijos sbjsi sapusj^ 0U10^ ¡souisijojb souquios
ns aaqos opBjnaadsa sq as anb oj opoj j^a Bjaipnd ojipBaajj ig!

— 8SI —
"(I V ZZ) II '81 -HI11OSNS3 (ZtZ)
•0 •"•&gt;.! (Itz)
(05-Z)
(6Z)
[a 'oajaja odjana un s^j 'osjaAiun jap Bianejsns bj Bjjauad anb
uozbj bj sa (auauíJBiui^) oupeap jap eiauasa bj anb BJBja
-aQ • (ajjuBuy) pBpisaaan bj b oopuapi sa anb (auauíJBtui^) ouijsap
ja nn^as apaans opo; anb buijijb o^ijaBjaj^,^ :ojjbuijijb uajtnuad
anb sojn^as soiuoiui^saj uBpan^) *pBpisaaan bj ap ^aj bj b opi^amos
Bjsa 'Bpipaui Bun b opa^noe ap o^anj jap oiqmea o 'anbanjj ajs^
*oj)o ja Jod 'aaqiuoq jap Biauasa bj uoo 'aiuaiAiA ns
oinoa ojaniíjd jb jeu^isap jb 'opBj un jod jBjaisa ja A oaiins^a o^anj ja
aajua ODsajuajBd ja 'aiuajedsuBXt biujoj na 'o^sa noa Baipni oiíjaBjaj]
•BUBtunq Bpua^sixa bj A jbjos osjna ja uoa jBSjaAiun osaaoad ja
BZBjua BJjia vj -^jK^odi^ ja jod BpipiAip BJBjsa ítoSanj-soni8oaM aijas
bj 'oub jap Jbuij jb A otpaui ja na sojsa asopuBzijBaj A oíaiisjos ap
opcaijiu^is ja ,,)aodi^ BjqBjed bj opnaiua^ "souisoa ja uoa o^anj jap A
o^anj ja noa souisoo jap anbanjj ja Bjjaiaua as j^na ja ua opouad ja
sand Biuana sauopBJauaS 09g '008*01 89 09S Jd 0 '(^^) aopBJauaS
Bun BJBd ojtpBjajj B^nana soub Qg 'oub ja n^ SBip soj ap ojaumu ja
sa 09 :.ISB ^iujoj as ojamnu ajsa íAi9un^jj ap ojnajB^ ja unáag
'008'OT aP sa 'snui^j ap ja 'ojijaBjajj ap ja oraoa ' • • • sajBjos soub f^VZ
ap 'oaJBjstjy ap uopisodns bj unáas auodmoa as oub ajsg -saa^jos
soub 008'0I ^P 8aduioa as moub ubjS ja,? anb auaijsos ojijaBj;ajjM
'uoub ubjS ja,, onioa ojopuBuáisap opouad asa uoispajd noa
ojijaBjajj^ -soiapsjos soj Bu^isap : Bj^ojojtoaiaui bj ap 'bouiia oj
pBisa oiquiBo ja Buáisap anb BjqBjBd b^ -souisoo ja oáanj jb A
aqaou bj an^is Bjp jb anbjod 'aqaon sa Bip ja ouiod oáanj sa somsoa
[^ '[BJodinaj aiuauíBjnd opijuas na apuaijua as ((Bpipaui,, Bjs^
' {X^Z) mbPTP8UIm ^JJ3P 8 opjanae ap
uBzijBaj as oganj ja A ^souiso^,, ja ajjua oiqiuca jap sopouad soq
•ojuauraja
jauítjd jb a^uainBjsnf opjnqijjB Bq ojtjaBJajj anb sajajaBJea
sop soj
uos oaiun A oujaja Jag ' {()fZ) ^q^^q ou A oujaja sa anbjod 'sopoj
BJBd omsim ja sa anbjod 'ajqísiA Bas on pspiiuapi Bisa anbun^
'oSanf sa souisoo j^ — *8j;

soidiowud soj A, oSanf ja auqos oisu^aojtuo^ — "gj;
-pBpisaaau BuiAip uoa
-sunojia SBpoj ua ajdiuna as anb ^aj bj uaiquiBi ouis 'jjnáas uaqap
6opoi anb Bjáaa bj b^ sa ou usouiou,7 A 'oopa ojn^utr un apsap sorasoa
ja aiuauíBAanu Baojua oupsap ja uoa pspisaa^u bj JBoijijuapi jy
' [^Z] tisoiuoinop A sboijb ap ouajj B^sa opoj^ -soiJBJ^uoa soj ap uoisjaA
-uoa bj jod uaáij as SBSoa sbj A 'ouiisap jap soiepuBiu soj b opjanaB ap
apaans opoj^ -uoAjonsaj as ja ua A oganj jap SBpBuuoj ubjs^ SBSoa sbj
SBPX ^sajnainSiB sbj 'jBjauaS ua nos ojijaBaag; ap sauoiuido s^jn
-aajapajd sopojjad soj ap Bpipanx bj A opunin jap sisauaá bj ap

'o^anj-Bip 'arpou-sotnsoa :uopisodo bj noa o^sa jBaijij
•uapi apand ag -bjjo bj b an^is oun ja anbjod : (6^) ouisiin oj nos
Dipou A biq : (6%) soduiBa sosjaAip sbui soj ua 'sBsaaAip sbui sboijoj
sbj ua aaajBd^aj osaaojd ajsa A soaijuapi uos uanSis as anb soijbjj
-uoa soj :oaiSoj osaaojd ouBJjxa un opuainSis ojsa s^ijdxa ojijaBjaj-j
•SOTJBJ.JUOD soj ap Bpua^sixaoa bj Bisa Biauasa bj ua eaauojua anbjod
'o^anj sa somsoa jap Bpuasa bj anb ap uopBtnjijB bj na Bpmaiuoa Bjsa
[Bjuaurnuom BfopBJBd b^ -soinsoa jap oiJBjjuoa oj sa o^anj ¡^j
'ajqnjosni
Buiajqojd un sa 'onisjuí oSanj jap bj oiuoa Bjjnao ubi 'uopBjBipca
bj ap BzajBjnjBU vj -a^quioq ja BJBd uopBJídsaj bj anb oj 'oSanj

�Jaeger ha puesto de relieve la gran zambullida antropológica de
Heráclito, que lo distingue fundamentalmente de la filosofía an
terior. Con este afirmar de Jaeger, se explica el enfoque psicológico
(Spengler) o ético (Gigon) del universo que otros comentadores han
notado en el efesino. Suscintamente anota Jaeger como ese mismo
fuego, que es movimiento, es descrito humanamente "es vida y
muerte, juventud y vejez y hasta descansa en el cambio" porque
"transformándose él (el fuego) descansa, pues es penoso trabajar
(siempre) para los mismos (amos) y ser mandado" (249).
Burnet se ha detenido con más extensión en las teorías cosmo
lógicas de Heráclito. El fuego heraclítico, según él, proviene del sol
y el cambio se explica por las exhalaciones claras y oscuras que se
alternan. El trueque se repite constantemente de acuerdo a medidas.
Difiere Burnet de Gigon en la interpretación de estas medidas, a las
que da un contenido cuantitativo mientras el último las considera tem
porales. Burnet explica entonces los distintos campos de afirmaciones
de acuerdo a esta interpretación, es decir, según la predominancia
de una u otra exhalación, pues el alimentarse de una trae su decre
cimiento y el crecimiento de la otra: el hombre, sueño y vigilia, vida
y muerte, son distintos aspectos de un proceso universal que se repite
en el cosmos, día y noche, invierno y verano. Recuerda que según
Aetio "Heráclito pretende que (el gran año) es de 18.000 años so
lares" (250). Si esta cifra fuera exacta, habría que recurrir para su
interpretación a influencias babilónicas. La precesión de los equi
noccios estaba calculada en 36.000 años solares y la cifra de Aetio,
que es la mitad, designaría el camino de arriba o abajo. Pero cree más
probable la cifra contenida en Censorino (251^. Coincide entonces
con la interpretación de Olof Gigon. Los 10.800 años solares como
cálculo para el "gran año", como resultado de 20 x 360, tiene a su
favor el otro texto ya citado del mismo Censorino (252) donde "ge
neración" es un lapso de 30 años comprendido entre el nacimiento y
la muerte del individuo, siendo entonces cada generación un día en
el gran ciclo. Se apoya Burnet también en el texto de la "República"
de Platón, que indica un paralelismo entre los caminos del hombre
y del mundo, así como en el siguiente de Aristóteles:
"Todos dicen pues, que el cielo es engendrado, pero los unos afir
man que una vez creado es eterno y los otros que es perecedero, como
cualquiera de las cosas creadas en la naturaleza. Otros, al contrario,
sostienen que es destructible, tanto de una manera como de otra, y
esto es precisamente lo que siempre sucede, como lo piensan Empédocles de Agrigento y Heráclito de Efeso" (253).
Lo que preocupa especialmente a Burnet es el problema de si
Heráclito defendió una conflagración universal o no. Este punto ya
fue discutido en la Antigüedad entre los comentadores, pues se pre(249)
(250)
(251)
(252)
(253)

sentaba la cuestión, relacionada con el desarrollo del mundo, si este
se transformaba simultáneamente, camino arriba en el fuego, camino
abajo en el contrario, o si iba a llegar un momento en que todas las
cosas serían fuego. Esta última opinión parece una deformación pos
terior de las doctrinas heraclíticas, debido a los estoicos y los cris
tianos. En apoyo de la transformación debida a los estoicos se puede
citar un pasaje de Plutarco en que éste lo afirma claramente:
"...Hesíodo parece haber querido hacer alusión, aunque de una ma
nera oscura, a este incendio universal que destruirá las ninfas y las
aguas:
"Este fuego destruirá las divinidades queridas que presiden las
aguas, los bosques y las praderas".
Yo reconozco aquí, dijo entonces Cleombrote, a este fuego de los
estoicos, del cual habla todo el mundo, y yo creo que después de
haber invadido los versos de Heráclito y Orfeo, se ha apoderado de
los de Hesíodo" (214).
En cuanto a la idea cristiana sobre el punto, se puede citar a
Hipólito: "Habla también (Heráclito) de una resurrección de la
carne, de esta (carne) visible en la cual hemos nacido, y concibe a
Dios como causa en esta resurrección, expresándose así: "Allí, ante
el que es, se levantan y se hacen guardianes vigilantes de los vivos
y de los muertos". Y habla aún de un juicio del universo, y de todo
lo que él contiene por el fuego con estas palabras: "La fulminación,
la ruina gobierna el universo": es decir, que ella lo dirige, pues
llama fulminación al fuego eterno. Dice también que este fuego está
dotado de razón y es la causa del gobierno del universo, a la cual
llama necesidad y saciedad, siendo la necesidad, según él, la for
mación del mundo, y la saciedad, su consunción. "Pues, dice él, el
fuego apareciendo de improviso, juzgará todas las cosas y las ava
sallará" (255).
El mismo Aristóteles comenta:
"Heráclito dice que en un cierto momento todas las cosas se
transformarán en fuego (256).

Y Simplicio:
"Heráclito afirma que así como el universo se incendia, se forma
de nuevo del fuego, después de ciertos períodos de tiempo, en los
cuales, dice, "se alumbra con medida y se apaga con medida". Los
estoicos han adoptado esta opinión" (257).
Burnet sostiene que Heráclito no ha enseñado una conflagración
universal porque esto estaría en contradicción con sus principios: El
efesino afirma que lo uno es lo múltiple, mientras Empédocles dice
que el todo es alternativamente lo uno y lo múltiple. Si hubiera un
momento en que todas las cosas se transformaran en fuego, ya no
sería lo múltiple al mismo tiempo y no habría más discordia ni opo-

Frag. 84.
Aet. II, 32, ;3.
Censorin . 18 , 11.
Censorin . 17 , 2 (22 A 19).
Abistot. De coelo. A, 10, 279, B, 12 (22 A 10).

(254)Plut. De def. Orac. 11 p. 5 e.
(255)Hippol. Rejut. IX, 10 (22 B 63-66).
(256)Ahistot. Phys. L, 5, 205 A 3 (22 A 10).
(257)Simpl. De coelo. 94, 4 (22 A 10).

— 160 —

— 161 —

íi

�H

— 191 —

— 091

•(01 V ZZ) t "P6 "I03 d -^WIS(¿SZ)
"(Oí V ZZ) E V SOZ 'S '1 s^tid -íoisihv(9SZ)
•(99E9 a ZZ) 01 'XI 'n/aí/ iOddiH(SSZ)
•a sit •&lt;• ii ^••'0 7p aa if^&lt;i(sz)

•(oí v zz) zi 'a '6¿Z '01 'V -o\ao3 aa xoxsiay
•(61 V ZZ) Z '¿I ' NIHOSN3^
II '81 • KIXOSNa^
"S 'ZS 'II xay

-odo iu eipaoasip seta Bjjqeq ou X odinaij orasitn je ajdiijnm oj ejjas
ou bX 'oSanj ua ubjbuuojsubj; ^s SBSoa sbj sepoi anb a^ o^uanioui
nn ejatqnq ig •ajdiijnm oj X oon o[ aiuaoiBApeujaije sa opoj ja anb
aaip sapopadin^ sejiuaiia 'ajdijjnra o[ sa oun oj anb biujijb ouisap
jg :soidpuijd sns uoa uopaipej^uoa aa BiJBisa ojsa anbjod jBSjaAiun
uopejejjuoa Bun opsuasua eq ou oiíjaejajj anb auausos jaiung
'(¿S^) 4íU?ÍUÍ^ Bl" OpBjdopB UBq SOOlOJSa
9trI 'BPTP3UI uo;) ^ede as ^ epipaui uoa Bjqumje as,, 'aaip 'sajena
boj n^ 'oduian ap eopouad sojaap ap sandsap 'oáanj jap oAanu ap
Binjoj as 'Bipuaoui as osjaAiun ja ouioa ise anb euuije ojijaejajj,,
:opijdmig j^
' Í9S^) oáonj aa ubjbuijojsubji
as sbsoo 8Bj sepoj ojuauíoin ojaaiD un ua anb aoip otipejajj,,
:Bjuamo3 sapjojsijy ouistui [^

"(SSZ) BIIB8
-BAB 8B[ jí 8BSO3 SB( SBpo; BJE^Zllf 'OSIAOjdlUl ap OpU3I3ajBdB oáailj
p 'ja aoip 'san¿,, -u^pansuoa ns 'pepapss b[ á 'opunin pp uoiobiu
-joj b^ 'ja uniíos 'pspisaaaa b^ opuais 'p^papes A pBpiaaaaa buib^j
pno bj b 'osaaAiun pp oujaiqoS pp bsiib^ b{ sa A upzej ap ope^op
eisa oanj ajsa anb uaiqmBj aaiQ -ouaaja oáanj [B uoiaBuiuqnj buib[|
sand 'aíiíaip o^ B[ja anb 'jpap sa :tlosjaAiun p BujaiqoS eumj B[
'uopBuiuqnj ^~ln :8BjqB[Bd SB^sa uoa o^anj p jod auai^uoo p anb o|
opoj ap A 'osjaAiun pp oramf un ap unB B^qBq j^ -^sojjanai soy ap A
soaia so[ ap sajuBjiáiA sauBipjBn^ uaaeq as A usjuBAa^ as 'sa anb p
a;uB 'j[[y,, :i6B asopuesajdxa 'uopaaaansaj Bjsa aa esnsa omo^ soiq
b aqtouoo X 'oppBu soui^q ymo v\ ua a^qísiA (auJBa) Bjsa ap 'aajBa
B^ ap uppaajjnsaj eun ap (oiipeja^) uaiquiB} ^[^bjj,, :ojij9dijj
e jB^p apand as 'o;und p ajqos bubi^sijo eapi bj b o^uena u^

' iflZ) PJsaH aP 8OI
ap opBJapodB eq as 'oajJQ A ou^aBjajj ap sosaaA soj opipeAui jaqeq
ap sandsap anb oaaa oA A 'opunm ja opoj Bjqeq jBna jap 'sooio^sa
soj ap oSanj ajsa b 'ajojquioaj^) saauojua ofip 'inbs oozouoaaj o^
•tt8BJapBjd 8Bj A sanbsoq soj
sbj uapisajd anb sepijanb sapBpmiAip sbj Bjmj^sap o^anj

(SZ)
(ZSZ)
(ISZ)
(0S3)
(6tZ)

-ajd as sand 'saaopBjnamo^ soj ajjua pBpanSijuy bj aa oppnasip anj
eA ojund ajs^ *ou o jssjaAion uopBj^Bjjuoa eun oipuajap oi
is ap emajqojd ja sa jaujng b a}uain[epadsa edn^oajd anb
"(SZ) o8aJ3 3P ojipBjajj A ojuaSijSy ap sajaop
-adra^ uBeuaid oj omoa 'apaans ajdmais anb oj ajuauíBsiaajd sa ojsa
A 'bjjo ap ouioa Bjaucra Bun ap ojubj 'ajqijanj^sap sa anb uauaijeos
'oiJBJiuoa jb 'sojiq 'Bzajejniea bj aa eBp^aja sesoa sej ap ejainbjena
omoa 'ojopaoajad sa anb soa^o soj A oujaia sa opsaaa zaA eun anb ubui
-Jije soun soj ojad 'opeapuaSua sa ojap ja anb 'sand uaaip ^opoj^,,
¡sapjojsuy ap ajuain^is ja aa oraoa isb 'opanaz jap A
ajquioq jap souiiubd soj ajjua omsijajBJBd un Boipui anb 'uojbj^ ap
^B^ijqnda^,, bj ap oix^i ja aa uaiquiBj jaujng eXode ag 'ojap UBoá ja
ua Bip un uopBJaua^ epBa saauojua opuais 'onpiAipoi jap ajjantu bj
A ojuaiuipBU ja ajjua opipuajduioa soue q ap osdej un sa uuopBjau
-a8,, apuop (^^^) ouijosua^ omsiui jap opejia eX ojxaj ojio ja joabj
ns b auan '09 x 0Z 8P opejjnsaj oraoa '44oub ubj^,, ja Bjed ojnajB3
ouioa sajBjos soub 008'0I 8oT[ 'no^ÍO JIO 3P O9PBí3-id-i^1in B[ ^oa
saauoiua appujo[) " (.ISS) ouwosua^ ua Bpiua^uoa BJjp ej ajqeqojd
8bui 9^io ojd^j 'oíeqe o eqijje ap outuiBa ja ejjBu^isap ^pcjiui bj sa anb
'oijay ap BJjp ej X saasjos soue 000'9E ua ^pejnajea eqeisa sopaou
-mba soj ap uoisaoajd eq -se^iuojiqeq sepuanj^uí e uppe^ajdjaiui
ns Bjed jtjjnaaj anb Bjjqeq 'ejDBxa eianj bjji Bisa ig • (0^) 83aBI
-os soue 000*81 ^P 89 lol_1B UBJ^ I^) ^^^ apuajajd o^ijaejaj^^, oijay
an^as anb spjanoajj -onejaA X ouaaiAUi 'aqaou X Bjp 'soiusoa ja ua
ajidaj as anb jBSjaAiun osaaoid un ap sojaadsB sojuijsip uos 'ajjanuí X
BpiA 'BijiáiA X ouans 'aaquioq ja :bj}o bj ap ojuaiiupaja ja X ojuaimp
-ajaap ns 3bjj eun ap asjeiuaraijB ja sand 'uopejBqxa bjjo n Bun ap
epaeuiuiopaad bj unáas 'jpap sa 'uopBjaadjajuí Bjsa b opjan^e ap
sauopBiuaijB ap soduiea sojuijsip soj saauoiua e^ijdxa jau^ng -sajejod
-maj ej^pisuoa sbj ouiiijti ja seajuaiui OAijBjnuBna opiua^uoa un cp snb
sbj e 'sepipatu 8i:jsa ap uopBjaadja^uí bj ua uo^i^ ap ^aujng aaaijiQ
*sepipaui e opjanae ap aiuaiuajuBjsuoa ají da j ae anbanai [jj -UBujaije
as anb SBJnaso X SB^eja sauop^jBqxa sbj jod eaijdxa as oiqmea p X
jos jap auaiAoad 'ja unáas 'oapjjaejaq oáanj j^ -ojipBj^^j ap s^ai^oj

sbj A sbjuiu sej Bjmjjsap anb jssjaAiun oipaaaui ajsa b 'Bjnoso e^au
-bui Bun ap anbunB 'aoisnjB aao^q opiaanb jaqeq aaaaed opojsajj*--,,
:a^uauiBJBja buijijb oj aisa anb ua oajBjrq^ ap afesBd un jBjp
apand as so^iojsa soj b epiqap uopBuiJopuBj} bj ap o^od^ u^ -soubij
•sijo soj A so^ioisa soj b opiqap 'sBoi^ip^aaq Buijjaop sbj ap jouaj
-sod uopBiujojap Bun aaajed uomido Binujn Bjsg -oáanj usuas seso^
sej sspo; anb ua ojuainoui un JB^ajj b Bqi is o 'oiJBJiuoa ja aa ofeqs
ouiuibd 'oáanj ja ua eqiJUB ouimea 'ajuauiBauBi[mui8 BqBuuojeuBjj as
ajea is 'opuniu jap ojjojjBsap ja uoa BpBuopBpj 'uo^sana bj BqBjuas

-oiusoa SBiJoaj sbj ua uoisuajxa sera uoa opiuojap eq as jaujng
'(6fZ) opepuera jas X (sorae) sorasira soj BjBd (aadiuais)
jefeqeji osouad sa sand 'esu^asap (oáanj ja) ja asopuerajojsaej),,
anb jo d ((oiqraea ja aa esueasap BjsBq X zafaA X pnjuaAnf 'a^janra
X epiA sa,, ajuauíBUBiunij oji-iaeap sa 'ojuaiiniAoui sa anb 'o^anj
orasiui asa omoa ja^aef bjoub ajuauíBjupsng -ouisaja ja u^ opBjou
ueq saJopB^uainoo sojio anb osjaAiun jap (uoái^)) o^ija o (jaj^uadg)
oai^ojoDied anbojua ja eaijdxa as 'ja^aef ap jeuui^e ajsa no^y 'jo
-ub bijosojij ej ap ajuauqB^uauíBpunj anáuijsip oj anb 'ojifaB
ap Boi^o^odojjuB epijjnqra^z ubiS bj aAaijaJC ap ojeand sq ^

�sición. Los fragmentos (258) en los cuales Heráclito parece hablar
de ese incendio general no lo implican, si se tiene en cuenta el con
tenido cuantitativo de la palabra "medida". En cambio sostiene
que la conflagración general estaría en contradicción con los frag
mentos en los cuales esa "medida" aparece como lo constante en
el cambio (259). Es entonces que se aclara este extraño texto: "El
sol no saltará sus límites: de otra manera las Erinias, las auxiliares
de la justicia, conseguirán descubrirlo" (260).
Porque ellas vigilan que el sol no tome más de lo que debe, lo
que se confirma con lo siguiente:
"...El agua se disuelve y recibe su medida en la misma pro
porción que tenía antes de hacerse tierra" (261). Lasalle y Schleiermacher están de acuerdo con Burnet.
Pero la cuestión es difícil de dilucidar. En la explicación de
Burnet hay un punto débil: parece imposible asimilar el fuego cós
mico al del sol. Según se ha visto a través de Gigon, más bien He
ráclito los distingue netamente (262). Correlativo a esto, está la im
posibilidad, por lo menos hasta ahora, de determinar qué eran las
"exhalaciones" de que hablan los textos. Hay otro grupo de intér
pretes que niegan el sustracto material en los aforismos de Heráclito.
Para Fernando Lasalle el descubrimiento de Heráclito es un
principio lógico, que anticipa el pensamiento de la dialéctica hegeliana de tesis, antítesis y síntesis. Burnet se detiene al juzgar esta
posición, y hace notar que el error de Lasalle reside en olvidar que
la lógica no existía aún. Pero el error está más bien en el hecho de
que la lógica supone el idealismo. En Hegel el ser depende del pen
samiento. En cambio Heráclito, en su época, sólo podía proclamar
un principio físico.
O. Splenger, ya se dijo, ve en Heráclito un intento energético
para explicar el puro acontecer sin sustancia y busca en las teorías de
Ostwald y Mach dar al pensamiento del filósofo una forma científica
moderna. Parte de la definición de la materia como una suma de
energías, de modo que cuando se la quiere pensar por sí misma, no
queda nada. Según él la filosofía griega concibe la unidad del cos
mos : no hace diferencia entre lo que se mueve y lo que es movido. Por
consiguiente, Heráclito, que afirma la unidad del cosmos y la existencia
del devenir, niega la materia o lo que es movido. El puro devenir
como tal está vedado a la percepción sensible (263) que muestra
objetos en reposo. No hay un instante de quietud, sino un incesante
oponerse de tensiones desiguales. Esto mismo significa la ley de
entropía de la física moderna.
La tendencia ininterrumpida a un nivelamiento incesante corres
ponde a la ley de Helm: "toda forma de energía tiene la tendencia a
(258)
(259)
(260)
(261)
(262)
(263)

Frag. 65, 66, 67.
Frag. 30.
Frag. 94.
Frag. 31.
Frag. 16.
Frag. 123.
— 162 —

ir de un punto de mayor intensidad a otro de menor intensidad". Este
es el pensamiento de Heráclito: la visión del mar le proporcionaba la
imagen de una nivelación nunca alcanzada.
El ojo no percibe ese eterno fluir. Este se presenta bajo formas
de apariencia sensible. Hoy se dice: calor, luz, electricidad son formas
de energía.
Según Spengler, el fuego de Heráclito es una de las formas de
aparición del proceso cósmico. Este no puede ser interpretado como
materia, porque Heráclito no se plantea el problema en los términos
de sus antecesores, ¿cuál es el origen de las cosas, sino así ¿cómo se
realiza el proceso cósmico?
El fuego no es entonces materia "^pxV sino metamorfosis o
"xpo7tí|". Estas se suceden por oposición constantemente. El fuego es
la más perfecta y acabada de las formas pensables. El cosmos está
en estado de perfección cuando alcanza la forma del fuego.
El constante fluir "jcávxot peí" es el principio formal de la na
turaleza orgánica. Se distingue entre el fondo nunca perceptible y su
apariencia externa en el mundo. Invisible es sólo la continuidad del
proceso energético, lo que no aparece visiblemente es la regularidad
del proceso, es decir la ley: es la misma del eterno obrar. El trans
currir no tiene principio ni fin. La vida individual es una fase de la
transformación. Como consecuencia del principio, las creaciones de la
cultura: estado, sociedad y costumbres, son productos de la naturaleza.
La última consecuencia de esto es la imposibilidad de la permanencia
de los valores, lo que lleva a un relativismo completo.
Tomado desde otro punto de vista este proceso, aislando sus mo
mentos subjetivamente, se presentan en contraste. Heráclito señala con
fuerza especial los contrarios, cuya oposición, a sus ojos de artista, se
presenta como una lucha, lucha que transporta al mundo natural
erigiéndola en la ley de todo acontecer.
La lucha engendra la armonía, idea que contiene un principio
métrico: la medida es la única constante en el proceso.
La medida es la forma o relación matemática de la apariencia
sensible. El efesino se emparenta aquí con la teoría electromagnética
de la luz de Maxwell. Distinguiendo entre el devenir y su "forma", el
"logos" o "medida" adquieren los números importancia. Es la "forma"
la que tiene valor de conocimiento. La "forma" es el "ritmo" .del
devenir, y es sólo una relación, que es universalmente inmutable. El
mundo es movimiento puro y el logos o ley es su ritmo, su compás.
La relación entre la medida y el movimiento nos da su "forma", que
es lo único estable. Este es el sentido del "logos", de interpretaciones
tan diversas según los autores. Para Spengler es la ley formal del
devenir, necesaria para su representación. El movimiento sin forma
es inconcebible.
La unidad es la forma del proceso energético, la del "Logos" en
el movimiento, a lo que nada escapa: es necesaria, lo que lleva a un
fatalismo. El filósofo alemán observa que la fatalidad es el único
dogma común a todos los griegos, lo que está magníficamente expresado
en el teatro. "Logos" se pretende sustituir por "fatalidad" ("eirma— 163 —

�— 91 —

•91 -

— Z91 —

tpP!I&lt;nBJ,, ^od jmjpsns apuajajd 38 ^soSo^,, -ojíBaj ja ua
opBsajdxa ajuauíBoijmáBiu Bisa anb oj 'soSaijS O[ sopoj b uniuoa Biu^op
oaiun ja ea pBpijBjaj bj anb BAjasqo uBiuajB ojos9jij jg •oiusijbibj
un b BAají anb o[ 'BiJBsa^au sa ¡bíIbos^ Bp^u 9nb o[ b 'ojuaiuiiAOui ja
na ^soSo'j,, jap bj 'oapaSÍjaua osaaojd jap buijoj bj sa pBpiun vj
'ajqtqaDUOaUI 83
buijoj uis ojuaiuitAoui jg -uopB;u3S3jdaj ns BJBd BiJBsaaau 'jiuaAap
jap [buijoj Áa^ bj ea jaj^uadg bjb¿ -sajoinB soj un^as sssjaAip ubj
sauopejajdjajuí ap 'Msoíáoj,, jap opi^uae ^a sa ajsg -sjqsisa ooiun oj sa
anb 'ttBuiaojw ns Bp sou ojuaiuiiAotu ja A Bpipatu bj ajjua uopsjaj vj
•SBduioa ne 'ora^ij ns sa Xaj o soSoj ^a ¿C ojnd ojuaimiAoui sa opunuí
13 'aiqBjnraui ajuauíjBSjaAiun sa anb 'u9pBjaj Bun ojos sa A 'jiuaAap
[ap ttoiniiJOT ^a sa ^buijoj,, w~[ •ojuairapouoo ap jojba auaii anb bj
ubuijoj,, b^ sg 'BpuBjjoduii sojainnu so^ uaiambpB uBpipauiH o ttso^ojM
[a 'ttBtnjoj,, ns A jtuaAap p aj^ua opnainSnijsiQ •[pavxbj^ ap znj b^ ap
Biaoaj bj uod inb^ BjuaJtBduia as ouisaja ^jj *a[qisuas
b[ ap BoriBuiajeiu upp^pi o buijoj b¡ sa spipaoi B^j
•osa^ojd ja aa ainBjsno^ Baiun bj 8a Bpipaní bj ¡ooijjaui
oidpuwd un auaijuoa anb Bapi 'bjuouub b^ Bipuai^ua Bt{on[ vj
•jaoajuooB opoi ap Aa\ bj ua B^opuai^ija
[BjnjBU opunuí p BjjodsuBJ^ anb Bijaní 'Bqan|; Bun oiuoo B^uosaad
as 'bjstjjb ap sofo sns b 'uopisodo ^Ano 'soubj^uoo soj ppadsa Bzaanj
uoa Bpuas o}i[.&gt;BJajj -a}SBajuoa ua UBjuasaad as 'ajuaiuBAijaft|ns sojuaiu
-ora sns opuBjsiB 'osaaojd ajsa bjsia ap ojund ojío apsap op^uioj^
•oja^diuoo omsiAi^Bpi un b ba^^j anb o[ 'sajopA so[ ap
BpuauBUuad bj ap p^pi^iqísoduii bj ea ojsa ap Bpuan^asuoa buiujit ^j
•BzapjnjBu bj ap sojonpoad uos 'saaqmnjsoD A p^papos 'opejea :Bjnj[na
bj ap sauopBaJD sbj 'oidiauíJd jap Bpuanaasuo^ oiuo^ •upp
bj ap asBj Bun sa jBnpiAipui BpiA b^ *uij iu oidpuijd ouai; ou
-subj) j^ -jBjqo ouaaja jap biusiiu bj sa :^aj bj jpap sa 'osaaojd jap
pBpuBjn^aj bj sa 3)U3uiajqisiA aoaJBds ou anb oj 'ooija^jaua osaaojd
jap pspmupuoa bj ojos 83 ajqísiAuj 'opunm ja ua Bujapca BpuausdB
ns A ajqudaajad Bounu opuoj ja ajjua an^u^sip ag -BoiuBájo Bzapjnj
-bu bj ap jbumoj oidpuijd ja sa ,,¿3^ mil,, -iinjj ^^uBjsuoa jg
•oáanj jap buijoj bj bzubojb opu^na uop^a^jad ap op^jsa ua

(Z9Z)
•OS •
"¿9 '99 'S9 "Í

(09Z)
(6SZ)
(8SZ)

b epuapuaj bj auaij BtSjaua ap buijoj Bpo^M :uijajj ap Xaj bj b apnod
-sajjoa ajuBsa^ui ojuanuspAiu un b Bpidmnjjaiuiui Bpuapua^ B'j
•Buaapoiu B3isij bj ap BjdoJiua
ap Xaj bj bdijiuSis ouisiui ojsg -sapnáisap sauoisuaj ap asjauodo
aiUBsa^ui un ouis 'pnjamb ap ajuBjsui un ^bu O^^ -osodaj us eoiafqo
Bajsonuí anb (g^) ajqisuas uoiodaojod bj
opspaA Bjsa jbj oiiioa
jiuaAap ojnd jg -opiAora sa anb oj o BuajBtu bj B^aiu 'jiuaAap jap
Bpuaisixa bj A soinso^ jap p^piun bj buijijb snb 'ojij^Bjajj 'ajuoni^isuoj
joj •opiAom sa anb oj A aAsnm as anb oj ajjua Bpuajajip aaBq ou :soui
-8od jap p^piun bj aqpuoa bSsijS bjjosojij bj js un^ag -BpBu Bpanb
ou 'biusiiu j8 jod jBsuad ajainb bj as opu^na 3nb opoui ap '^
ap Biuns Bnn omoa BijajBiu bj ap uopiuijap bj ap ^jjbj
BDijj^uap buijoj Bun ojosojij jap ojuaiiuBsuad jb j^p uaBj^ A pjb
sp 8BUO3) sbj us Bosnq A BpuBjsns uis jaaajuoaB ojnd ja JBaijdxa
oaija^jaua ojua^uí un o^ijaBjajj ua 3a 'ofip as vA 'jaSuajdg -q
"oamj oidpuijd nn
p Bjpod OJ98 'Booda ns ua 'ojijDBjajj oiqiiiBO ug -ojuaiuiBs
-uad jap apuadap jas ja jaSajj ug -oumjBapi ja auodns B^i^oj bj anb
ap oipau ja ua uaiq sbui Bjsa jojja ja oja^ -una Bjisixa oii BoiSpj bj
# snb jBpiAjo ua apisaj aijBSB^ ap jojja ja anb jbjou aBu A 'uópisod
Bjsa jBáznf jb auaijap as jaujng -sisajuis A stsajijuB 'sisaj ap bubij
-aSau BaijDajBip bj ap ojuaiuiBsuad ja BdpijuB anb 'odiSoj oidpuijd
un ea ojijoBjajj ap oiuaiiuijqnDsap ja ajjBSB^ opuBUJsg bjb&lt;j
•ojijoBjajj ap souisiJojB soj ua jBijajBui ojoBjjsns ja uBSaiu snb sajajd
-jaiui ap odnjS ojio ^bjj *8Oíxaj soj UBjqsq anb ap wsauopBjBuxaw
sbj UBJa anb JBuiuuaiap ap 'BjoqB BjsBq souaui oj jod 'pBpijiqísod
-nii bj BJS3 'o^S3 b oaiíbj3jjo[) -(9) ajuauíBjau anSmi8ip soj ojijdbj
-ajj uaiq sbui 'uoSi^ ap s^abjj b oisia bu 38 unáag -jos jap jb óaiíu
-sod o^anj js jbjiuiisb ^jqísodiui aaaJBd :jiqap ojund un Xbij lau
ap uopB^ijdxa bj ug -jBppnijp ap jpijip sa u^ijsano bj OJa^

auapsos oiquiBo ug -^spipara,, BjqBjBd bj ap OAijBjiiuBnD opiuaj
-uoa ja Bjnana us auai^ as is 'uBoijduii oj ou jBjauaS oipusaui 383 sp
jBjqBu aoajBd ojijoBjajj sapn^ soj ns (^Z) sojusuiSbjj eo^ -uopis

•BpBzuBop Bounu uppBjaAiu Bun ap
bj Bqsuopjodojd aj jbui jap uoisia bj :ojijDBja|j ap ojuaiiuBsnad ja sa
ajeg •^pBpisus^ui jouatu sp ojio b pBpisuajuí jo^bui ap ojund un sp jj

13 :oixai ouBjjxa ajsa bjbjob ss snb soouojua sg "(6S^) oiquiBo ja
ua ajiíBisuoo oj onioa aaajBdB wBpipaui,, Bsa sajBna boj ns so^uara
-Sbjj soj uo uopoipBjjuoo us BIJBJ33 jBjsuaS uopBj3B[juoa bj anb

Bjsa SOUI8O3 j^ -sajqBsuad sbumoj sbj ap Bp^qBOB A Bi^a^jad sbih bj
83 o^anj jg -aiuauíajuBisuoo uopisodo jod uapaans as SBjs^ •uliiiodiíi
o stsoja^uiBjatu ouis tl'í"Xd^ BuaiBoi saauojua sa ou oSanj jg
¿ooiuisod osaaoad p
ae oraoo? isb ouis '8B8O3 sbj ap uaSuo ja sa jBn^? 'saaosaoa^uB sns
soumuaj soj us Buiajqojd ja BajuBjd se ou oiijdbjsjj anbiod 'Bu
ouioa opBjaadjajuí jas apand ou a^sg "oamisoa osa^ojd jap uppiJBdB
ap SBiujoj 8Bj ap Bun sa ojijaBjaj^ ap o^anj ja 'aa^áuadg unáag
'BjJsJaua ap
sbuijoj uos pBppiJ^^aja 'znj 'jojbd :aoip ae jÍojj 'ajqi^uas BpuaiJBds ap
sbuijoj ofBq Bjuasajd 38 3jsg "Jinjj ouja^a asa aqpjad ou ofo

•jauang uoa opjan^^ ap UB^sa q
-jaiajqag A ajjBSB^ -(i9^) Bjjaij asjaaBq sp sajuB Bina anb uopjod
-ojd Buisim bj ua Bpipatn ns aqpa^ A SAjsnsip as ^nSv jg • • •
:ajnainSig oj noo biujijuod as snb
oj 'aqap anb oj ap sbui auioj ou jos ja anb ubji^ia sBjja anbjo^
"(09^) tlojJijqnosap UBJin^asuoa 'Bpijsnf bj ap
sajBijixnB sbj 'sBiuug sbj Bjau^ui bjjo ap :sa)ira;j sns bjbijbs ou jos

�mene"), lo que hace imposible pensar en un dios personal o en un
principio intelectual.
El sistema de Heráclito se puede entonces llamar una tragedia
del "cosmos", grande y hermosa como una de Esquilo (264).
La interpretación de Spengler, que fue su tesis de doctorado, pre
sentada en 1904 a la Universidad de Halle, es extraordinariamente
original. Tiene empero un punto básico mal fundamentado. En ella
el fuego es una metamorfosis en el proceso universal, con el mismo
valor que cualquier otra fase del eterno fluir. No se explica entonces
por qué el efesino en sus fragmentos le da esa importancia de pri
mordial, poniendo en él el origen de todas las transformaciones.
Pero O. Spengler al tratarlo con esa simpatía y afinidad, que lleva
al pensamiento alemán hacia Heráclito, ha trazado un cuadro mag
nífico de su persona y ha señalado admirablemente, en un caso con
creto, una misteriosa ley que rige o relaciona el campo de la filosofía
con el de la ciencia: los conceptos de las teorías modernas están ya
en el remoto inaugurarse del pensar racional. Su fundamentación
científica era falsa o rudimentaria. Esta gloria corresponde a los
^abios modernos. Uno se presunta entonces perplejo si esos mismos
conceptos no han llevado a los descubrimientos científicos, o si los
sabios han tenido que recurrir a ellos para bautizar adecuadamente
sus hallazgos. De todos modos, filosofía y ciencia se tienden la mano.
Queda por averiguar cuál de las dos esboza primero el gesto amistoso.
20. — Reflexión en presencia del fuego
"El devenir de Heráclito no llega nunca al ser definitivo, como
el ser de Parménides no toca jamás el acaecer empírico" dice
Windelband (265), fórmula que sintetiza todos los aciertos y equi
vocaciones de los dos rivales. El error de ambos está en el punto de
partida. Pero se les puede absolver de pena. Tanto al efesino como
al eleata se les puede pulverizar con un principio, el de identidad,
descubierto justamente por el segundo, pero tal como fue luego de
finitivamente formulado por Aristóteles. Mientras tanto los dos se
reirían: "Para pulverizarnos, vente, amigo, a Efeso o a Elea, al siglo
V a. C, y entonces nos gustaría ver cómo la vas a emprender con
nos". Tendrían razón los dos antagonistas, unidos al fin para defen
derse. No se había distinguido aún el mundo lógico del ontológico y
los pensadores pasaban de uno a otro sin sospechar siquiera que cam
biaban de país. El ser lo buscaban por tendencia natural del pensa
miento, pero sin llamarlo así: lo invocaban bajo el nombre de los
cuatro elementos. El ser estaba "puesto" pero no se había hecho aún
ninguna distinción. Se afirmaba solamente: el ser es.
Los de Mileto lo buscaban en el mundo físico. Entonces vino
Heráclito, se metió dentro de sí mismo, hombre que era, se encontró
con aquella realidad permanentemente móvil de su interior, y emergió
diciendo: "me he investigado a mí mismo: el ser es devenir".
(264)Spencleb. op. cit., págs. 13-46.
(265)Windelband. op. cit., t. I, pág. 120.
— 164 —

Unos años más tarde le retrucaba atentamente su rival: "Ciego,
sordo, estupefacto, hijo de la raza demente: para tí la misma cosa y
no la misma cosa parece el ser y el no ser; este es, entre todos los
senderos, el más retorcido y revertiente" (266). Lo que puede ser
pensado debe ser y el no ser no es porque no puede ser pensado: el
ser es el ser.
Ilimitada afirmación la de cada uno. Al decir el ser es ser, Par
ménides tenía que concluir forzosamente en una esfera, única figura
en que los puntos de la superficie no se diferencian unos de otros
con respecto al centro, como en las demás figuras.
Al decir Heráclito "el ser es devenir" deshacía la figura geomé
trica y precipitaba el cosmos en un movimiento inacabable.
Su contricante partía de lo que sus antecesores habían afirmado:
"el ser es" y creyendo encontrarlo en el pensamiento agregaba y
concluía: el ser es ser. Generalizando la afirmación, la transportaba
al cosmos textualmente la "un^versalizaba" y por consiguiente tenía
que suprimir el espacio y el movimiento, donde ese ser dejaría de
ser ser, porque al transformarse adquiriría o dejaría algo.
Heráclito creía haber encontrado en su "yo" ese "ser" y obser
vándolo móvil había suprimido el reposo.
Ninguno de los dos tenía la culpa, sino la época: el uno no sabía
que el primer objeto inteligible que conoce nuestra inteligencia,
unida a los sentidos, es el ser inteligible de las cosas sensibles. El otro
no sabía que el devenir no es la realidad primera y fundamental, sino
que se explica justamente en función del ser.
Pero para esto faltaban peldaños: era necesario que viniera Platón
y dijera "de cierta manera el no ser es"; la materia, no ser, es capaz
de recibir un reflejo del ser. Era necesario Aristóteles dividiendo al
ser en potencia y acto, en materia, no ser que de algún modo es,
pues que es .capaz de recibir determinaciones, la forma. Entonces sí,
el concepto para pulverizar al eleata y al efesino estaba terminado
porque el principio del ser ya había alcanzado su expresión defini
tiva: "el ser es el ser, el no ser es el no ser". Pero, pensándolo bien
sería imposible enarbolarlo. Porque para que el Estagirita construyera
un puente, era necesario que se le señalara previamente el abismo que
debía cruzar, entre Efeso y Elea, y era justamente en sus dos orillas
donde se iba a afirmar para tenderlo. ¿No le sugirió el mismo melan
cólico esa especie de oposición en todo ser contingente, entre la ma
teria y la forma? ¿No están los vislumbres del pasaje de la potencia
al acto en el cambio de las cosas? ¿No le inspiró el de Elea, de algún
modo que el devenir se torna inteligible por sus relaciones con el ser,
que él había afirmado tan rotundamente?
Si Heráclito se tomara el trabajo de argüir, diría que sólo mere
cería esa tanda de palos, a la que era tan afecto para sus predecesores,
si hubiera negado el ser ya puesto por ellos. Pero habiendo dicho sólo
"el ser es", tanto se podría agregar el ser es ser, como el ser es de
venir. En verdad: él no negó el ser. ¿Qué es el fuego si no? ¿Qué es
(266) Parmemdes. Frag. 6.
— 165 —

�— S9I —
•9 '

•saaiNawHVd (993)
"9-I

b an)^ ¿ou xe oSanj p sa an)? '^as p oSsu ou js ¡p^pjaA ug -jiusa
*ap sa j^s p omoa 'jas sa jas ja jbS^j^b ejjpod as ojub^ '4tsa jas pM
ojos oqatp opusiqsq ojaj #sojja jod ois^nd bX jas [a ope^au Bjsiqnq is
'sajoBaaapajd sns BJBd ojoaje ubj bj^ anb bj b 'sojBd ap BpuB^ ^sa Bjjaa
•ajara ojos anb Bjjip 'jiiiSjb ap ofBqBjj p bjbuioí as o^íjasjajj ig
¿ajuaniBpunjoj ubj opBnuijB BiqBq p anb
'jas p uoa sauoia^pj sns Jod ajqí^ijajuí bujoj as jiusAsp p anb opora
unSjB ap 'B3jg ap p ojideui sj o^¿? ¿sBSoa sbj ap oiqmBO p na ojaB jb
Bianaiod bj ap aÍBSBd pp sajqranjBiA boj UB^sa o^[? ¿buuoj bj X bij^j
-eni bj aj)ua 'sjusSuiiuoa jas opoi ua uoiaisodo ap spsdss Bsa oaijoa
-UBjsm ouisuu p oiJi^ns sj o\[? •ojjapuaj BJBd jbuijijb b Bqi as apuop
sbjjijo sop sne ua ajuaiuBjsnf Bja X 'B3jg X osajg ajjua 'jBznj^ Biqap
anb orastqB p aiu^uíBiASJd bjbjbu38 aj as anb oiJBsaaan Bja 'a^uand un
BJajínjjsuoa BjiJtSBjsg p anb bjb5 anbjo^ -o^BjoqjBua aiqísoduit Bjjas
uaiq o[opuBSuad 'ojaj -ttJa8 ou p sa jas ou p 'jas p ea jas p,, :baij
-raijap uoisajdxa ns opezu^o^ BJC[BH B-^ Jas 13P oidpujjd p anbjod
op^uinua) BqB^sa ouisap \e A BjBap [B jBzuaA^nd bjb¿ oidaauoa p
'is S3^uoju^[ •Btajoj b^ "saaoioBuioijajap Jiqiaaj ap zBdBO sa anb sand
'sa opom unSp ap anb Jas ou 'BiJajBui ua 'o^aB A Biouajod ua jas
[B opuaipiAip sapj9^sijy oiJBsaaau Bj^ uas pp ofa^jaj un Jtqpaj ap
zsdB3 sa 'jas ou 'BijajBín b^ íít8a jas ou p BjauBur B)jap ap,, BJafip A
u9íBld B-taiu^A anb oiJBsaaau Bja rsou^ppd UBqB^jBj oisa BJBd oja¿
•jas pp upiaunj ua ajusuiBisnf Bat^dxa as anb
oui8 '[BjuauiBpunj A Bjaniud pEpi^aj b[ sa ou jiuaAap p anb Biqes ou
ojjo ^g 'safqisuas SBSoa sb[ ap a^qi^xp^uí Jas p sa 'sopijuas so^ b Bpiun
'BionaSi^a^uí Bjjsanu aaouoa anb a^qíSipíui ojafqo jamijd p anb
ejqBs ou oun p :Baoda bj^ oute 'Bd^na B[ Biuaj sop so^ ap oun8ux^[
•osodaj p opiuiijdns Biqsq [t-^^111 oiPHBA
-jasqo A 41Jae,, asa tíoX,, ns ua opBJjuoaua J^qBq btsj^ ojipBJSjj
•oSp3 BjjBfsp o BtJiJinbpB asjBUUojsuBj^ ^b anbjod 'jas jas
ap BjjBÍap jas asa apuop 'ojusiuiiaoui p A oiaBdsa p Jiumdns anb
Bjuaj aiuainStsuoD jod A tiBqBzipsjaAiun,, b^ ajusinjBníxsi sorasoa \v
BqBíJodsuBjj b^ 'n^iaBuiJijB b^ opuBzi^jaua^ "Jas sa jas p :Binpuoa
A Bqe^aa^B oiuaiuiBSuad p ua ojjBJjuooua opuajíaja A itsa jas p,,
:opBuiJijB uBiqsq sajosaaa^us sns anb o^ ap BjjjBd aiUBaiJjuoD ng
•a^qBqBaBm ojuaxuitAoni un ua souisoa p BqBjtdiaajd A Baui
-amoaS Bjn^ij b¡ BiaBqsap MJtuaAap sa jas p,, ojipBjajj jraap \y
•SBjnStj SBOiap sb^ ua ouioa 'ojjuaa [B ojoadsaj uoa
sojio ap spun uBiauaJajip as ou apijjadns B[ ap sojund soj anb ua
Bjn^ij BOTun 'Bjajsa Bun ua ajuauíBSozjoj jmpuoa anb Biuaj sapiuam
-jbj 'jas sa jas p Jiaap ^y -oun BpBo ap b^ uoiaBuuijB BpBjtuii[j
•jas p sa jas
p :opBsnad jas apand on anbjod sa ou jas ou p A jas aqap opBsuad
jas apand anb o^j '(99^) 44a^uaijjaAaj A oppjo^aj sbui p 'eojapuas
so^ sopoi ajju^ 'sa ajea ¡jas ou p A J38 p aaaj^^d bso Brastuí b^ ou
A Bsoa Biusiui b^ ji BJBd ¡ajuainap bzbj b^ sp oftq 'oiaBj^dn^ea 'opjos
'08313,, ^baw ns ajuauíB^uajB BqBanj^sj a^ ^pjs^ sbui soub souq

'-jia -do -aiokiadg

•wJtnaAap sa jas p :orasiui ira b opBij83Aut aq ara,, :opuaiaip
X 'joijajuí ns ap iiA?ra ajuauiaiusuBrajad pBpi^aj B^pnbB uoa
pjjuoaua 38 'BJ3 snb sjqraoq 'orastra js 3p ojjuap op^ra 38 'ojipBJSjj
ouia ssauoju^ 'oaiejj opunm p ua UBqBasnq o[ ojs^ij^ sp so^j
•83 jas p :a}uouiB[os BqBrajxje ag -uojjuLjsjp Bunánm
unB oqaaq BiqBq as ou ojad lto}S3nd,, BqBjso jas ^^ -sojuauía^a oj)Bn;&gt;
bo^ ap ajqraou p ofeq uBqBaoAui o¡ :jsb oj^biuk[[ uts ojad 'ojuaiui
-B8U3(1 pp [BJllJBU BT3U3pU3} Jod UBqBasnq O\ J3S {g "SIBd 3p UBqBiq
-uiBa anb Bjsinbis jsq^sdsos uts oj^o b oun ap ubcjesbcI sajopBsuad boj
A oai3o[o^uo pp ooiáp^ opunra p un^ opin^u^sip BiqBq as o¡^_ 'asjap
-uajap BJBd uij jb sopmn 'sb^siuoSbíub sop eo\ uozrj uBjjpuaj^ "^sou
uoa japuajdras b sba b^ oraoa j^a BiJB^snS sou saauo^ua A '-^ *b ^
o[Sis [B 'Bajg b o osajg b 'oSiraB 'ajuaA 'souJBzijaAjnd bjbj,, :uBupj
38 sop soj ojubj SBJiuaxj^ •sspipjsijy jod opBjnuiJoj sjuaraBAijxuij
-ap o^anj anj oraoa jbj ojad 'opu^^as p jod aiuaraBjsnf o^jaiqnasap
'pBpiiuapi sp p 'oidpuod un uoa jBzuaAjnd apand ssj ss B^saja \e
oraoa ouisap jb ojubj^ -Busd ap jaAjosqB apand saj 38 ojsj -BpruBd
ap o^und ja na Bjsa soqiuB sp jojjs jg 'sajBAiJ sop eoj 3p ssuoraBaoA
-inba A soij^iob soj sopoj Bzfjajuis anb Bjnrajpj '(^9^) PaBC[J3pniy^
aaip tioa;jidraa jaaa^aB ja sbiubj" Baoi ou eapmarajB^ ap jas ja
oraoa 'OAi^tuijap jas jb eaunu Bgajj ou ojxjaBjajj sp jiuaAap jg,,
jap mouas^ud u^ -uptx^jfa-jj — -Q2
•osoíStraB o^sog ja ojsrawd Bzoqsa sop sbj ap jBna jBnühjaAB jod p^)
•ouBra bj uapuai} ss Biouaio A bijosojij 'sopora sopo; ^q "soSzBjjBq sns
ainsraBpBnaapB JBzijnsq Bjed sojja b JiJjnaaj anb opmai UBq soiqss
soj is o 'soaijjiusia soiuairaijqnasap boj b opBASjj u^q on so^dsauoa
sorasira sos3 xs olsjdjad saauotua Biun^ajd 38 ou^j 'eoujapora soiqBS
boj b apnodsajjoa btjoj^ Bjsg -BiJBiuaraipnj o bsjbj bj^ ^aii^naia
uoioBjuauiBpunj ng -jbuowbj jssuad jap asjBjn^nBui oiorasj js ua
eA usjsa SBUJapora SBjjoa^ sbj ap so^daauoa soj :spu3ia bj ap ja uoo
bjjosojij bj ap odraea ja BuopBjaj o 3ij snb Xaj Bsoija^sira can 'ojaja
-uoa osBa un ua 'ajusuisjqBJirapB opBjBU38 Bq A Buosjad ns ap ooijju
-SBra ojpBna un opszBj) Bq 'ojijaBjajj Bio^q UBtuajB o^uaimBSusd jb
basjj snb 'pBpmijB A Bj^Bdrais B83 uoa ojjbjbj^ jb jaj^uadg •() oja^
•sauopBiuaojsuBj; sbj SBpoj sp ua^ijo ja ja us opusmod 'jBipjora
-wd ap BiouBjioduu Bsa Bp aj sojuauíSBjj sns ua ouisajs js anb jod
saouojua Baijdxa as o^j "Jinjj oujaja jsp ssbj bjjo jsinbjsna snb jojba
orasxra ja uoa 'jBSjaAiun ossaojd js ua siso^orasiara Bun sa oSanj ja
BJja ng 'opBjusmBpunj jBra oaissq o^und un oj^dras susij^ 'jbui^uo
31U3raBIJBUipJOBJ)X3 83 '3JJBJJ 3p pBpiBJSAIU^^ BJ B ^Q6I ua BPBJHa8
-ajd 'opBJO^aop ap sieai ns anj anb 'jajáuadg ap uoiaBiajdjaim b^j
'(^^) Iín^sa 8P Bun oraoa Bgouuaq A apuBj 'ttsorasoa,, jap
BipoSBj^ Bun jbuibjj saauoiua apand 36 ojijaBjajj ap Bina^sis jg
•jBnjaajajuí oidxauud
un ua o jBuosjad soip un ua JBBuad ajqisodrai aaBq snb oj '(tisu3in

�ese fuego que reaparece siempre, que permanece siempre a pesar de
los esfuerzos hechos por la crítica para transformarlo en nada? El
fuego es... esto, aquello. De sus transformaciones va surgiendo el
cosmos, pero "es" al fin.
El efesino no pensó en negarlo y por eso no pensó en un fluir sin
sustracto material: todas las imágenes usadas para hablar de ese mo
vimiento, que se efectúa por tensión de los contrarios, están impli
cando en último término el ser o fuego, sobre el que realizan ¿sub
siste la tensión si se suprimen el arco y la lira? ¿Qué queda de la
lucha si se saca la sociedad o el estado donde se realizan? ¿Dónde
está el camino, si se quita la montaña? ¿Cómo asumir esa arrogante
actitud dogmática matizada con la pena de que no lo escuchen los
demás si el logos no es ser? ¿Qué a nuestros ojos el sistema de Heráclito tiene contradicciones lógicas y encontramos puntos irrecon
ciliables? Evidentísimo. Pero ¿con los ojos suyos cómo iba a ver las
contradicciones si la lógica no se había inventado?
Entonces, mirando el fuego, se puede concluir que no es menester,
ni vituperarlo por haber negado el "ente", ni adorarlo por haber
afirmado un puro "transcurrir". Para explicarlo parece necesario
aceptarlo sin cercenar nada de su afirmación implícita "el ser es
devenir" o "el fuego es cambio", lo que era posible a su pensamientp
antes de las precisiones platónicas y aristotélicas.
Quedan entonces por detallar esos:
21. — Cambios del fuego o meteoros
Se vio ya cómo la cifra de 10.800 años solares calculados como
contenido del "gran año", enlazaba los conceptos heraclíticos sobre
el cosmos y el sol con la vida del hombre.
Es que si el hombre está en el universo por un lado, por otro
el universo traduce al hombre: Heráclito concibe el mundo y el sol
como vivos y esa vida reproduce en grandes ciclos los pequeños ciclos
de la vida humana.
A partir del fuego inicial se vio que la primera transformación
era metafísica: la del elemento cósmico inicial en agua (267).
Luego las transformaciones que siguen son puramente físicas y
se realizan por rarefacción y condensación.
Del mar o agua, "con la cual relaciona todas las cosas" (268),
resulta por un lado una exhalación cálida o soplo ígneo "Glutwind",
por el otro la tierra.
Heráclito ha dicho: el combate es el padre de todas las cosas
(269). Pero la paternidad misma se concibe como un pasaje de
muerte a vida y de vida a muerte: "Muerte o placer es para las almas
volverse húmedas. Es un placer para ellas entrar en la vida...
Nuestra vida viene de su muerte y su muerte de nuestra vida" (270).
(267)Frag. 31.
(268)Dioc. Laeri. IX, 9 (22 A 1).
(269)Frag. 53.
(270)Frag. 77.
— 166 —

Ahora todos los cambios en el universo se le van a aparecer similares
a ese trueque entre las generaciones, se van a desarrollar dentro de
la teoría de la oposición y unidad de los contrarios, como un paso
de la muerte a la vida y de la vida a la muerte.
Reaparece la imagen recubriendo una generalización: jugando
con la palabra griega y su significado dirá: "El nombre del arco
"Biós" es vida, "Bíos", su obra, muerte" (271).
El mismo explica en un fragmento, de acuerdo a esto, la for
mación de las cosas, que sin tener en cuenta la nueva identificación,
es por demás enigmático:
"La vida del fuego viene de la muerte de la tierra y la del aire
de la muerte del fuego; la vida del agua viene de la muerte del aire,
y la de la tierra, de la muerte del agua.
La muerte del fuego da nacimiento al aire y la muerte del aire
da nacimiento al agua.
La muerte de la tierra engendra el agua, la muerte del agua en
gendra el aire, la muerte del aire engendra el fuego e inversa
mente" (272).
Esta explicación, según Olof Gigon, tiene de auténticamente heraclítica, justamente la explicación del cambio como un trueque entre
la vida y la muerte.
En cuanto a la cosmología del efesino, detallada, está contenida
en Diógenes Laercio.
Dos problemas que habían preocupado a sus antecesores quedan
sin solución: la forma o constitución de la tierra y la del cielo. Es
lógico, por un lado, porque enfocado el mundo desde un punto de
vista fundamentalmente antropológico, con una preocupación ética,
esto no le interesaba, porque una vez que todo se precipitaba en el
movimiento, desaparecía de por sí la imagen geométrica. El texto dice,
completo:
"El fuego, condensándose, se licúa y cuando sé espesa más, se
hace agua y cuando el agua se coagula se transforma en tierra: este
es el camino que baja. Luego la tierra se funde de nuevo, nace de ella
el agua y de esta todo lo demás, con lo cual relaciona, por decirlo así,
todas las cosas con la exhalación del mar: esto es el camino que sube.
Las exhalaciones se elevan de la tierra y del mar: las unas son claras
y puras, las otras oscuras. El fuego se alimenta de las primeras,- lo
húmedo de las otras".
"No explica la naturaleza del medio que nos rodea. Sólo dice
que del lado de allá están unos cuencos cuya parte cóncava está vuelta
hacia nosotros y cuyas exhalaciones claras se acumulan y producen
llamas: estas son los astros".
"La llama del sol es la más brillante y cálida. Los demás astros
están mucho más distantes de la tierra y es por esto que su claridad
y temperatura son menores. La luna, que es la más próxima a la
tierra, no se mueve en la región pura, en cambio el sol sí, y la dis(271)Frag. 48.
(272)Frag. 76.
— 167 —

�— ¿91 —
"91

(ZLZ)
(uz)

-sip bj A 'is jos ja oiqurea a^ 'Bjnd noiü^^j bj na aAanuí as ou 'B
bj b Binixoad 8Biu bj 83 snb 'Bunj b^j -sajouaui nos ejniBJadiuaj A
pBpiJBja ns anb oiea jod 83 A Bjjai} bj ap saiuBisip scm oipnm uBjsa
sojjsb sBiuap so^ -Bpijsa ^ aiuBjjijq SBUt B[ sa jos jap buibjj b^j,,
*((8OJ^8B 8OJ nO8 8BJ83 ¡SBUIEJJ
uaanpojd ^ UBjnumaB as sbjbj^ sauoiaBjBuxa SB^Ína A sojjosou Bp^q
BjpiiA Bisa BABauoD a)jed sXna soauana soun u^jsa bjjb ap opB[ [ap anb
aoip ojog Bapoa son anb oipain jsp BzajBjnisu bj Baijdxa o^[,,
•msbjio sbj ap opamnq
oj 'sBjaraijd sbj ap BjuauiíjB as oSanj jg -SBjnaso sbjio sb[ '8B.md A
bbjbp nos SBun sbj :jbui pp A Bjjaii bj ap uBAap as sauopsjBqxa SB^
•aqns anb ouiuibo p sa ojsa :jbui pp nop^jBqxa bj uoo sbsoo sbj SBpoi
'isb ojjpap jod 'BuopB[aj p^no o^ uod 'ssra^p o\ opoj Bjsa ap A enSB p
Bjp ap aDBu 'oAana ap apunj as bjj^u b[ oSan^ •ef^q anb ouiihbo p sa
ajsa :bjj3ij ua buijojsubj; as B^nSBOo as BnB p opusna A BnSs
as 'sbui Bsadsa as opuBna X Bnai[ as 'asopuBSuapuo^ 'oSanj
'aaip ojxa) \^ "BDiJianio^S uaBuii b[ is jod ap BpaJBdBsap 'ojuainiiAota
p ua BqBjidpajd as opoj anb zaA buti anbaod 'BqBsajajuí a^ on ojsa
'saija uoiaBdnaoaad Bun uod 'ooiS^^odoaiuB ainatnpiuauiBpunj bjsiÁ
ap ojund un apsap opunm p opeoojua anbaod 'opB{ un jod 'oaiáo[
83 "opio pp B^ A Bjaai^ b^ ap uopn^ijsuoD o buijoj b^ :uopn[os ms
uBpanb saaosaaajuB sns b opBdnaoaad UBiqBq anb SBiuajqoad soq
'opjae^ saua^oiQ na
Bpiuajuoa Bisa 'BpBj[B^ap 'ouisaja pp BiSo[ouisoa B[ b ojuBna uj[
•aiaanuí B[ A BpiA bj
aajua anbanaj un oinoa oiqinBO pp uotDB3i^dxa bj ajuauíBjsnf 'B^iji
-a^ ainame^iiuainB ap auau 'uo^i^ jojq unSas 'uoioeo^dxa B
'(ZLZ) tt
-BBjaAui a oSanj p BjpuaSua ajiB pp aiaanni B^ 'aaiB p BjpnaS
-ua BnSB pp ajaanuí bj 'BnSB p ojpuaSua Bjjaij b^ ap a^janiu s^
•BnSB ^ ojuaiinpBn Bp
aiB [ap auanuí B[ A aaiB p oiuauuiaBU Bp oSanj ¡ap ajaaniu b^j
•BnSB pp ajjianuí b^ ap 'Bjjaji b^ ap bj A
aiB ^ap a^aanuí bj ap auaiA BnSB pp BpiA B[ SoSanj pp auaiuu b¡ ap
aiB pp bj A Bjjau B[ ap auanuí v\ ap auaiA oáanj pp spiA wjn
¡o^uBuiáiua sBuiap jod sa
''uppBoijuuapt BAanu b^ Bjuano ua aaua; uis anb 'sbso^ sb^ ap uotobui
-aoi bi 'oisa b opaanaB ap 'ojuainíuBaj un ua B^i^dxa ouisiiu ^^
'(ILZ) tt3^anui 'BJqo ns '^soig,, '^piA sa ítsoig,,
odjb pp ajqinou |gM :?JÍP op^aijiuSis ns A ^SauS BjqBpd b[ uoa
opuBÍánf : uopszi^aauaS Bun opuawqn^aj uaSBuii b^ aaaaBdBa^j
•ajjamu B[ b BpiA B| ap A BpiA bj b aiaanin b^ ap
osBd un oraoD 'soijbj^uo3 so[ ap pBpmn A uopisodo v\ ap Bjjoaj v\
ap oajuap jBjpDJjB8ap b uba as 'sauoiDBjauaS sb^ aa^ua anbanai asa b
saiBjtuiis jaaaaeds b uba 9[ as osaaAiun p ua soiquiBO soj sopoi BJoqy

— 991 —

'(I V

6 'XI ••

•:: •••J
•ss •*•'d
Í"J 'DOl ^
"^

(OiZ)
(69!)
(892)
(¿9Z)

*(OLZ) BPIA -lísanu ap ajjanuí ns A a^ianen ns ap auaiA BpiA
•• • BpiA B( na jíBjjua 8B[[a BJBd jaaBfd un s^ -sepauínq
sbui[b sb^ BJBd sa ja^Bjd o ajjanj^;,, :a)janut b BpiA ap A BpiA b a^janm
ap aÍBSBd un omoa aqiauoa as buisiui pBpmjajBd B[ ojcaj "(692)
8bj SBpoj ap ajpBd p sa ajBquioa p :oqaip Bq oiipsjajj
Bjjaij B| ojcjo p jod
)M oauSí o^dos o cpi^Ba uopB[Bqxa Bun op^j un jod B^^nsaj
'(89Z) U8BS&lt;&gt;!&gt; S^I SBpoj BuoiaBpj ^no bj uoa,, 'Bn^B o jbui pq
•uoiaBeuapuoo A upp^BjaiBj Jod uBzi^aj as
A sBaisrj a^uainejnd uos uanSis anb eauopBnuojsuBJi sb^ oáan^
"(¿9^) bii^b ua lBíDíuí ooiuisod ojuaiuap pp b[ :BarsijBjaui Baa
uoiaBuijojsuBJ^ Bjamiad B[ anb oía as [Bpiui o¿anj pp jpjBd y
•BUBiunq BpiA B[ ap
sopp eouanbad so{ sojaia sapuBjS na aanpojdaj spiA Bsa A soala oinoa
[os p A opunm p aqpuoa o^ipBjajj :aaqmoq \^ aanpBj^ osaaAiun p
ojio jod 'opBj un jod oejaAiun p ua B^sa ajquioq p ts anb s^j
•ajqnioq pp BpiA B[ uod [os p A someoa p
aiqos soaijrjoBJaq soidaauoa soj BqBzBjua '4íoub ^bjS,, pp opiuajuo^
oiuoo sopB[no[Bo sajB[os souB O08"0l aP BJJP Bl o^ioa bj oía ag
sojlo9%9ui o oSanf j^p soiqtuv^ — :sosa jBjjBjap jod sa^uo^ua
jA SB^iupjB^d sauoispajd sb¡ ap saina
ojuanuBsuad ns b ajqtsod BJa anb o\ 'woiqui8a sa oSanj [a,, o uJiuaAap
83 J38 p,, BJIDJ^duiI upiOBlUJIJB nS 3p BpBU JBUa^J33 UtS O[JB}daaB
ojjBsaoau aaojBd o[JBai^dxa bjb^ "ttJiJjnasuBjj,, ojnd un opBuuijB
jod o^jBJopB tu '4taiua,, p op^áan jaqsq jod ojjBjadn^iA in
sa oa anb Jinpuoa apand as 'o^snj [3 opuBJim 'saauoju^
¿opBjuaAui BiqBq ae ou Bai^o[ b^ is eauoiaaipBjjuoa
sbj jsa b Bqi oinoo soXns sofo boj uoa? ojaj 'omisijuapiA^ ¿sa^qBijp
-uoaajji sojund souiBj^uooua A SBaiinOj sauopaipBJiuoa auai; ojipBj
-ajj ap Buiajsis p sofo soj^sanu b an^)? ¿jas sa ou so^oj p is SBuiap
so[ uaqanasa o[ ou anb ap ^uad bj uoa bpbzijbui BaijBiu^op pnjrjaB
3)ubSojjb Bsa jimnsB 011103? ¿bubjuooi bj Bjmb ae ib 'outuiBa ja Bisa
apu^Q? ¿uBzijBaj as apuop op^jsa ja o pBpaiaos bj b^bs as is Bqanj
bj ap Bpanb an^)? ¿bjij bj A odjb ja uauíijdns as is u^isua^ bj sjsis
-qns? uBzijBaj anb ja ajqos 'oáanj o jas ja ouiuuaj omi^jn na opuBa
-ijdmi ub)S3 'souBjjuoa soj ap uoisua^ jod Bnjaaja as anb 'ojuaimiA
-oui 383 ap jBjqsq BJBd sspBsn saua^Biui sbj SBpoj :jbij3ibui 0}3BJ)8ns
uis Jinjj un ua osuad ou osa jod A ojjb^^u ua osuad ou ouisap [^j
•UIJ JB 1483,, OJad '8OUI8OD
ja opuaiSjns ba sauopBinjojsuBjj sns 3Q 'ojj^nbB 'ojsa • • -sa oáanj
[3 ¿BPBU ua ojjBuuojsuBJ^ BJBd Bai}ij3 bj jod soqDaq sozjtanjsa so^
ap jBsad b ajdmais aaauBOuad anb 'ajdmais aaajBdBaj anb oSanj asa

�tanda que le separa de nosotros tiene una medida justa, por esto
calienta y además ilumina".
Se eclipsan el sol y la luna cuando sus cuencos se vuelven hacia
lo alto y las fases que la luna presenta cada mes, provienen de que
el cuenco que la forma se va tornando poco a poco. El día y la noche,
los meses, las estaciones y los años, las lluvias y los vientos y los
fenómenos similares se deben a diferencias en las exhalaciones.
Cuando en el círculo del sol se inflama la exhalación clara, ella
hace el día y cuando llega la exhalación opuesta, nace la noche.
Cuando la luz que se desprende de la exhalación clara aumenta, hace
nacer el estío y cuando lo húmedo, proveniente de la exhalación os
cura, se hace más abundante produce el invierno. De manera análoga
explica también las causas de las otras cosas. En cuanto a la tierra,
nada dice respecto a su naturaleza, ni tampoco a los cuencos astrales".
Esas son las opiniones que profesaba" (273).
En esta extensa descripción podemos distinguir lo que se refiere
a las estrellas, el sol y la luna.

del sol y recurre a una explicación pitagórica: la luna se mueve en
una región impura (279).
De acuerdo a la afirmación sobre la luminosidad solar, toda la
claridad se debe a este astro:
"Si el sol no existiera, todo sería noche, a pesar de la presencia
de los demás astros" (280).
Lo que implica para el sol una posición central, que ya se en
cuentra, por otras razones en Anaxímenes.
Característica en Heráclito, es la forma de cuencos o botes que
atribuye a los astros.
Gigon señala que esta representación puede depender del mito
que presenta a Helios navegando a través del océano, en la nave solar,
de noche, de oeste a este, o de influencias orientales.
Tannery encuentra en esta explicación un argumento en favor de
su tesis. Heráclito dependería de la cosmología de Thales, es decir
de Egipto: la tierra es plana, rodeada por el mar, de donde parten
y a donde vuelven los barcos, los cuencos circulantes de los astros.
La verdad es que el efesino no parece haberse preocupado mucho
ni de la proveniencia de los cuencos, ni de como pueden flotar en

a — Estrellas
En el cielo, sobre cuya naturaleza dice expresamente Diógenes
que Heráclito no se pronunció, están las estrellas. Tienen forma de
cuencos, botes (Scafos), cuya parte honda está vuelta hacia nosotros,
donde se acumulan y arden las exhalaciones (274). Estos datos están
corroborados por Aetio:
"Parménides y Heráclito afirman que los astros son condensa
ciones del fuego. Heráclito dice que los astros se alimentan de la
exhalación emanada de la tierra" (275).
Todos los astros son pues de la misma naturaleza, incluyendo el
sol y la luna. Pero las estrellas están mucho más distantes de la
tierra, por eso no nos llega su luz ni su calor (276).
b — El sol y la luna
Tienen la misma forma de cuencos o botes (277). También según
Aetio: "Heráclito dice que el sol es una antorcha dotada de inteli
gencia y sale del mar. Su forma es la de una cuenco ligeramente
abombado. Tiene el ancho de un pie de hombre" (278).
La llama del sol es más brillante, no porque se diferencie de los
demás astros, sino porque está más cerca.
Se presenta entonces un problema ¿estando la luna más cercana
aún, por qué es su luz más pálida? Heráclito se separa de la opinión
de Anaxímenes, que explicaba la luz de la luna por la iluminación
(273)Dioc. Laeht. IX, 9-11 (22 A 1).
(274)Dioc. Laert. IX, 9 (22 A 1).
(275)Aet. II, 13, 8-17, 4 (22 A 10).
(276)Dioc. Laeht. IX, 10 (22 A I).
(277)Dioc. Laert. IX, 10 (22 A 1).
(278)Aet. II, 20, 16-22, 2-21, 4 (22 A 12, B 3).
— 168 —

el espacio.
c — Las exhalaciones
Otro punto original en la cosmología de Heráclito, es su teoría
de las exhalaciones, que él distingue en claras y oscuras, que se elevan
del mar, se acumulan en los cuencos astrales y determinan el día y
la noche (281). Aetio sobre este punto explica:
"Heráclito dice que el sol es como la luna. Estos astros tienen
la forma de cuencos, reciben los resplandores de las exhalaciones
húmedas y emiten la luz para la vista. La del sol es más brillante
porque se mueve en un aire más puro; la luna, al contrario, que se
mueve en un aire más turbio, parece por eso más pálida. El eclipse
de luna tiene lugar según las revoluciones del cuenco y sus inclina
ciones" (282), texto que corrobora lo dicho sobre la forma de los
astros y la razón de la diferencia entre la luz lunar y la solar.
Según Diógenes esas exhalaciones provienen de la tierra .y el
mar (283). Pero su origen y cómo se reparten, queda, parece, sin
determinar.
Según la predominancia de las exhalaciones claras u obscuras, se
explica la oposición día - noche, la de las estaciones invierno - verano
o calor y frío (284). Aquí rige un nuevo par de contrarios: lo claro
y lo oscuro.
(279)
(280)
(281)
(282)
(283)
(284)

DlOG. Laert. IX,
Frag. 99.
Dioc. Laert. IX,
Aet. II, 28, 6-29,
Dioc. Laert. IX,
Dioc. Laert. IX,

10 (22 A 1).
11 (22: A. 1).
3 (22 A 12).
9 (22 A 1).
9, 10, 11 (22 A 1)
— 169 —

�— 691 —
(i v zz) ii 'oí '6 'xi *i 'ola
"(I V ZZ) 6 'XI M-sav^ -Doia(E8Z)
•(ZI V ZZ) '6Z-9 '8Z 'II '^V(Z8Z)
•(I V ZZ) II 'XI •Jura^^ "^la(I8Z)
•66 "8bjí(08Z)
"(I V ZZ) 01 'XI ••"•avT -soiq(6¿Z)
•OJT13SO OJ JÍ
ojbj^ oj :soijbjjuod ap JBd OAanu un aSw tnby '(^^Z) IJJ ^ ^ojBa o
OUBJ3A - OUJ3IAUI SauOpBJSa SBJ ap BJ 'aijaOU - Bip UOpiSodo BJ B3Ijdxa
^s 'sejnasqo n sbjbj3 sauopBjsijxa sbj ap BpuBuiiuopajd ej un^ag
ui8 'aaajBd 'Bpanb 'uajjBdaí as oraoo A uaüfrjo ns oja^ *(8&amp;) JBln
p jÍ ejaan bj ap uauaiAojd sauopBjBqxa sBsa saua^oiQ unüag
•jbjos bj A j^unj znj bj ajjua Bpuajajip bj ap uozbj bj A sojjsb
soj ap bumoj bj ajqos oqaip oj Bjoqojjoa anb ojxaj '(^8^) usauop
-Buipui sns A oauana pp sauopnjoAaj sbj un^as jsSnj auaii botij ap

— 891 —
•( a 'zt v zz) \ 'iz-z 'zz-91 'oz 'ii May(8¿z)
•(I V ZZ) 01 'XI 'Xíav^ -3OIQUlZ)
"(I V ZZ) 01 'XI -i3VT -doiq(9iZ)
•(01 V ZZ) t '¿1-8 'El 'H "lay(S¿Z)
•(IV ZZ) 6 'XI -J-uav^ -ooiq(tLZ)
"(I V ZZ) 11-6 'XI -xsavT -doiq(¿Z)
uopBuiuin{i bj jod Bunj B[ ap zn^ v\ BqBoijdxa anb 'sauaraixBuy ap
uoiuido b^ ap BJBdas as ojtpeaaj^ ¿Bpi[Bd sbui znj ns sa anb jod 'un^
Bueajaa sbui Bunj bj opuBisa? Buiajqojd un saauo^ua Biuasajd ag
•sajaa sbui Bjsa anbjod outs 'soj^sb sBmap
soj ap apuajajip as anbjod ou 'ajuBjjuq sbui sa jos jap buibjj Bq
'(2LZ) aaquioij ap aid un ap oipu^ ja auaij^ •opBqraoqB
aiuauíBJa^ij oauan^ Bun ap bj sa buijoj ng ubui jap aj^s A BpuaS
-ijajuí ap BpB^op BqajojuB Bun sa jos ja anb aaip ojijaBiajj,, :opay
uriáas uaiquiBj^ "(¿¿^) sajoq o soauana ap Binjoj biusiiu bj
vi x ios ^g — q

aedipa ^^ -Bpi[Bd sbui osa jtod aoojed 'oiqjnj sbui ^jib un ua aAanm
as anb 'oijbjjuod ¡b '^un^ b^ íojnd sbui aaiB un ua aAanuí as anbjod
ajuB^uq sbui sa ¡os pp vj -bjsia b¡ BJBd zn[ B[ uajiiua A sepaumq
sauopBieqxa sb^ ap saaopuB{dsaj so[ naqpaj 'soouana ap buijoj b[
uauai; sojisb sojs^ #Bun[ bj oraoa sa \o^ [a anb aoip o^ipBaajj,,
:BDijdxa oiund ajsa ajqos opay '(18^) ^ipou Bl
A Bip p uBuiuwaiap A sajBjjsB soouana so[ ua UB[numoB as 'jbui pp
ae anb 'sBjnoso A sbjbp ua an^upsip p anb 'sauopejBqxa sb^ ap
ne sa 'ojxpBJajj ap BjSo[orasoo b^ ua ^buiSwo ojund

•opBdsa ja
ua JBjojj uapand ouioa ap iu 'soauana soj ap BpuaiuaAOjd bj ap iu
oipnin opBdnaoajd asjaq^q aaajsd ou ouisaja ja anb sa pBpjaA wj
•sojjsb soj ap sajusjnajp soauana soj 'soajBq soj uaAjanA apuop b A
uajJBd apuop ap 'jbui ja jod BpBapoJ 'BUBjd sa bjj^ij bj :ojdi9g ap
jpap sa 'sajBqx 3P bjSojouibo bj ap Buapuadap ojijaBJají -sisaj ns
ap joabj ua ojuaumSjB un uopBaijdxa Bjsa ua BJjuanaua ^jauuB^
•sajBjuapo SBpuanjjuí ap o 'ajsa b ajsao ap 'aqaou ap
'jbjos 3abu bj na 'ouBaao jap s^abjj b opuBaABu soijajj b Bjuasa^d anb
ojim jap japuadap apand uoiaBjuasajdaj Bjsa anb BjBuas
•sojjsb soj b
anb sajoq o soauana ap buuoj bj sa 'ojtjaBjajj ua B3ijsjjajaBJB[)
•sauauíixBuy ua sauozBJ sbjjo jod 'Bjjuana
-ua as bX anb 'jBjjuaa u^pisod eun jos ja BJBd Baijduii anb &lt;yj
• (08^) 4tsojjsB sBraap soj ap
Bpuasajd bj ap JBsad b 'aijaou Bijas opoj 'Bjaijsixa ou jos ja ig,,
:ojjsb ajsa b aqap as
bj Bpoj 'jbjos pBpisomuinj bj ajqos uopBUiJijB bj b opjanaB 3Q
' (6LZ) ^-^drai upiSaj aun
ua aAanuí as Bunj bj :Baijo8Bjid u^p^aijdxa Bun b ajjnaaj A jos jap

' (915) JOIB¡&gt; ^s iu znj ns BSajj son ou osa jod
bj ap sajuBjsip sbui oipmu uBjsa SBjjaj^sa sbj oja^ -Bunj bj A jos
ja opuaÁnpui 'BzapanjBU Brasiiu bj ap sand uos sojjsb boj
' (SLZ) t4BJjaíí BI 9P BpBUBraajj
bj ap uB^uauujB ae soj^sb 8oj anb aoip oitpBjajj ^oSanj jap sauop
-Bsuapuoa uos sojjsb soj anb ubuutjb ojijoBaajj A sapiuanuB^^
:ouay jod sopBJoqojjoa
iiBjsa soiBp sois^ • (^i^) sauopBjBijxa sbj uapjB A uejnmnaB as apuop
'sojjosou Bp^q B^janA Bjsa Bpuoq a^jsd s^n^ '(sojBDg) sajoq 'soauano
ap buijoj uauaij^ -SBjjaJisa sbj uB^sa 'opunuojd as ou ojijoBjajj anb
saua^oiQ a^uauíB^ajdxa aatp BzajBJniBu B^na ajqos 'ojap ja ug
svnaaxsg — b
•Bunj bj jC jos ja 'sBjjajisa sbj b
ojaipj as anb oj jin^uijsip somapod u^pduasap Bsua^xa B^sa u^
'(LZ) ltBqBsajojd anb sauomido sbj uos sbs^j •
•ttsajBjj8B soauana soj b o^oduiB^ m 'BzajBjn^BU ns b o^aadsaj aaip BpBn
aij bj b ojuBna u^ "SBsoa sbjjo sbj ap SBsnca sbj uaiqinBj saijdxa
FJ9UBUI 3q 'GUJaiAUi ja aanpojd a^uBpunqB sbui ^dbij as 'Bjna
-so uopBjBqxa bj ap aiuaiuaAOjd 'opamnq oj opuBna A oi^sa ja
aaBij 'BjuauíiiB BJBja U9pBjBqxa bj ap apuajdsap ae anb znj bj
•aqaou bj aa^u 'B^sando uopBjBqxa bj B^ajj opusna A Bjp ja aasq
Bjja 'BJBja uopBjBijxa bj buib^jui as jos jap ojnajja ja na opu^n^)
-sauopBjsqxa sbj ua sBpuajajtp b uaqap as sajBjimis souatnouaj
soj A so^uaiA soj A sbiaiijj sbj 'soub soj A sauopsisa sbj 'sasaui eoj
'aqaou bj A Bjp j^ 'oood b oaod opuBUJOi ba as buijoj bj anb oauana ja
anb ap uauaiAOjd 'sam sp^a B^uasajd Bunj bj anb sasBj sbj A ojjb oj
BiaBq uaAjanA as soauana sns opuBna Bunj bj A jos ja uBsdijaa ag
•^Buiuinji eemapB A B^uaijBa
o^sa jod 'Bjsnf spipatu Bun auai^ soj^osou ap BJBdas aj anb

�El sol se alimenta de la exhalación húmeda que quema diaria
mente, por eso se puede decir:
"el sol es nuevo cada día" (285).
Esto recuerda lo ya dicho sobre el parentesco del alma con el
fuego solar y el cósmico ya apuntado en la interpretación del "gran
año". También el alma se nutre con la exhalación húmeda:
"los que descienden en los mismos ríos, reciben constantemente
nuevas corrientes de agua. Y las almas también exhalan de las sus
tancias húmedas" (286).
Cómo el alma se enciende o se apaga, según predomine la exha
lación húmeda y oscura, ya se vio (287).
Ya se vio también cómo Heráclito ha opuesto el fuego solar y
el cósmico (288).:
Es menester recordar una vez más que si Heráclito da a la esen
cia del alma la misma sustancia que al cosmos, inversamente atri
buye al cosmos y al sol los caracteres humanos: los 3 fuegos que él
utiliza son descritos como "seres vivos" y como tales "se alimentan",
se nutren y por ende buscan su alimento. Insertando la doctrina de
las exhalaciones, tendremos la explicación para las estaciones y los
solsticios: camino de norte a sur y de arriba a bajo, que recorre el
sol, buscando su alimento húmedo.
Entonces puede decir:
"El sol, amo y guardián de las revoluciones periódicas, determina,
dirige y hace patentes, produce los cambios y las estaciones que traen
todas las cosas" (289).
d — Algo mas sobre las exhalaciones t el sol
Burnet da sobre estos puntos una explicación semejante a la de
Gigon. Trata empero de identificar la exhalación que causa la noche
y el invierno con la oscuridad, que según la creencia popular, se
eleva, se levanta, viene de la tierra y del mar (290).
Tannery fiel a su explicación, aduce el texto:
"...El Hades es lo mismo que Dionisio..." (291).
como señalando el curso solar vinculado con la afirmación egipcia:
"Osiris es el mismo que Horus".
El fuego es un dios solar, por eso Heráclito le atribuye inteligencia
y gobierno de todas las cosas, y se adora bajo miles de formas. Es
vecino de Phtah, de Menfis. La misma afirmación heraclítica, de la
guerra eterna y necesaria para el orden del mundo, parece venir del
Nilo, donde Horus estaba en perpetua lucha con Set. El texto en
que se designa al tiempo como un niño que juega a las damas (292)
es el sol al levantarse, conduciendo un juego que se conocía en Egipto
(285)
(286)
(287)
(288)
(289)
(290)
(291)
(292)

Frag. 6.
Frag. 12.
Frag. 26.
Frag. 16.
Frag. 100.
Burnet. op. dt., pág. 176.
Frag. 15.
Frag. 52.

desde tiempo atrás, el ajedrez, verdadera lucha entre ejércitos, con
ducida por la inteligencia.
Sostiene que Heráclito distingue un mundo superior y otro infe
rior, porque lo Uno quiere y no quiere llamarse Zeus (293) y aplica
a esta distinción un extraño texto del efesino:
"Los límites de la aurora y de la tarde son la Osa Mayor y
opuesta a esta la montaña del sereno Zeus" (294).
Gigon hace frente a una afirmación pueril del melancólico: "El
sol tiene la extensión de un pie de hombre" (295). Heráclito se burla
aquí de las numerosas opiniones contemporáneas sobre la forma del
astro, expresando una inverosímil.
"El sol no saltará sus límites, de otra manera las Erinias, las
auxiliares de la Justicia, conseguirán descubrirlo" (296), Burnet lo
había interpretado en favor de su &gt;. tesis sobre la imposibilidad de
una conflagración universal dentro del sistema de Heráclito.
Gigon, que da a esos límites, vimos ya, un contenido solamente
temporal, ve en estas líneas, la afirmación del efesino de que los
cambios astronómicos están sujetos a una perpetua regularidad.
e — Las fases de la luna y los eclipses
Los eclipses se producen por la rotación del cuenco de los astros,
que vuelven hacia arriba la parte honda (297).
También lo relata Aetio:
"Heráclito afirma que el eclipse es debido a la revolución del
cuenco, de suerte que el hueco está hacia lo alto y lo convexo hacia
lo bajo, del lado de nosotros. La luna tiene la forma de una cu

ba" (298).
Las fases de la luna se deben a que el cuenco va rotando poco
a poco. (299).
f — El rato
La teoría sobre el rayo vuelve a las exhalaciones: es un incendio
de ellas. Tiene pues la misma explicación que el fuego solar. La
diferencia está en la duración. Es como las primeras llamas indecisas
que se elevan cuando se hace una hoguera.
Según Aetio:
"Heráclito dice que el trueno se produce por los torbellinos de
vientos y nubes, y por los choques de los unos contra las otras; que
los relámpagos se deben a la inflamación de las exhalaciones, y las
fulguraciones a la inflamación y extinción de las nubes" (300).
(293)
(294)
(295)
(296)
(297)
(298)
(299)
(300)

— 170 —

Frag. 32.
Frag. 120.
Frag. 3.
Frag. 94.
Dioc. Laekt. IX, 10 (22 A 1).
Aet. II, 24, 3-27, 2 (22 A 12).
Dioc. Laekt. IX, 10 (22 A 1).
Aet. III, 3,
(22 A 14).
171 —

�Z•

— til —

— OLl —

*'( V !:z) 6 ' 'III •isy (00)
•(i v ZZ) 01 'xi • iaavj •ooiq (66Z)
•(ZI V ZZ) Z 'zz-s '^Z 'II •xay (86Z)
C6^)
"(I V ZZ) 01 'XI "
iaavi
•sota
'W •^bj^ (96Z)
•8BJ^ (S6Z)
•ozi •ÍBJ^ (t6Z)
•Sbj^ (6Z)
"(00) tlBaqnn sbj ap uopu^xa A uopBuiBjjuí bj b sauopBjn^jnj
SB[ A 'sauopBjBqxa sbj ap uopBurejjuí bj b uaqap as soSBdnrejaj boj
anb ísbjjo sbj bjjuod soun so[ op sanboqa so[ jod ^ 'saqnu 1 sojuaiA
ap souijpqjoj soj Jod aanpojd as ouanjj ja anb aaip ojijaBjajj,,
:oijay unáag
•BjanSoq buix aa^q as opuBtio uBAap as anb
SBSpapui sbuibjj SBjauíijd sbj ouioo sg -uopBjnp B[ ua Bjsa Bpuajajip
s^ -jb[os oSanj [a anb uopsaijdxa buisiui bj sand auaij^ "SBjja ap
oipuaaui nn sa :sauopBjBqxa sbj b aAjanA o^bj ja ajqos Bjjoai vj
OAva

—}

'(66^) "o:)od
oaod opuBjoj ba oauan^ \a anb b uaqap as Bun^ b^ ap sbsbj sb^^
-no Bun ap buijoj ^\ anaii Bun^ ^j -goJiosou ap op^j pp 'oí^q o\
biobi[ oxaAuo^ o[ A o^^ o^ BpBq B^sa ooan^ p anb ajaans ap 'oonan^
pp nopn^OAaj B[ b opiqap sa asdi[3a p anb buijijb
:oijay Bj^pj O
• (¿5^) Bpuoq ajJBd b^ BqijjB BpBq uaAjaiiA anb
'sojjsb soj; ap oouanD pp u^ioBjoj v\ jod uaonpoad as sasdipa so'j
sasan^a sot í vnot yt aa sasv^ s\i — a
'pBpiiB^n^aj Bnjadaad Bun b sojafne UBjsa sooiiu9uojjsb soiquiBa
so^ anb ap ouisaja pp uopBinjijB B^ 'sBauij SBjsa na 3A '
aiuauíB^os opiua^uoa un 'bjC soiuia 'sajimj^ sosa b Bp anb 'u
'o^ipBiajj ap Buia^sis pp oj}uop ¡Bs.i3Aiun uoiobjSbjjuo^ eun
ap pBpijiqi8oduii v\ ajqos sisa^ &gt; ne ap joabj ua opBjajdjajnt
o\ jaaang '(96^) o^iaqnosap uBJinSasuoo 'Bpijsnf B[ ap
8B^ 'SBIUUg 8B[ BJ8UBUI BJJO 3p 'SajIUIJI 8n8 BJBJfBS OU pDS jg^^
•jiraisojaAui Bun opuBsaadxa 'ojjsb
pp Btnjoj ^\ ajqos SBauBJodiuajuoo sauomido SBSojauinu 8B^ ap jnbB
B[jnq as oitpBjajj *(S6^) ,,Mqinoij ap aid un ap uotsua^xa b^ auaij ^os
I3 : O^íI9anBIal11 PP ^Jtand uopBuijijB Bun b a^uaaj aaBq uo2i^)
• (f^^) 8n^Z onajas pp bubiuoui b^ Bjsa b Bisando
A jo^bj^ bsq I nos apjBj b^ ap A BJomB b[ ap saiirají so^,,
:ouisaja pp ojxaj ouBjjxa un uoiouiisip Bjsa b
Boi[dB A (^^z) sna^ asiBuiB^^ ajamb ou A aaainb ouq o\ anbjod 'joij
-ajuí ojio A aouadns opunm un anSupsip ojxpBjajj anb auapsog
•Biouoiüipaui b[ jod Bppnp
-uo^ 'sojpjafa aj^ua Bq^nj BjapBpjaA 'zajpafB p 'sbj^b oduiati apsap

•9¿I •*

'SI •^B-&gt;^(I6Z)
•do -xanana(06Z)
•001 "^^J^(68Z)
•91 ^&lt;^d(88Z)
•9Z -^jI(Z8Z)
•ZI •"••^(98Z)
"9 ^"i(S8Z)

ua etaouoa as anb oSanf nn opuapnpuo^ 'asjBjuBAaj jb ^os p sa
8BlnBP 8BI B BSanf anb ouiu un omoa odraaij [B Budisap as anb
ua ojxaj j^ -jag uoa Bijan[ Bnjadaad ua BqB^sa snjojj apuop 'o
[ap JiuaA aaajfid 'opunm pp uapjo p BJBd BtJBsaoau A Buaaja
b^ ap 'BDijjpBjaq uppBuuijB biusiui B'^ 'Sijuaj^ ap 'q^iq^ ap oupaA
-SBUiJoj ap sa^ioi oÍBq BJopB as A 'sbsoo sbj SBpoj ap ouaaiqoá A
^i a^nqijjB a[ oji[DBjajj osa aod 'jb[ob soip un sa oSanj ^^
*ttsnjojj anb orasiui p sa suisqm
:Biodi^a uopBiujip B^ uoa opBjnouiA jbjos os.mo p opuBjBijas oraoa
'(I62) ''•í8íuoÍQ 3nl) omsita oj sa sapBj^ I3'*',,
:ojxa; p aanp^ 'i^pBai^dxa ns b ptj XiauuB^
'(062) JBlu IaP -^ Bjjarj b] ap auaiA 'BjuBAa[ as 'BAap
as 'jBp^dod Eiauaa v\ unáas anb 'pBppnaso b^ uoo ouaaiAui p A
oipou B^ Bsneo anb uoiaBjBqxa B^ JBaijquapi ap ojadnia
ap B[ b ajub fatuas uoioEaijdxa eun soiund sojsa ajqos Bp
ios ^a i saMOiDVTVHxa svt aaeos svme ooiy — p
'(682) 8B8O0 SB[
anb sauoiaBjsa sb^ A soiqiuBa so[ aanpojd 'saiua^^d aaBq A
'Bumua^ap 'SBoipouad sauopn[OAaj sb^ ap uBipjBnS A ouib 'jos j^^?
:jtpap apand saauoju^
•opaiunq ojuauíifB ns opusasnq '(os
p djjo^aj anb 'ofeq b BqijJB ap A ins b ajaou ap ouiuiBa :sopps[os
so^ A sauoioB^sa sbj BJBd uoiaBai^dxa bj souiajpuaj 'sauopsjBqxa sbj
ap Euujoop bj opuBjaasuj -oiuauíijB ns UBasnq apua jod A uajjnu as
'MuBjuauiijB as,, sajB^ ouioo A msoaia sajas,, ouioa sojoasap nos
ja anb soáanj g soj :souBiunq saja;aBjBa soj jos jb X souisoo jb q
-lajB ajuauíBgjaAui 'somsoa jb anb BpuBjsns buisuu bj buijb pp .Bp
-nasa bj b Bp ojijDBjajj is anb sbui zaA eun jBpjoaa^ aa^sauaui s^
;"(882) oairas^a ja
A jbjos oSanj ja oisando Bq o^ipsjajj ouioo uanjuiEj oía as bj^
"(¿82) 9íA as Bj^ 'BJnaso A Bpauínq
-sqxa bj auuuopajd unSas 'BÍoEdB as o apuapua as buijb ja 0010^
'(982) t4SBpaumq sspuBj
-sns sej ap uBjBqxa uaiqiuB^ sbuijb sbj j^ -Bn^B ap sajuaiaaoa SBAanu
ajuaniajuBjsuoD uaqpaj 'sojj somsini soj ua uapuapsap anb soj,,
': Bpauínq uopBjBqxa bj uoo aj^nu as buijb ja uaiquiB^ '^oub
ubjS,, jap uoiaBjajdjajuí bj ua opEjundB vA oaiuispa ja A jbjos oáanj
ja uoa buijb jap oosajuaJBd ja ajqos oqaip vA oj Bpjanaaj ojs^
"(S82) BÍP BPBO oAanu sa jos ja,,
:jpap apand as osa jod 'ajuara
-BiJBip Btuanb anb Bparanq uop^jsqxa bj ap Bjuauup as jos j^

�22. — ^atura del alma
La doctrina de Heráclito sobre el alma anuda los tres temas que
se han distinguido en sus fragmentos.
Por poseerla, el hombre se pone en contacto con el cosmos y
con Dios. Lógico es que sea el primero en hablar explícita y exten
samente de ella, como lo señala Gigon: eso depende de su buceo
antropológico. Pero cuando el efesino se pregunta y se responde en
qué consiste, cuál es su esencia entonces, por un lado tiene el alma
el mismo derecho que los meteoros a ocupar un determinado lugar
en el universo, por comunidad de sustancia y origen con ellos. En
cambio por el otro, es decir por su similitud con el fuego cósmico y sus
relaciones con él, es necesario ya indagar qué clase de "homo religiosus"
era Heráclito. Si lo que él ha dicho del mundo y el movimiento pe
renne ha desatado un torrente de comentarios, presentándolo como
un profeta de energetismos y un espíritu puramente científico, lo que
se ha atrevido a escribir sobre la esencia del alma y su destino, que
está vinculado a esa esencia, ha provocado un huracán de interpre
taciones, que lo llevan al polo opuesto. Esas interpretaciones lo mues
tran como un teólogo, un iniciado o un místico, de esos a quienes
importa un ardite que el mundo gire de este a oeste o al revés, porque
alcanzaron un estado no común entre los mortales: el de los que no
necesitan de las cosas del universo para trepar trabajosamente hasta
Dios, porque lo poseen directamente por una visión intuitiva. De aquí
a afirmar que este señor evidentemente lógico era un irracionalista,
había un paso, mucho menos, sólo un tranco e'pollo. &lt;
Macchioro lo dio, según se ha visto, al explicar la teoría del
conocimiento.
Gigon, que afirma la profunda influencia pitagórica sobre He
ráclito, destaca que pudo haber existido una forma de "vida heraclítica". El hecho de haber permanecido aislado el efesino, es debido
a que insistió sobre el momento ético, no sobre el religioso-teológico,
que es el único capaz de crear una comunidad.
El alma forma parte del mundo porque es fuego:
"Parménides, Hipaso y Heráclito dicen que el alma es una sus
tancia ígnea" (301).
También, por su esencia, el alma es semejante a. los astros, ya
anotó O. Gigon, este doble parentesco:
"Heráclito el físico, dice que el alma es una chispa de esencia
estelar" (302).
El alma se origina en el agua, de donde sale todo lo que existe,
lo dice Aristóteles en un texto ya citado. "Heráclito mismo considera
el alma como el principio, pues consiste en la exhalación de la cual
forma las demás cosas" (303).
Los términos en que el efesino sintetiza esto son los siguientes:
"Los que descienden en los mismos ríos reciben constantemente
(301)Aet. IV, 3, 4 (8, 9).
(302)Macrob. S. Scip. 14, 19 (22 A 5).
(303)Asistot. De anima. A 2, 405 a 24 (22 A 15).
— 172 —

nuevas corrientes de agua. Y las almas también exhalan de las sus
tancias húmedas" (304).
El alma está arrebatada en el movimiento vertiginoso y ordenado,
está sometida a la ley universal:
"...es la más corporal (de las sustancias) y está en flujo perpetuo:
lo móvil, además, es conocido por lo móvil y como casi todos, él creía
realmente que las cosas están en movimiento" (305).
En el universo el movimiento o cambio es un pasaje de muerte
a vida y de vida a muerte, contrarios tomados de la antropología.
En el alma, por consiguiente, que justamente ha inspirado esa
visión:
"la muerte es volverse agua y es la muerte para el agua convertirse
en tierra. De la tierra nace el agua y del agua el alma" (306).
O. Gigon conjetura que agua podría ser la sangre, y la tierra, la
carne y los huesos. Entonces, no sólo el alma, sino el hombre íntegro
sería camino que sube y que baja, de alma a sangre, de sangre a
huesos y vice versa.
Finalmente el alma, ser viviente como el sol, los astros y el fuego
cósmico, se alimenta de exhalaciones. En ella las oscilaciones de las
mismas determinan el transcurrir entre muerte-vida, vida-muerte co
mo determinaban día-noche, frío-calor, invierno-verano.
Pero aquí está la diferencia y la dificultad de interpretación.
Justamente, tratándose del alma se habla de dos exhalaciones, una
interna y otra externa, cuyo origen y cuya naturaleza han dejado
cavilosos a los cerebros más privilegiados:
"Heráclito sostiene que el alma del mundo consiste en la exhala
ción de las cosas húmedas que él contiene: la de los seres vivos, en
cambio está formada de la exhalación que viene de afuera y de la
que viene de ellos mismos, siendo sin embargo, de la misma na
turaleza" (307).
Gigon cree que sobre estas exhalaciones nada se puede concluir
que tenga carácter de certeza. Recordando que al tratar la oposición
"día-noche" Heráclito ya había hablado de dos exhalaciones, cree
posible la identificación de la externa con la exhalación clara, la di
vina, por su parentesco con el fuego cósmico, y por el acuerdo de
estos datos con la teoría del conocimiento. Sugiere también que la
exhalación húmeda, interna, oscura, podría ser la sangre. Aduce como
prueba que en Empédocles la sangre es justamente el asiento del
pensamiento.
Pero se podrá inferir, en general, que estas exhalaciones tendrán
las mismas particularidades que las otras, porque tienen su misma
naturaleza: estarán sometidas a cierta medida y la predominancia
de una sobre otra, se puede relacionar con el plazo de una generación o
(304)Frag. 12.
(305)Aristot. De anima. A 2, 405 a 24 (22 A 5).
(306)Frag. 36.
(307)Aet. IV, 3, 12 (22 A 15).
— 173 —

�— s¿i —
"(SI V ZZ) ZI 'S 'AI *V(¿0)
"9 '^bj^(90)
a moisihv(SO)
•ZI •"".i(W)

•(S V ZZ) fZ B SO^ 'Z V •"!

o uoioBJauaá ^un ap ozujd p uod jBuopBjaj apand as 'bj^o ajqos Bun ap
BpuBuimopajd bj A Bpipam B^jap b SBppatuos UBJB^sa :Bza{BjnjBU
buistui ns uauaij anbaod 'sbjjo sbj anb sapBpijBp^apjBd SBinsiin ^\
UBjpuai sauopBjBqxa SBjsa anb '^jauaS ua 'juajuí Bjpod as ojaj
'oiuainiBsuad
pp oíuaieB p ajuaiUBjsnf sa ^jSubs B[ sajoopadrag na anb Bqanjd
oraoa aonpy -ajSuBs bj jas Bjjpod 'Bjnoso 'Buja^uí 'Bpamnq uopBj^qxa
bj anb uaiquiBi ajat^ng -ojuaiinioonoD pp Bjjoaj b^ uoa eojep sojsa
ap opjana^ p jod A 'odiuisod oSanj p uoo oosaiuaJBd ns jod 'buia
-ip bj 'bib[0 uopBjBqxa bj uoo Biua^xa v\ ap uopsoijijuapi v\ ajqísod
aajo 'sauopBjBqxa sop ap opBjq^q Biqsij bX ojtpBJajj waq3ou-Bip,,
uopisodo B[ jbibj^ ^B anb opuBpjo^a^ "Bzajjao ap j9}dbjbd B^uaj anb
jmpnoD apand as Bpen sauo;oB[Bqxa SBjsa aaqos anb ^^io

•(¿OS) u
-bu Btasiin b^ ap 'oSjBquia uxs opuais 'sonisini sojp ap auaiA anb
b¡ ap A ejanjB ap auaiA anb uoioB{Bqxa v\ ap BpBnwoj Bjsa oiquiea
ua 'soaia sajas so[ ap B[ :aua^uo3 \a anb SBpauínq sbso sb^ ap u^p
-B^qxa b^ ua a^sisuoa opunuí pp buhb p anb auaiisos ojipBjajj,,
: sopBiáajiAijd sbux sojqaja^ so^ b soso[iabo
opBfap uBq Bza^jniBU Bina A ua8iJo oXno 'Bujajxa bj;o A sujaiui
Bun 'sauoi3B{Bqxa sop ap BiqBq as Bra{B pp asopuB^Bjj 'a^uauíBisnf
•u^ioBíajdjajuí ap pB^noijip u\ A Bpuajajip B[ Bjsa inbB oja^
•ouBjaA-oujaiAUi 'jo^^-ojjj 'aqDou-Bjp UBqBuiuuajap ora
-oo a^janra-BpiA 'BpiA-a^Janra aajua jxjjnDSUBjj p uBuiuuaiap SBinsira
sb^ ap sauoiDB^jaso 6e^ Bjp ug •sauoiDB^qxa ap Bjuarai[B as 'ooiraso^
o^anj p A soj^sB so[ '^os [a ouioo aiuaiAiA jas 'suqB [a ajuarapui^
*bsj3a ^oiA A sosani^
b ajSuBS ap 'ajSuBS b biu[b ap 'BfBq anb ^ aqns anb ouitubd Búas
ojaiui ajqraoq p oms 'Bui^ p o^os ou 'saouoiu^ -sosanq so^ A
n\ 'Bjjaij b^ A 'ajSuBs b^ jas Bupod snSB anb Bjnjafuoo uoSi^ -q
*(90) í4BUIIb Ia Bn^B 13P ^- Bn^B Ia
Bn8B p BJBd a^janui v\ sa A BnSs

bii bj ^q 'BJjaij ua
sa ajjanra f[m

: uoisia
Bsa opBJídsui Bq ajuainBjsnf anb 'ajuamSisuoa jod 'Bui^ p ug
•BjSo^odoj^uB B[ ap sopBuioi soiJBJiuoa 'a^januí b BpiA ap A spiA b
ap aÍBSBd un sa oiquiBD o o^uaiuiiAora p osjaAiun p ug
'(SOS) ojuaxuiiAora na uBisa SBSoa sb^ anb a^uara^aj
p 'sopo^ isBa otuoa A IiApra o^ jod oppouoa sa 'ssuiapB '^lApra oj
:omadjad ofny ua B^sa A (SBpuBjsns sb^ ap) ^jodjo^ sb^ b^ sa---,,
:^sjaAiun Aa\ v\ b Bp^araos B^sa
'opsuapjo A osouiSiwaA ojuairaiAora p ua BpBjBqajjB Bjsa buijb ^g
'(t"0) K8Bparanq SBpuBj
-sns sb^ ap uB[8qxa uaiquiB) sbuijb sb^ ^ -anSB ap sajuaijjoo SBAanu

— ZLl —
'(SI V ZZ) *Z SOt 'Z V •""?&gt; O -íoisihv (0)
"(S V ZZ) 61 'ti &lt;IPS 'S -aoMDvjyi (Z0)
"(6 '8) ^ 'í 'AI ^V (I0)
ajuauíajuBjsuoo uaqpaj sojj somsini 8o[ na uapuapsap anb
:sa^uam^is so^ nos ojea Bziia^uis onisaja p anb na souiuuai
'(SOS) MSBSOO BBUlap SB^ BOIJOJ
b^ ap uppB^qxa b^ na a^sisuoa sand 'oidiourad p oiuoo em[s p
omsira o^i[DBjajj?, *opBíp bX o^xai un na sapjojsijy aaip oj
^aisixa anb o[ opoj a^s apuop ap 'BnS^ p ua bui^tjo as biu[b jg
"(^OS) spnasa ap Bdsup Bun sa bui[b p anb aaip 'oaisjj p ojipBjajjM
:o38ajuajBd a[qop aisa 'uo^r^ -q ojoub
bjC 'sojjsb soj b ajuB famas sa Bra[B p 'Bpuasa ns jod 'uaiqiuB^
'(IOS) B3^^j BpUBJ
-sns Bun sa bui[b p anb uaaip ojipBjajj A osBdijj 'sapiuarajE^,,
:oSanj sa anbjod opunuí [ap a^j^d Brajoj buijb jg
'pBpiunmo^ Bun jBaja ap z^dBD oaiun p sa anb
'oaiSo[oaj-osoiipj p ajqos ou 'ooi^a ojuauíoui p ajqos ^psisui anb b
opiqap sa 'ouisap p opB[siB oppauBnuad jaq^q ap oqaaq [g 'tíBanjp
-Bjaq BpiA,, ap buijoj Bun opijsixa jaqsq opnd anb Boejsap
-ajj ajqos BaiJoSBiid Bi^uonyui Bpunjojd B^ buijijb anb '
•ojuaiuipouoa
pp Buoai B[ jcoi^dxa p3 'o^sia Bq as unSae 'oip o¡ OJoiq^DBj^
' *o^p3d^a oauBj^ un o^os 'souaui oq^nra 'osed un Bjqsq
'Bjsi^uopBjji un Bja ooi^o^ a^namajuapiAa jouas ajsa anb jsrajijB b
tnbB 3q -BApmini uoisia Bun jod a^uaras^aajip naasod o[ anbjod 'soiq
B^SBq a^uauiB8ofBqBj} jBdaj} BJBd osjaAiun pp sssoa sv\ ap
ou anb 8O[ ap p :sa[B)jora so[ aajua unuioa ou opBjsa un
anbjod 'saAajc [b o a^sao b aisa ap aji^ opunuí p anb a^ipjB un Bjjoduii
sauatnb b sosa ap 'odijsiui un o opBpiui un 'oSo^oaj un oraoa ubj^
-sanuí o[ sauopBiajdja^uí SBsg -ojsando o¡od p nBAaj[ o[ anb 'sauopBj
-ajdjaiui ap mtaBjnq un opBaoAOJd Bq 'Bpnasa ^sa b ops^nauíA Bjsa
anb 'ouijsap ns A bui^b ^ap Bpuasa B{ ajqos Jiqu^sa b opiAaj}B Bq as
anb o[ 'oDijijuaio a^uaraBjnd n^ijjdsa un A somsiia^jaua ap B^ajojd un
oiuoa o^opuBiuasajd 'soiJBjuamo^ ap a^uajjo^ un opB}Bsap Bq auuaj
-ad o^uaiiuiAom p A opunuí pp oipip sq p anb o[ ig •ojrpBjajj Bja
usnsoiSi[aj oraoq,, ap assp anb jB^Bpni vA oiJBsaaan sa 'p uoa sauop^pi
sns A O311USO3 oSanj p uoo pniíjnuis ns jod Jtaap sa 'ojjo p jod oiqiuBa
ug -so[p noa na^uo A Biou^jsns ap pBpiunraoa jod 'osjaAiun [a na
jBánj opBuiuuajap un jsdnao b sojoa^ara eo\ anb oqaajap onmuí p
buijb p auai^ opBj un jod 'saouojua Bpuasa ns sa jeno ^a^sisuo^ anb
u^ apuodsaj as A Bjun^ajd as ouisaja p opu^na oja^ 'oai^ojodojiuB
oaanq ns ap apnadap osa :uo^i^) BjBuas oj ouiod 'Bjp ap aiuauíBs
-uaixa A Bjiotjdxa jBjqBq na ojarayjd p Bas anb sa ooiáo^ *soiq noa
A 8OUI8OD p uod o^oBjuoa na auod as ajqraoq p 'Bjjaasod jo^
•sojuauí^BJj sns ua opm^uijsip UBq as
anb SBUiaj saj} soj Bpnus buijb p ajqos ojijosjajj ap BuiJjaop vj
vuijv pp

�30 años (308), o lapso mínimo en que un hombre puede convertirse
en abuelo.
1 hombre que renunció al sacerdocio y al trono, ha meditado
mucho sobre esa llama de fuego viviente, sobre esa chispa apenas
encendida y ya inmediata a desaparecer, porque se inclinó sobre la
propia, tan ardiente. Para referirse a su dignidad recurre nuevamente
a los términos apasionados del aristócrata incapaz de indiferencia:
si el universo visible es un montón de desperdicios echados a voleo
(309), comparado con la hermosura de lo invisible, también el cuerpo
humano es inmundo por bello que sea cuando el alma lo abandona:
"los cadáveres son más desechados que basura" (310).
Los títulos de esa dignidad son su ser fuego y su contacto con el
"logos" fuego también y ley a la vez, eterno, viviente, sapiente y
gobernante.
Por eso:
"El alma seca" es decir en estado de fuego puro, "es la más sabia

y mejor" (311).
Heráclito sigue fiel consigo mismo: si se le puede atribuir un al
tísimo enfoque ético del hombre y aún del cosmos, es perfectamente
comprensible que la fuente de esa visión de valores tenga también
adecuada dignidad.
"la razón es peculiar del alma y se alimenta de ella" (312) dijo.
Puede explicar también:
El hombre que ha bebido ha perdido el contacto con el logos y
por consiguiente la dirección de sus pasos, ha empapado su alma,
fuego, y es muerte el agua para ella.
Tan escaso está de sabiduría, que un infante lo lleva de la mano:
siendo así que el infante no tiene sabiduría en comparación con eJ

adulto (313).
"Cuando un hombre está ebrio, es conducido por un niño: tam
balea y no sabe a donde vá, porque su alma está húmeda" (314).
Entonces
"lo mejor es ocultar la falta de juicio, pero esto es difícil en el atre
vimiento y la borrachera" (315).
Sin embargo el alma busca el placer como el borracho el vino,
aunque la satisfacción de sus deseos la aniquile y sea "más necesario
apagar la incontinencia que un incendio" (316).
El placer, pues, se identifica con la humedad y la muerte.
Heráclito lo afirma más explícitamente aún:
"Muerte o placer es para las almas volverse húmedas. Es un
(308)

Censor. 17, 2 (22 A 19).
Plut. De Def. Orac. 11 (22 A 19).
(309) Frag. 124.
(310) Frag. 96.
(311) Frag. 118.
(312) Frag. 115.
(313) Frag. 79.
(314) Frag. 117.
(315) Frag. 95
(316) Frag. 43.
— 174 —

placer para ellas entrar en la vida". "Nuestra vida viene de su muerte
y nuestra muerte de su vida" (317).
En este texto hay dos elementos conocidos ya: las almas provienen
de la exhalación húmeda y la humedad les produce agrado. Luego
aparece la primera información sorprendente: también les agrada
entrar en la vida o nacer: si "entran" se sospecha uno que vienen de
otro lado, de más allá. Les agrada a las almas entrar a la vida, pero,
paradoja mayúscula, Heráclito ha identificado el placer con la muerte.
Entonces la vida es para las almas su contrario y el texto termina en
otra paradoja mucho más explícita, y por decirlo así, cíclica. Si se
recuerda el enorme desprecio que ha manifestado el efesino por el
cuerpo, es menester buscar la explicación del enigma. Vienen a la
vida que para ellas es muerte: cabe preguntarse, si cuando mueren,
no se las hallará vivas. Ya se vio que Heráclito sostiene una inmor
talidad hasta personal, aunque esté esto en contradicción con el fa
talismo de su sistema. Aquí, teniendo en cuenta la natura del alma,
será menester indagar en qué consiste la inmortalidad. Pero la
creencia en la inmortalidad personal supone una idea religiosa, un
concepto de Dios que premia o que castigue, en una palabra, la ex
plicación a estos enigmas hay que buscarla en el últico círculo que
abarcó el efesino, donde no se descarta la razón, pero se hace nece
saria la fe.
Si en las teorías cosmológicas de Heráclito estaba la tentación para
los sabios de ver un energetismo, en los tintes religiosos de su inmor
talidad, la tentación era enorme para los exégetas cristianos: ¡Era
tan fácil explicar cómo, a la luz de su doctrina, vida puede ser muerte
y la muerte temporal la vida eterna!
Hipólito cayó: le atribuyó la resurrección de la carne, la vida
perdurable, la de los santos convertidos en protectores de los que
quedan luchando sobre la tierra, y el castigo eterno por el fuego
a los que habían vivido en la iniquidad:
"Habla también (Heráclito) de una resurrección de la carne, de
esta (carne) visible en la cual hemos nacido, y concibe a Dios como
causa de esta resurrección, expresándose así: "Allí, ante el que es,
se levantan y se hacen guardianes vigilantes de los vivos y de los
muertos. Y habla de un juicio del Universo y de todo lo que él con
tiene por el fuego, con estas palabras: "la fulminación, la ruina,, go
bierna el Universo", es decir que ella lo dirige, pues llama fulmi
nación al fuego eterno. Dice también que este fuego está dotado de
razón y es la causa del gobierno del Universo, a la cual llama
necesidad y saciedad, siendo la necesidad, según él, la formación del
mundo, y la saciedad su consunción. "Pues, dice él, el fuego, apare
ciendo de improviso, juzgará todas los cosas y las avasallará" (318).

(317) Frag. 77.
— 175 —

�apand ajquioq un anb na ouimiui osdBj o '(80) ^oub q

— sz.i —
•¿¿

(¿l)

'(8I) tt^JBJ[B8BAB SBJ A 8BSO3 8O{ SBpO} BJE^Ztlf 'OSIAOjdmi 3p Opuap
-ajede ,'oíáanj ja 'ja aoip 'san^,, "uopunsuoa ns p^papBS bj ^ 'opunra
jap uopBuuoi B¡ '¡a unáas 'pBpisaoau bj opuais 'pepapBS ^ pBpisaoau
buibjj pno b[ b 'osjaAlUQ jap oujaiqo^ jap bsiibd bj sa ^ uozbj
ap opBjop e^e^ oáanj ajsa anb uaiqtuBj aoiQ 'oujaja oSanj jb nopea
-itujnj biubjj sand 'a^iaip oj Bjja anb jpap sa '^osjaAiu^ ja Bu-iaiq
-08 'ennu bj 'uopBuiuijnj bj,, :sBjqsjBd SBjsa uoa 'oSanj ja jod auaij
-uoo ja anb oj opoj ap A osjaAiuQ jap opinf un ap ejqeq j^ •sojjanui
boj ap A soAtA soj ap sajuBji^iA sauBipjBná uaaBij as A ubjuba^j ae
'sa anb ja ajuB 'Jjjy,, :i8B asopuBsajdxa 'uopoaunsaj Bjsa ap bsiibd
ouiod soiq b aqpuoo A 'oppBu souiaij jena ej ua ajqtsiA (auJBo) Bisa
ap 'aujBO bj ap uop^ajjnsaj Bun ap (ojij^Bja^j) naiqoíBi ejqsjj,,
:pBpmbmi bj na opiAiA uBiqBq anb soj b
o^anj ja Jod oujaja oSpsBa ja A 'Bjjaii bj ajqos opuBqonj ueponb
anb eoj ap saao^oajojd ua sopijJaAUoo soiubs boj ap bj 'ajqBinpjad
B'piA bj 'auJBO bj ap uopaajjnsai ej o^nqjjjB aj :oíbo ojijodijj
¡Biuaja BpiA bj jBJodmaj a^janin bj A
ajjanuí jas apand spiA 'BniJioop ns ap znj bj b 'oinoa j^aijdxa Jiobj hbj
Bjg! :souBpsua SBia^axa soj Bj^d amjoua Bia u^tOBjua^ bj 'pepijB)
-jouiui ns ap sosoi^ijaj sa^uu soj ua 'omsi^a^jaua un jaA ap soiq^s soj
BJBd uopB^uai bj BqBjsa oiíj^Bjajj ap SBai^^jomso^ SBuoaj sbj na ig
•aj BJ BUBS
-a^au aoBi{ ae ojad 'uozbj bj B^JBOsap as ou apuop 'ouisaja ja oojBqB
anb ojnojio ooijjn ja ua Bjjs^snq anb A^v[ sem^ma so^sa b uops^ijd
-xa bj 'BjqcjBd eun ua 'anSj^sBD anb o Biraajd anb soiq ap ojdaouoD
un 'Bsoi^ijai Bapi Bun auodns fBuosjad pepipi-iomuí bj ua Bio
bj oja^ 'p^pijEiJOUiui bj ajsisuoo anb ua JB^spui ja^sauaní
'bhijb jap Bjn^BU bj B^uana ua opuaiua^ 'jnby "Buiajsis ns ap
-bj ja uoa aopaipBJiuoa ua ojsa a^sa anbuns 'jsuosjad BjsBq
-jomuí Bun auansos ojip^jajj anb oía as b^ -sbaia bjbjjb^ sbj as ou
'uaianm opuBno is 'asjBjunajd aqs^ :aiianin sa s^jja bjb¿ anb spiA
bj b uauaiy^ 'BuiSiua jap uopBaijdxa bj jeasnq jajsauatu sa 'odjana
ja Jod ouisaja ja opBjsajiueui Bq anb oioaadsap auuoua ja Bpjanaaj
as ig -B^ijaja 'jsb ojjpap Jod A 'Bjpijdxa sbui oijanra efopBJBd bjjo
ua Buiuua^ ojxaj ja A otjbjiuod ns sbuijb sbj BJBd sa BpiA bj saano^ug
•ajjonuí bj uoo jaaBjd ja op^aijijuapi bij ojijDBjajj 'BjnostijÍBUi BfopBJBd
'oaad 'BpiA bj b jBJjua sboijb sbj b spBj^B sa^ -bjjb saín ap 'opej ojjo
ap uauaiA anb oun Bqoadsos as t4uBjjua,, is :jaaBU o BpiA bj ua jbjjub
Bpej^B saj uaiqiuBj : a^uapuaadjos u^pBuuojm Bjaraod bj aaajsdB
oSan'j -opBjSB aanpojd saj pBpaninij bj A Bpaxnnq uopsjBqxa bj ap
uauaiAOjd sbuijb sbj :bX sopiaouoa soiuauíaja sop Xbij ojxai ajsa u^
*(¿I) ^P^ ns aP aJJ3nnl ^^^sanu A
ajjanuí ns ap auaiA BpiA BJjsan^[w 'BPíA B[ ua ^BJjua SBjja BJBd jaaBjd

un

(9I)
S6 J^ (SI)
711 •-&gt;J (^l)
-6¿ -b-"^ (I)
•su -nía (ZI)
•811 ^BJ^ (It)
"96 '8bjJ (0I)
•tzi ^^i (60)
•(6i v zz) 11 ^&lt;^o i^a 3a ^i"d
•(61 V ZZ) Z '¿I -HOSN3^ (80)
-SBpaumq asjaAjoA sbuijb sbj BJBd sa jaaBjd o
:utiB aiuauíB^pjjdxa sbui buijijb oj
•a^januT bj A p^pauínij bj uoa Boijijuapi as 'sand 'jaDBjd

' (9I) ÍPn9:)Uí an aní&gt; Bi3uaui;uoDui bj
sbui,, ^as A ajmbiuB bj soasap sns ap uopasjsiiBs b^ anbun^
'ouia [a oipEjjoq ja ouioo jaaBjd ja Basnq buijb ja oájBqina uig
'(Sl) tt-i3iJ^^jjoq bj A o^uaimiA
ja ua jpjjjp sa o^sa ojad 'opinf ap bjjbj bj JBi[nao sa jofaui oj,,
BP3lnnlI Bl8^ buijb ns anbjod 'ba apuop b aqcs ou A
:ouiu un jod oppnpuo^ sa 'oijqa Bjsa ajqiuoq un opuBn^)^

(€!)

jp

ja uod u^pBJBduioa ua Bijnpiq^s auaij ou aju^juí ja anb jsb opuais
:oubiu bj ap BAajj oj a^u^juí un anb 'ejjnpiqss ap Bjsa ossasa ubj^
•Bjja BJBd BnSs ja ajjanm sa A 'oSanj
'buijb ns opBdBdma bij 'sossd sns ap u^paajip bj aiuam^tsuoa jod
A so^oj ja uoo ojobjuoo ja opipjad bij opiqaq bij anb ajquroq jg
:uaiqiuB} jBoijdxa apanj
'fíP (ZÍ2) BII3 3P siuauíijB as A buijb jap jsijnoad sa uozbj bjw
•p^piuSip Bp^noapB
uaiqiuB^ BSuaj s^jojba ap uoisia Bsa ap ajuanj bj anb ajqisuajdmoa
a^uauíBioaijad sa 'somsoa jap unB A aaquioq jap o^ija anboiua ouiisij
-jb un JinqiJiB apand aj as is :ouisuu o^isuoa pij an^is oji[OBjajj
'(US) ^ofam A
Biqss sbui bj sa,, 'ojnd oSanj ap opstsa ua jpap sa tíBaas buijb jg,,
rosa joj
•ajuBuaaqoS
A aiuaidBs 'a^uatAiA 'ouaaja 'zaA bj b Xaj A uaiquiB) oSanj ttsoSojM
ja uoa o^OB)uoo ns A oSanj jas ns nos pspiu^ip Bsa ap sojntji soq
"(0T) 4lB-in8Bq anb sopBijaasap sbui uos sajaABpBO soj,,
:suopueqB oj buijb ja opueno Bas anb ojjaq jod opuniuui sa ou^iunq
odjano ja uatquiBj 'ajqísiAUi oj ap Bjnsoiuaaq bj uoo opBjedmoo '(60)
oajoA b sopBqoa sopipjadsap ap uojuoiu un sa ajqísiA osjaAtun ja is
:Bpuajajipui ap zsdBaui bjbjooisijb jap sopsuoisBdB souiuijaj soj b
a^uauíBAanu ajjnaaj pepiu^ip ns b asjiaajaa bjbj -a^uaipjB ubi 'Bidojd
bj ajqos ouipui as anbjod 'jaaaJBdssap b BjBipamuí BjÍ A spipuaoua
SBuads Bdsiip Bsa ajqos 'ajuaiAiA oSanj ap buibjj Bsa ajqos oqonui
opBjipaui Bq 'ouojj jb A opopjaaBS jb opunuaj anb ajqinoq jg
'ojanqs ua

�a — Conjeturas sobre el alma t su destino
Cuando se estudian las relaciones de la religión griega con el
pensamiento, una opinión sostiene que mientras la religión oficial
ejerció su influencia sobre las artes, los cultos populares de los mis
terios, aparecidos posteriormente, dejaron sus huellas en la especu
lación filosófica. Vittorio Macchioro (319), dice que la influencia del
orfismo entra definitivamente en la historia de la filosofía con Heráclito. Afirma que los antiguos no tenían dudas sobre la influencia
órfica en el efesino y cita a Aristóteles, Plutarco (320), Platón (321)
y a Clemente de Alejandría como testimonio.
A continuación interpreta dos textos, que en general se citan para
demostrar que Heráclito, en orden a una alta idea religiosa, reprobaba
el culto orgiástico tal cual se realizaba en su tiempo:
"Si no fuera en honor de Dionisio que hacen la procesión y
cantan el canto fálico, ésta sería la acción más vergonzosa. Pero el
Hades es lo mismo que Dionisio, por quien ellos están agitados con
violentos transportes y celebran las fiestas báquicas".
Según Macchioro, el filósofo de Efeso enseñaba, profundamente
religioso como era, a tener en cuenta la esencia del rito, olvidando
en aras de ésto su obscenidad. A continuación, este otro texto: "A
quién profetiza Heráclito? A los noctámbulos, a los magos, a los
inspirados, a las bacantes, a los iniciados. Es a ellos que amenaza
(con castigos) después de la muerte. Es a ellos a quienes profetiza
el fuego. "Pues ellos se hacen iniciar en una forma impía en los
misterios practicados por los hombres" (322). El mismo autor dice
que el efesino se refiere a aquéllos que realizaban las ceremonias sin
las debidas disposiciones internas y que por consiguiente el texto no
encerraba una crítica a las ceremonias mismas. Enseguida entré a un
estudio de la obra de Hipólito cuyo extracto se ha citado: la "R,efutación de todas las herejías".
El cap. IX trata de la herejía de Noeto; episodio de las contro
versias trinitarias en el siglo III. Esta herejía "patripasiana" sostenía
una distinción puramente nominal entre el Padre y el Hijo, atribu
yendo al primero la Pasión, es decir, la obra del segundo.
Cuando Hipólito refuta los diversos errores, sigue un método:
demostrar que la herejía, que por otra parte se apoya en una inter
pretación de la Sagrada Escritura, no es cristiana, sino se basa en
las doctrinas de algún filósofo pagano. Así procede en el caso de
Noeto, a quien demuestra que es heraclítico, haciendo el estudio de
los textos del efesino. Después del comentario de los fragmentos ad
vierte el apologista que "Heráclito en este capítulo expuso comple
tamente su pensamiento":
Macchioro en su estudio sostiene:
(318)Hippol. Refut. IX, 10 (22 B 63-66).
(319)Macchioro. op. di., págs. 369-426.
(320)Plut. De Def. Orac. 12 p., 415 S.
(321)Plat. Cratyl. 402 a (22 A 6).
(322)Frag. 19.

1.) Que Hipólito realmente tenía ante sus ojos un capítulo
completo de Heráclito, el correspondiente al tercer discurso, o sea
el "teológico" (según la división que algunos autores atribuyen a los
alejandrinos o a los estoicos).
2.) Que para demostrar a Noeto el heraclitismo en su doctrina,
tenía que haber en la doctrina de Heráclito ideas que pudieran ser
el germen del dogma fundamental noetano: la identificación del Pa

dre y del Hijo.
3.) Que había algo en el efesino que malamente entendido
podía ser atribuido a Cristo.
Ahora bien: en toda la mitología y teología de los griegos hay
un solo mito que reúne las dos exigencias: El mito órfico de Zagreus,
nacido de Zeus, muerto por los titanes, resucitado por el padre. Dis
tinto y sin embargo idéntico a él.'
En apoyo de esta tesis cita Macchioro el fragmento:
"El Tiempo es un niño que juega a los dados, es el reino de un
niño" (323), que se puede identificar con Dionisos, .muerto por los
titanes mientras estaba dedicado a ese juego.
Zagreus era por antonomasia para los órficos "el niño" como lo
es Jesús para los cristianos, Dionisos es un dios uno y múltiple, porque
es el mismo y sin embargo distinto de Zeus, porque es divisible e
indiviso. Lo mismo se puede decir de Fanete, o sea el tiempo, idéntico
a Dionisos.
Dice el fragmento que tiene el reino porque la teología órfica
afirmaba que Dios le había dado- el reino después de resucitarlo.
Luego Macchioro, que ha encontrado el "hijo", busca al "padre".
Lo encuentra en el fragmento 53, afirmando que "Polemos" es lo
mismo que Zeus.
En el libro de Heráclito está pues, expuesto e interpretado el
mito órfico de Zagreus, como lo afirma Hipólito, y la relación entre
la herejía noetana y la filosofía heraclítica era real: se apoyaba sobre
la esencia órfica del pensamiento heraclítico.
Aclarado lo cual busca Macchioro la interpretación de los frag
mentos a la luz de su tesis.
El desprecio del cuerpo (324) se explica por el fundamento ético
del orfismo, un pesimismo: la vida es dolor, el nacer desventura, el
morir reposo. Esto expresa Heráclito en sus textos (325).
Entonces el fragmento 77 se aclara completamente: para el efesino el agua era símbolo de la vida material, no intelectiva. Las almas
que deseaban incorporarse atraían la humedad y se hacían visibles
mientras las almas más puras, las más secas, eran adversas a la gene
ración, lo que se comprueba con textos órficos que presentan extra
ordinaria similitud con este heraclítico. La vida para el hombre es
la verdadera muerte y la muerte liberación.
Macchioro intenta demostrar que los textos donde Heráclito habla
(323)Frag. 52.
(324)Frag. 96.
(325)Frag. 20 y 21.

— 176 —

— 177 —

12

�— ¿¿I —
•iz ^ oz •jj (szs)
•96 -2BJ.J (f^Z)
'ZS "^BJ^ (EZE)
BjqBij ojiptuajj apuop sojxaj soj snb jBJisouiap Bjuajín
'uopsjaqij ajjanuí bj ^ sjjanuí BjapspjaA B{
83 ajqtUOIJ p BJBd BpiA B^ *Oai)IjaBJ3IJ 3JB3 UO3 pniIJIUItS BIJBUipjO
-Bjjxa uBiusssjd snb soDijJo sojxai uoa Bqsnjdmoa ^s anb oj 'uop^j
-aua^ bj b SBSiaApB nej^ 'SBoas sbui sbj 'sejnd bbui sbuijb sbj SBjjuaim
BsjqísiA UBiOBq ^e jí pBpotnnq bj ubibjjb aejBJodjoaui UBqsasap snb
sbuijb sb'j •BAiiaajajuí ou 'jBijajBUi BpiA bj ap ojoquns Bja BnS^ J3 ouis
-aja p BJBd :aiuaniBjajduioa BJBpB as ¿¿ ojuauí^Bjj p saauojug
"(g^g) sojxaj ene na ojijobjsjj Bssjdxs ojsg -osodaj jijoui
p 'Bjn^usASsp js^bu p 'jojop ea BpiA b^ : omsimisad un 'omsijjo pp
031)3 ojuauíBpunj p jod Baijdxa as (^^g) odjsna pp opsjdsap jg
•sisaj ns ap zn[ bj b so^uatn
-Sbjj soj ap uopBj^jdjajut bj ojoiij33Bj^[ Bosnq jbüs oj opBJBjoy
•O311JJ3BJ31J ojuaiuiBsuad jap boijjo ^pnasa bj
ajqos Bq^^odB as :jBa^ bj^ Boijipejaq bjjosojij bj á BUBjaou Bifaja^ bj
ojjua uoiaBja^ bj ^ 'ojijodijj buijtjb oj oinoo 'snajSB2 ap 3JJ-i? ojim
[3 opBjajdaajuí a ojeandxa 'ssnd bjss ojijobjsjj sp ojqtj js u^
'snd^ 3itb ouisiui
oj sa eoniajo^,, anb opuBtnaijB 'gg ojuaraSBjj ja na BJjuanoua o^j
'4í3jpBd,, jb Bosnq 'Kofiq,, J3 opBj^uoaua bij anb 'ojoiuoobj^t oSan'j
•ojjBiionsajc ap sandsap oupa ja op^p Biq^q aj soiq anb
B3ijio BiSojoai bj anbaod oupj ja 3uaij anb o^uaui^Bjj js
•sosinoiQ b
oopnapi 'odinsij js bss o 'sjsub^ ap Jioap apand as ouisim o^j -osiAipui
3 ajqtsiAip 83 ^nbiod 'sna^ ap ojui^sip o^jequia ms Á orasitn js sa
anbjod 'ajdpjnui A oun soxp nn sa sostnoiQ 'soubijsij^ soj BJBd snsaf sa
OJ OUlOa 4tOUIU J3J5 SO3IJJO SOJ BJBd BISBOIOUOIUB jod BJ3
•oáanf 383 b opBoipap BqBjsa SB^^uaiui
soj jod ojj^nni1 'sosiuoiq uod jBoijijuapi apand as anb '(g^g) 4íouia
un ap oupj j3 sa 'sopBp soj b BSanf snb ouiu un sa oduiaij^ j^,,
:ojuauii)Bjj ja oJoiqooBj^ bjio sisaj bjss ap oÁodB u^
,-j3 b oaiiuapi oSjBqma uis Á ojuij
-sig -ajpBd ja jod opejpnsaj 'saue^ij soj jod oiaaniu 'sna^ ap oppBu
'sn^jSB^ ap odijjo ojiin j^ ^sBpuaSixa sop sbj aunaj anb o^itu ojos un
^eij so^^ijS soj ap Bj^ojoa) A biSojojiui bj Bpoj ua :uaiq Bjoijy
•ojsu[) b opinqwjB J38 Bjpod
opipuaiua aiuauíBjBui snb ouisaja js ua o8jb Bjq^ij an^) (o*g
•ofijj jap ^ ajp
-bj jsp uppBaijijuapj bj :oub)3ou ¡BjuauíEpunj BinSop jap uauuaS ja
jas UBjaipnd anb seapi oji[3Bjajj ap Buij^aop bj ua Jaq^q anb Biuaj
'Buujoop ns us oiuspipBjaq ja ojao^ b jBjjsoiuap BJBd 3n^ (o"^
*(SO9IO)83 SOJ B O SOUTJpUBf^JB
soj b ua^nqijjB sa^ojnB sounSjB snb u^siAip bj unSss) ^ooiSojoaj,, ja
eas o 'osjnasip jaaaaj je ajuaipuodsajjoa ja 'o)ij3BJ3|^ ap ojajduioo
ojnjídsa un sofo sns 3jub Biuaj aiuamjeaj ojij^dijj an^ (o*j;

— 9¿t —
"61 '(9 V ZZ) • ZO^ •;^l-*3
•s sit '-d zt '3Ojo 'taa 3a
¡Sed '-lia -do
•(99-E9 a ZZ) 01 'XI •'"/ "

(zzs)
(OSE)
(6IE)
(8I)

:auapso8 oipnisa ns ua
:ttoiuaioiBsuad ns
-ajdmoa osndxa ojnjidB^ ajs^ us ojijaBjajj,, anb BjsiSojodB js
-pB so^uaiU/^Bjj soj ap oiJBjuainoa jap sandsaQ -ouisaja jap sojxa^ soj
ap oipnjss js opuapeq 'o^ijjjaBJaq sa anb Bj^saninap uainb b 'oj3O\[
ap O8B3 J3 U3 apa^ojd isy 'ous^^d ojosojij un^jB ap Euij^aop sbj
ua BSBq as ouis 'bubijsu^ sa ou 'Bjnjijas^ BpBj^eg bj ap uopBjajd
-jajuí Bun ua BÁodB as a^jBd bjjo jod anb 'Bifaaaq bj anb jBjjsouiap
ropojaui un an^is 'saaojja sosjaAip soj B;njaj oji[odijj opuBn^
'opunSas jap Bjqo bj 'jpap sa 'U91SB^ bj OJauíijd jb opua^
-nqwjB 'ofxjj ja A ajpB^ J3 aaiua jbuioiou ajuauíBand uopuijsip Bun
Biuajsos ttBUBisBdiJiBd,, Bit'ajsq B^s^ -jjj ojSis js ua sbijbjiuijj sbisj3a
-0JIU03 sbj ap oiposida íojaoj^ ap Bjfajaq bj ap bjbjj ^I '^b^ jg
•ttSBjfajaq sbj SBpo^ ap uopBj
-nja'^,, bj :opBjp bxj 38 o^dbjjxs o^na ojijpdijj ap Bjqo bj ap oipn^sa
un b 3j)ua BpinSasu^ -sbuisiui SBiuouiaaaj sbj b boijjjd Bun Bq^jjaoua
ou oixa^ ja a^U3inisuo3 Jtod snb A SBUJaiui sauopisodsip sspiqap sbj
uis SBiuouiajaa sbj uBqBzijBaj anb sojjanbB b ajaijaj 38 ouisaja ja anb
aaip joinB ouisini jg '(^^g) tl8ajqmoij soj jod sopBaijoBjd soijajsira
soj ua Bidiui Brajoj Bun us jBpmi ua^Bij 38 8ojj3 san^,, -oSanj ja
ez^apjd sausinb b sojja b sg ajjanin bj sp sandsap (soáijsBD uoa)
BZBuauíB snb sojja b sg -sopEptuí soj b 'saiUBOBq sbj b 'sopBjrdsui
soj b 'soSbui soj b 'sojnqmBjooH soj y ¿ojijobj^jj bzií3JOJ¿ uainb
yOT :ojx3j ojio sisa 'uopBnui;uo3 y -pBpmaasqo ns o^sa ap bbjb us
opuBpiAjo 'ojij jap Bpusss bj Biusn^ ua jausj b 4bj3 oinoa osoi^tjsj
aiuauíBpunjojd 'BqBuasus osajg ap ojosojij J3 'ojoiqD3Bp^j uii^ag
•í48BambBq sbissij sbj UBjqajaa A sajaodsuBjj sojuajoiA
uoa sopBjiB UBJS3 sojjs uamb jod 'oisiuoiq anb orasira oj sa sapBjj
ja ojaj "BsozuoSjaA sbui uoio^b bj bjj^s biss 'odijbj ojuBa ja ubjub^
A uoisaaojd bj uaoBq snb oisiuoiq ap jouoij ua Bjanj ou ig,,
:odiuan ns ua BqBzijsaj as j^na jbi odi^sbiSjo ojjn^ ja
BqBqojdaa 'bsoiSijsj B3pi b^jb Bun b uapjo ua 'o^ijaBjag anb jBjjsoniap
BJBd uBjp as jBjaua^ ua snb 'sojxa^ sop B)3JdJ3)ui uppBnupuoa y
•oiuoraiísai oraoD BjjpuBÍajy ap ajuaraaj^ b A
(l&lt;^) u91BId '(0^) oajB^njj 'sajaiojspy b Bjp A ouisajs js ua b^ijjo
Bpuanjjuí bj ajqos SBpnp ubiub^ ou sonSpuB boj anb Buuijy -o^ijobj
-3JJ UO3 BJJOSOJIJ BJ 3p BIJOJSIIJ BJ U3 3JU3UÍBAIÍIUIJ3p BJJU3 OIU81JJO
jap Bpuanjjuí bj anb aoip '(6I) ojoiipDBj\[ oijojii^ -Baijpsojij u^pBj
-noadsa bj ua SBjjanq sns uoJBÍap 'ajuauMoijajsod soppaJBdB 'sopa;
-8iui soj ap ssjBjndod soijna soj 'bs^jb sbj ajqos Bpuanjjuí ns opjafa
jBpijo uoi^ijaj bj gBjjuaiiu snb aua^sos uoiuido Bun 'ojuaiuiBsuad
ja uoa b3ij u^iSijs^ bj ap sauopBjsJ sbj uBipnjsa as opuBn[)
ns i vivnv la anaos svHnxarvo^ — b

�de la inmortalidad (326) contienen la idea de que a los muertos
les espera un bien en la otra existencia, la alegría y no el dolor.
Los misterios órficos eran los únicos que en Grecia prometían
alegría más allá de la muerte.
Como, por otra parte, los fragmentos donde habla del culto no
contienen un sentido peyorativo, el autor encuentra en Heráclito un
dogma y un ritual. Para este último se necesita pureza interior.
Uno de los más complicados fragmentos de Heráclito se aclara:
"Los inmortales son mortales, los mortales inmortales: intercambian
la vida y la muerte" (327).
Inmortal mortal es Zagreus, el dios que muere; mortal inmortal,
el iniciado en los misterios: en este texto se expresa el misterio fun
damental del orfismo, la comunión mística del iniciado por medio de
la pasión y resurrección del dios.
La idea de la encarnación del alma en el cuerpo como en una
tumba está claramente expresada.
El "discurso teológico" se llamaba entonces así porque se originó
en la teología órfica: afirmaba la encarnación para llegar a la doctrina
escatológica del premio y del castigo y universalizando la experiencia
mística del misterio, la identificación del hombre y de Dios, llegaba
a concebir el universo entero como una unidad de los contrarios.
Hasta aquí la explicación de Macchioro: Hay en ella algunos
puntos que no están bien fundamentados.
a)En primer lugar, para el punto de partida en su tesis tiene
que recurrir a testimonios muy posteriores a Heráclito.
b)La interpretación de los textos en los cuales él ve una apro
bación por parte de Heráclito de los ritos realizados en honor de
Hades y Dionisos, están en contradicción con los conceptos éticos muy
puros que ha expuesto Heráclito con tanto entusiasmo (328). Parece
insostenible que un hombre que justamente ha condenado la incon
tinencia, la borrachera, y algunas formas del placer, encuentre que
precisamente lo que él ha vituperado con toda claridad esté bien,
cuando se realiza en honor de un dios.
c)En tercer lugar, se hace difícil, si no imposible, la explicación
de los textos donde se opone la validez universal del "logos" a las
opiniones individuales, con las cuales actúa el hombre como en sueños.
d)Tampoco se aclara por qué Heráclito llama "Polemos" a
Zeus, nombrado sin embargo en otro texto (329).
Vittorio Macchioro tiene razón al señalar la influencia órfica,
muy profunda en el pensamiento Heraclítico. Sin tenerla en cuenta
todos los fragmentos donde la oposición muerte - vida trasciende la
esfera cosmológica, son inexplicables. No tiene empero razón al iden
tificar heraclitismo y orfismo porque el primero no se explica total
mente por el segundo.
(326)Frag. 26 y 27.
(327)Frag. 62.
(328)Ver "Etica", pág. 132.
(329)Frag. 32.

Tannery (330) recurre también a conceptos religiosos para los
textos de Heráclito donde se trata la inmortalidad. Sólo que va más
lejos a buscar la influencia: es en las creencias egipcias, especialmente
en el "Libro de los muertos" donde las encontrará.
El alma es para el filósofo efesino una parte del logos común
aprisionada en los sentidos. En relación con este problema está la
divinidad egipcia "Khou" o inteligencia, que tiene en un principio
el significado de "brillante" y la creencia de Heráclito en los "de
monios" que es característico en los pensadores griegos, que estuvieron
bajo la acción de los vientos que soplaban del Nilo: Thales y Pitágoras.
El efesino, como el egipcio, los encontraba por doquier:
"Así como Heráclito, según cuentan, incitaba a los extranjeros
(que querían visitarle, pero que se detenían cuando le encontraban
calentándose junto al fogón) a entrar con confianza, porque allí
también estaban presentes los dioses, asimismo hay que emprender
el estudio de todo ser viviente sin vacilar, pues en todo, sin excepción,
se encuentra algo de natural y bello" (331)..
"...Todo está lleno de almas y demonios" (332).
En Heráclito se encuentra la creencia en una inmortalidad y en
una supervivencia que no es eterna, enlazada a la existencia de los
"daimones". Puede relacionarse con el mito de Khou:
Este ser luminoso preexiste. Antes de entrar en un cuerpo deja
su envoltura brillante y se envuelve en otra sustancia menos excelente,
el alma. Después de la muerte la inteligencia se separa del alma y
se vuelve demonio. El alma es juzgada delante de Osiris: culpable:
es condenada a los castigos que le inflige Khou, al que no ha escu
chado, llevando luego durante años una existencia maldita que se
termina en la nada. El alma justa sufre pruebas, se eleva más y más,
hasta que deviene toda inteligencia y ve a Dios cara a cara, siguiendo
el proceso del devenir universal.
Heráclito no hace diferencia entre almas y daimones: Tannery
al hacer esta observación se basa en el texto que identifica en el
hombre "psyché" con "daimón" (333). La diferencia entre el alma
o demonio antes de encarnarse y la encarnada, está en la impureza
que comunica al cuerpo.
Agrega que Heráclito no puede haber sostenido una preexistencia
o inmortalidad eterna de los daimones ni de los dioses por su doc
trina de la conflagración universal. Como Tannery cree que Heráclito
sostuvo un abrasamiento general periódico, da una nueva explicación
del fragmento 62, que por un lado se refiere a la encarnación del
"daimon", y por el otro a la aniquilación de las existencias indivi
duales, aún divinas.
Diametralmente opuesta a estas dos explicaciones "teológicas" del
pensamiento heraclítico sobre el alma y su destino es la de Bur(330)Tanneky. op. cit., págs. 185-191.
(331)Aristot. De pan. anima. A 5, 645 a 17 (22 A 9).
(332)Dioc. Laert. IX, 7 (22 A 1).
(333)Frag. 119.

178 —

— 179 —

�— 6¿T —

— 8¿T —

•6TI •^^()
"(I V ZZ) L 'XI Mirava oo\a(ZEE)
"(6 V ZZ) ¿I • SW 'S V •wiu -JJtí ^^ -loisiay(I)
"I6I-S8I '*^?d ''tí3 '&lt;"&gt; -AH3NKVX(0)
-jng ap bj sa outisap ns a" buijb ja ajqos oai^ij^Bjaq ojuaiuiBSuad
jap 448B3i3ojoaí,5 sauopBaijdxa sop SBjea b Bisando aíuampj^auíBTQ
•SBUIAip UtlB 'SajBnp
-lAipUI 8BTOUO^SIX3 8BJ 3p UOMBJinblUB BJ B OJJO \9 Jod A '^UOtaiBp,,
J3p UO13BUJB3U3 BJ B 3J3IJ3J ^8 OpBJ OTl Jod anb '^O. OJUaUIBJJ J3p
uoi^Boijdxs BA3nu buti Bp 'o^ipoijad pjauaS ojuaiuiBSBjqB xm oAnjsos
oji[OBjajj anb 93J0 ^jauuBj^ 0^103 "jBSjaAiun uopBjBjjno3 bj 3p buiji
-oop ns Jod sseoip soj ap tu sauouiiBp soj ap Bujaja pBpijBíJonrai o
Bpuaisixaajd Bun opiuaísos jaqBq apand ou ojijaBjajj anb BSajSy
•odjana jb Bamnuioo anb
Bzajndun bj ua Bjsa 'EpsaaBoaa b^ A ^sjbujb3U3 ap sajnB oraotaap o
BnqB p ^jiu^ Biouaaajip b^j '() ttnpraiBp,, aoa 4taq3jCsd,, ajqraoi|
p na BDijpuapi anb ojxaj p na BSBq as uoiobaj3S({o Bisa jao^q p
:sauoraiBp A 8Bni[B axpia Biouajajip 90Bq ou oiipsaag;
•p^sjaAiun aiuaAap pp osaoojd p
pmSi^ 'bjbo b bjbo soiq B^AÍ BiouaSipiui Bpo^ auaiAap anb BjsBq
'SBur A sboi BAap as 'seqamd aajns Bjsnf bui[b j^ -BpBn B[ na Buiuuaj
as anb BjipjBin Biouajsixa ean soub a^uBjnp oan[ opuBAa^; 'opBqa
-nosa Bq ou anb \b 'noq^^ aSi^jui 9\ anb soSiisbo soj b BpBuapuoa sa
:a[qBdp^a :spiso ap ajuB[ap BpBznf sa Btnp? ^g •oiuotnap aApnA as
A Biup pp BJBdas as Biouagipjui b[ ajjanuí bj^ ap sandsaQ 'Bnip p
'a^uapaxa souain BpuBjsns bjjo na aApnAua as A ajuB^wq Bjnj[OAua ns
Bfap odjana un ua jBj^ua ap saiuy ^aisixaajd osouiuin^ jas ajsg
:noq^j ap ojiui p uoa asjeuopBp^ apan^ •^sauouiiBp,,
so[ ap BiDuajsixa B[ b BpBZB[ua 'bu ja ja sa ou anb BtauaAiAjadns Bun
u^ A pBpi[BjJoraux Bun ua Bpuaa.ro bj Bjjuanoua as o^ipBjajj u^
•(^S) sotnoui^p A SBinp ap ouan ?ísa opox*-,,
'(!) IlatI ^ pjnjBu ap op BJjuan^ua as
'uoiadaaxa uis 'opoj ua sand 'jb[idba uis ajuaiAiA jas opoi ap oipnjsa p
aapuajdina anb X^q orastraisB 'sasoip ^o\ sa^uaeajd uBqBjsa uaiquiej
i^(B anbjod 'bzubijuod uoa jBJiua b (U9S0J p ojunf asopuBjuapa
uBqBjjuooua a[ opuBna uBinajap as anb ojad 'a^e^istA UBjjanb anb)
soaafuBjjxa bo^ b BqBjiaui 'uBjuan^ unSas 'ojipBjajj oraos jsy,,
¡jambop jod cqBjjuoaua so^ 'opdiSa p ouioa 'omsaja [^
•sbjoSb^tj jC sapq^ : ojif^; pp uBqB^dos anb sojuaiA sof ap uoiaaB b^ of^q
uojaiAnisa anb 'soáaxjS sajopBSuad so^ ua ooi^sjjajaBjBO sa anb 4tsoiuoui
-apM soj na oji{OBjajj ap Biauaaja B[ A KajuBi[jjqM ap op^aijiuSis p
Oidiauíjd un ua auaii anb 'Biaua^ipim o tlnoq^,, BpdiSa pBpmiAip
bj Bisa suia^qojd ajsa uoa uoioBjaj u^j •eopijuas so[ ua BpBuoisudB
unraoa so^o^ pp a^JBd Bun ouisap o^oso[ij p BJBd sa Biup ^^
•BJBjjuoaua sb^ apuop M8ojjanui so^ ap oaqr^,, p ua
a^uauíppadsa 'SBpdiSa BBiauaaja sb^ ua sa tBiauanjjm ^l JBasnq b sofa^
bbui ba anb oppg •pBpipjJouiui B[ b^bj^ as apuop ojipBjajj ap sopea}
so{ BJBd sosoiSipj sojdaauoa b uaiqiuBj ajjnaaj (Q) ^

•ZI
-¿Z

•Z9
9Z

(8Z)
(¿ZE)
(9Z)

•opunSas p jod ajuam
-[bjoj. Baijdxa as ou ojauíud p anbaod oqisijjo A ouispipBjaq JBaijp
-uapi p uozbj ojadma auai^ o\[ •sa^qBai^dxaui uos 'Bai^o^oinsoa Bjajsa
B[ apuaiasBj) BpiA - a^janra uopisodo bj apuop eojnaináBjj soj sopo^
Binana ua B[jauaj uig •oaijjpBjajj ojuaiuiBsuad p ua Bpunjojd Ánra
*Baijjo Biauari[jui b\ jspuas p uozbj auaij oJotqa3Bj^[ oijohíA
'(6^) ojxaj ojio ua o^jBqnia uis opBjqmou 'sna^
8 soraaio^,, BmBi^ o^i^aBjajj anb jod BjBps as oaoduiBj^ (p
•souans ua o moa ajqtuoq p BnjaB sapna sbj uoa 'sa[BnpiAipui sauoiuido
8Bj b ttsoSo[w pp psjaAiun zapipA bj auodo as apuop sojxaj soj ap
uoiaBaijdxa bj 'ajqísodmt ou is 'jpjjip aasq as 'j^Snj jaajai ug (a
•soip un ap jouoq ua Bzij^aj as opuBn^
^naiq ajea pspijBja Bpo^ uoa opBjadnjiA Bq ja anb oj ajuauíBspajd
anb aajuanaua 'jaaBjd jap sbuijoj SBunáp A 'BjaqaBjjoq bj 'Bpuauí^
-uoaui bj opBuapuoD Bq ajuauíBjsnf anb ajqraoq un anb a[qiuajsosui
aaaJB^ •(^^S) oiusBisnjua ojubj uoa oijjaBjajj ojsandxa sq anb sojnd
inuí soaija sojdaauoa soj uoa uoiaoipBjjuoa ua uBjea 'sosiuoiq A sap^jj
ap jouoq ua sopszijBaj sojij soj ap ojijaBjajj ap a^jed jod nopsq
-ojdB Bun aA ja sajsna soj na sojxai soj ap uopBjajdjajm b^j (q
•ojijaBjajj b sajoijaisod ^nra soinoraijsa^ b jijjnaaj anb
auau sxsaj ns na Bp^jsd ap ojund ja BJBd 'j^Snj jamijd u^ (b
•sopBjuauíBpunj uaiq UBjsa ou anb soiund
sounSjB' Bjja ua jÍb|j :ojoiqoaBj^[ ap uoiDBarjdxa bj mbB bjsbjj
•sooBJjuoa soj ap pBpmn Bun ouioa ojajua osjaAiun p Jiqaauoa b
BqBgajj 'soiq ap A ajquioq jap uppBaij^uapi bj 'oijaisiui jap Baiisim
Biauauadxa bj opuBzijBsjaAiun A o¿[jsbo jap A oimajd jap Bai^^joiBasa
BUTjjaop bj b JBSajj BJBd nopBUJBaua bj BqBuuijB :b3ijjo BiSojoaj bj ua
ouiüfrjo as anbjod isb saauojua BqBtaBjj as 44oa;^ojoaj osjnasip^ j^
'BpBsajdxa ajuauíBJBja Bjsa Bqninj
Bun ua oraoo odjana ja ua buijb jap uopBUJBaua bj ap Bapi b^
•soip jap u^paajjnsaj A uoiSBd bj
ap oipam jod opBpiui jap Baijsnn upiunmoa bj 'ouisijjo jap jB^uaniBp
-unj oija)sini ja Bsajdxa as ojxaj ajsa ua :soiiajsiui soj ua opBiarai p
'jBjjouiui jBiJom íajarnn anb soip ja 'snajS^^ sa jbjjoui jeijoutuj
'(LZ2) ^wanuí bj A BpiA bj
UBiquiBajajut :sajBíJomni safBjjotn soj 'sajB^Joui uos sa¡B}Jouiui se^,,
:bjbj3b as ojijaBjajj ap sojuaraáBjj sopBaijdmoa sbui soj ap ou^
'joijaiui Bzajnd Bjisaaau as orapjn ajea bjbj 'jBnjij un A Bra3op
un ojijaBjajj na Bjjuanaua aojnB ja 'oAijBjo^ad oppuas un uauapuoo
ou ojjna jap Bjq^q apuop soiuam^Bjj soj 'a^j^d bjjo jod '00103
•ajjannl bj ap bjjb sbui Bu^ap
UBpatuojd Bpaj^) na anb sooiun eoj UBja sootjjo soijs^sim so^;
•jojop ja ou A BjjSajB bj 'Biauajsixa bj^o bj ua uaiq un Bjadsa saj
soijanm soj b anb ap Bapi bj nauat^uoD (gz) pBpijBjjonini bj ap

�net (334). Recurre solamente a la misma teoría del "oscuro" sobre
las exhalaciones entendidas en un sentido puramente físico.
El fuego perpetuamente deviene agua, y el agua fuego simultá
neamente. Pero fuego y alma no se equilibran por mucho tiempo.
Uno adquiere predominancia sobre el otro y sobreviene la muerte.
Se distingue la muerte del agua y la muerte del fuego. Los que mueren
de esta última muerte se convierten en dioses, en guardianes de los

vivos (335).
Pero vida y muerte, juventud y vejez son uno y lo mismo (336)
porque las almas empiezan de nuevo el ciclo: el alma que murió
por el agua desciende sobre la tierra, pero de la tierra se forma el
agua y del agua se exhala un alma nuevamente (337). Hombres y
dioses en este sentido son lo mismo, lo mismo mortales e inmortales.
El debatido texto donde la paradoja recorre un ciclo (338) se explica
con la misma ley universal y las exhalaciones. Sólo que ya se vio
qué difícil es determinar la verdadera opinión de Heráclito sobre
las mismas.
b — ¿Qué pensar de todo esto?
Si los comentadores ven la necesidad, cuando tratan la esencia
y el destino del alma, de explicar las ideas religiosas de Heráclito y
este es el tema común a los tres círculos, puesto que el hombre es
su alma y su cuerpo es más desechado que basura, vayamos directa
mente al último recinto de su pensamiento. Quizás nos explique mu
chas cosas.
23. — Tercer círculo o sea

DIOS
Los estudiosos han llegado, tratando al hombre que se malogró
como rey y como sacerdote, y se superó como pensador, a dos tipos
de conclusiones diametralmente opuestas: aserto cuya confirmación
está en la exposición de las distintas teorías vistas en el correr de
este trabajo.
La oposición extrema se podría señalar entre 0. Spengler y V.
Macchioro. El primero cree que Heráclito es el precursor de un mo
mento definitivo en la historia de la filosofía: del instante en que
Kant demuestra que la definición de sustancia es pura tautología y
la ciencia se convierte en el estudio de lo "formal". El segundo en
cambio, sólo advierte al iniciado en los misterios, que se zambulle
directamente, por intuición, en esa sustancia, no quedando lugar en
absoluto para la especulación sobre el universo. En el fondo los dos
(334)Burnet. op. eit., págs. 173-176.
(335)Frag. 63.
(336)Frag. 88.
(337)Frag. 36.
(338)Frag. 62.
— 180 —

enfoques dependen de un concepto moderno: la oposición entre la
razón y la fe. El hombre es entonces o razonador o creyente, o sabio
o teólogo, pero las dos cosas a la vez; ¡aberración tenemos!
Esta es la venganza de la filosofía. Hubo un tiempo en que la
teología la tenía muy relegada: la palmeaba y la trataba de "ancilla".
Al final se hizo justicia y le reconoció un campo propio e indepen
diente. Pero la "sierva" la enfrentó. Consecuencia: desapareció la
Edad Media y se inauguró la Edad Moderna. Desde entonces la ma
yoría de los hombres llevan el sello de esa oposición y creen que
siempre ha sido así. Cuando juzgan hombres de otras épocas, los
enfocan desde un ángulo falseado y todo el cuadro tiene errores de
perspectiva.
Heráclito es de un período en que no se había hecho la clara
distinción entre filosofía y teología. Faltaba todavía el período de la
subordinación, de la liberación y de la oposición. Podía por consi
guiente, razonar y creer sin caer en contradicciones, podía alcanzar
la perfección como "hombre" en el desarrollo de todas sus facultades.
Se ha visto qué clase de "pensador" fue Heráclito. Falta averi
guar si realmente fue "creyente". Razones para "no creer" podía tener,
pero difícilmente serían las de ogaño en el siglo V a C.
Le correspondía por su- origen estar próximo al templo, conocer
su interior, los secretos divinos y las debilidades humanas de sus
servidores. Es el lugar más peligroso para "perder la fe" podría de
cirse en lenguaje vulgar, porque es donde más íntimamente está
enlazado lo divino con lo humano, donde es más difícil distinguir
entre el sacerdote y el hombre. Es mal camino buscar la gloria divina
a través de las debilidades humanas: los hombres, salvo rarísimas
excepciones, (los santos) ocultan mucho más a Dios de lo que lo
revelan.
Esto explica que las grandes rebeldías nazcan cerca del altar,
que los que están en sus proximidades sean creyentes verdaderos o
grandes falsificadores. Los que han visto muy de cerca el altar voci
feran contra el o hablan de su grandeza.
Este es el caso de Heráclito: el del que conoce el interior del
templo y no lo denigra, muy al contrario, usa una de las ceremonias
más bonitas del culto para explicar la esencia misma de lo que existe:
la oblación del incienso (339). Toda la antigüedad quemaba en pre
sencia de Dios los frutos que producía la naturaleza para reconocer
que era dueño de cuanto existía, simbolizando el perfume el home
naje de adoración.
Era pues creyente. Antes de entrar al contenido de su fe, es
menester enlazarla con su otra cualidad: su pensamiento. Natural
mente, si no había oposición entre ser pensador y ser creyente, su
pensamiento tenía que recibir la influencia de su fe y su fe la in
fluencia de su pensamiento.
Esta es otro de los aspectos que ha olvidado la edad moderna,
cuando piensa que el hombre político no tiene nada que ver con el
(339) Frag. 67.
— 181 —

�181 —
•¿9 *

(6)

[a uoa J3A anb epeu auai} on oapijod ajquioq ja anb Bsuaid opuena
'Biuapom pepa bj opBpiAjo Bq anb sojaadsB soj ap ojio sa Bjsg
•ojuaiuiBSuad ns ap epuarqj
-ni bj aj ns ^ aj ns ap Bpuanjjm bj Jiqpaj anb Bjuaj ojuaiuiBsuad
n^ 'ajua^a jas ^ jopesuad jas aajua uopisodo eiqeq on is '^^uara
-jejn^B^ -ojuaiuiBsuad ns :pepipna bjjo ns uoa BjaezBjua ja^sauaui
sa 'aj ns ap opiua^uoo jb jBjjua ap sajuy -ajuaÁajD sand Bjg
*u9pejops ap afea
-amoq ja aranjaad ja opuezijoquns 'Bjjsixa ojuBna ap ouonp eja anb
aaaouooaj eaed BzdjBjnjBu b[ Bpnpoid anb eojnjj soj soiq ap epuas
-ajd na eqeinanb p^pan^ijuB bj ^poj^ '(6gg) osuspui jap uopBjqo bj
:ajeixa anb oj ap buisiiu Biauaea bj jeaijdxa BJBd ojjna pp ssjiuoq sbui
seiuoiuaiaa sbj ap Bun Bsn 'ouexuioD jb Ánm 'Bi^iuap oj ou A ojduiaj
pp joiaajuí p aaouoo anb pp p ^ojipsjajj ap osea p sa a^s^
•BzapuBjS ns ap UB[qeq o p bjjuo^ u^jaj
•idoa JBjp^ p Boaao ap ^nra ojsia a^q anb scj •sajope^i^is^e^ sapuBj^
o sojapspjaA saiua^aja ueas sapepitnixojd sns ua uBjsa anb so[ anb
'pp BajaD uBazBu seippqaj sapaBa^ se^ anb Bot^dxa

— 081 —
•^9 •*•'á
•9 -*b-'J
•88 ••'.J
•9 ••••i
•9¿mi •'i^Bd *'I 'do -13N8Í1'a

(8)
(¿E)
(9)
(S)
(^)

sop soj opuoj ja ng •osjaAiun ja ajqos u^pB^noadsa bj BJBd ojnjosqB
ua jBárq opuepanb ou 'epuBjsns Bsa ua 'uopm^uí aod 'ajuamBjaajip
ajjhquiBZ as anb 'soija^siui boj ua opBpiui jb a^jaiApe OJ98 'oiquiBa
na opunSas jg '^jeuuoj,, oj ap oipnjsa ja ua ajjaiAuoa as epuap bj
A BiSojojnBj Bjnd sa BpuBjsns ap uopiuijap bj anb Bjjsanuiap jub^j
anb na ajuBjsui jap :bijosojij bj ap Buo^siq bj ua OAijiuijap ojuara
-ora un ap josanaaad ja sa ojipBjajj anb aaaa ojaraod jg -ojoiqaaej^
•j^ A jaj^uadg *q ajjua jejeuas ejjpod as Biuajjxa U9pisodo vj
•ofBqBjj ajs^
ap Jtajaoa ja ua sbjsia SBuoai SBjuiisip sbj ap uopisodxa bj ua Bisa
uoioBuuijuoa Bjína ojjasB ¡SBjsando a^uauqBjjauíBip sauoisnjanoa ap
sodi^ sop b 'jopesuad oraoo ojadns as A 'ajopjaaes oraoo A jCaj oraoa
oj^ojbui as anb aaqraoq jb opuBjBJi 'opB^ajj u^q sosoipnjsa so^j

som

•sbsod s^qo
-nra anbijdxa sou SBzín^) •ojuaiuiBsuad ns ap ojupaj orai^n jb ajuara
-BjDSJtp souibIba 'ejnseq anb opeqaasap sbui sa odaana ns A emje ns
sa ajquioq ja anb ojsand 'sojnajja sajj soj b nnuioa Braaj ja sa ajsa
A o^ijoBjajj ap SBSoi^ijaj seapi sbj jBaijdxa ap 'buijb jap ouxjsap ja A

SBiuisuBj oa[B8 'sajquioq eo^ :SBaemnq sapepijtqap sbj ap sbabjj b
BuiAip euo[á B[ jBosnq ouiuiB3 jBiu e^ 'ajqnioq p A a^opja^es p
jináuusip IPJJIP BBU1 sa ^puop 'ouemnq o¡ uoa ouiAip o[ pp
Bjea ajuauíBiunuj sbui apuop sa anbjod 'ae^[nA afen^ua^ na asiia
-ap ejipod 14aj b^ aapjad,, eaed oso^Sxpd sbui jB^iq p sg -sajopiAias
sns ap SBUBiunq sapepi^iqap sbj á souiAip so^ajoas so^ 'joijajuí ns
jaaouoa 'o[draaj jb oinixojd jB^sa uaSiJO ns jod Bjpuodsajuoa a^

ñas o opioMO uaoua^ — -gg

o[ anb oj ap soiq e sem oqanuí ae^nao (sojubs boj) 'sanopdaaxa

•^b ^ oji^is p na oubSío ap sbj uBuas ajuaui[iajjip o jad
Bipod uJaa^a ou,, BJBd sauoze^ *((aiuaXaja,, anj ajuaiu^aj is aen^
ojipEJau anj tíJopesuad,, ap ase[a anb ojsia Bq ag
sns sspoj ap oj^oaaBsap p ua 4tajqinoq,, omoa uopaapad b\
jbzubo^b Bjpod 'sauopaipejjuoa ua jasa ms jaaaa Á jbuozbj 'a^uamS
-isuoD jod Bipoj •uppisodo B[ ap A uopeaaqi[ v\ ap 'uppBuipjoqns
B[ ap opojjrad p BjABpoj Bqeije^ 'BiSo^oaj A bijoso^ij aj)ua uoiaunsip
Bjep B[ oqaaq eiqeq as ou anb na opojjad un ap sa ojipeaajj
'BAi^aadsjad
ap sajojja auai^ ojpena p opoj A opeas[B^ ojii^ub un apsap uBaojua
so{ 'SBaoda sei^o ap sajqutoq ue^znf opuen^) *isb opis eq ajduiais
anb uaaja A uopisodo esa ap o[ps p ueAajf sajquioq soj ap bijo^
-bui B^ saauo^ua apsaQ -Buaapop^ p^p^ B[ oanánBui as A Bipaj^ PBP3
b^ 9pajBdesap : epuanaasuo^) -ojuajjua b[ ^BAJais,, bj ojaj -ajuaip
-uadapui a oidoad odurea un oíaouooaj a[ A Bpijsnf oziq as ^buij [y
•ltBj[puB,, ap BqB^BJi b^ A Bqsauqed b^ :epe^apj jíntu Biuai b^
b[ anb ua odiuaij un oqnjj -bjjosojij b[ ap Bzue^uaA b[ sa
¡souiaua; uopBjjaqB! ízaA bj b sbsod sop sb¡ ojad 'o^o^oai o
oiqes o 'a^uaXaja o jopeuozej o saouojua sa ajqnioq [^ *aj bj A uozbj
b[ ajjua uopisodo B[ :ouaapoui o^daauoa un ap uapuadap sanbojua

Biauasa bj ubjbjj opuena 'pepisaaau ej uaA sajopBjuaraoo soj ig
¿oxsa oaox aa HVSMJd an^)? — ^
•seuisiui sbj
a.iqos ojtjDBiajj ap uoiuido Bjap^pjaA bj jemnija^ap sa jpjjip anb
91A as vA anb oj9g •sauopejBqxa sbj A jBSjaAiun A^\ Brasira v\ uoa
Baijdxa as (8gg) ojap un ajjoaa.1 BfopBjed bj apuop ojxaj oppsqap jg
•sajBjjoraui a sajBjJora oiusira oj 'orasuu oj uos opijuas ajsa ua sasoip
A sajquiojj *(¿gg) ajuauíBAanu bhijb un bjbux^ as BnS^ jap A biiSb
ja buijoj as Bjjatj bj ap ojad 'Bjjai; bj ajqos apuapsap bii^b ja jod
oixnni anb buijb ja :ojap ja OAanu ap uezaidma sbuijb sbj anbaod
(9gg) orasira oj A oun uos zafaA A pniuaAnC 'ajaanra A BpiA oaa^
so^ ap saueipjen^ ua 'sasoip ua ua^jaiAUoa as ajjaniu Brapjn Bisa ap
uajanra anb so^ goSanj [ap ajaanra bj A cnSB jap a^janra bj anSuijsip ag
•ajaanui bj anaiAajqos A ojjo ja ajqos BpneniuiopaJid aasrabpB oufj
•odraaii oqonra jod uejqijinba as ou buijb A o8anj ojaj "aiuaniBau
-Bjjnuiis oáanj BnSs ja A 'BnSe auaiAap ajuauíeniadaad oSanj jg
•oaisij a^uaiUBjnd opuuas un U3 eepipuajus ssuopejeqxs sbj
3jqos Mojnaso,, jap bjjosj Biusira bj b aiuamejos ajjnaa^j "(f^gg) j^n

�hombre moral ni con el hombre religioso. Sin embargo hay una rela
ción en la vida espiritual, como en la fisiológica: todos los órganos
dependen del funcionamiento de cada uno.
Un creyente que es pensador, tendrá naturalmente la misma
creencia, pero una visión más espiritualizada de Dios, lo que sobre
manera tenía que suceder para quien no conocía una religión reve
lada. El hombre que ha hecho la debida distinción, acerca del altar,
de lo que corresponde a la grandeza de Dios y a la flaqueza de los
hombres alcanzará por un lado una fe mucho más honda e indepen
diente- de las contingencias, por el otro tendrá un agudo sentido del
homenaje que realmente se le debe a Dios como Señor, y de lo que
se debe evitar como superstición: tendrá la exacta idea de lo que
debe ser el culto divino, lo que implica una posición de crítica hacia
lo que en él ve que va contra la naturaleza humana, porque va con
tra la razón y contra la fe.
Si Heráclito creía y por otro lado realmente tenía una alta idea
moral, habiendo enfocado la sabiduría como supremo valor, perfecta
mente lógico era que criticara los excesos de los ritos populares en
el siguiente texto:
"En vano se purifican manchándose de sangre, como si alguien,
entrando en el lodo, quisiera lavarse con el lodo. A cualquiera que
les viera actuar así, ciertamente le parecería insensato. Y hacen ora
ciones a las imágenes de los dioses, como que quisieran hablar a las
casas, sin darse cuenta de lo que son los dioses y los héroes" (340)'.
Contra la opinión de Tannery y Macchioro parece estar de acuer
do esta interpretación con el determinado tipo de hombre que él era,
para quien la sabiduría conforme a la verdad era una "ascesis" y
ser "lógico" consistía en conocer y actuar de acuerdo al "logos".
Por otra parte, puesto que era "creyente", Heráclito reconocía
que había un dominio dónde la razón no llegaba, dónde no se la
negaba, pero sí se la superaba, donde se penetraba por la fe y la
esperanza, lo que expresa (341) con claridad, y mérito es de Tannery
y Macchioro haberlo hecho entender.
Teniendo en cuenta este carácter de "creyente" de Heráclito es
que las observaciones hechas por Tannery sobre la conciencia del
Logos adquieren todo su valor. Este autor, contra Zeller, sostiene con
buenas razones, que el efesino habla de un principio consciente. En
su época el problema de la personalidad no había sido delucidado.
Pero las personificaciones místicas constituían la herencia de los pen
sadores. Antes de Anaxágoras, la conciencia humana se atribuía a la
materia. Heráclito da el último paso atribuyendo una conciencia divina
a la materia universal.
La distinción entre personalidad y conciencia, y el estudio de
ambos conceptos históricamente tiene su origen en las discu
siones teológicas de los primeros siglos de la era cristiana, cuando se
hizo necesario explicar cómo en Dios podía haber tres personas dis(340)Frag. 5, cf. 14 y 15.
(341)Frag. 18, 27 y 86.
— 182 —

tintas en una misma naturaleza. Desde entonces quedó planteado
también el problema de la relación entre una inteligencia divina om
nisapiente y la conciencia humana individual, problema que según
Tannery, siempre se ha discutido en el campo teológico y cuya so
lución es una de las más arduas tareas del pensamiento. Heráclito lo
esboza cuando contrapone el logos común, que hay que seguir, a los
hombres que viven como si tuvieran una inteligencia propia.
Finalmente la última observación es la más valiosa: la cuestión
de la unidad y la multiplicidad no sólo estaba abierta a la discusión
posterior en el campo de la materia, sino en el del espíritu. Se suscita
la idea pues de la conciliación, de la libertad individual sometida al
conocimiento y la acción de una universal, aunque de un modo
oscuro (342).
Comprobando el aserto de Tannery se puede recordar que Herá
clito concibe el devenir como viviente. Es cierto también que el pro
blema estaba de algún modo en nuestro filósofo, puesto que él reapa
rece en los escritos de Hipólito, con motivo de refutar justamente
una herejía relativa a las Personas divinas.
Ahora bien: es menester reconocer, que el contenido de la fe en
Heráclito es muy vago. Si es posible, al hablar del destino del alma,
demostrar que él sostiene una inmortalidad, es sumamente difícil deter
minar si se trata de una inmortalidad personal (342 a) o impersonal.
Uno de los puntos fuertes de la demostración de Macchioro es sos
tener que según Heráclito a las almas después de la muerte les espe
raba un "bien": siendo así que la única doctrina que enseñaba la
felicidad después de la muerte era el orfismo, Heráclito debía ser
órfico.
Pero los textos mismos donde se puede inferir esa inmortalidad
son extraordinariamente imprecisos, aunque indiquen castigo o re
compensa. Dice:
"Las almas respiran en el Hades" (343) y
"Si no lo esperamos, no encontraremos lo inesperado, que es
imperceptible e inaccesible" (344).
Lo inesperado se hallará después de la muerte, ¿pero en qué
consiste?
"Cosas que no esperan, ni que siquiera se figuran están reser
vadas a los nombres después de la muerte" (345).
¿Si él pudiera determinar para sí mismo el contenido de esa fe,
como ha determinado el del "logos" lo callaría?
¿Si él supiera lo que se debe conocer y hacer después de la
muerte como sabe lo que se debe conocer y hacer durante la vida,
no adoptaría para anunciarlo un tono aún más profético que para
hablar de la razón?
(342)Tannehy. op. cit., paga. 192-195.
(342 a) Que la sostuvo es evidente^ pero entonces no captó la contradicción que esta
implicaba con la universalidad de la ley, que en último término se identi
ficaba con la necesidad.
(343)Frag. 98.
(344)Frag. 18.
(345)Frag. 27.
— 183 —

�"Si ^ n }3 's •

— 81 —
•II '3**A(SfS)
•81 'ÍBJá(^E)
•86 •^^.í(Et-E)
•pBpia^aau bj uoo oqnotj
•iinapi as ovimifi oniijjn na snb 'Í3\ B[ p pepijRSjaAiun B[ uoa BqB3i[dmi
s^sa anb nop^ipB^iao^ bj pido^ oa sa^no^ua ojad 'ajuapiAa sa oaiusos e¡ an^ (^^^g)
^(ZK)
¿uozbj bj 3p
BJBd anb oauajojd geni utib ouoj un ojjBpunuB BJBd BjjBjdopB ou
'BpiA bj aiuBJnp jaasq jC jaoouoo aqap ^s ^nb oj aqBS oraoo 3iJanm
bj ap sandsap jaa^q X jaoouoo aqap ^s anb oj Bjaidns ja ig?
¿bjjbjjbo oj soSoj,, pp ja opEuirajajap Bq oraoo
'aj Bsa ap opraajuoo ja orasim is BJBd jBuimjaiap Bjaipnd [a ig?
• (s^g) t4ajJ3nra bj ap sandsap sajqraoq so[ b sBpBA
-jasaj uBjsa uBjnSjj as Bjambjs anb iu 'uBjadsa ou anb bbso^,,
¿ajsisuoo
anb ua ojad? 'aijsnra bj ap sandsap bjbjjbu^ as opBjadsam &lt;yj
• (f?f?g) 44ajqisaooBui a a^qijdaojadrai
sa anb 'opBjadsaui o\ soraajBjjuoaua ou 'soxnBjadsa oj ou tg,5

^d
•9i o o^ijsbd uanbipui anbuns 'eosioajdmt ajnaraBiJBuipjOBJjxa uos
pBpipn:touiui Bsa JiJajuí apand as apuop somsim sojxaj so^ oaaj
•ooijao
jas Biqap ojipBjajj 'ouisrjjo p Ja ajjanuí bj ap sandsap peppipj
b^ Bqsuasua anb Bujj^oop Boiun b[ anb isb opuats :(íuaiqw un Bq^j
-adsa sa[ aijanra b^ ap sandsap sbíujb sb^ b ojipBjajj unas anb jaua]
-sos sa ojorqooBj^ ap uoioEjjsoniop b^ ap sa^janj sojund so\ ap ouj^j
•puosjadini o (b Zf^) ^uosjad pepipjjouiui Bun ap bjbjj as is jbuiiu
-jajap ^pjjip ajuauíBuins sa 'pBpipjJomuí Bun auaiisos p anb jBJjsoraap
'Brap3 pp ouijsap pp jBjqBq [B 'a^qísod sa Tg -oSba ^nuí sa o^xpBjajj
na aj B[ ap opraajuoa p anb 'jaoouooaj jajsauaui sa :uaiq Bjoqy
•8BuiAip SBUosaa^ sb^ b BAiiBpa Bjfajaq Bun
ajuauíBjsnf jBjnpj ap oaijoui uoo 'o^i^^dxjj ap sojuosa so[ ua aoaa
-^dBaj p anb ojsand 'ojosojij ojisanu ua opoui unS^ ap Bqsjsa Btnajq
-ojd p anb naxquiBj ojaa^ s^ "ajuatAiA ouioo xiuaAap p aqpuoa ojip
anb jBpjooaj apand as jíaauuB^ ap ojjasB p opuBqoadtno[)

con)
-sip BBuosjad sajj aaqBq Bipod soiq ua oraoo jsaijdxa ouBsaoau ozrq
as opuBno 'BUBiieuo ^ja bj ap soj^is sojamijd soj ap sBoi^ojoa) sanóte
-nosxp sbj ua uoSuo ns auaii aiuaraBo^^isiq soidaouoo soquiB
ap oipnjs^ ja A 'Bpuaxouoo Á pBpijBuosjad aiiua uopmisip B'j
'jBSjaAiun Biaa^Bra bj b
buiajp Bpuapuoo Btm opuaXnqijjB osBd oratijn ja Bp ojijoBJajj -BiJtajBra
bj b Binqij^B as BUBiunq Bpuapuoa bj 'sbjoSbxbuy ap sajuy 'sajopBS
-uad soj ap Bi^uaaaq bj uBjnjijsuoo sBaijsjra sauoioBoijiuosjad sbj ojaj
•opBppnjap opis BjqBq ou pBpijsuosjad bj ap Braajqojd ja Booda ns
ug -ajuapsuoa oidpuud un ap Bjq^q ouisaja ja anb 'sauozBj ssuanq
uoo auaijsos 'j^jja^ ttj^uoa 'jojnB ajsg uojba ns opoj uajambpB soSo^
jap Bpuapuoo bj aaqos AjauuB^ jod s^qoaq sauopBAjasqo sbj anb
sa ojijoBjajj ap 4íajua^aja5) ap j3)objbo ajsa Bjuan^ ua opuaiuaj^
•japua^ua oqaaq ojjaq^q ojoiqooBj^f A
Xjbuub^ ap sa oiíaaui A 'pBpi^Bja uoo (\f) Bsajdxa anb oj 'BzuBjadsa
bj A aj bj jod BqBJiauad as apuop 'BqBJadns bj as is ojad 'BqsSau
bj as ou apuop 'Bq^Sajj ou uozbj bj apuop oiuimop un Bjq^q anb
Bjoonooaj ojtjoBJajj '^ajua^ajo,, Bja anb o^sand 'aj^^d bjjo joj
•t4soSoj,, jb opjanoB ap jBnjaB A jaaouoo ua bjistsuoo ttooi9j,, jas
A ttsxsao8BM Bun Bja p^pjaA bj b auuojuoo BjjnpiqBS bj uainb BJBd
'Bja ja anb ajqraoq ap odij opeumuajap ja uoo uppBiajdjaim Bjsa op
-janoB ap jBjsa aaajsd ojoiqooBj^ A Ai^uu^j^ ap uoiuido bj bjjuo[)
'•(Of'^) 4483ojalI 8OI -^ ^^soip soj nos anb oj ap Bjuano asjBp uis 'sbsbo
8bj b jBjqBq uBjaismb anb oraoo 'sasoip soj ap sauaSBiut sbj b sanop
-bjo uaosq j^ *o)Bsuasui BjjaoaJBd aj ajuauíBjjap 'isb jsn^oB bjoia saj
a^ n b BjaxnbjBna y -opoj ja uoo 3sjbabj Bjaisinb 'opoj ja ua opuBJiua
'uamSjB is omoa 'ajguBS ap asopusqouBra usaijond as ouba u^,,
:ojxaj ajnam^is ja
ua sajBjndod soitj soj ap sosaoxa soj BJBopuo anb Bja oai^^j ajuara
-Bjoajjad 'jojba oraajdns oraoo BjjnpiqBS bj opBooiua opnaiqeq 'j^jora
Bapj bjjb Bun Bina} ajnauíjBaí opBj ojjo jod A Biajo ojijofjajj jg

•oun BpBo sp ojuaiuiBnopunj jap uapuadap
soubSjo soj sopoj tBoiSpjoisjj bj na oraoo 'jBn^iJídsa BpiA bj ua uop
-BJ3J Bun ^Bq o^jBqraa mg -osoi^ijaj ajqraoq ja uoo m jbjoui ajqraoq

un^as anb Braajqojd 'jBnptAipui BUBranq Bpuapuoo bj A ajuatdBSiu
-rao BuiAip Bpua^ijajuí Bun a^iua uopBjaj bj ap Bmajqojd ja uaiqmBj
opanb saauo^ua apsaQ •BzajB.miBu buisiui buti ua sbjuij

•aj BJ BJJUOD A UOZBJ BJ BJ1
-uoa ba anb-iod 'BUBranq BzajBjn^Bu bj bijuoo ba anb 3A ja ua anb oj
BpBq Boijjjo ap uoptsod Bun Boijdmi anb oj 'ouiAip ojjno ja jas aqap
anb oj ap Bapt B)OBxa bj Bjpuaj : uoiajjsjadns oraoo jB^iAa aqap as
snb oj ap A 'jouag oraoo soiq b aqap aj as ajuam^aj anb sÍBuaraoq
jap opijuas opnáB un Bjpuaj ojjo ja jod 'SBpua^uijuoo sbj ap ajnaip
-Uddapui a Bpuoq sbiu oqonra aj Bun opej un jod bjbzubojb sajqraoq
soj ap BzanbBj^ bj b A soiq ap BzapuBj^ bj b apuodsajjoa anb oj ap
'jbjjb jap B0J30B 'uopuijsjp Bpiqap bj oqoaq Bq snb ajqraoq jjj *BpBj
-3A3J uoiSijaj Bun bjoouoo ou uamb BJBd Japsons anb Bjuaj bj3ubui
-ajqos anb oj 'soiq ap BpBzijBniuídsa sbui uoisia Bun ojad 'spuaajo
Buisira bj aiuarajBjniBu Bjpua) 'JopBsuad sa anb aiua^ajo u[\

no^sano bj :bsotjba sbui bj sa uopBAJasqo Buiíjjn bj ajuamjBuij;
•Bidoíd BpuaSijajm Bun u^jatAni is oraoo u^aia anb sajqraoq
soj b 'jmSas anb ^bij anb 'unraoa soSoj ja auodBj^uoo opu^no szoqsa
oj ojijaBjajj ^o^uairaBsuad jap sb^jibi s^npjB sbui sbj ap Bun sa U9pnj
-os ^kno Á. oDiS^joaj odra^o ja ua opijnasip Bq as ajdraais 'AJauuBj^

{)

opour un ap anbunB '[BsiaAtun Bun ap uopoB B[ á oíuaiunoouoo
[B Bpijatnos jBnpiAipm pBjjaqi^ bj ap 'uppBijpuoa b^ ap sand Bapi bj
Bjpsns ag -niojása pp p ua oms 'BtjajBui b^ ap odmBO p ua ^oiiaisod
noisnosip B[ b B^jaiqB Bqs^sa op^s ott pBppijdupatu bj á pBpiun bj ap

�Es que Heráclito no posee una religión revelada que le responda
estas preguntas que se ha planteado.
Sucede que al hablar de Dios, si por la fe cree en él, es la razón
la que se lo va explicando poco a poco. Por la razón se puede llegar
a un ser supremo, es decir: un dios personal, que se dirija al hombre
y lo escuche.
Heráclito "cree" pero no tiene su fe como objetivo propio la
vida de Dios revelada, y la razón es impotente para describírsela, "La
Sibila, por su boca delirante, dice cosas graves, privadas de adorno y

' "Para Dios todo es bueno, bello y bueno: los hombres al contrario,
conciben ciertas cosas como injustas y otras como justas" (352).
Dios es uno, no sólo sabio, sino el único sabio:
"El Uno, que es la Sabiduría, no sufre y sufre que se le llame
Zeus" (353). Tan íntimamente ligado está su tema del "hombre" con
el de Dios, que el gran descubrimiento hecho en sí mismo está aquí
en la esencia divina: la oposición y armonía de los contrarios. Si
para El todo es bueno y bello, al contrario de lo que les acontece a
los hombres, es ciertamente porque siendo "sabio" ve todo a la gran

con una sorprendente revelación: mientras el efesino nos ha estado
hablando del universo, explicándolo, con sus imágenes y su "lógica"

luz de la ley cosmológica.
Estamos asistiendo al mismo parto de Atenea, a la inauguración
del pensar racional sobre el universo. Es la época en que para revestir
a un hombre de un manto de púrpura, la gente dice con trémolos
de misterio en la voz "es sabio". Nada más ni nada menos.
Heráclito, griego hasta la médula, que ha preferido y se ha deci
dido por este manto, adjudica a Dios por sobre todas las cosas esa
cualidad valiosísima. Un hebreo diría "Dios es santo". Esta es la
esencia misma de Dios. Palabra que pronuncian los espíritus puros
sin cansarse jamás, porque contemplan en ella coagulados todos los
atributos divinos, incluso la "sabiduría".
Pero el griego no tenía la revelación ni los profetas: su razón
va trepando.
Hay que volver al texto: si lo Uno no quiere ser llamado Zeus,
es porque este es el mismo Dios de los ritos reprobables, el que los
necios adoran en las imágenes. Si no sufre porque se le llame así,
es porque realmente tiene el dominio del universo y su arma es el

peculiar no ha hecho otra cosa sino hablarnos de Dios.

rayo (354).

Ha tenido un punto de apoyo nuevamente: el humano. La armo
nía profunda, invisible y oculta de su propio pensamiento fulgura
cuando se centra su especulación en ese examen que ha hecho de sí
mismo. Ya no es sólo la oposición de los contrarios lo que va a descubrir
allí: emerge de su interior con una extraña medida: la de lo ilimitado,

Zeus es Uno. Ahora bien: de lo Uno todas las cosas y de todas las
cosas lo Uno. Dios se identifica con el mundo. Por eso el mundo es
eterno. La última realidad del mundo es fuego. Fuego será entonces
Dios también.
Una vez más, ahora para captarlo en todo su contenido, hay que
recordar:
"Dios es día y noche, invierno y estío, guerra y paz, abundancia
y escasez. Se transforma como el fuego que mezclado de aromas, recibe
nombres diversos, según el gusto de cada uno" (355) es decir Dios es
los distintos campos que rige el fuego en su cambio constante e inin
terrumpido.
Cosmos, fuego, logos, Dios, se identifican.
l "Heráclito dice que el mundo es uno" (356). Todo es uno. Ver
daderamente, mientras Heráclito habla del mundo, está hablando de
Dios. Dios ordena, no crea. No se distingue fundamentalmente, esen
cialmente de su obra. Está en el universo, es el universo mismo, es
su esencia, es decir su ley. "Dios es la coincidencia, más bien la

voluntad: atraviesa con su voz millares de años, a causa de Dios (que
la anima)" (346).
Pero su lenguaje es oscuro, no se comprende: "El maestro, cuyo
oráculo está en Delfos, ni dice nada, ni oculta nada, no hace más que
indicar" (347).
Si la fe da a Heráclito una certeza, pero muy vaga, y la espe
ranza el anuncio de ir de sorpresa en sorpresa en la otra vida, porque
todo será distinto ¿dónde buscar lo que pensó Heráclito de Dios?
Pues sencillamente, donde lo tienen que buscar todos los que no
cuentan con una gracia especial. Aunque tengan la revelación, no
están eximidos de recorrer esa parte del camino: lo deben buscar
en las cosas del mundo, partir de ellas camino arriba y volver de El
camino abajo para iluminarlas. Es menester una mirada retrospectiva
sobre el hombre y el cosmos de Heráclito. Entonces nos encontramos

porque es imposible hallar los límites del alma, tanta es la razón
que encierra (348). Pero el alma (nuevamente estamos en pleno tema
del hombre) no tiene esa ilimitada grandeza por sí misma, carece
la naturaleza humana de sabiduría, sólo la posee la divina (349).
Reconoce Heráclito en Dios como tributo la sabiduría, la misma según
la cual debe conocer y actuar el ser humano, puesta por alfa y omega
de su ética. Dios también es la ley divina que todo lo rige, fuente
de.las leyes humanas (350), es el mismo "logos" de que se hablaba
en el (351) "Prooimion" y por consiguiente es eterno y omnipotente.
También existe desde siempre y todas las cosas se rigen por El aunque
los hombres no lo sepan; es también justicia, belleza y bondad:
, (346)
(347)
(348)
(349)
(350)
(351)

Frag.
Frag.
Frag.
Frag.
Frag.
Frag.

92.
93.
45.
78.
114.
1.

(352)
(353)
(354)
(355)
(356)
-^ 184 ^

Frag. 102.
Frag. 32.
Frag. 64.
Frag. 67.
Aet. II, 1, 2 (22 A 10).
185 —

�Z 'I II •

— S81 —
•(01 V ZZ)

V
•¿9 -übja
&lt;á
•^ -8bja
•zoi -*^ a

(9S)
(ss)
(S)
(ese)
(zs)

•I -^ (IS)
•til ^^.J (OS)
•8: -b-^j
'E6 '••.i
•Z6 ••J

bj naiq sbui 'Bpuappuioo bj sa soiq,, #A"aj ns jpap sa 'Bpuasa ne
8^ 'omsiin osjaAiun ja 83 'osjaAiun ja ua Bisg •Bjqo ns ap aiuamjBp
-uasa 'aiuauíjBjuauíBpunj anSupsip as o^^ "saja ou 'Buapjo soiq 'soiq
ap opuBjqBq Bjsa 'opunm jap BjqBq o^ijoBjajj SBJ^uaim 'ajnauiBjapBp
•oun sa opoj^ • (9) Bonn sa opunin ja anb aoip o^ijaBjajj,, ¡
•u^oijiiuapi as 'soiq 'soSoj 'oSanj
-uiut a ajuBjsuoo oiquiBo ns na oSanj ja au anb soduiBa soiupsip soj
sa boiq jpap sa () Honn BpBo ap ojsnS (3 nnSas 'sosjaAip sajqmou
aqpaj 'sbuiojb ap opBjozam ani&gt; o^anj p ouiod buuojsub.ii ag 'zas^asa Á
BiDuBpunqB 'zcd Á" Bjjaná 'opsa A ouiaiAUi 'aqaou A Bip sa soiq,,
anb ^bi[ 'opiua^uoa ns opoi ua ojJBidso BJBd Bjoq^ 'sbui z^a buq
•uaiqniBj soiq
sa^noiua jas oSsn^ ^oSanj sa opunin pp pBpi^aj Bmi)¡n B^ -onaaia
sa opunm p osa jo^ •opunin p uoo B^ijpuapi as soiq •onf^ o^ sbsoo
sbj sepo^ ap Á SB8O3 sbj SBpoi ouj^ o¡ ap :uaiq BJoqy -onj sa

()

p sa buub ns A osjaAiun pp oiuimop p au^i^ ajuain^Baj anbjod sa
'isb 3uib[{ ^j as anbjod aajns ou ig •sau^^Biut sb^ ua uBJopB sopau
so[ anb p '63[qBqojdaj soiu so¡ ap soiq ouisiui p sa ajea anbjod sa
'sna^ opBiuB[[ jas aaainb ou ou^ o[ is :ojxai [B j3A[oa anb ^Íbjj
•opuBdaxi ba
uozbj ns :8B)a^ojd so[ m u^pBjaAaj B[ Biuaj ou o8au3 p ojaj
•t4BwnpiqB8,, B[ osnpni 'souiAip sojnqijjB
soj sopo} sopBpn^Boa B¡p na nBjdina^uoD anbaod 'sbuibí asjssuBa uis
sojnd snjiaídsa eo\ uspunuojd anb BjqBjBj 'soiq ap Binsini Biauosa
[ sa Bjsg '^ojubs sa soiq,, BiJip oajqaq u^ -BUiísjsoip^A pBpipjnD
B83 SBSO3 8B[ SBpOJ ^jqO8 Jod SOIQ B BOipllfpB 'OJUBUI 3^83 jod Opip
-pap Bq as A opiaajaad ^q anb 'B[tipain b¡ BjsBq o^aoS 'ojipBaajj
•souaui Bpeu iu sbui BpB^[ '^oiqBS sa,, zoa B[ us oijajsim ap
so[omajj uod saip aiuaá v\ 'B^nd^nd ap ojubui un ap ajqiuoq un b
BJBd anb ua Booda b^ sg -osjaAiun p ajqos [BiiopBj j^suad pp
i bj; b 'Bauajy ap ojJBd oiusiui ^b opua^siss souiBjsg
•Boi3o[ouisoa jía^ v\ ap zn¡
ubjS ^\ v opoj aA oiqBS,, opuais anbjod ajuauíBjjap sa 'sajquioq so¡
b aaa^uooB ssj anb o^ ap oijbjiuoo ^b 'ojpq A ouanq sa opoj ^3 BJBd
ig '8OUBJ1UO3 8oj ap biuoohb A uopisodo B[ :BuiAip Bpnaea B( ua
inbB B^sa ouisiui is ns oqosq oiuaiuiijqn^sap ubjS p anb 'soiq ap p
uoo ttajqmoq,, pp Buiaj ns Bjsa op^^ij ajoauíBiu^ui ubjl "() sna^
auiB[^ a[ as anb ajjns A ^jjns ou 'BijnpiqBg bj sa anb 'ou^ ^g,,
:oiqB8 ooiun p ouis 'oiqBS 0(98 ou 'oun sa soiq
'(Z92) sBjsnf oiuod sbjio A SBjsnfui oiuod sbsoo sBjjap uaqpuoa
'oijbjíuo3 ^B ^ajqmoq so[ : ouanq A o^pq 'Ouanq sa opoj soiq bjbj,, .

rpBpuoq A czafpq 'sppsnf naiquiB; sa íuBdas o[ on sajqrnoq soj
anbunB ^g jod ua^jj as sbsod sb^ SBpoj A ajdmais apsap a^sixa uaiquiB^^
ajuajodiuino A onjaja sa ajuam^isuoo jod A ^uoiuiioojj,, (XS) p ua
BqBjqBq as snb ap soSo^,, otusim p 83 '(0S) SBUBuinq sa^af sb[ ap
ajuanj 'aSij o[ opoi anb BuiAip A^\ v^ sa uaiqotBj soiq ^Bapa ns ap
Báaino A bjjb jod Bjsand 'ouBranq Jas p jsnjoB A ja^ouoa aqap ^na bj
un33s Buisim b^ 'BjjnpiqBs b¡ ojnquj omoa soiq ua oíipsjajj aoouoaajj
'(ó^^) ^uiAip bj aasod b^ ojos 'BunpiqBS ap BnBiunq BzajBjniBu bj
333JB3 'Bmsini is Jod BzapuBjS BpBjiuii[i asa auai^ on (ajquioq jap
Braaj ousjd ua soinBjsa ajuatuBAanu) buijb ja ojaj •(S^'g) Bjjapua anb
u^zBj bj sa bjubí 'buijb jap sajiunj soj JBjjBq ajqísodmi sa' anbjod
'opBjiuiiji oj ap bj :Bpipain BuBjjxa Bun uoa joijajni ns ap aSjaraa :jjjb
Jtjqn^sap b ba anb oj soiJBjjuoa soj ap u^pisodo bj ojos sa ou b^ otnsiin
ib ap oqoaq Bq anb uauíBxa asa ua uopBjnaadsa ns Bjjuao 38 opuBno
BjnSjnj ojuaiuiBsuad oidojd ns ap Bjjnoo A ajqisiAUi 'Bpunjoad biu
•ouijb vj ouBinnq js :ajuaniBAanu oXodB ap ojund un opina} bjj
•soiq ap souJBjqBq ouis bso^ bj^o oqaaq Bq ou jsijnaad
ttBDiSoj,, ns A sauaBuii sns uod 'ojopuBoijdxa 'osjaAiun jap opuBjqBq
opBjsa Bq son ouisaja ja SBjjuaim ^n^pBjaAaj a^uapuajdjos Bun uoa
eouiBjjuooua son sa^uo^ug "ojijaBjajj ap souisoa ja A ajqmoq ja ajqos
BApaadsojiaj BpBJim Bun jaisauam sg -SBiJEHininji BJBd oÍBqB ouiuibd
13 P -Í^AJOA A BqiJJB ouiniB^ SBjja ap jijjBd 'opunuí jap sbsod sbj na
JBDsnq naqap oj :ouiutbo jap ajjBd BBa jajjoaaj ap sopimixa HBjsa
on 'nopBjaAaj bj ubu3) anbuny -jBiDadsa moviS Bun uod UBjuana
ou anb soj sopo) JBoenq anb uauai; oj apuop 'ajuaniBjjionas ean^
¿soiq ap ojijoBjajj osnad anb oj JBosnq apu^p? ojupsip bj^s opo^
anbjod 'BpiA bj^o bj ua ssajdjos na Bsajdjos ap ji ap opunu^ ja bzubj
-adsa bj A 'bSba ^nuí ojad 'Bzajjao Bun ojijaBjajj b sp aj bj ig
anb sbiu ao^q ou 'BpBu Bjjnao ra 'BpBu aaip m 'sojjaQ ua B^sa
o^na 'ojisaBui jg,, :apuajdmoD as ou 'ojnaso sa afBti^uaj ns
'(9f) (boiiub bj
anb) soiq ap Bsneo b 'soub ap sajBjjim zoa na uoo BsaiABjjB :pBjunjoA
A oujops ap BBpBAijd 'sbabjS sbsod aoip 'ajuBJipp Booq ns jod 'Bjiqig
b1h 'Bjasjjqijoeap BJBd a^uajodini sa uozbj bj A. 'BpBjaAaj soiq ap BpiA
bj oidojd OAijafqo ouioa aj ns auai} ou ojad MaajDM oiíjoBjaj^
•aqonosa oj A
ajqmoq jb BÍiJip as anb 'jsnosjad soip un :jpap sa 'omajdns jas un e
JB^ajj apand as uozbj bj joj *oaod b oaod opuBaijdxa ba oj as anb bj
uozbj bj sa 'ja ua aaja aj bj jod is 'soiq ap JBjq^q jb anb apaang
•opBajuBjd Bq 38 anb SBjnnSajd SBjsa
Bpuodsaj aj anb ^p^jaAaj uoiSijaj Bun aasod ou ojtpBjajj anb sg

�superación armónica de los opuestos, absorbidos en suprema uni

dad" (357).
Aloya Fischer destaca que tanto Jenófanes como Heráclito encon
traron más momentos de determinación en la sustancia absoluta y
en la causa última de todo ser que sus antecesores.
Jaeger opina que la oposición entre el pensamiento cosmológico
y el pensamiento religioso aparece superada y reducida a la unidad
en Heráclito, elevándose, con su "nomos divino" en una religión cós
mica, fundando en la norma del mundo, la norma del hombre filo

sófico (358).
El haber identificado Heráclito a Dios con el mundo, explica
ese respeto ritual con que se dedicaba e invitaba a su estudio, encon
trando en todo algo de natural y bueno, es decir de divino (359).
De algún modo el efesino captó, a pesar de todo, que el gobernador
del mundo era distinto de lo gobernado. Como siempre, la fuente de
su hallazgo está en él mismo, en su auto-investigación.
Es en el alma, en el hombre, donde va a encontrar argumento
para hacer la distinción, y ésta se hace, ya se ha dicho, en orden a la
sabiduría (360). Entonces establece unos extraños e incompletos "degrés du savoir": el mono, el niño, el hombre, Dios (361). Dios es
sabio. El hombre puede serlo (por participación en la sabiduría divi
na) La sabiduría de Dios no se compara:
"Ninguno de aquellos a quienes he escuchado discursos, alcanza
a comprender que la sabiduría se distingue de todo lo demás" (362).
Si el hombre era turro cuando no entendía ni actuaba de acuerdo
a la ley, la sabiduría divina consistirá en un plenísimo conocimiento
y actividad de acuerdo al "Logos", especie de conocimiento que tiene
Dios de sí mismo, entendiendo a la vez el acontecer universal. Los
tres círculos son concéntricos: hombre - cosmos - Dios. Tienen super
ficie común en parte. Esto último parece ser lo que es sólo de Dios.
Distinción de grado, no de naturaleza, pero distinción al fin.

En cambio, como ninguno ha exaltado la "dinámica" divina que
permitirá a Aristóteles hablar del "Primer motor".
Porque "el devenir tiene también un lugar ínfimo sin duda pero
sin embargo real. El devenir es el que nos permite elevar nuestro
pensamiento, con una certeza absoluta, hasta el acto puro, causa su
prema de lo que es y todo lo que se mueve, causa de las causas, pen
samiento de pensamiento y soberano Bien" (363).
Por último, Heráclito sigue la línea evolutiva de los griegos cuando
trata el ser divino. La religión oficial es un politeísmo antropomorfo
que va fragmentando a Dios un mayor número de personas hasta eri
gir la estatua al "Dios desconocido" por temor a olvidarse de alguna,
lo que les comenta San Pablo cinco siglos después (364).
Cuando la razón empieza la especulación sobre el universo, los
sabios a su vez, a buscar lo "Uno" y preguntar "qué es" llegan a un
ser que determinan como "infinito" (Anaxímenes), increado, e im
perecedero, inagotable e indestructible, "To theion" (Anaximandro)
inmóvil, homogéneo, esférico, sabio (Jenófanes). Este "ser" que aún
es material, por un esfuerzo poderoso de abstracción se convertirá en
una "forma" matemática. La unidad es el supuesto esencial y se iden
tifica lo limitado con lo perfecto y lo bueno. (Escuela pitagórica).
Se va descubriendo pues un único ser que se va desmaterializando,
aunque se base justamente en la observación del mundo. El pensa
miento avanza a grandes zancadas hacia un monoteísmo y a la vez
va vislumbrando ese único Dios y lo va despersonalizando. A medida
que la razón lo va reconociendo, se va haciendo más insensible y sordo,
más lejano a todo afán humano. Cuando el hombre quiere ponerse en
contacto con El tiene que seguir "lo que es común", aniquilarse como
individuo, diría Heráclito si nos pudiera hablar en nuestra lengua.
Esto da, mejor que nada, la idea de lo que significaba la "Sabi
duría" para el "griego", puesta como meta de todos sus afanes, en esta
vida y en la otra.
Montevideo, Noviembre de 1947.

24. — El principio y el fin, uno y el mismo
Dios entonces es la ley de oposición y unidad de los contrarios
en el seno de los movimientos: lo primero que encontró Heráclito
empinándose sobre los bordes de su propia "oscuridad" y lo último
a que llegó después del raudo peregrinar universal de su razón, uno
y lo mismo.
Su "imagen" de Dios también tiene los defectos y las virtudes del
punto de partida, que ya se observaron en el cosmos. Ha reducido el
ser por excelencia al devenir y éste al fuego, y pasando vertiginosa
mente del mundo físico al ontológico, sin estar provisto de la vara
lógica, ha confundido al mundo con su creador.
(357)
(358)
(359)
(360)
(361)
(362)

CORTS Guau. op. cit., pág. 68.
Jaeces, op. cit., pág. 206.
Dioc. Laekt. IX, 7 (22 A 1).
Frag. 115.
Frag. 79, 82, 83.
Frag. 108.
— 186 —

BIBLIOGRAFÍA
1. FUENTES
Diels H. Die Fragtnente der Vorsokratiker. 5.M934.
"Héraclite d'Ephese". Doctrines Phisolophiques. Tradut. Solemne.
García Bacca. Los presocráticos. 2 t. El Colegio de México.
Mondolfo R. El pensamiento antiguo. Ed. Losada. Bs. Aires. 1942.

//. OBRAS CONSULTADAS
Burnet J. L'aurore de la Philosophie Grecque. Payot. París, 1919.
Corts Grau J. Filosofía del Derecho. Hist. hasta el siglo XIII. Ed. Escorial. 1942.
Fischer A. La Filosofía presocrática, en Los grandes pensadores. Ed. Losada.
Bs. Aires, 1938.
(363)Gabricou Lagrange. op. cit., pág. 32.
(364)Act. de los Apóst. XVII, 23.
— 187 —

�— ¿81 —
•tZ 'IIAX
-ísd "i -do

1 aP '*&gt;¥
no^irav^ (9)

•86I
-pg -saiopvsuad sspuvjg soq na 'najjpjaosajrf tnjosoftj vq -y H3H3SI^
-pg -mx oj^is ja mseq -jsih -^ob^q \p mfosojiji •[ nvHf) sxO3
"6161 'síJBd 'l^Bd '^nbO^JQ att¡dosojinj o^ ap auouriDtq • xatrang

svavnnsMO^ svuao u
'Zf6t "89J!V "sg •Epesoq "pg -ongiiuo ojuaiiuosuad fg -g
•O3ix^j^[ ap 0183^03 ¡g -\ ^ -so^tjvdaosajd soq -vo3vg
•9u¡aojo -jnpBJX 'sanbtyda¡osit{j

v^vHooneía

— 981 —
•801 -8BJJ
•8 '^8 '6¿ -bj^
•SU -íbj^
*(i v zz) : 'XI •1B3VJ -SOIQ
•902 -8bc
a -do •aaaavf
•89 ÍBd '-fia •do *ava^) SJ.H03

(Z9)
(I9)
(09)
(6S)
(8S)
(¿S)

ns uod opunni jb opipunjuoa Bq 'Bai8o[
bjba b^ ap oisiAOjd jBisa uis 'ooiSojojuo jb ooisij opunin pp a^uaui
-BsouiSi^aA opuBSBd A 'oSanj jb a^sa A JiuaAap jb spuajaaxa jod jas
ja oppnpaj bjj -souisoo ja ua uojBAJasqo as bX anb 'BpijjBd ap ojund
jap sapnjJiA sbj A so^aajap soj auaii uaiqmB} soiq ap MuaSBUiiw ng
•oiusim oj A
oun 'uozbj ns ap jBSjaAiun JBuijSajad opnsj pp sandsap o^ajj anb b
omijjn oj A upBppnason Bidojd ns ap sapjoq soj ajqos asopusuidnia
ojTpBjajj oj^uo3ua anb ojamijd oj : soiuaimiAoui soj ap ouas ja ua
soiJBJiuoa soj ap pBpmn A uopisodo ap jíaj bj sa saauoiua soiq
otustiu ja A oun 'uif j^ A. oidtouiud j^ — 'f^

•bjjo bj n^ X epiA
Bisa n^ 'sau^jB sns sopoj ap Bjaui omoo Bjsand '^oSaijS,, [a BjBd tlBianp
"HBS BI ^^^Dijiu^is anb o\ ap sapi B[ 'Bp^u anb Jofaui 'Bp ojs^
•Bnáuaj Bjjsanu ua jB^qBi{ Bjaipnd sou xs ojipBjajj Bjjip 'onpiAipui
otno^ asjB^inbiuB 'MtmraoD sa anb o\n jmSas anb auaii ^3 uod ojdbjuod
ua asaanod aaamb ajqniou; \9 opu^n^ -onBuinu; ubjb opoj b ousfaj sbui
'opjos A a^qisuasni sbui opuapBij ba as 'opuaioouoaaj ba o^ uozbj \ anb
Bpipam y -opuBzi[BUO8jadsap ba O[ á. soiq oaiun asa opuBjqran^siA ba
zaA v\ b A. oinsiaiououi un Bioeq s^peauez sapue^^ b bzubab ojuoiui
-Bsaad ^g •oponía pp uoioBAJasqo v\ ua ajuaiuB^snf as^q as anbun^
p ba as anb jas ooiun un sand opuauqn^sap ba ag
(B[anos^) *ouanq o[ A oi^apad o^ uod opBjiuii]; o\ b^iju
-uapi as A. ^Biauasa ojsandns p sa pBpinn vj •Bai;BinajBai mbuuojm buti
ua bjijwauod as uopoBJjsqe ap osojapod ozianjsa un jod '[BijaiBín sa
unB anb ítJas,, ajsg • (sauBjouaf) oiqBS 'o^i.tajsa 'oauaSouioq '[lApraui
(ojpuBmixBuy) Kuoiaq^ o^,, 'aiqi^on^isapui a ajqBioSBUt 'ojapaoajad
-raí a 'opsajaui '(sauarajxBuy) ^ojiuijui,, oiuoo u^uiiujajap anb jas
un b uB^aji ^sa anb,, jBjunSajd A Mouj^,, oj jbdsucj b 'z^a ns b soiqBg
eoj 'osaaAiun p ajqos uc^oBjnaadsa B[ Bzaidnra uozbj tb\ opuBn^
*(t9) 83ndsap sojSis oauxa o[qB,j UBg B^uamoa sa^ anb o^
4Bun8[B ap asjBpiA^o b jotnaj jod ttopioouoasap soiq,, \e BnjBjsa b^ jiS
-ija BjsBq SBUosiad ap ojaranu jo^bui un soiq b opuBíuautáBJj ba anb
ojjomodoJiuB ouisp^í^od un sa ^ioijo uoiSipa ^j -ouiAip Jas p bjbjj
opuBna soSaiJá so[ ap BAiinjOAa Baui^ b^ anSis oiip^jajj 'orauín Jo^
'(9) U3!S onBjaqos A oiuaiuiBsuad ap o^uairaBS
-uad 'sBsnBO sb^ ap BsnBD 'aAanuí as anb o^ opo^ A sa anb oj ap Buiajd
-ns BsnBa 'ojnd oj^b p bísbi^ 'BjnjosqB Bzajaao enn uoa 'ojuaiinBsuad
ojisanu jBAap ajiiujad sou anb p sa jmaAap ^g -^aj oSjBqina uis
ojad Bpnp uis ouiijui jBSnj; un uaiqniBj auai} jiuaAap p,, anbjoj
•ttioioni jaraijj,, pp JB[qBi{ sapi^jswy b BJijinuad
anb BuiAip 4tB3iuiBuip,? b^ opsi^xa Bq oun^uiu ouiod 'oiquiBD ug

•uij jb uopupsip ojad 'BzajBjnjBU ap on 'opBJ ap uopupsiQ
•soiq ap ojos sa anb oj jas aoaxBd ouiij[n ojs^ -ajjBd ua unuioo apij
-jadns uauai^ 'Soiq - sorasoo - ajqnioq : sooij^ua^uo^ uos sojnaji^ saji
so^ 'jBsjaAiun jaaa^uoaB ja zaA bj b opuoipuajua 'ouisiin is ap soiq
auai^ anb o^uaiiniaonoD ap apadsa 'so^o^,, jb opjan^B ap pEpiAij^s A
oiuaimpouoa omisiuajd un ua bjijsisuoo BuiAip BjjnpiqBS bj '^aj bj b
opjanaB ap Bqeni^B iu Bjpuojua ou opusna ojjnj BJa ajquioq ja ig
'(^9) m8?1119? I pt&gt;i ^p anSuijsip as BjjnpiqBS bj anb jopuojduioo b
bzubojb 'sosjnasip op^qanasa aq sauamb b sojjanbs ap ounSui^;,,
:BjBdmoa as ou soiq ap BianpiqBS B^ ^bu
-iAip BjjnpiqBS bj ua uopBdppjBd jod) ojjas apand ajquioq jg -oiqBs
sa soiq *(X9g) soiq 'ajqtuoq ja 'omu ja 'ouota ja :kjioabs np saja
-ap,, eojajdiuooui a sousjjxa soun aaajqBjsa saauojug '(09) BianpiqBS
bj b uapjo ua 'oqoíp Bq as ^A 'a^^q as Bisa A 'uopuijsip bj ja^Bq BJBd
ojuauínájB JBJiuoaua b ba apuop 'ajqinoq ja ua 'buijb ja ua sg
•uopBSijsaAUí-o^nB ns ua 'oinsiui p ua Bisa o^zsjjBq ns
ap aiuan^ bj 'ajdmais oino^ 'opBUjaqo^ oj ap oiupsip bjb opunm. jap
JopBUjaqo^ ja anb 'opoj ap jssad 8 'ojdsa ouisap ja opoin unSjB bq
'(6S) ouTAtp ap jpap sa 'ouanq A jBjn^Bu ap oSjb opoj ua opuBJ)
-uooua 'oipnjsa ns b BqB^iAui 9 BqBaipap as anb uoa jBn^ij o^adsaj asa
B^ijdxa 'opunin ja uoa soiq b ojijoBjajj op^aijiiuapi jaqeq jg

*(8S) O:&gt;TÍ?8
-ojij ajqmoq jap buijou bj 'opunuí jap buijou bj ua opu^punj 'Baira
-Bo^ uoi^ijaj Bun na ttouiAip sotnou,, ns uoa 'asopuBAaja 'ojijafjajj ua
pBpinn bj b Bppnpaj A spsjadns aaajBdB osoi^jpj oiuainiBsuad ja A
oai^ojomsoa o^uaiuiBSuad ja ajjua uopisodo bj anb cuido ja^aBf
•sajosaaaiUB sns anb jas opo; ap Buipjn Bsn^a bj ua
A B^njosqB BpuB^sns bj ua uopBuiuuaiap ap soiuauíom sbui uojbji
-uooua ojijaBjajj oraoo sauBjouaf ojub^ anb BDBjsap jaqasig s^ojy

•(¿S) PBP
-inn Buiajdns ua sopiqjosqB 'so^sando soj ap b^iuoiujb uopBjadns

�Garricou Lacrance Reo. P. Le réalisme du principe de finalité. Desclée de
Brouwer. París, 1932.
Gicon O. Der Ursprung der griechischen Philosophie, Benno, Schwabe &amp; Co.
Basel, 1945.
Comperz T. Les penseurs de la Grece. Payot. París, 1928.
Jaeger W. Paideia. Fondo de Cultura Económica. México, 1942.
Llambías de Azevedo J. Los orígenes de la filosofía del derecho y del estado,
en Rev. de la Fac. de Humanidades y Ciencias. Montevideo, 1947, I.
Macchioro V. Zagreus. Valecchi Editore. Firenze, 1930.
Robín L. El pensamiento griego. Ed. Cervantes. Barcelona, 1926.
Sbencler O. Heraklit. (Eine Studie úber den energetischen Grundgedanken
seiner Philosophie) En Reden nnd Aufsátze. C. H. Becksche Verlag.
München, 1937.
Tannery P. Pour Vhistoire de la science Rellene. Gauthier, Villars et Cié,
Editeurs. París, 1930.
Windelband W. Historia de la filosofía. T I Ed. Pallas. México, 1941.

M. BLANCA PARÍS

QUERANDY CABRERA PIÑÓN

Las relaciones entre Montevideo y Buenos

Aires en 1811. - El Virreinato de Elío
(Continuación)

MISIÓN DE JOSEF ALVERTO DE CALCENA
Y ECHEVERRÍA
VI
¿Qué motivaba que desde el Campamento de Arroyo Seco se
despachara, el 10 de agosto, un comisionado hacia Montevideo? 1
movimiento de las tropas portuguesas en territorio español para auxi
liar a Montevideo había causado inquietud entre los jefes insurgentes;
antes de inicar un ataque desesperado y decisivo, a fin de evitar un
fracaso que pudiera traer consecuencias graves, Rondeau optó por el
camino menos riesgoso: la conciliación.
La falta de armamentos y las sólidas murallas de Montevideo
aconsejaban ese partido:
"son muy respetables los muros de Montevideo, —decía Nicolás de Vedia
a García de Cossio el 10 de agosto— es preciso batirlos para saltarlos, y nos
hace falta más cañones y mucha pólvora, y los portugueses pueden muy bien
interrumpirnos si se dilatan los auxilios de esa capitaF' (1)
Y anota Valdenegro en carta del día siguiente a Don Pedro Vidal:
"A tres meses de las Piedras no se llevó a cabo ninguna acción por
falta de pólvora". (2)
El General del Ejército sitiador en su informe a la Junta corro
bora lo ya anotado:
(1)Carta de Nicolás de Vedia a García de Cossio. Cnartel Gral. del Mignelete, 10 de
Agosto de 1811. Gazeta de Montevideo Extraordinaria del 27 de Setiembre de 1811, en Bi
blioteca Nacional, Montevideo..•
(2)Carta de Ensebio Valdenegro a Pedro Vidal. 11 de Agosto de 1811. Gazeta de
Montevideo del 4 de Octubre de 1811, en Biblioteca Nacional, Montevideo. — 188 —

— 189 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="882">
                <text>Heráclito de Efeso</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="883">
                <text>Trabajo realizado bajo la dirección del Prof. Juan LLambías de Azevedo, para el curso "los presocráticos" dictado en la Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="884">
                <text>SCHROEDER OTERO, M. Agustina</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="885">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1948, Año II, Nº 3 : p. 105-188</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="886">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="887">
                <text>1948</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="888">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="889">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="890">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
