<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=50&amp;sort_field=Dublin+Core%2CTitle" accessDate="2026-04-06T19:09:08+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>50</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="64" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="108">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/644d8cc32938650036e6cedfdc25d946.pdf</src>
        <authentication>65d15cf425b235c383243f019cc93ef6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="538">
                    <text>na 'uopipBJj bj na souveAodv son sojiosou OABsna a^nasaid p ug
•bijbj anb nproBjnaraejSaj esa e^nodun 'sBoijsmSnrj
sa^aj ap lopBuoiouBS ap jbioijo ajans anb 'ajuBjjBd ojqand ja anb
ejSBq naiq o 'oAtjtuipp oaiseq oiuauíBj^aj un uafrj sosoipnjsa ap sos
-ajánoo anb Bjseq BJBisa oj ou ^ 'ojjansaj Bisa on 'sixbiuis b{ ap A 'iubj
-büS bjjbjSoijo bj ap Biuajqojd [a 'seadoiaa SBnSuaj sbj ap ajjBd joíbui
bj ap soidojd nos anb sooijbjS souSis soj opuBajdiua juBJBn^ na jtiq
-jjasa b uojBzuamoa soaijbu sonBaiianie A sasanSnjjod 'sajouBdsa anb
apsap sojSis ojjBna sopujoa usa opu^na utib 'oSjBqma mg 'sosoiSijaj
A soaiBj sajopBismbuoa soj ap Biniposa bj na sopBsn soutjbj sonSis
boj ap oubiu oqaa as eisinbuoa bj ap s^jp sojaunjd so^ apsap 'sBraanoj
sns iBinasajdaj Bj^d souSts ap nojaiaa^Ba saiuBJBiiá so\
•oAuíuiiJd op^jsa na eo^qand so[ ap p aina^ajip
nn aSixa oiad 'Bamtaodinajuoa Baoda b^ ap soipna SBinoipi
boj; ap Bjn^p b^ opBznsalB eq on noian^oAa ns :jpap sg -a
pnji^dniB uBajBqB BjnjBjaji[ A Biiojsiq ns A 'jbijitubj Bn^na^ omoa
nBa[duia o{ sajqutoq ap sano^im sotjba :BAuiraijd BiiSuaj Bun jas ap
opBfap q oiqxnBO na ojad 'BjJoSajBa Biatnud ap so^ ap sa ou :ipjjip
oj aod A 'Bipanuaim nopBaiqn Bnn Bdnao juBjenS uniotpi ^^

•uopnqjjjuoa Bnn o[os s^ *BnSnai; bj ap sepponoa sonata sauoi^sana
8B[ ap BimSpí ap oipmsa p jBajuB^d b Bi;nii[ as A oaijaBjd uapjo
ap sanopBjouB ap noiaB^idoaaj con onxs 's^nd 'sa ou ofeqBJi [^
•inBJBnS p a^ajjo anb sB^pns
-a^ ou BjABpo^ sauoiisana sesojauínn sbj ap noisnasip bj jbioiui BJBd
asBq omoa uaiq jínra JtAJas n^ijpod anb opuBsuad 'uopBdniSB bj ap
60JauBdinoo so^ ap A 'noiooaJiQ b¡ ^p uopisodsip b sauotocjouB sb^
louod jaajjo 'sopBuoiajjB so[ ap uoiunaj v\ ofnpojd as opuBn^ -BnSnaj
B^ ap oipn^sa p jbji^i^bj bjb¿ aiuama^dniís onis 'pBppifijnd b bjsia

r
v

uoo ou 'jnBJBnS pp sixbjuis A bjjbjSojjo ajqos sauoiaBjonB opuB^
-numaB BiuaA o^ — 'BpjBf) ojjag ojp^py jojaop josajoj^ optnSuiísip A
Bi8Bisniua pp uopaajip v\ ofBq 'xnBJBnS BnSna^ b^ ap sopBuopijs ap
nopsdnjSB Bnn Bjajínjiísuoa ojuauíBjJBdaQ p anb ap sajnB bj^

— 891 —

ouuag ofjopy

BnSuaj bsoiuouijb bj ap soptuos somisiajnp soj JBjqiA aaeq A
j sns b ojjijq Bp anb oaijBraotpi ojnauíijnd 'zaA bj b 'sa A smbJBJ
&gt;af A BiauBisajd Bp aj anb BjniBjaiij jbui^ijo A eaij Bun ap aiuanj
a A sajqmoq ap sauojjrm aj^na ^oq Bjqsq as un^ anb BuBauauíB
uojaojnB BnSuaj ubj bj ap BptA ap A jojoa ap souajj saaii^m 'BnSnaj
Btnsiiu bj ap soiaajBip sosouuaq — 'BUBnSiJtiq^) Ja A jdnj^ ja 'inBjBn-^)
ja Bjq^q as anb ua souBDiJaraeoupBj sasi^d soj ap soaijjjnap soipam
oj ap uoiuido bj jaaouoa jod BJoqB Bpan^) •oapiA^juoj^ ap pBpisaoA
"Tníl BI 3P SBiauai3 A sapepiiiBiimjj ap psjjnaBj; bj ap afBnSua'j jap
SBtauai^ ap BjpajB^ bj ap sajnBJBn^ soipn^s^ ap onianiB^jBdaQ ja o^ns
oqaaq Bq anb A zajBzno^) -g oraoiuy Jouas jap oipn^sa ainasajd ja
jaAjosai apua^ajd anb sauo^sana sbj 'sozbji sapuBj^ b 'nos sajBj^
•idni-iuBJBníü BnSnaj bj ap BJtijxjosa bj na
^^opBajduia SBUiaisis ap pspijBdsip bj jod opB^nasajd Bmajqojd ^abjS
ja opBnopnjos Bijq^q as —'Buiauoj ojos un aAnjiisuoo anb ojad 'opBj
•Búas onSjg ajqop ja jod BpB^uasajdaj 'jBjnjnS opiuos ap j^aoA t Bnn
a anb 'jq :osnj Binotpi jap Btnauoj un uoa bzubfamas auai; anb 'jBjnj
-nS— t bj 'Bmoipi jap Bordij jb^oa bj ap ajuauuBjnaiiJBd 'sBuiauoj sns
ap bijbjS o nopBiuasajdaj bj b oaijb^oj oj na omoa isb —^'ojojjsodB
jap A ojijasa ojuaoB jap osn ja— TUBJenS bijbjSo^jo bj ap sojund so)sa
b Biaadsaj anb oj na opjanas un b jeSajj 'sand 'Bjaipnd as tg
•vjnz^zojoo 'ojvzzouoo 'oíSS^ojoo asjepunn
-ojd aqap anb 'oiSSvuoo 'ojdmafg •ajuainSis bj jBpunuojd ap s^ja^
Bqsjis Bun jbSjbjb b BSxjqo anb upt^uajap bj saaoA sns ap ojaumu ubjS
un ap uoioBpunuojd bj ua Bajduia oubijbjt ja anb vA 'saanBraoj sbj
b SBjja aijua 'SBadojnaopni SBn^uaj sbj ap oiuaS jb Buaf^ 'a^iBd bjjo
jod 'sa ou fdots 'sajSur ua iatu^j^p 'saau^jj ua) jbjojS vsnvd Bjs^
•oyvuiyjd a^mtyi 'aduvjj^^ ap 'suiSStfj^ :naAajj oj anb SBjafuBJt
-xa SBjqBjed somiqiJasuBJi anb ajdmais ouáis orasuu ja souiBsn jouBd

•oapiAajuoj^[ ap pBpisjaAiu^ bj ap sajuBiBn^) soipnjsg^
ap ojuauíBíJBdag ja opBaoqs Bq as anb b 'sajuBJBnS sauoiisana sej
ap oipn^sa ja JBiíjpBj BJBd uopnqujuoa Bnn 'SBuadB 'ouis 'Baxjijuap
uppanpojd Bun jas ap uoisuaiajd bj aua^ on of^qBj} a^uasajd j^

bijbj^ojjq Á.

-sa na j^ •owisb^ 'oiyo^auoj 'vjminv^ 'oubtjbji na ¡awoj 'tun^ 'ajtojaj
'aada^ 'saauBjj na 'ojduiafa jod 'BjqBjBd snn ap jbutj jb jb^oa Bnn ap
sisdija bj SBadoxnaopui ssn^naj sbj na Baiput as anb uoa ofojjspdv jb
jijjnaaj ooiSo[ aaaj^d Bsnsd Bjsa ajnaniBaoAjnbaui jsjBnas bjb^

Z37VZMOO 1 OIMOIMV

jap BoiisjjajaBjBa BaiqBjis nopuaiap bj 'saaoA sbj ap uopBpunuojd
bj ua 'jijituo ap BsnBa b Braoipi jap SBjqBjBd SBsojaumu opipjad UBq
as anb ojnnd ja B^sBq 'Bjiusna ao.^Bin bj ap sajojja s aanpuoa sbiustui

�la experiencia recogida por quienes hablan y escriben corrientemente
en guaraní, y en la observación de gran número de trabajos hechos por
estudiosos.
Los signos hispanolatinos sirven admirablemente para representar
todos los sonidos guaraníes. Al decir "hispanolatino", claro es que
incluímos el portugués.
En algunos casos, la escritura guaraní tiene que independizarse
de las imposiciones de las academias lingüísticas, como ocurre con
cualquier lengua que, como el guaraní, haya adquirido una jerarquía
de cierta importancia. Extremando la cuestión, existen fonemas del
ruso, del inglés, del castellano, del portugués y del francés, que desde
el punto de vista de las resoluciones académicas tendrían que ser re
presentados con signos a que estamos poco habituados: un número,
un signo especial tomado del griego antiguo, una letra corriente ador
nada con una diéresis o con un circunflejo invertido. Los ejemplos
podrían ir hasta el infinito: basta indicar que la a hispana difiere
de la a inglesa y de la a portuguesa; y que aun una e usual en el
Paraguay tiene un sonido levemente diferente a una e de Chile o de
Méjico.
En la lengua rusa existe un fonema casi idéntico a nuestra ih
guaraní (la y usual, la í de Montoya) la vocal gutural que indica:
agua. Nadie admitiría que debe agregarse una diéresis especial a una
a española, a una e inglesa, a una i paraguaya, o que la vocal gutural
rusa use un signo especial impuesto por la academia, sencillamente
porque la jerarquía del idioma respectivo ya ha impuesto un signográfico a cada fonema del idioma.
Los numerosos ensayos escritos que se han hecho sobre el guaraní,
si bien indican una inmensa anarquía en cuanto a las formas y a los
signos, dejan un corolario importante: cualquiera fuere la grafía y
cualquiera la reglamentación para su empleo, el lector soluciona por
su cuenta los pequeños y grandes problemas que el escritor deja sin
solución. Ello ocurre, primero, porque el guaraní se escribe con una
grafía prestada, y luego porque el lector generalmente está habituado
a salvar dificultades resueltas a medias, o simplemente no resueltas.
De este último párrafo se desprende una consecuencia importante:
la solución del problema de la grafía y de la ortografía guaraní no
reside esencialmente en la adopción de tal o cual signo, sino más bien
en el entrenamiento popular de la buena lectura: cualquier signo es
bueno, siempre que reúna dos condiciones: 1.a) que su adopción sea
resultado de una convención o impuesta por el uso popular; 2.) que
su empleo sea cómodo.
¿Por qué, entonces, no echar mano de recursos que están a nuestro
alcance, que con poco esfuerzo pueden merecer la aprobación de una
convención y del uso popular, que son cómodos, y que finalmente,
aseguran una maravillosa simplicidad?

— 170 —

I. ORTOGRAFÍA
Los signos
1. — Todos los autores y estudiosos coinciden en la necesidad de
simplificar tanto cuanto sea posible la representación gráfica de la
fonética guaraní. Y en efecto, algunas tentativas de encontrar en el
guaraní un gran número de vocales (la a normal, la a breve, la o abier
ta, y la o cerrada, como ejemplo) no han logrado sobrevivir sino
cortísimo tiempo. Dentro de una cierta dificultad, explicable para una
lengua tan enteramente alejada de todas las de origen indoeuropeo,
el guaraní es de fonética más bien simple. El sistema de signos debería
serlo también, y lo sería, a no oponerse a ello la diversidad de signos
y de combinaciones que estudiosos de tiempos antiguos y modernos
han empleado para representar fonemas que por regla general resul
taba difícil captar por el oído, y representar.
Como ocurre en todos los idiomas y en todos los pueblos, en el
guaraní hay una infinita escala de sutilezas en los sonidos. Una misma
vocal es más larga, más abierta, más o menos nasal, según sea el
vocablo en cuya formación interviene, según sea el origen de quien
habla, y en ocasiones, conforme al giro de las sentencias. Deducir de
estas diferenciaciones a veces sutilísimas que hay varias vocales de una
misma grafía, sería complicar el problema hasta el infinito. Con el
mismo argumento sería posible demostrar que en castellano existe
gran número de a, e, i, o, u. Y si fuéramos a diferenciar por medio
de un signo gráfico la o de Castilla la Vieja de la a de Extremadura
y de la a del Paraguay o de Chile, hallaríamos que no habría cantidad
suficiente de signos para tal trabajo.
En guaraní hay tres problemas realmente serios. Por su orden, son:
a)Los signos gráficos que representen respectivamente la vocal
ih (de agua), gutural y nasogutural, según el caso, y la consonante
nasogutural gh (combinación de g y n);
b)La acentuación;
c)La incorporación de algunos signos que no existían en el
guaraní clásico, pero que se han vuelto imprescindibles, por cuanto
el guaraní moderno a su vez ha incorporado, en muchos casos defini
tivamente, gran número de vocablos españoles y portugueses.
2. — Los signos a emplear son 28: a, b, c, ch, d, e, f, g, gh, i, ih,
j, jh, k, I, II, m, n, ñ, o, p, r, rr, s, t, u, v, y. De éstos, no existen en el
guaraní clásico los signos y fonemas: /, j, I, II, rr. Se los incluye porque
gran número de hispanismos incorporados definitivamente a la lengua
los han vuelto de uso obligado. Hoy en día sería imposible escribir
en guaraní sin recurrir a ellos. Sobre la rr hay consideraciones espe
ciales en párrafos posteriores.
En la selección de los signos gráficos a emplear, se ha tenido en
consideración buen número de razones: a) que los signos sean de uso
corriente en castellano, para evitar la imposibilidad de solucionar
problemas de impresión o de escritura a máquina; b) que, salvando
excepciones inevitables, el sonido del signo empleado en guaraní sea
— 171 —

�— 1¿T —
bss xwBJvnS na opBajdma ougis jap opinos js 'ssjqBjiAsui sauopda^xa
opuBA[B8 'anb ^^ íBuinbBm 6 Bjniíjasa sp o uoisajdun ap SBinajqojd
jBuopnjos ap pBpijiqísodnn bj jbjia3 bjb&lt;I 'onBjpjsBo n^ aiuaijjoo
osa ap asas son^is soj anb ^ :sauozBj ap ojauínu nanq uopBjapisuoo
na opiuaj Bq as 'jsajdnia e eooijBjá sou^is soj ap uopoaps bj ug
•sajoijajsod soputid na sapp
-adsa sauoiaBJspisnoa ./C^q jj bj ajqog #sojj3 b JijJnoaj ms iubjbii^ na
jiquosa ajqísodmi bjjss Bip na ^ojj -opeáifqo osn ap oipnA ncq soj
Bn^uaj bj b ajuauíBAijiuijap sopBJodjoaui somsraedsiq ap ojaumu ubjS
anbjod aÁnpui soj ag -jj 'j^ 'j '{ '/ iSBraauoj A sonáis soj ooisep juBJBnS
^a na uajsixa ou 'sojsa 3q • 'a 'n 'j 's 'jj 'j '&lt;/ 'o 'u 'u 'tu 'jj 'j '^ '^í 'f
'yt 'i 'i{3 '3 'f 'a 'p 'i[0 'o 'q ' :g^ nos JBa^dma b souSis scj — o'^
•sasanSniJod A sa^onedsa sojqBDOA ap ojanmn ubjS 'ajuaraBAij
-xuijop sosbo soqanni na 'opBiodJooui sq zaA ns b ouaapoin iweivnS p
olUBn^ Jod 'sajqipupsajdiui ojpnA neq as anb ojad 'oDisep jnejenS
1&amp; na UBjjsixa on anb soitóis soun^[B ap nopBJodJoaní b^ (a
^noiacn^na^B b^ (q
i(u A 8 ap nopemqmoa) i¡3 ^BjnjnSosBu
^juBuosuoD B^ A 'osbo p un^as 'pjnjnSosBU A ^jnjnS '(biiSb ap) i/i
{booa B[ aiuaniBAij^adsaj najaasaadaj anb sooijbjS souSis so^ (b
: nos 'napjo ns joj 'soijas ainampai SBina^qojd sajj ^eq iobjeiiS u^
•ofBqBJi (Bj BjBd son^is ap ajnapijns
BjjqBq ou anb soniBTJB[[Bq 'a^iq^ ap o jÍBnSBJBj pp bj ap A
pg ap o bj ap Bfar^ bj bjji^sb^) ap o bj oaijBj^ ouSis nn ap
oipam Jod JBpnajajip b souiBjanj is j^ -n 'o '? 'a ' ap ojamnn nj9
ajsixa onBjjaisBa na anb JBiisomap ajqísod Biaas ojuaranSjB omsim
ja no^) "ojiuijui ja BjsBq smajqojd ja jBaijdmoa Bijas 'bijbj3 Binsira
Bnn ap sajBaoA sbijba ^^q anb SBnnsjjpns saaaA b sanopepnajajrp
ap jpnpaQ -sBiouajnas sbj ap oji8 jb anuojnoa 'sanoiSBao na A
nainb ap ua^iJo ja Bas un^as 'auaiAjaioi nopBnuoj Bin^ na jq
ja Bas nnSas ^jbsbh souain o sera 'ejjaiqB sbui 'bSjbj sbui sa jb^oa
Binsini Bn^ 'sopiuos soj na SBzajrins ap BjBasa bjiuijui Bnn ^B
ja na 'sojqand soj sopo) na A semoipi soj sopo) na ajjnao omo[)
•JBjuasajdaj A 'opio ja Jod JBjdBD jpijip
-jnsaj jBjanaS BjSaj Jod anb SBmanoj JBjuasajdaj BJBd opBajdma q
sonjapom A son^iinB sodmai) ap sosoipnjsa anb sanopBuiqmoa ap X
son^is ap pBpisjaAlp bj ojja b asjanodo on b 'Bijas oj A 'naxquiBj ojjas
Bijaqap souáis ap Bma^sis j^ 'ajdmis naiq sbui Bouauoj ap sa iubjbiiS ja
'oadojnaopui naSiJo ap sbj SBpoj ap BpsfajB ajuaraBjajna ubj BnSaaj
Bun BJBd ajq^oijdxa 'pBjjnaijip Buap Bun ap oj^u^q -odraaij omisjijoa
oms JiAiAajqos opsj^oj u^q on (ojdinafa ouioo 'spBjjao o bj A 'bj
-jaiqB o bj 'aAajq o bj 'jbuuou o bj) sajBaoA ap ojanmn weiS un iubjeiiS
js ns JBj^noana sp SBAijBinaj scnn^jB 'ojaaja na j^ 'inBJBnS Bapanoj
bj ap bdijbjS nopBjnasajdaJ bj djqísod as ojuBn^ o^ub^ JBOijijdum
ap pBpisaoan bj ns nappnioa sosoipnjsa A saJo^nB soj sopo^ — 0*j
souSjs soq

i

— o¿i —

¿psppijdniís BsojjiABJBm Bnn
jj anb A 'soporaoa nos anb 'jBjndod osn jap A nopnaAno
Bnn ap nopsqojdB bj jaoajara uapand ozjsnjss oaod noo anb 'aousop^
oxisann b nBjsa anb sosjnasJ ap ouBm jBqoa ou 'saanoina 'anb Jo^?
•opotupo vas oajdtua ns
anb (^z ¡^npidod osn ja uod vjsandtui o umouaauo^ vun ap opotjnsaj
vas upiodopo ns anb (^i :sauoioipuoo sop Bunaj anb ajdmais 'onanq
sa ouiíis jambjBna rB^njaa^ Bnanq bj ap JBjndod ojuainiBuajjua ja na
naiq esm oms 'onSis jBna o jbi ap nopdopB bj na aiuauíproiíasa apisaj
on juBJBnS bjjbj^oijo bj ap A bjjbjS bj ap Bmajqojd pp uopnjos bj
:ajnB;joduii Bpuanoasuoa Bun apuajdsap as ojbjjb&lt;í onnijn aisa 3Q
•SB^pnsaj on ainamajdmis o 'sBipam b SBjpnsaj sapBj^noijip jbajbs b
opBnjiqeq B^sa ajuara[BjauaS Jojoa^ ¡a anbjod oSanj A 'epBisajd bjibjS
Bnn noa aqijasa as inBJsnS ja anbjod 'ojaniud 'ajjnoo o[[^ •noptqos
uis Bfap jojijosa ja anb SBinajqojd sapuBjá A souanbad soj Bjuano ns
jod Buopnjos JO)93j p 'oa[duia ns BJBd nopB^naniBj^aj bj BjambjBna
A bijbj3 bj ajanj BjainbjBna rajuBjjodnii oiJBjojoa un aBfap 'son^is
soj b A sbuuoj sbj b ojuBn^ na BinbjBUB BsuaninT Bnn UBoipui naiq is
'inBJBnS ja ajqos oqaaq nsq as anb soiíjosa soÁBSua sosojamnu so^
•Btnoipi jsp Binanoj Bp^o b o^ijbj^
onSis nn o^sandmi Bq vA OA^aadsaj Binoipi pp BinbJBJaf bj anbaod
ainaniBjjpnas 'BiuiapBaB bj Jod oisanduit [Bpadsa ou3is nn asn bsiu
pjnjn^ JB3OA bj anb o 'BAen^BJBd i Bun b 'Bsaj^nr a Bnn b 'BjonBdsa o
Bnn b jBpadss sisajaip can 3sjbS3jSb aqap anb Bijijiuips aipB^j
:BOipui anb [BJnjnS jb^oa bj (bXo;uoj\[ ap i bj 'jBnsn jC bj) j
ift Bjjsanu b ooijuapi isBa Binauoi nn ajsixa Bsnj BnSnaj bj ng

ap o ajiq^ ap a Bun b ajnajsjip ajuaraaAaj opiuos nn anaijj
ja na jBnsn a son nne anb A íBsanán^Jod o bj ap A Bsaj^ui t bj ap
ajaiJTP nBdsiq bj anb JBaipui BjsBq :ojiuijui ja Bis^q ji UBjjpod
sojdmafa so^ -opnjaAui ofajjunajp un noa o sisajsip Bnn noo epsu
-jopB 3in3ijjoa BJiaj Bun 'onáijuB o^aijS pp opBmo) [Bpadsa ouáis nn
'ojamnn un tsopsniíqBq oaod somB^sa anb b sou^is uoa sopsjuasajd
-3J Jas anb UBijpuai SB^nnapBOB sauopnjosaj sbj ap bjsia ap ojund ja
apsap snb 'saouBjj pp A san^niJod pp 'ouB^p^sBa jap 'saj^ui pp 'osnj
jap semauoj uajsixa 'no^sana bj opuBmajjx^ "EpuB^Joduii Bjjaia ap
Binbjttjaf Bun opumbpB B^sq 'jubjbixS ja omoa 'anb BnSuaj jsmbjBna
noa dJjnao omoa 'sBapsin^uij SBimapBas sbj ap sauoiaisodmi sbj ap
38jBztpuadapui anb ansí) inBJBn^ Bjnjij^s^ bj 'sosbo sonn^jB u^
•sanSnjJod ja souimpui
anb sa oJBja '41ouijBjouBd8iqM jpap jy "saiuBJBnS soptnos soj sopoi
jB^uasajdaJ BJBd ajuaraajqBJiuipB u^ajis sonijBjonBdsiq sonáis so'j
•sosoipnjsa
jod soqaaq sofBqBJj ap ojauínu ubjS ap nopBAjasqo bj na A 'lUBJBnS na
ajuauíajuaijjoo naqijosa A UBjqBq eauainb Jod BpiSooaj Bpuaijadxa bj

�el mismo que en castellano; c) que el sistema de signos respete en
cuanto sea posible la tradición y el uso, y d) que el sistema sea simple.
3. — Los signos para las vocales representan siempre dos fone
mas: el corriente y el nasal. El signo de nasalidad puede ser diacrítico'
(á) o una diéresis (a) sobre la vocal nasal:
No existen signos para indicar sonidos vocales breves, abiertos, etc.
Estas variaciones son impuestas únicamente por la persona que habla,
por la región y por la cadencia de las frases.
4. — La fe nunca se usa sola, sino pospuesta a m, en la combina
ción mb: membíh (hijo o hija de la mujer), mihmbá (animal casero),
mombó (arrojar, tirar, lanzar). Algunos autores propician el empleo
del signo b para el sonido mb, pero aceptando este punto de vista,
que no deja de basarse en buenas razones técnicas, abriríamos las
puertas a la complicación y a la confusión, cosas ambas que nos hemos
propuesto evitar cuidadosamente. Escribiendo mibíh (flauta de caña,
la quena quichua) y mibí (titilar del agua o de las estrellas) cualquier
lector, a excepción del muy entrenado, leería seguramente mivíh y
miví. Si el sonido es exactamente de m y fe seguidas, ¿por qué no
representarlo con ambos signos?
Las mismas consideraciones valen para la d: en ningún caso existe
el sonido d, sino el nd. Sin embargo, los hispanismos conservan el uso
de la d. Ejemplos: pindá (anzuelo), monda (robo, ladrón, ratería),
endá (lugar, ubicación), mondé (vestir).
5. — La c con sonido de fe, como en castellano, antes de las voca
les a, o, u: ca'a (yerba, hierba y bosque, selva), co (chacra), curé
(cerdo). Antes de las vocales e, i, ih se emplea la s. La ch es idéntica

la gh otro bien diferente. Se podría citar gran número de ejemplos
que demuestran acabadamente que al nasalizar una g no se obtiene
una gh, y que, por tanto, este sonido especial exige un signo especial.
El afán de simplificar no nos permite el desconocimiento o la supre
sión de una realidad. Ejemplos: gua'imí (el pequeño habitante del
Guaira) no es ghuaimí (anciana); meguá o mbeguá es diferente a
meghua (la primera forma indica procedencia de, y la segunda, mal
vado); tinguá (orificio nasal) y tighua'a (gorgojo), etc., etc.
Quizá podría emplearse el signo w en vez de la combinación gh,
pero aquel signo tiene ya un valor fonético establecido y su incorpo
ración al guaraní provocaría entonces una confusión más. La combi
nación gh soluciona perfectamente el problema. Para mayor facilidad
en la lectura, se recomienda indicar signo de nasalidad (acento grá
fico nasal; la diéresis o el diacrítico sobre la vocal siguiente a la
gh, o ghu si la sílaba es líquida): ágha (alma y ahora); aghaé (ahora,
recién ahora, ahora mismo); meghua (el mal, malvado); ñaghuarú
(animal mitológico, ver más adelante).
Ejemplo de vocablos en que entra la consonante gh: curughuai
(fruta de planta trepadora, parecida al pepino); ghudjhé (llegar);
taghuihró (ansia erótica femenina); jherughua (negación en frase).
Ejemplo de diferenciación entre g y gh: o gua'i (regresar, venir,
dirigirse hacia quien habla) y ghuaí (variante de ghuaimí, anciana).
En algunas regiones del Paraguay, el primer vocablo se pronuncia
como el segundo, y esta confusión permite señalar con mayor claridad
la diferencia. Debe notarse que la forma clásica del primer vocablo
es: uaí. La a es nasal, y la combinación ua ha evolucionado en gua.
Otro ejemplo: ñaghudrunguá (cueva de los perros mitológicos).

a la castellana.
6, — La / es sonido castellano. No existía sino en poquísimos
idiomas y dialectos americanos. En algunas dialectales guaraníes, exis
te un sonido que puede confundirse con la / hispana, pero no es sino
una derivación de la s o de la aspiración jh y en contadísimos vocablos.
Su uso es tan reducido en el guaraní clásico, que puede darse por
inexistente.
7. — La g tiene sonido idéntico a la del castellano. Seguida de
vocal, tiene el sonido de la combinación gu más vocal, del castellano:
moingé (meter, introducir; la sílaba final gé escrita en castellano sería
gué), moingó, moingové (hacer revivir). La g, seguida de u y de vocal,
es siempre líquida, y su sonido es la de los mismos signos en castellano,
con el agregado de la diéresis licuante sobre la m: o guerecó (él tiene),
guá (hendidura, bahía), guoga (su casa de él), corresponden a güe,
güa, güo, en castellano.

La segunda sílaba tiene una gh y la última una g nasalizada por la n
anterior. La primera es líquida con gh naso gutural; la segunda es
líquida con g nasal pero no gutural. La nasalización de esta última
es impuesta por la n anterior. (Ñaghuarú es palabra compuesta, forma
evolucionada de yaguá-jhovíh el perro de pelambre azulada que, según
la concepción religiosa guaraní, descansa echado bajo la hamaca de
Ñanderuvusú, el constructor de la tierra y creador de los hombres y
de las cosas. Yaguarovíh, Yaguajhovíh, o Ñaghuarú, está esperando
la orden de su dueño para arrojarse sobre la tierra y destruirla, y
esto ocurrirá cuando Ñanderuvusú retire uno de los maderos que en
forma de cruz sostienen a la tierra: la tierra se desplomará rodando
en el vacío, se iniciará el incendio final que correrá de oeste a este,
y simultáneamente Ñaghuarú concluirá a dentelladas con el linaje
' humano).

8. — La gh es una consonante gutural especial del guaraní. Su
importancia es sólo un punto inferior a la de la vocal ih (agua). Algu
nos autores rechazan a la gh como fonema y como signo gráfico, adu
ciendo que no es más que una g nasal, y que, en consecuencia, basta
nasalizar una sílaba en que entra una g, para transformar ésta en una
gh. Sin embargo, la realidad es que en guaraní la g es un sonido y

Epítome: la gh es un fonema nasogutural perfectamente diferen
ciada de la g nasalizada en ocasiones de excepción, por una re anterior.
Es preciso entonces representarlo con un signo especial. Nosotros
creemos que la combinación gh soluciona admirablemente bien el
problema. Para evitar confusiones, proponemos y aconsejamos el uso
del signo de nasalidad: (á) o (a) sobre la vocal siguiente a la gh o a
la u si la sílaba es líquida.

— 172 —

— 173 —

�•epinbq sa BqBjis v\ is n B[
b o t¡8 v\ v ajnamSis p^DOA bj ajqos (b) o (b) :pBpip3SBu sp ouíhs pp
osn p sotuBfssnoaB ^ souisuodojd 'ssuoisniuoa jbitas bjbj •Btusjqojd
p usiq 3juaiuayqBJiiHipi3 Buopn[os t/^ uopBuiqrao^ bj snb souiaaj
so^jogo^j •¡Bpadsa ouihs un uoa ojjEjuasajdaj saouo^ua ospajd s^
•joij9iub u Bun jod 'uopdsoxs sp sauoiSBao us BpBzijBSBu ^ bj sp Bp^p
31U9tUBioajJ3d p^^ninSosBu Buiduoj un sa yS v\ isuiojid^
•(onBtanq
p uoo SBpB^piusp b BJinpuoo njoni(8of^ sjustuBsuBipiuns ^
'3J8S B 3)8^0 Sp BJSJJOO Onb ^BUIJ OipU33UI p EJBpiUI 38 'OIOBA p UO
OpUBpOJ BIBUIO[dS3p 38 BJJ3T) BJ :BIJ3I1 B{ B U3U3I)S08 ZT113 3p BUUOJ
us 3nb sojspBiu eo[ - sp onn ajij^j nsnanjapuvf^ opuBno b JiJjnoo o^ss
A 'B^majsop A Bjjap b^ ajqos asjBfojjB BJBd ousnp ns sp uapjo v\
opuBjadsa bjss 'njnntiSnf^ o 'qiaoi¡{on3i)&gt; 'ymojvnSnj^ *8B8O3 bbj 3p
Á. 89jqtno^ 8o^ sp jopB3J3 ^ bjjou bj 3p lojonjjsaos p 'nsnanuapuo^
sp BOBUiBq b^ oÍBq opBqoa BsuBosap 'juBJBn^ BSoi^tpj uopdaouoo vi
un^as '^nb BpBpnzB aaquiBpd ^p oaaod p i[Moyi{-pn%vJÍ sp BpBuopn[OA3
buijoj 'Bjssnduios BjqspBd 83 nu^o miSn^i) •loii^^uu u ^\ jod Bjs^ndtar 8a
Btniip^ BJ83 sp uopBzi^sBU B'j "(BJüinS ou oj3d [bsbu 8 uoa Bpinbjj;
83 BpunS^s v^ íjBjnjnS os^n ^¿8 uoo Bptnbt[ 83 Bjaraiad b^j uopajUB
u B^ jod BpBzip38BU 8 Batí Buiíipa B^ Á t¡8 Bun au^ij BqB[js Bpun^as •e'j
•(sooiSo[oiira sojjad so^ sp BAano) tmSunj. v'm^^vu : o[duiafa ojjq
•vn8 U3 opBuopn^OAa Bq vn uopBuiquioo B[ á 'p?8BU 83 o B'^ "inn :e
jaxnijd pp BoxsBp buijoj b^ snb ssjbjou 3q3Q *Bpu3J3jip b^
pjo^bui uoa iBfBuas ajiuiaad uoisnjuoa Bjsa Á 'opnnáas p ouiod
spunuojd 38 o^qBOOA jacnjjd p '^biiSbjbj pp sauoiSaj 8Bun3[B ug[
•(BuspuB 'itumni{8 ^p siubijba) von^8 A (BjqBq uamb Bp^^ asjiSijjp
'jiuaA 'jBsaj^aj) ipnS o :y8 A 8 ajjua u9pBpuajajip sp o^draaf^
•(38BJJ us u^pBSau) vnt¡8ndai{f i (Eunrauísi b^iiojs bisub) pji¡mi{8tn
i (jB¡áaj[) a^fymjS i (ouidad ¡b Bppaj^d 'BJopBdaji b^ub^cí ap
itmi{8nuno :i{8 a;uBuosuoo B| bjjub snb ua so[qBaoA sp
'(SJUBppB 8BHI J3A 'ODlSop3JIUI p
nuvnySnu i (opBAjBín 'p3ui p) vnySatu. i (otnsiin bjoi{b 'bjcoi[b
'BjoqB) ^t)i{8t&gt; í (BJoqB A bui[b) vt(8v : (Bpinb^ 83 BqB[js b^ is ni(8 o 'y8
B[ b aiuamSis p^oA bj ajqos ooijjjoBip p o eisajaip bj íjbsbu ooij
-BjS OJU33B) pBpi[BSBU Sp OuSlg JB3ipui BpuSTUIO3SJ 38 'Bjnj^a]; V\ U3
pBpifpBj joíCbui bjb^ "Buiafqojd p sjusuiBj^sjjsd Buopn^os tf8 upiOBn
-iquioD B^j •SBUT nolsnjuoo Bun saauo^ua BjjBooAojd juBJBnS ^ uopBX
-odjoaut ns A oppa^qBisa ooi^anoj jo^ba un ^A auaij ou^is pnb^ ojsd
'i(8 uopBuiqmoa b[ ap Z3A ua en ouSis p asjBa[duia Bupod Bzm(")
•ojs '^dis '(ofoSaoS) ojmySij A (psBU opijijo) vn8mj i (opBA
-p3ui 'BpunSas b^ A 'sp Bpuapaaojd Boipui buijoj Bjsmud b^) t&gt;ni{8&amp;ui
b 3insjsiip sa vnSaqtu o vnSaiu i (Bu^puB) ituivny8 83 ou (BJiBn-^
pp ajuBjiqBq ousnbsd p) yuitpn8 ^sojduiaf^ *pBpip23J Bun sp uois
-djdns v[ o ojuaiuipouoosap [3 s^iuusd sou ou jBoiji[drais sp ubjb ^
•^psdss ouSis un aSixa ¡Bpadsa opiuos a^sa 'ojubj jod 'snb A 'i¡3 eun
susiiqo 38 ou 8 Bun jbzijbsbu ¡b anb ajuaniBpBqBaB UBjjsanmap snb
eo^duisfs ap ojaninu ubjS JBjp Bupod sg "a^uajajip usiq ojio ifS v\

— ZLl —
A opiuos un es 8 bj juBJBnS 03 snb 83 pBptpaj v\ 'oSjBquis mg -i{8
eun ua Bjsa jbuuoisubji BJBd '3 Bun Bjjua snb ua BqBjis Bun jbzi^bsbu
B^sBq 'Bpuan^asuoa ua 'snb A '^sBu 8 Bun anb sbui ss ou snb opusp
-npB 'o^ijBjá onSis ouioo A Binauoj onioa t¡8 b^ b ubzbi{3sj sajo^n^ sou
-nS^y *(BnSB) i{i p^DOA w[ sp b^ b jousiui ojund un 0^98 83 BpuB^joduii
ng "lUBJBnS pp [Bpsdss ^Bjn^nS aju^uosuoo Bun 83 y8 vj — 0*g
•ouB^pj8B3 us 'onS 'vn8
'anS b uapuodssjjoo '(p sp bsb^ ns) vSonS '(BjuBq 'Bjnpipusq) vn8
'(suatj p) oo9J3n8 o :nv[ ajqos 3^uBnat| sisaasip v\ sp opbSsjSb p uoo
'OUB]^pj8B3 US SOuSlS SOUISTUI 8O[ Sp V[ SS OpiUOS ns A 'BpinblJ 3jdulS|S 83
'^^oA ap ^ ap Bpináas '8 B'j •(.haiasj jaoBq) aaoSutoiu 'pSmotu '(?n8
BIJS8 OUB^piSBO US BJTJ083 ^8 ^UIJ BqBJIS B^ ÍJpnpOJ^UI 'J313UI) a
:ouB^p:}SB3 pp 'p^ooA SBui n8 uppBuiquioo b^ sp opiuoe p susij '
Sp BpinSsg -OUB[pj8B3 pp B]^ B 03l}USpi OpiUOS 3U3T^ 8 B'Jo'¿
*3ius)srxsui
jod asjBp apand snb 'oaissp juBJBnS p ua oppnpaj ubi 83 osn ng
•sopq[BoA soiuisipBiuoa us A ^f uopsiidsB B{ ap o s bj^ sp u^pBAiasp Bun
ouis ss ou ojsd 'BUBdsiq ^ B[ uoo asjipunjuoa apand snb opiuos un aj
-sixa 'sainBJBiiá ea[B;oa[Bip SBunS^ u^ •souBaijauíB sojDs^ip A SBraoipi
somismbod us ouis Bjisixa o^[ #ouB^pi8B3 opmos sa f vj — olg
•BUB]];3Í8B3 VI B
BDIlUSpi SS ip B'J -S V\ B3[duia 38 m 'l '9 8a[B3OA 8B^ 3p SSJUy * (OpJS3)
axno '(BJDBqa) oo '(BAps 'anbsoq A Bqjaiq 'Bqjs^í) vpo :n 'o H) ssj
-B3OA 8BJ Sp SS}UB 'OUBJpjSBO U3 OUIOO '}^ 3p opiUOS UO^ O B'J0#S
•(JIJS3A) fpuotu '(uopBoiqn 'jBnj) vpua
'(bjjsibj 'uojpBi; 'oqoj) opuoui '(o[snzuB) vpmd ^sopiuisf^ "p b[ sp
osn p UBAjasuoa somsiuBdstq so| 'oSaBquis uig 'pu p ouis 'p opiuos p
31SIX3 o9bo unSum us :p v\ vivd ua[BA sauopBjapisuoo sbuisiui sb^j
¿souáig soquiB uoa o^jBjuaeajdaj
ou snb Jod? 'SBpmas q A tu sp a^uauíBjoBxa 83 opiuos p ig "iaiui
A uiaiui siusuiBJn^ss Bjjaa^ 'opBuajjua Anuí pp uopdsaxs b 'jojaaj
jainbpn (8B^pjj83 sb^ ap o BnSB pp jb^ijij) tqtxu A (Bntpinb Busnb B^
'bubd 3p BjnB[j) tfiqiui opusiqijos^ •ajuaiiiBsopBpino jbjias ojssndojd
soniaq sou snb SBqius SBSoa 'uoisnjuos vyv A uopBoi[dinoa v\ B SBjjand
sb[ souiBuijqB '8B3IU33} ssuozbj SBusnq U3 asjBSBq sp Bfap ou snb
'b}sia ap o;und ajsa opuBjdaaB o jad 'qw opiuos p BJBd q ou^is pp
oa[diua p UBpidojd sajojiiB soun^jy '(jezub^ 'jbjij 'jbíojjb) oqmoiu
'(OJS8B3 ^miuB) •pqtut¡iiu '(jsfnuí v\ sp BÍiq o ofiq) yiqw&amp;iu :qiu uop
•Buiquioa bj us 'tu b Bjsandeod oms 'bjob ^sn 38 Baunu q B'j — 0-^
•sasBJj sb^ ap BpuapBO v^ Jod A uoiSaj v\ jod
'B^qsq anb Buosjad B[ jod a^uaiuBoiun SBissndun nos sauop^iJBA SBjs^
•3J3 '8OJJ3iqB 'SSASjq 83p3SOA SOpiUOB ^B3ipUI BJBd SOuSlS U318IX3 OJ^[
IJBSBU p^3OA B[ 3jqOS (b) SISSJSip BUn O (B)
,O3i)USBip Jas apand p^pijBSBu sp oi^^is [^ '[bsbu p A a^uaiJJoa [a :sbui
'Spjmis B38 Braaisis p anb (p A 'osn p A uopipBjj v\ spqísod bss oju^na
as sisdssj souSis sp Braajsis p anb (o íouB[pjsB3 us snb orasini p

�signo difícil de obtener en cualquier imprenta, un signo de que nor

9. — La h no tiene sonido en ningún caso. Es sólo un signo auxi
liar. Ya hemos visto que el grupo gh constituye un fonema diferente
a la g y a la n, aun cuando es una combinación de ambos, gutural y
nasal. Pasemos una breve revista a las combinaciones en que entra la
h: 1.) forma la ch, cuyo sonido y uso son idénticos a los del caste
llano; 2.) la gh, de que ya se trató suficientemente; 3.) la ih, que
reemplaza a los diferentes signos con que se ha venido representando
esta vocal característica guaraní; 4o) la jh, indicadora de aspiración,
en vez de h sola, como lo emplean numerosos autores antiguos y mo
dernos.
El papel de la h es pues de una importancia muy grande: indica
la aspiración, que en castellano se ha perdido, y ayuda a la represen
tación de varios signos que no existen en el castellano.
10.— La i es idéntica a la castellana. Con referencia a este fonema
ver más adelante las consideraciones relativas a la y.
11.— La ih, vocal gutural característica guaraní, merece comen
tarios especiales. Para representar este fonema, los autores antiguos
y modernos han recurrido a gran número de signos y de recursos.
Veamos los principales: 1.) Montoya: i; 2.) El uso popular adoptó
la y; también lo adoptaron: los brasileños; un grupo de estudiosos
paraguayos reunidos en academia, circunstancialmente, durante la gue
rra del Paraguay, en 1867, a objeto de facilitar la publicación de
periódicos para las tropas; Juan Francisco Recalde en su traducción
de "Nimuendayú", y numerosos otros autores, algunos de los cuales
pueden ser citados como autoridades; 3.) Ortiz Mayans y Eduardo
Saguier propician el signo i; 4.) Algunos literatos, aunque no estu
diosos guaranistas, llegaron a proponer las combinaciones in e ic;
5.) Algunos autores han llegado a proponer la adopción de un signo
especial tomado del griego, del latín o bien de creación especial. Entre
estas proposiciones podemos incluir, a título de ejemplo, la i común
más pequeña y la i provista de una barra horizontal, a veces en la
parte superior, o en la inferior; 6.) Moisés S. Bertoni se decidió a
adoptar la combinación ih, que a juicio nuestro soluciona todos los
problemas planteados por este indócil fonema que con pertinacia
invencible se resiste a dejarse conquistar.
Cualquiera de las cinco tentativas de soluciones el problema de
la ih, ofrece inconvenientes insalvables, si no precisamente desde el
punto de vista técnico, siempre desde el práctico. Si el guaraní fuera
un idioma aborigen interesante solamente para el sabio lingüista, la
solución más sencilla estaría indudablemente en la adopción del signo
establecido para el fonema vocal nasogutural de que estamos hablando.
Pero la ubicación y la jerarquía del guaraní es otra: es un idioma
hablado y escrito por algunos millones de hombres y las soluciones
meramente académicas ya no le satisfacen Es preciso que todo aquel
que quiera divulgar un escrito guaraní por medio de la imprenta o
de la máquina de escribir, disponga de un recurso tan eficiente como
sencillo para expresar su pensamiento escrito. Imponer el uso de un

— 174 —

malmente carece cualquier máquina de escribir de tipo corriente, un
signo que habitualmente sólo es conocido por el erudito, es atentar
contra la evolución natural de la lengua, es oponerse a su divulgación
y a su desarrollo.
Pasemos una breve revista a las dificultades principales que no
han podido ser salvadas por las soluciones citadas en los párrafos
anteriores:
a)La i de Montoya (1). Fue adoptada por Cultura Guaraní en
1940. La imprenta del Estado mandó confeccionar las matrices corres
pondientes, y de esa manera, hay en el Paraguay la única imprenta que
puede publicar trabajos con la ortografía adoptada por aquella aca
demia cultural. Si una dificultad considerable encontramos en la in
existencia de este signo en otra imprenta que no sea la del Estado,
en Asunción del Paraguay, hay otra dificultad mucho mayor: en los
casos en que la ih de un vocablo debe llevar acento gráfico, es preciso
encimar dos acentos: uno el circunflejo puesto al revés, y otro el
gráfico corriente. El acento doble crea dificultades casi insalvables
para los trabajos de imprenta, y retardos igualmente desagradables
en los trabajos estenográficos.
b)La y es la solución más corriente, y la han adoptado: el uso
popular; la agrupación de estudiosos paraguayos de 1867 en el histó
rico campo fortificado de Pasopucú; los guaranistas brasileños, y
numerosos autores paraguayos. Entre estos últimos recordamos en
este momento al padre Justo Bottignolli, al padre Antonio Guasch y
al doctor Juan Francisco Recalde.
Contra el uso de la y como signo de nuestra rebelde vocal gutural,
hay objeciones que pese a todo esfuerzo, permanecen en pie. Las
principales son: 1.) la y es en castellano y en guaraní una consonante,
y ¿cómo una vocal que no tenga con ella, consonante, ni la más remota
relación, podría sin embargo usar el mismo signo? 2.) Cuando una
y está seguida de vocal, ocurre fatalmente un caso de confusión: no
podrá saberse si la y es vocal o consonante. No sabremos si es la vocal
gutural seguida de otra vocal o si es la consonante y adhiriéndose a
una vocal. No sabremos si debemos leer íhe o ye, íha o ya, íhu o yu,
ího o yo, yíh o íhi. Recursos para evitar la confusión, sin duda que los
hay: una regla de excepción, una diéresis, un guión, un acento circun
flejo francés, la inversión de una de las y, etc., ¿pero no sería esto
entrar en complicaciones que precisamente tratamos de evitar? Tan
grave es la dificultad que ofrece este aspecto de la y como vocal, que
el doctor Juah Francisco Recalde intenta solucionarla con un recurso
eventual: en los casos de adherencia de y consonante con vocal, él
emplea la /, y así, en vez de ya, ye, yi, yíh, yo, yu, escribe, la, le, Ii,
/y, lo, Iu. Como se comprueba con sólo mirar, la solución aplicada
por el doctor Recalde parece que viene a agregar una complicación
(1) No existiendo la i con el signo diacrítico o curvo hacia arriba que es propiamente
la i de Montoya, lo hemos reemplazado en este trabajo por la í con acento circun
flejo. El signo empleado por Montoya era utilizado en las Gramáticas latinas para
señalar las vocales breves y distinguirlas de las vocales largas que llevaban la rayitt
horizontal encima.
— 175 —

�— s¿i —
Biuiaua [BuiozíJoq
8JIÍEJ 8] nBqoA3[[ anb sbSjbj ss[b:&gt;oa sb{ ap SB^jmSmistp i saAajq sap^oA boj jBjnuas
BJBd sbuiib] BBjijcnica^ SB] na opBzi[nn BJ8 bXoiuojv Jod opBa^dina onSis jg 'Of3[j
-(tnajp o^na^e uoo i e] jtod ofBqBJi ^is na opBZBpimaai somaq o\ 'ba^ojiioj^ ap i b^
aiuaniBtdojd sa anb cqiJjB Biosq oajüd o ooiiuoEip ongis [a uoa i B[ opu^ijsixa o(^ (j)
uopBoijdmoo enn jb^^jSb b auaiA anb aoajBd apjBoa^ jojoop ja jod
epeaifde uopnjos bj 'jbjiui ojos uoo eq^iudraoa as 00103 *^ 'oj 'Aj
'il 'aI ^"1 'a&lt;{íJDSa 'n^ '^ 'Hi^ '? 'a^ "^^ aP z3A na 'í8B ^ '/ BI B3ldui3
ja 'jbdoa uoo ajuBuosuoD ^ ap BpuajaqpB ap sosbo boj; ua :jBniuaAa
osjnoaj un uoo BjjBnopnjos Bjuajuí apj^oa^j oospnBj^ nenf jojoop ja
anb 'jbooa omoo A bj ap ojaodse a^sa aaajjo anb pBijnozíip bj sa 3abjS
nBX ¿JB1ÍA^ 8P soniBjBJí aiuaniBgioajd anb sauoiaBoi^Iuioo n^ jbj^us
ojsa Bijas on ojad? '-aja '^.sb^ ap Bnn ap uoisjaAor b^ 'saonBJj Í3IJ
-nnajp oiuo^b un 'noinS un 'sisaaaip Bun 'uoiodaoxa ap BjSaj ^un :^bij
so{ anb Bpnp uis 'n^isnjno^ b[ jbiia3 BJBd sos^naajj *tui o njiC 'o^ o oqi
'n^ o n^i 'b^ o bui 'a^ o ain Jaa^ soinaqap ts ouiaaqBS o^j -[BaoA Bun
e asopuaiJiqpB A ajnBnosuoo v\ sa is o [booa bjjo ap BpmSas ^jnjn3
[B3oa B^ sa is somajqBS o^^ -ajUBnosuoo o ^ooA sa A bj ts asaaqBS Bjpod
on :uotsnjuoa ap osbd un aiuanqBjBj ajan^o 'p33OA ap BpmSas B^sa A
Bun opnBn^) (o'^ ¿ouSis omsiin p JBsn oSjBqma ms Biapod 'nop^pj
Bjoinaj sbui B[ ra 'ajuBuosnoo 'B^p uoo BSua^ on anb ^ooA Bnn ouioa? Á
'ajuBuosuo^ erni iuBJBnS ua Á oubjpjsbd na sa A bj (^••[ :nos sajBdiauud
8e1 *3!(^ ua naoauBnuad 'ozjanjsa opoj b asad anb sauoiaafqo ^Bq
paoA appqaj Bjjsann ap ouSis oraoo A b^ ap osn p bjjuo^
•appoa)j oostoubj^; nrenf jojaop jb
oiuojuy ajp^d jb 'ijjoaSiiiog ojsnf ajp^d jb ojuaraoni aisa
na soniBpjoaaj somi^jn sojsa ajjn^ "soXBnSBJBd sajojn^ eosoiaumn
A. 'souajisBjq sbisiubjeiiS boj ínondosB^ ap opEaijijaoj oduiB ooij
-ojsiq ja na ¿9gj ap so^BnSejsd sosoipnjsa ap nopBdnj^B bj ÍJBjndod
osn ja :opBidopB u^q bj á. 'ajuaiajoa sbui nopnjos bj sa A B^ (q
•soaijB^áouajsa sofBqBjj soj na
sajqBpBjSssap ajnara[Bn3i sopjBiaj Á 'Bjuajduii ap sofBqBij soj BJBd
sajqBAjBsnr isbo sapBijnaifip Bajo ajqop ojuaoB j^ •a^uoxjjoa ooijbjS
p ojio A 'BaAaj jb ojsand ofajjnnojio ja oun :soinaoB sop jBnnona
osioajd sa 'ooijbjS ojuaas jBAajj aqap ojq^ooA un ap yt bj anb ua sosbo
soj ua :jo^bui oqonm pBjjnoijip bjjo XBq '^BnSBJB^ jap uoiounsy na
'opBjs^ jap bj Bas ou anb B^uaaduii bjjo ua ouSis ajsa ap Biauajsixa
-ui bj ua souiBJjuooua ajqsjapisnoo pBijnaijip Bun tg 'jBjnijno Biniap
-bob BjjanbB Jod BpBjdopB bijbjSojjo bj uoo sofBqBjj jBoijqnd apand
anb Biuajdmi Boiun bj jÍBti^BJBj ja ua ^eq 'BjauBin Bsa ap Á 'sajuaipuod
-sajJoo saoiJ^Bm sbj JBuoioaajuoa opuBm opBjs^ jap Bjuaadtni vj 'O
ua iuDj.nnf) vunjin^ Jod BpBjdopB an^; •(•[) BjÍojuoj\[ ap 1 B^ (b
soj ua BBpBjp sauopnjos sbj jod sspBAjBS jas opipod usq
ou anb sajBdiomjd sapeijnoijip sbj b b)sia3J aAajq Bun souiasBj
'ojjojjBsap ns v A
Sp ns b asjauodo sa 'BnSnaj bj ap jBjn^Bu uopnjoAa bj bj^uoo
sa 'ojipnaa ja Jod opioouoo sa ojos ainarajBniíqBq anb ouSis
un 'aiuaijjoo odn ap Jiqíjosa ap Bumb^ui jambjBno aoaJBo

— ni —
-jou anb ap ouSts un 'Biuajdnn jainbpno ua jauaiqo ap jpjjip ouSts
un ap osn j^ Jauodmj 'oiíjosa ojuainiBSuad ns jBsajdxa BJBd ojjpnas
omoo a^uapija ubi osjnoaj un ap BSuodsip 'jjqjjasa ap BumbBm bj ap
o Binajdmi bj ap oipani Jod jueienS ojijosa un JB^jnAip Bjainb anb
janbB opoj anb ospaad sg uaoBjsiiBS aj ou BjÍ SBOimapBOB
sauopnjos sbj á sajqmoq ap sano^jim sounSjB jod oiuosa Á
Braoipi un sa :bjjo sa juBJBnS jap BinbjBjaf bj á. uop^oiqn bj
-opuBjqeq souiBisa anb ap jBJmn^osBU jbooa Buiauoj ja BJBd oppajqB^sa
oitóis jap uppdopB bj ua ajuauíajqBpnpui BjjBjsa Bjjpuas sbui uopnjos
bj 'Bisin^nij oiqBS ja BJBd ajuauíBjos ajuBsajajui ua^uoqB Buioipi nn
Bjanj juBJBn^ ja xg -ooxioBjd ja apsap ajdmais 'oainaaj bjsia ap ojnnd
ja apsap aiuauíBspaad ou is 'sajqBAjBsui saiuaraaAuoonj aoajjo 't[i bj
ap Buiajqojd ja sauopnjos ap SBATjBjuai ooup sbj ap BJainbjsn^
•JBjsmbuoo asjBÍap b a^sisaj as ajqtouaAui
BpBuriJad uoo anb Bniauoj jpopni aisa jod sopsaiUBjd SBcaajqojd
soj sopoj Buopnjos ojisanu opmf b anb 'tfi uopBuiquioo bj jBjdopB
b oippap as luojaag -g sasioj\[ (o*o, íjouajui bj ua o 'jouadns ajasd
bj ua saoaA b 'jBjuozíJoq Bjjsq Bun ap BjstAoad í bj á Buanbad sera
unuioo 1 bj 'ojdmafa ap ojnjji b 'jmjoni somapod sauopisodojd SBisa
aaju^ 'jBpadsa u^psajo ap uaiq o uj^bj jap 'oSaijS jap opBraoj jBpadsa
ouSis un ap uopdopB bj jauodojd b op^^ajj usq eajojnB soun^jy (0^^
í oí a mí sauopBuiqmoo sbj jauodojd b uoJBSajj 'sBíStuBJBnS sosoip
-n^sa ou anbunB 'gojeaajij soun^jy (o'f ¡t ouSis ja UBpidojd JamSBg
opjBnpg Á sub^bj^ ziijq (0*g ísapBpuo^nB omoo sopBip jas napand
sajBno soj ap soun^jB 'sajoins sojjo Bosojaumu A '^n^Bpuannii^f,, ap
upponpej) ns ua appaa^j oospuBj^ UBnf ísBdojj sbj Bjed sooipoiaad
ap uppBoijqnd bj jbjijpbj ap oiafqo b '¿98I ua 'jÍBnSBJBj jap bjj
-anS bj ajuBjnp 'ajuanqBpuBjsunojp 'simapsoB ua sopiunaj soÁBnáBjed
sosoipnjsa ap odm^ nn isouajis^jq soj :uoJB}dopB oj uaiqniBj ¡A bj
ojdopB JBjndod osn jg; (0*^ íi :b^o^uoj^[ (0-j; :sajBdpuijd soj sourBa^
•sosjnoaj ap Á sou^is ap ojamriu ubjS b opijjnoaj usq soujapom A
son^nnB sajoin^ soj 'Buiauoj aisa jsinasajdaj bjb^ -sajspadsa soijbi
-uanroo aoajaní 'inBJBnS BoiisijajoBJBO jBjnjnS jbooa 'yi B^j — '\\
•A bj b SBAiiBjaj sanopBjapisuoo sbj ajuBjapB sbui j^a
Buiauoj ajsa b BpuaJapi U03 •BUBjjajsBa bj b Bo^uapi sa 1 vj — ^qi
'ouBjja^sBO ja ua na^sixa on anb souífts sotjba ap uop^^
-uasajdaj bj b BpnÁB A 'opipjad Bq as ouBjjaiSBO ua anb 'uopBjídsB bj
Boipui :apuBJ inra BpuBjjoduii Bun ap sand sa 1/ bj ap jadBd ^g
'soujap
-ora A sonS^uB sajojnB sosojamnu nBajdma oj ouioo 'bjos t{ ap zaA ua
'uppBJldSB ap BJOpBOipUT '1{{ BJ (o'^ ÍIUBJBnS BOI)SIJa)OBJBO JB3OA B^S3
opnBiuasajdaj opraaA Bq as anb uoo sou^is sajnaaajjp soj b BZBjdmaaj
anb 'iji bj (Q-g í ajuauíajuapTjns ojbjj as re A anb ap 'w^ bj (o*^ íoubjj
-aisso jap soj b sooijuapi nos osn A opraos o^no ' bj buuoj ^o'\ :m
bj Bjjua anb ua sauopBuiqraoo sbj b bistaoj aAajq Bnn soniasBj -jbsbu
A jBjn^nS 'soquiB ap uopBuiqmoa Bun sa opnBno un^ 'u bj b A 3 bj b
ajuajajxp Buiauoj un a^n;ijsuoa yS odniS ja anb oisia somaq b^ -jbij
-nene ouSis un ojos s^ *osbo unSuiu ua opiuos auaji ou i¡ tb'j — 0#^

�treñírsele a adoptar para el fonema en cuestión el signo establecido
más. 3.) La última objeción que se puede hacer al empleo de la y
como vocal es le referente al acento, sea éste el corriente, sea el de
nasalidad. Ésta de los acentos es más bien una cuestión de imprenta
y de estenografía que no técnica. Sea cual fuere el signo de la y, es
aceptable desde el punto de vista técnico, puesto que, al final de cuen
tas, todo es convencional. Pero no lo es desde el punto de vista prác
tico: no basta que una imprenta de Asunción, de Montevideo, de Bue
nos Aires o de Río de Janeiro, tenga a mano uno o varios signos
especiales, una o varias matrices de uso limitado al guaraní. Es preciso
que cualquiera de los signos a emplearse formen parte de las casillas
o de las matrices de cualquier imprenta y de cualquier máquina de
escribir, en cualquier punto del mundo guaraní.
c)La i" empleada por Ortiz Mayans, Eduardo Saguier y otros
autores, no es más que una variante de la i de Montoya y de Cultura
Guaraní de Asunción. Aquellos estudiosos no han podido encontrar
la i de Montoya en las imprentas, y han hallado una solución provi
soria reemplazando el circunflejo vuelto al revés por el doble punto.
Las objeciones que se hacen a esta solución eventual son las mismas
que corresponden a la i de Montoya: cuestión de matrices y de tipos,
y cuestión del doble acento.
d)Las combinaciones ira o ic propiciadas por algunos escritores
no especializados, felizmente pocos, deben ser rechazadas sin más que
brevísimo análisis condensado en una frase lapidaria: no sirven.
e)La adopción de la combinación ih para representar la vocal
gutural guaraní que indica agua bien merece algunas consideraciones.
No es una solución perfecta, sin duda, pero es la que mejor resiste a
las más difíciles pruebas. Para ella no existen los problemas de im
prenta o de estenografía, ni los del acento: ih (sin acento), íh (con
acento gráfico), ih (nasal, de negación). ¿Qué imprenta, qué linotipo,
qué máquina de escribir no tienen la i, la diéresis, el diacrítico, o
la i provista de cualquiera de estos dos signos?
El gran problema de la adopción de la ih como signo, reside en
dos cuestiones. Reconocemos que estas dos cuestiones son de peso
considerable, pero nos permitimos señalar que el mayor peso de
ambas más está en la costumbre, es decir, en la comodidad. Veamos
brevemente cada una de estas dos grandes dificultades:
a) El aspecto técnico-lingüístico. — El fonema ih guaraní, gu
tural, de agua, tiene ya un signo especial adoptado por una o varias
academias de autoridad indiscutida e indiscutible. Pero las resolu
ciones de las academias persiguen una finalidad científica y estadís
tica específica: se trata de consignar un fonema captado en una cir
cunstancia dada, mediante un signo establecido de antemano. Si un
lenguaje del centro del África tuviera un cierto fonema desconocido
en todos los idiomas catalogados, sería inconcebible que el estudioso
lo trasmitiera a una academia lingüística con otro signo que el esta
blecido para uso universal. Pero si el pueblo que lo habla llegara a
crear con ese mismo idioma una literatura de jerarquía cada día más
digna de consideración, sería también inadmisible que quisiera cons-

por las academias, y no otro que por una o por varias razones fuera
más cómodo o simplemente estuviera más a gusto de los parlantes y
escritores del idioma.
En el ruso existe un fonema casi idéntico a nuestra ih gutural, y
la escritura rusa emplea para representarla un signo especial que con
siste en una 6 y en una i sin punto (bl) unidas. No son dos letras, sino
una sola letra doble, valga el término. Ninguna academia pretendería
que los rusos abandonaran el signo de la vocal gutural de su idioma
para adoptar el establecido como universal para la mejor captación
y conocimiento de los idiomas aborígenes.
Pero, por otra parte, si la combinación ih violenta un tanto la
lista de signos fonéticos universales, igualmente lo violenta la í de
Montoya, la y de uso popular y todas o casi todas las. soluciones de
emergencia que se han planteado.
b) El aspecto práctico. — El pueblo está habituado al uso de
la y. Es una poderosa razón, sin duda, pero no lo bastante para alcan
zar la categoría definitiva. Un poco de historia lingüística, relacionada
directamente con el guaraní, aclarará la cuestión.
En los primeros tiempos, no existía lo que hoy llamamos el
"hábito popular", puesto que los indígenas guaraníes no conocían la
escritura, y el conquistador español no estaba, en cuanto a escritura,
sino un punto más adelantado que el aborigen. La lectura de viejas
crónicas de aquellos tiempos prueban que el problema de la ih era
resuelto mediante el sencillo expediente de escribir una i, una u, una
y, y hasta una vocal cualquiera. Es el misionero, franciscano o jesuíta,
quien inició la búsqueda de soluciones en la dificultosa cuestión de
fonemas y signos. El misionero empleó la y en ocasiones, y como regla
más general, la i de Montoya, que es una invención del misionero,
pues en aquellos tiempos no existía la lingüística como ciencia, sino
como necesidad para predicar mejor la fe.
En las Misiones, el hábito popular empleó la 'i' de Montoya, y
en el resto del Paraguay, la población de españoles europeos, españoles
americanos, mestizos e indígenas puros, más encomenderos que misio
neros, empleó indistintamente la i común como la y. Fuera de las
Misiones y de los sacerdotes no se puede decir que el guaraní escrito
•evolucionara ni siquiera en mínima medida: el colono, a la vez auto
ridad, patrón, dueño, industrial, comerciante y guerrero, escribía sin
preocuparse ni en ortografía, ni en fonemas ni en signos. Así, a fines
del siglo XVIII, el capitán de navio don Félix de Azara, escribe en
us descripciones: Quiiindi (con tres i seguidas) un vocablo guaraní
que el misionero hubiera escrito con mucho más precisión lingüística
que el sabio naturalista: Quyhindí, y que nosotros escribimos hoy:
Kih'ihindíh, y que el uso popular actualmente escribe: Quiindy.
En 1867, durante la guerra del Paraguay, el mariscal López de
signó una comisión de oficiales del Cuartel General para el estudio
y solución de los problemas de la escritura guaraní. Hasta entonces
en el Paraguay la anarquía era total, mayor que hoy: los hábitos
-coloniales habían creado una confusión que impedía escribir en los
— 177 —

— 176 —

�zx
— LLl —
boj ua JiqíJasa Bjpadun anb noisnjnoa Bnn opsaja neiqe^ saprao^o
soiiqBq soj t-íotj anb JOjÍEtn 'jbjoj Bia biiüj^bub bj .¿BnSBJB^ ja na
saano^ua b^sbjj 'juBJEnS BJiuuasa bj ap SBiuajqoíd soj ap uopnjos A
oipnjsa ja BJBd jBjaua^ pjaBn^ jap sajspijo ap uoisimoa Bun ouSnr
-ap zado^ jbosijbui ^a '^biiSbjcb^ jap Bjjan^ bj ajnBjnp '¿981 ng
'Apuim^^ :aqijasa ajuarajBniaB jBjndod oen p anb A tifípuii{i(t¡i^i[
:.¿oij sonnqijasa sojjosoh anb A 'tpuyuAn^) ^BisijBjn^BU oiqBs p anb
BaijsinSuij uoispajd seta ouanm uoa ojuasa Biaiqnq ojauoisitu p anb
iubjbti^ ojq^aoA un (SBpmSas t saji noo) tpunjn^^ isauoiadiJasap sn&amp;
ua aqijosa 'BJBzy ap xipg nop oiabu ap usiidBa p 'HIAX I^ÍS PP
sauíj b 'iey •souáis na iu SBinauoj na iu 'bijbjSojjo na m asjBdnaoajd
uis BiqíJosa 'ojajjanS A aiuBiajamoa 'jBijjsnpui 'ouanp 'nojjBd 'p
-oinB zaA bj b 'ouojoa xa tBpipam Bmiuim ua eaambis in
oiíJasa TuejBnS p anb Jioap apand as ou sajopjaoBs soj ap A'
ser ap Bjan^ mX b^ otnoa unnioa i bj ajuauiBjnTjsipni oa^dma
-oísitu anb sojapnamoDua sbui 'sojnd SBuaSjpm a sozíjsara 'souBauauíB
sa[ouBdea 'eoadojna eajouBdsa ap uopBjqod b^ 'jÍBnSJBJBj pp ojsaa p u
A 4b2oiuoj\[ ap ,1, v\ oa^diua JB^ndod ojiqB^ p 'sauoisii\[ sbj u^
orna 'BiDuaia omoa BoiíBiti^ui]; B[ Bijsixa ou sodurar^ go^pnbB na sand
'o^auoisim pp noiauaAui Bnn sa anb 'BiCojnoj^f ap 3 b^ 'p^jauaS sbux
B^Sai oraoa A 'sauoisBoo na X B[ ^gjdiua ojauoisim ^g "sonSis A geiuauoj
ap no^sana Bsoip^aijxp b^ ua s^uopn^os ap Bpanbsnq b^ ^pini uainb
'Bjrnsaf o oubosioubjj 'ojauoisim p sg •Bjamb^na paoA Bun B^sB^ A 'jC
Bun ' Bun '1 Bun jiqwosa ap ajnaipadxa o^puas p a^uBipam o^pnsajc
Bja ifi ^\ ap Buia^qoíd p anb u^qanjd soduiaij soy;pnbB ap SBaiucua
SBÍaiA ap Bjnioa]; B^ •uaSuoqB p anb opBjuBppB sbih ojund un oms
'BjnjuDsa b oiUBna ua 'BqBjsa ou jouBdsa aopBjsmbuoa p A 'BJnjuosa
bj UBjaonoa ou saiuBjBnS SBuaSjpui soy; anb oisand '^jB^ndod oiiqB^^r
p 8ouibuib[[ joq anb oj Bjjsixa on 'soduian sojauíijd eoj; ug
•upijsana bj bjbjbpb 'juejBnS p uoa ajuauíBjaajip
'BopsjnSui); bijojsiij ap oood u¡\ 'BAijiuijap BjjoSaiBa bj jibz
^ BJBd ajuBíSBq o\ on oaad 'Bpnp uis 'uozbj Bsoaapod Bun sg -A B^
ap osn jv opBnjiqB^ Bisa o^qand ¡g — •o^povdd otoadsv j^ (q
•opB9juB[d ubij as anb Biana^^ama
^p sauoran^os sbj SBpoj isbd o sepo^ jC JBp^dod osn ap A b[ 'bjCojuoj^
ap 1 b^ Bjua^oiA o[ ajuauí^BnSí 'sa^BSjaAiun soaijauoj sonSis ap bjsij
^\ ojubj un BiuajoiA yi uoioBuiqmoo v\ ib 'ajJBd bjjo jod 'oja^
'sanaSiJoqe SBUioipi eo^ ap ojuaimioonoa A
uoiaB^dBa jofam b^ BJBd ^sjaAiun omoa opiDa[qBjsa p JBjdopB BJBd
Buioipi ne ap pjnjnS pjaoA b^ ap ouSis p HBJBuopnBqB sosnj ^o\ anb
Bjjapuaiajd BimapBaB BunSui\[ "ouiuijaj p Bp3A 'a^qop ^iya\ bjos Bun
ouis 'SBjja^ sop uos o^[ 'SEpiun (¡q) ojund me 1 eun ua A q Bnn n^ aisxs
•uoa anb ^padsa onSis un BjjB^uasajdaj BJBd Ba^duia Bsnj Bjnjuasa v[
A 'p^JninS yi Bj^sanu b oaijuapi is^a Bra^uoj un aisixa osni p ug
•Btnoipt pp sajoiuasa
A saiuB^JBd soy; ap ojsnS b sbut BjaiAnisa a^uamapiniis o opomoa sbui
BJanj sanozBj sbijba Jod o Bun jod anb oj^o ou A 'SBimap^aB ev\ jod
oppa^qBjsa onSis p noiisana ua Braauoj p BJBd jBidopB b

— 9¿I —
-snoa Bjaismí anb a^qísimpBni uaiquiBj Búas 'noiaBjapisnoa ap
bbui Bjp Bpso BinbjBjaf ap BjnjBjaii^ Bun Binoipi omsiui asa uoa
b BJBSajf B^q^q oj anb o^qand p is oja^ •[BsjaAiun osn BJBd oppapq
-Bjsa p anb onühs ojjo noa BaijsjnSui^ Biin^pBOB Bun b BjaiinnsBj^ o\
osoxpnjsa p anb afqiqaauoaui Bijas 'sopBáo^íBa SBmoipi so^ sopoj ua
opponoasap Bmanoj ojj^to un BjaiAnj Baijjy pp ojjuaa pp afBnSua[
un ig "onEmajuB ap opiaapqBisa ouSrs un aiuBipam 'BpBp BioiiBjgnno
-jia Bnn ua opsjdBa Bmauoj nn jbuSisuod ap bjbj^ as tBaijraadsa Baii
-eipBjsa A Baijjjuaia pEpi^uij Bun nanSisjad SBimapEae sv\ ap sauoi^
-njosaj 8Bj oja^ -a^aiinosipui a BppriDsipui pBpwowB ap SBimapsaB
sbtjba o Bnn jod opBjdopB piaadsa onSts un bX auaij 4BnSB ap
-nS 'juBJBnS %¡i Bmauo^ ^g — 'oops-inSuij-ooiuosj otoadsr j^ (b
:sapBj[naxjip sapusjS sop SBjsa ap Bun Bpsa
somBa^ "pEpipouroa b^ ua 'jpap sa 'ajqnmisoo B[ ua Bisa sbui
ap osad joábui p anb jBp^uas soraijinuad sou ojad ^qp
osad ap nos sanoijsana sop SBisa anb somaaouoaa^ 'sanopsana sop
na apisaj 'ouSis omoa ift bj ap uopdopB B^ ap Braajqoad UBjá jg
¿souSis sop sojsa ap BjambjBna ap BjsiAOJd 1 ^\
o 'oapiJDBip p '8isajaip b^ 'i bj nauaij ou Jiquasa ap BuinbBm anb
'odi^oni^ anb 'Bjuajdrai an¿? '(uoiaBSan ap '^bsbu) i¡t '(oatjBjS ojuaos
noa) m '(ojnaaB nis) yi :o)naaB pp so^ tu 'BijBj^ouajsa ap o
•raí ap SBnia^qojd so^ uajgjxa ou Bjp bjbj 'SBqanjd sajpjjip sbui
b a^eisaj jofatn anb v[ sa ojad 'Bpnp uis 'Bjaajjad uoian^os Bnn sa
•sanopBjapisnoa SBunSp aaajam uaiq vnSrt Baipui anb juBJBnS
[bdoa b^ jB^uasajdaJ BJBd 1/1 uoiaBniquioa bj ap uopdops B1^ (a
•uaAJis ou :BiJBpidB[ asBjj Bun ua opBsuapuoa sisijbub onnsiAajq
anb sbui nis SBpBZBqoaj jas uaqap 'soaod aiuamzipj 'sopBzi^iaadsa ou
sajo^uasa soun^[B jod SBpBioidoad 01 o ui sanopBniqmoa sb^j (p
•oju^oB a^qop pp uppsana A
'eodij ap A saoijjBiu ap upijsana :bíÍojuoj^[ ap 1 b^ b uapuodsajjoa anb
SBmsim sbj uos [BnjnoAa uopnjos Bjsa b uaosq as anb sauopafqo sb^j
•oiund ajqop ja jod saAaj jb ojjanA ofajjunajp ja opuBZBjduiaaj bijos
-lAOjd nppnjos Bun opBjjBq nsq A 'SBjuajdmi sbj ua baojuoj^ ap i bj
jBJinoaua opipod ubij ou sosoipmsa sojjanby -noiaunsy ap jnBJBn^)
Bjnjjn^ ap A B^ojuopv; ap 1 bj ap ^jububa Bun anb sbui sa ou 'sajojnB
soajo A jainSsg opjBnpg 'shb^bj^ zi^jq jod BpBajdma 1 B'j (a
•juojnnS opumu jap ojund datnbjtmo ua 'uiqiuosa
ap vumbmu uambjvn^ ap A ntua-idwt uainbjvno ap saotuimu sñ^ ap o
svjjtsvo svj ap auvd uawuof asuv^jdui^ o souSis soj ap Vdainbpno anb
ospaud s^ 'inBJBnS jb opBjiunj osn ap saaijjBui sbuba o Bun 'sajBpadsa
sonSis soiJBA o oun oubui b bSu^j 'ojpnBf ap 01^ ap o sajiy sou
-ana aP 'oapiAajuoj^ ap 'uopnnsy ap Biuajdnn Bun anb B^ssq oii :oaij
-OBjd bjsia ap ojund ja apsap sa oj on ojaj 'jEnoranaAnoa sa opoj 'sb^
-nana ap jbuij jb 'anb ojsand 'oaiuaaj bjsia ap oinñd ja apsap ajqB^daas
sa 'A bj ap ouSis ja ajanj j^na Bag -Bainaaj ou anb BtjBjSouajea ap A
Binajdmi ap uoiisana Bnn naiq SBra sa sojuaaB soj ap bjs^ -pBpijESBn
ap ja Bas 'ajnaujoa ja ajsa Bas 'ojuaaB jb ajuajapj aj sa jb^oa omoa
A bj ap oajdma jb jaaBij apand as anb uopa^qo Buiíjjn B'j (o*g -sbui

�Y

periódicos destinados a la lectura de las tropas. Esta comisión de ofi
ciales, en función de verdadera academia lingüística, se abocó al
estudio del guaraní y adoptó resoluciones de tal importancia que aun
hoy influyen en la escritura. Gran desgracia es que no podamos tener
en nuestras manos todo el historial escrito de sus laboriosas gestiones:
las grandes batallas consumieron los papeles, las vidas de casi todos
los miembros de aquella admirable academia, y más aún, hasta el
impulso creador que le daba vida.
Es de este tiempo que el uso de la y como vocal, se afirma, cuando
menos en el Paraguay, y se extiende. La i de Montoya yace olvidadla
en las grandes bibliotecas.
En suma: la y es de uso popular relativamente reciente, y su
función de vocal no fue sino consecuencia de una necesidad militar
eventual. Los capitanes Centurión y Maciel y sus compañeros de la
comisión de estudio no podían ciertamente adoptar ninguna solución
mejor que la y como vocal gutural guaraní. Los soldados se encarga
rían de la fonética precisa, en las trincheras, a la luz vacilante de los
candiles de sebo.
La adopción de la combinación ih crea alguna dificultad en la
buena lectura, especialmente cuando en la formación de un vocablo
entran varias ih o aspiradas jh. Pero esta dificultad será salvada con
la misma facilidad con que se salva la que crea la presencia de varias
y vocales y consonantes. Todo es cuestión de un poco de entrenamiento
y de hábito.

Ejemplo de dificultad: ñembihajhíhi- ñembyahyi (hambre; en
la segunda forma empleamos la y como vocal gutural y la h sola como
aspirada).
En cambio de esta única dificultad, que no parece de mayor
cuantía, la adopción de la ih permite afrontar victoriosamente todas
las otras derivadas de los problemas de acentuación y de nasalización
que no son solucionables ni con la i de Montoya y de Cultura Guaraní,
ni con la y de uso popular, ni con la variante i, ni finalmente con las
combinaciones in, ic.
Indicamos a continuación, en un cuadro, la comparación de los
diversos signos usados para la ih:

Este
i

" ir • ••

Hacha:
Dardo:
Montaña:
Suspiro:
Gente no
guaraní:

Bertoni

ENSATO

Montota

Yíh

Yíh

Hu'íh

Hu'i

Ihvihtíh

Jhu'íh
Ihvihtíh

Ahó

Ajhó

Ahó

Ñeenga'ihva id.

— 178 —

Ibiti

-o-y6o

Brasil

(tupí)
Hacha:
Dardo:
Montaña:
Suspiro:
Gente no
guaraní:

Ortiz
Matans

Uso POPULAR,
Recalde, Guasch

Yy

Yi

Yy

Yy

Huhy
Ybyty

Hu-í

Hu'y

-Huy

Ibiti

Yvyty

Ybyty

Ahó

Ajhó

Ahó

Ajhó

•ayhba

-inva

•a'yva

-ayba

12. — La combinación jh indica la aspiración. En el Paraguay,
el uso popular ha consagrado el grupo jh para la aspiración. Montoya,
los brasileños y la mayor parte de los estudiosos modernos, han reac
cionado contra la j del grupo, adoptando la h sola. Confesamos que
hasta hace muy corto tiempo nosotros también formábamos parte de
los simpatizantes de la h sola. La ortografía usada por Moisés S. Ber
toni y aceptada por una Academia, a su proposición, establece la h
sola como indicadora de aspiración.
Pero la adopción de la ih como signo de la vocal gutural obliga
a reconsiderar la cuestión de la h, porque en guaraní las ocasiones
en que la ih va antes o después de la aspiración son, para trabajo
del lingüista, demasiado numerosas. La h sola trae confusiones que
a veces son graves.
Por otra parte, penetrando en el terreno de la fonética, la aspi
ración guaraní es realmente una j española, aunque más suave. Es
aproximadamente la / y la fe españolas del siglo XVI. En el siguiente
cuadro se indican casos de comparación de aspiradas guaraníes mo
dernas con hispanismos arcaicos que se conservan en el Paraguay.
El lector, si es paraguayo, o si ha escuchado esas voces, dará su fallo
de si la aspirada guaraní es o no es realmente una j castellana, una /
y una h hispanas, arcaicas:
Siglo xvi
F-h hisp. arcaicas
aspiradas:

Moderno
F fuerte, h
muda:

Fierro

Hierro

Jhierro - fierro

Ahogo

Ahogo

Fundir
Hacha

Hundir
Hacha

Ajhogo, yajhogá
¡hundir
Jhacha

Guaraní
paraguayo:

En cualquiera de los hispanismos arcaicos que se han incorporado
al guaraní durante los años iniciales de la conquista, y que se conser
van puros o casi puros hasta hoy, se puede notar que la aspirada es
idéntica a la de los vocablos guaraníes clásicos: jhacha y ojhó; jhetü
y ajhogo. La conclusión es terminante: la aspirada guaraní es real
mente una j suave, más j que la inglesa o alemana. La h sola puede
desempeñar muy bien la función de indicar la aspiración, pero no
existe una razón fonética que excluya a la j. Más aún: el signo propio
de la aspirada guaraní debería ser la j de pronunciación suave. El

— 179 —

�— 6¿I —
— 8¿I —.
uopBpnnuojd ap /" bj jas Bjjaqap inejenS BpBJídsB bj ap
oidojd onSis ja :unB sbj^ •{ bj b B^njDxa anb Bapanoj uozbj Bnn aisixa
on ojad 'uopBjrdsB bj jB^ipui ap uopunj bj naiq Anuí jEuadmasap
apand bjos y B^ •BUBiuajB o bs^jSui bj anb f sbut 'aABns / Bnn ojuain
•jb3J sa iuBJenS BpBJidsB bj :a;uBuinuaj e^ uoisnpuoo ^j -oSoyfv A
njayf ^oyfo A vyovyí :sooisbj3 ssiubjbii^ sojqBaoA soj ap b[ b B^pnapi
83 BpBJídsB bj anb jb;ou apand ^s 'Xoq BjsBq sojnd isbd o so-ind usa
-jcasuoa as anb A 'Bjsmbnoa bj ap BajBpiui soge boj ajuBjnp jubjbii^ [b
opBaodjoour ubij as anb soaiBOJB souisiuBdsiq soj ap Bjamb[Bna u^

•p?

9H(V

HiA

HiA

IA

W.nH

yi(ny[

í.nH

ypymy¡

9HV
mil

oyy
ypymyj

on aina^
:ojrdsng
:BnB)nop^[
:opjBQ
:Bq3BfT

ViOXNOJ\[
vi¡ot&gt;qf
^tpuniff
ou^atf :Oivnovavd

axsa

OJJ31^

OJJ&amp;IJ]

utpunj
oSoiff

oSoyy
:epnm

p

SB3IB3JB *d8II{
IAX
'SBOBdsiq y Bnn jÍ
^ bou 'BUBjjajSBa /" Bun ajnanqBaj sa on o sa jnBJBnS BpBJídsB bj is op
ojjbj ns BjBp 'saooA Besa opBqanasa Bq is o 'o^enSejBd sa is 'jojoaj j^
•^bii^bjbj ja ns nBAjasuoo as anb bo3ibojb sorasiuBdsiq noa eenasp
•ora 8ajuBjBnS SBpeaidse ap uoioBjedmoo ap sosbd nBoipui as ojpBno
ajnara^is \9 n^ "I^X l^Is PP sejouBds^ t¡ b^ A f bj a^uaniBpBuiixojdB
8^ *3ABns SBta aabunB 'ejoaBdea [ Bun ajnarajBaj sa tobjbiiS uoiobj
-idsB b^ 'Bopauoj bj ap ouajjaj ja ua opuBj;auad 'ajjcBd bj^o jo^
•saABoS nos saaaA b
anb sauoisnjuoa ^bjj bjos if vj 'SBSojamnn opsissinap 'Bjsmánij jap
oÍBqBJi BJBd 'nos noiaBJídsB bj ap sandsap o sajnB ba yj bj aní&gt; na
gauoiSBDO sbj inBJBnS na anbjod '1/ bj ap nopsana bj jBjapisnoaaj b
e^ijqo jBjn^nS jb^oa bj ap ouáis ouioa yi bj ap nopdopB bj ojaj
•uoioBaídss ap BJopBDipni otnoo bjos
y bj 333jqB)33 'n^ioieodojd ns b 'Biinap^ay Bun Jtod BpBjdaaB A mo^
-jag 'S S3STH IO^ FPBStl bijbjSojjo b^j -bjos y bj ap sajuBzijBdinis soj
ap ajJBd souiBqBinjoj uaiquiBj sojjosou odinan o^iod Xnin aoBq BjSBq
anb soniBsajno[) 'bjos y bj opuBjdopB 'odnjS jap f bj bj^uoo opBuop
-3B3J: nBq 'soiuapotn soeovpnjsa soj ap ajJBd loAvva bj A souajiSBjq soj
'nopBirdsB bj B^Bd yí odnjS ja opBjSBsnoo Bq jBjndod osn ja
ja ug[ •nopBJtdsB bj Boipui yf uopBuiqraoo ^j — -^j
vqXtt-

9HÍV

9HV

oyy
XjXq¿

9H(V
mm

vqyÁv-

vauv-

:iuBJBnS
on ajna^)
: ojidsng
: BUBinow
:opJBQ

^AULÁA
'aarv^ag;

snvívj^;
zixhq

(wnx)

:yj bj Bjsd eopBsn sonSis sosiaAip
soj ap u^pBJBdmoa bj 'ojpBiia un na 'nopBnnijuoa b BoinBarpuj
•ot 'til sauopBUiqnioo
sbj noa ajuaurjBnij m H a;nBiJBA bj noa ia 'JBjndod osn ap X bj noa ni
'ruBJBnf) Bjnjjn^ ap A b^ojuoj^; ap 1 bj noa iu sajqBnopnjos nos on anb
nopBzijBSBn ap A nopBmnsaB ap SBmajqojd boj ap SBpBAtjap sbjjo sbj
SBpoi ajaatnesoiJojoiA jbjoojjb aiinusd yt bj ap uopdopB bj 'BjjuBno
aoÁBin ap aoaJBd on anb 'pBjjnaijtp Batan Bjsa ap oiquiso
• (BpBJídsB
oraoD bjos y bj A jBjnjnS jbooa omo^ X bj soniBajdraa biujoj Bpunáas
bj
ns íajqoíBq) íXyvXqtuatt - íyiyfoytqtu^u rpBjjnaijip ap ojdniaf^
op X
A
ojaatniBuajjua ap oood un ap noijsano sa opoj^ *S3)nBnosno^•ojiqBq
A sajeooA
BBiJBA ap spnasajd bj Baja anb bj bajbs as anb noa pBpijpBj Binsita bj
noa BpBAjBs Bjas pBjjnaijip Bjsa ojaj -yf sBpBJíds^ o t¡t sbijba nBjjna
ojqBaoA un ap uopBmjoj bj na opusna a^namjspadsa 'Bjnjaaj ^nanq
bj na pBjjnoijip boti^jb Baja yt nopBniqmoa bj ap nopdops vj
•oqas ap
soj ap ajnBjpBA znj bj b 'SBjaqDmjj sbj na 'Bspajd Boijauoj
bj sajtpnsa
ap hbij
-BájBoua as sopspjos bckj -iuBjBná jBJnjnS jboa omoa X bj anb jofant
noi^njos BunSuiu jBjdopB ajuaniBíJap UBipod on orpn^sa ap uoisimoo
bj ap sojauBduioa sns A japB^¡[ A uoijnjna^ eanBiidea bo'j -jBnjuaAa
jbitjiot pBpisaaau Bnn ap BpuanoasuoD onis anj on jbdoa ap nopnnj
ns A 'ajuapaj ajuauíBAijBjaj JBjndod osn ap sa X bj :Bmns ug
•gBaajoijqiq sapuBjS sbj na
BfpspiAjo aoBA" b^ojuoj\[ ap t ^j -apnaipca as X '^bii^bjb^ ja na sonam
opn^na 'buijijb as 'jBaoA ouioo X bj ap osn ja anb odtnai} ajsa ap s^
•BptA BqBp aj anb JopBajo osjndnn
ja BjBBq 'utib BBtn A 'Bimap^as ajqBJinrpB Bjjanbs ap Bojqmaior soj
sopo} 1883 ap BBpiA 8Bj 'sajad^d boj nojaimnsnoa SB^jBjBq eapuBjS sbj
:sauoijsa3 sesoijoobj sns ap ojjjasa jBjjojsiq ja opo^ soobiu SBJjeanu na
jana^ sotn^pod on anb sa BpBj^sap u^if) -Bjnjijass bj na ua^njjat ^oq
unB anb BpnBuoduii jbj ap sanopnjosaj oidops A juBJBng jap oipnjsa
jb oaoqs as 'Bapsin^uxj BimapsaB BJapspjaA ap nopnnj na 'sajBp
-ijo ap noisimoa Bjs^ -SBdojj sbj ap BJn^aj bj b sopBnijsap sooipouad

iisvng

�papel de suavizador recae sobre la h, signo auxiliar. Por estas razones
propiciamos la adopción del grupo jh en vez de la h sola.
13.— El empleo de la k se limita al sonido del grupo qu del
castellano, con las vocales e, i, ih. Ejemplos: ke (dormir), kirir'i (ca
llado), kíh (piojo y lluvia). Con las demás vocales: a, o, u, se
emplea la c.
14.— La / y la II no son fonemas guaraníes. Según algunos autores,
existieron algunos vocablos con I en los tiempos de la llegada del
conquistador español o portugués a los países guaraníes. Se suele citar
como ejemplo a Lambaré y algún otro vocablo que no tenemos pre
sente en este momento. También parece que se encuentra la I en algún
dialecto guaraní del Alto Paraná y del Amazonas. Hasta hoy, las prue
bas están muy lejos de ser definitivas. La I de Lambaré no basta, porque
Lambaré no es sino una corrupción española de Ghuarambaré y Arambaré. Estos vocablos, que son uno solo, descompuestos, dan: el país
de los verdaderos guaraníes.
15.— Los signos m, n, ñ, o, p, no merecen consideraciones espe
ciales: representan otros tantos fonemas idénticos a los del castellano.
16.— La r es siempre simple en guaraní clásico, pero en el gua
raní corriente o moderno, el empleo de la rr es imprescindible: como
la / y la /, se ha incorporado definitivamente a nuestro idioma abo
rigen. Para su uso ortográfico la regla castellana tiene que ser modi
ficada, so pena de crear un motivo de confusión. En castellano la r al
principio de vocablo vale por rr. En guaraní el único caso en que el
fonema rr se escribe con r es cuando el fonema sigue a la n. Queda
subentendido que este caso sólo ocurre en hispanismos. En todos los
demás casos si el fonema es rr, habrá que emplear el signo rr, aún
siendo comienzo de vocablo: rraído, rroncar, del castellano raído,
roncar. No aceptándose esta modificación de la regla castellana para
el uso de la r y de la rr, la confusión estará presente a cada instante:
¿cómo leeremos rairó y raído: con r o con rr?
Marcos Morínigo y otros autores ensayan una solución para éste
y otros casos análogos: emplean el signo r al revés, con lo que indican
una variación de sonido en el signo. La solución es aceptable, desde
el punto de vista de la técnica lingüística, pero no desde el práctico.
A nuestro juicio, el fonema r tiene un signo específico: la r; y el
fonema rr tiene otro signo, también específico: la rr. Nos parece una
solución sencilla la de que, al pasar un vocablo del castellano al gua
raní, sea escrito conforme a las reglas ortográficas propias de éste, y
no de su origen.
En castellano, ningún vocablo empieza con r, y por lo tanto, es
perfectamente admisible que una r inicial valga por rr. En cambio,
en guaraní ningún vocablo tiene como fonema inicial la rr, y por lo
tanto es también perfectamente lógico que cuando debe escribirse un
vocablo guaranizado con este fonema inicial, haya de emplearse el
signo específico propio.
17.— La s reemplaza en todos los casos a la g hispana antigua,
— 180 —

y a la z, fonemas que en guaraní no existen. No se pronuncia ni
guaqu ni guazú, sino guasú. Igualmente, reemplaza a la c con las voca
les e, i, ih. No Ihracé, aracíh, jhacíh, yacíh, sino Ihrase, arasíh, jhasíh,
yasíh.
18.— La í y la u como en castellano, sin excepciones.
19.—-r La v en todos los casos en vez de la b, con excepción del
fonema mb, ya estudiado. No aba, aba, maba, sino: avá (hombre), ava
(cabello), mava (quién, quien, persona indeterminada, la gente, el
hombre).
20.— La x no existe en guaraní. En el Brasil los guaranistas (o
tupinólogos, como ellos gustan decir), le han dado el valor de nuestra
ch. Sin rechazarlo por entero en esta función, opinamos que el signo ch
es más apropiado para representar un fonema que es precisamente
el de la ch castellana. En guaraní el fonema ch es más suave que en
castellano, casi como el ch francés. Tal vez la combinación sh repre
sente este fonema guaraní con más precisión que la ch hispana y que
la x brasileña.
21.— La y es consonante en todos los casos: ya, ye, yi, yih, yo, yu.
Excepcionalmente, y sólo por respeto al uso ya secular, desempeña
función de vocal y reemplaza a la i en final de palabra: Paraguay,
nación; pero paraguai, adjetivo (paraguayo); Pirivevui, etc.
22.— El apóstrofo (glotal stop) sirve para indicar separación
entre sílabas, dentro de un vocablo: ñe'é, pu'a, ñeenga'ihva. La impor
tancia de este signo es grande, y se dedica todo un párrafo a su estudio.
23.— El guión es un apóstrofo de uso limitado: sirve para separar
sílabas que se repiten para dar más énfasis a un vocablo, indicando
intermitencia o repetición de actos: yo'o-yo'o, pereri-reri, yo'a-á,
petei-téi, etc. (Ir cavando de a poco, reducir el espesor poco a poco,
repetidas veces, de a uno, respectivamente). En el párrafo que se
dedica al uso del apóstrofo volveremos sobre este punto.
24.— La nasalidad se indica con el signo diacrítico horizontal
(á) o con la diéresis (a). Propiciamos el uso de cualquiera de ambos
signos, indistintamente: las posibilidades de la imprenta o de la má
quina de escribir indicarán cuál de ellos es el más asequible. Ejem
plos: tíharo, tiharó (maduro, entrado en años) ; pu'á, pu'á (levantarse,
erguirse) ; petei, petei (uno: cardinal y neutro).
25.— En guaraní, opinamos, no debe usarse el signo de interro
gación ni el de admiración.
La interrogación se establece por medio de partículas especiales;
simples, derivadas, compuestas o combinadas: pa, ta, ne, tapa, nepa,
picó, pipó, nuné, pipocó, nipocó, etc., etc. Ejemplos: oú pa (¿vino?);
oú nepa (¿vendrá?); oú pipoco ra'e (¿habrá venido?).
La admiración, como el énfasis, se establece también por partícu
las especiales, y mediante la entonación especial y circunstancial. Las
partículas son: ta, mo, tamo, ra'e, pa (del interrogativo); etc. Ejem' píos: mba'eicha tamo ra'e (¡Ojalá!, ¡que Dios permita!, ¡pudiera

— 181 —

�— 181 —
BJaxpnd! '¡B)iuuad sotg anb! '¡BjBf()!) aPÁ otuoj mpiapqm. :sojd .
-tuafg *a)a i (oAi)BSojJa)ut jap) vd 'apj 'pwnt 'oiu 'vt :uos SBjnai)jBd
8BT 'JBpuBjsnnojp A jBioadsa uoioBuojua bj 3)uBipaui ^ 'saj^padsa sbj
-nojiJBd Jod uaiqunu a^ajqB)sa as 'siSBjna ja ouioo 'uoiov^iuipn B^
•{¿opiuaA BjqBij?) a^oj ooodjd no í(¿BjpuaA?) dau no
i (¿ouia?) vd no :sojduiafg *a)3 '"0)3 'poodtu 'poodid 'aunu 'pdtd 'potd
*vdau 'vdvj 'bu *j 'vd tSBpBuiquioa o SBjsandmoD 'SBpBAijap 's^jduns
ísajBpadsa sBjn3j)JBd ap oipam jod aoajqB^sa as uptovSoji^jut ^j
•um^vjftupo ap p tu upyytíi
•(oj)nau A jBnipiBO :oun) t^jad 'ta^ad i (asjmSjs
'3sjb)uba3j) o(ncf '(íh/ í (soub na opBj)us 'ojnpBín) ouvyn 'gjnytj :sopi
-raafg •ajqtnbaSB sbui p sa sojja ap \en^ UBJBaipui aiqiJos^ ^p Bumb
-em B^ ap o B^aaidnn b^ ap sap^pi^iqísod sb^ : a^uainBinijstpm 'sou^is
soquiB ap BJamb^n ap osn p souiBiotdoj^ -(b) sisajaip B[ noo o (f)
pjUOZlJO^ ODI^IJOBip OIlSlS p UOO BOipUI 38 pvpiJVSVU B'J'|rg
•&lt;Hund a)sa ajqos soma^aA^OA ofcujspdn pp osn \v Boip^p
99 anb ojBJJBd p n^ • (sinamBAiioadsaj 'oun b ap '6333A SBpi^adaj
'oood b oood Josadsa p jpnpaj 'oaod b ap opuBABa jj) -^^3 'taj-tajad

— 081 —
'bii3i)ub BUBdsi^ 5 bj b sosbo so[ sopo) ua BZBjdraaaj t q — *¿^
•otdojd ooijjaadsa ouSis
p 38JB3[dnia ap b^bx{ 'piaitn Btnanoj ajsa noo opBzruBJBnS ojqE^oA
un asiiquosa aqap opnsn^ anb ootSo[ ^juainBjoapad uaiquiB) sa oiubj
oj Jtod A 'jj B^ ppiur Bmanoj omoa auai) o^qB^OA unSuiu juB^cnS ua
'oiqtnBO ug -jj Jod bS^ba ppiui J Bun anb a^qísitnpB g^naraBjoajjad
sa 'o)UB) o¡ jod A 'j noa Bzaidina ojqBOOA unSuin 'ouBjpjSBO ug
•uaSiao ns ap ou
A ca)S3 ap SBidoad sboijbjSojjo SBj^aj sb^ b arajojuoo ojoosa b^s 'iubj
-BnS p ouefp)SB3 pp o^qBOOA un jBSBd p 'anb ap b^ Bjjpuas uopnps
Bun 333JBd 8ojj; *x&lt; bj :ootjioadsa uaiqniB) 'onSis oj)o auan JJ Buianoj
p A íj bj zoaijjaadsa ouSis un auan J Bmanoj p 'opmt oj)83nu y
•oopoBJd J3 spsap ou ojad 'BopsraSuij Boin^aj bj ap bjsia ap ojund ja
apsap 'ajqBjdaoB sa uopnjos B^ -ou^is ja na opiuos ap noioBiJBA Bun
UB3ipui anb oj noo 'saAaj jb j ouSis ja uBajdma :soSojbub sosbo soj^o A
a)83 BJBd uopnjos Bun uba'bsus sajo)ns soj)o A oSiuijoj^ soojbj^
¿jj noo o j noo :opioj A gjtvi somajaaj ouioa?
:3)ub)8ut BpBO b 3)uasajd BJB)sa noisnjuoo bj 'jj bj ap X j bj ap osn ja
BJBd BuBjpisBO BjSaj bj ap uopBoi^ipoui Bisa asopuBjdaaB o^^ -xdouoi

•ouBjja)8B3 jap soj b sooijnapt SBmanoj so)ub) sojjo UBjuasaidaj :sapp
-adsa sanoioBjapisnoo naaajaní ou 'd 'o 'u ^i 'vi sonSis so^ — *sx

^q \

'optoj ouBjja)SB3 jap 'jvouojj 'opyojj. :ojqB0OA ap ozuaimoa opuais
unB 'jj ouáts ja jBajdma anb Bjqsij 'jj sa Braanoj ja is sosbo SBiuap
soj sopo) ug •somsiuBdsiij na ajjnao ojos osbo a)83 anb opipua^uaqns
Bpon^) -u bj b an^is Binauoj ja opu^no sa j uoa aqiaasa as jj Btnauoj
ja anb u. 9 osbo ooiun ja juBJBn^ ug *jj Jod sjba o[(jbooa ap oidioniad
jb j bj oubjj3)8B^ ug 'uoisnjuoa ap oat)oui un aeajo ap euad os 'BpBoij
-ipom Jas anb auaij BUBjja)8Ba BjSaj bj ooijbjSojjo osn ns bjb^ -na^u
-oqB Binoipi oj)8anu b 3)uamBAi;iuipp opBJodjooui btj as 'j bj A f bj
omoa : ajqipuiosajduii sa jj bj ap oaydtna p 'oujapotn o ajnaijjoo iubj
-Bn^ js U3 ojsd 'ooisbjo juBJBnS us ajduns ajdmais sa j B'j — *oj;

j ¡BiqB^d ap pnij n^ t b¡ 8 BzB[dmaaj A |bdoa ap uoponj
Bnaduiasap 'jB^n^as vA osn [e o^adsaj jod o^os A 'a^uainpuoiadaoxg

'nop^ 'jj.a i-tdaj.a d 'op^-opÁ, : soja^ ap nopiiads^ o Bionaimua^uí
opuBDtpui 'o^qBooA vm. b sisBjua 8Bm JBp BJBd aa^ídsj as anb SBqB^is
jBjBdas BJBd aAJis :opBiTini[ osn ap ojoj^sodB un sa xtptnS y^ — "g^
*oipms3 ns b ojBJjBd ttn opoi Boipap ss A. 'apuBoS sa on^is ajsa ap bidubj
-jodmi vj •t&gt;ni{tív8iiaau 'yrid 'atau :o^qB0OA un ap oa^uap 'SBqB[is ajina
d JBaipui BJBd 3AJI8 (doís pjjoji) ofoujspdv ^g — "22
3 'tnaacifMj i (o^enSBJBd) OA^afpB 'ronSvuvd ojad íuoiobu

ti 'o^ 'i/j^ 'tA- 'aA- 'oÁ :sosbo ao\ sopoi n^ a^uBuosuoo ss A b^j — '-[jj

anb A BiiBdsxq \p B^ anb noispa^d sbui noa jubjbii^ Btnanoj a^sa a^uas
-ajda^ i/s uoioBuiqtaoD B^ zsa pj^ 'sa^nBaj tp p omoa isbo 'oub^pisbo
na anb aABns sbui sa tp ^raanoj p jaBJBnS n^ 'BUB^piSBO ip v\ ap p
ajuamBstaajd S3 anb Binauoj un JBjuasaadaí Bisd opBtdoadB sbiu sa
tp ouSis p anb soraBmdo 'nopunj Bisa na ojains jod o^BZBipaa uig -yo
BJisann ap joxba p opp UBt^ a^ ' (iroap ne^sn^ so^s onroa 'soSoipmdnj
o) SBjsinBjiBnS so[ fiSBJtg p ug; -juB^^nS ua aisixa ou x v\ — "02
• (aiqmotf
p 'ain^S vi 'BpBurnua^apuT Buosj^d 'nainb 'uamb) vcimu '(ojpqBo)
van '(a^qraoq) van :oms ^vqmu 'vqn 'vqo o^[ -opBipn;sa vA 'qtu Btuauoj
pp uopda^xa uo^ 'q v[ ap zaA ua sossa so{ sopo) na a b^ — '^i
*sauopdaax3 uts 'ouB^pjsBo ua onioo n v\ A t v\ — "g^;
'ifisviií ^tfisnj. it 'asnjtij outs 'i/ioo^ 'tft^otff 'ytovuv 'aotutfj o^[ -^í 'i 'a sa^
-booa sb^ noo a b¡ b BzB^dmaaJí 'ajuara[Bnj -nsvnS onts 'nzvnS tu nbvnS
m Bpunuojd as o^ 'ua^sixa ou tnBjBnS ua anb semanoj 'z bj b A

sojapBpiaA soj ap
sied J3 :uBp 'so^gandinoosap 'ojos oun nos anb 'sojq^aoA so)sg -auvq
-uivuy A ajvqtuvjvniff) ap BjouBdsa noiodnjjoa Bun oms 83 ou ajvqtuvj
anbjod 'Bjssq ou ajvqiuwj ap ¡ ^j *SBAi)iuijap J38 ap sofaj intn us)sa s^q
-anjd 8bj 'iíoq b)sbjj •SBUozBuiy jap A bubjbj o)jy jap TuBjBnS o;aajBip
un^jB na / bj Bjjuanoua 38 anb daajBd ñaiqui^j^ -o)uauioni ajsa na ajnas
-3jd soraauaj ou anb ojqBOOA oj)o unSjB A ajvqtuvj b ojdmafa orno
jBip ajans ag -sainBiBnS sasisd soj b sanSn^Jod o jousdss jopBjsmbnoo
jap Bp^Sajj bj ap soduiai) soj us ; uoo sojqBooA sounSjB uojapsnca
'saJO)nB sounSjB unSag -sajuBJBnS SBUiauoj uos ou jl I A ¡ ^j — 'fi
'o bj uajdnra
38 n 'o H) :s3jbooa SBUiap sbj uo[) '(BiAnjj A ofoid) ^13/ '(opBjj
-bo) tJtJt3¡ '(jiuuop) a^f rsojduiafg •tfi 't 'a sajeooA sbj uoa 'ouBjpjsBD
jap nb odnÍ3 jap opiuos jb Bjiniij as ^ bj ap oajdnia jg — •{
*bjos t¡ bj ap zaA ua yf odnjS jap uoiodopB bj souiBptdojd
sauozBJ 8B)sa jo^ 'jBijpmB ouSis 'y bj aiqos aBaaj jopBziABns ap jadsd

�apóstrofo. Por otra parte, el guión tiene un uso constante en la escri
ser!); ócuche (¡qué ocurrencia); mamó ta pa (¡qué esperanza!, ¡de
ninguna manera!, ¡jamás!); ayepa, ayé ruco, o simplemente ayé (¡pues
estaría bueno!). Ayé y ayepa pueden ser también pregunta, según la
entonación.
En casos de ironía, podría agregarse a las exclamaciones y a las
frases admirativas, tres o cinco puntos suspensivos, como en castellano.

II. EL APOSTROFO
26.— El apóstrofo no ha sido empleado por los autores antiguos
y por el uso popular, cuando menos basta hace pocos años. Es en
época relativamente muy reciente que su incorporación a la ortografía
guaraní se ha producido, ganando adeptos inmediatamente. La falta
de un signo de separación entre las sílabas ha producido numerosas
confusiones en los escritos de los autores antiguos, y esta confusión
ha derivado, en no pocos casos, en la pérdida de algunos vocablos de
gran valor. Los casos de pérdidas más graves se han producido en los
dialectos chiriguaná, guarayo y tupí. En el Paraguay el pueblo ha
salvado de la confusión y de la pérdida la mayor parte de los vocablos
clásicos que tienen sílabas separadas entre sí. Citamos dos ejemplos
que en el guaraní paraguayo constituyen un misterio que quizá nunca
se llegue a esclarecer: Itanguá e Itapúa.
Itanguá puede derivar de: itá-cuá (cueva en la roca, gruta) y de
itá angu'á (piedra mortero). Itapúa, el nombre aborigen de la ciudad
de Encarnación, puede derivar de: itá apu'a (piedra o roca esférica);
itá pu'ii (piedra levantada, roca erguida, peñón saliente); itá i pú va
(roca sonora, peña rumorosa, peñasco contra el que las olas se rom
pen, rugiendo). Finalmente también puede derivar de un hispanismo:
itá púa, piedra aguzada.
Algunos autores quisieron salvar la necesidad de la separación
con el empleo de la h. Es sin duda un esfuerzo digno de elogio, pero
nos parece que el apóstrofo es la solución ideal. Comparar: yahó y
ya'o (insultar) ; pu'd y puha, etc., etc.
Ejemplos de vocablos d'e grafía diferenciada por el apóstrofo:
a)ya'o (insulto, insultar, increpar) ; aó, i yaó (ropa, su ropa);
jha'o (fermento y fermentar);
b)yejhú (encontrar, descubrir), yeú (hacer venir) y ye'u
(comer);
c)yaú (de taú, fantasma), ya'u (comamos);
" d)

ta'u, jha'u (que yo coma y yo como), y taú, aú (fantasma);

e) oú (él viene), jho'ú (él come).
27.— El apóstrofo vale por acento tónico, incidiendo sobre la
vocal que le sigue: yo'a. Ver el capítulo referente a acentuación.
28.— El guión (-) es también un apóstrofo, aunque de empleo
limitado. Algunos autores lo usan como apóstrofo único, pero nosotros
opinamos que es preferible el signo ('). El guión parece indicar una
separación más cortante y más prolongada que la establecida por el
— 182 —

tura: como paréntesis, como separación de sílabas al final de un
renglón, etc.
29. — Presencia de dos o más apóstrofos en una palabra com
puesta: ñe'enga'íhva, yo'a'a.
En el primer caso, la tendencia evolutiva de la lengua es suprimir
o cuando menos suavizar la primera separación. Propiciamos, coinci
diendo en este punto con el P. Bottignolli, emplear un solo apóstrofo,
el principal: ñeenga'ihva.
En el segundo caso, que es de énfasis, no se podrá suprimir nin
guno de los apóstrofos. La solución sería indicar la segunda separación
con el guión: yo'a-á. El guión, indicando una separación más prolon
gada, más cortante que el apóstrofo, da al vocablo lo que se busca, el
énfasis.
En los casos de repetición de sílaba final (énfasis) la falta de
apóstrofo o de guión puede provocar confusiones muy graves. Ejemplo:
Yo'ayo-á y yo'ayoá. Acepción del primer vocablo compuesto: encimar,
repetir, reiterar. Acepción del segundo vocablo compuesto: encimarse,
amontonarse en masa, por grupos, todos los de un cierto grupo o
sistema,
en serie sucesiva.
El apóstrofo
sólo es separación. El guión indica continuidad de
acción, énfasis, repetición. Ejemplos:
i cu'i (se pulveriza); i cu'icu-í (se está pulverizando continuada
mente) ; o cúi (se desprende); o cu-cúi (se desprenden, las hojas de
un árbol en otoño, continuadamente);
o yo'a (se enciman, se agrupan, se amontonan); o yo'ayoá (se
enciman, se agrupan, se amontonan por grupos, por serie, todos cuanto
hay, cuanto son, cuanto existen, cuanto llegan); o yo'ayo-á (cuanto
más Bon, tanto más se enciman, se amontonan; se repite una y otra vez,
se repite sin cesar, no se concluye nunca de repetir);
o mococó (come a trago apresurado; no come: traga); o moco•mocó (va tragando para ganar tiempo);
petei-te'i (de a uno, uno a uno, algunos pocos, excepcionalmente).

III. ACENTUACIÓN
30. — Muchos son los autores guaranistas y estudiosos que adop
tan para el idioma el régimen de acentuación que rige en castellano.
El uso popular igualmente aplica dicho régimen. Algunos estudiosos,
los menos, proponen como solución el régimen francés, basándose en
que en guaraní, como en francés, gran número de vocablos, y aun la
mayor parte de éstos, son de acentuación aguda.
Lo mismo que en la ortografía, en el régimen de acentuación ha
ocurrido que el idioma está nadando en la anarquía, o mejor dicho
en la ausencia de un sistema lógico. Los estudiosos brasileños, aun
cuando han llegado a un elevado conocimiento científico de la lengua,
como es justo destacar, no han podido captar el genio de ella. Esto
ocurre quizá porque el brasileño no habla guaraní en el hogar. En

— 183 —

�cambio, en el Paraguay y en las regiones fronterizas, si bien el guaraní
es el idioma familiar, no ha sido estudiado científicamente.
1 guaraní exige un régimen de acentuación que al par que solu
cione perfectamente todos sus problemas, conserve celosamente su
genio lingüístico. El régimen de acentuación del castellano puede ser
vir para el guaraní, pero a condición de adaptarse previamente. La
simple adopción vuelve inapto el régimen castellano porque impone
al guaraní una artificialización cada vez mayor. Este vicio es precisa
mente el motivo por el cual el guaraní ha llegado a un período de
estancamiento que le impide desarrollarse naturalmnte, y que a con
tinuar, determinará su desaparición.
El régimen francés no podría servir para el guaraní, aun con
adaptación previa, debido a una razón sencilla: el idioma guaraní
abarca tres grandes ramas principales: el paraguayo, misionero o del
sur; el tupí o brasílico, -y el chiriguaná o del oeste, En la primera
rama, casi todos los vocablos son de acentuación aguda; en la segunda,
los vocablos son casi siempre graves, con la sílaba final alargada; en
la tercera rama, los vocablos son casi siempre graves, con la sílaba
final breve. Ejemplo:
En paraguayo, misionero o del sur: Tupa (Dios);
en tupí o brasílico:Tupana (la sílaba na muy suave);
en chiriguaná o del oeste:Tupa (Tumpa, según algunos).
La adopción del régimen francés impediría emplear un solo mé
todo o sistema de reglamentación que solucione los problemas de las
tres ramas guaraníes, y ello traería un cúmulo de confusiones. En
cambio, el régimen castellano, adaptado con. cuidado, o mejor dicho
acondicionado a la lengua guaraní, soluciona todos los problemas,
cualquiera sea la rama, gracias a su sencillez y elasticidad.
Nos permitimos insistir en que no basta adoptar. Ello significaría
continuar como hasta hoy abandonando la lengua al azar. Es preciso
adoptar y adaptar.
31. — La regla fundamental de acentuación es la muy conocida
para el castellano: llevan acento gráfico agudo las palabras agudas
que terminan en vocal, y acento agudo implícito, las palabras agudas
que terminan en consonante; son palabras graves las que llevan acen
to en la sílaba penúltima: llevan acento gráfico las que terminan en
consonante, y acento implícito las que concluyen en vocal; son esdrújulas las que llevan acento antes de la sílaba penúltima, y reciben
acento gráfico, nasal o tónico, sin excepción.
Esta regla castellana básica tiene en guaraní numerosas excepcio
nes, regimentadas por una subreglamentación precisa. Esta subreglamentación, que rige a las excepciones, es el resultado de la adaptación
que sufre el régimen castellano para servir al guaraní.

hecho de dormir) ; y las palabras agudas que concluyen en conso
nante. Estas últimas no existen en guaraní clásico, sólo en hispanismos:
naranjal, tacuaral, etc.; b) el tónico gráfico o gráfico a secas, que se
indica con un signo. Se emplea en vocablos agudos terminados en vocal,
como avá (hombre), caraí (señor, don), vaí (feo), etc.; y en graves
terminadas en consonante. En guaraní no existen ejemplos de este
último orden, salvo en hispanismos; c) el nasal gráfico, que en ade
lante llamaremos nasal, y cuyo signo es el diacrítico (á) o la diéresis
(á). Su aplicación está regida solamente por las imposiciones del uso:
los fonemas son nasales o no lo son conforme a su régimen fonético
difícil de precisar. Ejemplos: pererá (afrecho tostado de maíz) y
pererí (de poco espesor), pereré (ruido de alas al agitarse o batir)
y parara (ruido de latas y de las olas del mar), pirí (especie de junco
acuático) y pin (temblor producido por el miedo); d) el acento
nasal forzoso, que no se indica con signo, y que es impuesto por la
m, n, ñ, a la vocal que le sigue. Ejemplos: na (partícula de futuro
rogativo), aña (malo, diablo), ani (negación), ama (lluvia), ramo
(recién). Estos vocablos son agudos. Son nasales por la presencia de
la m, n, ñ y carecen de acento gráfico sobre la vocal final, porque la
nasalización forzosa vale por acento, conforme a regla que veremos
más adelante.
33. — Los acentos tienen entre sí una relación de valor invariable,
conforme a la siguiente escala:
a)El acento de menor valor es el implícito. Ya hemos indicado
que palabras agudas que terminan en consonante no existen en gua
raní, salvo en hispanismos: naranjal, tacuaral.
b)El acento nasal forzoso anula al implícito. Ya hemos indi
cado que la m, n, ñ, imponen un acento, a más de la nasalidad: aña
es vocablo nasal y agudo (sin acento gráfico). En guaraní paraguayo
no existen ejemplos de acento implícito anulado por nasal forzoso,
pero los hay en chiriguaná y en tupí: mihmba (animal casero, voca
blo grave en chiriguaná).
Los grupos mb y nd no nasalizan: mbá, tendá, ndé. El grupo ng
es nasal.
c)Habiendo m, n, ñ, no puede haber acento implícito. El acento
está dado por estos signos fonéticos nasalizadores forzosos.
d)El acento gráfico anula al nasal forzoso y al nasal gráfico.
Ejemplos: tucúna (langosta, en tupí; tucú en paraguayo): el acento
gráfico sobre la u anula el nasal impuesto por la n de la sílaba final;
mihmbá (animal casero en guaraní paraguayo) : el acento gráfico
final anula el nasal impuesto por la m inicial; ramo (cuando): el
acento gráfico de la primera sílaba anula el nasal impuesto por la m
de la sílaba final.

32. — En guaraní hay cuatro clases de acento: a) el tónico implí
cito o simplemente implícito, que reciben las palabras graves que
concluyen vocal, como ava (cabello), tera (nombre), kera (sueño,

e)Fonema o vocablo nasalizado por m, n, ñ, conserva la nasa
lidad aunque el acento nasal sea anulado por un acento gráfico. Ejem
plo: irü (compañero), moirú (acompañar), ñemoirú (hacerse acom
pañar) : el vocablo continúa siendo nasal, aun cuando el acento nasal

— 184 —

— 185 —

�S8I —
JB8BU O}Ua3B J3 OpUBflD UnB 'jBSBU OpU3IS BILUIlUOd OjqB3OA J3 I (jBUBd
-moa asaaaBq) ruioiuau '(jBUBdmoaB) ruioui ' (oíairedinoa) rui :ojd
-mafg 'odtjbjS ojuaas un Jod opBjnuB bss jbsbu ojuaoB j3 anbuiiB pspij
-bbbu bj BAj^snoa ' 'w 'mi Jod opBzijBBBU ojqBaoA o Biuauog (a
•Jbuij BqBjis bj ap
tu bj jod ojsandnn jbsbu ja e[nne BqBjis Ba^raud bj sp ooijbjS oju^ob
js : (opuBna) ouivj ¡jBpiui tu b[ Jod ojsandmi jbsbu J3 Bjmre JBuij
ooijbiS ouisaB p : (oABnBJBd rnB.ren na ojsbb^ jbuijub)
íjbuij BqBjis bj ap u bj xoá ojssndun jbsbu p Bjmre n bj ajqos
o^uaaB p : (o^BnSBJBd u3 nonj íjdnj na 'bjsoSubj) vunonj
•ODIJBjg JBSBU JB ^C OSOZJOJ JBSBU JB BjnUB O^TJBjS OJUa^B ^g (p
•sosozjoj saJopBZT^BBBa soopauoj souSts sojsa jod opBp
ojnaDB [^ •ojpj^dnii o^uoob jcaqBq apand on 'm 'w 'tu opnaiq^jj (o
[83
Su odmS 1^ "apu 'vpuaj 'yqui :uezi{bsbu oh pu Á qvi sodnjS so^

'ouans) tua^ '(ajqtnou) vjsí '(o[pqBa) van oraoa 'jbdoa na^npno^
anb 83abj^ SBjqB^d sbj naqiaaj anb 'ofioi¡d'Uit 3)nania[duiis o ojp
-í^efwM oorupt p (b :o¡uaoB ap sasep ojjBna ^Bq iubjbiiS ug; — *^g
'inBjBnS [B JiAJas Bjed oub[[3J8bd n^unSfi p ajjns anb
uoioB}dBpB bj ap opBjjnsaj p sa 'eauoiadaaxa sbj b ^Sij anb 'u^iaB^uam
-B[Sajqns Bjs^ 'Bsiaajd nopBinaulB^^ajqns Bun jod SBpBjn^nnáaj 'san
-opdaaxa SBSojauínu inBJBnS ua auap BaigBq BHB[[ajsBa B[Saj Bjsg
'nppdaaxa ais 'odiuoj o [esbo 'ooijbjS ojuaaB
naqraaj A 'Bmtjfnnsd BqBjis bj sp sajuB ojudas uba^jj anb sbj sspnf
•tupsa uos íjbooa na na^npuoa snb sb[ otpijdnn ojuaaB A 'ajuBuosno^
ua uBuiauai anb sbj ooijbjS ojnaaB neAajj :Bnip[nuad sqejis bj ua oj
-uaaB UBAajj anb sbj 83abj^ SBjqBjsd nos íajnBuosuoa as nsuinud} anb
SBpnSB esjqBjBd sbj 'oipjjdun opnSB oju^aB A 'jBaoA ua UBuiuijai anb
SBpn^B SBjqsjBd sbj opn¿B oaijBaS ojuaaB hbasjj :oubjj3}SB3 ja BjBd
Bppouoa ^nru bj sa u^iaBniuaaB 3p jBjuauíBpunj bj^sj b^ — *^g

ng •ssnoisnjuoa sp ojnuina nn BjjaBjj ojja A 'eaiuBJBnS sbuibj ssjj
sbj sp SBmajqojd soj auopnjos anb uoioBju^raBjSaj ap Braajsts o opoj
-ara ojos un jeajdraa Buipadrai saauBjj naratáaj jap u^pdope vj

•jvjvnooj 'jvftmjmi ¡eonisiuBdsiq na oa^bs 'jubj
-BnS ua uojsixa ou ajusuosuoD ua uBuiuu^j anb SBpn^B 8BjqB{Bd anb
opBOipui souiaq bj^ •ojiDj^duii p sa jojba jouoiu ap oju^oe jg (b

•pBppijsBja A zajjpnas ns b sb^bjS 'buibj bj bss BjainbjBno
'SBUrajqojd soj sopoj Bnopnjos 'ruBJBnS BnSuaj bj b opvuoio^puoov
oqaip Jofain o 'opBpmo uoa opBjdBpB 'ouBjjajsBa uaraiSaj js 'oiquiBa

•(BnBnSuiqa ua ^abjS ojq
-booa 'ojasBa ^ratuB) oquii¡iui :jdnj ua A BUBnSiJiqa ua jfeq so^ ojad
'obozjoj JB8BU jod opB^nuB o^iDj^dnii o)ua3B ap so[dtnafa uajsxxa ou
inBJBn^ u^ • (odijbjS ojua^B uie) opti^s A ^sBu ojqBaoA sa
¡pBpijBSBu B[ ap 8Bui b 'ojuaDB un uauoduii ' 'u 'w B[ anb op^a
-ipui souiaq bj^ •ojroj[duii ^b B^nuB osozaoj jbsbu ojuaaB ^^ (q

'jotdvpv A jvjdopo
ospsjd sg 'jbzb jb BnSusj bj opuBuopuBqB ^oq Bjs^q oraoa jBnupuoa
BueatjiuSis ojjg uBídopB BjsBq ou anb us jijsisui soiui jira jad so^^j

:b[bos9 a^uainSis ^^ b auuojuoa
•(sonnSjB unSas 'vdtun^J dnj^:3jsao jap o BUBnStjrqa na
f (aABns Anva vu BqBjis bj) mmdnj^:oaijj8Bjq o tdnj na
'dlUBppB 8BIU
anb B^Saj b anuojuoa 'ojus^b ^od a^BA bsozjoj u^pBzip^sBu
b^ anbjod '[buij ^b^oa bj sjqos oaijBjS oiuaoB ap U333JB3 ^ u 'u 'tu v\
3p BI3U3S3jd B^ Jod S3JBSBU UOg *8OpnSB UO8 8O^qB3OA BO^e^ '(USiaSl)
ouioj. '(BiAn^^) tu '(upiaBSau) nm '(ojqBip 'op^ui) mm '(oaijbSoj
oanjnj ap B^najíJBd) mi ^so^duiaf^ -anáis 3j snb jBaoA b^ b 'u ' 'tu
B[ iod ojsanduii 83 anb A 'ouSis uoa Baipui as ou anb 'osoz^of josvu
oiuaaB p (p í (opaira p jod opianpo^d jopquia^) ^id A (oaijBnaB
oounf ap aiaadss) luid ' (jbui pp SBp3 sb^ ap jÍ sbjb^ ap opnu) vj. vj.vd A
(jiisq o asjB^iSB p sbjb ap opmi) ajajad '(Josaclsa oaod ap) tiajad
A (zibui ap opB)8O) oqaajjs) pjajad tsopiuiafg; uBsiaajd sp XíÍJÍP
ooijauoj uamx^sj ns b auuojuoa nos o\ ou o ea^sBu uos sBniauoj: so^
:osn pp eauoioisodrai sb^ jod 3^U3uiB^s ^piSaj B)sa uoioBoifdB ng *(b)
818313ip V\ O (B) OOUJ-IOBip p S3 Oll^lS oXna A 'JVSVU 8OUiajBUIB[[ 3}UB[
-apB ua anb 'o^jfvjS jvstm p (o ¿someiuBdsiq ua oajbs 'napjo
sisa ap eo[dui3fa u^jsixa on tubjeii^ n^ 'aiuBuosnoa na
83Abj3 us A í-aja '(oaj) mc% '(uop 'jouas) ivjvo '(ajquioq) vnv oraoa
'p33OA ua sopBuiuua) sopnSB eo^qBaoA ns B3^duia ag *ouSis un uoa Baipui
as anb '8Baas b ooifvj o ooifvj^ oovuoi [3 (q í-ai3 'jvjvnovt 'jvfuvjvu
:sorasiuBdsiq na o^os 'oais^p juBJBnS ua najsixa on sBtni^yn sBis^ -ajuBu
-osuoa U3 U3j(n[auoa snb eepnSB SBjq^pd sb[ A i (iiuuop sp oqaaq

i (sotq) prfnj; :jns jap o ojauoisim 'o^BnBjBd ng
rojdmsfg *aA3jq jbuij
Bq^[js bj uoa 's^abjS ajdmais issa nos sojq^aoA soj 'buibj Bjaajaj bj
na íBp^^jBjB jbuij BqBjis bj uoa 'saABjS ajdmais isBa nos sojqBaoA soj
'epnn^as bj ns ÍBpnSB uoi^BnjnaoB ap nos eojqBaoA soj sopoj is^a ^butbj
BJannjd bj ug 'ajsao jap o BUBnSiJiqa J3 A. 'osijjSBjq o jdnj ja í jns
jap o oaanoismi 'o^Bn^BJBd ja :s3jBdpnijd sbuibj sapusjS sajj BajBqB
juBJBnS Buiorpí ja :Bjjpuas uozbj snn b opiqsp 'BtAajd nopBjdBps
uoa unB 'juBJBnS ja BJBd jiAJas Bjjpod ou saauBJj uaraiSaj jg
'uoiauBdBsap ns BJEiiirajajap 'jBnnij
-uoa b anb A 'ajnrapjnjBn asjB^joajBsap apidiui aj anb ojnairaBaaBjsa
ap opojjad un b opBSsjj Bq juBJBnS js jBn^ ja ^od oaiioui ja ajnara
-Bsraajd sa oíaiA ajsg 'jojÍbui zaA BpB3 uoiaBzijBpijpjB Bun tUBJBnS jb
auodrat anbjod oubjj3isb3 namiSaj js ojcÍbui aAjanA uotadopB ajdmis
vj 'ainauíBiAdjd asjB^dspB ap nopipuoa b ojad 'juBJBnS ja BJBd jta
-jas apand ouBjpjSBa jap uoiaenjuaaB ap uarar^aj jg •oapsjnSmj omaS
ns aiuaniBsojaa aAaasuoa 'SBmajqojd sns sopoi ajuaraBjaajjad auoia
-njos anb JBd jb anb uoiaBnjuaaB ap nara^^aa un aSixa jubjbii^ jg
•sjuauTBaijjjnap opsipnjsa opis Bq ou 'jbijiuibj ^raoipi ja sa
ja naiq is 'SBzua^nojj sauoiSaj sbj na A jÍBnáBa^^ ja na 'oi

�ha sido anulado por el gráfico. Cañih (esconder), mocañíh, ñemocañíh, etc.
f)El acento gráfico anula a todos los demás acentos. Ejemplos:
agha, vocablo agudo (por el acento nasal gráfico de la o final), se
transforma en grave con acento gráfico en ágha, (ahora y alma) y en
agudo con acento gráfico en aghaé. En ambos casos, la o no pierde su
signo de nasalidad y el vocablo continúa siendo nasal, aunque el acento
haya sido anulado por el gráfico.
g)Habiendo conflicto o duda entre acento gráfico y acento
nasal gráfico, preferir siempre el primero, como solución más sencilla.
Ejemplos: irü (compañero), al desarrollarse en mo-irü y ñe-mo-irü
ofrece un caso de conflicto. Irü, vocablo agudo nasal con acento grá
fico nasal se acopla a mo, fonema nasal forzoso impuesto por la m,
y forma moirü. ¿Debe escribirse moirü o moirú? Opinamos que debe
preferirse la segunda forma, con el acento gráfico, porque la nasalidad
del vocablo ya está impuesta por la m inicial. En el mismo caso están
los siguientes ejemplos: cañih, mocañíh, ñemocañíh; nojhé (noihe),
etcétera.
34. — En guaraní son raros los ejemplos de palabras esdrújulas.
Sólo se presentan como palabras compuestas, casi siempre de evolución
reciente o incompleta. Ejemplos: néikena, ajhániri.
35.— Variaciones en la acentuación según la rama: ñaghuarú
(forma paraguaya). Escribiendo ñaguaru sería esdrújula nasal forzosa,
porque dominaría el acento nasal impuesto por la inicial. Ñaghuarú
(forma chiriguaná) es vocablo grave: el acento nasal sobre la a de la
segunda sílaba anula el nasal forzoso impuesto por la ñ inicial a la
primera o. Escribiendo ñaghuarú (paraguayo) el vocablo se vuelve
agudo, predominando el acento gráfico final, que anula al nasal grá
fico y al nasal forzoso anteriores. Si escribimos ñaghuarúna (forma
tupí o brasílica) el vocablo es grave con la sílaba final muy suave.
Aun siendo grave terminada en vocal, debe llevar acento gráfico sobre
la u, para anular los acentos nasales gráfico y forzoso anteriores.
Otras variaciones:
Ñaghudrúra (parecido a ñaghuarú)
Ñaghuá'rurá
id.
Ñaghuarurána
id.

Mbusu (anguila)
Mbusú
id.
Mbusúna id.
Mbusüra (parecido a mbusú)
Mbusura

id.

Mbusurána

id.

' forma chiriguaná
1 forma paraguaya
forma tupí o brasílica
forma chiriguaná
forma paraguaya
forma tupí o brasílica
forma chiriguaná (culebra ña
caniná)
forma paraguaya (culebra ña
caniná)
forma tupí o brasílica; id.

un acento gráfico, que al mismo tiempo determina el acento principal
del vocablo. Excepcionalmente, el acento gráfico anula a los dos o
más acentos nasales forzosos. Ejemplos: ñaña (malo), moñái (diablo
y serpiente mitológica), mihañá (empujar), ñañaité (muy malo o
malvado), momarandú (advertir).
37.— El apóstrofo vale por acento (ver capítulo respectivo) e
incide sobre la vocal siguiente: jha'e (jha'é); so'o (so'ó: carne y ani
mal que provee de carne al hombre).
En función de acento, el apóstrofo actúa dentro de las reglas si
guientes:
a)Anula el acento implícito anterior: mandi'o (mandPó: man

dioca) ;
b)Anula el acento nasal forzoso anterior: mandVo; carTo;
c)No anula la nasalidad anterior (pero anula el acento). Si
el vocablo que le antecede lleva acento nasal gráfico, se produce un
conflicto o duda: a más del apóstrofo, el vocablo debe recibir otros
dos acentos, uno el de nasalidad y otro el principal. Ejemplo: jhafi
(cuerno, espina, espolón) y jhati'ó o jhati'ó. La fonética del idioma
indica que debe acentuarse la o conservándose el acento nasal de la ti,
pero lo simple sería trasladar el acento nasal de ti a la o. Nosotros
propiciamos la primera solución, porque pensamos que hay que res
petar siempre el genio de la lengua, una de cuyas manifestaciones es
su fonética: al escribir jhati'ó se violenta la fonética del idioma,
porque la partícula o (sacar, quitar, extraer) no es nasal;
d)El apóstrofo no indica nasalidad. Si el vocablo en que actúa
es nasal, será necesario emplear un acento nasal gráfico sobre la vocal
sigílente al apóstrofo. Ejemplo: co'e (amanecer), co'ero (mañana),
co'eramo (cuando llegue mañana, en un futuro cercano: esdrújula
con acento nasal gráfico), co'eramoité (pronto, dentro de poco
tiempo).
38.— Aun cuando el grupo gh es nasal y nasaliza el vocablo más
aún que la m, n, ñ, recomendamos agregar acento nasal gráfico a la
vocal siguiente, si la sílaba no es líquida, y a la vocal que sigue ala u,
si es líquida. El papel de este acento nasal gráfico es evitar confusiones.
Ejemplos: ñaghuarú, ágha, aghaité, jherughua (negación equivalente
a: no sé). La presencia de este acento gráfico nasal agregado, impone
la de otro gráfico anulador, siempre que aquél no sea el principal del
vocablo. Ejemplos: agha, ágha y aghaé.
En vocablo que contenga una sílaba con el grupo gh y otra con
nasal forzosa impuesta por m, n, ñ, habrá que anular ambos acentos
con un gráfico que determina el principal: ghuaimí (anciana).
39.— Para evitar acumulación de acentos gráficos, se traslada el
acento haciéndolo coincidir con la sílaba tónica. Este caso ocurre en
palabras compuestas. Ejemplos: teta (país, nación), tetaihguara (en
vez de tetaihguara: conciudadano).

36. — Si en un vocablo entran dos sílabas nasales forzosas (impo
sición de m, n, ñ) es preciso anular uno de los acentos por medio de

40.— Palabra grave terminada en o debe acentuarse, siempre
que sea necesario anular acentos nasales anteriores: mihangecói, mi-

— 186 —

— 187 —

�ap oipaui jod sojua^B boj ap oun jBjnus ospajd sa fu 'u 'tu ap nppis
-odun) bbsozjoj sajBSBU BBqBjis sop uejjua ojqsaoA un us ig — *og

-ivx 'ipoa^uvvtiu :sajoiJajuB sajBSBU sojuaaB jBjmre oiJBeaaau Bas anb
ajdmais 'asiBnjnaaB aqap 10 ua BpBuinuaj 3abj3 BjqBjB^ — *q^

— 981 —

— ¿81 —

• (oirepBpnpnoa :vuvn8vtntaj ap z^a
na) vjnnSvmjaj '(uopBu 'siBd) jaj isojdmafg •BBjsanduioa sBjqsjBd
na 3Mnoo osea ajsg 'Boino^ BqBjis bj noa Jippuioa ojopuapBij ojuaaB
ja BpBjSBJj as 'sodijbjS sojuaaB ap uopBjnmnaB jejia^ bjb&lt;j — "(jg
•(bubioub) yuitonuS :jBdpuijd ja Buiuua^ap anb odijbjS un noa
sojnaaB soqmB jB^nuB anb BjqBij 'u ' 'tu jod Bjsandim bsozjoj jbsbu
noo bjjo jÍ i^íí odnaS ^a noa Bqsjis Bun BSnajuoa anb ojqBooA ug
•aavjji) A vifiy 'vtjSv :sojduiafg "ojqBaoA
jap jBdpuud p Bas on janb^ anb ajdmais 'jopBjnuB ootjbjS ojjo ap bj
auodun 'opbSsjSb jbsbu ooijbjS ojuaaB 3jsa ap Biauasajd vj • (ae on :b
ajuajBAinbs uoiasgau) onuSruavf 'atinuSn 'ot(Sv 'njtmi{8vu :8O[draafg;
•ganoisnjuoD jb}ia3 sa o^ijbjS jesen ojna^B a^sa ap jad^d jg; *Bpmbr[ sa ib
• bj b anSis anb jbdoa bj b á 'Bpinbij sa ou BqB^s bj ts 'ainam^is [bdoa
bj b ooijBjá jesBn o^naaB jb^3j3b somepnainoaaj 'w 'u 'tu v\ anb nrn?
8Bin ojqBooA ja bzijbbbu á jbsb^ sa t{S odnjS ja opuena uny — *gg
• (odnraij
oaod ap ojjnap 'ojnojd) ^twwvu^^o '(ooijb^S jbsb^ ojnaoB noa
Bjnjrupsa :ouboj33 ojnjnj un na 'biibubiii anSajj opnBno) otu.n j.9p0
'(bububui) oua^o '(jaaauBUiB) Bpo :ojdtnafg -ojojisodB jb a^uanSis
jbooa bj ajqos ooijbjcS jbsbu o^uaoe nn jBajdoia ouesa^an Bjaa 'jbsbu sa
BnjoB anb na ojq^ooA ja ig 'p^pijESBu Baiptn ou ojoj^sods jg; (p
íjbsbu sa ou (JaBJixa 'JBjmb 'jbobs) o BjnojjjBd bj anbjod
'Buioipi jap BDijauoj bj Biuajou. as gtpvi[{ Jiqoosa jb ¡Ba^aiioj ns
sa e^uoioBjsojinBin SB^na ap eun 'Bn^uaj bj ap oma3 ja ajdmais jeiad
•991 anb ^Bq anb souiBsuad anbjod 'uoianjos Bjamud bj souiBpidojd
soj^oso^yj 'o bj b i% ap [bsbu ojuaoB ja jBpBjsej) Bijas ajdutis oj ojad
H} bj ap jbsbu oinaoB ja asopuBAjasnoa o bj asjBniua^s aqap anb ^oipui
Braoipi jap Ba^auoj B^j •o^joi//' o pj.t vyl A. (npjodsa 'Buidsa 'oujana)
rivijt :ojdmaC^; •[Bdionod ja ojjo A pBpijBSBu ap ja oun 'sojnooB sop
bojío Jiqpaj aqap ojqsaoA ja 'ojoijs^dB jap sbui b :spnp o ojoijjuo^
un aanpoad as 'ootjBJá jbsbu oinaoB BAajj apaaaiuB aj anb ojqe^oA ja
ig *(o].n aaB ja BjnnB o jad) JoijajuB p^pijBSBU bj BjnuB 0^ (a
io^Jtto iojpimui :joiia}UB obozjoj jbsbu oiuaa^ ja Bjnuy (q
i (Baoip
-ubui .pjpumu) o¿pwrui :joij3jub oipijdrat omaaB ja Bjnuy (b
¡sajuaraS
-is BejSai sbj ap ojjnap snias ojoaisods ja 'ouioob ap uopunj n^
• (ojqraoq jb auj^a ap aaAOjd anb jbui
-iub A anisa :pfos) ops i(9pi([) ^pi[{ :ajuamSis jbooa bj ajqos appm
a (oAijoadsai ojn^idBa J3a) ojnaoB jod ajBA ojoj)sodB jg — *¿g
"(jIJjaApB) npuVUOtUOlU '(opBAJBUI
o ojBm inm) ajmuou '(jBfndraa) vuvujtu '(b3i^o[oitui aiuoidaas A
ojq^ip) fpuotu '(ojBm) vuvu rso^dtnaf^ •sosozjoj ssjbsbu sojuaaB bbui
o sop soj b BjnuB oaijBjS ojua^B ja 'a^uauíjBuopdaoxg "ojqBaoA jap
j^dpuiid oiuaaB ja Buinuajap oduiaii oinsim jb anb 'o^ijbjS o^u^aB un

•pí ÍB^ijiSBjq o jdnj buijoj (vutuvo
•vu Bjqajna) BABnSBJBd buijoj (mnuvo
-ou Bjqajn^) BUBnSiJiqa buijoj
BaijjsBjq o jdnj buijoj
B^Bn^BJBd buijoj
BUBnSuiqa buijoj
BoijiBBjq o idnj buijoj

'Pívutunsnqj^

Tí

•(nsnqw b oppajBd) vun
-*pi vunsnqj^^
--pi
nsnqj^^
-(ejinSuB) nsnqj^^
-*pi

buuoj -*pir—-.•;
ojjiqa buijoj - (nj.v n'uSvu b oppajBd) vanan
:sauopBUBA sbj^q
osozjoj A oaijBjS sajBssn soiuaoB boj jBjnuB BJBd 'n ej
ajqos ooijbjS ojuaaB JBAajj aqap 'jbooa na Bpeuiuuai ^abjS opuais uny
•3ABns Anuí JBUij BqBjjs bj noa 3abjS sa ojqsaoA ja (BJi[iSBjq o idni
buijoj) vunjvnuSou soraiquosa ig •saJoyjajuB osozjoj jbsbu jb A ooij
-bjS jbsbu jb BjnuB anb '[buij ooijbjS ojuaoB ja opuBuimopajd 'opngB
aAjanA as ojqsaoA ja (o^en^BJBd) nuonuSou opuaiquasg • Bjarajjd
bj b jBpiui u bj Jod ojsanduii osozjoj jbsbu ja BjnuB ^qBjrs BpunSas
bj ap o bj ajqos jbsbu ojuaaB ja :3abj^ ojqe^oA sa (BUBnSiJiqa buijoj)
tuvtiv^v^ 'jepiui u bj Jod oisandun jbsbu ojuaas ja BjJBunuop anbjod
'bsozjoj jbsbu Bjnfnjpsa Bijas nJvnSvu opnaiquasg " (B^ÍBtiáBJBd buijoj)
nurnitiSnu :buibj bj un^as uoiaBn^ua^B bj na sauopBiJB^ — -gg
•iMwovt'o 'vu^ifiau :so[diuaf^ -Bjajdnioaur o ajuapaj
uopnjoAa ap ajduiais isbd 'sttísandraoa ssjqBj^d ouioa iiBjuasajd as ojpg
•SBjnfrupsa BBjqej^d ap sojdraafa boj sojbj nos iubjbii^ u^ — *^g
•Bjajaoja
'(avfou) ^ufou iutuooouiau 'viudooui 'vmvo :sojduiafa eajnamáis
boj
uBjsa O8B3 ouistui ja ug 'jeioiui tu bj jod Bj^andiui Bjsa tbA ojqBooA jap
p^pijBSBn bj anbjod 'oaijBJ^ ojua^B ja noa 'buijoj BpunSas bj asjuajajd
aqap anb someuidQ ¿nuiotu o ndiotu asjiqijasa aqaQ? •nutotu buijoj A
'ui bj jod ojsandiui osozjoj jbsbu Buiauoj 'oui b BjdooB as jbsbu oaij
-bj^ ojuaaB uoa jbbbu opnáB o^cjedoa 'tu¡ 'oi^ijjuoa ap osea un aaajjo
nji-otu-^u A nut-otu ua asjejjoJJBsap jb '(ojauBdtnoa) rui :so[diuafg[
•Bjjpuas sbui uopnjos omoa 'ojauíud ja ajdmais juajajd 'oaijBj^ jbbbu
oniaas A oaijBXá ojuaoB ajjua Bpnp o ojaijjuoa opuaiqBjj (^
•oaijBjS ja Jod opBjnire opis b^bij
ojuaaB ja anbuns 'jbsbu opuais Btiuijuoa ojqs^oA ja A pBpi[B8Bu ap ou^is
ns apjaid ou v bj 'sosbd soquiB ug -avySv na oaijBjS ojuaaB uoa opnSs
na A (buijb A BjoqB) vySv ua oaijBj^ ojuaaB uoa 3abj^ na buuojbubj)
as '([buij o bj ap odijbjS jbsbu ojuaaB js jod) opnSB ojqsaoA 'vvüd
:sojduiafg 'soiuaaB SBuiap soj eopoj b ejnue o^ijbj^ ojuaaB jg (j
•aja 'yttwo
-om.a u 'ytuoootu '(japuoasa) uiuv^ •ooijbjS j^ jod op^jnuB opis bu

�hatimói. Esta regla no rige en los casos en que la o es acentuada por
m, n, ñ, anterior: jhemoi (comezón), jhenoi (llamar), jheñoi (naci
miento de planta), nei (sí: aceptación, afirmación).

Ejemplos de yepé y yepe en oraciones:
1.) O mihi yepé co co ihvik... (Y la tierra ya se había movido
cuando el momento que se estableció con precisión);
O mihi yepe co co ihvíh... (Y sin embargo se mueve... —la

41.— Palabra grave terminada en vocal seguida de o (no dipton
go: supresión de v débil), debe llevar acento. Ejemplos: itapúa (de
itá-i-pú-va), ñe'engúa (de ñe'é-ngú-va), pirúa (de pirú-va).

tierra—);
2.) Re yú yepé pa (¿pudiste venir antes de...);

42.— Acumulación de acentos. Sólo se producen en palabras
compuestas, y pueden agruparse en varios casos:
a)Uno o varios acentos (implícitos, nasales o gráficos). Si el
acento nasal es forzoso, anularlo con un gráfico en la sílaba tónica
principal: ñacurutú (buho), ñacaniná (culebra también llamada mbusur'á). Si el acento es nasal, anularlo con un gráfico conservando aquél:
ñaghua'rundíh (especie de hierba medicinal), tetaíhguára (conciuda
dano, compatriota).

b) Tové y tove en oraciones: (Ver Negaciones).
Tové es adverbio de negación, o más bien una interjección nega
tiva. Se lo emplea como contestación a una proposición. Ejemplo:

b)Palabra compuesta por fonema nasal más vocablo no nasal
que determina el acento principal, debe llevar dos acentos: uno el de
nasalidad y otro el tónico principal (gráfico). Ejemplo: ti-pucú, timbucú. Si el acento nasal coincide con el tónico, basta un acento nasal
gráfico: guihratí, (garza blanca), tuyutí (barro blanco), carapd (ar
queado, curvo).
c)En palabra compuesta por fonema nasal unido al siguiente
por n, el fonema nasal pierde su acento nasal gráfico y el vocablo
recibe su tónico gráfico sobre la sílaba principal: ti, tinguasú (nariz,
nariz grande). En este caso el acento gráfico nasal se vuelve innece
sario porque la re que actúa como unión también actúa como nasalizadora. Lo mismo ocurre en: camuatí, camuatindíh; irü, irunguéra.
d)En palabra compuesta con varios vocablos acentuados, prima
el acento principal, salvo casos de interés científico especial: ihvateté
(altísimo, aplicado también al Dios guaraní), guihrarechapaco (cuer
vo, también ihrihvú) formado por: guihrá-rechá-pá-co.
43.— Lo mismo que ocurre en castellano, en guaraní hay nume
rosos vocablos homónimos. El acento ayuda a evitar confusiones en
la mayor parte de los casos. Ejemplos:
a) Yepé y yepe. 1.) Yepé, adverbio de tiempo: indica que un
asunto ocurrió antes que otro. Ejemplos:
a yú yepé (vine antes que ocurriera un suceso) ;
to ú yepé ke (que venga él antes que, etc.);
2.) yepé. Conjunción adversativa: aunque, a pesar de. Ejemplo:
yepé mo o ú ra'e (y aunque hubiera venido o viniera) ;
3.) Yepe. Sustantivo. Libertad, según Montoya. Ejemplo: "Yepe
guíh pe rrepública oicó ma" (La república nació bajo el signo de la
libertad: Himno paraguayo en guaraní por Leopoldo Benítez);
4.) yepe. Adverbio de duda. Ejemplo: oicó yepe pa (¿habrá
sido, ocurrido?) ;
5.) yepe. Adverbio de comparación. Ejemplo: che yepe ayú
(hasta yo mismo vine). Vpeva yepe vé co (hasta eso, el colmo, el lí
mite de lo creíble.

líe yú yepe pa (bien, pero has venido, o viniste) ;

—Re jhó ta pa (¿Irás)
—Tové
(No). agudo sin acento, es adverbio de afirmación. ¡Mis
Tove, vocablo
terios de la lengua! Pero tove, afirmación, lleva en sí una negación
implícita.
Ejemplos:
Tove to
ú (bien, que venga, ya que no puede dejar de hacerlo) ;
Tove ta jhá (voy, me marcho, ya que no puedo quedar);
Tove ta yapó (lo haré, a pesar de mi deseo de no hacerlo; no
pudiendo evitar el hacerlo; contrariando mi voluntad de no hacerlo).
El verbo del cual tove es complemento, se usa generalmente en
futuro, y la partícula mba'e completa siempre, o casi siempre, la frase.
Mba'e (cosa, cuerpo, ente) se traduce por: qué, cualquier cosa, lo
que fuere o lo que sea, y su acepción en la frase es un poco elástica:
bien, ya que Vd. lo dispone así; ya que no hay otro camino; sea lo
que fuere; en vista de que; a falta de otra cosa, etc., etc.
44. — Los pronombres personales llevan acento, a excepción de
jha'e y jha'ecuera (3.a persona singular y plural, respectivamente):
che (yo), ndé (tú), ñandé (nosotros, incluyendo el interlocutor de
quien habla), oré (excluyendo al interlocutor), pee o pandé (vosotros.
La forma pende es usada en Corrientes).
Los pronombres posesivos no llevan acento, excluyéndose de esta
regla a los de 3.a persona de ambos números, cuyas formas son varia
das, siempre diferentes a las formas personales: che (mi, mío), nde
(tu, tuyo), ñande o ñane y ore (nuestro), y pende (cuera) o pene
(cuera). Las formas ñane y pene, derivadas de ñande y pende son
variantes para acompañar a sustantivos nasales, como se verá en el
capítulo respectivo.

Ejemplos:

Che a yapó che roga ra - Yo construyo mi casa;
Ndé re jhó nde roga pe - Tú vas a tu casa;
Jha'e o jhó so'o recavo - Él va de caza;
Ñandé ya recó ñande có - Nosotros tenemos nuestra chacra (incl.);
Oré ro guerecó ore yagua - Nosotros tenemos nuestro perro (excl.);
Pee pe recó pende ihgava - Vosotros tenéis vuestra canoa;
Jha'ecuera o jhó i có cuera pe - Ellos van a sus chacras.

45. — Pé j pe. Pé es adjetivo. Indica anchura, y por derivación,
chato. Pe es preposición que con frecuencia desempeña función de

— 189 —
— 188 —

�— 681 —
ap uoionnj Buadmasap Bionanoaij uoa snb uopisodsjd 83 a^- *o)BU3
'nopcAijap jod ^ 'eaiupuB Botpuj -OAijafpB sa aj -ad A aj — '&lt;j^
•SBJDBijo sns b uba eojj^ - a&lt;í vjano po i pyt o vjanoapyf
íboubd BjjeanA siana^ sojjoso^ - vavSyi apuad poaj ad aaj
i ('joxa) oj^ad ojjsanu eomauaj soiioso^[ - vnSvX ajo poajanS oj ajQ
í ("pni) bj^bijo Bjjsanu soraanoj so-nosof^ - po apuvu poaj vX a
íbzbo sp ba [^; - oavoaj o^os pyt o
ÍB8B3 nj b bba nj^ - ad JtSou apu piff ai a
ÍB8BD ira oÁnj^snoD oj^ - vj vSoj at¡o pdvX v a

ja na BJ3A as oraos 'bsjbsbu soAiiUB^sns b JBUBdtnoaB BJBd
uos apuad A apuvu ap SBpBAuap 'auad Á auou sbuuoj mj ()
anad o (Bjano) apuad L '(ojjsann) ajo A axmu o apuou '(oXnj 'n^)
apu '(ojtn 'ira) at/3 :sa[Bnosjad sbuuoj sb[ b sainajajip ajdraais 'ssp
-buba uos sbuuoj sBiín^ 'sojarana soquiB ap Bnosjad B-g ap so[ b B[3aj
Bisa ap asopuainpxa 'o^u^oB uba^^ ou soAisasod sajqraouojd so^
• (sa^naijjo[) na Bp^sn ea apuad bihjoj B^j
•8ojjo8oa) apuad o aad ' (jo^n^o^ajuí [b opuoÁnpxa) ajo ' (BjqB^ namb
ap Jo;noo{aa^ui ^a opua^npai 'sojjosou) apuvu '(ni) apu '(oií) ayo
: (ajnaniBApaadsaj 'pjn^d j JB^nüuis Buosaad B-g) vjanoaput A a pul
ap nopdaaxa b 'oiaaaB uba9J( sa^nosjad sajqraonojtd ao^ — -^^.
'^)3 ''3)3 'B8O3 BJ;O 3p B^[BJ B Í8tlb 3p B)8IA ^3 í 3J3II
o\ B38 íouiuibo oj^o ^^q ou 3nb b^ íjsb anodsip o^ *p^ anb bá
q
:B3i}8B[3 oood nn ss ^sbjj B[ na n^pdaas ns j 'eas anb o[ o ajanj anb
o^ 'B8O3 j^inbjBna 'snb :aod aanpBJj as (dina 'odJtsna 'bsoo)
•^sBJj bj 'sjdraais I8B3 o 'sjdoisis Bjajdraoo avqiu B[noijJBd bj A 'o
na a)nara[BJ3ndS Bsn as 'ojuauíajdraoa sa anot \buo [ap oqjaA [g
•(o[J33Bq on ap pEjon^oA ira opnBiJBJjnoo íojaa^Bq [a jejia^ opnaipnd
on ío^a^Bq on ap oasap ira ap JBgad b '3JBq oj) pdvA vj aooj;
i (JBpanb opsnd on anb vA 'oqajBra sra 42oa) vt¡[ j
i (o{jaoBq ap JBÍdp apand on anb vA 'e^naA anb 'naiq) n o%
iso^dinafg •B
uop^Saa Bun is na ba^^ 'nppBra^ijB 'aaoj ojaj ¡BnSua[ B^ ap
[! •uoiDBtojxjB ap oiqjsAp^ ss 'ojuaOB nis opnSB O[qB0OA 'aao^
*(M) ?nl—

(sbjj?) vd o^ puf aj^—
ra^f^ 'uopisodojd Bun b n9pB)sa)no3 omoo Ba^draa o^ ag -bai^
uoiaaafjaini Bun naiq ssra o 'nopsSsn ap oiqJ3ApB sa aoo^
*(eanopBSa^[ ^^\) :sauoiovjo ua aaot ^ fnoj^ (q
i (ajsxuiA o 'opiuaA s^q ojad 'uaiq) vd adaX n^ ay
í (• • -ap sa^uB JiuaA ^jsipnd?) vd adaK n^ a}j

(o-^

í (BJJ3IJ
b^— •••3A3nra 38 oSiBqras uis j^) •••umui oo oo adaX, ivtui q
i (noispajd nos ops^qB^sa as anb ojuaraota p opnsn^
opiAora Bjqsq 38 vA BJjaij bj j^) —^aijt oo oo adaÁ ívtw q (o*-[
:sauoiovjo ua adaX X adaX ^p sojdwaf^

— 881 ~

-i[ p 'oni^oa p 'oea B^SBq) oo ao. adaX vaad/j *(aoiA*3jqi3J3
orasirao[
oÁap
Bjs
nÁo adaX a^o :o[dmaf;¡j •n^pBJBdrao^ ap oiqjSApy -adaX (0-s
BjqBq?) vd adaK poto :o[draafg; "Bpnp ap oiqjaApyí (¿opiJjnao
-adaX (o'f'opte
i (zajiuag op^doa'j Jod jUBa^nS na oiBn^BJBd ouuiijj :pBj^9qi[
bj ap onSis p ofBq oiobu B;)ijqnd;&gt;j b^j) uvui poto votjqndajj ad umS
adaj^n rojdraafg^ 'BJÍoínoj^[ unSas 'psjjaqi'j -OAijuBjsng -adaj^ (o"g
í (BjainiA o optnaA Bjaiqnq anbunB A) a(vj n o oui adaX
^ojdraafg^ *ap JBsad b 'anbunB :baijbsj3apb uoiaunfao^ ydaX (0*jj
i (*^^3 'anb S9jub p bShsa anb) a^ adaX n oj
i (osa^ns nn viainnoo anb sajutt aniA) adaX nX b
:so[dui9f^ -ojjo anb sajue oijjnoo oiunse
nn anb s^ipui :odraaij sp oiqjaApB 'ada^ (o'j; -adaX A ^da
(b
:Bo[duiaf^ -soseo soj ap 3)jsd jo^Bm bj
n^ sauorsnjnoo jbíias b Bpn^B ojuao^ j^ 'soramoraoq sojqBaoA sosoj
-arann ^sq jubjbu^ ns 'ouejp)SB3 ua ajun^o anb orasira &lt;yj — -&lt;¿f
•oo-vd-pqoaj-vjqmi :jod op^rajoj fnauijut naiqraB) 'oa
-jan^) oondvyoajvjum^ ' (iuBJBn9 soiq jb naiquiBj opBaijdB 'oraiejijB)
atajvcivt :jBpadsa oaijjjnap sajajni ap sosb oajbs '[Bdpuwd oinaaB ja
sraud 'sopBnius^B sojqe^oA soijba noa Bjsandmoo BjqBjsd u^ (p
'VjanSurui 'nji íyipwjvnutvo 'íjvnutvo :na ajjnao orasira o'j -BJopBz
-ijbsbu orao^ sniaB naiqraB) U9inn oraoa Bnj^B anb u bj anbaod oijbs
-aaanuí aAjanA as jeseu ooijbjS oiuaa^ ja osbd a^sa n^ * (^puBjS zijbu
'zijbu) nsvn^ujt 'p ¡pdpuud Bqejjs bj aaqos oaijBjS o^iuoj ns aqiaaj
ojqsaoA J3 A ooijbjS jbsb^ ojnaoB ns apjaid jbsbu Braauo^ ja 'w jod
ajuaingis jb opiun jbsbu bui^uoj jod Bjsandmoo Bjqsjsd u^ (3
•(OAjna :o3ijbj^
'op^anb
-jb) odvjvo '(oauBjq oxiBq) tjnXnt '(Bonsjq bzjb^) íjvuymS
[BSBU OJU33B Un BJSBq 'O^IUO) J3 HO3 3ppniO3 [B8BU O)U33B J3 Ig •notiq
-Míij cnond-it :ojdraaf^ '(ooijbjS) jBdpnud ooinoj J3 ojjo A pepijBSBu
ap J3 onn :so)ua3B sop jba3[j aqap 'jBdianud ojuaDB ja Buinuajap anb
jBSBn on ojqBOOA sbui jbsbu Braauoj Jod. Bisandmoa BjqBjB^ (q
* (BjoiJjBdmoa
'ou^p
•Bpnpnoa) vjvnSyiptaj '(jBupjpara Bqjaiq ap aiaadss)
yipunJvnySvu
:janbB opuBAJasuoa oaijBj^ un uoa ojjejnuB 'jbsbu sa oiuaae ja ig •(yjns
•nqw BpBmBjj naiqraB} Bjqajna) vutuvovu '(oqnq) ntrunovu :jBdpmjd
boiuo; BqBjjs bj na ooijBjá nn nos ojjBjnns 'osozjoj 83 jbsbq ojuaaB
J3 ig * (booijbj^ o ssjesBn 'soipjjdrai) sojuaoB soijba o ou[ (b
:sosb3 soijba na 38.rBdn.i^B u^psnd A '8B)93ndmo3
BBjqsjBd na na^npojd as ojog 'eojaa^B ap nopBjnran^y — -^f
•(va-njjd sp) vruid 'fva-nSu-atau sp) vn3uatau '(va-nd-t-vjt
ap) vndvjt :sojdraaf^ 'ojuaoB JBAajj aqap '(Jiqap a ap upisajdns :o^
-uojdip on) o ap BpinSas [bdoa ua BpBuiraJ^) 3abj^ BJqBjB^ — -\f
•(uoiobuuijb 'nopB)d33B :is) íau '(BjuBjd ap oinai
-j5bu) touayt '(jbotbjj) touayf '(uozarao^) touiayf :jou3)ub • 'u '
jod BpBIlJuaOB 83 O BJ 3nb U3 8O8B3 BOJ U3 ^%\X OU Bj^sj BJ

�adverbio y es forma moderna apocopada de upe. En determinadas
circunstancias deriva a ve. Ejemplos:
ña'embé (vasija chata, plato playo. Formación: ña'é-pe: vasija
ancha o playa), i pé (es chato, ancho);
cheve (a mí; formado por: che-upe), ndeve (a ti; formado por:
ndé-upe), o jhó pihpe (al ir, yendo, con ir), caraí pe (al señor),
e me'é yagua pe (da al perro o al tigre).
Como adverbio, pe (apócope de upe) significa ese y aquel. Ejem
plos: up'éro (entonces, en aquel tiempo), pe mbaracayá (ese gato).
Con el sufijo va forma un vocablo adverbial de tiempo, compuesto,
conservando en este caso su forma clásica upe. Ejemplo: upeva (así,
aquel y de esa manera). Upeva suele variar modernamente en upéa,
perdiendo la v débil y adquiriendo acento gráfico. Esta última forma
evolucionada no es aceptable, pues no es un caso de evolución sino
más bien de corrupción.
La forma upe todavía subsiste en muchos casos y significa: aquel,
espacio o especie, cierta vaguedad. Ejemplo: upeva upe caraí ndayé
raca'e (érase que se era; el rey aquél —subentendiéndose un rey de
remotos tiempos— de quien hablamos, estamos hablando o hemos
hablado al principio; una persona de existencia legendaria, etc.).
La forma upe todavía subsiste en muchos casos y significa: aquél,
pero indica. cierto énfasis sentimental. Ejemplo: upe ñane reta (esa
o aquella nuestra lejana patria), upe che renda (ese, aquel mi caba
llito —subentendiéndose que era un animal muy manso, muy brioso,
que se adueñó de nuestro cariño y al que siempre recordamos—),
upe che rú (aquél que era mi padre, y a quien hace años no veo).
46. — Palabras compuestas de sílabas o fonemas nasales opuestos
a la del acento principal, técnicamente deberían llevar varios acentos:
uno o varios nasales y uno o varios gráficos. Para evitar complicacio
nes, bastará asentar un acento nasal gráfico sobre la sílaba tónica
principal. Ejemplo: Ihaca-ro'ihsá (cabecera fría de agua, nacimiento
de arroyo o río pequeño) queda con un solo acento: Ihacaro'ihsa en
paraguayo e Ihacaro'ihsa en chiriguaná (este vocablo se ha corrom
pido en Ñanearainza, forma hispanizada que aparece en los mapas
bolivianos de la región oeste del Chaco Boreal), caa-ihsá cambia en
ca'aihsa (fortaleza, reducto fortificado), itá-mará-tíh en itamaratíh
(lugar abundante en piedras buenas para hacha de guerra), uperámo
en upéramo o upero; upe-maró en upémaro, etc., etc.
41 bis. — Conflicto en el caso: nei y neí. Ambas son formas diferen
tes del mismo vocablo. Adverbio o interjección afirmativa. Acepción:
bien, bueno, ya, cómo no, allá voy, está bien, etc. La forma nei (grave
con acento nasal forzoso) es la corriente para contestar aceptando una
opinión, orden, disposición. La forma aguda: neí (con acento gráfico
que destruye el acento forzoso) indica superioridad en jerarquía
autoritaria para quien habla. Neí indica irritación, énfasis, cierto
desagrado, mando.
42. — Excepciones en la acentuación. — Las excepciones a las
reglas de acentuación en guaraní, pertenecen a dos grupos: a) las de

tipo corriente, que, como hemos visto someramente, son muy reducidas
en número: pronombres posesivos y palabras homónimas entre sí;
b) las del segundo grupo pertenecen, antes que a la ortografía, a la
sintaxis, o más bien dicho a la literatura. Este grupo de excepciones
en la acentuación constituye uno de los capítulos más interesantes del
estudio de la lengua guaraní, porque se adentra en su genio.
En la poesía en verso y en prosa, no sería posible expresar el
pensamiento, en guaraní, con suficiente elegancia, con fluidez, con
elevación y hasta con precisión, si no pudiéramos emplear el precioso
instrumento que tiene la lengua a disposición del artista.
Conocer las reglas gramaticales para el uso de los acentos, es
solamente disponer de la técnica. Conocer los recursos del acento es
penetrar en el terreno del arte, dominar la oratoria y la literatura.
En guaraní, ninguna regla de acentuación, tanto de las estableci
das brevemente en estas anotaciones como cualesquiera otras que
aparecieren en otro lugar o tiempo, podrá ser absolutamente estricta.
Una rigidez semejante mataría inmediatamente la exuberante elasti
cidad de la lengua, aniquilaría su genio. Pero, pasando al otro extremo,
un tren de violaciones al azar sería de efectos igualmente perniciosos.
El régimen de los acentos en guaraní permite y aun exige licen
cias, amplias licencias, pero nunca violaciones.
En guaraní se da vida al lenguaje hablado o escrito con el ritmo
y la cadencia de las frases. Y el ritmo y la cadencia dependen de la
acentuación.
Con frecuencia la cadencia impone la supresión de uno o varios
acentos o la aplicación de uno o varios donde no los hay gramaticalmente. El mismo fenómeno ocurre en castellano y probablemente en
todos los idiomas del mundo, pero en guaraní es mucho más frecuente
que en castellano.
Un acento suprimido o agregado en una sílaba, agrega o quita
énfasis, intención, ironía, angustia, resignación, dolor o alegría a toda
una frase. A veces a todo un párrafo.
No es posible establecer una reglamentación precisa para el empleo
de las excepciones sintáxicas del régimen de acentuación: es el artista
quien crea en cada caso una especial para su uso. Sin embargo, nos
permitimos consignar algunas indicaciones muy elásticas que quizá
pudieran guiar al estudioso del guaraní:
a)Cada persona debe tender a crear un "estilo" propio en su
lenguaje hablado y escrito. El "estilo" consiste en la manera peculiar
—mezcla de fondo y de forma— que se imprime al ritmo y a la
cadencia de su lenguaje.
b)El buen hablar es la mejor guía para crear el propio "estilo"
y para mejorarlo constantemente.
c)Aun dentro de la infinita elasticidad del régimen de excep
ciones de la acentuación, siempre es posible una sistematización de
mayor o de menor amplitud. Cada uno es juez y parte en la elección
de los medios y de los caminos a seguir.
d)Cada persona debe hacer lo que el pintor con la ciencia y
el arte de la pintura: la calidad y la diversidad de los colores son

— 191 —
— 190 —

�— 161 —
nos sajojoo soj ap pspisJdAip bj A pBptjBa bj :Bjnjmd bj sp ^ijb ja
^ Biouap bj dos Jojuid [9 anb oj jaasq aqap Boosjsd BpB[) (p
•JinSas b somniBO so¡ sp A eoipara eoj sp
uopoaja bj a^ ajJBd ^ zsnj" ss oun BpB^ -pmijdmB jouara 3p o jo^bhi
sp uoioBzijBins^sis eim djqísod ss ajdinais 'uopEn^uaoB bj sp sanop
-da^xa ap uaraiSaj jsp pBpppsBjs bijuijui bj ap ojjuap uny (a
•ajuaraainBjeuoo ojjBJofam BJBd A
wojii83Jt oidoíd js JB3JD BiBd BjnS jofaui bj 89 jBjq^q uanq j^ (q
•afBn3ua[ ns ap BpuapBD
bj b A oraiw jb amudnn 38 anb —buijoj ap A opuoj ap Bpzara—
jBijnasd bjsubui bj ua ajsisuoa ttojiisa?, j^ 'oiuasa ^ op^jqBq af
ns na oidojd Mojii8S5&gt; un jbbjo b jspusi aqop Buosjsd BpB^) (b
:iuBJBn^ J3p osoipnjsa jb JBinS uBjaipnd
Bzinb anb 8B3iisbj3 ^nni sauopBDipni 8BtmS(B aBuSisnoa sorapiinaad
eou 'oSjBquia uig -osn ns Bj^d [Bioadsa Bun osbo spe^ na Baja uainb
bjsijjb p sa :nopBninaoB ap naiuiáaj pp SBotxBjnis sauopdaoxa sbj ap
oa^dtna p BiBd Bspaad uopBjuauíBf^ai Bun Jaaa^qBjga apqrsod sa o^¿
•ojBjjBd un opoj b 8333A y "asBaj Bim
Bpo^ b BijgajB o Jo^op 'nopBuSisaj 'BpsnSire 'bihoji 'nopuajuí 'sis
Bjxnb o bS^j3b 'sq^^js Bun na opB2ajB o opinnadns ojubob u[\
•onB^pisBD ua anb
ajuanoajj srem oqonni 83 inBJBnS na ojad 'opuntn pp semoipi so\ sopo^
n3 ajaainap^eqojd A onBfja^SBO na ajjnao ononi9uaj omsito ^^ 'ainam
^eq soj on apuop soijba o onn ap uopBoijdB b^ o soiuaoB
o oun ap uoisajdns bj anodmi pnap^a bj Bpuanoaaj

p

bj ap uapnadap BpuapBO bj j ouijij ja j^ -sasBij sbj ap BpuapBa bj A
ounii ja uoo ojijosa o opsjq^q afBnSuaj jb BpiA Bp as juBJBnS ng[
'sanopBjoiA Bounu ojad 'SBpna^ij SBijdniB 'SBp
-naaij aSixa unB A a^tuijad jubjbiiS ua gojuaaB eoj ap nami^aj [^j
*eosopinjad ainani^BnSí soi^aja ap Búas jbzb jb sanopBjoiA ap naj) mi
'oraaj^xa oj^o jb opnBBsd 'ojaj 'oiuaS ns BjjEjinbiuB 'BnSuaj bj ap pBpp
-i^SBja aiUBjaqnxa bj ajnatirBjBipatnni BtJBjBtn ajuBfamas zapiSii Bn^
•BiaiJjsa ainaniBinjosqB Jas Bjpod 'odraan o jBSnj ojjo ua najapajfidB
anb sbi;o BJainbsajBno onioa sauopBjouB SBjsa ns ajuaraaAajq SBp
-pajqB^sa sbj ap ojubj 'uopBn;uaoB ap Bjáai BunSmu 'juBJBnS u^
•BJtniBJajij bj A BijoiBJo bj mniop 'aiJB jap onaxiai ja na JBJiauad
sa ojuaoB jap 8osjnoaj soj jaaouo[) -BOinDai bj ap jcauodsip ajuatusjos
ga 'sojuaaB soj ap osn ja BJBd sapoijBtnBoS sbj^^j sbj jaoouo^
•bjsijjb jap uoptsodsip b Bn^naj bj auai^ anb ojuaranjjsui
osopajd ja JBdjdma soniBJaipnd on ts 'uotspajd uo^ bjsbi^ A nopBAaja
uod 'zapinjj no3 'BpuB3a[a ajuapijns nos 'inBJBnS ns 'ojuainiBguad
ja jBSsadxs ajqísod Bijas on 'bsoj¿ n^ A osjsa ns Bjsaod bj n^
•oiuaS ns na BjjuapB as anbjod 'juBJBnS Bn^naj bj ap oipnjsa
jsp saiuBsajaitn SBtu sojmjdB^ soj ap onn a^nipsuoo uopBnjuaaB bj na
sauopdaaxa ap odnjS aie^ 'BjnjBJajij bj b oqoíp uatq sbui o 'sixbjuis
bj b 'bijbjo;jo bj b anb sa^nB 'uaoauajjad odnxS opunSas jap sbj (q
íis aj^ua SBnnnomoq ssjqBjsd A soAisasod sajqraouojd : o jarana na
SBppnpsj Anxa nos 'ajuauíBJauíos o^sia soraaq oraoo 'anb 'ajuatJJOD odij

— 061 —
ap sbj (b :sodm9 eop b uaoauajjad 'juBJBnS as uopBnjnaaB ap sbjSsj
bbj b sauoiDdaoxa sb'j — •upjotmj-u aoo t&gt;j ua sauoiodaox^ — '^f
'opBjSBsap
ata 'sisttjna 'uppBjijji Boipui laj^^ 'Bjqnq nainb•opuBtn
BJBd BiJBjiJOjnB
bJBjaf na pBpuouadns Boipui (osozjoj ojuaa^ ja a^ínjjsap anb
ojua^B uoa) tau :^pn^B biujoj wj -uopisodstp 'uapjo 'noiuido
opuBida^B JBjsajuoa Batid a^aaijjoa bj sa (osozjoj [bsbu ojuaae no^
^abjS) tau Bnuoj vj -oja 'uaiq Bjsa '^oa bjjb 'ou ouioa '^A 'oasnq 'aaiq
:uopdaoy •baubuijijb uopoafjajni o oiqjaApy 'ojqeaoA omsira jap sa^
-uajajip sbuuoj aos SBquiy mtau A tau :obbd js ns oiojjjno^ — -siq f_f
•oí^ '"oja 'ojmuadn na pjviu-adn íojadn o oumuadn ns
outpuadn '(Bjjan^ ap Bipsq BJBd BBuanq SBjpaid na a^UBpnnqB jBSnj)
uttvjoiuvjt na utj-nuoui-vtf '(pB3!Ji)-ioj o^anpaj 'bz3[bjjoj) osyivvo
na BiqniBa vsyi-vtoo '(pajog oaeq^ jap ajsao aoiSaj bj ap sonsiAijoq
SBdBor soj na aaajBd^ anb BpBziusdsiq buijoj 'vzummouv^ na opid
•raojjoa Bq as o^qBDOA ajsa) BaBnSiJiqa na vsvt(ojD3VUj 9 oA^nS^ivd
ns vsiftfijo^mfj :ojuaoB ojos an nos Bpanb (ouanbad ou o oíojjb sp
o^uaituiaBa 'bu^b ap bijj BjaaaqBa) nsuf^^j-o^ovj lojdniaf^ 'jBdpoxad
boiuoj Bqejjs bj sjqos oaijBjS [bsbu ojuaaB irn jBjuasB BJB}SBq 'sau
-opB3i[dmoo JBijAa bjb^ -soaijBj^ 8ouBA o oun A sajes^a soijba o oun
:S0)U33B SOIJBA JBA3JJ UBJJ3q3p 310301631^331 'jBdpaild 01O33B JSp BJ 8
sojsando s^jbsbo sBiuauoj o SBq^jja ap sBjsanduioa SBjq^jB^ — -gf
•(O3A ou soob aa^q uamb b A 'sjp^d ira bjs anb janbs) tu auo adn
'(—eooiBpjoaaJ ajdraais anb jb A ouijbo ojjsana 3p oasnps as snb
'osouq Anva 'osubot jínin jeunoB un bjs anb asopuaipuajuaqns— oji[j
-eqB3 ira janbs 'asa) vpuau auo adn '(BiJjBd BaB.faj Bjjsana BjjsnbB o
B8a) vjad auvu adn :o[dtaaf[íj [Bjuaraijuas siSBjna ojjap BOipai ojsd
'janbs :B3ijiaSi8 A sos^a soqanra na ajsisqns BiABpo} adn buuoj B'j
•(•313 'BiJBpua^aj Biouajsixa ap Bnosjad Bun íoidpuiJd jb opBjq^q
eoniaq o opuujqBq soraBjsa 'sooiBjqBq uainb ap —sodraan sojoraaj
ap jíaj an asopuaipuajuaqns— jsnbs A^i J3 íBja 38 snb asBja) a^otu
ajíopu tvjoo adn vaadn :o[dniaf^ -pBpanSBA Bjjap 'apadsa o oiOBdss
'jsnbB :Boij;u^is A sobeo soqanuí ua ajsisqns BiABpoj adn buijoj B^
•nopdnjjoa ap oaiq s^m
oui8 nopnjoAS sp osea un sa ou eand 'ajqBidass sa on BpBnopnjOAS
buijoj Bmiijn Bis^ -ooijbjS ojuaaB opnaiJinbpB A Jiq^p a bj opuaipjad
'vadn us ajuara^ujapora jbijba a^ane nciad/j '(Bjauera Bsa sp A janb^
(isb) vaadn cojdraaf^ 'adn bsisbjs Bmjoj ns osbs aisa ns opaBAJssnoa
'ojsanduioo 'oduisii ap jBiqjaApB ojqsaoA mi srajoj va ofrjns js uo^
•(ojbS asa) vAvoouoqtu ad '(odmají jsnbB ns 'saanoma) ouadn :sojd
-mafg •janbB A sss b^ijiuSis (adn sp sdoaods) ad 'oiqjsApB 00103
* (3j^ii jb o ojjad jb Bp) ad vnSvX a(aui 9
'(jogss jb) ad tvuvo '(ji uoa 'opas^ 'ji jb) aduid puí o '(adn-apu
:Jod opBrajoj íij b) aaapu '(Bdn-atp :jod opBrajoj íim b) aoauo
i (oqauB 4oiBq3 83) ad t ' (B^Bjd o BqouB
bÍisba tad-apu :aopBinjoj •oÍB[d O}B[d 'BjBqo bíisba) aquia^u
: sojdraaf^ *aa b BAijap SBpuBjsnnajp
u^ 'adn ap BpBdoaodB eujapora buijoj ss A

�dados por el comercio, del mismo modo que las reglas precisas de
acentuación están contenidas en un brevísimo estudio gramatical. Pero
la fluidez, la vida, el contenido de la obra... no se encontrará jamás
ni en un comercio ni en una gramática.
43. — Ejemplos prácticos de excepción de acentos: •
a) Co re ñe'é va che ve yepi: lo que tú sueles decirme; los con
sejos que sueles darme;

Co yepí (yepivé) re ñe^é va che ve: lo que me has dicho (indica
do, aconsejado).
En el primer ejemplo, yepi (vocablo agudo cuyo acento se ha
suprimido para dar a la frase una cadencia especial que determina
una variación en el sentido de la oración) se traduce por: suele. En
el segundo caso, yepí (con su acento), indica un pasado lejano (más
lejano en yepivé) y un número preciso de veces: lo que me has dicho
pocas veces (2 o 3 veces). El tiempo está dado por el carácter del
tema que motiva la frase: puede ser un día, un mes, un año o una
década, pero en todos los casos será un tiempo preciso. Tanto el que
habla como el que lee o escucha la frase conocen a qué tiempo se
refiere el adverbio.
b) Nei, che reta mi, Paraguaíh poraité. Es sólo un verso. No
sabemos qué otros escribió el poeta antes y después de este renglón.
Pero el nei (sin acento gráfico agudo) está indicando: 1.) que en los
versos anteriores se habló de la belleza de la tierra nativa, de la
nostalgia del desterrado, quizá de lejanos recuerdos. Y que los ver
sos que siguen serán una*consecuencia de todo lo anterior: el poeta
ofrece regresar, prestar su lira y su canto para enaltecer aun más
las grandezas de la patria. Porque nei (con acento nasal forzoso)
en la ubicación en que le encontramos en este verso, es aceptación,
ofrecimiento, invocación, añoranza, ofrenda. Veamos a otro nei

Jha'é ojho catú rire catu, nico... Ahora bien: si él hubiera
sabido ir, entonces...
Las tres frases contienen los mismos elementos en cuánto a voca
blos, pero ritmo diferente, impuesto por variada aplicación de acen
tuación. La primera frase corresponde, sin duda alguna, a un relato
de la abuela a sus nietos o es parte de una súplica a un poderoso;
La segunda frase ha de pertenecer, seguramente, a una persona
herida en su amor propio, que explica los hechos amenazando;
La tercera frase tiene que ser comentario acusatorio. Sin duda
es una recriminación, una censura.
Si tuviéramos que atenernos a las reglas gramaticales de acentua
ción, las tres frases resultarían idénticas, con cada vocablo provisto
de su correspondiente acento tónico, implícito o gráfico: jha'e o jhó
riré catú nicó. El ritmo sería gramaticalmente perfecto, pero, por
desgracia, la frase carecería de sentido, es decir, de vida.
La abuela no hablaría con ese ritmo a sus nietos. Ni el líder
político apasionado y ejecutivo a sus camaradas. Ni el capataz de una
fábrica a sus peones o el sargento a sus hombres.
Corolario: el aprendizaje de la lengua guaraní impone el uso
estricto de las reglas de acentuación. El dominio de la lengua, más
y más a medida que se entra en los dominios de la oratoria y de la
literatura, exige la aplicación de un sistema personal para el empleo
de los acentos. En esta etapa superior del estudio de la lengua gua
raní, el régimen de los acentos no varía, pero se adapta a una nece
sidad de elasticidad que es propia de la lengua.

W. LAS NEGACIONES

actuando en frase diferente:
^Veí che reta mi, Paraguaíh poraité. El verso es el mismo. Sólo
ha cambiado de lugar un acento, saltando de una letra a la próxima.
El cambio gramatical es pequeñísimo, casi imperceptible. Pero el
sentido ha dado un vuelco.

44.— Las negaciones pueden agruparse en varias clases, según su
forma, según su uso: a) sufijos y partículas que acompañan al verbo
y a los sustantivos; b) vocablos de negación o adverbios; c) partículas
que se posponen al sustantivo o al verbo.

Para leer la primera frase, el poeta sin duda extendería las
manos en actitud de adoración, dulcificaría la mirada y la voz, casi
diríamos que lo estamos viendo en actitud de humillado suplicante.
Para leer la segunda, el poeta se yergue, cierra los puños, amenaza
con los brazos, la voz es tonante, el gesto iracundo. Porque el sen
tido de la frase es tremendo: patria bella pero ingrata... bien está

45.— El primer grupo de negaciones está formado por la par
tícula nda que se antepone al verbo, y por la partícula iri que se
pospone al mismo verbo. En la conjugación no puede emplearse una
sola de estas partículas negativas, sino ambas, invariablemente. Este
grupo de partículas negativas sufre variaciones: a) según la persona.

que me rechaces o que me arrojes, no importa que yo te haya brin
dado mi sangre y mi juventud. Patria cruel, etc., etc. Todo esto y
mucho más está diciendo el nei de la segunda frase.
c) Jha'e ojho riré catu nico... Bien, y una vez que él hubo
partido...
Jha'é ojhó rire catu nico... Y bien: él no fue, pero si hubiera
ido...

Verbo yejhó (ir):
Che nda jhairi
Ndé nde re jhoiri

Pee nda pe jhoiri

-Yo no voy
-Tú no vas
-Él no va
-Nosotros no vamos
-Nosotros (excl.) no vamos
-Vosotros no vais

Jha'ecuera ndo jhoiri

• Ellos no van

Jha'e ndo jhoiri

Ñandé nda ya jhairi
Oré ndo ro jhoiri

— 192 —
— 193 —

�— 61
— ^61 —
USA OH
8IBA OU
soraBA on (*jaxa)
souiba on sojjoso^j;
va ou jg[
8BA OU nj^
jCoa ou oj^

opu vuanoapuf
tutouf ad trpu etaj
pttoyf o^ opu 9-iQ
tJtm¡{ vÁ opu apuo^
t-itouf opu apyf
f-ttotff au spu
t-iwuf vpu

is ojad 'anj ou ja :naiq

• ••opr
* - 'ooiu ntoo 9Jt¿ pufo apqf

•' • optjJBd
oqnq ja anb z^a Bnn A 'naig &gt; * -ootu tiros 9jjj oufo ^pyf (a
•9SBJJ BpunSas bj ap íau ja opuapip Bisa sbui oqonra
A ojsa opoj^ -aja ''aja 'janja bijibj -pninaAnf ira A ao^uBs ira opBp
-uijq vAvi{ ai oA anb Bjjodrai on 'safojJB ara anb o saaeipaj ara anb

: (Ji) outaA•ouosuad nj unSas (b :sauopBiJBA ajjns SBAii^Sau SBjnoijJBd ap odniS
ajsg •aiuamajqBiJBAUi 'sBquiB ouis 'gBAijBSau SBjnaiiJBd sBisa ap bjos
Bun asjBajdma apand ou uopBSnfuoa bj ug 'oqjaA omsira jb auodsod
^e anb iji Bjnajvred bj jod X 'oqjaA jb auodaiUB ^s anb opu Bjnaji
bj jod opBuuoj Bisa sauopB^au ap odruü jaiuijd j^ — *g^
*oqj3A jb o OAuuBjsns jb nauodsod as anb
(3 ísoiqaaApB o uopB^au ap sojqBOOA (q íeoAiiuBisns eoj b á
|B UBUBdnio^B anb SB^naj^JBd Á sofijns (b :osn ns unSas 'buuoj
ns nnSas 'sae^p sbijba aa asaediuSB napand sauotDBSan

Bjsa uaiq •••bjbjSui ojad Bjjaq euisd :opuaraaai sa assjj bj ap opn
-ñas ja anbjo^ 'opuna^ji o^saS ja 'ajuBao^ sa zoa bj 'sozsjq soj noa
BZBuaniB 'sound soj Bjjap 'anájaX as Bjaod ja 'Bpnn^as bj jaaj bjb^
•a^nBaijdns op^jjiranij ap pn^poB ua opuaiA soraBtsa oj anb souiBuip
isea 'zoa bj A BpBJira bj BUBotjp[np 'uopejops ap pnjijoB ua sou^ra
sbj Bjjapuaixa Bpnp uis Bjaod ja '^sbjj Ba^mud bj jaaj b-ibj
•oopnA un opsp Bq opijuas
ja oaa^ •ajqtjdaDJadrai isb^ 'oraisiuanbad sa jBDiíBraej^ oiqraBa j^
•Bunxojd bj b Bjjaj Bun ap opueijBS 'ojuaaB un jB^nj ap opsiqraea Bq
I9S "orasini ja sa osjaA j^ yjrDuod ifitmSnwj '?ui t&gt;tj. ayo ta^^
raiuajajip asBJj na opuBnjoB
jau ojjo b som^ay^ "Bpuajjo 'bzubjoub 'uopBDOAui 'ojuairapajjo
'uopejdaoB sa 'osjaA ajsa ua soraBJiuo^ua aj anb u^ uope^iqn ej ua
(osozjoj JB8BU ojua^e uoa) jau anbao^ -BiJit?d bj ap sszapuBjS sbj

•BnSuaj ^\ ap Bidojd sa anb pBptopsBja ap
-aoau Bun b B^d^pB as ojad 'buba on sojuaoB bo^ ^p uauítSaj ^ 'iubj
-BnS cnSua^ bjt ^p oipnie^ ^ap joijadns Bd^ja B;sa ug -sojuaaB so^ ap
oa[draa [a BiBd ^nosjad sraajsis un ap noiDBDi^dB B[ aSpca 'BJmBjajij
v\ ap A bijojbjo b^ ap soiuiinop so\ na Bajua as anb Bpipam b sbui A
SBin 'BnSua^ b^ ap oiuimop |g -u^ioBnanaoB ap se^^ai sbj ap ojoij;sa
osn \9 auodmi jubjeii^ Bn^ua[ B[ ap a^BzjpuaadB ^a :oijvjojo^y

sbui une j330j[Bua Bjsd ojubo ns A bjij ns jBjsaad 'jBsaaájj aoajjo
B^aod ja :joij3jub oj opoj ap Bpuanaasuoa.Bun nBjas uan^is anb sos
-jaa soj anb j^ -sopjan^aj souBÍaj ap szmb 'opBjjajsop jap bi^
bj ap 'eai}bu BJjaij bj ap Bzajjaq bj ap ojqeq as sajouaiuB s
soj ua anb (o*j :opue^ipui Bisa (opnB ooijbj^ ojuaoB ais) tau ja oja^
*uoj^uaj ajsa ap sandsap A eajuB Bjaod ja oiqíaosa soa^o anb soraaqBS
o^¿ 'osjaA un oj^s s^ •arittuod umnivuoj 'íui vju ^ip 'ta^^

(q

Bnn o oub un 'sara un 'Bip nn jas apand :assjj bj baijooi anb Btnaj
[ap jajaBjBD ja jod opsp Bjsa odraap [^[ '(saaaA g o ^) eaooA SBood
oqoip ssq ara anb oj :saaaA ap ospa^d ojaranu nn A (aaidaÁ ua onBÍaj
sera) ouBÍaj opBs^d un Boipui '(ojnaae ns uod) idaA 'osea opun^as ja
U3 -8I9119 :-&lt;od aanpBj} as (uoiobjo bj ap op^uas ja ua uopBUBA Bun
Butmaajap anb jspadsa BpuapBO Bun assjj bj b j^p bjbc( opiraudns
Bq as oinaaB oAno opn^B ojqe^oA) idaX 'ojdraafa jaraijd ja n^

J9PJI P í\[ '^oiaiu sns b ooijij asa uoa BUB^qBq ou Bpnqs wj
•BpiA ap 'jpap sa 'opxjnas ap BuaaajBD asejj bj 'BpBjSsap
jod 'o^ad 'ojoajjad ajnarapouBniBjS Búas orajij j^ ~ooyu mvo aju
out o &amp; pul :o3ijbj8 o o^pjjdnn 'odiuoj ojuaoB a^naipuodsajjoa ns ap
ojsiAOjd ojqBaoA BpBO uod 'SBopuapi UBiJBijnsaj sasBJj sajj sbj 'uop
-BnjnaDB ap sajB3i;BraBjS sB[3aj sbj b eonjanajB anb souiBJaiAnj ig

•oiqaaApe
ja ajaijaj
as odraai) anb b naaouoa ^sbjj bj qonosa o aaj anb
ja oraoa
Bjqsq
anb ja ojubj^ -ospaid odniap un BJas sosbo soj sopoi ua ojad 'Bp^aap

•sajquioq sns b ojnaSjBS p o sanoad sns b BoijqBj
Bnn ap zB^BdBO p i^[ -SBpBJBmBa sns b OAijnoafa A op^uoisede ooijijod

•BJnsnao Bun 'uopBurniijaajc Bun sa
Bpnp mg *ouoiBsnaB oiJBjuaraoo jas anb anai; asBJj Bjaaaaj B'j
íopuBZBuaraB soq^aq soj Baijdxa anb 'oidoid joiub ns na spuaij
Buosiad Bun b 'a^uaraBJnSas 'jaaauaijad ap Bq asejj Bpun3as ^j
íosojapod un b B^ijdns un ap ajj^d sa o sojain sns b Bpnqs bj ap
ojBpj un b 'butiSjb Bpnp urs 'apuodaajjoo asBaj BjamiJtd vj -uoioBnj
-uaDB ap uopB3i[dB BpBUBA jod ojsandrai 'ajua^ajip orajij ojad 'sojq
-bdoa b ojuBnD ua sojuaioap soinsiui soj uauapuoa sasBJj sajj sb'j
• • -saanojna 'ji opiqBS
BJaiqnq ja is : naiq Bjoxjy • • • ootu' njvo 9j.u njvo ouío ?p

• (opBfaeuooB 'op
-BOipui) oqaip s^q ara anb oj :aa ^uo va ?(&amp;u bj. (aajdaX) idaÁ, oj
íauuep sajans anb sofas
-uoa soj íanupap sajans nj anb oj :ida^ aa ^vo m atau a^ oj (b
• : soiuaoB ap nopdaaxa ap soapoBjd sojdraaf^ — *g&lt;^
BapsraBjS Bun ua in opjaraoa un ua ni
8Brasf BJBJiuoaua as ou • • -Bjqo bj ap opmajnoo ja 'BpiA bj 'zapmjj bj
ojaj •[BaijBniBj^ oipnjsa oraisjAajq un ua espiuainoa uBisa uopBn^ua^B
ap SBspajd SBj^aj sbj anb opora orasira jap 'opjaraoa ja jod sopBp

�b)

conforme al verbo (regidor o irregular). Verbo ye pota (querer):

Che ndai potairi
Ndé nde rei potairi
Jha'e ndoi potairi
Ñandé nda yai potairi
Oré ndo roi potairi
Pee nda pei potairi
Jha'ecuera ndoi potairi

Yo no quiero
Tú no quieres
Él no quiere
Nosotros no queremos
Nosotros no queremos
Vosotros no queréis
Ellos no quieren

Nótese que en este grupo de variaciones el sufijo i que aparece
en todas las personas acompaña ya a la partícula negativa, ya a la
partícula auxiliar de conjugación, conforme a la siguiente regla: en
la 1.a y 3.a de singular y 3.a de plural, a la partícula negativa; en
la 2.a singular y l.as y 2.a de plural, a la partícula auxiliar de con
jugación.
c)

conforme a la nasalidad del verbo. Verbo ti' (avergonzarse):

Che na tíri
Ndé ne re tíri
Jha'e no tiri
Ñandé na ña tíri
Oré no ro tíri
Pee na pe tíri
Jha'ecuera no tíri

-Yo no me avergüenzo
-Tú no te avergüenzas
-Él no se avergüenza
-Nosotros no nos avergonzamos
-Nosotros no nos avergonzamos
-Vosotros no os avergonzáis
-Ellos no se avergüenzan

Como se habrá notado, cuando la partícula negativa se emplea
con verbo nasal, sufre una importante variación. Nda cambia en reo;
nde en ne; ndo en no; en singular y en plural.
La partícula iri también ha sufrido una variación, aunque muy
pequeña: la i nasal de ti' se ha confundido con la primera i de la
partícula. Esta fusión ocurre únicamente cuando la última vocal del
verbo, sea éste nasal o corriente, es i: gueví (retroceder); jhekihi
(estirar, sacar, extraer); ñotí (tender); kiht'i (cortar); nandí (vacío
y vaciar); etc., etc.
46— Los vocablos negativos son adverbiales y actúan solos, tal
como en castellano. Son sólo cuatro: ani, ajhániri (aniri en Corrien
tes), tové y jherugha. •
a)Ani. Actúa al comienzo de frase o sentencia, y da al verbo
al que modifica, la forma opuesta al imperativo. Ejemplo: ani ke re
jho tei (no vayas, que no vayas).
Adquiere numerosas formas de ruego, de énfasis, de orden, me
diante el agregado de sufijos y de partículas. Ejemplos:
Ani (no); ani ke (no lo hagas, cuidado con nacerlo); ani ke tei
(no lo hagas en manera alguna); ani eté ke (en forma alguna, en
ningún caso); ani na (no por favor); ani ke na (no por favor: me
nos suplicante que el anterior).
b)Ajhániri. No actúa en frase o sentencia sino para dar mayor
— 194 —

énfasis. Es el vocablo negativo guaraní que equivale exactamente al
no castellano. Su empleo más corriente es como contestación a pre
gunta. Ejemplo:
—Re mba'apó ma pa - ¿Trabajas ya?
—Ajhániri,- No
Para disminuir su rudeza, el uso popular admite completar el
adverbio de negación, siempre seco y breve, con una sentencia expli
cativa. Esta es una forma muy usual en el lenguaje hablado. Ejemplo:
—Re carú ma pa reina (¿ya estás comiendo?).
—Ajhániri. Ne'íra a carú (No. Aun no).
Ajhániri tiene una forma evolucionada que actualmente está muy
difundida: najhániri. Esta forma es fusión de no-ajhániri y es inad
misible, pues la partícula reo es un hispanismo enteramente innecesario.
El adverbio ajhániri se complementa con las mismas partículas
que ani, y adquiere toda una escala de durezas sucesivamente mayores:
Ajhániri eté (No. En modo alguno).
Ajhániri eté voí (No. De ninguna manera).
Ajhániri eté voí ke (No. Que no ocurra jamás).
Según la entonación, ajhéiniri se presta para la ironía. Ejemplos:
Ajhániri: a jhá va era mo'á nico. Dicho con tono enérgico, se
traduce: No (contrariamente a lo que el interlocutor ha dicho): lo
mejor que puedo hacer es ir. En cambio, si la sentencia es dicha con
voz afinada y con cierto tono zumbón, se traduce: ¿Estás muy seguro
que iré? Pues ya puedes esperarlo: no iré.
Ajhániri es usado en el lenguaje popular, a más de su acepción
de negativo por excelencia, para iniciar una afirmación. Este uso es
muy curioso, no conocemos bajo qué nombre se designa en gramática,
como no sea un caso de idiotismo lingüístico, que también los hay en
castellano y en todos los idiomas del mundo. Si se contesta una pre
gunta, es uso corriente iniciar la frase con ajhániri, que aun cuando
desempeña, aun en este caso, su función de negativo, sirve para afir
mar lo que sigue. Ejemplo:
—Mba'e pico re yapó reina (¿Qué estás haciendo?).
—Ajhániri. A í rei mínte co aína. (No. Estoy sin hacer nada).
' En vez de ajhániri se suele emplear también mba'evé (nada).
¿Cuál es el origen y el significado de este curioso empleo de

ajhániri?
Sobre su origen, nada podemos afirmar. Alguna vez llegamos a
pensar que ajhániri, en este uso especial, definía algo como un estado
psicológico colectivo del indio misionero, que se proyectaba en el
lenguaje hasta nuestros días. Porque ajhániri en este uso especial
significa: "bueno, contrariamente a lo que Vd. estaba pensando", "al
revés de lo que Vd. suponía", o "nada de lo que Vd. piensa", etc.
Pero algunos estudios sobre el lenguaje de tribus guaraníes aboríge
nes que jamás tuvieron contacto con los misioneros franciscanos y
jesuítas, nos revelan que este empleo del adverbio de negación no
se limita al guaraní paraguayo: es universal en el mundo guaraní.
— 195 —

�¿bj

— S61 —
opnnra [3 na jBSjaAiun sa :o^enSejed jubjbtiS [B Bjiunj as
on nopeSaa ap oiqjaApe jap oajdma ajsa anb UBJ3A3J son 'sBjmsaf
A souBospuBjj soaauoisiin boj no^ ojobjuoo nojatAnj sbutbí anb san
-aSuoqu sajnB^BnS snquj ap afBnSusj ja sjqos soipnjsa soun^jB oaa^
•aja 'tíBsnaid *p^ anb oj ap Bp^n,, o '^uxnodns -p^ anb oj ap ssasi
IB 'opnBsnad BqBjss -p^ anb oj b ajnamBijrejjuoo 'ouanq,, :boijiuSis
[Bioadsa osn 3jsa na íjiwoi/í anb-ro^ *SBip sojjssnu Bjseq af^n^uaj
[a na BqBjaa^oad as anb 'ojauomm oipui jsp oaijo^joo ooixtojooisd
opBjsa un omoo o3[b Biuijap 'jBpsdss osn ^jss na 'tutuo'uív anb JBsnad
b 8ome2a[[ zaA BunSjy 'jBnuip somapod Bpen 'uaifrjo ns ajqog
¿unmuCv
ap oajdnia osouno ajsa ap op^aijiuSis ja a" uaSiJo ^a sa X?nD?
•(BpBn) aaapqtu usiqniBj jBsjdma ajans as utuv-uív ap zaA ug ,
* (BpBU jao^q nis ^ojs^ 'o^[) 'miio oo a%uiui raj. % y •íuiupiffy—
•(¿opnapBi^ SBjsa an^)?) ouja-i odvÁ, aj ooid b(v(JJ\[—
^o^din^f^ -anSis anb o{ jem
-jijB BJBd aAJis 'oAijBSan ap nopnnj ns 'osbo ajsa na utib 'Bnadraasap
opuBno nnB anb 'fjtvvyfv uoo ^sbjj b^ jbioiui 9;uaixioo osn sa 'BjunS
-ajd Bun B^sa^noa as tg -opunra pp SBraoipi so^ sopoj na S. onBjpjsBa
ua Ávi{ so[ uaiqraBj anb 'ooij3jn3ui[ oraspoipi ap ose nn Bas on oraoo
'BoijBiaBjg na Bnáisap as ajqmoa anb oÍBq soraaoouoo ou 'osoono inni
sa osn ajs^ 'nopBnutjB Bun jBpmi BJBd 'Bpnap^xa lod OAijBSan ap
nopdaoB ns ap eem b 'jBp^dod aÍBnSua^ p ua opeen sa iJtuvt¡fy
•3jt on :o^jbjadea sapand v¡Á. sanj ¿ají anb
ojnSas ^nra SB^s^? :aonpBJi as 'noqmnz onoj ojjap uo^ A BpBmjB zoa
noo BqDip sa Bpua^uas b^ is 'oiqniBa ug; 'xi sa aaaBq opand anb jofam
o[ : (ovpip B^ join^opaini p anb oj b ainamBiJBiinoa) oj^ :33npejj
as 'ooiSjaua ouoj uod oudiq 'ooru vpui vdapa. vyf v :tjrumffy
-Bjnoai b^ BJBd Bjsajd as íuittpyfn 'nopBnoina bj unSag
•(sbuib^ Bjjnao on ^n^y *o^[) 33/ toa aja tatuptify
•(BjauBin BmiSnin aQ *o\[) toa ata uiupiffy
•(onnSp opom ng *o^[) aja tMuviffy
:saJo^Btn a^uaraBAieaons s^zaxnp ap B^Bosa eun Bpoj ajambps Á 'tito anb
SBp^aijjBd SBtneira sb|; noo Bjuaraa^duioo as íuiuv^fn oiq^aApB ^g
'ouBsa^snxiT aiuaraBJaiua omsiuBdsiq nn sa ou B[nojjjBd b^ sand 'ajqteini
-pBui 83 Á tJiuvt¡[v-ou ap uoienj sa botjoj Bjsg ••tMut&gt;i{[vu :Bpipunjip
jtnm B}S3 a}naui[BnjoB anb BpBnopn^oAd bhiioj Bnn auai; jitiiyi{fy
•(on uny *o^[) nj. n o o njj^^^ •íuiuptffy—
•(¿opnaimoo SBjea b2?) •om.aj. vd viu runo ay—
:o[draaf^ 'opB^qBi^ afBnSnaj p na pnsn ^nra Btajoj Bun sa Bisg *bat)B3
-i[dxa Bpnainss Bun noo '3A3jq Á osas ajdmais 'nopBSan ap q
p jB)3[dmo3 ajimps JB¡ndod osn p 'szapnj ns jjnniraeip bjbj
M"

tfPHV

vd mu odnpqui aj^—
:o^dniafg 'B
-3id b nopBjsa^uoo oraoo sa ^jnaxjjoo sem oajdraa ng -onB^p^sBa ou
p3 ainaniBiOExa a^Ainba anb juBjBnS oaiibSsu o^qBOOA p sg

jBp Bjsd ouis epua^uas o asBjj na BnjaB o^¿ •tuiuvyfy (q
* (joijajuB p anb ainBoijdns son
-ara :joabj jod on) mi as^ tito í (joabj jod ou) mi tuv í (osbo nti3mn
na 'Bun^^ enuoj na) as/ ata tuv i (BunSjB BjauBtu ua sB^Bq oj on)
tat 33¡ iuv i (ojaaoBq uoo opBpm 's^SBq o^ ou) a^ nm í (ou) tuy
:so[dmafg 'SBpnoj^íBd ap Á sofijns ap op^Sa^SB p ajnBip
-aro 'napjo ap 'sisBjua ap 'oSaní ap sbuijoj SBSojanmn ajambpy
•(sbjÍba ou snb 'sb^ba on) íaj oí//"
^i &amp;n tur :o[dinaf^ -OAijBjadrai ^ Bisando buijoj v\ 'Boijiponi snb ^B
oqjaA p^ Bp Á 'Bpuajuas o ^sbjj ap oznaiiuoo ¡b Bnjay -tuy (b
• "pifSnuaiff A saoj ' (saj
-u3ijjo[^ us tuiuv^ tuiuviffv 'nm :ojjBno o^os uog "ouBjpjsBo ua omoo
[Bi 'sojos UBnioe A sajBiqj3ApB nos OAijBSau sojqs^oA sej — 9^
•o^a '"aja i (jbpba A
OJOBA) tpuOU i (JBJJOO) pt¡13¡ i (^3pU3l) %%OU f (J3BJ^X3 'JB3BS 'JBJIJ83)
ii/j^/ai//" í (japaoojjaj) mar^ :i sa 'ajnaijjoo o jbsbu ajsa Bas 'oqjaA
[ap jbooa Bmiíp^ bj opuBno aiuameoinn 3jjnoo uoisnj Bjsg 'BjnojjjBd
bj ap t BJdmud bj noo opxpunjuoa ^q ss p ap jbsbu j bj ¡Buanbad
^nm anburiB (nopBUBA Bun opiijns Bq naiqraBj jui BjnopjBd b^
'jBjnjd ua Á. ^Bjn^uis ua iou ua opu i ^u na apu
i mi ua BiqniBo vp\[ "uppBiJBA ajuBiJodnn buh ajjne 'jbsbu oqjaA uod
Bdjdma as BAiisSau BjnopjBd bj opuBno 'opBjou BjqBq as omo[)
UBznan^jaAB as ou sojjg stbzuo^jsab so on
souiBzuoSaaAB son on
son ou
BzuanSaaAB as ou
SBznati^jaAB aj ou
ozuanSjaAB ara ou

ou
tuit ad mi aaj
íjil oj. ou aj.Q
^ vu mi apuBj^
til] ou atwu[
luí) ai. au
tup mi

: (3SjbzuoJ3ab) ij oqja^ -oquaa \ap poptjnsmi m auuofuoo

(o

•uopBSnf
-noo ap JBijixnB BjnoijjBd bj b *jBjnjd ap b-jj A sb*j A JBjnSuis B'^ bj
ua íBAij^Sau Bjnotjjsd bj b 'jjnjd ap B-g A ¿BjnSuis 3p B-g A ^i bj
ns :bj^sj[ ajuainSis bj b anuojnoo 'uopBSnfuoD ap jBijixnB BjnoijjBd
bj b vA 'BAijBÍá^u BjnoijJBd bj b vá BUBdraoaB ssuosjad sbj SBpoj ua
303JBdB anb i ofijns ja sanopBiJBA ap odniS a^ea na anb
uaiamb ou sojjg
siajcanb on •
somajanb ou
somajanb ou
ajainb ou
sajainb ou
OJainb on
(jajanb) mod aX

topuf
tumiod jad vpu aaj
fJWJod tOJ OpU 9J.Q
tumjod iva. vpu apuv/^
luwjod topu atot¡f
tumjod ta^ apu
tjtojod tvpu a

• (^vj?i8auui o unjnSaj) oqjda p&gt; auiuofuoo

(q

�No es pues una derivación de la organización social de las misiones
jesuíticas.
47.— Tové. Este adverbio de negación es también afirmativo. En
la forma afirmativa es más suave, y por este motivo, en párrafos
anteriores, hemos consignado su escritura sin acento.
Empleado solo, es negativo. Al principio de frase o sentencia,
afirmativo. Pero ya hemos explicado, con motivo de las considera
ciones sobre el acento, que la afirmación contenida o expresada por
tove es en cierto modo una negativa.
Su empleo difiere del de ani y ajhániri. Ani se traduce por: que
no; ajhániri: no (seco, terminante, rotundo) ; tové: no, a pesar de
razones poderosas, preferencia por no; no, previa reflexión. Ejemplos:
—Ya yerokíh pa (¿Bailamos?).
—Tové, che caraí (No. amigo mío. Comprendo que debía bailar
con Vd., pero prefiero no hacerlo. Podríamos bailar, pero no puedo
o no quiero. Es mejor que no bailemos Vd. y yo, etc., etc.).
—Ya jha pa ya so'o recá. (Vayamos de caza).
—Tové, che cañe'ó ité. (No, porque estoy muy cansado. Podría
ir, pero me siento cansado. Etc.).
. Comparación:
Ani ke oú tei (que no venga). Pero a pesar de la orden, se
subentiende que hay una posibilidad de que venga;
Ajhániri (contestación a una pregunta de si puede venir). Es un
no terminante, definitivo, inapelable;
Tové (bueno, que no venga, a pesar de los deseos o de las razones
que tiene o que hay para venir. Mejor que no venga. Me resigno a
que no venga. Prefiero que no venga. Etc., etc.).
48.— Tove afirmativo, siempre envuelve una negación, conforme
se explica detalladamente en el capítulo relativo a los acentos.
49.— La partícula íh (y' de Montoya y de Recalde) (1) constituye
uno de los casos más curiosos e interesantes de la lengua guaraní. Es
negativa, pero en muchísimos casos, al agregarse como sufijo a un
vocablo (verbo, sustantivo, adjetivo y adverbio) forma con éste un
nuevo vocablo compuesto y afirmativo. Como si se dijera: afirma

Poré (huella, presencia) - pore'ih (que no deja huella: ausencia)
- ihvihpore'ih (ausencia de huella de la tierra: los abismos del espa
cio, el espacio infinito).
Ñe'engava (la gente de habla guaraní); ñeengaihva (la gente
de habla no guaraní: los aborígenes no guaraníes).
Ñandé (cuera) (nosotros, los nuestros, los de nuestra nación);
ñande'ihva (los no nosotros: los extranjeros).
Tava (pueblo, poblado) - tave'ih (lo no poblado: el desierto, en
la acepción usual de despoblado, deshabitado).
ih es apócope de ihvae y de ihme, formas clásicas de la negación.
La primera forma corresponde a: que no, lo que no es o tiene, del
castellano; la segunda a: no siendo o no teniendo. Ejemplos:
Ñande'ihva(e): los que no son nosotros;
Iñagha'ipa'ihva(e): el que no tiene pecados, o el que no es peca
dor: el santo, el beato;
Cuaa'ih(me): al no saber o conocer: la ignorancia;
Caruih(me): no comiendo, ausencia de comer: abstinencia.
50. — Rughud, que ofrece, como tové y tove, la particularidad de
ser simultáneamente negativo y afirmativo.
Es un vocablo ahora apenas usado por gente del interior del
Paraguay.
Declina de la misma manera que un sustantivo.
Sus distintas acepciones son:
a)Afirmativas: pues, pues así, pues de esta manera, esto mismo;
b)Interrogativas: ¿por ventura?, ¿de manera que?, ¿y bien?,
¿así pues?;
c)Negativas: pues claro que no, ciertamente que no, por
supuesto que no, etc. También se usaba en el Paraguay, y se usa aún,
con otra acepción variante: no sé, ¿qué sé yo?, ¿cómo podría
saberlo yo?

V. EVOLUCIÓN

(1) No existiendo la y con el tilde de la ñ que usan Montoya y Recalde para denotar la
vocal i nasogalural del Guaraní, la sustituímos por y con apóstrofo.

51. — El lenguaje humano evoluciona perpetuamente. Aun los
idiomas que podríamos clasificar entre los de mayor madurez, como
el castellano, modifican constantemente sus formas y su sintaxis y
aumentan su vocabulario con adquisiciones que hacen de otros idiomas
o con nuevas expresiones que surgen de su mismo seno.
El guaraní no ha alcanzado todavía un estado de madurez. De
la comparación entre las formas dialectales antiguas y actuales, se
deduce que durante los últimos dos o tres siglos anteriores a la apari
ción del conquistador blanco en tierras de América, la evolución de
la lengua debió ser intensa, pero también de que la aparición del
blanco significó el fin de esta evolución: el guaraní apenas ha cam
biado en medida insignificante desde el siglo XVI hasta nuestros días.
La evolución ha sido escasa. No así la regresión: en estos cuatro
siglos, el guaraní ha incorporado una cantidad de vocablos extran
jeros superior a su capacidad de absorción y no ha creado sino en

— 196 —

— 197 —

por la negación.
Ejemplo histórico: un indio guaraní de las misiones jesuíticas,
agente de los jesuítas, se llamaba Nicolás Yapuguay. La traducción
literal de Yapuguay es "el veraz", según documentos de la época,
y su forma ortográfica correcta, Yapuva'ih o Yapu'ihva, como se diría
y escribiría en guaraní paraguayo antiguo y moderno. Yapu'ihva es:
el que no miente, el veraz. El negativo ih ha formado un afirmativo.
En la forma ortográfica que aparece en los documentos, el fonema
nasogutural ih (y' de Montoya) se ha transformado en y corriente, y
Ejemplos de vocablos transformados por la partícula negativa ih:
Amotá (amigo) - amotare'ih (lo opuesto a amigo: enemigo).

�— ¿61 —
ua ouis opsaja Bq on A uopjosqB op pBppsdBa ns b jopradns sojaf
-UBJjxa so[([booa ap pBpuuBo Bun opBJodjooui sq lUBJBnS ja 'sojSis
ojjbiio sojso na ¡uoisajSaj bj jsb o^ "BSB^sa opis Bq uopnjoAa B^
•BBip sojjsanu bjsbij j^X I^Í8 I3 apsap ajuB^ijiuSisui Bpipsui na opBiq
-uibd bi{ bbu3(Ib juBJBnS ja :uopnjoA3 Bjsa ap uij ja ooijiuSis oouBjq
[ap uopuBdB B[ anb ap uaiquiBj ojad 'Bsuajuí jas oiqap BnSuaj B[
ap uopnjoAa bj 'eoijainy ap SBjjap ua oauBjq jopBjsmbuoa jap uoia
-UBdB bj b sa-iouaiuB so[áis sajj o sop souirjjn soj ajuBJiip anb aonpap
as 'sajBnjoB Á. sbii^iuib eajB^aajBip sbiujoj sbj ajjua uoioBJBduioo bj
bq -zajnpBm ap opBjsa un BiABpoj opBzueojB bij on iubjbiiS j^
•ouas ouisiui ns ap uaéans anb sanoisajdxa sBAann uoo o
SBtnoipi soj^o ap uaoBq anb sauopmnbpB uoo oiJBjnqBOOA ns UBjuaumB
A eixBjuis ns A sbuuoj ns ajuaraoiuBjsuoo UBOijipotn 'oiib|J3jsbo ja
oraoo 'zajnpBtn jo^biu ap soj aajua jeoijtsbjd somsijpod anb SBmoipi
soj uny •a^naiUBni^dj^d BuopnjoAa ouBumq af^nSuaj jg — gjg

MOI^ÜTOA3 A
¿oÁ ojjaqss
Bupod otnoo? '¿o^ as anb? 'as on :ajuBOBA noiodaoB bjjo uod
p¿
'une sen as A
A íÁ^n^viv^ ja na BqBsn as naiqniBj^ "oj^ 'on anb ojsandns
jod 'on anb ajuaniBijap 'ou anb ojbjd sand :svapnSa^[ (o
í¿sand
'¿uatq ^? '¿anb BjauBin ap? '¿BJnjuaA lod? :svaijnSoju^tuj (q
íorasiin o^sa 'BjauBui Bjsa ap sand 'jsb sand 'sand :sDcipvuuify (b
:uos sauopdaoB SBiuiisip sng
•OAijnBjsns un anb BjanBui Brusiin bj ap
jap joijajuí jap ajuaS jod op^sn SBuads BJoq^ ojqsaoA nn s^j
•OAiiBnuijB Á oajibSou ajuaiuBauB^jnmis jas
ap pBpiJBjnaijjtBd bj 'aaoj Á aaoj ouioo 'aoajjo anb cvnySri}j — "Q^
:jamoa ap BpnasiiB 'opuatnroD on : (aw) yi
í bj ¡jaaouo^ o jaqss ou jb : (aiu)i{ijmn[)
ío^Baq ja 'o^ubs ja :jop
-Boad sa ou anb ja o 'sopBDad auaii on anb ja : (3)nai{tvdini{3ny]
ísojjosou nos on anb soj : (ajvaqi^punf^
:9ojduraf^ -opuaiuaj ou o opnais on :b BpunSas bj ^ouBjjaiSB3
jap 'anat^ o sa on anb oj 'on anb :b apnodsauoa buijoj ei^mud b^j
•uopBSau bj ap sboisbjd sbuuoj 'atut¡t ap Á ^vayi ap adooodB sa yj
•(opBjxqBqsap 'opBjqodsap ap jsnsn uopdaoB bj
ua 'ojjaisap ja :opBjqod ou oj) iji^avt • (opBjqod 'ojqand) aoj;
• (sojafuBJixa soj :soj}oson on soj) rti/i(apwow
i (uopBu BJisanu ap soj 'soj)sanu soj 'so^ioson) (Bjano) apun^
• (saiuBJBn^ ou sana^jjoqB soj :iuBJBnS on Bjq^q ap
aiuaS bj) vat{iv^uaau í (ju^jBn^ ^jqBq ap ajna8 bj) •DaoSua^^
•(ojmijm opsdsa ja 'op
-sdsa jap somsiqB soj :bjj3ii bj ap Bjjantj ap BpnasnB) tfi^ajodificiifi (Bpuasns :Bjjanq ^fap on anb) yi(auod - (Bionasajd 'Bjjanq) auoj

— 961 —
'ojojjsodB ao3 X jod sonzinipsns bj ^munii^ j^p [Bjnin^osen i |B
[ JBjonap BJBd 8[)]C^a)j X e.^ojuoj^ ucsn anb y e¡ op sp[U \a uoo X B[ opuansixa

(i)

•(oSimaua :oSiraB b ojsando oj) qi^uotoiuv • (oSiins) v%oitiy
:t/i BAii^San BjnaijjBd bj Jod sopBinjojsuBj; sojqB3OA ap sojdmaf^
""'•Á.nndndnj^ aaj as tfivnSndvj^ ap z^a ua
i. 'aiuaujoo X na opBuuojsuBJi Bq as (b^oiuoj\[ ap tA) 1/1 jBjnjnSosBU
eraauoj ja 'gojuamnoop soj ua a^ajsdB anb boijbjSojjo buijoj bj ug
•oaiibuijijb un opBuiJoj Bq i/i OAi}B3au j^ -ZBJ3A ja 'ajuaiui ou anb ja
:sa natiftidoj^ -ouiapom A onSijuB oÁBriScjed iuBJBn^ ua Buiqíjasa Á
BiJip as ouioo 'vnifijidD^ o ytpandv]^ 'Bj^ajjoa BatjBjSoiJO buijoj ns A
'Booda bj ap sojuaumoop un^as 'ítzBJ3A jaw sa jC^nSndBj^ ap jBja^rj
noiaonpBjj B^ '^Bn^nd^j^ sbjooi^j BqBuiBjj as 'gBjjnsaf soj ap ajuaSs
'SBopinsaf sauoTSTm sbj ap juBJBnS oipni un :oaijoisiq ojdraaf^
•uoioBSan bj jod
buijijb tBjafip as is orao^ •oaijbuijijb A ojsanduio^ ojqsaoA OAanu
un a^sa uoo bumoj (oiqjaApB A OAi^afpB 'oAiíHBjsns 'oqjaA) ojqBDOA
un b oftjns ouiod asjBáajSB jb 'sosbo somisjq^nm ua ojad 'BAitsSan
sg 'juBjBnS BnSuaj bj ap sajuBsajajuí a sosoiin^ sbui sosb^ soj ap oun
(j) (apjBoa^ ap A b^ojuoj^ ap ^, ) qt BjnaijJBd b^ — -^f
soj b oAi)Bjai ojmjdB^ ja na aiuaniBpejjBiap B^ijdxs as
atruojuoD 'uoio^^au Bun aAjanAua ajdraais 'oaiibumijb aaoj^ — -^f
' (*oja '"oi^ "bSu^a ou anb ojaijaj^ 'bSu^a ou anb
b ouSisaj a^\[ -bSu^a on anb JoCaj\[ -jiu^a BJBd Ae\\ anb o auai; anb
sauozBj sbj ap o soasap soj ap jBsad b 'b^usa ou anb 'ouanq) a^oj;
iajqBjadBui 'oAiimijsp 'ajuBuiuuaj ou
un s^ • (JiuaA apand is ap BjunSajd Bun b noiaEjsajuoa) tjiuvyty
íbSu^a anb ap pBpijiqísod Bun iÍBq anb apuaijuaqns
as 'napjo bj ap JBsad b oja^ -(B^naA on anb) íaj no a^ my
: U9pB iedmo[)
•("aig -opEsuBD oiuais aui ojad 'xi
Bjjpoj "opBsuBa Anuí ^ojsa anbjod 'o^[) 'att ptattoo ayo 'anoj^—
• (bzbo ap souibjÍb^) -poau ops vÁ vd ttyf v^—
•(•aja ''aja 'o^ A -pj^ somajiBq ou anb jofaui sg -ojamb ou o
opand ou ojad 'jBjiBq souiBjjpoj -ojja^eq ou ojaijajd ojsd '-p^ noo
jBjiBq Biqap snb opu3jdmo^) "oini oStuib -o^[) tvuvo a\p 'aaoj^—
•(¿somBjiBg?) vd yi^ouaX v^—
isojdmaf^ 'uoixajjaj BiAajd 'ou ion jod Biauajajajd 's^sojapod sbuozbj
ap JBsad b 'ou :acu&gt;t i (opnnjoj 'aiuBuiuua; 'oaas) ou :ijmvyfa íou
anb :jod aanpBj^ as vuy •tuiwpyfv A um ap jap ajaijip oajdma ng
•BAiisSan Bun opom o^jap ua sa anoj
jod BpBsajdxa o Bpiuajuoa uopBuuijB bj anb 'ojuaaB ja ajqos sanop
-Bjapisuoa sbj ap oaijoui uoo 'opBoijdxa somaq vA oja^
'Biouajuas o asBij ap oidiautjd jy 'OAii^San sa 'ojos opBajdm^
•ojuaoB uis BJnjiJoaa ns opBuáisuoo souiaq
sojBjjBd ua 'oATiom ajsa jod A 'aABns sbui sa baijbuijijb buijoj bj
u^ •oaiibuijijb uaiquiBj sa uoioBSau ap oiqjaApB ajs^ 'ano^ — *¿^
•SBopmsaf
sauoisim sbj ap jBpos u^pBziuBSjo bj ap uopBAiJap Bun sand sa o^

�escala mínima los nuevos vocablos que la convivencia con las corrien
tes extranjeras exigían.

en el Paraguay, y continúan siendo todavía impulsos y formas
nacientes...

Por otra parte, la incorporación de los vocablos extranjeros, en
número cada vez mayor, ha provocado la desaparición de la oratoria
guaraní, esa literatura hablada que constituía el orgullo de los jefes
y de los sabios aborígenes. Después ha empezado a influir en la
sintaxis, y si continúa, dentro de poco tiempo determinará la con
versión definitiva del idioma nativo en una mezcla bárbara de formas,
de vocablos y de sintaxis medio castellanos y medio guaraníes. Algo
lejanamente semejante a la transformación del latín de los legionarios
romanos, en la antigua España, en la mezcla idiomática de que luego
surgirían el castellano y el portugués.

53.— Algunos estudiosos lingüistas afirman que la orientación
geográfica de la evolución guaraní ha sido del Paraguay hacia el este,
el noreste, y noroeste. Otros, por el contrario, afirman que esta orien
tación ha sido precisamente en dirección opuesta. En estas afirma
ciones suele influir, a veces, alguna pasión de sentido nacionalista.
Al gran número de pruebas en favor de su tesis respectiva, que
los estudiosos de cada uno de esos grupos suelen citar en apoyo de
su tesis, nosotros nos permitimos agregar, si no precisamente una
prueba, un indicio más: una especie de mono, habitante de las selvas
cálidas del Amazonas, era llamado mirikí por los aborígenes guara
níes de esas regiones, y con este nombre figura hoy día en los libros
de Historia Natural. Los guaraníes del Paraguay llamaron mirikiná
a otra especie de mono, más pequeño que el mirikí amazónico, pero
muy parecido en el color de su pelo. Mirikiná significa en guaraní:
parecido a mirikí, pero el sufijo ná es guaraní brasílico. En guaraní
paraguayo se diría ra. Mirikiná es pues un vocablo que se ha retrasado
en la evolución, como ha ocurrido con algunos otros del guaraní para
guayo que todavía conservan su forma tupí o brasílica. ¿Cómo expli
car el hecho de que el mono paraguayo sea llamado "parecido" al
mono brasileño amazónico, si no es admitiendo que el aborigen conoció
primero a éste y sólo después al del Paraguay?

52. — El guaraní es una lengua eminentemente aglutinante, y esta
su cualidad no determina una condición especial del idioma, sino más
bien el período evolutivo en que le sorprendieron los conquistadores.
El sentido evolutivo del idioma se manifiesta, aun en nuestros
días, en el aglutinamiento de vocablos y en la aparición de palabras
compuestas.
También se puede hablar de evolución en otro sentido, como esla tendencia a apocopar y a contraer, y finalmente a variar.
El lector quedará sorprendido ante la afirmación de que en gua
raní existe una tendencia evolutiva, puesto que en renglones anteriores
hemos afirmado que la evolución se ha detenido con la llegada del
conquistador blanco: el lector tiene razón... pero nosotros también
creemos tenerla. Ocurre que al tiempo de la llegada del blanco la
lengua estaba en plena evolución. En algunos espacios geográficos,
la lengua continuó predominando, aun en las zonas pobladas por
españoles americanos, por mestizos y por indígenas encomendados o
libres. La evolución de la lengua no pudo ser detenida de una manera
repentina y total, como ocurrió en otros países en que el aborigen
fue extinguido o dominado por las armas: continuó y aun hoy día
continúa, pero a partir del día en que el español o el portugués asen
taron su dominación en los países guaraníes, ella es tan pequeña,
que apenas si puede ser valorada.

54.— Vamos a analizar brevemente los casos más conocidos de
evolución del idioma. Muchos de estos casos, si no todos, se iniciaron
en tiempos de las Misiones, o poco antes, y hoy, más de tres siglos
después, aun están en período de iniciación.
a)

El cambio de la forma aspirada s por jh.

Así, impulsos y formas de evolución que nacieron en tiempos
de las Misiones jesuíticas, podemos comprobar que hoy día subsisten

La aspirada tupí o brasílica se indica en el sistema ortográfico
brasileño, con la s. No creemos que ella fuera realmente una s caste
llana, y ni siquiera una s portuguesa, poco más suave que la castellana.
Aunque no hemos escuchado nunca a un guaraní aborigen del Ama
zonas o de la costa atlántica, tenemos la certidumbre de que la aspi
ración de los dialectos del guaraní brasílico es una s tan suave que
está bien próximo a nuestro jh.
En cada una de las ramas guaraníes, la aspirada se usa conforme
a la siguiente distribución:
La forma tupí brasílica es s con excepciones de jh;
La forma paraguaya es jh con excepciones de s;
La forma chiriguaná es s y jh. Al parecer todavía no hay ten
dencia a la primacía de una u otra forma. En este aspecto de la
evolución, parece que la rama chiriguaná constituye la etapa de
transición entre el guaraní brasílico o tupí y el guaraní paraguayo,
misionero o del sur. Ejemplos:
Pejhe'a (partir en pedazos, dividir), también se dice: pese'a;
Ñembosarái (jugar, pasar el tiempo), id. id.: ñembojharái;
Pejhengué (trozo, pedazo), id. id.: pesengué.

— 198 —

— 199 —

El mestizo y el español americano encontraron más cómodo incor
porar vocablos extranjeros que crear nuevos del propio idioma abo
rigen, y en cuanto al indígena libre, fue más y más alejado a los
grandes bosques del interior, y reducido a una vida material y espiri
tual cada día más precaria. Se volvió imposible la evolución social
y espiritual amplia, libre en el espacio, a que estaban habituados los
pueblos guaraníes, y la oratoria dejó de ser un instrumento de con
ducción de masas. La religión y los payés tribales, si no desapare
cieron, se vieron reducidos cada vez más. En consecuencia, ni aquéllos
ni éstos podían actuar en el sentido de impulsar la evolución del
idioma.

�— 661 —
f:*pi *pt '(ozBpad 'ozoj^) f
ítouviffoqiuau :-pt -pi '(odraaij ja JBs^d 'jcStif)
io(9sad :aoip as uaiqtncj '(jipiAip 'soz^pad na jiijbcI)
:sojdmafg une jap o ojauoisitn
'o^enSBJBd ihbjbtiS J3 A1 idnj o ooijjBBjq nn?jBn^ js ajjua uopisuBj}
ap edcia bj aÁnjijsnoo BUBnSiJiqo biubj bj anb aoaJBd 'uopnjOAa
bj ap ojoadsB ajsa ng 'buijoj bjjo n Bun ap BpBunjd bj b spnap
-uai jÍbi{ ou BjAcpoj jaoaJBd jy "i/f jC s sa BUBnSiJiqo buijoj B^
ís ap sauopdaoxa noo t¡í sa B^CBnSBJBd buijoj ^j
¡i{[ ap sauopdaoxa uoo s sa BoijjsBjq jdnj buuoj b^j
: noionqij;sip aiuainüfrs bj b
auuojuoo Bsn as BpBXideB bj 'sajuBJBnS sbiubj sbj ap Bun Bp^o ug
•t¡( ojjsanu b ounxojd uaiq B^sa
anb aABns ubi s Bun ea osijisBjq iubjbÍiS pp sojosjBtp boj ap uopBJ
-idsB bj anb ap sjqmnpijjao bj soraanaj 'boiiubjib bjsoo b^ ap o sbhoz
-Biny pp naSiaoqB juejenS un b Bonnu opBq^nasa soraaq on anbony
•BUB^ajsBD B^ anb aABns sbui oaod 'BsanSnuod s bou BJainbis iu A 'bub^
-a^8B3 s Bun ajuanqBaí ^aanj B^p anb somaaja o^ 's B[ uoo '
ooijbi3o;jo Buiajsis p na Boipui as Bai^sBjq o xdnj BpBJídsB
•1{{ dod s vpvjidst) wuijiof vj ^p oiquwo j^ (b
ap opouad na n^isa uns 'sandsap
8O[Si9 83jj ap sboi '^oq A 'sajuB oood o 'sauoieij^ bb[ ap sodraai^ na
noJBioiui as 'sopoi on is 'bosbd so^ea ap soqonj^; -Braoipi [ap uopnpAa
ap sopponoD sbui sosbo boj; ajnanraAaaq jbzi^bhb b bouib^ — 'fq
¿XBnSBiBj pp pi sandsap o^ps A ajsa b ojauíud
opouoa ua^uoqB p anb opnaijitnpB sa ou xs 'ooinozBinB oua^isBjq onora
lB "PT^3-1^^^ opBtuB^^ Bas ojCBnSBJBd ououi p anb ap oipaq p ibo
-ijdxa ouio[)? •B0i^j8Bjq o idnj buijoj ns nBAJasnoo BtABpoi anb ^3
d iubjbiiS pp sojjo soun3[B uod opiJJtnoo Bq ouiod 'uopnjOAa
na
Bq as anb ojqBDOA un sand sa nwt^ijí^ -j BiJip as X
Tug •ooi^rsBjq ruBJBnS sa vu oftjns p ojad 't^iuiiu b oppaJBd
:iuBJBn8 ua botjiuSib vws¡}mj\[ *o[ad ns ap jojoo p na oppajBd ^nuí
ojad 'oaiuozBUXB u^iuiiu p anb ouanbad sbui 'ououi ap apadsa bjcjo b
pui^/i^jiü uojbuib[^ jÍBnSBJB^ pp BajuBJBnS so^ -p3jn^B^[ BiJOlSig ap
eoiqi[ so^ ua Bip jíoq Bjnij ajquiou ajsa noo A 'eanoiSaj SBsa ap saín
-bjbÚS saua^jjoqB bo^ jod i^uiui opBuiB^ bj^ 'SBuozBniy pp 8Bpi[B^
BBAps 8Bj ap a^nBiiqBq 'onom ap apadsa san :seni opipui un '^qanad
Bun a^naniBepajd ou ib 'jbS^jSb somiituuad bou sojjosou 'sisaj ns
ap o^odB ua ¿rejp uapns sodn^S sosa ap oun BpBo ap sosoipnisa so^
anb 'BAijDadsai sisaj ns ap joabj ua s^qanjd ap ojauínu ubj^ ^y
•B^si^BuopBU opijua8 ap uoisBd BunSpJ 'saoaA b 'Jinijuí apns sauop
-BtaaiiB BB^sa u^ 'Bisando uop^aiip ua a^uauíEspaad opis Bq uoidbj
-uaiJO Bjsa anb ubuuijb 'oubjiuoo ^a Jod 'soj^q "aisao^ou A 'a^saaou p
'ajea p spBq ^BnSBJB^ pp opis Bq iubjbiiS uopn[OA3 B^ apgS
uopB^uauo bj anb ubuuijb SBísinSm^ eosoipmsa sounSjy
sbuuoj A Bospidun BiABpoi opuaw UBnuTiuo^ A '

p na

— 861 —
naisisqns Bip iíoq anb jBqojdmoa somapod 'BBDijjnsaf sauoisij^ sbj ap
Bodmai) ua uojapBu anb nopnjoAa ap sbuhoj A sospndmi 'isy
•Btnoipi
pp uopnpDAa v\ JBSjndtni ap opim^s p na ^^n^^s uBipod eo^sa in
so^pnbB m 'Bpnanaasnoa u^ -SBta zaA spB^ soppnpai nojaiA as 'uojap
-ajBdBsap ou 18 'sajnqrjj saAed so¡ A uoiSip^ B^j 'bbsbui ap uop^np
-uoo ap ojn^nmjjsni un Jas ap ofap bijo^bjo bj; Í 'sajuBJBnS so^qand
so[ sopsniíqBq UBqBjs^ anb b 'opedsa p ua 9-iqij 'BijdtnB jBnjuidsa A
[Bpos nppn[OAa b^ a^qísodun ^iA^oA 3g 'BUBaajd sbui Bip Bpso
-ijídsa A [Bija^Bui BpiA Bun b optanpaj A 'joijaiui pp sanbsoq ss
so[ b opBÍs^ sbui A SBtn anj 'ajqif Bua^iprn p ojuBno na A
-oqB Btnoipi oidojd pp soAann JB3J3 anb sojafuBjpca sojqBooA
-J03UI OpOlUOD SBUI UOJBJ1UO3U3 OUB^IJ3UIB [OUBds^ p A OZTJS3UI [
*BpBJO[BA J38 sp^nd is SBu^d 3nb
'Buanbad ubj 83 Bjp 'saiuBJBn^ sasjBd so[ ua nopsuiuiop ns uojbi
-uasB sanSn^Jod p o p^uBdsa p anb ua Bjp pp Jn-tBd b ojad 'Bnuijuoo
Bjp i^oq une A onupuoo :8buxjb sb[ jod opsuiinop o opinSuiixa anj
naSuoqB p anb na sasiBd sojio na oijjnao oraoa '[b;oj A ^upuadaj
BjauBui Bun ap Bpiuajap jas opnd on Bn3ua[ b^ sp uopn[0A3 vj -83jqr[
o sopBpnamoaua SBua^ipni jod A sozpsatu aod 'sons^ijauíB sa^ouBdsa
jod SBpB[qod sbuoz 8B[ na utiB 'opuBmmopajd onuijuoo Bn^ua^ b¡
'soaijBj^oaS sop^dsa soun^p u^ -uoprqoAa Buajd us Bqejsa en¿uaj
bj oouB^q pp BpBgaj^ b^ sp odmaij \^ anb aunoQ -B^jansj somaaio
uaiquiB) sojioson ojad • • • uozbj auaii jo^aa^ p : oouBjq jopBisinbuo^
pp BpBáaj^ v\ nos opina^ap Bq as nopnfOAa B[ anb opBnuijB soniaq
83JOIJ^JUB 83uo^^u3j ua anb o}83nd 'BAijnjoAS Bpnapuai Bun ajsxxa jubj
-BnS ua anb ap n^pBuuijB bj sjub opipuajdjos BJspanb joiaa^ [g
•jbijba b a^uam^ui} A 'jaBj^noa b A aBdooode b Bpnapua} b^
3 oraoD 'oppuas ojio ua uopnjOAa 3p JBjqBq spsnd ss
sp uopijsdB bj ua A sojqBDOA ap Oíu^itaBui^njSB ja ua
eojisanu ua unB 'BisaijiuBta as Biuoipi jap OAijnjOAa opiinas jg
'sajopBisinbuoa boj nojaipnajdjos aj anb ua OApnjoAa opo^ad ja uaiq
bbui ouis 'Buioipi jap jepadsa u^pipuoa Bnn Buiuuaiap on pBpijBno ns
Bjsa A 'a^nBuimj^B aiuamsiuamuia BnSuaj Bun sa juBJBnS jg — '^g
js A oubjjsisbo J3Sjns
oSanj snb ap B3i;Biuoipi Bpz^ra bj ua 'BUBdeg BnSijuB bj na 'soubuioj
soiJBnoiSaj soj ap ujibj jap uopBniJojBnBjj bj b a^uBÍamas siuduiBUBfój
oSjy 'sajnBJBn^ oipatn A soub[[3jsbd oipam sixbjuis ap A sojqBooA ap
'sbuuoj ap BjBqjsq Bj^zsm Bun us oaijbu smoipi j^p BAijiuijap uoisjaA
-uoa bj BJBuiuusisp oduiai^ ODod ap ojiuap 'Bnui^uoo is A 'sixbjuis
bj na Jjnjjuí B opBzadma Bq ssndsaQ -saaaSjjoqB soiqBS boj ap A
83jsf soj ap ojjnSjo ja biiui^suc anb BpBjqBq BjniBjaiij Bsa 'inBJBnS
bijojbjo bj ap nopijBdBsap bj opBooAoad Bq 'jo^Btn zsa BpBo ojdumn
ua 'soja^nBJixa sojqBaoA soj ap uopBJodjoaui bj 'ajjBd bjjo joj
*uBiSnca SBjafuBjjxa sa^
•naijjoa sbj uoo BpnsAtAUOO bj anb BojqBOOA BOAanu soj Bminjm BjBosa

�b) El cambio'de la nasal r por n.;
En paraguayo: r (ra, re, etc.) con excepciones de n (na, ne, etc.);
• En tupí o brasílico: n, con excepciones de r;
En chiriguaná: n, con numerosas excepciones de r;' En dialecto Apapocuva (sur de Matto Grosso, norte y noreste
del Paraguay): r, con numerosas excepciones de re.
Ejemplos:
En paraguayo: tupirá (parecido a tupí); en tupí o brasílico^
tupiría (acento agudo fuerte); en chiriguaná: tupirá.
55.— Supresión de vocales débiles.
Son los casos más comunes de contracción. En vocablo en que
dos sílabas están unidas por i o e débil, esta vocal débil tiende a
desaparecer. Estos casos de evolución incompleta son numerosos. Con
poquísimas excepciones, se usan indistintamente la forma antigua y
la evolucionada. Ejemplos:
Ma'erá - mará (por qué); va'erd - vara (partícula de futuro: ha
de) ; vaichá - vachá (parece que); vaicha • vacha (como, como que);
upeicha • upecha (así, así como, así es).
56.— Supresión de consonantes débiles.
La consonante más suprimida es la v. Ejemplos: jhendivé (con
él): jhendié; poranduva-porandúa (quien pregunta, preguntador);
marandová-marandoá (larva de mariposa que vive en las hojas de
tabaco); cova-cóa (éste, esto); mava-maa (quien, alguien, la gente).
57.— Cambio de sílaba no nasal ru en i o en nasal ro. Esta
variación ocurre solamente en la zona guaraní de Corrientes (Argen
tina). Ejemplos: árupi-áipi-aro; pérupi-péipi.
58.— Sílabas que empiezan con fe o c y t cambian en g o ng y nd.
Las que empiezan con p, cambian en mb. Este cambio ocurre cuando
el vocablo sigue a partícula o vocablo nasal. Ejemplos:
Cuá, cuara (agujero, orificio) varía a tinguá (orificio de
la nariz);
Ke (dormir) varía a mongé (hacer dormir, provocar el sueño;
Ca'u (ebrio, ebriedad): acanga'ú (mareo), de oca (cabeza) y ca'u;
Kihtd (horcón, sostén) : acangihtá (almohada): sostén de la
cabeza;
Tíh (montón, plantío) : tacuarendíh (tacuaral, bambusal) y
kih'íhindíh (plantío de pimientos, pimental);
Pá (todo, del todo, total, término de lo infinitamente grande y
de lo infinitamente pequeño, ausencia de todo, acumulación de todo):
carembá (totalmente curvado o rengo);
Pé (chato): carumbé (tortuga); ña'embé (recipiente chato).
Excepción a este caso: mbocaré y mangaré, que se usan indis
tintamente.
59.— Sílaba gua deriva de formas arcaicas, conforme a los
siguientes casos, cada uno de los cuales puede dar origen a una
regla de evolución:
a) De ihva, árbol (acepción clásica: brazo, tallo, tronco, asa,
— 200 —

•"?.

mango). Ejemplos: guatambú (de: ihva-ata-pú); guavirova (piragua,
canoa de tronco de árbol), de ihva-jhaviró-va: tronco ahuecado; etc.
Ihva ubicado antes del vocablo compuesto, deriva en gua, pero si
está al final, pierde la sílaba débil va y se convierte en ih:
guapo'ih(va); amba'ih(va)...• .
b)Variación de ihvá (fruto, fruta). Ejemplos: ihvaró: guaro
(fruta amarga); ihvaviyú (fruta con pelusa) a guaviyú; ihvavirdi
(fruta con cascara sin pelusa, reluciente, lisa) a guarirá; .
c)Contracción y variación de partículas y prefijos pronomina
les de 3.a persona: o e i: (su de él o de ellos). Ejemplos: o-oga, i-oga,
se transformó en guoga, guenondé (su casa de él; su delantera de él);
d)Suavización y nasalización de cua, cue-Ejemplos: itá-cuá(ra)
a itanguá (cueva en la piedra, gruta); ghuaimí-cué a ghuaimingué
(vieja transformada en pájaro: el urutaú); i-á-cué a angué (alma
en pena).
e)Derivación o deformación de la forma arcaica ghua. (Este
caso debería clasificarse más bien como corrupción). Ejemplos:
ñaghudrú a y aguaron; ghudririrí a guarirí o guariní; ghuarú a guará,
etc.•
f)Transformación de fonema (o grupo fonético) oa. Ejemplo:
o (carne) a jho'o o so'o (forma tupí o brasílica conservada en
paraguayo) formando con usú, asú (grande) un vocablo compuesto:
so'oasú (venado, ciervo), jho'oasú, suasú, jhoasú, o simplemente guasú,
que es la forma moderna. Este vocablo, suasú en tupí y guasú en
paraguayo, suele originar una confusión que tiene sus ribetes de
jocosidad, no significa simplemente grande, sino animal de carne
abundante. La descomposición del vocablo da: jho'o-usú-va (en tupí:
so'o-usú-va). La sílaba débil va se ha perdido, y la primera (jho'o)
se ha transformado en gua. En tupí esta última transformación no
se ha operado, y se conserva la primitiva: so'o apocopada en so o
en su: soasú, suasú.
g)El grupo gua, gue, etc., existía en gran número de vocablos
arcaicos, y no ha variado en los modernos. Ejemplos:
Guá: hendidura, entrada, bahía: Guanavara; mboguá (cerner
harina por un tejido hundido, arqueado); ñemboguá (arquear el
cuerpo, eludir un golpe por medio del arqueo del cuerpo); par aguasa
(de: pará-guá-usú: gran bahía en el mar) ; etc.
Gué: apagarse, eliminarse, desaparecer;
Ighuá: procedencia, origen: Uruguaihguá (del Uruguay); coihguá
(de la chacra, campesino, patán);
60. — En palabra compuesta, mbo (hacer, provocar, proyectar)
seguida de vocal cambia en mbih. Si el vocablo o fonema siguiente
a mbo es nasal, cambia en mih. Ejemplos:
Ñe-mbo-ajhihi (sentir ansia dentro de sí mismo, hambre) a

ñembihajhíhi;
Mbo-atíh (hacer montón, amontonar) a mbihatíh;
Mbo-jhenihjhé (hacer llenar: caso nasal) a mihenihjhé.
A veces mbo no cambia en mih sino en mo. Ejemplos:
— 201 —

�— ios —
tsopdtual/j -otu ua ouis tjtui ua Biqmea ou oqvx saoaA y
B (JB8BU OSB3 :jBU3f[ JaOB^) aq[qiuai{(-Oq¡\[
it¡tlDifiqut b (jBnojuoniB 'no^uom jaaeq)
b (aaquieq 'otnsira ib ap oj^nap bisub Ji^uas) tyfqfv-o^
:so[dinaf^ -i/itu n^ BiqmBO '[bsbu sa o^tu b
Binanoj o ojqBOOA p ig -qtqui na Biqinco jb^oa ap BpinSas
'jBaoAOjd 'jaaBUJ o^iu 'Bjsandraoa BjqB^sd u^ — -Q9
i (uBjEd 'onisaduiBO 'BJ^Bqo bj ap)
•pnSifioo i (Á^nSni[^ pp) vnStitvnSnifi ¡uaSiJO 'epuapaaojd :vnifSj
íjaaaiBdesap 'aejBuimip 'asjBBdB :&gt;^)
*9}a í (jbiu ¡a n^ Biqeq ubjS :nsn-vn8-pivd :ap)
nsvnSvjvd i (odjano pp oanbjB pp oipatu jod adfoS un jipnp 'odjana
p jBanfajB) vnSoqtuau i (opBanbaB 'opipunq opifaj un Jod
janjao) vnSoqtu '.ojvtivuvnQ :BiqBq 'BpBjjua 'Bjnpipuaij :vri^
:sojduiaf^ -soujapora boj na opsuBA Bq on A 's
sojqBOOA ap oaamnu ubj^ na Bjjsixa '-aja 'anS trmS odiuS j^ (8
•nsvns 'nsvos :ns na
o os na BpBdoaodB ops ¡BAijimiad b¡ BAjasnoa as Á 'opBjado B^ as
on n^ioBinjojsuBj} Binpjn Bjsa jdn^ u^ -vnS na opBniaojsuBJj Bq as
(ofiiff) Bjauíiad b¡ i. 'opipjad Bq as va H^^P ^q^ljs vj • (va-nsn-o^os
:idnj ua) va-nsn-otoyf :Bp o^qe^oA ^p uoioisodmoosap ^j -aiuepunqB
an-iBa ap [buiiub ouis 'apuvuS ajuaiuajdmis Baijiuáis on 'pepiso^of
ap saiaqiJ sns auau anb u^isnjuoa eun jbui^ijo apns 'oÁBnSBJBd
na nsvnS A idnj na nsvns 'o^qB^oA a^s^ -Bujapom buijoj b^ sa anb
'nsvn^ a^uamajdinis o 'nsvoyí 'nsvns 'nsvo^^yf '(oAjaia 'opBnaA) nsvotos
:ojsanduioo o^qBaoA nn (apuBjS) nsv 'nsn uoa opuBiuioj (oÁBnSBaBd
na BpBAJasuoa Baijisejq o jdnj bhlioj) otos o Ofi-qf b (auiBo) o
:o[duiaf^ *oo (o^itauoj odiu^ o) Binauoj ap uoiaBiuaojsuBj^ (j
•aja
'rutmS b ruvn'qS itutJvnS o ij.1j. 1m8 b iJijjunnyS ívpjvnSoÁ. v ruvnifSvu
:so[draafg -(nopdnjjoa omoa naiq ssin aejBoijtsBp sjjaqap osBa
•vn^S bdib3jb buijoj b[ ap uopBnuopp o n^iaBAiJaQ (a
•(Buad na
anSim b ano-v-t í (tiBinjn p ^ojBÍBd na BpBuuojsuBjj BfaiA)
j b ano-iiwivn/q8 i (BjruS 'sjpaid b[ na BAana) vnSuntf b
(vj)vno-vii :Bo^duiaf^.-ano 'ona ap upiaezi^BSBU ^ n^iaBziABng (p
í (p ap BjaiuBpp ns íp ap bsbd ns) apuonanS *t&gt;8on3 na ptnaojsuBjj as
H^So-i ^v8o-o :so^draaf^ -(o[p ap o p ap ns) :i a o :Buosaad e*^ ap ea^
-Buiraonojd sofijajd A SB^n^jiJBd ap nopBUBA A nopoBjjno^) (a

r

— 00^ —
'bsb 'oouojj 'o^p3i 'ozBjq :Boi8^p uopdaoB) {oqjB 'vayi aQ (b
tnopn^OAa ap BjSai
buti b naSuo JBp apand sapsna so^ ap onn Bpsa 'sosbd sajnaináis
so^ b anuojuoa 'sb^ibdjb bboijoj ap BApap vnS BqB^rg — -^5
•a^naniB^nij
-sipni uBsn as anb 'ajvSuoui A ajvooqtu :osBa ajsa b noiadaax^
•(o^Bqa aiuaidiaaj) aqutapu í (BSn^aoj) aqtunjvo : (ojeqD) aj
i (oSuaj o opBAjna ajuainjejo}) vqiuajvo
: (opoj ap uoiaB^nuinoB 'opoj ap BiauastiB 'ouanbad a^uauíEjiuijuí oj ap
A apuBjS ajuaraBjiuijuí o\ ap onimaaj '^joj 'opoj pp 'opoj) vj
i (¡B^uaraid 'sojuaunid ap ojinBfd) qipuiift^t^f
A (^snqniBq 'p-renoBj) yrpuajvnovj : (oijuB^d 'n9juoui) ytj;
B^ ap naisos : (BpB^onijB) nft¡i8tmot&gt; : (najsos 'nooaoq)
íntv^ A (BzaqBD) vov ap ' (oajBtn) nvSuvjo : (pBpauqa 'ouqa)
iouans p JB^oAOJd 'jinuop jaaBq) aSuoui b buba (xinuop) a^y[
Í (ZIJBU B[
ap oidijijo) vnSutf v bijba (opijyjo 'ojafnSB) vjvno 'vnj
¡so^duiaf^ ^BSBn ojqBDOA o B[najjjBd b anSis ojqBaoA p
opnBna ajjnao oiquisa a^s^ ^qiu na nBiqniBa d noa uBzaidina anb
•pu A Su o S ua uBiquiBD g A o o 3f noa uBzatdtna anb sBqBfig — -^5
^dtad-tdniad iojv-idtv-idnjv ^so^draaf^ #(Bnij
-uaSjy) satnaiJJO3 ap tubjbiiS buoz tb\ ua a^uauiB[os ajjnao
-gj [bsbu ua o 1 ua ni ^bsbu ou BqBjjs ap oiqniB[) — '
^ 'namS^ 'namb) vmu-vavw i (ojsa 'ajsa) voo-vaoo
ap SBÍoq sb[ na 3aia anb BsodtJBin ap bajb^) vopuvjviu-vaopitvjmu
i (JopBiunSajd 'BjnnSajd uainb) nnpupuod-vanpuvuod iatpuayf : (p
noa) aaipu^qf :so^dniaf^ -a bj sa Bpimudns sbui ajnBnosnoa vj
•sajiqap satwruosuoo ap umsaidng — -95
•(sa tsb 'otnoD isb 'jsb) vxpadn - vq^tadn
i (anb omoa 'omoa) vqova - wqotva i (anb aaaasd) mpvn - vyoiva i (ap
Bq :oanjnj ap B(najjjBd) viva - viapa i (anb jod) vjmu •

p^ pp^

[

A BnSijnB sraaoj B^ ajuaraB^unsipni uBsn as '^anopdaoxa SBinisjnbod
U0^ •sosojamnn nos B^a^dmoaní u^pnjoAa ap sosbd so^s^ •jaaajBdBsap
b apuan nq^p paoA Bjsa '[iqap a o 1 jod sBpran nBjea SBqBjjs sop
anb ua o^qBaoA ug[ *nop3BJiuoa ap sannmoa sbui sosb^ boj uog
•sajiqap sajpooa ap upisaidng — "^^
•viidnt ^BHBnSrji^a ua í (ajjanj opnSB ojuaaB) vmdni
rooi[j8Bjq o jdnj ua í (idnj b oppaj^d) viidm :o^BnSBJBd ug

- ivjmvnS b (Bsr[ 'ainaianpj 'ssnpd nis bjbosbd uod Bjnaj)
ivjiavaqt inÁiaonS v (^snpd noa B^njj) nAiava^i i (bSjbiiib
pjonS :puvaqi ¡sojdraaf^ -(Bjnjj 'ojiuj) pai/i ap noiaeiJB^ (q

•u ap sanopdaaxa SBSojamnu uoa '1 : (^biiSbjb^ pp
a^sajou A ajjon 'ossoj^) oubj\^ ap jns) BAnaodsdy ojoa^ip u^.
ii ap sauopda^xa sssojamnu uoa 'u zfuBnSuiqa u^
íi ap sanopdaaxa uoa 'u :oaijjsBjq o jdnj n^
í (*aja 'au 'ou) u ap sauopdaaxa uoo (^oja 'ai 'vi) 1 :o.^BnSBJBd ng[
;•11 iod 1 pisvu vj ap oiqtuvoj^^- {q

•(va)qitvqiuv í
:iff na a^jaiAuoa as jÍ va ^iqap BqBjis b^ apaaid 'p^nij \v B)sa
18 ojad tvn% na BAiJap 'o^sanduioa o[qBDOA pp sainB opBoiqn vayj
•o%^ íopBoanqs oouoj; :va-oumvtff-vat¡i ap '([oqjB ap oanoji ap boub^
d vaoJiavnS i (nd-mv-vaqt :ap) nqwvivnS ¡sojduiaf^; -(oSubui

�Mbo'Sarambí (hacer esparcir) a mosarambí;
Mbo-nandí (hacer el vacío, vaciar) a monandí.
Excepciones: mbo-jhatd y mihatá, cuyas dos formas se emplean
con distinta acepción: mbojhatd (hacerse duro, empecinarse) y mihatá
(sostenerse en un punto o actitud)..•
61.— Los prefijos, sufijos y partículas tienden a adherirse a los
vocablos monosilábicos, para formar vocablos aglutinados.
En muchos casos, la adherencia constituye caso tan antiguo que
no es posible determinar la separación: o jhó (él va). La partícula
jh, convertida en simple aspiración, forma un vocablo aglutinado con
el fonema verbal ó (ir), y el verbo ya no es ó sino jho.
En otros casos, aunque es fácil separar el vocablo de su partícula,
prefijo o sufijo, el uso ha consagrado la contracción, adherencia,
apócope o aglutinación. La gramática ya nada tiene que hacer sino
respetar estos casos de evolución concluida: cova o coa, pera o pea,
upeva o upéa. Ya no se podrá emplear separado el sufijo: co va, peva,
upe va (éste, ése, aquél). La partícula va se traduce en: el que es.
En este aspecto de la evolución de la lengua, podemos enunciar
una regla de conducta, aunque muy elástica: los prefijos, sufijos y
partículas deben escribirse separados de los vocablos a que acompa
ñan, pero debe respetarse y aun acompañar la tendencia evolutiva de
la lengua. En consecuencia, los casos en que los prefijos, sufijos y
partículas deben adherirse a un vocablo, son numerosísimos, y los
serán cada día más, porque el período de aglutinación de la lengua
está lejos de haber llegado a su última etapa.
Ejemplos de vocablos de aglutinación definitiva:
Itá (piedra), de: * (pronombre posesivo de 3.a persona) más tá
(fonema que da idea de dureza): lo que es duro, cosa dura. Creemos
que la formación primitiva del vocablo compuesto debió haber sido:
itava (la cosa que es dura) y que la sílaba final: va, débil, se ha

perdido;
I-ñe-ághd-ro-va (gente de espíritu bravo), contrayéndose, apocopándose, aglutinándose, adquirió por etapas sucesivas las formas
siguientes: iñarova, iñaróa, ñaróa, ñarúa, yarúa y por fin charrúa.
En este caso especial, nos permitimos hacer una aclaración: no
afirmamos que el vocablo charrúa es la forma evolutiva final de
i-ñe-ágha-ro-va. Sólo hemos hecho una pequeña excursión, un poco
audaz, en el campo de la etimología;
Jhu'iti (harina blanca de trigo, de mandioca o de maíz), formado
de: jhu'i más la partícula ti'. Jhu'i es harina, polvo, y ti blanco. Pero
jhu'i a su vez es contracción de dos partículas fonéticas: jh, pronombre
de 3.a persona y el fonema i (pequeño).
62.— La evolución del idioma tiende a la supresión de sílabas
débiles, sea al final de palabra compuesta, sea entre sílabas. Ejemplos:
Co'e-ramo (cuando amanezca, mañana) se reduce a: co'éro;
Vpe-ramo (cuando sea eso, entonces) se reduce a upé'ro;
Aipó-ramo (si es así como se dice, entonces, siendo así): aiporo.
63.— Palabras compuestas formadas por sílabas repetidas (acumu— 202 —

lación de fonemas monosilábicos primitivos) constituyen casos de
de evolución completa o definitiva, y no llevan guión (apóstrofo de
uso limitado). Ejemplos:
Mihmíhi (movimiento de gusanos en colectividad), formado por:
o-mihi-mihi-va: los que se mueven-mueven);
Rihrihi (temblor convulsivo), formado por: rihi-rihi-va;
Tihtihi (tic nervioso), formado de: tihi-tihi-va;
Pororó (ruido de fusilería, quemazón de caraguatá, ruido de gra
nos de maíz estallando al ser tostados), formado de: mbo-ro-ro.
64. — En guaraní hay una tendencia a contraer no sólo vocablos,
sino también frases. Ejemplos:
A ye jhoga apó (yo construyo mi propia casa): a yogapo;
A ñe oca kih'a ó (yo quito la suciedad de mi cabeza, me lavo
la cabeza) : a ñacakih'o, a ñakih'ó;
I ñe'ajhó. Este vocablo es contracción de toda una frase: i ñe
ághd o jhó: se le salió el alma. El vocablo compuesto ñe'd (aglutina
ción y apócope de ñe-ághd) es: corazón, y ñe'ajhó equivale a la frase
en castellano: le sale el corazón por la boca.
66. — Las palabras compuestas que definen: lugares geográficos,
plantas, animales y minerales, ideas abstractas, etc., están constituidas,
por lo general, por uno o varios sustantivos y por uno o varios adje
tivos. Es corriente que estas palabras se escriban como frase, separadas
entre sí. Nosotros propiciamos que deben escribirse como lo que son:
como palabras compuestas, es decir cada grupo reunido.
En este aspecto de la evolución del idioma, la regla tendrá que
ser muy elástica: en gran número de casos, los vocablos breves ya
llegaron hasta nosotros aglutinados y contraídos o apocopados, es
decir, adoptando formas de evolución más o menos definidas. En
otros casos, las palabras no se presentan como aglutinadas, o cuando
menos con una aglutinación tan escasa que más bien parecieran dos
vocablos que se complementan, pero no se han reunido. En otros
casos, en fin, los vocablos se presentan francamente separados, aunque
acompañándose obligadamente.
En el primer caso, sólo nos resta respetar la evolución ya operada;
en el segundo, nuestra tarea consistirá en ayudar a la evolución, con
firmando la aglutinación. En el tercer caso, nuestra tarea es en cierto
modo complicada: estamos obligados, en primer término, a evitar con
fusiones, cerciorándonos previamente, cada vez, si un caso que se
presenta es o no es de evolución. En segundo término, debemos cuidar
de no contribuir a corromper la lengua, provocando evoluciones fuera
de las orientaciones que la misma lengua ee encarga de establecer.
Ejemplos:
a) Vocablos compuestos de evolución definitiva: apesd, formado
de: apé (lomo, dorso) y sd (cuerda): cosas unidas por el dorso por
medio de una cuerda: mazorcas de maíz, mazos de tabaco, etc. Por
derivación: agrupación de cosas o de ideas;
Mocói, formado de mbo (hacer) y de coi (parear, igualar, equi
parar, comparar dos cosas o ideas): el número cardinal 2;
— 203 —

�— SOS

— ^O^ —

•ojodpt : (jsb opnais 'saouojua 'aoip as oraoo jsb sa is) otuvi-odiy
iouadn b aanpaj as (saouojua 'osa sas opnena) outoj-adfj
ioiapo :b aanpaj as (bububui 'Bazan^uiB opuBno) owni-ap^
^sojdraaf^ -SBqBjia aajna eas 'Bjsandmoo BjqsjBd ap Jbuij ^b as 'sajiqap
SBqBjj8 ap noisajdns ^\ B apnai; Braoipi pp uoionjOAa B^ — ^9

iseapi ap o sbsoo ap nopediu^e :uopBAiiap
joj "oja 'ooBqBj ap sozem 'zjeui ap SBajozem :spjana Bnn ap oipam
jod osjop [a Jod sepmn sbsoo : (epjana) os A (osjop 'oraof) ado :ap
opBauoj 'osado :BAij;uijap uopnjoAa ap sojsandnioa sojqBoo^ (b

-nranoB) SBpxjadaj SBqBjis jod SEpsuiJoj SBisandmoa sBjqBjBj — '9

i^ jBuipjBO oíamnu ja : (seapi o sbsoo sop jBJBdmoa 'j
-piba 'JBjBnSí 'j^ajBd) lo^ ap ^ (jaacq) o^tu ap openuoj 'jpooj^

: sojdmaf^
uaoajqBjsa ap BSiBoua as BnSuaj biusiui bj anb sauopB^uauo sbj ap
Bjanj sanopnjoAa opneaoAOjd 'BnSuaj bj jadmojjoa b jjnqiijuoo on ap
jepma somaqap 'ouinuaj opunSas u^ -uopnjoAa ap sa on o sa Bjuasa-id
as anb osea un is 'zaA epea 'ajuauíBiAaid sonopuBJopjaa 'sauoisnj
-uoo jBjiAa b 'ouiuuai jamud na 'sopBSijqo some^^ :epBoijdmoa opoui
ojaap na sa Baje) BJisanu 'osea jaajai ja ug •nopBmjnjSB bj opuBuuij
-uoo 'uopnjoAa bj b jepn^e na bjijsisuoo BaJB} Bjjsanu 'opunSae p na
íBpBJado vÁ n^pn^OAa B[ JBjadsaj B^saJ son O[os 'osbd jamud p n^

•K -

•(ouanbad) 1 Btaauoj p A snosjad B*g ap
ajqmonojd 'y{ ¡SBOijanoj SBjnoijjBd sop ap uotoobjjuoo sa Z3A ns b tjiiff
oaaj *oonBjq jj A 'oA^od 'buijei^ sa t^itif *ij Bjnoij^Bd b^ sbui t^u{t :ap
opBniaoj ' ( zjbui ap o BooipuBtu ap 'o^iíj ap Bousjq BniJBq) ^ttriíff
ÍBiSojotnija bj ap odra^o ja na 'zspnB
oood un 'uoisxnaxa Bnanbad Bnn oqoaq souiaq ojog •oa-oj-pi{8p-au-i
ap jbuij BAijnjoAa buijoj bj sa rtvujmip ojqeaoA ja anb bouibuijijb
on :uoiobjbj^b unn jaaeq sompinuad son 'jBioadsa osbo ajsa n^
•nniÁVip mj jod A vruvA. 'oruwu 'opuvu 'vpunm 'oaojwui zs^juainSis
SBuiJoj eBj SBAisaans s^de^a jod oiJinbpB 'asopnBupnj^e 'asopuBd
-ooodB 'asopua^BJinoa '(oABjq njiaídsa ap ajuaS) aa-o^-pi{8t&gt;-au-[

•ajuaniBpBSi^qo asopnBusduioaB
anbunB 'sop^isdas ainamBanejj UBjua^aad as sofqe^oA so^ 'uij na 'sosea
boj^o u^ -opiunaj neq as on ciad 'nBinama^dmoa as anh sojqBooA
sop UBjaioaj^d naiq sbui anfa BSBOsa ubj uoioBuijn^SB Bnn noa sonam
opuena o 'SBpBuijnjíJB omoa UBjuasajd as on SBjqepd sn\ 'sosbo sojjo
urjj -sBpinijap sonam o sbui uoionjOAa ap sboijoj opuBjdopB 'jraap
sa 'sopBdoaode o sopiBJinoa Á sopeuiin^^e sojjosou BjsBq u0JB2a[[
bX saAajq sojqeaoA so\ 'sosbo ap ojamnn ubj3 na :bot}sbj3 Ánva jas
anb Bjpuaj B[^aj b¡ 'Binoipi pp u^pn^oAa B[ ap ojoadsB a;sa ug
•opinnaj odnaS BpBa Jioap sa 'SBjsandraoo ssjqspd omoa
:nos anb o^ omoa asjiqijasa uaqap anb soniBiaidojd soajosof^; -js a.ijua
SBpBJBdas 'aeBjj ouioo neqijasa as SBjqspd SBisa anb ajuaijjoa s^ -soaij
-afpB soijba o oun jod A soAijuBjsns sotjba o oun jod '{BJanaS oj jod

iopipjad
Bq as 'jiqap 'va :jbuij BqBjjs bj anb A (BJnp sa anb bsoo bj) vanit
:opis jaqBq piqap ojsanduioo ojqBOOA jap BApiraiid U910BUUOJ bj anb
somaaj^) ^ejnp bsoo 'ojnp sa anb oj : (szajnp ap Bapt Bp anb suianoj)
pj 8BUI (Buosjad ^• ap OAisasod aiqmouojd) 1 :ap '(Bjpaid) vtj
:BAijiuijap uoiOBUijnjáB ap sojqBOOA ap sojdmaf^
•BdB^a emiijn ns b opeSajj jaqBq ap sofaj Bisa
BnSuaj bj ap noioBminj^B ap opojjad ja anbjod 'sbui Bip Bpea uBias
soj A 'souiisisoaaiunu nos 'ojqBOOA un b asjijaqps uaqap sBjnojiJBd
A sofijns 'sofijaad soj anb na sosbo soj 'Biouanaasuoo u^ -BnSuaj bj

UBjsa '-a^a 'SBjoBJjsqc s^api 'sa^jamm A sa^minB 'SBjuB^d
saaB^n^ :uauijap anb SBjsandmoa sejqBjBd SB^ — ^99

ap BAijnjOAa Bion^puaj bj JBuedmoaB utib A asaBjadsai aqap oJad 'nen
-Bdmoas anb b sojqsaoA soj ap sopsjBdas asjiqijosa uaqap sBjnopjBd
A ^ofijns 'sofijajd soj :eai}seja ^ntu anbunB 'Bjonpuoo ap Bjáaj Bnn

•Booq bj jod nozejoa p aps a[ :ouB[[ajSBO na
b ajBAinba p-i¡[v3u A 'nozBJoa :sa (oifSp-ay ap adoaodB A uoio
B) vpy ojsanduioo ojqBOOA Y3_ 'emp p oi^s a\ as :py{ o ytf^p

jeionnna soraapod 'BnSuaj bj ap nopnjoAa bj ap o^aadsB ajsa u^j
•sa anb ja :ua aanpBjj as va BjnoijJBd B'-j '(janbs 'asa 'ajsa) va adn
Htoad 'va 00 :ofijns ja opBjsdas jBajdma Bjpod as on bj^ 'oadn o vaadn
*oad o vasd *opo o oaoo zBpmjouoa upianjoAa ap sosbo so^sa jB^adsaj
ouis jaaexj anb auaij Bpen bjÍ BapBuiBj^ b^j •uoioBuijnjáB o adoaodB
'BiauajaqpB 'u^iooBa^uoo bj opBjB8uoa bij osn ja 'ofijns o ofijaad
'BjnajiJBd ns ap ojqBOOA ja jejBdas jpBj sa anbuns 'sosbo sojjo u^
•oi[í orne p sa ou b^ oqjaA ja A '(ji) p jBqjaA Binanoi ja
noa opBupnjSB ojqeaoA un buijoj 'nopsjídsB ajduiis na Bpi;jaAuoo '^í
Bjnaj^JBd v'j '(ba ja) piff o :nopBjBdas bj JEniaua^ap ajqísod sa on
anb onSpuB ubj osbo aÁnjpsuoo Biouajaqpe bj 'bosbo soqanm u^
•sopBuijnjSB sojqeaoA jbuijoj ejed 'soaiqBjisouom sojqsooA
soj b asjiaaqpB b napnai) SBjnapjsd A sofijns 'sojrjajd so^j — ^9

&amp;u t :asBJj Bnn Bpoj ap uoiaoBjjuoo sa opqsaoA ajs^ •pt¡fotau ¡
•PiHÍ1ívV v 'o^fmooou v : (Bzaqea b^
oab[ ara 'BzaqBo ira ap pBpaians bj o^inb oÁ) p ^^1/13/ p^o au y
iodoSoA o : (bsbo Bidojd im oXnj^suoa oA) pdo vSoyf 3Á, y
:so[dtuaf^ 'sasejj uaiqtuBi onrs
ojos on jaBiiuoo b Biouapuaj Bnn Av\^ inejBnS u^ — -ff)
•Od-oi-oqiu :ap opBUiioj '(sopBjsoj jas jb opuBjjBjsa zibui ap son
-bjS ap opinj 'B^BnSBJBO ap uozBiuanb 'Bjaajisnj ap opinj) ojojoj
ioa-iifft-tyit :ap op^uijoj '(osoiAJau 011) 11/iji/ijr
ioa-tijiji-tmj :jod opBnuoj '(oais^oauoo aojqraa^) t^tiqi^j
i (naAanm-naAanoi as anb soj :oa-iyiiu-ii¡itu-o
:jod opBnuoj ' (pBpiAi^oajoo na sonesn^ ap ojuairarAonr) iifiiuyi^^
^

•••'(pnipaB o ojund nn na asjauajsos)
v^vyiut A (aejBuioaduia 'ojnp asjaaen) vjvyfoqtu tnopdaae Bjupsip noa
UBajdma as sbuijoj sop SBiína 'ytvyitu A pjvqf-oqut :sauoiodaox^

:8ojdtuafj[ •(opBjitnij osn
ap ojojjsodB) uoin^ UBAajj on X 'BAfunrjap o Bjajduioo uotonjoAa ap
ap sosbo uaXnjpguoo (soAiiimud sooiqBjisouoni sBmanoj ap uoiobj

•íptiauow B (JBpBA 'oioba ja jaaBq) t
iiquivuvsoui b (jpjBdsa jaoBq) t

�Ihvihtirocai, vocablo formado por dos palabras compuestas:
1.) ihvíh-tih (tierra amontonada, montaña); 2.) ocai (corral) o
rocai (formando corral) : valle rodeado de cerros. Es el vocablo gua
raní que corresponde exactamente a Cerrocora o Cerro Cora.
b)Vocablos compuestos de evolución incompleta: Mba'e Verá
Guasú (según algunos estudiosos: la ciudad capital de los pueblos
guaraníes, situada en el interior de América del Sur; según otros, el
mar que se divisa hacia el Este, desde las alturas de los cerros pró
ximos al río Alto Paraná). Se traduce por: gran cosa resplandeciente.
Debe escribirse, conforme propiciamos: Mba'everaguasú;
Paraná Guasú (el Río de la Plata). Debe escribirse: Paranaguasú;
Paraguaih Mi (la región regada por el río Parapití, entre los
llanos del Chaco y la cordillera andina). Debe escribirse: Paraguaihmí;
Aó po'i (tejido de algodón hilado a mano y en telares primitivos).
Debería escribirse: aopo'i. Traducción literal: tejido delgado o fino.
c)Vocablos de evolución inicial. No son propiamente ni voca
blos ni palabras, sino más bien frases, y están constituidos por uno
o varios sustantivos y adjetivos que se agrupan para definir una idea
aplicada a una cosa. Es raro el caso en que estos grupos de palabras
se escriban formando un vocablo compuesto;
Caraí-tuyá (persona anciana). En los casos en que car ai vale por
sustantivo y tuya por adjetivo, se usan con una separación bien
notoria, y la acepción es: señor de edad. Si se unen las dos palabras
(caraituyá) la acepción cambia, tomando un fuerte sentido de ironía
o despectivo. Caraituyá es el hombre haragán, desvergonzado, picaro,
digno de una crítica más o menos pesada;
Mitá-i, mitá-michí, mitá-mi. Mita es niño; i, michí y mi son
partículas y adjetivos diminutivos. Pronunciando el sustantivo sepa
radamente de la partícula o adjetivo, el sentido es uno. Uniendo
sustantivo y partículas o adjetivo, la acepción cambia:
Mita i: niño pequeño para la edad; mita'i: niñito;
Mita michí: niño que resulta pequeño comparado con otro;
mitamichí: niño de pecho, lactante;
Mita mi: un niño pequeño, digno de lástima por una circunstancia
especial (la Cenicienta, como ejemplo); mitamí: la infancia, la edad
de la inocencia, el niño en general;
Mitacambú: niño de pecho;
Vacara'ih: ternero mamón;
Ihvihras'ihi: el palo enjabonado, la cucaña. Si andando por el
bosque encontramos un árbol o un palo resbaladizo, no diremos:
ihvihras'ihi, sino: ihvihra s'ihi. La grafía será idéntica, pero se hará
una pausa entre las dos palabras.

VI. HISPANISMOS
67. — Los parlantes y los estudiosos del guaraní suelen dividir sus
opiniones sobre los vocablos castellanos incorporados al idioma desde
la llegada del conquistador español hasta nuestros días. Unos, quizá
un poco extremistas, exigen que el guaraní debe depurarse de todos
— 204 —

los vocablos que le son extraños. Los otros, igualmente extremistas,
aunque en sentido opuesto a los primeros, opinan que todos los hispa
nismos deben ser aceptados, ya que el pueblo así lo ha hecho.
A nuestro juicio, lo útil y lo razonable está en un punto inter
medio ubicado entre los dos extremos: los hispanismos ya están incor
porados a la lengua y no habrá ni forma ni conveniencia en prescin
dir de ellos, pero también es natural que el guaraní, lo mismo que
cualquiera otra lengua, se defienda de toda tentativa de extinción,
especialmente si se considera que hay un gran número de hispanis
mos innecesarios.
68. — Los hispanismos que existen en el guaraní pueden ser de
tres clases:

"t

a)Vocablos simples o compuestos, guaraníes clásicos, agrupados
para representar una idea de que carecían los aborígenes. Ejemplos:
Tupa; el Tupa guaraní es un ente mitológico menor, pero pasó a
significar durante algún tiempo y en algunos lugares, el Dios cristiano.
Posteriormente se hizo una separación entre el Dios cristiano y el
guaraní, y Tupa pasó desde entonces a ser el Dios guaraní por
excelencia;
Tupasih: la Virgen María (la Madre de Dios, la Madre de Tupa).
Es un vocablo creado por los jesuítas o por los mismos aborígenes
misioneros para la comprensión del Catecismo cristiano. En la mito
logía guaraní hay un ente espiritual femenino, madre de Tupa y de
los hombres, y su nombre es Ñandesíh: Nuestra Madre;
Ñandeyara: el Dios cristiano. El vocablo significa literalmente:
nuestro dueño y está acomodado perfectamente a la concepción reli
giosa del siglo en que llegaron los misioneros cristianos. Ñandeyara
es el vocablo que sirvió para reemplazar a Tupa en la acepción del
Dios cristiano.
Tupaó (la casa de Dios, la iglesia), formado de Tupa-oga;
tupamba'e (limosna), lo que pertenece a Dios, la propiedad de Dios;
tupambá'eyara (el pordiosero, el que vive de limosna), formado de:
tupamba'e-yara (el dueño o el que vive de la propiedad de Dios);
pa'imarangatú o pa'íruvichá (obispo, superior de una orden), formado
de: pa'i (sacerdote) y marangatú o ruvichá (poseedor del mando y
jefe, respectivamente).
b)Vocablos castellanos que se incorporaron a la lengua en los
primeros tiempos de la conquista y que sufrieron una adaptación
completa al idioma. Con frecuencia aparecen tan completamente guaranizados que resulta difícil determinar su origen hispano:
Mburicá, de borrica. La feo (b fuerte) ha variado en mbu; la rri,
de pronunciación difícil para el indio, que no conocía la rr, cambió
en ri. El vocablo cambió de grave en agudo;
Vaca: vacó; cabra: cavará; burro: vuró y chovuró; caballo:
cavayú; caldera: cartera; Carmen: Carné; Espinóla: Pindurá; Espi
nosa: Pinosa; corral: cora; Cristo: Kiritó; plata: pirata, pira; faltar:
ata; etc., etc.;
c)Vocablos castellanos que son de incorporación relativamente
— 205 —

�— sos —
a:uianiBAi)Bjaj uopBJodjoaur ap nos anb sonBjja^eBa sojqBao^ (a
¡•aja '*aia íbjo
:jbijbj ipjid ^vivuid rBjejd ipjjji^j :ojsij;^ ípje^ :jbjjo3 insovtj :usoa
-ids^ ípjnpuij :B[oujds^ iatuv^ :uauuB3 ivuajjvo tBjapjBa inAva.no
:ojjBqBa ipjnnoi{3 A puna :oxinq ipjnavo :BjqBa íüíwi :bdb^
íopnSB na ^abiS ap oiqinBD ojqBaoA jg -u n^
oiqureo 'jj bj bjdouod on anb 'oipnr ja BJBd jpjjip uopBpunuojd ap
*ijj bj ínqtu na opBiJBA Bq (a^janj q) oq B^ -Baujoq ap 'v^tunq^^
^
:ouBdsiq ua^iJO ns jBuimjaiap jpijip Bjpnsaj anb sopBznrej
-BnS ajnatnBjajduioD ubi uaaaJBdB spuanoajj uo[) "Binoipi jb Biajdmoa
noioBjdBpB Bun uojaujns anb A Bjsinbuoo bj ap sodraaij sojamijd
soj na BnSuaj bj b uojBJodjoaui ae anb souBjjajsBa sojqBao^ (q
• (aiuauíBArpadsaj 'ajaf
A opncra ^p jopaasod) vy^mru o nivSuvuvui A (^jopjaons) ívd :ap
opBmjoj ' (uapjo Bun ap jouadns 'odsiqo) v%ptaru. t pd o n%rt^wojovuipd
i (eoiQ ap pBpaidoad bj ap ^aia anb ¡a o ouanp p) vJvÁ-avqwvdm
:ap opBinjoj '(Busornij ap qaia anb p 'ojasoipjod p) vivÁ,9vqiuvdn%
ísoiq ap pBpaxdojd B^ 'soiq b a^anaiJad anb o^ '(Bnsouin;) avquiodnt
ivSo-ndnj^ ap opBnuoj '(Bisa[8i bj 'sotq ap bbbd b^) pwcfnj;

i.

•OnBIlSIJD 8OIQ
pp noiadaa^ bj na vdnj^ b jBze^dmaaj BJBd otajis anb ojqBDOA [a sa
Djv6apw&gt;(^ *8oubi^8U3 sojauoisini so[ nojBÜ^^fj anb na ojSis pp bsoiS
-ipj nopdaanoa v\ b a^uaniBtaajjad opBporaooB Bisa X ouanp o-nsanu
: ajuauípJtaii^ B3ijin8is ojqBaoA ^^ -oubiisijo soiq p :vj. nXspuvf^
íajpBj^ BJ^sanj^ ttfisapwa^ ea ajqmon ns A 'saaqmoq so^
ap A vdnj^ ap ajpBni 'omuatnaj [Bn^iJídsa aína un i^q iubjbiiS biSo^
-ojitn B[ n^ •ouBi^8iJ3 omspaiB[) pp n^isuajdtno^ bj BiBd sojauoisim
sana^jjoqB eomsiin so[ Jod o SBtjnsa^ qo\ jod opBajo opq^ooA nn s^
•(ydn^ ap ajpBj^ b^ 'soiq ap ajpBj\[ b^) bjjbj^ uaSai^ bj :yisodnx

sopoj ap aejBjndap aqap inBJBnS ja anb uaSixa 'SBisimaj^xa o^od nn
Bzmb 'souQ -SBip soj^eann B^a^q jousdea jopB^sinbuoo jap BpB^ajj bj
apsap Biuoipi jb sopBJodaoout souB^p^SBO sojqBDOA soj ajqos sauoiuido
8118 jipiAip najans iubjbii^ jap sosoipnisa soj A sain^jJBd so^j — '^9

SOKSIMVdSIH IA
sop bbj aj^ua BsnBd Bun
as ojad 'Boijuapi Bjas bijbjS b^j 71/is vjqtaifi :ome 'tifisvjqtayi
:somajip ou 'ozipBjsqsaj opd nn o joqjf nn somBJiuoaua anbsoq
ja jod opnepuB ig 'BUBana bj 'opBnoqBfua oj^d ja
íoq^ad ap ouin :nqwvom}¡^^
íjBjanaS na omn ja 'Bianaaom bj ap
pspa bj 'bioubjui bj :twvjtw i (ojdraafa omoa 'Bjnapiua[) bj) jBpadsa
BpuB^Bunojp 8un jod BmpsBj ap ou8ip 'ouanbad ouiu nn :tiu vnj^
iaiuBjaBj 'oqaad ap oniu :ii/oiiíijitu
íojjo uoa opBJBdnioD onanbad B^jnsaj anb omu :ii¡onu vjij^
ioiraiu :fottut íp^pa bj BJBd ouanbad omn :i vnp\¡
:bh{uibd uoiada^B bj 'OApafpB o SBjna^jBd A OAijuB^sns
opuaiufi *oun sa oppnas ja 'oAijafpB o BjnojjJBd bj ap
-Bdae OAijnBjsns ja opuBiounuoJ^ -soAijnuitnip soAiiafpB A
nos tui A ty^tw '1 íoniu sa vnj^ 'ttu-vjiut 'tifOfiu-ptftu 'i-ptjj\[
íBpBsad souain o esm Baiijja Bun ap ouSip
'oJBOjd 'opBzno^jaAsap 'usSBJBq ajqmoq ja ea •pXnrfo.to^ -OAijoadsap o
BinoJí ap opijuae ajjanj un opuBraoj 'BiqniBa nopda^B bj (vAtijivjvo)
SBjqB^d sop 8Bj naun ae ig -pspa ap jouae :sa nopdaas bj A 'bijoiou
naiq uopBJBdas Bun no^ usen as 'oApafpB jod vAnj A
jod ajBA yaxoo anb na sosbd soj n^ -(bubidub Buosjad) v^
¡oisandmoa ojqBaoA nn opnBuuoj uBqijasa as
SBjqBjBd ap sodnjS eojsa anb na osbo ja ojbj sg -bsod Bun b BpBo^dB
Bapi Bun .iiuijap BJBd nBdnj^B as anb soAiiafpB A soApuBjsns soijba o
oun jod sopjnipsuoa nBjsa A 'saesjj naiq ^boi ouie 'SBjqejBd in sojq
-bdoa iu ajuouiBidojd nos o^^j -JBIOIUI u9pnjoAa ap sojqBao^ (o
•onij o opBápp opifaj :jBja^ij nop^npBjj^ -todoo .-asjiqíjosa BuaqaQ
•(soApiraijd saJBja^ na A oubui b opB^iq uopo^jB ap opifaj) ípd py
:itut(ivn^vjvj :a8Jiqijasa aqaQ • (Buipus Bja^jipjoa bj A oa^q^ jap soubjj
eoj aj)na 'jjidBJB^ ou ja jod Bp^Saj u^iáaj bj) ij^ iftonSvjoj
instrnSvuoavj :as.nqi.iosa aqaQ -(bibjj bj ap oi^ ja) nsrni^ vuvjvj
instmSvjaa^^q^^
^ :soniBpidojd amjojuo^ 'asjiqiaosa aqaQ
'aiuapapuBjdsaj bsoo ubjS : jod aanpBjj ag • ( bubjbj oijy oij jb somix
-ojd sojjao soj ap SBjnip sbj apsap 'a^sg ja ep^q BsiAip ae anb jbui
ja 'soj;o unSas ÍJng jap Baijamy ap jouajuí ja ua BpBnjis 'sajuBJ^ná
eojqand soj ap jBiíd^a p^pnp bj isosoipnjsa sonn^jB unSas) nsmtf)
?^aA a&lt;V{lIV !^J^jdmoaui nopnjOAa ap eo^sandmo^ sojqBao^ (q

i Btouapoxa
Jod JUBJBn^ 8OIQ p ^38 B 833UOJU3 apsap OSBd Bdnj^ A 'lUBJBnS
p A OUBIJ8IJ3 soiq p ajina nopBJBdas eun oziq as
•ouBijstJO soiq p 'eajBSnj sounS^ na A odma^ un^p a^nBxnp
b psBd ojad 'jouam ooi^o^ojitn ajua nn sa iubjbti^ vdnj^ p
:so[dtnafg 'saua^iJoqB so[ UBioaaBO anb ap Bapi Bun jB^nasaidaj
sopBdni^B 'sooiSBp eaineJBnS 'sojsandinoD o sa^dmis eojqBao^ (b
:saeBp
ap jas napand iubjbii^ p na najsixa anb somsiuBdsiq etri — '39
'soiJBsa^anai som
-sinsdsiq ap ojamnn ubj3 nn X^q anb ejapisnoa ae is ainanqspadsa
'n^iomjxa ap baijeju^j Bpoj ap Bpnaijap as 'sn^naj bjio BJtambjBna
anb oiusitn oj 'juBJBnS [a anb [bjiiibu sa naiqmBí ojad 'eojp ap jip
-uiosajd na BiouaiuaAUOO tu buijoj iu fjqeq on A Bn^uaj bj b sopBJod
-jooni UBjea vA somsiuBdsiq soj :somaj)xa sop boj ajjua opBOiqn oipam
-jajuí o^und nn na Bisa ajqsuozBj oj A jiin oj 'oíamf oj^sanu y
•oqoaq Bq oj isb ojqand ja anb vA 'eopB^daoB jas naqap sonisin
-Bdsiq soj sopo} anb ubuuío ^sojamud soj b oteando opijuas ua anbnriB
'8B^siniaj)xa aiuanijBn^í 'sojjo so^ 'souBjjxa nos aj anb eojqBaoA soj

"P-io^y OJJ9^ o njooo^ua^ b ajuaniBjaBxa apnodsajjo^ anb nrej
-BnS ojqBOOA ja sg -sojjaa ap op^apoj ^jjba : (jBjJoa opuButuoj) tvoou
o (jBjjoa) moo (o'^ i (bub;uoui 'BpBuojuoniB BJjap) tfij-yiayt (0*j
¡SBjsandinoD SBjqBjsd eop jod opBnuoj ojqBaoA

�reciente, y que no sufrieron gran deformación. Su incorporación fue
haciéndose en períodos cada vez más cercanos a nuestros días, en
tiempos en que el mestizo hispano-guaraní y aun mismo el aborigen
de pura sangre ya podían pronunciar correctamente los difíciles fone
mas castellanos:

nada arcaico, sino completamente actual, de uso corriente. Cambiarlo
por un vocablo hispánico o portugués, es, pues, totalmente inaceptable.
En las zonas fronterizas del Paraguay es común escuchar: che ilo
y che jhilo, por che inimbó; che catre por che rupá; arambojhá por
acangihtá; jhorcón por ihta; laguna por ihpajhá; isla por ihpa'ü;

Escribir: escreví; viajar: viaja; vender: vendé. Será innecesario
citar más ejemplos, pues bien pueden ser citadas todas las palabras
castellanas. Todas pueden transformarse en hispanismos con solo cam
bios insignificantes que lo acomodan a la sintaxis guaraní. No decimos
fonética, pues la fonética guaraní ha incorporado definitivamente
todos los sonidos castellanos.

etc., etc.

69. — La pretensión de desalojar del guaraní todos los hispanis
mos es a nuestro juicio imposible de realizar, y por otra parte,
grandemente perjudicial a la transformación del guaraní en idioma
moderno.
Todos los idiomas de la tierra, modernos y antiguos, han enri
quecido su léxico no sólo trayendo vocablos de su propio seno, sino
incorporando expresiones de los pueblos con quienes tuvieron con
tacto. Si fuéramos a purificar totalmente cualquier idioma moderno
de todas las voces, fonemas y expresiones extrañas, llegaríamos a un
extremo que determinaría la mudez del género humano: todas las
voces, fonemas y expresiones han sido tomadas de afuera del círculo
racial, lingüstico o simplemente familiar en que el hombre actúa
o actuó. No se excluyen de esta dura sentencia, felizmente imposible
de cumplir, ni siquiera los sonidos onomatopéyicos puros: también
ellos son copiados por el hombre de algo que no es él mismo, de
la naturaleza.

70. — El número de hispanismos incorporados o semi-incorporados al guaraní alcanza una cifra aterradora: está entre los 5.500 y
6.000. De este total, entre 4.500 y 5.000 son enteramente innecesarios.
La incorporación definitiva, o mejor dicho, la consagración de los
hispanismos útiles y la exclusión de los innecesarios, deberían ser resul
tado de un severo estudio lingüístico. Esperemos en que este esfuerzo
será hecho en tiempo no lejano.
71.— La existencia de hispanismos ya incorporados a la lengua
plantea un problema que hasta ahora los estudiosos del guaraní se
empeñan no en solucionar, sino más bien en desconocer, en eludir,
en dejarlo de lado, para considerarlo en un tiempo futuro que nunca
llegará: la guaranización de estos vocablos en la fonética, en la orto
grafía y en la sintaxis.
El pueblo ya ha procedido por su cuenta y ha ejecutado una
revolución lingüística, ya sometiendo algunos vocablos hispánicos a
la fonética guaraní, ya ensanchando la fonética guaraní mediante la
incorporación de algunos sonidos que no le eran conocidos antes de
la conquista. Al ejecutar esta revolución, el pueblo no ha hecho más
que cumplir con una ley natural ineludible.
Pero los estudiosos han quedado atrás: se empeñan, primero, en
no legalizar lo que ya es un hecho real, y después, hacen todo lo que

Si tomáramos el castellano, tan elástico, preciso, dúctil y armo
nioso que es considerado por muchos como uno de los mejores
idiomas del mundo, para depurarlo de todas las voces que no son
castellanas, empezaríamos por clasificar sus expresiones y fonemas en
latinismos, arabismos, iberismos, celtismos, godismos idishmos y fenicismos. ¿Qué quedaría para el castellano, cuáles serían las voces casllanas puras? Ninguna, sin excepción.

pueden por no dar un paso adelante.
Al incorporarse un vocablo extraño a una lengua, no es la lengua
receptora que debe someterse al vocablo, sino el vocablo a la lengua.
Así en fonética como en ortografía y en sintaxis. De esa manera han

Las voces castellanas que se han incorporado al guaraní, no sólo
no derivan en perjuicio de la lengua, sino que ayudan a la evolución,
al permitirle disponer de expresiones precisas para definir ideas y
conceptos que el aborigen no podía haber alcanzado a expresar.
Lo censurable no está en la incorporación de voces no guaraníes,
sino en el vicio de extranjerizar la lengua más allá de lo estrictamente
útil y necesario, en el vicio de echar mano de voces hispánicas para
expresar ideas que se pueden expresar con propiedad en guaraní.
Algunos ejemplos sencillos contribuirán a esclarecer mejor la
cuestión: un paraguayo que vivía en el Brasil y que hablaba
pasablemente bien en guaraní corriente, acostumbraba decir: a ye
eskesé (verbo portugués esquecer: olvidar), en vez de: che resarai
(yo olvido), y si residiera en algún país de habla castellana, sin
duda diría: a ye olvida. Téngase en cuenta que tesarai es un vocablo

actúan sobre el hombre.
Infinito número de ejemplos se podrían citar: vocablos germáni
cos, árabes, galos, etc., que sobreviven en el castellano moderno y que
pasan desapercibidos porque su fonética, los signos que representan los
sonidos y su actuación en las expresiones, son totalmente castellanas.
Y lo mismo ocurre en el inglés, en el francés, en el alemán y en todas

— 206 —

— 207 —

procedido todas las lenguas del mundo en todos los tiempos, y no
ciertamente porque actuaran razones sentimentales de orden racial o
nacional, sino porque así está determinado por leyes naturales que

las lenguas del mundo.
Sólo para el guaraní, algunos estudiosos pretenden crear una regla
especial que asegure a la lengua una condición de inferioridad per
manente: los vocablos castellanos incorporados al guaraní, deben con
tinuar siendo castellanos. Pero no enuncian la misma regla cuando se
trata de la cuestión opuesta: los vocablos tomados del guaraní para
el castellano, éstos... se admite que se sometan a las reglas castellanas.
Para resumir: ¿deben los hispanismos escribirse y pronunciarse

�LOZ —
asjBpunuojd A asjiqíjasa sorasiuBdsiq boj uaqap? :jimnsaj bjb^
•sBnB[[3}8BD ssj^aj sb( b uBiamos as anb ajtrape 39 • • • so^sa 'ouBjjajsBa p
bjbcI inBJBnS jap sopBiuoj sojqBooA eo{ : Bisando uopsana bj ap bjbjj
as opuBna Bj^aj eumm bj uBiounua ou oaa^ •souBjjaiSBa opnais nnij
-uoo uaqap 'iubjbüS jb sopBJodJoaní souB^pjSBO sojqBaoA soj :ojuauBui
-jad pBppoijajni ap uopipuoa Btm BnSnaj bj b ajn^ass anb jBpadsa
B[^aa Bun JB3JD uapuaiajd sosoipnpa soun^jB 'iuBJBnS ja BJBd ojog
•opuntn jap SBn^uaj sb[
SBpoj na A uBmajs ja na 'saousjj p na 'sajSui p na ajjnao oraeira oj j^
•SBUBjjajSBO a^uamjBioi nos 'sauoisajdxa sbj n^ uopBnjaB ns A sopinos
boj uBuiasajdaj anb souSis soj 'boi^íuoj ns anbjod sopiqpjadBsap uBSBd
anb jÍ onjapoui ouBjjajSBa p na uaAiAajqos anb 'Éoia 'sojbS 'saqBJB 'soo
-TUBnuaS sojqBOOA :jBjp uBjjpod as sojduiafa ap ojamnn ojimjuj
•ajqraoq p ajqos
anb sapjniBU sa^aj jod opBuiuuajap Bjsa jsb anbJiod onis
o \viovi uapjo ap sa[B)naniiinas sanozBj nBJBnj3B anbjod
on A 'sodmaii so[ sopoj na opnnm pp BníJu^j sb[ SBpoj opipa^ojd
UBq BjanBm Bsa 3Q 'Six^ims n^ A bijbjSo^jo na oinoo eaijauoj na isy
•BnSua^ v^ b ojqBDOA p outs 'o^qBDOA p asiaiamos aqap anb Bjojdaaaj
Bn^na[ b^ sa ou 'BnSna^ eon b ouejpt^ o^qBooA mi asaBJodjoonr ]^y
•ajuBppB osBd nn jBp on jod napand
anb o\ opoj u^oBq 'sandsap A 'p3aj oqoaq nn sa vA anb O^ jBztp^S^j on
na 'ojauíud 'n^uadma as :bbj^b op^panb n^q sosojpmsa boj oja^
•a^qipnpni ^jnjen A^\ Bun noo irjdrano anb
sem oqoaq eq on o^qand p 'uopnjoAaj Bjsa jB^noafa ^y •B^sinbnoo bj
ap saiuB sopponoo usía a^ on anb sopinos sounS[B ap nopBJodaooui
B^ ajuBipam inBJBnS B^panoj bj opnsq^nBsna bj 'inBJBnS eaijauoj bj
b soomBdsiq 8O|qB0OA sonn3[B opnaiiamos bjÍ 'BoijsjnSm^ nopnpDAaj
Bun opB^naafa Bq A B^nana ns aod opipaaoad Bq ^A o^qand ^g
•spcBjms bj na A bijboS
-ojjo bj na 'eatjauoj bj na sojqsooA so^sa ap uopBzinBiBng bj ibjbS^jj
Bonnn anb ojnjnj odmaii nn na ojjBjapisnoa BJBd 'op^j ap ojj^fap na
'jipnp na 'ja^onoasap na naiq sbui onis 'jBuoiorqos na on nsuadma
as inBJBn^ pp sosoipnisa soj Bjoqs Bjs^q anb Bmajqojd ond
enSnaj bj b sopBaodJOonr vA soni8iuBdeiq ap epnaisixa vj — *j
'onBÍaj on odmai] na oqaaq B
ozjanjsa aisa anb na somaaads^ •oopsinSuij oipnjsa oaaAas nn ap opuj
-jnsa^ jas nsijaqap 'soiJBsaaanm soj ap notsnjaxa bj A sajiin sorasiuBdsiq
soj ap uopBjBsnoa bj 'oqoíp jofam o 'BAi^inijap nopBJodJoaní e^
•soiJBsaaanm amaniBJaina nos (JOO'S ^ OOS'^ ^-iJua 'jb^oi ajsa ^q -000"9
A OOS'S eoI 3J)na Bisa :BJopBJja^B bjjid Bun bzub^jb inBiBnS jb sopsj
-odjoom-iraas o sopBJodjoanr sorasiuBdsiq ap ojanmn J3 — *o¿
•o^a '-aja
¡n^dqi Jod vjst iv^todyt lod vunSvj ivjift aod upouoyf ivjiftSuoov
jod yi¡(oqiuvun ivdru. Bifo Jod ajjoo 9ip ipqtumt &amp;ip Jod 'opyí &amp;i¡o A
oji 9ip :jBqanasa nnraoo sa ^BnStjjBj pp SBzuavaojj SBnoz sbj ug
dr a^namjBioi 'sand 'sa 's^nSnjjod o oamBdsiq ojqB3OA nn jod
osn ap 'j^nioB a^naniBiajdaioa ouis 'ooibdjb

— 90Z —
ojqBooA nn sa wuvsat anb B^nana na assSnaj^ ypiajo 9Á. o :BiJip Bpnp
uis 'BnBjjaiSBa BjqBq ap si^d nn^jB na Bjaipisaj is A '(opiAjo oX)
tvuvsB^ ayo :ap zaA na '(jBpiAjo :jaaanbsa sanSn)jod oqjaA) ^S93¡S3
aA v :jpap eqBjqumjsooB 'ajuaujoo iUBJBn ua naiq ainamajqssBd
BqB^qBq anb A Jissj^ ja na biaia anb o^BnSBJBd nn :no^sana
bj jofam jaaajBj^sa b UBjmqiJiuoa sojjpuas sojdmafa eonnSjy
'jnBJBn^ na pBpaidojd noa jssajdxa napand as anb s^api jssajdx^
BJBd SB^inBdsiq s^ooa ap oubui jBq^a ap opiA ja na 'ouBsa^an A jnn
oj ap bjjb sbhi Bn^uaj bj jBzuaCuBJixa ap opiA ja ua ouis
on saaoA ap nopBJodJoam bj ua Bisa ou ajqBjnsuaa crj
•jBsajdxa b opszuBajB jaqsq Bjpod ou naSuoqB ja anb sojdaouoa
A SBapi Jinijap BJBd s^spajd sauoisajdxa ap jauodsip ajjTjiuijad jb
'uopnjOAa bj b UEpnÁB anb ouis 'snSuaj bj ap opmfjad ua UBAuap oa
ojos ou 'juBJBnS jb opBJodjo^ui UBq as anb SBUBjjaiSBa saaoA sb^j
'uopdaaxa nis 'BunSui^f ¿SBjnd sbubjj
-sbo saaoA sbj nsjjas sajtma 'ouBjpjsBa ja BJBd BiJBpanb an)? souisp
•tuaf A soiut¡sipt sotusipoS 'soiuspjao 'soiusjjaqi 'sowsiqvjo 'sotustupvj
na SBmauoj A sanoisajdxa sns JBoijisBp aod soiuBiJBzadrna '8BUB[pjsB0
nos ou anb saaoA sbj SBpoj ap ojJBjndap BJBd 'opunm jap SBinoipi
sajofam soj ap onn omoo soqonni jod opBjapisnoa sa anb osom
-onue A Ji^onp 'osioajd 'oapsBja ubj 'ouBjja^sBa ja eoniBJBraoj ig
*BZajBjn}BU BJ
ap 'oinsim ja sa on anb oSjb ap ajqmoq ja jod sop^idoo nos sojja
uaiqmB) :sojnd sooiÁado^Buiouo sopiuos soj Bjambis m 'jijdmna ap
ajqísodmi aiuamzijaj 'Bpnaiuas Bjnp Bjsa ap uaXnjaxa as o^ -on^oB o
en^oB ajqmoq ja anb na jbijiuibj aiuamajdmis o ODi^snSutj 'jbidbj
ojnojja jap BjanjB ap SBpBmo) opis n^q sauoisajdxa A SEiuauoj 'saaoA
sbj SBpoj :oncranq ojana3 jap zapnm bj BjjBuiuuaiap anb omaj^xa
un b souiBiJBSajj 'sbubj^x3 sanoisajdxa A SBnianoj 'saaoA sbj 8Bpo; ap
oujapoui Buroipi jainbjsna aiuamjB)O} JBaijijnd b somBjanj ig *ojdbj
-noa uojaiAn} sanainb noa sojqand soj ap sauoisajdxa opuBJodjoaui
ouis 'ouas oidojd ns ap sojqBaoA opua^sj) ojos ou oaixaj ns oppanb
-una UBq 'sonSijuB A soujaponi 'Bjjaii bj ap SBraotpi soj sopoj^
'oujapom
Bmoipi ua inBJBnS jap uopBuuojsuBj} bj b jBpipnfjad aiuamapuBJ^
'ajjBd bjjo jod A 'jBzijBaj ap ajqísodmi oíamf oj^sanu b sa soui
-smsdsiq soj sopo) iubjbtiS jap jBÍojBsap ap uoisuajajd ^j — "^9
oujjajsBa sopiuos soj sopo}
opBJodjoaui Bq juBJBng Bapanoj bj sand 'BDi^auoj
sompap o^[ -lUBJBnS sixbiuis bj b UBporaoDB oj anb gajireoijiuSisui sojq
-uiBa ojos uoa somsiuBdsiq na asjBnuojsnBJi napand s^po^ 'SBusjjaiSBa
SBjq^jBd sbj SBpoi SBpsip jas uapand uaiq sand 'sojduiafa sbui jbjw
oiJBsaaauui Bjag -apuso. tJapuaA ¡vfvm ;jBfBiA ímauosa tJiqr
ssm
jp
-anoj sajpijip soj aiuauíBiaajJoa JBionnuojd uBipod vA ajSnss Bjnd ap
uaSuoqs ja omsim unB A juBJBn^-ouBdsiq ozpsam ja anb ua sodmap
na 'sBip soj^sanu b souBajaa sbui z^a epsa sopoijad na asopuaia^q
anj noiaBJodJoaui ng •uopBuuopp hbjS uojaijjns on anb A

�conforme a las reglas fonéticas y ortográficas del guaraní? Nuestra
respuesta es categórica: las voces hispánicas incorporadas al guaraní
deben adaptarse al genio de la lengua en que actúan, esto es: deben
guaranizarse, de la misma manera que las voces americanas incorpo
radas al castellano, entre las que se cuenta gran número de vocablos
guaraníes, se han hispanizado para actuar en la lengua del conquis
tador. Algunos de estos vocablos han perdido su fonética y su forma
aborigen hasta tal límite que en muchos casos resulta difícil descubrir
su origen. .
Así, pues, los fonemas castellanos deben ser representados con
signos guaraníes equivalentes. En los casos en que el sonido hispánico
varíe al trasladarse de campo, se convierte en sonido guaraní. En los
casos en que el sonido hispánico no varíe, porque el guaraní ha
incorporado también la parte de fonética castellana de que carecía,
el fonema se representa con el mismo signo que tiene en castellano,
o con su equivalente en guaraní.
Los casos son los siguientes, en detalle:
a)Los fonemas y signos: d, f, j, I, II, no existen en el guaraní
clásico, o si se prefiere aborigen, pero le han sido incorporados. Siem
pre que un hispanismo emplee estos signos, en guaraní se escriben y
pronuncian sin variación;
b)La b se convierte en v, con excepción de los casos en que
sigue a m. Ejemplos: cabra, cavará; caballo, cavayú; ambiente,
ambiente;--c)La c se convierte en s, cuando está antes de e, i. Ejemplos:
cecina (carne cortada en tiras), sesina; cocina, cosiná;
d)La combinación qu del castellano, antes de e, i, se convierte
en k. Ejemplos: que, ke; qui, ki;
e)La r inicial (fonema rr) se convierte en rr. Ejemplos: revo
lución, rrevolución; raído, rraído;
f)La y, consonante y vocal en castellano, es en guaraní sola
mente vocal, a excepción de algunos vocablos que designan países y
puntos geográficos, que resultaría imposible variar. Ejemplos: Para
guay, Uruguay;
g)La z se convierte en s. Ejemplos: haz, jhase; azul, asul.
72.— En el aspecto de la fonética, la guaranización de vocablos
castellanos es actualmente mucho más sencilla que en el tiempo de
la conquista. En el siglo XVI, careciendo el guaraní de algunos fone
mas, los sonidos castellanos debieron sufrir variaciones que en oca
siones resultaron profundas: plata cambió en pirata, almohada (la h
aspirada muy cercana a la / actual) cambió a arambojhá (la sílaba
final da, débil, desapareció, de la misma manera que la sílaba va
desapareció en numerosos vocablos guaraníes arcaicos). Hoy en día
la fonética ya no cambiaría, y en consecuencia tampoco cambiaría la
ortografía, salvo los casos de c y z en s, qu en k, r en rr.
Lo que cambia es la sintaxis.

deben ser respetados. Los agrupamos en la denominación general de:
guaranización arcaica o perfecta.
74. — El guaraní, como idioma en período de aglutinación, ofrece
infinitos recursos para la creación de vocablos nuevos. Pero esta faci
lidad no debe llevarnos a abusar de ella: el estudioso guaranista no
siempre ha podido penetrar en el genio de la lengua, y en conse
cuencia sus creaciones padecerán inevitablemente de un vicio que
llamaríamos "artificialismo". Los vocablos creados por quienes cono
cen algunas reglas técnicas, pero no el genio de un lenguaje, son
notoriamente forzados y chocan al oído de quien, aunque no sea un
estudioso, hable el guaraní familiarmente.
Montoya, que dominaba el idioma, tanto en gramática como en
oratoria, y tenía a mano la facilidad de consultar con aborígenes que
conocían más aún que él mismo la lengua, no pudo dejar de cometer
algunos "artificialismos" bien notorios.
En suma, en materia de creación de vocablos nuevos, no debemos
cometer el error de creernos autorizados a proceder discrecionahnente.
Claro es que cada cual podrá hacer cuantas tentativas quiera, y que
algún vocablo creado por aficionados y por estudiosos o enamorados,
entre muchos, podría ser consagrado por el uso. Pero lo mejor en
esta cuestión es dejarse guiar por el pueblo. El pueblo conoce más
guaraní que cualquier estudioso, cuando menos en punto a actuar
dentro del genio del guaraní.
La tarea del estudioso debe consistir, primero, en salvar de la
regresión al idioma; segundo, en ayudar su evolución encauzando ésta
hacia orientaciones cada vez más definidas; tercero, crear, mediante
el análisis y la búsqueda de elementos básicos de la lengua, las con
diciones para la formación de vocablos nuevos.
En infinidad de casos ha ocurrido que un estudioso creó un vocahlo nuevo y que una búsqueda relativamente breve comprobó que el
guaraní posee un vocablo propio para el caso: el vocablo sólo había
sido olvidado. El esfuerzo resulta entonces no sólo sin utilidad al
guna, sino regresivo: contribuye a la corrupción y a la desorientación.
75. — Todos los días, en la actualidad y hace siglos, el pueblo
rea vocablos, aunque con intensidad decreciente. Una gran tarea que
podría realizar el estudioso guaranista sería la de captar estas crea
ciones nuevas, depurarlas e incorporarlas o rechazarlas.
Vamos a citar algunos pocos ejemplos, a título de comprobación

73.— Los casos de guaranización arcaica de vocablos castellanos,
es decir los ocurridos en el primer siglo que siguió a la conquista,

y para la mejor comprensión de la cuestión:
Los chiriguaná, independientes hasta mediados del siglo pasado,
entraron en contacto con los españoles conquistadores y colonizadores
del Perú y del Paraguay ya en los primeros tiempos de la conquista.
No se sometieron nunca, pero sí tuvieron con ellos tratos comerciales
más o menos intensos conforme al estado de paz que existía entre
unos y otros. El trato comercial obligó a los chiriguaná a crear un
sistema de numeración cardinal que era innecesario antes de la apari
ción del conquistador. Por esta razón, si los guaraníes en general no

— 208 —

— 209 —
14

�T
— 80^ —

— 60Z —
ou jBjauaS ua sajuBJBnS soj ib 'uozbj Bjsa jo&lt;j •jopBjsmbuo^ jap uop
-iJBde bj ap sbiub ouBsaaauui bj^ anb jBuipjBo uoiaBjaumu ap Bmaisre
un JB3J3 b vunnSiui^o soj b oSijqo jBpjauíoo oibjj jg -sojío ^ soun

b^ b omSis anb oj^Sis jamijd p na sopijjnao so^ jiaap sa
go^qBooA ap bdibdjb uopBztuBJBnS ap sosbd so^ — -g¿

•¡nsv jnzB íaswi//" 'zBq :sojduiapg •* ua auaiAuoa as z B^ (S
i^vnStufj 'AvnS
ojnj :sojdmarg mbijba ajqísoduii BUBijnsaj anb 'sooijbjSo^S soiund
A sasiBd UBu^isap anb sojqBaoA sounSjB ap u^iadaoxa b '¡bdoa ajuara
-Bjo8 iuBjenS na sa 'ouBjpjBBO na jbooa A ajuBuosuoa 'Jí b^j (j

-^b pBpi^íJ^ ms o^os on saauojna Bj^nsaj ozaanjsa ^g ^opEpiA^o opi
Biqsq o^os o^qB3OA p :osbd p BjBd oido^d ojqBDOA un aasod jubjbiiS
p anb oqojdtuoo aAajq aiuauíBApBpi Bpanbsnq Bun anb A OAanu ojq

•8IXBJUI8 B^ sa BiquiB^ anb cj
•jj ua j '3[ na nb 's ua z A o ap sosb^ so{ oa^bs 'bijbj^ojjo
bj BjJBiqTUBO ooodraBj Bpuanaasuoa ua X 'bubujiubd ou vA Bapanoj B^
Bip na á'ojj *(so3iB3JB saiuBJBnS go^qBooA 8O8Ojaumu ua op
on BqB^e b[ anb BjauBm buisiiu b^ ap 'opajBdBsap '^qap 'vp
qBj;is bj) vyfoqutvjv b oiquiBo (|BnjoB f bj b buboj^d ^nuí BpBJídss
%l v^) BpBqouijB 'vtvdid ua otquiBO BjB^d :8Bpnnjojd nojBjjnsaj sauois
-Bao ua anb sanoioBiJBA jjjjns nojaiqap soubjpjsbd soptuos soy 'sbui
-auoj sonnSp ap raBJBnS p opnapaJBa 'j^x o^Sis p ug -Bisinhnoo b^
ap odinoi; p ua anb B^puas sBtn oipnin a^nauíjBn^oB sa
eo^qBDOA ap uoioBziuBJBiig b^ 'Bbi^auoj bj ap ojoadsB ja ug — *^

noioBqojdnroo ap ojnjij b 'sojdtnafa soaod sounSjB jbjio b sotore^
•SBjjBZBq^ai o SBjjBJodjoaní a ssjjBjndap 'sBAann sauoi
-Baj^ SBjsa JBídB ap bj Bijas BjsiuBJBiiá osoipnjsa p jBzijBaí Bjjpod
anb BajBj ubj^ buq -ajuaioajoap pBpisuaiui no^ anbuns 'so^qBaoA Bajo-

ajjua Bjísixa anb zBd ap opBjsa jb auuojuoD sosnajuí sonora o sbui
sajBiDJainoa sojbji sojja uoa uojaiAnj js ^ad 'Boimu uo-iaiiamos as o^
•Bismbuoo bj ap sodraaij eojaunid soj na ba" Aen8viv¿ pp A tuaj jap
sajopBziuojoa A sajopBjsmbuoo sajouBdsa soj uoa o^aBjuoa na uoJBxjua
'opBSBd ojSis pp sopuipaní BjsBq saiuaipuadapui 'tnivn8iMi{0 soq
:uoijsano bj ap uoisua-idtnoa jofam bj bjbcI ^

o^qand p 'so^Sis a^^^ A pEpi^EnjaB B[ na 'sBip so^ sopoj^ — -¿
•npioBjuaiJosap v\ v A nOTodnjjoo ^\ b a^nqijjuoa :oai89j83I ouis 'buti3

-booa un oaJD osoipnjsa un anb opijinao Bq sosb^ ap pEpiurjuj ug
•soAanu so^qBOOA ap uopBuuoj b^ BJBd sauopip
-uoo 8B{ 'BnSua^ B[ ap so^is^q sojuatnap ap Bpanbsnq b^ A sisi^bub p
aiUBipam 'jb3jo 'ojaajaj ísBpiuipp bbui zaA Bp^o sauoiaBjuauo BioBq
Bisa opuBznBaua uopnjoAa ns jBpn^B u&amp; 'opunSas ísuioipr p uorsaoSaj
b^ ap jba[bs ua 'oiamud 'ji^sisuoo aqap osoipnjsa ^ap BaJBi vj
'TUBJBn^ pp oiuaS pp oajuap
jbtijdb b ojund ua souam opu^na 'osotpnjsa lamb^n^ anb iubjbiiS
sbui a^ouo^ op^and \^ "op^and p jod jBinS asasíap sa npijsano bjs
ua jofam O[ oja^ *osn p jod opBjáBsnoo jas Bjjpod 'soqonra aa^ua
'sopBJomBua o sosoipnisa jod A sopBuopijB jod op^ajo o^qBOOA unp
anb A 'Bjainb SBAijBjuaj SBincno jao^q Bjpod pna BpBD anb sa ojb^
*aiuaui[BUopaJ38Tp japaaojd b sopBzuo^nB souaaaao ap Jtojja p ja^amoa
somaqap ou '8OAanu so^qBDOA ap uopBaja ap BuaiBUi na 'Btuns ug
•soijoíou uatq Meout8i^BpijiiJB,, sounSp
ja^auíoa ap ^Bfap opnd ou 'BnSua^ B^ ouisiui p anb uru? sbui UBiaouo^
anb eauaSiJoqB uoa jBip^suoo ap pBpijpBj b^ oubot b biub^ A 'bijojbjo
ua oraoo B9tibuibj^ ua ojub^ 'Buioipi p BqBuiraop anb 'b^ojuoj^[
•aiuauiJBi|;iuiBj lUBJBnS p a^q^q 'osoxpmsa
un Bas ou anbunB 'uamb ap opio ^ uBaoqa A sopBZJOj a^uauíBiJojou
nos 'afBnSua^ un ap oiuaS p ou ojad 'SBotuDa^ SB[8aj 8BunS[B uaa
-ouod sauainb jod sopBaja sojqB^OA so^ -^ouisipiaijiíJB
anb otoia un ap ^juauía^qBjiAaui uBjaaapBd sauop^aj^ sns
-aeuoa ua A 'BnSuaj B^ ap oiuaS p ua jBJjauad opipod Bq ajdmais
ou BjsiuBJBnS osoipn^sa p :B]p ap jBsnqe b soujBAa^ aqap on pBpij
-iobj Bjsa ojaj 'soAanu so[qBaoA ap uopsaj^ bj BJBd sosjnoaj soíiuijui
'uopBuijn^SB ap opojjad ua Braoipi omoo 'juBJBnS ^g — •^^
o bdibojb uoi^bziubjbuS
:ap [BjauaS nopBuimouap B[ ua soraBdiuáB so^ -^opBjadsaj jas uaqap

iopyau. 'opiBj iumonjoaauj 'uopnj
-OA3J :sojduiarg -jj na a)jaiAuoa as (uu Braauoj) ^bioiui j Bq (a
ii3¡ 'inb .'33^ 'anb :sojdma^g '3^ na
a^jaiAuoa as 'i 'a ap sa^ne 'oubjpjsed jap nb uoiaBuiqmo^ B^ (p
ioutsoo 'Bupoo ivuisas '(bbjii ua BpB)joa aujB^) Buiaaa
:8ojdmafg *i 'a ap sajue Bisa opuBna 's ua ajjaiAuoo as o Bq (^
Í9tuaiqiun
'ainaiquiB inAvavo 'ojjBqBO ípjvavo 'BjqBa :sojdmafg -tu v anSis
anb ua sosbo soj ap uppda^xa noa ^a ua ajjatAno^ as q Bq (q
íuoiobijba ms OBiDunnojd
A naqijasa as iubjbiiü na 'souSis sojsa aajdma orasiuBdsiq un anb ajd
aig -sopBJodjoaui opis uBq aj ojad 'uaáiJoqB ajaipjd as ib o 'odisbjd
S ja ua najsixa on 'jj 'j '[ '/ 'p :sonSis A SBinauoj soq (b
:ajjB^ap na 'sajaainSis soj nos sosbd soq
•mBJBn^ na aiuajBAinba ns uoa o
ua auaij anb ouSis orasira ja uoa Binasajdaj as Buiauoj ja
anb ap BUBjjajSBD Baijaiioj gp ^jjcd bj uaiqraBj opBJodJoaní
Bq inBJBn^ ja anbjod 'aiJBA on oaiuBdeiq opinos ja anb ua sosb^
8oj ug *iuBJBn3 opmos ua a^jaiAuoa as 'oduiBD ap asjBpsjsBJi jb aiJBA
ooiuBdsiq opiuos ja anb ua sosbd soj ug •sa^uajBAinba eaiuBJBn^ soltáis
uoa sops^nasaJdaJ Jas uaqap soubjpjsbd SBraauoj soj 'sand 'isy
• -naSiJo ns
Juqnasap jpjjip Bjjnsaj sosbd soqonuí ua anb a^ituij jbj BjsBq uaéuoqB
buuoj ns A Botjauoj ns opipjad u^q sojq^aoA sojsa ap sonnSjy uopBj
-sinbuoD jap Bn^naj bj ua jbiijdb BJBd opBziuBdsiq uBq as 'saiuBJBná
sojqBaoA ap oaaranu ubj^ B^uan^ as anb sbj aajua 'ouBjja^sBa jb sspBj
-odaoDui SBUBaijaraB saooA sbj anb Bjauem Brasira bj ap 'asjBzmBJBn^
uaqap :ga o^sa 'uBnjDB anb na BnSnaj bj ap omaS jb asjB}dspB uaqap
S jb SBpBJodJoaui SBaiuttdsiq saaoA sbj rBDijp^ajBo sa Bisandsaj
¿juBJBnS jap sb^ijbj^oijo A SBaijanoj SBj^aj sbj b araiojuoa

�contaban sino hasta cuatro, los chiriguaná en particular pueden contar
prácticamente hasta el infinito, hasta 999.999.
Podemos pues afirmar que, contrariamente a lo que se ha asegu
rado siempre, el guaraní cuenta con un sistema de numeración cardinal
de su propia creación.
Durante la guerra del Chaco, los soldados, es decir: el "pueblo
parlante guaraní", crearon un número de vocablos para designar
objetos y conceptos que no existían en la lengua aborigen, y con los
cuales, en algunos casos, ellos se encontraban por primera vez. En
este caso ocurrió el mismo fenómeno que en el tiempo de la conquista:
el indio buscó en su propia lengua el vocablo para designar fusil,
burro y dinero (mbocá, mburicá y pira), y el soldado campesino creó
vocablos para designar camión y avión: moa y pepoata.
El procedimiento para la creación de vocablos nuevos es idéntico
hoy a cinco y diez siglos atrás: para definir un objeto o una idea
por medio de un vocablo, se expresa el elemento resaltante de la
cosa o idea. Los grandes faroles del camión, que proyectan su intensa
luz hacia adelante, traen inmediatamente el recuerdo de la luciérnaga,
por asociación de ideas: el camión queda bautizado moa. El gran
pájaro mecánico que vuela sin agitar las alas se distingue netamente
de sus congéneres animados, pertenecientes al mundo volátil, y recibe
como nombre una palabra compuesta que define su característica:
pepoatá (cosa de alas duras, inmóviles).
¿De dónde surgieron estos vocablos, quién les dio vida en el
lenguaje popular? El pueblo, el poseedor del genio de la lengua.
76. — No debemos cometer el error de rechazar un vocablo o una
forma porque su procedencia fuera correntina, chiriguaná, brasílica
o paraguaya. El guaraní abarca a todas estas ramas, simultáneamente.
Un sentimentalismo nacionalista mal entendido, porque nada tiene
de relación con la lengua guaraní, no debe contribuir a crear confu
siones y a provocar retardos en la evolución de la lengua.
Las creaciones chiriguaná y paraguaya, correntina y tupí no deben
ser consideradas como boliviana o paraguaya, argentina o brasileña.
Son simplemente guaraní y pertenecen a todas y a cada una de las
tres grandes ramas de la lengua.
Para reiniciar la evolución del guaraní paraguayo, para crear
vocablos y especialmente para impulsar su desarrollo, ño debemos
vacilar en tomar elementos olvidados en nuestro mundo regional, pero
que se conservan puros en las otras ramas. Los elementos lingüísticos
del tupí y del chiriguaná son tan guaraníes como los más puros del
guaraní del sur, misionero o paraguayo.

JUAN LLAMB1AS DE AZEVEDO

Los Orígenes de la
Filosofía del Derecho y del Estado
(CONTINUACIÓN DEL NUMERO ANTERIOR)

LA ÉPOCA DE LOS SOFISTAS
Suele distinguirse esta época respecto de la anterior como aquella
en que los problemas relativos al hombre predominaron sobre los
relativos al mundo (1). Esto es exacto solamente si limitamos nuestra
mirada a los que tradicionalmente son llamados filósofos. En
efecto: si exceptuamos a Pythagoras, Xenophanes, Herákleitos y
Empédokles, los otros "fisiólogos" o "físicos", no trataron los temas
de nuestra historia, ni hicieron del hombre un objeto especial de
estudio. Y aun de aquellos, sólo tenemos algunos pensamientos, sin
duda fundamentales, pero que, en su escasez, revelan que la medita
ción sobre el derecho y el estado era para ellos cosa muy secundaria.
Pero, en cambio, en los poetas de aquellos siglos hemos visto
cómo se adelantaban hasta el primer plano los temas relativos al
hombre, a su condición y destino, a las normas de su conducta y a su
puesto en la comunidad política. Y ampliado con estos nuevos mate
riales el horizonte de nuestra historia, es claro que la distinción entre
período "cosmológico" y período "antropológico" se torna muy im
precisa.
Lo peculiar de la nueva época radica no tanto en el cambio de
tema, como en el modo de tratarlo.
En primer lugar, en el período que acabamos de exponer, se
sentaban principios sin discusión. Esos principios variaban quizá, de
un autor a otro. Hesíodo aborrecía la guerra, Herákleitos la exaltaba;
Solón fundaba la democracia, Píndaros la aristocracia. Pero cada uno
tenía la convicción de que lo que él decía era "la verdad", la única
verdad sobre el tema. Eran, como se ha dicho tantas veces, dogmáti
cos. Ninguno admitía- que su tesis pudiera discutirse seriamente. Sólo
podía negarla el ignorante, el impío, el malo. En la nueva época lo
notable es que los principios se problematizan. Justamente ahora se
plantearán casi todos los problemas de la filosofía del derecho y del
estado. Pertenecen a los temas que apasionan a la época. Se trata no
(1) Así WlNDELBAHD, BuENET y MoHDOLFO.

- 210 —

�ya de imponer una norma intangible, sino de analizar un problema
ante la razón. Las soluciones anteriores 7 las situaciones reales de la
vida se examinan fríamente, surge la conciencia de la aporía y, con
ella, la legitimidad de la discusión. Herodoto mostrará a los griegos
que los bárbaros profesan otras creencias, que tienen por santas y
practican otras costumbres, que creen justas y buenas. Protágoras
y los Aiadol Xóyoi elevarán estas diferencias a doctrina, fundando
el relativismo. Sobre cada tema hay varias soluciones. Todas pueden
justificarse. El mismo Herodoto dará el ejemplo con la discusión sobre
las formas de gobierno, en la que se opone argumento a argumento
y se comparan ventajas e inconvenientes.
Ahora bien, el empleo del método crítico había de ser fatal para
los antiguos principios. Desde Hesíodo hasta Sóphokles se daba a los
valores y a las normas un origen divino. Ahora esto será negado,
puesto que la misma existencia de los dioses resulta dudosa. Los va
lores tienen un origen humano. Esta tesis de Archelaos —el discípulo
de Anaxágoras— es común a toda la época. Y, aunque Protágoras
parece desmentirla al dar a la democracia un origen divino, esto es
sólo un recurso retórico.
Surgió entonces el problema de la justificación del derecho. Unos
lo defenderán, como Lykophron y el Anonymus Jamblichi, fundán
dolo en la seguridad y en otras ventajas que presenta; otros lo exhi
birán bajo una luz desfavorable, ya oponiéndole la "naturaleza" como
norma más elevada (Hippias, Antiphon), ya mostrando que las leyes
son un engaño de los gobernantes (Thrasymachos) o una astucia de
los débiles (Kallikles) y que los mismos dioses son la invención de
políticos aprovechados para atemorizar a los trasgresores (Kritias).
Y puesto que nada se asienta sobre bases inconmovibles, surgirán
también intentos de trastornar el orden mismo de la comunidad, con
principios radicalmente nuevos. (Phaleas, Hippodamos).
Además, la época de los sofistas abordará los temas con mayor
universalidad. No era el hombre in abstracto el que había preocupado
a Hesíodo, sino el campesino atropellado por los jueces venales; a
Solón, el pobre expoliado por el rico; a Theognis y a Píndaros el
noble despojado por la plebe. Era siempre "cierto hombre", en una
determinada situación concreta, el que preocupaba. Y cuando se había
superado esta posición se iba al extremo opuesto, hasta poner al ani
mal en un mismo plano con el hombre, como lo había hecho Empédokles. En cambio, el período que vamos a estudiar, dejará de lado
toda particularidad, para estudiar al hombre como hombre, en su uni
versalidad, separándolo, al mismo tiempo, de lo divino y de lo animal.
Los principios, las normas y los regímenes políticos no serán conce
bidos desde el punto de vista del noble o del pobre, sino del hombre
en general.
El centro de toda esta actividad filosófica fue Atenas que, como
es sabido, después de las guerras médicas, se convirtió no sólo en la
potencia más importante de la Hélade sino también en su capital
intelectual. Allí acudieron de todas partes los mejores espíritus, que

aportaron su saber y lo difundieron, de suerte que Perikles, que lo
había fomentado, pudo decir de ella que era "una escuela de doctrina,
una regla para toda Grecia, y un cuerpo bastante y suficiente para
administrar y dirigir bien a muchas gentes en cualquier género de
cosas" (1).
Los personajes que dieron el tono a la época y que trataron
nuestros problemas se llamaron a sí mismos "sofistas" (2) especie de
profesores itinerantes que, mediante una paga, trasmitían su saber
y ejercitaban a los hombres especialmente en aquellas ramas que la
constitución democrática había hecho indispensables a todos para
participar con éxito en ella (3).
Sus doctrinas constituyen ahora el objeto de nuestra exposición.
Pero junto a ellos hemos de considerar a otros, que meditaron sobre
algunos de nuestros problemas, y que pueden caracterizarse ya como
precursores ya como aplicadores de las tesis de los sofistas. A los pri
meros pertenecen Herodoto y Archelaos; a los últimos, Thoukydides
y Eurípides. También corresponden a esta época, aunque la conexión
con los sofistas sea desconocida o remota, Phaleas e Hippodamos, el
anónimo autor de la Constitución de los Atenienses, y Kallikles,
el desconocido personaje del Gorgias.,,

HERODOTO
Herodoto de Halicarnaso (hacia 485) significa la transición entre
las dos épocas. Esto se advierte ya en su posición religiosa. En prin
cipio se muestra conforme con la religión pública, los dioses antropomórficos, los oráculos y los dictados de una providencia divina que
ha ordenado la naturaleza, dirige la historia y ejerce su justicia con
terribles castigos contra aquellos que violan las leyes divinas (4).
Cree también en la envidia o celos de los dioses frente a los hombres
que pretenden igualárseles (5) y, ante los cambios de fortuna a que
está sometida la vida humana, participa del antiguo pesimismo que
considera a la muerte como el estado preferible (6). Pero, poseído
de cierto espíritu crítico, rehusa dar crédito a ciertas leyendas que
narran hechos o los explican a base de lo maravilloso: palomas con
voz humana que fundan los oráculos de Dodona y Libia, Rampsinito
que baja al Hades y juega a los dados con Demeter, la mesa del sol
en Etiopía, Targitao, el ascendiente de los escitas, hijo de Zeus y de
una hija del río Borístenes, el canal del río Peneo abierto por el
mismo Poseidón (7). En estos casos Herodoto o intenta una explica
ción natural o se niega simplemente a aceptar la tradición.
Su posición respecto a la moral presenta el mismo carácter. Por
(1)Thoukyd. II, 41.
(2)Plat. Protág. 317 b.
(3)Ael. Aristid. 46. Diels, 79, 1; ^iaao\ Xó-fot, 7 y 8. Diels, 90.
(4)Hebod. VIII, 77; III, 108; II, 120; IV, 205; VI, 84 y es.; VII, 133, 137; VIII,
129; V, 92.
(5)I, 32, 34; III, 40 ss.; VII, 10, 46 ss.
(6)II, 31 ss; VII, 46.
(7)I, 60, 182; II, 56 ss.; 122 ss.; III, 18; IV, 5; VII, 129.
— 213 —

— 212 —

�'IIIA ¡¿SI 'Síl 'HA ;bs
•06 '

— sis —
•6^I 'IIA !S 'AI ¡81 'III S' Z^I '••*&gt; 9S 'II ¡S8I '09 'I(¿)
•9^ 'IIA !&lt; I 'II(9)
•a 9 '01 'ha i-Bs ^ 'm íf,E 'Z 'I(s)
•^6 'A ¡6ZI
'IIIA -0OH3H(.V)
"ai-isiay "isy()
^oiouj -ívi^(^)
'II -aAsnoHX(I)

W 'IA ¡SOí 'AI ¡OZI 'II ¡801 'III ¿i
^8 ^ ¿ 'io^p^ ÍODI"V !I '6¿ 'siaia '9^
•q LU
•If

otnsitn ja Bjuasajd jbjoui B[ b ojoadsaj uoiaisod ng
joj
•uopipBjj bj jB^daoB b aiuamajdmis Bgaiu as o jBjnjBu nop
Bnn Biua^ni o o^opojajj sosbo soisa n^ '(¿) uoppso^ oinsim
ja jod ojjaiqe oaua^ ojj jap jbubo p 'sauaisuog 011 pp Bfiq Bun
ap X sna ^p ofiq 'sBipsa soj ap ajuaipuaosB p 'objiSjb^ 'Bidoijg na
jos pp Bsara bj 'jaianiaQ uoo sopsp soj b ^^anf ^ sapsjj jb BÍBq anb
oiiuisdtaB^ 'Biqr^ jÍ BuopoQ ap sojnoBJO so[ uepunj anb BUBUinq zoa
noo SBraopd íoso^iabjbui O[ ^p assq b UBoijdxa so[ o eoqoaq ubjjbu
anb SBpu^^ío^ SBjjap b o^ipajo JBp Benqaj 'ooijij^ njiJídsa o^jap ^p
oppsod 'ojaj '(9) a^qijajaad opeisa p oino^ a^janni b[ b Bjapisuoa
atifa orasitnis^d onSi^uB pp edppjed 'BnErani^ BptA bj; Bpijataos Bjsa
anb b Bunjjoj ap soiqmea so^ 9jub '^ (5) sapsjejenSí napaaiaad anb
sajqmo^ so[ b ^juajj sasoip so^ ap sop^ o BipiAua bj na naiqinei
• (f) gBniAip sa^af sbj ub[oia anb so^anbB b-uuod soSijsBa
noo Biansiif ns a^ja^a Á Biaojsiq v\ a^uip 'bz3jbjihbu ^\ opsuapao vx\
anb BuiAip BpnaptAOjd Bun ap sopBi^ip so^ A so^iiobjo so{ 'sooipoinod
-ojjnB sasotp eo[ 'Bat^qnd uoi^i[9J b^ uoo anuojnoa Bajsanra as oidio
-n^d u^ -BsoiSipj nopisod ns ua b^ ajjt^iApB as ois^ 'SBooda sop sb[
nopisnBJ} bj boijiu^is (59^ Bp^i^) osBaJBaipjjj ap ojopojtag

oioaoaaH
pp afenosjad opioonoosap p
pjj Á 'S9suaiua}y soj ap tipiawjijswo^) bj ap jojnB oraraotre
p 'sonxBpoddijj a s^ap^^^ 'Bioinaa o Bpioouoosop ^as sbjsijos soj; uoa
noixauoo b[ anbanB 'Booda B^sa b uapnodsoaaoo naiqniBj^ 'sapidjjn^ A
sapipjí^pioqj^ 'sotniílti %o\ b ísoBpqojy A o^opojajj ua^auaíjad sojatu
•ud so]; y -sbjsijos soj ap stsaj 9v\ ap sajop^oipá^ otaoo b^d
oraoo vA asjBzija)0BjB3 aapand anb A 'SBm^^qo.id soaisana ap so
ajqos noJBiTpam anb 'sojjo b JBJtapisuoo ap sotaaq so^p b o^nnf
•a^pisodxa BJisann ap ojafqo p BJoqB uajímpsuoo SBUiJjoop sng
sopo) b sg^qBSuadstpui oqoaq Bjqsq BOi^Baooin^p
anb sboibj 8B[pnbB na aiuanqeíaadsa sajqmoq so^ b nBqBipaafa X
q ns ubjituisbjj 'BBd Bnn ajnBipam 'anb sojuBjauui sajosajojd
ap apadsa (^) uSB)sxjosn somsiui js b uojbiub^ as eBiua^qojd eoajsanu
noJB)BJ) anb A sooda b[ b ouoj p nojaip anb safsnosjad so^
•(X)ttSBSOO
ap ojanaS lambjBno na sajuaS sBqonuí b uaiq Jigjjip A iBJisimmpB
BJBd ajnaptjns A aiuBissq odaano un A '^pa-i^ spoj BJBd B^^aj Bun
'Buwioop ap Bpnasa unn Bja anb B^a ap jpap opnd 'opBinamoj
o[ anb 'sapnaa^ anb aiaans ap 'uojaipunjip &amp;[ A jaqss ns

anb 'snjurdsa saaofam eo^ s^jjBd sBpoi ap noaaipnoB j^y
^ltdBa ns ua uaiqtuB} oms ap^pjj b¡ ap ainsijoduii sbiu spua^od
B[ na o^os ou oijjiauoo as 'SBOipaui sbjjoii^ sb[ ap sandsap 'opiqBg sa
oiuoo 'anb SBuajy anj bdijosojij pBpiAijDB B^sa spoj ap oj^irao ^^
'-•'p^janaS ua
ajqmou pp onis 'ajqod pp o ap^on pp bjsia ap ojund p apsap eopiq
-aonoa uBjas ou sootíjjod sauami^aj soj; A sbuuou sbj; 'soidpmad scj
•[butiub oj ap A ouiAip o\ ap 'odmaij ouisini pj 'op^puB^^das 'pBptpsjaA
-iun ns ua 'ajquioq ouioo ajqmoq p jBipnisa BJBd 'pBpijBp^DijjBd Bpo^
ops^ ap BJBfap 'JBipnjsa b souiba anb opojjad p 'oiqruBo ng *sappp
-adui^ oqoaq Bjqsq o\ otnoo 'ajqmoq p uoa ou^jd outsim un ua p3iu
-tub [B janod Bissq 'ojsando oraajjxa [B eqi as n^pisod Bjsa opsjadns
Biqsq as opuBiio j^ #BqBdnooaad anb p 'Bjajonoa uopBnjis BpBuiuuaiap
Bnn ua 'í4ajquioq ojjapM ajdmais Bj^ "aqa^d b^ aod opBÍodsap apqou
p eoJBpuj^ b A siuSoaq^ b íoaij p jod opBipodxa ajqod p 'uopg
b íso[BU9A sa^an^ soj jod ops^pdojiB onisaduiBo p ouis 'opots^jj b
opsdnooajd Biqsq anb p ojonujsqv ut ajqmoq p Bja o^^ •pBpi^sjaAiun
jo^Íbih uoa SBuiaj so[ BJBpjoqs sbistjos soj ap Booda bj 'sBtaapy
• (soraBpoddijj 'sBapq^) 'soAann ainamp3oipBj soidpu^d
noo 'pBpinnraoo B[ ap ouisun napjo ja jbujojsbjí ap soju^jui uaiqniBj
^ 'sapqiAomuooui saseq ajqos B^naisB as BpBu anb oisand j^
sajosaj^sBJi soj b jBziJouiajB BJBd sopBqaaAOjdB sooijj^od
ap uoiouaAui bj uos sasoip eornsiur soj anb A (g^p[TIlB^5[) saI!tI?P 8OI
ap BpniSB Bun o (soqaBuLCsBjqj^) saiuBUJaqo^ soj ap ourSu^ un uos
sa^aj sbj anb opnBJisom vA '(uoqdijuy 'sBiddijj) BpBAaja sbui buuou
ooioo ítBzajBjnjBU,, bj ajopuaraodo ^A 'ajqBjoABjsap znj Bun ofBq uBJiq
-iqxa oj sojjo íeiuasajd anb SBfBjnaA sbjio ua A pspun^as bj ua ojop
-UBpunj Hi¡oijqiuv[ sntuÁuouy ja A uojqdo^[A'rj omoa 'nBjapuapp oj
souq -oqaajap pp uopBoijijsnf bj ap Buiajqojd ja saouojua oiá
osjnaaj un ojos
sa ojea 'ouiAip uaSxjo nn spejaouiap bj b jBp jb Bjjpuamsap aoaa^d
sbjoSbjojj anbunB 'j^ -Booda bj Bpo^ b unuioo sa —sBJoSBXBuy ap
ojndpsip ja— soBjaqojy ap sisaj cjsg -ouBuinq uaSiJO un uauaij sajoj
-ba so^ 'Bsopnp B^jnsaj sasoip soj ap Biouajsixa Brasira bj anb ojsand
'opBSau BJas ojsa Bjoqy 'ouiAip naSiao un sbuuou sbj b A sajojBA
soj b Bq^p as saj^pqdog Bjseq opoiBajj ^psaQ •soidpuud sonSi^uB soj
BJBd JBiBj jas ap BjqBq oopiJO opoiain pp oajdma ja 'uaiq Bjoqy
'sa^uamaAuoaui a SBÍBiuaA UBJBdmoa as A
ojuarangjB b oinamnSjB ánodo as anb bj ua 'oujaiqoS ap sboijoj sbj
ajqos uotsnosip bj noa ojdmafa ja BJBp o^opojajj orasiin jg •asJBOiiiisnf
uapand sBpo^ 'sauopnjos sbtjba iBq Braaj Bp^o ajqog -orasiAijBpj ja
opnspunj 'Butjjoop b SBpuajajip SB^sa UBJBAaja ío^p^ ^0001^ soj A
sbjoíjbjoj^ "SEuanq A SBjsnf uaaja anb 'sajqmntsoa sbxjo uBaiiOBjd
A sbjubs jod ñauan anb 's^puaaja sbjjo uBsaiojd sojBqjBq soj anb
soSaijS soj b BiBJisora o^opojajj -uoisnosip bj ap pBpiuini^aj bj 'Bjja
uoo lA BijodB bj ap Bpuapuoa bj a^jns 'aiuatuBjjj uenimBxa as BpiA
bj ap sajBaj sauop^iijis sbj A sajouaiuB sauopnjos swj -uozbj bj
Bmajqojd un jbztjbub ap oms 'ajqi^uBini buijou buii jauodnn ap

�un lado admite las leyes divinas (1), el valor del juramento (2), los
preceptos de la justicia (3), la primacía de la paz sobre la guerra (4).
Por otro, se permite apreciar ciertas acciones desde un punto de vista
extramoral, considerando exclusivamente el fin a obtenerse (5). Es el
punto de vista del éxito que ha de ser tan frecuente en las teorías
educativas de los sofistas.
•

•

•

Herodoto interesa a nuestra historia por dos cosas. Es la primera
el diseño que trazó de los derechos y usos de los distintos pueblos
investigados por él, llamando la atención sobre las diferencias que
presentaban con las leyes y costumbres que regían entre los griegos.
Ciertamente que cada ciudad griega tenía su derecho propio que di
vergía más o menos del de las otras. Pero eran divergencias de detalle;
sus principios fundamentales eran idénticos. En todo caso, las dife
rencias tenían que borrarse frente a aquellas más profundas y radi
cales que presentaban los bárbaros.
Aparte del caso extremo de un pueblo que carece de leyes y tri
bunales (6), van desfilando ante nuestros ojos las más diversas insti
tuciones y costumbres; matrimonio por venta de las doncellas hermo
sas con el fin de dotar a las feas (7), obligación de la mujer de matar
a un enemigo antes de casarse (8), matrimonio con uso común de
casadas (9), comunidad de mujeres (10), prostitución de solteras (11),
prostitución de las casadas, una vez en la vida, con un extranjero (12),
prioridad del rey o de los convidados a la boda sobre la desposa
da (13), venta de hijos (14), asesinato de ancianos (15), banquete
funerario con los restos de los ascendientes (16), degüello de la mujer
más amada del difunto (16a), nombre de familia y status personal
determinado por la mujer (17), inversión de las funciones sociales

del hombre y de la mujer (18).
^a primera reacción de un griego al enterarse de tales novedades
hubo de ser, sin duda, la de llevarse las manos a la cabeza. Entretanto,
(1)V, 92.
(2)VI, 86.
(3)I, 4; 10.
(4)I, 87;
(5)III, 72; V, 50.
(6)IV, 106 .
(7)I, 196 ss.
(8)IV, 117.
(9)I, 216.
(10)IV, 104, 172.
(11)V, 6.
(12)I, 196 m.
(13)IV, 168, 172.
(14)V, 6.
(15)I, 216.
(16)I, 216; IV, 26.
(16a)V, 5.
(17)I, 173.
(18)II, 35: "loa egipcios distan enteramente de los demás pueblos en leyes, nsos y eostambres. Allí son las mujeres las que venden, compran y negocian públicamente, y
los hombres hilan, cosen y tejen... Ninguna mujer se consagra allí por sacerdotisa...
...los hombres son allí los únicos sacerdotes. Los varones no pneden ser obligados a
alimentar a sus padres contra su voluntad; tan sólo las hijas están forzosamente rajetas a esa obligación".
-— 214 —

Herodoto consideraba el asunto fríamente, y tuvo ya conciencia de
la relatividad. Luego de referirse a los Isedones agrega: "por lo demás,
estos pueblos son alabados de justos y buenos" (1). Al relatar los
modos diversos con que griegos y egipcios escriben sus cálculos y
cuentas añade que los egipcios decían por esto que "los griegos hacen
a zurdas lo que ellos derechamente"(2).
Pero, Herodoto observa que el derecho, los usos (y en general
todas las normas) afirman su vigencia en cada nación aún cuando sus
miembros tengan conocimiento de los que rigen en las demás. "Es
bien notorio que si se diera elección a cualquier hombre del mundo
para que de todas las leyes y usos escogiera para sí las que más le
complacieran, nadie habría que al cabo, después de examinarlas y
registrarlas todas, no eligiera las de su patria y nación. Tanta es la
fuerza de la preocupación nacional y tan creídos están los hombres
que no hay educación, ni disciplina ni ley, ni modo como la de su
patria" (3).
Además, Herodoto trató por primera vez el problema de la mejor
forma de gobierno, dejándonos una exposición de las razones que
en pro y en contra se daban en su época. En esto también se descubre
una posición relativista, que se destaca más por la circunstancia de
que la discusión del problema se pone en boca de tres persas, sin que
en ella se revele cuál es la opinión del propio Herodoto (4).
Se distinguen tres formas: monarquía o tiranía, oligarquía e isonomía o isegoría. Esta tripartición ha de volverse clásica. La isonomía
se recomienda ante todo porque en ella rige el principio de justicia,
la igualdad para todos. Esta igualdad ha de entenderse en su sentido
político, como ya lo hemos visto en Solón, y se manifiesta en que
todos los ciudadanos pueden deliberar sobre los negocios públicos,
en la elección por la suerte para las magistraturas y en la aneja res
ponsabilidad de los elegidos. Como ultima ratio se arguye que "en
todo género de bienes, lo más es lo mejor". Se objeta a la isonomía,
que el pueblo es insolente en el querer y temerario en el pensar. Des
atento, sin conciencia ni fundamentos de sus actos, ignorante de lo
que es útil a la comunidad, obra al azar, adopta actitudes desenfre
nadas que lo hacen comparable a un toro o a un torrente que todo
lo arrasa. Por otra parte, es un campo propicio para el cohecho, que
conduce a la corrupción en los asuntos de estado, y, si bien no engen
dra el odio entre los ciudadanos, engendra una unión más nefasta que
el odio: la connivencia de los gobernantes para explotar al estado en
provecho propio y para encubrirse recíprocamente sus malversaciones.
La oligarquía tiene a su favor que los nobles son los mejores, los
hombres de mayor capacidad y reputación y, por consiguiente, sus
decisiones serán las más acertadas. Pero la emulación por demostrar
el propio valor y granjearse méritos para con el pueblo engendra la
discordia entre los oligarcas, de donde resultan sediciones y muertes.
(1)IV, 26.
(2)II, 36.
(3)III, 38.
(4)III, 80 y ss.
— 215 —

�— sis —
— *• 08 'III
8 'III
•9 'II
II
•9Í 'AI
'

— nz — •

(*)

(8)
()
(Z)
(I)

A sanopipas mnjnsaj apuop ap 'sboibSijo boj ajina Bipjoasip
bj Bjpua^na ojqand ja noo BJBd soiuam asjBafuBj^ A jojba oidojtd ja
jBJisomap Jod uopBjnraa bj o^^ 'SBpBiJaaB sbui sbj usjas sauoispap
sns 'a^namSisnoa jod './C uopBjndaJ JC pepn&gt;edB3 jojÍbiu ap saiqiuoq
soj 'sajofam boj nos sajqou soj anb joabj ns b anai) BjnbJBijo s^
•sauotaBSjaAjBtn sns arasmBaojdpaJ asjuqnaua BJBd A oidojd oqoaAoad
as opBjsa jb JBjojdxa BJBd s^juBuiaqo^ soj ap biou9aiuuo3 b[ :oipo ja
anb B^SBjan BBm uoiun Bun Bjpua^ua 'soncpEprna soj ajina oipo ja Bap
-na^na on naiq ib '^ 'opBjsa ap sojunsB soj na uopdnjjoa bj b sanpuoa
anb 'oq^aqoD ja BJBd opidojd odunsa nn sa 'ajjBd bjjo jo^ -bsbjjb o[
opoj ^nb ajaajaoj nn b o ojoj nn 8 ap^BJBdmoa naosq o[ anb sspBu
-aj|nasap eapnipoB B^dopB 'jcbzb jb Bjqo 'pBpmnraoa bj b [ijn sa anb
oj ap ^juBJon3i 'so^ob sns ap sojnauíBpunj ra Bianapno^ ms 'o^uoib
-63Q 'JBsnad p na oiiBjamai A jajanb p na ajuajosni sa ojqand p anb
'Bjmonosi B| b B^afqo ag *ujofam o[ sa sbui o[ 'sanaiq ap oaana^ opoj
na,, anb a^nSaB as mioi munjn omo[) *sopiap so]; ap pBpi^iqBsnod
-83J ^fauB B[ na A SBjnjB^^siáBxn sb^ BJBd a^^ans b^ Jod nopaap bj na
'sooi^qnd soiooSan so^ ajqos jBjaqijap napand souBpBpnto so[ sopo}
anb na BisaijiuBm as A 'uojog na ojsia soinaq o[ ^A onio^ 'ooiji^od
opuuas ns na asjapna^na ap Bq pBpjBnái Bjs^ -aopo^ BJBd pBp^Btiái v\
'Biopsnf ap oidionijd p a^ij Bjj^ na anbaod opoj a^uB Bpnaimoaaj as
Bimonosi B^ *B3iSBp asiaAp^A ap Bq uopnjBdiij b^s^j 'BUo^asi o simón
-081 a BinbJBi{o 'biobju o Bmbjnraotn :9butjoj eaj^ uanSuijsip ag
'(f) ojopojajj otdojd pp nomido bj sa ^Bna apAaj as Bfp ua
anb uis 'sBSJad sajj ap Booq na anod as sma^qojd pp noisnasip b[ anb
ap BionBjsnnojiD B[ jod eem BOBjs^p as anb 'BjsiAijBp^ nopisod Bun
aiqnasap as naiquTBj ojsa ug -Baoda ns na UBqBp as BJinoa na A oíd na
anb sauozBj bb^ ap uoioisodxa Bun sonopuBÍap 'ouj^iqoá ap buijoj
jcofam bj ap Bma^qojd p zaA BJamud jod ojbjj o;opojgjj 'SBUiapy
ns ap B[ otnoo opom in 'iaj ra Bni[diasip in 'uopBanpa ^eq on anb
saaqmoq soj UBjs^ soppja nvi A ^uopsu u9ioBdnooaJd b^ ap Bzjanj
B[ sa b^ubj^ -noiaBn A BijjBd ns ap sb[ Biai^ip on 'supo; SBjjBjjsiS^j
A SB[JBUiuiBxa ap sandsap 'oqBD p anb BuqBq aip^a 'uBjapB[duioo
a{ SBtn anb sb[ is BJBd BjaiSoasa sosn A saAa^ 8B[ sepoj ap anb Bjsd
opunra pp aaqtnoq jamb^na b nopaap Bjaip as ib anb oijojou naiq
83^? ^^tn^P 8BI na naáij anb so[ ap ojuaiuiioouoo ne^na^ soiqmaim
sns opuBna uriB nopBn Bp^a na BionaáiA ns nenuip (senuon sb^ SBpoi
^BJana^ na i) sosn so[ 'oqaajap p anb BAjgsqo ojopojajj 'ojaj
• (^)^0}u^uiBqD9J9p so^p anb oj s^pjnz b
naasq soSaxo^ so¡,, anb ojsa jod UBioap sopdiSa so^ anb apBus s^inana
A sopn^p33 sns naqu^sa sopdi^a A so^aij^ anb noo sosiaAip sopom
bo^ jbjb[^j jy *(x)usonanq A soisnf ap sopBqep nos so^qand eoisa
'sBraap o\ jod,, :b^3j^b sanopasj so^ b asjuapj ap oSanq -pBpiAiiBpj B[
ap Bpnapnoa b^ OAn^ jÍ 'ainanreiij oiunsB p sqBjapisno^ ojopoaajj

-afn a^n^mssozao] nsi Bfiq B[ ojos a ípeianjoA ns J^ao^ sjpsd 9ns n JB]a3iH![e
s sopeSijqo j^s aop^nd oa BaaojeA so^j *B3iopj9oi so3inn so^ ij|B aos sajqnioq sop**
* *'BS^opja^BS jod i\\v ejSBsao^ ob jaCnni sunSnij^ *''aafai ^ naso^ 'OB^i^ saiqtnoq so^
*luamBDiiqnd nsiooSan i. m^dmoa *u3pnA anb b¡ •^jarnni bbj nos i[[y -gajqnini
•aoa ^ sosa *aa&amp;a\ na so(qand seuiap so^ ap ajuannuatna usisip soiDdi^a bo[,, :&lt;; ']j(g\)
•¿I 'I(¿I)
•S 'A(91)
•9^ 'AI !9I^ 'I(91)
"9IZ 'I(SI)
•9 'A(H)
•^:t '891 'AI(1)
• 961 'I(ZI)
•9 'A(It)
'Sil **0I 'AI(01)
•9IZ 'I(6)
•¿II 'AI(8)
• 961 'I(¿)
•• 901 'AI(9)
"OS 'A -ZL 'III(S)
!¿8 'I()
•01 ¡t 'I()
'98 'IA(?)
•Z6 'A(I)
'ojuB;3Jjug -BzaqBa b¡ b son^m sb[ asjBAa^^ ap bj '^pnp ms 'jas ap oqnq
sapBpdAon sajBj ap asjBjatna jb oSawS un ap npiooBaj Bjamud b^j
•(81) Jafnm bj ap A ajqraoq jap
sajBpos sanopun^ sbj ap uoisj^aut '(¿j) jafnm bj jod opBninua^ap
jBuosjad snjvts A BijimB| ap ajqmon '(boj) ojunjip jap BpBuiB sbui
jafnm bj ap ojjanSap '(9^) sajuaipuaosB soj ap soisaj boj noa oiJBjannj
a^anbnBq '(si) souepus ap ojBuisasB '(^^) softq ap b^u^a *(j) Bp
-Bsodsap bj ajqos Bpoq bj b sopBpiAnoa soj ap o A^i jap pBpijoud
'(El) ojafuBjjxa nn noa '^piA bj ua zaA Bnn 'SBpBSBa sbj ap nopnipsojd
'(j^) SBjaijos ap uoiDnjijsojd '(01) sa jafnm ap pBptunmoa '(^) SBpssBa
ap unmoa osn uoo omomij)Bm '(9) asjBssa ap sa^us o^imana nn b
jbjbui ap jafnm bj ap uops^ijqo ' (¿) sb^j sbj b JBjop ap mj ja uoa sbs
-onuaq ssjjaanop sbj ap B^uaA jod oiuoraij;Bra ísajqmnisoa A sanoiani
i SBSjaAip SBra sbj sofo sojjsanu ajuB opnBjijsap uba '(9) eajBnnq
A saiCaj ap a^ajb^ anb ojqand nn ap omajixa osbd jap ajjsdy
'sojsqjBq boj UBqBjnasajd anb sajsa
A SBpunjojd 8Bm SBjjanb^ b ajuajj aejBjJoq anb UBjnai s^pnaj
-ajip sbj 'osbo opoj ug soapnapi ubj^ sajBinamBpun; soidianud sns
íajjBiap ap SBpna^jaAip UBja ojaj -sbjio sbj ap jap souam o esra BjgaaA
-ip anb oidojd oqaajap ns Biua; BSaijS p^pnp Bp^a anb ainamB}jai[)
'soSaijS soj ajjua nBi^aj anb sajqmnisoa A sa^aj sbj noa UBqeiuasajd
anb SBpnajajip sbj ajqos uopuojB bj opnsmBjj 'ja jod sopB^ijsaAin
sojqand sojnijsip eoj ap sosn A soipajap soj ap ozbjj anb onasip ja
d bj 8^j *8B8oa sop Jod Bijojsiq Bjjsanu b Bsaaajuí o;opojajj

*sb)8ijos soj app
sbj na a^nanaajj ubi jas ap Bq anb ojixa jap bjbia ap o^und
ja sg -(s) asjauaiqo b uij ja amamBAienj^xa opnBjspisuoa 'jBJoniBjjxa
bjsia ap ojund un apsap sauopa^ SBjjap jBpajdB aiinuad as 'ojjo joj
•(f) BjjanS bj ajqos z^d bj ap BioBiniad bj '(g) Bioi^snf bj ap soidaaajd
soj '(^) oinaniBjnf jap jojba ja '(j) SBuiAip sa^aj sbj aiimps opBj un

�De esta situación sólo se sale cuando sobreviene la monarquía, la cual
es también la única salvación para el desorden que domina en la
democracia. Así, pues, la monarquía puede presentar como un argu
mento a su favor que ella es la desembocadura natural de las otras.
Por otra parte el monarca es en todo "grande y sobresaliente, asistido
de una prudencia política igual a sus eminentes talentos". En la mo
narquía es posible el mantenimiento del secreto de la política exterior
y en ella se logra la independencia y libertad del estado y la fundación
de un imperio. Presenta, empero, grandes desventajas. Es un régimen
que no agrada ni aprovecha a la comunidad; el monarca puede eje
cutar todos sus caprichos impunemente; la insolencia, engendrada
por la abundancia y la envidia, connatural al hombre, lo inducen a
cometer atrocidades, contra lo que podía esperarse de su eminente
posición; persigue a los que valen y se rodea de los malos; fomenta
la delación y la calumnia; se ofende de los que no lo adulan y des
precia a los que lo adulan; modifica las leyes, abusa de las mujeres
y condena a muerte sin oír al acusado.
Así, pues, este cuadro de ventajas e inconvenientes que presentan
las tres formas de gobierno no permite considerar a ninguna de ellas
como la única justificable con exclusión de las demás, antes bien, se
acuña aquí el tópico de que "cada cual es la mejor en su género".
En cuanto a Herodoto, no cabe duda que su opinión es favorable
a la democracia. Cierto que elogia a Políkrates. el tirano samio (1),
y a la constitución de Esparta con sus éforos y senadores, con la cual
los lacedemonios lograron "el mejor orden en sus leyes y gobierno"(2).
Cierto que admite la debilidad de la democracia al señalar que Aristágoras no pudo con sus discursos engañar al rey de Esparta, pero sí
a 30.000 atenienses (3). Pero hay un pasaje en que Herodoto expresa
su convicción en forma categórica: "es cosa probada, no una sino mil
veces, por experiencia, que el estado por sí más próspero y conve
niente es aquel en que reina la isegoría". El máximo testimonio de
ello es para él Atenas, que alcanzó su grandeza no bajo los tiranos,
sino en la democracia (4).

ARCHELAOS
También puede considerarse como un elemento de transición a
Archelaos de Atenas o de Mileto (hacia 480). El discípulo y sucesor
de Anaxágoras en la escuela de Lapsakos fue ante todo un filósofo
ue la naturaleza que intentó conciliar la doctrina de su maestro con
la de los antiguos jónicos. Pero trató también los problemas éticos,
al punto que llegó a decirse que Sókrates no hizo más que ampliar
y propagar las teorías que había aprendido de él (5). Aunque esta
(1)III, 125.
(2)I, 65 y s.
(3)V, 97.
(4)V, 78.
(5)Diog. Laebt. II, 16.
— 216 —

no es más que una de las tantas calumnias que solía urdir la envidia
de los intelectuales fracasados, es un indicio de que aquéllas tenían
cierto volumen. Entretanto, nosotros apenas las conocemos. Parece
que su tesis fundamental fue la de que los valores no tienen ni un
origen divino ni una consistencia objetiva, sino una procedencia pu
ramente humana. Según Hipólito, al explicar la génesis de los seres
vivos, Archelaos decía que los hombres se habían separado de los
otros, "instituyendo jefes, leyes, artes, ciudades, etc."(l). Parece, pues,
que se excluye todo don o decreto de los dioses. Por otra parte, según
el testimonio de Diógenes, negaba que los principios morales
(t¿ Síkoiov Kal t¿ aXaxpov) (2) se fundaran en la naturaleza: ellos han
sido puestos por la ley (3). Así, pues, el derecho en su pura positivi
dad, lejos de basarse en principios superiores, es el que constituye
el contenido de todo deber ser.

PROTAGORAS
Los problemas filosóficos del derecho y del estado adquirieron
por primera vez importancia de primer orden y tratamiento sistemá
tico con Protágoras (hacia 484), el más filósofo de los sofistas. Así
lo hace suponer no sólo la declaración que Platón pone en sus labios
de que, abandonando las ciencias teóricas, se dedicaba exclusivamente
a la enseñanza de la política (que abarcaba, además, la economía y
la ética) (4), sino también el hecho de que entre los títulos de sus
escritos figure un "De la república" (5) donde se trataban aquellos
temas.
Protágoras significa un cambio profundo en la orientación de la
filosofía. No propuso él una nueva tesis sobre el problema del ser.
Su originalidad radica en haber negado toda posibilidad de resolverlo.
Ante todo con relación a los dioses: no hay modo de demostrar ni
que existen, ni que no existen, ni cuál es su esencia (6). No se trata
de optar entre la concepción antropomórfica de Hornero o la panteísta de Xenophanes, ni de concebir otra para sustituirlas. Toda
concepción es aquí ilegítima; la única actitud correcta es el agnosti
cismo. Uno de los argumentos en que se apoya la tesis es la brevedad
de la vida humana. De aquí se infiere que, según Protágoras, la cuestión
religiosa no tenía importancia decisiva. El sentido del argumento era,
probablemente, que, siendo pequeño el plazo de la vida, debía em
plearlo el hombre en resolver las cuestiones primordiales y no había
tiempo que perder en las secundarias.
El otro argumento consistía en la "no perceptibilidad". Esto
adquiere sentido si lo vinculamos a su gnoseología según la cual no
(1)Hippol. I, 9, 6. Diels. 60, A, 4.
(2)to ata^ póv tiene un significado muy amplio: no sólo lo injnsto, sino también lo
vergonzoso, deshonroso, feo, torpe, indecente; p. t. todo valor ético negativo.
(3)Dioc. Laebt. II, 16.
(4)Plat. Protag. 318 d 88.; 349 a.
(5)Dioe. Laert. IX, 55.
(6)Euseb. Prep. evang. XIV, 3, 7. Dioc. Laebt. IX, 51. Diels. fr. 4.
— 217 —

�— LIZ
"i ' 'AIX •^"&gt;&lt;• •'•'&lt; "asíia(9)
-jj -silla -fs 'XI *
'SS 'XI 'irav^ "^oia(S)
•• ^ i-ss p 8t -Sojoj,/ -ivi^(^)
•91 'II ••^^^rri -ooiq(8)
•OAiiB^an 031^3 JO^BA opoi *t 'd ^9}n93dpni 'ddjo^ *09j 'osojuoqsap 'oaoznoSj^A
0| nsiqniBi ouis 'ojsntai o\ ojos oa :oi[dnie ^nra opüjijmSts nn aa^ij i\od'/. o¡e ol(j)
• 'V '09 "siaia "9 '6 'I "ioaaiH(1)
on JBno bj im8as bjSojossouS ns b souiBjnainA oj is opijnas aaainbpB
ojsg '^pBpijiqijdsajad on,, bj na Bijsisuoa ojnamnSjB ojjo j^j
•SBiJepunaas sbj na japjad anb odinaij
Bjqsi{ on A ssjBipjomijd sauoijsana sbj jaAjosaj n^ ajqmoij ja ojjBajd
-nía Biqap 'epiA bj ap ozsjd ja ouanbad opuais 'anb 'ajuamajqeqojd
'BJ8 ojuaum^jB jap opijuas j^ 'BAispap BpuBjJodun Bina) oa BsoiSipj
uopsana bj 'sbjoSbjojj ungas 'anb aaaijm as jnbB 3Q -BUBranq BpiA bj ap
pepaAaaq bj sa sisaj b^ Biods as anb na so^uauínSaB soy ap on[^ -omsia
-ijsou3b \9 sa Biaajjo^ pnjij^B Baiun b[ í BinnjSai; inbe sa nopdaano^
BPX "SB^injijsns BjBd bjjo Jiqaouo^ ap xn 'sauB^dona^ ap Bjsjaj
-UBd B[ o ojainojj ap B^ip^modoJinB uoiodaauoo b^ aj^ua jB^do ap
bjbjj as o^[ '(9) Bpuasa ns sa [Bn^ iu 'uajsixa ou anb in 'naisixa anb
in JBjjsoinap ap opora ^^q ou :sasoip so^ b upiaBfaj uoa opoj ajuy
'o^aAp^saj ap pBpi^iqísod Bpoi opBSau jaqsq na BDipBj pBpipjuiSuo ng
•jas jap Btaajqojd p ajqos sisaj BAann Bnn \9 osndojid o^[ -bijosojij
b[ ap uoiaBjnaiJO u\ na opnnjojd otqraBa nn BatjiuSis SB
^UBqB^BJ^ as apnop (g) (ív^jqndaj vj 3(jn vm. ainSij soipasa
sns ap 8O[njij so[ axina anb ap oqoaq p naiqmei ouis '(&lt;^) (eaiia b¡
Á Biraonooa b^ 'SBniapB 'BqBajsqB anb) Baijjp^d bj ap Bzueuasua bj b
a^uaniBAisnpxa BqBDipap as 'sBaijpa) sspnap sbj opnBnopneqe 'anb ap
soiqej sns na anod uojb[j anb uopBJBpap bj ojos on janodns aaBij oj
isy -sbjstjos soj ap ojosofij sbui ja ' (f^f BpBq) sbjoSbjoj^ noa oaij
-BUiajsis o^uaimBiBJ} Á uapjo jamijd ap BpnBiJodnn zaA Bjamud jod
uoaaiJinbpB opBjsa jap Á oq^ajap jap soaijosojij SBmajqojd so^j

•9t 'n

(s)
•8¿ 'A(í)
"¿6 'A()
S9 'I(Z)
ZI 'III(I)

Bisa anbuny •() p ap opipuaadB BiqBq anb SBjjoai sbj jBSsdojd A
jBijduiB anb sem oziq ou sa^BJ^pg anb asjpap b p^ajj anb ojund jb
'soaija SBuiajqojd soj uaiqniBi pjbjj oja^ -soaiu^r sonSpuB boj ap bj
noa ojjeaBm ns ap Bmajaop bj jBijpuoa o^uaiui anb ezajBjnjBu bj ap
ojosojij nn opoj a^uB anj so^BsdB^ ap Bjanasa bj ua SBJoSBXBny ap
josa^ns A ojndjasip jg • (08^^ Bp^i{) 19JTI\[ ^P SBnajy ap soBjaqajy
b - uopisuBj) ap o^uamaja un oinoa asjBjapisuoa apand

soviaHDav
•(^) BpBjaouiap bj ua oms
'soubjii soj ofBq ou BzapuBjS ns ozubo^b anb 'sBuajy ja bjb¿ sa ojja
ap oiuouiijsa^ ouiixBta [^ -^BiJoSasi bj Buiaj anb ua janbe sa ajuara
-aAuoo A ojadsojd sbui is jod opBjsa ja anb 'Bpuaijadxa jod 'sa^aA
jira ouis Bun ou 'BpBqojd bsod saM :Baijo3ajBo buijoj ua upiaoiAuoa ns
Bsajdxa ojopojajj anb na afssBd nn Xeij oaa^ •() sasuaraajB 000'0 v
is ojad 'BjjBds^ ap ^aj jb jsnB^ua sosjnasip sns uoa opnd on sbjoÍbi
-stjy anb jBjBuas jb BpBJOoraap bj ap pBpijiqap bj ajiiup^ anb oijai[)
•(^)MonjaiqoS A sa^aj sns ua uapjo jofara ja,? uojbjSoj soraouiapaaBj soj
jBno bj noa 'sajopBuas A sojoja sns noa BjjBds^ ap u^pnjijsuoo bj b A
'(•[) oiuiBS oubjij ja •sajB.njqoj b Bi^oja anb ojjai^ -BpBaaouiap bj b
ajqBJOAB^ sa upiuido ns anb Bpnp aqBD ou 'ojopojajj b oiu^na u^
•{tojanaS ns ua Jofaui bj sa jBno Bp^aM anb ap ooidoj ja inbB BunaB
as 'uaiq gajuB 'sBuiap sbj ap uoisnjaxa noa ajqBoijijsnf Boiun bj omoa
SBjja ap Bun^urn b jBjapiauoa ajiuuad ou oujaiqoá ap sbuijo^ saj) sbj
uBtuasajd anb sajuainaAuooui a sBÍBiuaA ap ojpsna aisa 'sand 'isy

SVHO^VXOHd
uas jaqap opoj ap opraaino^ ja
anb ja sa 'sajoijadns soidpnud na asjsssq ap sofaj 'p^p
Bjnd ns na otjaajap ja 'sand 'xsy *(g) ^aj bj jod sojsand opis
sojja :BzajBjniBn bj na UBJBpnnj as (^) (^odXcj oí ^n aoij()8 ?i)
sajBJom soidpnijd soj anb Bqsáau 'sanaSoiQ ap oiuotnijsaj ja
un^as 'aiJBd bjjo io¿ 'sasoip soj ap ojaioap o nop opoj a^npxa as anb
'sand 'aaajB^ '{l)it'Ol^ 'sapepnp 'sajjB 'sa^aj 'sajaf opua^njpsin,, 'sojio
soj ap opBJcdas UBjqBij as sajqmoij soj anb Bioap so^jaqojy 'soaia
sajas soj ap sisanaS bj JBOi^dxa jb 'ojijodijj un^ag -BUBimiq
-nd Bioaapaoojd Bnn onis 'BApa^qo Bpnajsisuoa Bun m oniAyp
un iu uauaii ou sajojBA soj anb ap bj anj jeiuaniBpnnj sisai ns anb
aaajBj 'somaaonoa sbj ssuadB soj}osou 'ojuBjajjng; -naranjoA ojjap
ireiiiaj SBjjanbB anb ap opipui un sa 'sopBSBOBjj sa^nioapiui soj ap
BipiAua ej Jipan bijos anb SBiuranpo sbjubj sbj ap Bnn anb sbui sa ou

•opBsnoB jb jio uis ajjanra b Buapuoa A
83J3.fnm sbj sp BsnqB 'saXaj sbj Baijtponi íuBjnps oj anb soj b Bpajd
-8p A uBjnpB oj ou anb soj ap apuajo as íBiuuinjBa bj A uppBjap bj
Biuaraoj ísojbui soj ap Bapoj ss jÍ uajBA snb soj b anSisjad íuopisod
ajuamcna ns ap dsjejadsa Btpod snb oj Bjjuoa 'sspBppojjB jajomoa
b uaonpui oj 'ajqmoq jb jBjn^Buuoa 'BipiAua bj A BpnBpunqB bj jod
BpBjpua^ua 'Bpuajosui bj íajuauíaunduii soqojjdBO sns sopo) jBina
-afs apand bojbuoiu ja ípBptunuioa bj b Bij33AOjdB ra BpBjS^ on snb
uatni^aj nn 8[j 'SBCBinaAsap sapuBjS 'ojadtua 'Bjussaj^ •ouadnii un ap
uopBpunj bj A opejss jsp pBjJsqij A Bpuapuadaput bj bjSoj as bjjs na A
jouajxa Bopijod bj ap ojajoas pp ojuairaiuajuBui ja sjqísod sa BinbJBu
-ora bj u^ '^soínajEj saiuamma sns b j^nSí Baijjjod Bpuapnjd Bun ap
opi}s;9B 'a^uaijBsajqos A apu^jS,, opoj ua sa bojbuoui ja a^jBd bjjo joj
•sbjjo sbj ap jBjnjBu BjnpBaoqmasap bj sa Bjp anb joabj ns b ojuam
-n^JB un ouio3 JBjuasajd apand BinbJBnom bj 'sand 'isy -BpBjaoraap
bj us Buiraop anb uapjosap ja Bjsd nopBAjBS Batun bj uaiquTBj sa
j^na bj 'BtnbjBuom bj auaiAajqos opuBn^ ajBS ss ojos uopBnjis bjss ag

�hay más fuente de conocimiento que los órganos sensoriales. No hay
lugar para admitir un factor racional autónomo, como querían Parménides y sus sucesores. El alma no es otra cosa que los sentidos (1).
En consecuencia, siendo los dioses, según las creencias admitidas, invi
sibles, es imposible establecer cosa alguna acerca de ellos. Por otra
parte, este empirismo hacía también imposible toda teoría sobre el
ser del mundo, que, desde Parménides, empleaba elementos explica
tivos que trascendiendo a los sentidos, pretendían justificarse en el
pensar puro. El empirismo se presentaba, así, como una barrera frente
a todo conocimiento metafísico, frente a toda concepción de lo Ab
soluto.
Según Protágoras el sujeto no tiene ninguna base para hablar de
un ser trascendente. Tiene que limitarse a aquello que le es dado en
la sensación, que es contenido de ella. Ser es lo mismo que aparecer
a alguien. Tal es, por lo menos, la interpretación de Platón (2). Y si
esto es así, es claro que todo juicio que exprese el contenido de una
percepción es siempre verdadero. Pero, por otro lado, las cosas y los
hombres, el objeto y el sujeto, están sometidos a un cambio incesante,
de suerte que en el mismo individuo o en dos individuos diferentes
pueden no coincidir dos contenidos de percepción, y, así, lo que para
uno es verdadero puede ser para el otro falso. El empirismo nos ha
conducido, pues, a una gnoseología subjetivista y relativista (3). Por
eso decía Protágoras que "sobre cada cosa hay dos discursos opues
tos" (4) : es siempre posible que un mismo predicado sea afirmado
y negado por dos diversos individuos y que, sin embargo, afirmación
y negación sean respectivamente verdaderas. Todo esto fue sintetizado
en la célebre fórmula: "El hombre es la medida de todas las cosas,
de las que son como son, de las que no son como no son" (5). Pero
esta sentencia no es sólo una teoría del conocimiento: contiene
también una antropología y, en el fondo, es la cifra de toda una
filosofía. Efectivamente, si frente a los dioses y al ser en sí del
universo el hombre aparece como un ser deficiente, incapaz de cono
cer lo Absoluto, de determinar su esencia y su existencia, frente al
mundo de sus propias percepciones, puesto que no sabemos que el
otro existe, puesto que ser es lo mismo que aparecer, puesto que toda
percepción es verdadera, el hombre, cada hombre, es su propio abso
luto. "El hombre es la medida de todo" significa que en definitiva el
hombre es lo Absoluto. Platón se dio perfecta cuenta de que este era
el sentido último de la tesis de Protágoras, cuando le opuso su propia
tesis de que es Dios la medida de todo (6). Lo que es la medida de
todo, eso es lo Absoluto.

Esta nueva concepción tenía que producir naturalmente un cam
bio en el centro de atracción de la tarea filosófica. Ya no puede inte
resar el mundo, los "meteoro", sino el hombre y su obra. La filosofía
ha de dejar de ser física, para convertirse en filosofía de la cultura
o, como decían entonces los griegos, en política. Y henos aquí de lleno
en nuestro tema. Por desgracia el pensamiento de Protágoras no nos
ha sido trasmitido directamente; lo conocemos sólo a través de la
imitación que nos ha dejado Platón, en el diálogo que lleva su nom
bre, y referido en forma de mito (1). Según éste, la especie humana
fue creada por los dioses y su cultura fue un don de Prometeo. Pero
no es posible tomar esto al pie de la letra, ni como testimonio de que
Protágoras abrigaba convicciones religiosas. El mito es sólo una mues
tra de las múltiples habilidades didascálicas del sofista, que pregunta
a Sókrates si debe exponer su tesis en forma de mito o de discurso
explicativo, y, dejado en libertad, elige el mito por ser "más agra
dable" (2).
Más bien Protágoras, al señalar la diferencia entre el animal y
el hombre, aquél provisto naturalmente de todos los órganos de con
servación, éste "desnudo, sin calzado, sin abrigo, sin armas", ponía
de relieve que el hombre se completa a sí mismo mediante la cultura,
obra de sus propias artes. Lo primero que creó fue la religión y luego
el lenguaje, la habitación, etc. En todo caso, y piénsese de ello lo que
se quiera, es indudable que para Protágoras la comunidad política no
es connatural al hombre, sino una invención de éste. "Los humanos
vivieron primero dispersos, y no existía ninguna ciudad. Así, eran
destruidos por los animales, siempre y por doquier más fuertes que
ellos, y su industria, suficiente para alimentarlos, era impotente para
la guerra contra los animales; porque no poseían aún el arte político,
una de cuyas partes es el arte de la guerra. Trataban, pues, de aso
ciarse y de fundar ciudades para defenderse". Esta es la forma más
antigua que conocemos de una teoría individualista y contractualista
del estado, forma bien rudimentaria por cierto, que probablemente
surgió por analogía con la explicación atomista de la naturaleza,
que poco antes había inaugurado Leukippos en Abdera, precisamente
la patria de Protágoras.
Al mismo tiempo, Protágoras nos ofrece una fundamentación de
la democracia, defendiéndola contra las objeciones tecnicistas de Só
krates. Hoy no podemos decir, sin embargo, que Protágoras haya sido
su más antiguo teórico. Hemos visto que tal título corresponde más
bien a Solón, y que luego Herodoto nos dejó también su contribución
al asunto. Lo que es cierto es que el gran sofista intentó una nueva
justificación de aquella forma de gobierno. Esta nueva justificación
era exigida por los nuevos términos en que el problema se planteaba.
Para Solón la cuestión era defender al ^ueblo contra los privilegios

(1)Dioc. Laert. IX, 51.
(2)Theet. 152 a 88. Diels. fr. 1.
(3)Plat. Crot. 385 e; Theet. 151e ss., 166 d. Aristot. Metaph. V 4.1007 b 18; K 6.
1062 b 13; Sext. Pirr. Hip. I, 216 88.
(4)Dioc. Laebt. IX, 51. Diels. fr. 6 a.
(5)Sext. Adv. math. VII, 60; Plat. Theet. 152 a. Diels, fr. 1.
(6)leg. IV, 716 c.

(1)Protag. 320 c y ss.
(2)Id. 320 c. Tampoco el hecho de que Protágoras hiciera jurar a sus discípulos pobres
en un santuario en cuánto evaluaban su enseñanza (Plat. Protag. 328 b c) es una
prueba de su religiosidad. Protágoras, practicando en esto su propia doctrina rela
tivista, apelaba a las creencias del discípulo, que era el que juraba; las suyas propias
no tenían ningún papel en el caso.

— 218 —

— 219 —

�— 61Z —
-oseo p as petad nnSuin ucjuaj on
SBidojd snXns soj ÍBqBJnf anb [a bi^ anb 'o^id^sip pp SBioas^jo sbj b Bqepda 'bjsiaij
-Bpj Bmj^^op eidojd ns ojs^ ua opuBjti^Bjd ^bjoSb^oj^ 'pBpigoiSipj ns ap nq^njd
ron 99 (3 q g^g •imojj *xvi¿) Bzueuasus ns wiqBniBAs ojuen^ tra oiJBmucs un na
saiqod Bojudusip sns b jsjnf Bjapiq sejo^fucuj anb ap oq^aq [3 o^odoiBj, m3 O^^ P/ (Z)
• i B Smouj (i)

•9 a !8i q ¿oor* j

soiSajiAijd soj bjjuoo ojqanfl jb jspuajap ^a uoiisana bj uojog bjb^

— 8IZ —
' 9U 'AI '**1(9)
• ^SI '*aVI "^via Í09 'HA •Vmu 'aPV 'as(S)
•b 9 jj s^aifl IS 'XI ^hvt -DOia(t)
•es 9^ 'i •&lt;/;// -wj -xxas iI &lt;l ^90I
-p 991 *• isi •aavj; ;a sss •D-'3 ^^d()
1 i¡ siaia 88 u ^si •jvj;(z&gt;
IS 'XI XH3VT -001(1(1)

•equajaBjcl as Biuajqojd js anb na souirajaj soAsnu soj Jod Bpiáixa bjb
nopBaijijsnf BAann Bjsg •oujaiqoS ap boijoj Bjjanbs ap uopBoijijsnf
BAanu Bun ojuajuí bjsijos weiS ja anb sa ojjaia sa anb o^ •o^unse jb
uopnqij^uoa ns uaiquiBj ofap son ojopcuaj^ o^anj anb A 'uojog b uaiq
SBin apuodsajjoa ojnjjj je^ anb ojsia souioj_j 'ooijoaj onSrjUB sbui ns
opis B^Bq sbjo3bjojj anb 'oSjBqma uis 'jpsp somapod on ^ojj -sajBj^j
"9S aP SBíSiaiuaaj sauopafqo sb^ bjjuod Bjopuaipuapp 'BioBJOoinap b¡
ap u^ioBjuauí^punj Bnn aaajjo son sbjoSbjojj 'odiuaij orasim ¡y
•sbjoSbjoj^ ap BijjBd b^
ainaniBspajd 'Bjapqy na soddi^na^ opBJnSnBUi BiqBq eajuB oood anb
bj ap bjsiiuojb uoiDBoi[dxa bj noa BiáojBire jod oíSjng
d anb 'ojjap Jod BijBinamipnj uaiq boijoj 'opsjsa pp
A BjsqBnpiAipui Buoaj Bnn ap souiooouod anb BnSi^uB
8Bta Bauoj B[ 8a Bjsg '^asjapnajap BJBd sapspnp JBpunj ap A asjBp
-osb ap 'sand 'nBqBisjj^ ^BJjanS bj ap ajjB ^a sa sa^red s^^na ap buh
ajjB ja nriB UBjasod ou anbjod ísajBtntuB soj bjjhoo BjjonS bj
ajua^odmx Bja 'soj^BinamijB BJBd ainapijns 'Bij^snpni ns A 'sojja
anb Sdjjanj sboi jambop jod A a^dmais 'sa^BiniuB soj jod sopinjjsap
nBJ3 'isy "pspnp Bnn^uin Bijspca on A 'sosjsdsip ojannid nojaiAiA
sonBtnnq so^j,, *3js9 ap nopnaAm boti onis 'ajqruoq jb jbjti^buuoo sa
ou Baijjjod pBpiunraoo bj sbjoSbjoj^ BJBd anb ajqBpnpnt sa 'BJSinb as
anb oj ojja sp asasnaid A 'osbd opoj n^ -oia 'uopBjiqBq bj 'af^n^uaj ja
oSanj A uot^ijaj bj anj paja anb ojraniijd oq; -sajJB sBidojd sns ^p Bjqo
'Bjnijna bj a^nBipain omsim js b Bja^dinoo as ajqmoq ja anb 3A3ijaj ap
Binod 'ttBBmJB ms 'oSijqs nts 'opBzjBO nrs 'opnnsap?J a^sa 'nopBAJas
-uoa ap son^^jo soj sopoj ap aiuaotjBJmBn ojstAOjd janbB 'ajqiaoq ^a
X jbuiiub ja ajjna Bpusjajip bj jBjBnas jb 'sbjoSbjojj uaiq

(iqP

-bjSb 8Btn,, J38 jod ojito js dSija 'pBjjaqij na op^íap íA 'oAijBoijdxa
ap o ojira ap buijoj na sisa) ns jauodxa aqap is sa^Bj^og b
anb 'bjbijos jap sBaij^asBpip sapspijiqBq ssjdTijnm sbj sp bjj
-sanm Bun ojos sa oiim j^ 'sbsoi^ij^j sauop^iAuo^ BqeáijqB sbjoSbjojj
anb ap oiuomiisa^ omoa iu 'bj;3[ bj ap aid jb ojsa jbihoj ajqísod sa on
ojaj •oajainojj ap nop un anj Bjnijna ns A sasoip soj jod spsaja anj
BUBiunq apadsa bj 'a;sa nnSag *(j) ojiui ap buijoj ua opjjajaj A 'aaq
•moa ns BAajj anb oSojBip ja na 'uoibj^ opBÍap Bq son anb uopBjimi
bj ap saABJ) b ojps souiaaouoo oj íajuaniE^oaaip opuiinsBjj opis Bq
son on sbjoSbjojj ap o^uatáiBSuad ja Bpsj^eap jo^ -Braa^ ojjsanu na
onajj ap inb^ souaq j^ 'Bouqod na 'so^ajj^ soj saonojua n^iaap omoa 'o
Bjnijna bj ap bijosojij na asjijjaAuoa BJBd 'boisij jas ap jBÍap ap Bq
bijoso^ij B^ 'Bjqo ns A ajqinoq ja ouis '((ojo3jau/,, soj 'opunm ja jseaj
-aiui apand on e^ 'saijosojij B3jb^ bj ap nop^Bj^B ap oj;ua^ ja na oiq
-raso un a^uamjBjniBU jpnpojd anb Bjuaj nopdaanoa BAann

•ojnjosqy oj sa os9 'opoj
ap Bpipaní bj sa anb o^ '(9) opoj ap spipam bj sotq sa anb ap sisa^
BidoJd ns osndo aj opnsna 'sbjoSbjojj ap sisa) bj ap oraiijn opijnas ja
BJ^ ^*8^ anb ap B^nana Bj^ajaad oip as uoibj^ •ojiqosqy oj sa ajqmoq
ja BAijimjap na anb b^ijiuSis ítopoi ap Bpipain bj sa ajqmoq jg,, 'ojnj
-osqB oidojd ns sa 'ajquioq Bpsa 'ajquioq ja 'Bjspspj^A sa uopdaojad
Bpoj anb o^sand 'jaaaj^dB anb omsim oj sa jas anb o^sand 'ajsixa ojio
ja anb somaqBS on anb o^sand 'sanopdaajad SBidojd sns ap opunm
jb ajuajj 'Bpuajsixa ns A Bi^nasa ns jBuiuijaiap ap 'ojnjosqy oj jaa
-onoa ap zBdeaui 'amaiaijap Jas un oraoo aaaj^dB ajqmoq ja osjdAinn
jap is na jas jb A sasoip soj b ajuajj is 'ajnauíBAijoaj^ 'bijosojtj
Bnn Bpoj ap Bjjp bj sa 'opuoj ja na lA BiSojodojjuB Bun uaiqniBj
auapuoa : oiuaimpouoa jap Bjjoa^ Bnn ojos sa on Biouajuas Bisa
oja^ •() ((nos ou oraoo nos on anb sbj ap 'nos omoa nos anb sbj ap
'SBSoa sbj sspoi ap Bpipam bj sa ajqmoq j^,, :Bjnuuo^ ajqajaa bj ua
opEzijajuis anj ojsa opoj^ 'SBjapspjaA aiuaraBApaadsaj nsas nopB^an A
uopBmJije 'oSaBqina uis 'anb A sonpiAipni sosjaAip sop Jod op^áan A
opera jije Bas opBaipajd omsim un anb ajqísod ajdmais sa : (^^)ttso^
-sando sosjnasip sop A^\ Bsoa Bp^a ajqos,, anb sbjoSbjojj Bjoap osa
lod '() ^isiAiiBjaj A BisiAiiafqns BiSojoasouS Bnn b 'sand 'oppnpnoa
Bq sou omsiJidma jg "osjbj oj;o ja BJBd Jas apand ojapBpjaA sa oun
BJBd anb oj 'isb 'jÍ 'nopdaajad ap sopmamoa sop Jippuioa ou napand
sa^usjajrp sonpiAipur sop na o onpiAipui omsim ja na anb ajjans ap
'ajuBsaoui oiqm^a un b sopuaraos uBjsa 'oiafns ja A ojafqo ja 'sajqmoq
soj A SBSoa sbj 'opBj ojio jod 'oaaj -oaapBpjaA ajdmais sa uopdaajad
Bun ^p opiuaiuoa ja asa^dxa anb opmf opoj anb ojbjo sa 'isb sa ojsa
18 j^ "(^) uoiBj^ ap nppB^ajdjaiui bj 'sonam oj jod 'sa jb^ 'nainSjB b
jaaajBdB anb omsim oj sa jag 'Bjja ap opiuajuoa sa anb 'uopBsuas bj
na opep sa 3j anb ojjanbB b asjBiimij anb auaij^ •ajnapuaosBjj jas un
sp JBjq^q BJBd asBq Bnn^uiu anaii ou o^afns ja sbjoSbjojj nn^ag
•ojnjos
-qy oj ap nopdaauoa Bpoi b ^juaaj 'oaisijBiam ojnairaiaouoa opo) b
ajuajj BJajJBq Bnn omoa 'isb 'BqBjuasaad 38 orasiaiduia j^j 'Ojnd JBSuad
ja na asjBoijpsnf UBipua^ajd 'sopiinas soj b opuaipuaosBjj anb soaij
-saijdxa so^uamaja BqBajdma 'sapiuamjB^ apsap '^nb 'opunm jap jas
js 3Jqos BIJO3} Bpoi ajqísoduTi uajquiBj BiaBq omsixidma ajsa 'avred
bjjo aoj -sojja ap Bajao^ BunSjB bsod aaoajqBjsa ajqtsodmi sa 'ssjqis
-iaui 'SBpijirapB SBpuaajo sbj un^as 'sasoip soj opnais 'Bpuanoasuoo u^
• (1) sopijuas soj anb bsoo bjjo sa ou buijb j^ 'sajosaans sns A sapiuam
-JB(J UBuanb ouioo 'oraouojnB jsuopBj jojobj un Jiiimps BJBd
fi¿ '83JBIJOSU38 soub^jo soj 3nb ojuairaioouoD ap ^juanj sbui

�de los nobles y los ricos; la disyuntiva era: aristocracia o democracia.
Para Protágoras, en cambio, se trata de apuntalar a la democracia ya
instaurada frente a la objeción de falta de capacidad del pueblo para
las funciones de gobierno. La alternativa es ahora: democracia o tec
nocracia (sofocracia). Efectivamente, Sókrates advierte que mientras
para cualquier problema técnico se consulta exclusivamente a los es
pecializados en ellos, para decidir los asuntos públicos, intervienen
indiferentemente hombres de las más distintas profesiones y situacio
nes, sin que nadie les reproche su falta de estudios previos. Ahora
bien, Protágoras quiere justificar precisamente este carácter de la
democracia. Su punto de partida radica en que hay una diferencia
esencial entre los problemas de la técnica y los de la política. Esto
se advierte ya en el diferente origen que el mito les asigna: mientras
las artes todas son un don de Prometeo, la política es un complemento
que proviene de la solicitud del propio Zeus. Pero escuchemos la
explicación completa: los hombres "una vez asociados se dañaban
recíprocamente, por no poseer el arte político; de suerte que volvían
a dispersarse y a perecer. Entonces Zeus, inquieto por nuestra especie
amenazada de desaparecer, envía a Hermes para que traiga a los
hombres el respeto ( al8&lt;is ) y la justicia (Síks), a fin de que hubiera
en las ciudades orden y vínculos creadores de amistad. Hermes enton
ces pregunta a Zeus de qué manera debe dar a los hombres el respeto
y la justicia: "¿debo repartirlas como a las otras artes? Estas están
repartidas de la siguiente manera: un solo médico basta para muchos
profanos, y lo mismo sucede con los otros artesanos: ¿debo establecer
así la justicia y el respeto en la raza humana o repartirlas entre
todos?" — "Entre todos, dijo Zeus, y que cada uno participe en
ellas: pues las ciudades no podrían subsistir si sólo algunos las pose
yeran, como sucede con las otras artes (1) ; además, establecerás esta
ley en mi nombre: que todo hombre incapaz de participar en el respeto
y la justicia debe ser condenado a muerte, como un flagelo de la ciu
dad". He aquí, Sókrates, cómo y porqué los atenienses, lo mismo que
todos los otros pueblos, cuando se trata de apreciar el mérito en arqui
tectura o en todo otro oficio, no acuerdan más que a pocos hombres el
derecho de expresar una opinión y no soportan ningún consejo de
parte de aquellos que no pertenecen a ese pequeño número; con
mucha razón, lo afirmo; al contrario, cuando se trata de tomar consejo
sobre un problema de virtud política, consejo que descansa totalmente
sobre la justicia y el respeto, es natural que permitan hablar a un
advenedizo, convencidos como están de que todos deben participar
en esa virtud, para que puedan existir ciudades. He aquí, Sókrates,
la razón de este hecho. Pero a fin de que no te creas víctima de una
ilusión si admites que, en ^opinión de todos los hombres, cada uno
tiene su parte de justicia y, en general, de virtud política, escucha la
nueva prueba que voy a dar. Cuando se trata de méritos diferentes
de aquéllos, por ejemplo, si alguno pretende sobresalir en el arte de

como tú lo dices, excita la burla o la cólera, y sus allegados lo miran
la flauta o en cualquier otro arte, sin sobresalir realmente, entonces,
como un loco que es preciso calmar. Si se trata en cambio de la justi
cia y, en general, de la virtud política, si un hombre que se sabe que
es injusto viene a decir públicamente la verdad sobre sí mismo, esta
franqueza que recién parecía prudencia ahora parece locura, y se
proclama que todos los hombres deben llamarse justos, séanlo o no,
y que aquél que no finge ser justo es un loco: tan es verdad que se
estima imposible que un hombre no tenga en alguna medida su parte
de justicia, so pena de ser excluido de la humanidad".
Es esta la fundamentación más sencilla y a la vez la más enérgica
que se haya ofrecido de la democracia. Puede reducirse a esta fórmu
la: la democracia, que es la participación de todos en la justicia y el
respeto, es necesaria para la conservación de la comunidad. La demo
cracia no es simplemente la mejor forma de gobierno, sino la necesa
ria, puesto que sin ella "las ciudades no podrían subsistir". Sin demo
cracia no hay estado.
En esta argumentación hay presupuestas varias cosas. La primera
es la no distinción entre la idea de justicia y el derecho positivo.
Protágoras no explica qué entiende por justicia, ni ofrece una doctrina
sobre ciertas exigencias que se refieran al fondo de las relaciones
sociales y políticas, ni mucho menos encontramos en él el pensamiento
de un derecho natural, que, como en Sóphokles, haga frente al posi
tivo: "lo justo no es fruto de la naturaleza" (1). Lo justo es lo que
los propios hombres establecen en el derecho. Esto implica, natural
mente, el relativismo, de los valores, que, por otra parte, no es más que
un caso de aplicación del relativismo de principio que proclama
Protágoras. Así lo comprendió Platón, cuando le atribuyó explícita
mente la tesis de que "todas las cosas que a cada estado le parecen
justas y bellas, lo son así para él mientras lo decreta" (2). Por con
siguiente, lo que Herodoto había comprobado como hecho histórico
—la divergencia de las normas en los diferentes pueblos—, Protágoras
lo convierte en un principio general: para cada estado es justo lo que
efectivamente le parece tal. No existe ningún modelo objetivo desde
el cual puedan ser valorados los diversos derechos.
Si ahora vinculamos esto con la tesis de la democracia como forma
necesaria del estado, nos encontramos con un interesante contraste:
Protágoras, el fundador del relativismo, que incluso lo mantiene en
materia ética y jurídica, en un punto se separa de él: precisamente
en la fundamentación de la democracia. En esto piensan igual "los
atenienses, los mismo que todos los otros pueblos", coincidencia que
Protágoras no sólo comprueba como un hecho, sino que es precisa
mente lo que trata de justificar. Así, pues, mientras cada derecho en
particular puede variar y sus diversos contenidos son siempre justos,
la existencia misma del derecho es necesaria, tan necesaria como la
(1)Plat. Protag. 323 c.
(2)Theet. 167 c.

(1) Cf. Prot. 324 d y s.
220 —

— 221 —

�democracia, puesto que ambos son solidarios en el pensamiento del
sofista.
Sin embargo, esta contradicción entre el subjetivismo del cono
cimiento y de los valores, y la fundamentación del estado de derecho
democrático se atenúa o se desvanece, si admitimos que la "apología
de Protágoras" del Theetetos (1) no es una pura invención de Platón,
sino que responde a las doctrinas del Protágoras histórico (2). Allí se
distinguen por un lado, lo verdadero y lo justo, que son tales para
cada individuo o para cada estado, sin que en este respecto la opinión
de uno valga más que la de otro, y por otro lado, la diferencia entre
lo útil y lo dañoso, que vale igualmente para todos los hombres. Mien
tras la verdad y la justicia tienen sólo una validez subjetiva, lo útil
y lo dañoso poseen una validez objetiva, un sentido humano en ge
neral (3). Un pasaje del Protágoras (4) concuerda perfectamente con .
esta doctrina. El sofista admite en él que cosas que son indiferentes
para los hombres son útiles para los caballos, otras para los bueyes,
etc., es decir, que la diferencia entre lo útil y lo perjudicial no varía
de individuo a individuo, sino de especie a especie y es por consi
guiente, constante para cada una de éstas. Hemos visto que a cada
estado le parece justo todo lo que decreta. Pero el político sabio es
aquél que logra que le parezca justo solamente lo útil y no lo perni
cioso. Y así como el médico no logra que el enfermo cambie su opinión

La virtud de la justicia no es obra del azar ni de la naturaleza:
ella puede enseñarse y trasmitirse, hay hombres que la poseen como
resultado del estudio, del ejercicio, de su aplicación constante.
Por otra parte, sólo respecto a cualidades que pueden adquirirse
o perderse tienen sentido los castigos y las exhortaciones. Tal es el
caso de la virtud política. La contraprueba la constituye el efecto que
se persigue al aplicar una pena. Según Protágoras ésta no tiene por
fin la expiación sino la educación por medio de la intimidación y el
ejemplo. "Nadie en efecto al castigar a un culpable toma como fin ni
como móvil el hecho mismo de la falta cometida, a menos que como
una bestia feroz se entregue a una venganza desprovista de razón: el
que tiene cuidado de castigar inteligentemente no lo hace a causa del
pasado —porque lo que está hecho hecho está— sino en previsión del
futuro, a fin de que ni el culpable ni los testigos de su castigo intenten
repetirla".
Resulta claramente de aquí que la enseñanza de la justicia no
consiste en aprender lo que ella sea, sino en que lo que ella sea se
aprenda a ejercitar.

EURÍPIDES

la enseñabilidad de la justicia y el fin intimidante de la pena (6).

La actitud crítica inaugurada por los sofistas y su afán docente,
iban a encontrar un órgano adecuado en el teatro de Eurípides (hacia
480), que se halla inequívocamente bajo el signo de los nuevos tiempos
y poseído de una constante voluntad de "ilustración". Eurípides había
leído las obras de los filósofos físicos, especialmente a Anaxágoras;
pero recibió también el influjo de Protágoras, de quien era amigo
personal, y al que hizo leer su libro sobre los dioses en su propia
casa(l). Su teatro fue una tribuna donde se ventilaron todas las
cuestiones que agitaban los pensadores y que atañían al hombre.
Con razón Nestle lo ha llamado "el poeta de la ilustración griega"(la).
Pero sería un error considerar a Eurípides sólo como un resonador de
voces ajenas. Las teorías de los sofistas fueron un punto de partida
que lo condujeron a analizar por cuenta propia los problemas del
hombre y de la ciudad y, así, a menudo descubrimos en sus obras
desarrollos y matices que no se encuentran en aquéllas, de suerte
que puede considerarse al mismo Eurípides como uno de los grandes
sofistas, que en vez de enseñar personalmente, lo hacía por medio
de la escena.
Naturalmente que el trasfondo de todos sus análisis está consti
tuido por la concepción griega tradicional del mundo y de la vida.
Esta es la materia sobre la cual va a trabajar el pensamiento crítico,
y cuyo resultado será la reforma, la duda o la negación de los antiguos

Ci. 166
Dies,
Notice.
Id.
d-167
d. ed. del Theetetos de Belles Lettres y F. C. S. Schilleb. Elude*

conceptos.
Así, en distintas obras se supone o se afirma la existencia de los
dioses y de su providencia (2) y de su justicia (3). Pero por otro lado

de que se halla mal o que tiene tales o cuales sensaciones (que para
él son verdaderas mientras las siente) sino produciendo la inversión
del estado enfermo en estado sano, así el sabio sólo logrará el cambio
de las opiniones sobre lo justo y lo injusto, si consigue trasformar la
disposición interna de los miembros de la comunidad que intenta
dirigir hacia lo útil. Este es el sentido en que hay que entender la
norma de la erística: "hacer de la opinión más débil la más fuerte"(5).
Y así como el médico alcanza su objetivo con remedios, el sabio alcan
za el suyo con discursos.
Un segundo supuesto en la defensa de la democracia es la indis
tinción entre la institución de lo justo y sú cumplimiento. La "parti
cipación en la justicia" tiene ese doble sentido, sin lo cual la argu
mentación caería. La democracia consiste en que todos pueden emitir
su opinión en la elaboración del derecho y se justifica cabalmente
porque también todos cumplen —por lo menos hasta cierto punto o
en general—• lo que ellos mismos han acordado; pues es claro que
una instauración del derecho seguida de su incumplimiento no evitaría
la ruina de los estados.
Y el mismo Protágoras* es explícito al respecto cuando sostiene

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

sur
EstoVhumanisme
ha dado pieII.para qne Schiller interprete a Protágoras como nn precursor del
moderno pragmatismo. Loe. cit.
333
d-334Rhet.
a.
Aristot.
B. 24. 1402 • 23. Diels. ir. 6 b.

() Plat. Prolog. 323 c y ss.

(1)Dioc. Laeht. IX, 54.
(la) Nestle. Euripide. 1901.
(2)Hipp. 1102 y ss. Phoenic. 555 ss. Supp. 197 ss.
(3)Herak. 763 ss., 813 8.; Troy, 887 a.; Ion 1614 u.
— 223 —

— 222 —

�m ^9i 110/ •• ¿gg -íoíj, !• 18 '• J9¿ •l^o-ra^ (g)
•m ¿6i -ddns • ^SS '^u^oHd ~— ^ ZOII •&lt;/lí?H (Z)
"1061 •apid?^3 -aiisaN (D
"W 'XI Jraa^i ^oiQ (1)

Ip

opBj ojio Jod ojaj • (g) BiDpsnf ns ap ^ (^) BpnapiAOíd ns ap jÍ sasoip
soj ap Bpnajsnca bj buijijb as o auodns as SBjqo SBiuijsip na 'isy
•so^daauoa
sonSi^uB soj ap uopBSau bj o Bpnp B[ 'enuoj^ bj Bjas opBtjnsai o^na ^
'oanjJa ojuaiuresuad ja j^feqej^ b ba jBno bj ajqos bij^jbui bj s bjsjj
•BpiA bj ap ^ opunm jap jBuopipBj^ sSaioS uopdaauoa bj jtod opini
-ijsuoo Bjsa 8I8IJBUB sns sopo} ap opuojsBjj ja anb aiuamjBJnjB^^;
•Bnaasa bj ap
oipam jod Bp^q oj 'ajuainjBuosjad jBuasua ap zaA na anb 'sbjsijob
sapu^jS boj ap oun oraoo sapidpn^ ouisiin jb asjBjapisuoa apand anb
ajjans ap 'SBjjanbB na UBj^uanaua as ou anb ^aaijBin A sojjojjBsap
SBjqo sns na soraijqnasap opnnam b 'ibb 'jC pBpnp bj ap A ajqnioq
pp sBmajqoJd so[ Bidojd Bjuano jod jbzi^bub b uojafnpnoa o[ anb
BpijJBd ap ojnnd un nojanj sbjsijos so^ ap SBjJoaj ssq -sBuafe
ap jopenosaj un omoa ojos sapidun^j b jejapisnoa jojja un Bij^s
• (B^)ttBSaijS noioB^^sn^i b^ ap Biaod pM openiBjj Bq o\ apsa^^ uozbj
•ajqmoq ^b ubiub;b anb A sa^opBsnad so[ ueq^ii^e anb sauopsan^
sb[ sepoi uojB[ijn3A as apnop Bunqiaj san anj ojjb3j ng •("[) bsbo
Bidoad ns na sasoip bo^ ajqos ojqij ns jaaj oziq anb p Á '[Buos^ad
oáiinB bj namb ap 'sbjoSb^ojj ap ofnjjuí p naiqmBj oiqiaaj ojad
ísBJoBXBuy b a^n^nqBpadsa 'sooisjj sojosojij boj ap SBjqo sbj opiaj
BiqBq sapidun^ *((noi3Bi}snji,, ap pB;utqoA a^uBisuo^ Bun ap opjasod A
sodinaji soAanu soj ap on^is ja ofsq ainame^oAinbam ej^q as anb ' (og^
BiDBq) sapidijn^ ap ojjBaj [a na opEtioapB ousáao un JBj;uooua b ueqi
'aina^op ubjb ns A sb^sijos soj Jod BpBjnáiiBui capuo pnjijoB b^j

saauíHíia
as Bas sjja anb oj anb na oms ^Bas Bjja anb oj japuajd^ na
ou Bpi^snf bj ap eznenasna bj anb jnbB ap ainamBjBj^
tljp
naina^m o^iisbd ns ap soSiisa^ soj xn ajqsdjna ja tu anb ap tnj b 'ojnjnj
jap n9isiA3Jd na oms —Bisa oqoaq oq^aq Bjsa anb oj anbjod— opBSBd
pp Bsnea b aaeq oj on aiuamatua^ijaiui jbSiisbo ap opBpmo anai) anb
ja : uozbj ap BjsiAOJdsap bzubSu^a buti b an^aj^na as zojaj Bpsaq buti
ouiod anb sonam b 'Bppamo^ b^jbj bj ap omsim oqo^q ja jiAom oinoo
ju utj oraoo buioj ajqsdjna un,B JBáijSBD jb ojoap na 3ipe\[,, 'ojdmafa
ja A uopBpiraiiui bj ap oipam Jod nop^anpa bj outs uopBtdxa bj uij
jod auap on Bjsa sbjoSbiojj nn^ag -enad buti jBaijde jb anSisjad as
anb OJ39J3 ja aXnjpsuoo bj Bqanjdejiuoo B^ •eapjjod pn^jiA bj ap osbd
ja sa jbj^ *sanopB^Joqxa sbj A bo^ijsbd soj opnuas nanai} asjapjad o
asJiJinbpB napand anb sap^pijBna b o^aadsaj ojps 'gjjsd bjjo jo^
•ainB^snoa nop^^ijdB ns ap 'oppjafa jap 'oipnjsa pp opsijnsaj
oinoa naasod bj anb sajqmoq A^\\ 'asanjrasBjj A asjBnasna apand Bjja
:BzajBjn)Bn bj ap m jbzb jap Bjqo sa on Bpnsnf Fj ap pnjjiA wj

•q 9 -JJ an oraoo 8ojo8bjoj^ •
P

'S 'D 'i

•m S. a $ZS 'toío-^ -ittj(9)
son • -a *&gt;/ ioisihv(s)
•• Kí-P
()
t^ *^O^ 'omsfiBtuSBJcI oajapom
nb aed aid opop Bq 0J83()
•jl auinumuni/,2 jí
jsp -p -9onoM 'saia -}3(?)
•P ¿9I"P 991 P/(I)

* (9) Bnad bj ap ainspimiim utj ja A Bpiisnf bj ap pBpijtqBuasua bj
au3ij8os opuBno oi^adsaj jb o^pijdxa sa sbjoSbiojj omsim ja j^
•sopBjsa soj ap Buiru bj
BjjBiíAa on oinainnjdnmaní ns ap BpinSas oq^ajap jap nopBjnBism Bun
anb ojBj^ sa sand ¿opBpjoae n^q somsim sojja anb oj —jBjanaS na
o ojnnd ojjaio B^seq sonam oj jod— najdnnu sopoi naiqniBi anbjod
jBqBa Boijijsnf as A oqaajap jap nop^joqBja bj na umuido ns
^ uapand sopo; anb na ajsisnoo BpBJooraap vj -Bija^a uopBjuara
bj j^n^ oj nis 'opnuas ajqop asa auan ítBpijsnf bj na uopBdp
t^Bd&gt;5 vj 'otuarnnjdmna ns A ojsnf oj ap uopnjijsui bj aj)na uopoi^
-sipm bj sa Bpejaomap bj ap Bsuajap bj na o^sandns opunSas uj^
'sosjnasip uoo oins ja bz
-ub^jb oiqss ja 'soipamaj uod OAijafqo ns bzubojb oaipaui ja omoa isb \
• ()c(a)janj sbiu bj jiqap sbui noiuido bj ap jaaBq,, :BansiJa bj ap buijou
bj japuama anb ÁBq anb na opiinas ja sa a^s^ -j^n oj Bp^q ji^uip
bjusjui anb pBpranmoa bj ap sojqmaiin soj ap Bujaini uopisodsip
bj jbuijojsbj; anáisuoa is 'o^snfux oj A oisnf oj ajqos sanoinido sbj ap
ja bjbiSoj ojos oiqBS ja isb 'oubs opsisa na onuajaa opsisa jap
aAUi bj opnapnpojd onis (a^uáis sbj SBJinaim SBjap^pjaA nos ja
BjBd anb) sauopBsnas s^jBna o sajB) aua^ anb o jboi BjjBq as anb ap
uoiuido ns aiquiBD onuajua ja anb bjSoj on oaipaui ja ouioo isb j^ -osop
-injad oj on A jiin oj ainaniBjos o^snf Bozajsd aj anb bjSoj anb janbe
sa oiqBS oaiijjod ja oja^ 'B^ajaap anb oj opoj ojsnf aaaj^d aj opsisa
Bp^o b anb ojsia somajj 'SBisa ap Bun BpBO BJBd aiuBisnoa 'ainainS
-isuo^ jod sa A apadsa b apadsa ap ouis 'onptAipui b onpiAipui ap
buba on jBpipnfJad oj j jijn oj ajina Bpusaajip bj anb 'jpap sa '-aja
'sa^anq soj BJBd sbjjo 'sojjBqBD soj bjb¿ sajijn nos sajqmoq soj BJBd
^ainajajipui nos anb SBSoa anb ja na aiimpB bjsijos j^ -Bui^joop Bisa
uod a^uauíB^oajjad Bpjananoa (f) ^djoSvjojj jap afBSBd u^ *(g) jBjan
•a^ na ouBiunq oppuas un 'BAiiafqo zapijBA sun naasod osouep oj A
jijn oj 'BAiiafqns zapijBA buti ojos ñauan Bpnsnf bj a pepjaA bj bbjj
-naij\[ "saaquioq soj sopo) Bj^d ajuamjBn^t ajBA anb 'osou^p oj A j^n oj
aj^ua Bpnajajip bj 'opBj oj^o Jod A 'ojio ap bj anb sbui bSjba oun ap
uoiuido bj ojaadsaj a^sa na anb nis 'opBtsa Bpsa BJBd o onpiAipui epsa
BJBd sajB) nos anb 'oisnf oj A ojapBpjaA oj 'opBj un Jod uanám^sip
as ijjy •(%) o^iJ9J8iq sbjoSbjojj jap SBuijjaop sbj b apuodsaj anb ouis
'a9iBjj ap uopuaAUi Bjnd buti sa ou (j;) sojajaai/j; jap ^sbjoSb^oj^ ap
Bi^ojodBn bj anb somtiiuipB is 'aaauBAsap as o BtiuaiB as oanBJaotnap
oqaajap ap opsisa jap uopBinamBpunj bj A 'saaojBA soj ap A ojuaimp
-ouoo jap orasiAuafqns ja aajua uopoipBa^uoo Bjsa 'o^jBqma uig
•Bjsijos
jap oinaimBsuad ja na soiJBpijos nos soqmB anb ojsand 'spEJaomap

�acuña un concepto más puro de la divinidad, presentándola como
carente de necesidades (1), o la hace oscilar -—declarándola enigma
insoluble— entre las diversas concepciones de lo absoluto de los físi
cos (2), o duda de su existencia y considera a todas las deidades
producto de la imaginación (3). Combate a adivinos, oráculos y auspi
cios, como falsas invenciones (4); niega que los dioses exijan sacrifi
cios (5) como el festín de Tántalo, o que hagan proposiciones tales
como el juicio de París (6), y duda de sucesos maravillosos, como el
cambio en el curso del sol (7). A la vista de los defectos de la natu
raleza humana (8) y de las vicisitudes azarosas de la vida pone en
tela de juicio a la providencia divina (9). Y ante la suerte descon
certante de los buenos y los malos duda de la justicia de los dioses (10),
los acusa directamente de no ser sabios ni justos (11), de hacer leyes
malas, como el derecho de asilo en los templos para los criminales (12)
y de permitir o incluso de incitar a pecar a los hombres (13). Más aún,
Eurípides se arriesga hasta emplazar a los dioses ante la justicia hu
mana y condenarlos por violar las leyes que ellos mismos han dictado.
"Cómo tolerar que vosotros que hacéis las leyes para los hombres seáis
convencidos de violar esas leyes? Si sucediera un día... que rindie
rais cuentas ante la justicia humana de vuestros amores culpables, tú,
y Poseidón, y Zeus, señor del cielo, para pagar la "composición" de
tantas iniquidades, tendríais que vaciar vuestros templos... no habrá
que censurar a los hombres culpables de imitar lo que aprueban los
dioses, sino a los señores divinos que dan esos ejemplos" (14). En este
osado apostrofe se testimonia una fundamental desintegración de la
concepción antigua de la vida: la separación de la moral de la religión.
La religión es discutida en nombre de unas leyes morales que provie
nen de ella misma. Naturalmente que esta paradoja es sólo aparente.
Precisamente en el fondo lo que se quiere destacar es la total inde
pendencia de la moral con respecto a su pretendida fuente. Aquí es
la moral la que funciona como absoluto, puesto que se la reconoce
cabalmente en su contenido tradicional, y se la erige en criterio para
apreciar las acciones de los dioses. El conflicto entre ambos poderes
espirituales culmina en las Bacantes, la obra postuma de Eurípides,
en donde, me parece, ese conflicto constituye el centro mismo de la
tragedia. Al culto de Dionysos con sus frenéticas bacanales se opone
el rey de Tebas, Pentheo, que lo rechaza por inmoral e irracional.
El rey no puede concebir que un dios conduzca a tales excesos y con(1)Heraklid. 1345 ss.
(2)Troy. 884 ss.; Orest. 418.
(3)Hell. 1137 ss.; //. in Aul. 1034; Orest. 259.
(4)Hell. 744 ss.
(5)//. ín Tau. 380 ss.
(6)Troy. 969 ss.
(7)E/efe. 739 ss.
(8)Herakl. 655 ss.
(9)Hipp. 1102 ss.; Hekab. 489 ss.
(10)Supp. 610 ss.
(11)Elek. 1302; Herakl. 339 ss.; 1301 ss.; 1392 ss.; Ion 253 s. Orest. 163 ss.; 417.
2)Ion 1312 ss.
(13)Hipp. 1433 ss.; Orest. 75 ss.
(14)Ion 441-451.
— 224 —

sidera que es un impostor quien se hace pasar por Dionysos (1).
Entretanto los ancianos Tiresias y Cadmo asumen la defensa de su
culto invocando la tradición irracional, ley divina natural de respeto
a los dioses (2). Pero esta defensa disimula apenas un artero ataque
cuando Cadmo aconseja: "aun cuando no sea dios, afírmalo, sin em
bargo, y miente en honra suya"(3) y cuando el coro canta: "nunca
debemos pensar ni proyectar nada contra las leyes. Cuesta poco creer
en el poder de los dioses, sean lo que sean, como los constituyó
con un largo tiempo la ley perpetua de la naturaleza" (!) (4). Y el
desenlace es el triunfo del dios sobre Pentheo. Cuando el rey va a
espiar lo que hacen las bacantes, éstas, en el paroxismo de su orgía,
al descubrirlo, lo matan y lo despedazan. La madre y las parientes
de Pentheo participan en su asesinato y, en medio de su extravío,
no conocen a quién han muerto. El espectador debía encontrarse,
pues, ante esta disyuntiva: o admitía la fe en el dios y tenía que
aceptar simultáneamente grandes inmoralidades y crímenes feroces,
o se quedaba con la moral vigente y tenía que rechazar y condenar la
religión. Y este era el efecto, me parece, que Eurípides quería pro
ducir.
También en la concepción de la vida encontramos el trasfondo
de las ideas tradicionales: la creencia en un resto de supervivencia

en el Hades (5) y el negro pesimismo de la infelicidad, la lucha y
los sufrimientos de la existencia (6). Pero por otro lado se insinúa el
concepto órfico de la inmortalidad en aquel famoso fragmento: "quién
sabe si la vida no es la muerte, si la muerte no es la vida!"(7); o se
afirma que el espíritu viene del éter y retorna a él (8) donde, inmor
tal, continúa pensando (9). En otras obras se va al polo opuesto y
se duda de la vida ultraterrena (10), o se la niega, declarando que
"los muertos nada son" (11), que "la muerte es igual a la no existen
cia" (12). Y frente al pesimismo tradicional se esboza alguna vez una
visión optimista de la vida: nuestros bienes, entre los cuales se cuentan
la razón, el lenguaje, el trigo, el vestido, y el comercio, son más que
nuestros males (13).
En la esfera moral se repite la misma situación. La tradición
popular con su contenido ético es defendida contra la sabiduría
^'demasiado sutil", que ya no es sabiduría (14). Esa tradición se repre-

(1)Bacc. 215 ss.
(2)id. 200 ss.
(3)id. 333 ss.
(4)id. 890 ss.
(5)Elek. 677 ss.; Hekab. 534-41; Troy. 1302 y 1307.
(6)Androm. 100 ss.; Troy. 509 ss. //. in Aul. 161; frs. 285 y 810; Supp. 550; Hipp. 189 ss.;
(7)Fr. 883. ed. NaIick.
(8)Supp. 531 ss.; fr. 839.
(9)Hel. 1014 88.
&lt;10)Hipp. 191 &gt;8.; Heraklid. 592 .
(11)// in Aul. 1251.
&lt;12)Troy. 636.
&lt;13)Supp. 197 s.
&lt;14)Bacc. 200 ss.; 393; 427 ss.

�6gT -

!OSS -

— szz —

is^-

9T

(fT&gt;

¡018 *• S8Z -"J }I9I
•¿0I ^ ZOSI *

•99 IS^T 7^
•" Z6S TUV^B i- 161
.ff
• 01 'PB
'68 ••! !*" IS9 •&lt;MnSf
•swm -pa -88 mj
Vi #M 60S '^"! ¡M 001 •&gt;-&lt;pK
S" 119 'Hal3
•" 068 -P!
• S 'P!
• 00Z 'P!
•n siz -aOTff

(t&gt;

(ZI&gt;
(ti)
(OI&gt;
(6)

(8)
(¿)
(9)

(S)
(t)

(í)

(Z)
(1)

as uopipBJi bsjj '(^j) BwnpiqBS sa on ba* anb 'Jijnfl opBisBinap,,
BunpiqBS bj bjjuo^ Bpipuapp sa oapa opmajuoa ns no jBjndod
nopipsj} B'j •uotoeruis Btngua B[ a^idaj ^e jbjoui Bjajsa bj u^j
'(Si) ^apni
sojisann
anb sbui nos 'opjamoa ja ^ 'opijsaA ja 'oSuj ja 'aÍBnSuaj
p 'uozbj
bj
nBjngno as sajBno so[ ajina 'saaaiq soajsanu repiA B[ ap Bjsunpdo u^isi.i
Bou zaA BimSp3 szoqsa as jBnoioipBj^ ontsimts^d p ajuajj ^^ '(^l) m^!^
-uajspca on bj b j^nSí sa aijanm [ anb '(n)ítnos Bpen eojj^nni boj,,
anb opnBJBpap 'eS^iu b^ as o '(oí) eaajjajBJi^n BpiA bj ap Bpnp as
Á oisando o[od p ba as SBjqo sbj^o u^ • (5) opui'suad Bnupuoo 'pt
-jourai 'apnop (8) I? B bujoj3J á ja^a pp auaiA nipídsa p anb bihjtjb
as o í (¿)ít¡epiA b^ sa on a)janm bj is 'ajjanuí bj sa on BpiA bj ts aq^s
nainB,, rojuara^^aj osoniBj janbB na pepip^joraui b¡ ap ooijjo ojdaanoa
ja Bnuisui as opsj ojjo jod ojaj • (9) Biouajsix^ bj ap sojuarraijjns soj
A Bqonj bj 'pepioijajuí bj ap omsimisad o^áan ja Á (5) sapejj ja na
BpnaAiAjadns ap ojsaj nn na Biouaajo bj :ea[BuoioipBJj SBapi sbj ap
opuojSBJj ja sooiBj^uoana BpiA bj ap uppda^uoD bj na
Buanb sapidun^ anb 'aaa^Bd ara 'oi^aja ja Bja aisa j^ 'noiiíjaj
bj JBnapuo^ Á jBZBqoaj anb Btua} ^ ajnoStA jbjohi bj uoo BqBpanb as o
'890OJ9J sanamiJ3 ^ 8apBpr[BJoniui sapuBjJ ainaniBanBijnmis jBjdaDB
anb Biu^j ^ soip ja na aj bj BijimpB o :BApunÁ8ip Bjea ajue 'sand
'asJBjjuoaua ejqap jopeiaadsa j^ 'o^janin neq nainb
naaouoa on
'ojABJ^xa ns ap otpatn na lÁ O}BuisasB ns u^ nBdppjBd oaqjna^ ap
sojnaiJBd sbj ¿ ajp^m vj •nBzBpadsap oj Á nB)Bm oj 'opuqnasap jb
'bjSjo ns ap ouisjxojBd ja na 'sBjga 'sajuBaeq sbj naasq anb oj aeídsa
b ba Á^J ja opnBn^) -oaqjaaj ajqos soip jap ojuntaj ja sa aaBjnasap
Ia A '(f) (i) c(^^ajBjn)en bj ap unjadjad ^aj bj odtnaij oS^bj nn noo
Oiínipsnoa boj oraoa 'uBas anb oj aeas 'sasotp soj ap japod ja na

f ul
•8B si •Jta-'O i'88 H •ddiji
•" Zli I "I
ESZ uo¡ !-8 Z6tl '•' ss XOEI fw 6S •^"-H !ZOI 'iam
•8B 019 •ddng
•88 68J, -qO!¡3H í-88 ^OII •ddtH
*S8 CCO '1 HDJ3U
•^ 6i •1*13
•M 696
•ís Q8 "I u? Vi
•88 ^^ %\pn
•6SZ
&lt;o ^noi ^r ? V/ !-M ¿ti •\v&gt;h
Slf VS3J0 í-88 (,88
•88 St,X Pí¡

(H)
(1)
(ZI)
(II)
(01)
(6)
(n\
\o)
(i)
(9)
(S)
(t)
()
(Z)
(I)

-uoa jÍ sosaaxa sajBj b saznpno^ soip un anb Jiqaauo^ apsnd ou Xaj j^
•pnopBjji a jBjomni jod BZBijoaj oj anb 'oaqjua^ 'BBqaj^ ap A^i ja
ánodo as sajBnB^cq SBoijanajj sns noa sos^uoiq ap o^jna jy -BipaSBj^
bj ap oinstin oa^ua^ ja a^njtjsuoo ojot^juoa asa 'aoajBd ara 'apuop na
'sapidun^ ap Bmnispd Bjqo bj 'sajuvovg bbj na Binnijn^
sajrapod soqraB aiina oj^ijjuoa [^ -sasoip soj ap sanopoB sbj
BjBd oiiajiiD na aSpa bj as jÍ 'jBuoioipBJi opmajuoa ns na^q
aoonoaaj bj as anb o^sand 'oinjosqB ouiod Buopunjf anb bj jbjoui bj
sa jnby -ajuanj spipuajajcd ns b ojoadsaj uoo jBJom bj ap Biouapuad
-apni jb^oi bj sa JBOBjsap ajamb as anb oj opnoj ja na ajuainBsiaaj^
ojos sa BÍopBJBd Bisa anb ainamjBin^B^ -buisiui Bjja ap ñau
anb sajBJom sa^aj s^un ap aaqmou na Bpijn^sip sa uotSipj wj
j bj ap jBJom bj ap n^ioBJBdas bj :epiA bj ap BitápuB umodaouoD
bj ap npiOBjSajuisap jBinamepnnj Bun Biuorapsaj as ajoj^s^dB opsso
aisa u^ '(f\) tí8ojdniafa sosa u^p anb souiAip sajonas boj b ohis 'sasoip
soj ueqanjdB anb oj JB^imi ap sajqBdjno sajqmoq soj b aBJnsuaa aní
BjqBij ou • • • sojdmai sojjsatiA jbioba anb siBjjpnaj 'sapBpinfaiui sbjubj
ap wuopi8odmoo,, bj ^Svd vivd 'ojap jap aouas -sna^ i 'uoppso^ A
'ni 'sajqedjn^ sajouiB sojjsanA ap BUBinnq Biousnf bj a^uB SBjuanD sibj
-aipma anb •••Bip un Bjaipaans ig ¿saXaj s^sa jbjoia ap sopiouaAuoa
Bisas sajqmoq soj BiBd Ba^aj sbj siaa^q anb sojjosoa anb jBjajoj ouio^),,
•opBjoip ubij Bomsini sojja anb saiaj sbj jbjoia jod so^JBuapuoo A Bnem
-nq Biousnf bj ^^ue sasoip soj b jBZBjdma B^sBq bSs3ijjb as sapidun^
'nnB sbj\[ • (gj) saaquioq boj b JBaad b jbjioui ap osnpui o jpinuad ap A
(Si) sajBniuiija soj bjb¿ sojduiai soj na ojisb ap oqaajap ja ouiod 'bbjbui
sa^aj ja^eq ap '(n) sojsnf m soiqBS jas on ap ajuaraBjoajip BsnaB boj
'(0I)ea8OíP eoI aP B!c&gt;n8nf bj ap Bpnp sojbui soj A sonanq boj ap
-uoosap auans bj ^jub J^ ' (6) niAip BpuapiAOJd bj b opmf ap
na auod BptA bj ap sbsojbzb sapnjispiA sbj ap A (g) BUBUinq
-njBU bj ap sojoapp boj ap bjsia bj y *(¿) jos jap osario ja na oiqui^o
ja oraoa 'soBojjiABJBni sosaons ap Bpnp A '(9) sijbj ap opinf ja ouiod
sajsi sanopisodojd UB^Bq anb o 'ojbjubj^ ap uusaj ja oraoa (g) sop
-IJIJ3B8 uBÍtxa sasotp soj anb sSain i (f) sanopnaAui sbsjbj ouioa 'soia
-idsnB A sojnaBJo 'soniAipB b aisquio^ '(g) uopBuiSBtuí bj ap o^onpojd
sapsppp bbj sepoj b Bjapisuoo A Biouajsixa ns ap Bpnp o '(^) eoa
-isij soj ap ojnjosqB oj ap sauopdaouoa SBSjaAip sbj ajina —ajqnjosm
Btn^iua BjopuBjBj^ap— jBjpso aaBq bj o '(j) sapBpisaDau ap
ouioa BjopuB^nasajd 'p^piuiAip bj ap ojnd sBtn ojdaauoa nn Bu

X&amp;^10 oood B^san^ 'sa^aj sbj bj;uoo speu JBjoaioad ni JBsaad soniaqap
B^nna,, :BjnBO ojoo ja opa^no A (g)uBÁns Bjuoq na ajnaira A 'oSaBq
-ma uis 'ojBnuijB 'soip eas on opuBna unB,, :BfasuooB orapB^) opnsna
©nbBjB oaajJB nn sBnads Bjnmieip Bsnajap Bisa ojaj; • (z) sasoip boj b
oíadsai ap pjnjBU BniAip jaj '¡buoiobjji noioipBjj bj opnBaoAui ojjno
ns ap Bsnajap bj uanrasB orapB^ A SBisaJij^ soubjdub soj ojuBjajnrj
•(l) bos^uoiq Jod JBSBd aoBq as nainb Jojsodrai nn sa anb Biapis

�senta a veces como ley común de todos los griegos (1) y ésta se iden
tifica con la ley divina o la "ley perpetua de la naturaleza" (2). De
acuerdo con ello vemos reconocidas muchas ideas antiguas, como la
conciencia moral, presente en todos los hombres en la distinción del
bien y del mal (3) y en el remordimiento que consume al criminal
como una enfermedad (4); la sumisión de la esposa al esposo (5) y
la reprobación del adulterio de la mujer, para la cual se pide la pena
de muerte (6); el aspecto exterior como signo de las estirpes superio
res (7); la predilección de los dioses por los nobles (7bis); la justicia
de la venganza, especialmente en caso de homicidio (8); el derecho
de sepultura (9).
Pero en oposición a todo ello se afirma la prioridad de la con
ciencia moral individual frente a la ley sagrada del juramento (10);
se encuentran buenas razones para justificar un amor ilegítimo (11);
se reconoce a la virtud como superior a la nobleza e independiente
de los bienes exteriores (12). El heraldo Talthybios, al ver que Aga
menón ha elegido como nueva esposa a Casandra —una mujer que
ha perdido la razón— reflexiona que los grandes, a pesar de su saber
y de su majestad, no son superiores a los humildes (13). En cambio,
el modesto labrador, el marido de Elektra, es presentado como modelo
de ciudadano (14). La virtud, incluso la valentía, lejos de ser patri
monio de los nobles, puede enseñarse y adquirirse por un adecuado
adiestramiento (15). Precisamente es ésta una de las tesis favoritas
de Protágoras, insinuada ya por Xenóphanes, tesis naturalmente soli
daria del régimen democrático.
También la felicidad es independiente de la eminencia del rango
social: felices son los que viven ignorados, sin gloria y sin peligros;
menos felices, los que disfrutan de honores (16). "El hombre oscuro
puede llorar cuánto quiera, y decir lo que le plazca; pero esto es
indecoroso para los nobles; vanas apariencias gobiernan nuestra vida,
y servimos a la plebe" (17).
Y frente a la venganza privada, opone Eurípides la objeción de
todo el que tiene el sentido de lo jurídico, expuesta en un caso con
creto de impresionante ejemplaridad: "Si la esposa que te acompaña
en el tálamo te mata, y después la asesina el hijo, y el nieto hace lo
(1)Supp. 524-27.
(2)id. 562; Bace. 200 86.; 890 n.
(3)Orest. 492.
(4)id. 396.
(5)Med. 14 es.
(6)Troy 1031 s.
(7)fon 239 s.
(7 bis) He/. 1678 88.
(8)Elek. 1093 i.
(9)Supp. 524 88.
(10)Hipp. 612.
(11)Hipp. 433 88.
(12)Herakl. 696 88.;,E/efe. 367 88.; 938 88.; 941.
(13)Troy. 411 88.
(14)Elek. 380 88.
(15)Supp. 911 es.; //. ¡n Aul. 559 as.; Hekab. 600 88.; Tr. 1027.
(16)//. in Aul. 18 ss.
(17)id. 447 si.
226 —

mismo con su padre ¿cuándo se acabarán tantos males? Con razón
dispusieron nuestros antepasados que ni se dejase ver de nadie el reo
de homicidio, ni hablase con ninguno; y lo castigaban con el destierro,
no autorizando interminables asesinatos, porque siempre había uno
amenazado de muerte y contaminadas las manos con la última mancha
de sangre" (1).

Estas últimas reflexiones nos adentran ya directamente en nues
tros temas. Eurípides fue un defensor convencido del estado de de
recho, que considera como característico de los helenos en contraste
con los bárbaros, que yacen bajo el signo de la fuerza. "Vives en la
Grecia y no en país bárbaro —dice Jasón a Medea— y has conocido
la justicia y sabes vivir según las leyes, no según la fuerza" (2). La
fuerza es insistentemente reprobada y opuesta a la justicia y a las
leyes. Dios prohibe su empleo (3). "Vale más no adquirir una victoria
de mala fama que recurrir a la odiosa fuerza para derrocar a la jus
ticia" (4). Ni en la casa ni en el estado debe existir un poder ajeno

a la justicia (5).
Odyseo —que obtiene por malas artes la perdición de Palamedes—
es execrado como "enemigo de la justicia, monstruo sin ley" (6).
El derecho es un bien, es un medio necesario para la conservación
de la comunidad. Pheres expresa su respeto por la ley tradicional de
la familia y de los griegos (7). "El respeto a las leyes es la salvación
de los estados"(8). Más aún, el derecho es elevado al lugar supremo
entre los bienes y considerado fundamento de la religión y de los
principios éticos. "Es la ley la que nos hace creer en los dioses y vivir
distinguiendo lo justo de lo injusto" (9). Esta frase es quizá intencio
nadamente equívoca, pues no permite distinguir entre la ley como
creadora de los dioses y de la justicia y la ley como simple medio para
implantar las creencias y la conducta justa. Pero hemos visto que en
las Bacantes los dioses se constituyen por la "ley de la Naturaleza"
lo cual parece decidir por la primera interpretación.
El poder, el poder político en especial, .es despreciado en compara
ción con otros bienes. Para los sabios no es nada; más bien destruye la
razón de los que seduce (10). El viejo Tiresias advierte a Pentheo: "no
creas que el mandar vale algo entre los hombres, y si lo crees —vana es
tu opinión— no te tengas por sabio" (11). La desvaloración del poder
frente a la sabiduría, que aquí se denuncia, era desconocida de la con-

(l)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)

Orest. 508 ss.
Med. 536 ss.
Hel. 903 ss.
Androm. 779 si
id. 785 ss.
Troy. 284.
Alcest. 683 ss.
Supp. 312 s.
Hekab. 800 &gt;.
Hipp. 1113 ss.
Bacc. 309 ss.

;•)

— 227 ^

�^- izz —
"99 5Q g *031&gt;fJ (TI)
99 CTTT 'ddllf (01)
' 008 *^D3/aH (6)
•8 zu *rfrf"S (8)
88 89 '^^^\Y (¿)
-t8Z ''o-'lI (9)
•88 S8: P! (S)
6U tuojpuy ()
•88 06 ^ff (S)
•88 9 'P^^^ (Z)
•n 80S 'J^-iO (I).
-uoo bj ap Bppouoosap Bja Bpunuap ^s mbs anb 'BjjnpiqBS bj b
japod jap uopBJOjBAsap B'j •(!!) 4toiqB8 jod seSu^j ai ou —uoiuido nj
8^ boba— saaja oj is ^ 'eajqmoq soj aj^ua ojb 3jba jBpuBm ja anb sb^jo
on^ coaqiuaj b ajjaiApB SBisajij^ ofaiA jg • (q-[) aanpas anb soj ap uozbj
bj a^nj^sap uaiq bbui íBp^u sa on soiqss soj bjbj "sanaiq soj^o uoo uop
-BJBdraoo na opBpajdsap sa- 'jBpadsa na ooiijjod japod ja 'japod jg
-uopB^ajdja^m Bjaunjd bj jod jippap aaajBd ¡biid o^
MBza^BJti^B\[ vi ap A^in bj Jod ua^njusuoo as sasoip so^ sajuooog e^\
na anb ojsia somaq oaa^ -Bisrif Bjanpnoa bj A sepuaajD sb^ jBine^dnn
BJBd otpara a^dinis onioo ^aj v\ A Bionsnf v\ ap A saeoip eo\ ap BjopBajo
oinoa Á^\ B[ aj^na Jmí^uijsip a^inuad on sand 'BaoAinba ajuamepen
-opnajni szmb sa assjj Bjs^ •(6)ttoisnfni o^ ap ojsnf o^ opnarnSnxisip
Jtata A sasoip sof na aaajo aoBq son anb b^ ^a[ b^ s^,, -soan? soidpnpd
so^ ap ^ notSipj b^ ap o^uauíBpunj opBjapisno^ A sauaiq so^ ajjna
ouiajdns JB^rq |B opBAap sa oqoaaap p 'nnB sbj^[ •(g)4isopBísa so^ ap
nopBAps B[ sa sa^a^ sbj b oiadsaj ^gM -(¿) soSaxaS soj ap ^ Bi^iraBj b^
ap ^nopipBJ} jía^ b^ jod ojadsaj ns Bsajdxa saaaq^ -p^piunmoa b^ ap
nopBAjasuoa bj Bi^d oijBsaoau oxpara nn sa 'naiq un sa oqaajap j^
•(9)M^a^ nis onjjsuora 'Bppsnf b^ ap oSiraaua,, omoo opsjaaxa sa
—sapaniBjB^ ap nopipjad bj sajae sbjbih jod auatjqo anb— oas^pQ.
ouafB ^apod nn jjjsixa aqap opBjga p na in bsb^ bj na i^[ •(^)MBpti
-snf bj b JBaoajap Bjed Bz^anj Bsoipo bj b Jijjn^aj anb bhibj Bjsm ap
bijojoia Bun jpinbpB on bbui 3jb^h *(g) oajdma ns aqxqojd soiq -sajíaj
sbj b A Bppsnf bj b Bisando A Bpsqojdaj aiuaraa^najsisni sa Bzaanj
BT *(^)BzjanJ BI ^nSas on 'sa^aj sbj unSas jiaia saq^s A Bpijsnf bj
oppouoD SBq A —Bapa^j b nosBf aoip— oiBqjsq siBd na on A Bpa^-^)
bj na saAi^?? 'Bzjanj bj ap on^is ja ofBq uaaB^ anb 'sojBqjsq soj uod
a)SBJ)noa na souajaq soj ap oonsuaioBJBD oraoo Bjapisnoa anb 'oqaaj
-ap ap opBjsa jap oppnaAnoa Josnapp nn anj sapidjjn^ -SBinaj sojj
-sana na ajnoraBjaajip b^ nBjjnapB son eauoixajjaj SBnnjjn

(ítap
BqouBin Bmiijn bj noa soubui sbj SBpBuiuiBiuoo A ajjanin ap opBzsnaniB
onn ^jq^q aadmais anbaod 'soiBuisass sajqBntouaini opueziaojnB on
'ójiaijsap p no UBqBgpsBa oj A íounSnm noo asejqBq ra 'oippimoq ap
oaa ja aipBu ap J8A asBÍap as in anb eopBSBdainB sojisann uojaxsndsip
nozBj U03 ¿sajBm sojubj nBiBqBas as opnBna? ajpsd ns uod orasira

•WOI "^

9ZZ —
•8 in -pi (II)
•bs 81 'VY "! 71 (91)
i; •// ¡-88 H6 -ddnS (SI)
009 '1•&gt;^H s-h 6SS 7"K *
•88 08 '^¡^ (H)
•88 n^ -Jtoax (El)
6 !-88 86 í-88 ¿9 -í¡,9J3^í-88 969 •/^-'// (Zt)
•88 ^ -Íí/JH (II)
•319 -/dJH (01)
•88 ^z^ 'ddn^ (6)
•• 601 'H9l3 (8)
• 8Í9I 7aH (M ¿)
•8 6Z UOI (¿)
• IE0I **l (9)
•88 ^ -paW (S)
"96 'P!
• 068 !' a 00^ '030a ^Z9S Pí
'¿Z"^ZS 'ddng

(Z)
(I)

o\ aoBq ojaiu p A 'ofiq ja BuisasB bj sandsap A 'bjbhi a% ouzbjbj ja na
BuedraooB ai anb Bsodea bj xg,, :pBpuBjdniafa ainBnoisaadnn ap ojaa
-uoo oseo nn na Bjsandxa 'oaip^nt oj ap opijnas ja anaij ^nb ja opoj
ap nopafqo bj sapidung ánodo 'BpBAud ^zubSu^a bj b ajuajj ^
•(¿X)ítqaid BI B soraiAjas A
'BpiA Bjjsann UBiwaiqoS SBpuatJBdB sbuba ¡sajqon soj BJBd osojooapui
sa oisa oiad SBozBjd aj anb oj Jioap A 'saainb o^uBno jb^ojj apand
ojnoso ajqraoq jg,, • (91) saaonoq ap nBjnjjsxp anb soj 'saoijaj sonara
ísojSij30 ^^T8 ^ BFls UT8 'sopBJonSx u^aia anb soj nos saotjaj :jBpos
o8ubj jap Bpuaninia bj ap ainaipnadapm sa p^ppijaj I n?TcInlBX
•ooijBJDotnap uaraiSaa jap BiJBp
-ijos aiuauíjBJtiiBn sisai 'sauBqd^nax -w&gt;d vA BpBnmsuT 'sbjoSb^ojj ap
sisaj sbj ap Bun isa sa ainanTBspaj,j -(si) oiuaxraBiisaxpB
ap^ un aod asjumbpB A asa^uasua apand 'sajqou soj ap oiuora
ij^ jas ap sofaj 'BtiuajBA bj osnjom 'pnjjiA vj -(fi) ouBpBpnp ap
ojapoui oraoa opB^uas'ajd sa 'BJj^jajg ap opiJBin ja 'jopBjqBj o^sapora ja
'otqraBO u^ "(gx) sapjiranq soj b sajouadns nos ou 'pBisafBín ns ap A
jaqBS ns ap jresad b 'sapnBjS soj anb Bnoixajpj —npzBj bj opipjad Bq
anb jafnra Bun— BjpuBSB^ b Bsodsa BAanu onioa opiSaja q uouara
-bSv anb J9A IB '^oiq^RlFX opjBJaq jg ^(gi) sajouajxa sauatq soj ap
ajnaxpuadapui a Bzajqon bj b jouadns oraoa pnjJiA bj b aaonoaaj as
í di) oraiijSajt Jora^ un jBoijxjsnf Bjsd sauozBj s^nanq uBJinanana as
í (oí) oiuaununC jap bpbjSbs iaj bj b a^uajj jBnpiAipui jbioui Bpuap
-uoo b^ ap pBpiJoud bj buuijb as ojja opoj b uopisodo na ojaj
• (^) Bjnijndas ap
oqoajap ja í (9) oippituoq ap osbo na ajnauíjBpadsa 'ezubSu^a bj ap
Bpijsnf bj í (siq¿) sajqon soj jod sasoip soj ap uopoajxpajd bj í (¿) saJ
-óxjadñs sadjijsa sbj ap ouSw oraoo jouaixa oiaadss ja í (9) ajjanra ap
Bnad bj apid as jBno bj BJBd 'jaCnra bj ap ouaijnpB jap uopBqojdaJ bj
A (S) osodsa jb Bsodsa bj ap uoisirans bj i (f) pBpauuajna Bun oraoo
jBuiraiJO jb aransnoa anb ojuairaipjoraaj ja na A (g) pui jap A uatq
jap uópuijstp bj na sajqraoq soj sopoj na a^nasajd 'jBJora spuapnoo
bj ouíóo 'sbÍiSijub SBapi SBqonra SBppouoaaj soraaA ojja uoo opjanoB
3q •(^)tíBzajBJmBU bj ap Bniadjad iaj,, bj o BuiAip ¿aj bj uoo boijij
-uapi ^s 18? A (1) soSaijS soj sopoj ap unmoa Aa\ oraoo saoaA b Bjnas

�cepción tradicional, para la cual precisamente una de las funciones del
sabio era el ejercicio del gobierno en beneficio de la comunidad. En Las
Fenicias Eurípides ha dramatizado el conflicto entre el derecho y el
poder. La ambición del poder como el bien más codiciable entre todos,
ante el cual todos los otros pueden sacrificarse, ha sido expresada sin
ningún eufemismo, con toda la intensidad de una pasión primaria por
Eteokles: "Yo iría adonde nacen los astros del cielo y debajo de la
tierra por conseguir el reino (xupawís), deidad la más poderosa de
todas" (1). ... "Si alguna vez se puede hollar el derecho nunca mejor "
qne por reinar" (2). El valor del derecho es afirmado, en cambio, por
la prudente Jocasta: "Es mejor, hijo, adorar a la igualdad, lazo de
amigos, vínculo de estados, prenda de unión entre aliados: la ley yel derecho solos son estables entre los hombres" (3).
La última frase expresa el auténtico pensamiento de Eurípides,
que recuerda en este, como en otros aspectos, la composición espiritual
de Protágoras. Después de haber deshecho la concepción tradicional
de los dioses, de haber puesto en duda su existencia misma y discutido
muchos preceptos de la moral, se hace una excepción con el derecho.,
al cual se considera el único elemento estable de la cultura, que man
tiene aún ceñido al hombre a las antiguas creencias y principios e
impide la disolución de la comunidad. Como resulta de las palabras
de Jocasta, este derecho que se exalta hasta las nubes, no es un vínculo
puramente formal, sino el derecho de la democracia, que tiene su
principio en la igualdad. Hay que "adorar a la igualdad". Este es,
pues, el Absoluto, la nueva divinidad, que ha venido a suplantar a las
olímpicas, derrocadas por la razón crítica. La igualdad encuentra su
fundamento en su conexión con el régimen del cosmos. El derecho
está sometido a la misma ley que gobierna a la naturaleza toda. Esta
ley es cabalmente la igualdad. "La oscura noche y la luz del sol divi
den el año en partes iguales y ninguno usurpa lo que al otro corres
ponde. . ."(4). Y én su fervor por el principio, Eurípides estableció,
por primera vez, me parece, la igualdad del esclavo con el ciudadano.
"El esclavo de alma generosa es, de todo punto de vista, el igual de
los libres"(5). Pero esta equiparación no se basa en el reconocimiento
de un centro personal en todos los hombres, sino en la posesión de
ciertas cualidades morales que se suponen diversas de individuo a
individuo. Como quiera que sea, debió ser un pensamiento audaz para
las convicciones comunes de la época y un avance importante hacia
la tesis radical que sentará el discípulo de Gorgias Alkidamas (siglo
IV): "Dios hizo a todos libres; la naturaleza no hizo a nadie esclavo"(6).
Eurípides reconoció y exaltó también el valor de la paz oponién
dolo a la guerra, mostrando las consecuencias de una y otra. "La Paz

(1)Phoen. 503 as.
(2)id. 524 s.
(3)id. 535 88.
(4)Phoen. 535 n.
(5)Ion 855 •(6)Schol. ad Abistot. Rhet. A, 13. 1373 b 18.
— 228 —

es la más bella de las diosas" (1). "Nosotros —dice el heraldo a Teseo
en Las Suplicantes— bien sabemos de dos partidos elegir el mejor^
distinguiendo el bien del mal; y sabemos que la paz vale más que la
guerra, la paz, amada de las Musas, odiosa a las Furias, amiga de la
fecundidad, de la opulencia. He aquí los bienes, a los que renunciamos
tontamente: a esos preferimos la guerra y la sujeción del débil por
el fuerte, del estado por el estado, del hombre por el hombre"(2).
Al que conduce la guerra se le augura un final desgraciado: "Insensato
el mortal que destruye las ciudades y libra al abandono los templos
y las tumbas, sagrados asilos de los muertos: al final esto será su per
dición" (3). Pero la guerra no es condenada de modo absoluto; hay
casos en que es admisible. Así, "evitar la guerra es el deber de todo
hombre prudente: si, empero, hay que hacerla, no es una corona a
desdeñar una hermosa muerte por la ciudad..." (4). Se distingue
entre guerra justa e injusta. Guerra injusta es, por ejemplo, la que
contra Tebas ha emprendido Adrasto. Teseo le reprocha: "te arrastra
ron los jóvenes: son ellos, los que en su deseo de honores, desprecia
ron la justicia, multiplicando las guerras, azote de los ciudadanos:
uno quiere mandar, otro quiere el poder para satisfacer sus pasiones,
otro persigue la riqueza. Pero no examinan si el pueblo padece"(5).
En cambio, la guerra que libra Teseo es justa, pues se lleva a cabo
no por interés, sino para hacer triunfar el derecho violado, el derecho
de sepultura (6). Pero la guerra encuentra también una explicación
a la vez divina y antihumana. Así, la guerra de Troya fue provocada
por Zeus "para aliviar a la madre Tierra de tan inmensa multitud de
hombres" (7).
Respecto del estado, Las Suplicantes contienen un notable pa
saje en donde se analiza su estructura social, formada por tres clases,
los ricos, los pobres y la clase inedia, la cual desempeña una función
primordial de conservación y de equilibrio. "En el estado existen
tres clases. Primero, los ricos, ciudadanos inútiles y ocupados sin
cesar en acrecer su fortuna. Luego los pobres, que carecen incluso
de lo necesario. Estos son peligrosos, porque, inclinados a la envidia,
seducidos por los discursos de perversos demagogos, asaltan a los po
seedores con crueles dardos. De las tres clases, en fin, es la clase media
la que salva a los estados: es ella la que mantiene el orden que el
estado se ha dado" (8). Un siglo más tarde vamos a escuchar en lo
esencial la misma doctrina, sostenida por Aristóteles.
Pero los deberes del individuo con su comunidad no ocupan ya
como antaño (9) el primer lugar. Antes pasan los deberes de familia.
"El sabio debe pensar primero en sus hijos, luego en sus padres, en

(1)Orest. 1682 a.
(2)Supp. 484-93; Bacc. 416 ss.
(3)Troy. 95 u.
(4)id. 400 sa.
(5)Supp. 232 sa.
(6)id. 670 88.
(7)Hel. 39 s.
(8)Supp. 238^5. La autenticidad de este pasaje ea contestada.
(9)Vid. supra. Xenophanes.
— 229 —

�1 íiíl "SI ¥ •*^

— 6ZZ —
•S3MVHJ0H3X TUrfí 'PÍA (6)
•epBjsajaoo 83 sCncd ajas ap psppiiuajnB b^j 's^-^EÍ 'ddng (8)
'89 0¿9 T? (9)
*m ZCZI -ddns (S)
•89 OOt -PJ (i)
*** 6i "j^^,r ()
i J6-ji8f, -dáng (Z)
•8 Z89I •}sa-¡O (I)
li^ 'saipBd sns ua oSanj 'sofrq sns na oíanrud jBsuad aqap oiqss j^M
•bijiiubj ap sajaqap soj ubsb&lt;I sajuy UBSnj jamud ja (5) oukjub oinoj
vA UBtlnoo on pepiunuioD ns uoa onpiAipui pp sajaqap soj oja^
•sajajoisjjy Jod upiuajsos 'BuiJ^aop buisiui bj jBpnasa
oj na JBqanosa b sohiba apjBj sbih ojSis uq '(8)PbP Bt[ " opBjsa
p anb uapjo p auaiiuBiu anb bj Bjja sa :sopBjsa soj b bajbs anb bj
Bipant asep bj ea 'uij ua 's^sbjd sajj sbj ^q -sopjBp sajanja uoa sajopaas
-od soj b ubijbsb 'so^oSeniap sos.iaA.iod ap sosjnosip go^ jod soppnpas
'BiptAna bj b sopEuipui 'anbjod 'sosojSipd nos sojs^ •oiJBsaaau o[ ap
osnpni ugoajBO anb 'sajqod so^ ogan1^ -ennjjoj ns Jaoaj^^ na jBsa^
ttjs sopBdnoo A sa^iinm eouepBpnp 'soou so^ 'ojaraiaj -sasBp sajj
uaisixa opBjsa p n^,, •ooqijinba ap Á n^iOBAjgsuoo ap pipjomijd
nopunj Bun enadmasap p^na b^ 'Bipara asep tb\ A sajqod so[ 'sootj bo[
'sa8Bp sajj jod BpBinaoj '^pos ejnianjisa ns BztpuB as apnop n^ aÍBS
-cd a[qB;ou un nana^noa satuootidng swj 'opcisa ppd
ap pníií[nra esnamm hbj ap ^xiai^ ajpBin re^ re jbiaijb JtBd,, sna2
BpBOOAOjd anj vAoj^ ap Bjjaná b^ 'isy •BUBnmqijnB A BuiAjp zaA bj b
upioBoijdxa Bnn naiqtaBj Bjjuanona Bjjan^ B[ oja^ '(9) Bjnipndas ap
oqoaj^p [a 'opB^oiA oipajap p jBjunuj jao^q BJBd ouis 'sajaini jod ou
oqBD b BAají as sand 'B^snf sa oasaj^ Bjqx^ anb BjjanS bj 'oiqraB^ n^
•(S)t4aoapBd o^qand p ts nBarniBxa on OJaj 'Bzanbu b^ anSisjad ojjo
'sanoisBd sns j93bjsijbs BjBd japod p ajamb ojjo 'jBpuBtn aaainb onn
:souBpepni3 so^ ap ^jozb '8Bjjan3 sb^ opnBoi^dppnni 'Bpijsnf b^ noj
'ssjohoij ap oasap ns na ani soj 'sojp uos :s3u3Aof 9o\ noj
ajw :Bqoojdaj a[ oasaj^ "ojsBjpy opipnajdma Bq sBqaj^ bj^uo^
anb B[ 'opdniafa Jod 'ss Bjenluí Bjjan^) •sjsnfni a Bjsnf BjjanS aj^na
aitáuijsip 3g -(f) u'' -pBpnp bj jod auanm Bsonusq Bnn jsuapsap
b buojoo Bnn sa ou 'BjaaoBq anb ^Bq 'o^adma 'is tajuapnad sjqmoq
opo; ap jaqap p sa BjjanS bj jejia^, 'isy •apqísimpB sa anb na sosbd
jÍBq íojnpDsqB opotu ap Bpsnapnoa sa on Bxian^ v[ oíaj •(g)Mnopip
-jad ns Bjas oisa [buij p^ ¡so^anta soj ap sojisb sopBj^^s 'sBqumj s^\ A
so[dma) so^ onopn^qB [B Bjqi^ A sap^pnp sb[ a^naisap anb pjaora p
ojEsuasuj,, topBpei^sap puij nn Bjn^nB aj as Bjjan^ b^ aonpuo^ anb ^y
•(^)4tajquioq p Jod ajqmoq pp 'opB^sa p Jod opsjsa pp 'a^janj p
jod [iqap pp nopafns b[ A Bjjan3 b^ souiijajajd sosa b l^juauíBjuoj
somBpunnaj anb eo[ b 'sauaiq so¡ inbB ajj 'Bi^na^ndo B{ ap 'pepipnnaaj
bj ap bSiuib 'SBian^ sbj b Bsoipo 'sBsnj^ sbj ap BpBnre 'z^d B[ 'BjjanS
bj anb sbui ajBA zBd bj anb somaqBS A íjbcq pp naiq p opuam^npsip
'jof^ra p ji^ap soppjed sop ap somaqBS uatq —sainooijdng svq na
b opjBj^q p aoip— sojjoso^f,, "(l)8BSoip sbj ap B^pq sbui b^ sa

"81 &lt;

(9)
r 'loxsiHy po
•i t;s8 "i (S)
•98 ^ES 'U3O1fJ (^)
•88 SS 'P! (S)
•8 f-ZS P! (Z)
(I)
19 0S

zb^ vjn *bjjo A Bun ap SBpnanaasnoa sbj opuBJisom 'BuanS bj b ojop
•namodo z^d bj ap jojba ja naiquiBi oijBxa A opouoaai sapidun^
•(9)moabjd
-sa aipBn b oziq on Bz^jBjnjBU bj ísajqrj sopoi b oziq soiq,, : (^j
ojSis) SBniBppjjy sbiSjo^) ap ojndi^sip ja BJB^aas anb jBDipsj sisa^ bj
BpBq a^uB;joduii ^oubab nn A saoda bj ap sannmoa sauopotAuoo sbj
BjBd zBpn^ oinaiuiBsnad nn jas oiqap 'Bas anb Bjainb 0U103 •onpiAipui
b onpiAipui ap SBSjaAip nauodns as anb sajBJom sapBpijsna SB^jap
ap noisasod bj na onis 'sajquioq soj sopoi na jBuosjad ojjuao nn ap
oinaimponoaaj ja na BSBq as on nopBJBdmba Bisa ojaj '(^)u8aj[qTj soj
ap jBnSí ja 'b;sia ap ojund opoi ap 'sa Bsojana3 buijb ap OABjosa j^;^
•ouBpBpnp ja noa OABj^sa jap pepjBnSí bj 'aaajBd am 'zaA BJauíud jod
'opajqBjsa sapidun^ 'oidpuud ja Jod JOAjaj ns na ^ '(f)u'' -apnod
-sajjoa ojio jb anb oj Bdjnsn ounSuiu A sajsnSí eajjBd na oub ja nap
-lAip jos jap znj bj A aq^on ^anoso b^j^, -pBpjBnái bj g^uarajeqBa sa ^^j
Bjs^ -Bpoj BzajBjn^Bn bj b BUJaiqoS anb Áaj Btueita bj b opilamos Bisa
oq^ajap j^ "soinso^ jap u^uíiáaj ja noa notxauoa ns na o^uaniBpunj
ns BJinanaua pspjBn^í B^ -sapija uozbj bj jod SBpB^ojjap 'sBaiduijjo
sbj b jBjuBjdng b optuaA Bq anb 'pspiuiAip BAann bj 'oinjosqy ja 'sand
'sa ^js^ •típBpjBn2i bj b jBJops,, anb jÍbjj -pBpjBni bj na oidpnud
ns auaii anb 'BioBioouiap bj ap oqaaaap ja ouis 'jbuijoj ainauíBjnd
ojnouiA nn sa on 'saqnn sbj BjsBq B^jexa as anb oqaajap aisa 'BjsBoof ap
SBjq^jsd sbj ap Bijnsaj 01U03 -pepiunmoa bj ap nopnjosip bj apidtni
a soidpnud A s^pnaaja sbii^iiub sbj b ajqmoq jb opraaa utiB auaii
-ubui anb 'Bjn^jna bj ap ajqBjsa oinamaja oaiun ja Bjapisnoa as jBna jb
'oqaajap ja noa nopda^xa enn aa^q as 'jbjooi bj ap so^daaajd soqonta
oppnosip A Brasiui Bpnaisixa ns Bpnp na ojsand jaq^q ap 'sasoip soj ap
n^pdaauoa bj oq^aqsap jaqeq ap sandsaQ -sbjo^b^ojj ap
nopisodmoa bj 'sojaadsB sojjo ua omoa 'aisa na Bpjanaaj anb
ap ojuainiBSuad oapuajnB ja Bsajdxa asBjj Bmi}jn B'j
• (g)ít8ajqruoq soj ajina sajqBjsa nos sojos oqaajap ja
A Aa\ bj :sopBijB aj^na uoiun ap Bpuajd 'sopBjs^ ap ojn^ujA 'so^iuib
ap ozbj 'p^pjBnSr bj b jBJopB 'ofiq 'jofaui sg[^ ¡BjsBoof ajuaprud bj
jod 'oiquiBo ua 'op^uijip sa oqaajap jap jojba j^ •(^) (^jBupj jod anb
jofam bouiiu oqaajap ja jbjjoij apand as zaA buiiSjb ig7&gt;- • • "(j) ítsBpoj
ap bsoJapod bbui bj pBppp '^j^Mod^^ oupj ja Jin^asuoa jod Bjjap
bj ap ofsqap A ojap jap sojisb soj ua^Bu apuopB biji o^,, :83j3joajg[
jod BUBmud uoiBBd Bnn ap pBpisnaiur bj Bpoj noa 'omsiuiajna nnSum
uis BpBsajdxa opis B^ 'aejBoijiJOBS napand sojjo soj sopo) jBna ja ^juB
'sopoj aj^na ajqBpipoa ssm naiq ja oraoo japod jap nopiquiB b^j *japod
ja A oqaajap ja ajina otaijjuoa ja opBzpBraBjp Bq sapidun^j svioiua^
svj u^ -pEpinnuioD bj ap opipnaq na oujatqo^ jap oppjafa ja BJa oiqBS
jap sauopunj sbj ap Bun ainauíBspajd jBna bj BJBd 'jBuopipBjj nopdaa

�la patria, en fin, a la que hay que engrandecer y no arruinar" (1).
Esto significa sin duda un aflojamiento del antiguo universalismo,
pero estamos aún muy lejos del individualismo y cosmopolitismo que
han de florecer en tiempos no lejanos.
El problema de las formas de gobierno mereció la atención de
Eurípides en varias de sus obras. La monarquía y la aristocracia no
obtuvieron su aprobación. La doble reyecía de Esparta es carga muy
pesada de soportar y conduce a la división de los ciudadanos (2).
La tiranía, por su parte, es ^una injusticia triunfante" (3) ; y bajo
apariencias agradables es una triste cosa; la felicidad es imposible
para quien vive entre sospechas y terrores. El tirano tiene que hacerse
amigo de los perversos y odiar a los buenos, porque teme un aten
tado (4). Pero en los momentos de peligro Eurípides admite que,
mejor que el de muchos competentes, es el gobierno de uno solo,
aunque mediocre (5).
Después de esto es de esperar que encontremos a Eurípides entre
los partidarios de la democracia. Y es, en efecto, un demócrata con
vencido pero moderado, que conoce la excelencia y la fuerza de la
democracia, pero también los vicios que la debilitan. La base del
buen gobierno es la prudencia, cualidad fundamental que ha de poseer
el que dirige un estado. Cualquiera puede gobernarlo, si es pruden
te (6). Esto excluye tanto la incapacidad de monarcas hereditarios
como la temeridad de demagogos ignorantes.
El problema es discutido con toda la amplitud que podía ofrecer
el marco limitado de la tragedia en Las Suplicantes. La disputa entre
Teseo y el Heraldo de Tebas hace recordar la discusión de los tres
persas de Herodoto. Pero aquí las verdaderas simpatías del autor se
descubren fácilmente. Pues la defensa de la democracia es puesta en
boca de un rey y este rey declara que la democracia ha sido fundada
por él. Cuando se trata de hacer la guerra, Teseo decide consultar al
pueblo: "demos la palabra al pueblo, con tanto más gusto nos segui
rá! Pues yo llamé a este pueblo al poder sin división: hice al estado
libre y al sufragio igual" (7). Como argumento ad hominem no puede
haberlo más fuerte. El rey de Atenas dice que en Atenas no hay rey;
que es una ciudad libre, donde el pueblo gobierna y los ciudadanos,
sucesivamente, como magistrados anuales, administran el estado. No
hay privilegios para la fortuna: el pobre y el rico tienen derechos
iguales (8). Y esta idea de igualdad, que como hemos visto se con
funde con la idea de derecho, es el argumento de principio que se
esgrime contra la tiranía y a favor de la democracia. Democracia y
régimen jurídico son aquí, como en Protágoras, solidarios; pues donde
la ley es propiedad de un tirano, no puede haber estado de derecho.

(1) Supp. 506 88.
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)

Androm. 479 ss.
Phoen. 549.
Ion 621 88.
Androm. 479 ss.
//. ¡n Aul. 374
W) Supp. 350 ss.
(8) id. 403-408.

"Para un pueblo, no hay nada peor que un tirano. Bajo este régimen
no hay leyes hechas para todos. Gobierna un solo hombre, y la ley
es cosa suya. Por tanto, no hay igualdad (laovo^ta ), mientras que bajo
la vigencia de leyes escritas, el pobre y el rico tienen los mismos dere
chos. El débil puede responder al insulto del fuerte, y el pequeño,
si tiene razón, puede vencer al grande. En cuanto a la libertad, está
en estas palabras: "¿quién quiere, quién puede dar un consejo pru
dente a su patria?" Entonces, a voluntad cada uno puede brillar o
callarse. ¿Puede imaginarse mayor igualdad política? Además, allí
donde gobierna el pueblo, éste se complace en ver crecer una juventud
ardiente. Un tirano odia esto: los mejores ciudadanos, aquellos que
él cree que piensan, son abatidos por él, temiendo sin cesar por su
trono. ¿Qué puede, pues, quedar de fuerza a la patria cuando, como
en un campo que la primavera hace florecer, se viene a segar la es
piga de la valentía? ¿Para qué amasar riquezas para nuestros hijos si
nuestros esfuerzos son para enriquecer al tirano? ¿Para qué educar
en nuestros hogares a castas vírgenes, si es para proveer a los placeres
de un déspota, si es prepararnos lágrimas?"(1).
Pero Eurípides sabía perfectamente qué objeciones se pueden
hacer a la democracia y a qué peligros está expuesta, y formuló
unas y otros por boca del Heraldo como defensa indirecta de la tiranía.
Primero se aducen estas tres razones: a) la facilidad con que el pueblo
se deja guiar hacia cualquier lado sirviendo a los intereses particulares
de los demagogos; b) su incapacidad para la sabiduría política; c) la
imposibilidad para los hombres de labor de distraer su tiempo en los
asuntos de estado. "La ciudad de donde vengo obedece a uno solo, no
a la multitud: no hay orador que la exalte y la adule y la arrastre
en todas direcciones en su propio interés. Esos hacen hoy las delicias
del pueblo, y su desgracia mañana; luego, para disimular su culpa,
calumnian bonitamente, esquivando así el castigo. Por lo demás ¿cómo
la masa, incapaz de un razonamiento recto, podría conducir al estado
por el camino recto? El tiempo y no la improvisación nos da esas
luces. Un pobre labrador, aunque instruido, no tendrá tiempo para
dedicarse a los negocios públicos. Ah! los hombres honrados sufren
cuando un pillo se apodera del poder, seduciendo a la masa por su
facundia; él que ayer no era nada!"(2). El peligro del desbordamien
to popular y los efectos perniciosos de la demagogia hubieron de
preocupar seriamente a Eurípides, pues vuelve sobre ellos reiterada
mente. Ya en el Hippolytos decía que los discursos seductores son la
perdición de los estados bien gobernados (3). Y en Orestes, una de
sus últimas producciones, nos ofrece una apretada descripción psicoló
gica de la multitud. "Cuando el pueblo se amotina, ardiendo en ira,
es tan difícil apaciguarlo como un fuego terrible; pero si se cede con
maña y se aprovecha la ocasión oportuna, se mitigará quizá su cólera
y en este caso se conseguirá de él lo que se desee. A veces lo domina
la compasión, a veces rabia espantosa.. ."(4).
(1)Supp. 429-454.
(2)id. 410-425
(3)Hipp. 486 s.
(4)Orest. 696 88.

— 230 —

— 231 —

�— íes —

— OES —
• 969 V9ÍQ()
•t ^g^ ddm()
SZ^OI^ P?(Z)
^(I)

•(^)M* • •BsojHBdsa Biqei saaaA b 'uoisBduioa bj
Buiniop oj saaaA y 'aasap as anb oj ja ap BJinSaeuoo as osea ajsa na a1
Biajoa ns ezinb bjbSiíiui as 'Bunijodo uoiSBao bj BqaaAOJds as ^ bubui
noa apaa as is ojad ia^qrjjai oSanj nn orno ojjBnSpBdB ^pjfip nB^ "
'bji na opuaipjB 'BnijouiB as ojqand [a opuBti^ •pnjpjnuí bj ap boiS
-ojoaisd nopduasap BpBjajdB Bun aaajjo son 'sauopanpojd sbuiiijii sns
ap Bun 'sajs^jQ na j^ •({?) sopBUjaqo^ naiq sopBjsa soj ap uopipjad
B[ nos sajojonpas sosjnasip soj anb Biaap sojAjoddjjj ja na bj^ -ajuara
-spBJ^^pj sojja ajqos aAjanA sand 'sapidjjng b ainataeuas jBdnaoajd
ap ncuaiqnq BiSoSemap bj ap sosopiuad soiaaja soj A jBjndod oj
-nainrepjoqsap jap adfrjad jg "(^^jBpBU Bja on jajÍB anb ^a íBipnnaBj
ns jod B8BUI bj b opnapnpas 'japod jap Bjapods as ojjid nn opueno
naijns sopBjnoq sajqmoq soj ¡qy •soDijqnd sopoSau soy b asjeaipap
BJBd odmai^ Bjpuaj on 'opinj^sut anbunB 'jopBjqB^ aaqod nj^ -s^on^
SBsa sp son uopBSiAOjdmi b¡ on Á odinaij j^ ¿ojd3j oniniBo p jod
opBisa p2 JTonpnoD Bjjpod 'oiaaJ o^natraBuozBj nn ap zBdBom 'BSBm bj
oraoo? ssmap o[ xo¿ 'oSpsBa p isb opuBAinbsa 'ainanre^inoq nBiunm^a
'Bd^no ns JBp^misip BJBd 'oSan^ íbububui BpBaSsap ns Á 'o^qand pp
SBpi[ap sb[ ^oq naasq sosg 'sajaini oidojd ns na sanopaajip SBpo; na
^J8BJJ8 B^ A ap^ps B[ Á 9%\i}X^ B[ anb jopBJO jí^q ou rpnji^noi b[ b
on 'o^os onn b a^apaqo oSuaA apnop ap p^pnp B^,, -opejea ap sojuusb
bo[ na odtnai) ns aaBjjsip ap joqe^ ap sajqmoq so^ BJBd pepijiqísodrat
B^ (a íBaiji^od Bjjnpiqss v\ BJBd peppBdBauT ns (q ísogoSBuiap so¡ ap
s^jB^n^ijJBd sasa^aini bo^ b opnaiAjis ope^ aainb[Btio Bpsq jBinS Bfap as
o^qand p anb noa pspifpBj B[ (b tsauozBj sajj sBjsa uoonpB as ojamu^
•Bineju ^j ap Bjoajipui Bsuajap onioo oppaajj [ap saoq Jod sojjo Á SBun
ojnnuoj A 'Bisandxa B^sa sojSx^d anb b A BpBj^ouiap B^ b jaosq
n^pand as sauopa^qo anb ajuJiuBjaapad bkjbs sapidtang oaaj
' (T)¿SBtnTJ^BI soujBJBdajd 83 is 'Bjodsap un ap
saJ33B^d so^ b JaaAoad Bjed sa is 'sauaSajA sbjsbd b saas^oq sojjeonu ua
jBanpa anb bjb^? ¿oubjij ^b ja^anbuua BiBd nos sozjanjsa soJisann
is sofiq soj)sann BiBd SBzanbu jbsbiub anb bjb^? ¿biju^^ea b[ ap Bifrd
•sa B[ jeSas b anaiA as 'ja^aaojj aa^q BjaABnnjd B[ anb odra^o nn na
omoa 'opneno BiajBd bj b Bzjanj ap a^panb 'sand 'apand an)? *onoj)
ns Jod jBsaa nis opuainia^ 'p jod soptjBqB nos 'nesuaid anb aaaa p
anb sojpnbB 'sonBpBpnp sajofam soj :oisa Bipo ohbjii h^ 'ajnaipaB
pnjnaAnf Bun jaaaja j^a na aaB^dmoa as a^sa 'o^qand p BUJaiqoS apnop
T[^B 'SBinapy ¿Baijj[od psp^n^í loAvva asjBmSBmi apanj? -asjB^po
o JB^juq apand onn Bpsa pBjurqoA b 'saanoju^ u¿BU)Bd ns b ajuap
-nid ofasnoa nn jBp apand namb 'ajainb nainb?,, :8BjqBp3d SBjsa na
Bj83 'pBjjaqt^ Bf b ojuBno n^ -apuBjS p? jaauaA apand 'npz^j anap is
'ouanbad p A 'a^ianj pp oj[nem pj japnodsaj apand Jiqap I^ *soqa
-ajap somsini soj nanai) oaij p A ajqod p 'sBjjjosa sa^a[ ap Bpna^iA v\
of^q anb SBjjuaiui '(bjtIoaobj) pBppjnSí jÍBq ou 'oiubj jo^ "B^íns Bsoa sa
A9\ B[ A 'aaqraoq o^os nn Boiaiqo^ 'sopo; BJBd ssqaaq sa^a^ A^i\ on
uaraiSai a^sa of^g •oubjij nn anb joad BpBn i^q on 'ojqand nn

(8)
•w OSE &lt;•
nt -ir u? 7/
i 6lf •tuojpuy
6¿^ •wojpuy
•w 90S

(9)
(S)
(*)
()
(Z)

(I)

'oqaaaap ap op^isa Jaq^q apand on 'ohbjij nn ap pBpaidojd sa jaj v\
apnop sand ísooBpijos 'sbjoSbjojj ua omoa 'inbs uos ooipunf uaunSaj
A BpBiaomaQ BpBJoomap b^ ap joabj b A bjobju bj bj^uoo amiJSsa
as anb oidiauod ap ojnatnnSjB p sa 'oqaajap ap Bapi v\ uoa apunj
-noa as oj8iA somaq omoa anb 'pBpjBn^í ap Bapi Bisa j^ * (g) sajBtiSi
soqaajap nanaij oau p A ajqod p ¡Bnnjaoj b^ BJBd soiSajiAud jÍBq
M 'opsisa ja nBJisiuimpB 'sajBnus sopBJisi^em omoa 'ajuauíBAisaons
'souBpBpnp soj A uujaiqoS ojqand ja apuop 'ajqij pBpnp Bnu sa anb
iXaj ^sq on SBua^y na anb aoip SBuajy ap Xaj j^ -ajjanj eem ojjaq^q
apand ou tuamuioy pn ojuaran^JB omo^) • (¿) itpm2i oiSvufns jv X ajqij
opotsa jv aoi%i :umsmip uis uapod jv ojq&amp;nd ajsa v auivf¡ o A sanj ¡bj
-mSas son ojsnS sbui o;ubj noa 'ojqand jb BjqejBd bj somap,, : ojqand
jb JBijnsnoa appap oasaj^ 'BuanS bj jaa^q ap b^bj; as opuBti^ -ja jod
BpBpunj opis Bq BiaBJaomap bj anb BjBjaap A91 aisa A A^x un ap saoq
ua Bjsand sa BpBJaomap bj ap Bsuajap bj sanj 'a^uamjpBj uajqnasap
as JojnB jap SBjiBdmis sejapspjaA sej mbs oíaj -ojopojajj ap SBSjad
sajj soj ap noisnasip bj jBpjoaaj aa^q sBq^j^ ap opjeja^j ja A oasaj^
ajjua Bjndsip b^j •satuvoijdn^ svq ua BipagBj; bj ap opBjitnij oojboi ja
jaaaijo Bipod anb pnjifdaxB bj Bpoj noa oppnasip sa Bmajqojd jg
•sajuBJOuSí soSoSemap ap pepuamai bj omoa
soiJBiipaiaq SBajBuont ap pBppBdBoui bj o^ubi a^njaxa ojsjj '(9)^^
•uapnud sa 1$ 'ojjmuaqoS apand vjambjvn[) *opB}sa un aSiaip anb ja
jaasod ap Bq anb [BjuauíBpunj p^pijBna 'epuapnjd bj sa onjaiqoS nanq
pp asBq b-^ -uBjijiqap bj anb sopiA soj uaiqniB^ oaad 'epBJaomap
bj ap szjanj bj A Bpuajaaxa bj aaonoa anb 'opejapotn ojad oppuaA
-uoa BiBja^map un 'o;aaja ua 'sa ]^ 'BpBjaomap bj ap soiJBpijjBd soj
ajjna sapidjjn^ b souiajjuooua anb jBJadsa ap sa ojea ap sandsaQ
•(5) ajaoipam anbonB
'ojos onn ap ouiatqoS ja sa 'sajnajadmoa soqanm ap p anb jofara
'anb ajirapB sapidung; oaSipd ap so^uaraotn soj ua oja^ *(^) op^j
-na;B nn ama^ anb^od 'sonanq soj b iBipo A sosjaAjad soj ap oSiihb
asjaaeq anb anau onsan 13 'saaojja) A s^qaadsos ajjna 3aia nainb Bjred
ajqísodmr sa p^ppijaj bj ÍBSoa ajsij^ Bun sa sajq^pBj^B SBpnaijedB
of^q A i () Majn8jnnij^ Bpnsnfut ^nn,^ sa 'ajJB¿ ns jod 'biubjij ^j
•(^) souBpBpnp soj ap noisiAip bj b aanpnoa A JBiJodos ap ^pBsad
Anm bSjbo sa B^Bds^ ap BpaXai ajqop Bq -nopBqojdB ns uoaaiAnjqo
ou BpsjaoisiJB bj A BinbJBuom B^ •SBjqo sns ap sbuba ua sapidung
ap u^yauajB bj opaaain oojaiqoS ap sbuuoj sbj ap Bmajqojd j^
'sonBÍaj on sodtaaij ua jaaajojj ap u^q
anb omspijodomsoa A omsTjBnpiAipni pp sofaj Aova una som^^sa oiad
^omsTjBSjaAinn onSitnB jap o^nainiBfojjB nn Bpnp uis boijiuSis ojsg
'(i) ^BnnuiB ou A jaaapuBjSua anb 2bi^ anb b^ b 'uij ua 'BtjjBd bj

�E insiste más adelante: "atroz es el pueblo cuando son malos sus
gobernantes" (1).
Luego se arguye todavía contra la democracia la facilidad e irres
ponsabilidad con que el pueblo se embarca en una guerra. "La espe
ranza es un gran azote, el único móvil que ha conducido a tantos
estados a trenzarse, irritando los ánimos. Cuando la guerra depende
de los sufragios de un pueblo, ningún votante piensa que él mismo
puede perecer, y todos los deseos desvían esa desgracia sobre otro.
Si en el momento de votar los ciudadanos tuvieran la muerte ante los
ojos, la Grecia no perecería, loca de guerras" (2).
El relato del Mensajero del Orestes contiene la descripción de
una asamblea política en la que Eurípides ha diseñado certeramente
cuatro tipos de hombres: Talthybios, el cortesano lisonjero que está
siempre "con la situación"; Diomedes, el indulgente y comprensivo,
que quiere limar las asperezas y buscar una salida para evitar que el
conflicto se perpetúe; el "hombre de lengua desenfrenada", en quien
se ha visto una alusión a Cleophón, sucesor de Cleón (3), es el dema
gogo energúmeno y mandadero venal capaz de defender cualquier
atrocidad por un puñado de oro; el labrador, el hombre honesto, de
una sola pieza, que dice lo que piensa sin calcular las consecuencias
desagradables que sus manifestaciones puedan tener para él mismo.
Para terminar este capítulo transcribo el pasaje íntegro:
(El Mensajero a Elektra) : "Entonces presencié un espectáculo
inesperado que nunca hubiera creído: a saber a Pílades y a Orestes
que llegaban juntos, triste éste y devorado por su mal, como un her
mano aquél, compartiendo los dolores de su amigo y asistiéndolo en
sus males, y cuidándolo como a un hijo. Después que todos se reunie
ron, levantóse el heraldo y dijo: queréis declarar si Orestes debe o
no morir, por haber asesinado a su madre? Entonces Talthybios, que
con tu padre combatió contra los troyanos, pronunció palabras ambi
guas, como quien se doblega ante los poderosos, celebrando en verdad
a Agamenón, pero sin alabar a tu hermano, y haciendo malévolas
alusiones a la ley nada buena que se establecería contra los padres,
y mirando siempre a los amigos de Egistho con ojos expresivos. Tales
son los heraldos: sonríen siempre a los felices, y son amigos de los
que más pueden, y de los magistrados de los estados. Luego habló el
rey Diomedes, oponiéndose a tu muerte y a la de tu hermano, y de
fendiendo por piedad la pena del destierro. Aclamáronlo algunos,
porque, en su concepto, decía la verdad; otros no lo alabaron. Después
se levantó un hombre de lengua desenfrenada, temible por su audacia,
argivo inauténtico e intruso, confiado en el tumulto, y a quien su osa
día, no su saber, inspiraba, capaz de persuadirle todo lo malo; porque
cuando elocuente en sus discursos, aunque de ideas funestas, convence
al vulgo, gran daño resulta al estado. Al contrario, los que sólo atien
den a su bien, son siempre a la larga útiles a su patria. Así debemos
g) Orest. 772.
) Supp. 479 es.
(3) Schol. ad Orest. 772.
— 232 —

juzgar al que más manda en un estado si examinamos este punto,
porque igual es la condición del orador a la del que desempeña los
cargos más importantes. Este, pues, proponía que tú y Orestes mu
rieseis a pedradas, sobornado por Tyndaro para que hablase en este
sentido y recayera sentencia de muerte. Otro sostuvo lo contrario:
su traza no era brillante pero grande su fortaleza, poco amigo de visi
tar la ciudad y el agora, dedicado a labrar sus tierras, de los que
sirven a su país, de agudo ingenio cuando quiere disputar, íntegro,
que vive honradamente: declaró que Orestes, hijo de Agamenón,
debía ser coronado porque obró así por vengar a su padre, dando
muerte a una mujer tan malvada como impía, y cuando de no hacerlo,
nadie querría tomar las armas y hacer la guerra, abandonando su casa,
si los que se quedan seducen y corrompen a las mujeres, encargadas
de los cuidados domésticos. Aprobáronlo los buenos y fue el último

que habló" (1).

EL ANONYMUS JAMBLICHI (•)
Los problemas de la justificación del derecho y su puesto en el
sistema de los bienes encontraron explícito tratamiento en un escrito
ético-político de la época de las guerras del Peloponeso, del cual nos
quedan algunos fragmentos que insertó Jamblico en su Protreptikos.
El desconocido autor, que parece no haber tenido creencias religio
sas (2), no sólo justifica al derecho positivo sino que lo eleva al grado
de supremo bien. La elocuencia, la sabiduría, la fuerza, y en general
las cualidades que posee el hombre, en parte innatas, en parte adqui
ridas por su esfuerzo, deben ponerse al servicio de un fin bueno y
legítimo (3). El ideal ético es un utilitarismo social que en concreto
se vierte en la defensa del derecho. El hombre mejor es aquel que
sirve al mayor número de sus semejantes (4). Pero, el medio más
adecuado de hacer el bien a los demás sin perjudicarse, no es distri
buir dinero, porque el que lo hiciera o tendría que obrar mal para
reunir más o se empobrecería, puesto que el dinero se agota (5); el
mejor medio es defender las leyes y la justicia, que precisamente vincu
lan a los estados y a los hombres (6). La justicia y la virtud, la fama y
la gloria valen más que los bienes materiales, que las riquezas y la
vida (7). El autor condena como fuente de todo mal a la pleonexía, a
la conducta transgresora del derecho. La existencia del derecho se funda
no ya en la voluntad de los dioses, ni en principios superiores, sino en
la naturaleza humana. Este concepto se entiende en sentido utilitario.
Los hombres no pueden vivir aislados, la necesidad los empuja hacia la
(*) En este mismo número se reproduce el texto completo de este escrito traducido a
mi ruego por el benemérito profesor Aemin Schlafbic.
(1)Orest. 879-931.
(2)Esto se infiere de, que según el autor las disposiciones naturales del hombre las da
la "fortuna", no los dioses. Diels fr. 1, 2.
(3)fr. 3, 1.
(4)Fr. 3, 3.
(5)Fr. 3, 4 y S.
(6)Fr. 3, 6.. .^•
(7)Fr. 4, 6; 5, 2.
— 233 —

�•Z 'S ¡9 ' ••(¿)
•9 '8 -^(9)
•S * '8 "•'.i(S)
• 'S --J()
•I 'S ••}()
'Z *t 'Jí siaiQ "sasoip bo^ on '^bothioj,, ¡
Bp sbj ajqmoq pp sa^ejillBa ranopisodsip sb( jo^iib p un^^s anb sp sjsijdi 39 ojsg(j)
•IÍ6-6Í8 -^3JO(I)
*3rajyiH3S Ninay jossjojd oiiismsaaq p jod o^anj nn
B OppnpBJJ OIIJ38S 3189 9f OJ8[dtUO^ OJX^J p 3JnpOjdSJ 38 OJSU1CIU 0U1SIU 3)83 Ug(,)
bj bwbij Bfndnia so); pspisaaau bj 'sopBjsiB jiaia uapand on sajqmoq ^
•oiJBjijiin oppuas na apnaiiua ^s oidaauoa aisgj 'BUBumij BzajBjniBn bj
n^ ouis 'sajoijadns soidpuijd n^ in 'sasoip soj ap p^iunjoA bj n^ vA ou
epunj as oqaajap jap Bpuaisixa e^ -oqaajap jap BJosaj^suBJi Bianpuoa bj
b 'mxauoajd bj b jbui opoi ap aiuanj onioo Bnopuoo joinB j^ -f¿) BpiA
bj A SBzanbiJ sb^ anb 'sa(BiJa^Bin sauaiq soj; anb SBm nap^A bijo[ b[
A. buibj B^ 'pnjxiA B^ A Biopsnf B'j • (9) sajqxnoq so]; b A sop^js^ soj b ^bj
-nouiA a^naniBspajd anb 'Bioiisnf bj ^ s^^aj sbj japnajap sa oipam lofam
[a i (g) bioSb as ojamp p anb ojsand 'Bjjaoajqodina as o sbiq jtunaj
BJBd [em JBjqo anb Bjjpuaj o Biapiq o¡ anb p anbjod 'ojauíp Jinq
-i-nsip sa on 'asaBoipnfjad nis SBinap eo\ b naiq p jaosq ap opBnoaps
SBm oipain p 'oaa^ • (f) saioBfamas sns ap ojanmn joábih p ^ajis
anb pnbB sa lofatn ajqraoq ^^ 'oqaajap pp Bsnajap v\ na a^iaiA as
oj^aanoo na anb [bioos oinsijB^ijijn nn sa ooija papi [^ •() ompi^a[
A ouanq uij nn ap opiAJas [B as^anod naqap 'ozjanjsa ns jod SBpii
-rnbpB ajjBd na 'sbjbuui ajj^d na 'ajqtaoq p aasod anb sap^pipno se^
S na A 'szjanj B^ 'BiJnpiqss B[ 'Bi^uan^op b^ -uaiq omajdns ap
BA3[a o^ anb ours OAijisod oqaajap [B Baijnsnf o¡os oa '(^) sbs
SBionaaj^ opina) aaqeq on a^ajsd anb 'jo^nB opponoasap ^^
ns na oaifqniBf ojjasui anb sojnani^Bjj sonnSp n^panb
son p^na pp 'osanodop^ pp SBjjanS sb[ ap B^oda b^ ap oopj[od-oou?
olí-t^sa nn na ojnaiinBjBJi ojpqdxa uoJBJ^noaua sanaiq so[ ap
p na oisand ns A oqaa^ap pp u^iOBOijijsnf bj ap SBmapqoid

(.) IHDnHMVf SÍ1WAM0MV 13
(T)9iq^

onii}p^ p anj A sonanq so^ op^ojBqojdy •soapsaniop sopBpma soj ap
SBpe^jB^ua 'sajafnm sb[ b uadraojjoa A uaonpas uBpanfa as anb so\ ib

•ZU ""•'O P ^S ()
•88 6ít -ddns (z)
•zu -vo^o (i)
somaqap isy "BiJjBd ns b sa[pn bSjb[ b[ b ajdmais nos 'naiq ns b nap
-naijB ojos anb soj 'oijbjjuoo [y *opB}sa jb Bjfnsaj on^p ubjS 'oSpiA p3
a^uaAuoo 'SBjsannj SBapi ap anbnn^ 'sogjnasip sns na a^nanDop opnBn^
anbjod ío[Btn o[ opo) a^vpBnsjad ap zedBD 'BqBaídsm 'jaq^s ns on 'Bip
•bso ns nainb b A 'oj^nninj p na opBijnoa 'osnjjni a oaunajnBin oai3jb
'BiaepnB ns lod ajqiuia} 'BpBuaajuasap Bn3ua[ ap ajqmoq nn o^uBAa^ as
sandsaQ -nojeqBp oj on sojjo íp^pjaA B[ Biaap 'oidaanoa ns na 'anbjrod
'sounS[B o[uoJBinBpy 'ojucapsap pp Bnad bj pspaid jod opnaipnaj
-ap A 'ouBiujaq ni ap bj b A ajjanin ni b asopnamodo 'sapauíoiQ Aoi
p 9¡qBq o^airj -sop^isa so[ ap sopBJisi^em so[ ap A 'napand sbih anb
so^ ^p soSiniB nos A 'saoipj eoj b ajdmais nauuos :sopp^jaq so^ nos
S3IBi 'SOAisajdxa sofo noa oqisiSg ap soSioib soj b ajdmais opnBJim A
'sajpsd soj BJinoa Bua^ajqBjsa as anb Buanq Bpsn Aa\ ej e sanoisnjB
m opuaioBq A 'ouBuxiaq nj b JBqBjB uis ojad 'nonaniB^y b
pp
na opuBjqapo 'sosoaapod soj ajuB B^ajqop as nainb omoa 's^nS
-iquie SBjqejBd oiaunuoad 'soubíojj soj bjjuod oijBquioa ajpsd ni noa
anb 'soiq^qijBj^ saauoju^ ¿ajpem ns b opsuisasB jaq^q jod 'fijom on
o aqap sajsaaQ is jBXBjaap siajanb :ofip A opjBjaq ja asojuBAaj 'uoj
-aiunai as sopoi anb sandsdQ 'ofiq un b oino^ ojopuspina A 'sajBui sns
na ojopuaiisisB A oginiB ns ap sajojop soj opuaijJBdujoa 'janbs oubih
• -jaij nn oraoa 'jbui ns aod opBJOAap A aisa aisij} 'soinnf UBqB8ajj anb
sajsajQ b A sapBji^ b jaqBS b :opjajta ejaiqnq Baunu anb opBJadsant
ojnoBjaadsa un apnasajd saauoiug;,, : (BJi^jaj^ b oaafBsnaj\[ j^)
:oaSajui afBSBd ja oquasuBjj ojnijdBa aisa jBmnuai bjbj
•otnsini ja BJBd jauai UBpand sauop^isajiuBin sns anb sajq^pBj^Bsap
SBpnanaasnoa sbj JBjnajBa ms Bsnaid anb oj aaip anb 'Bzaid bjos Bnn
ap 'ojsauoq ajqraoq ja 'jop^jqBj ja ¿ojo ap opsund nn jod pBpiaojjB
jainbjBna japuajap ap z^dBa jbu3a OJapBpuBiu A ouaumSjaua 0S0S
-Biuap ja sa '() noaj^ ap josaans 'noqdoaj^) b noisnjB Bim ojsia Bq as
uamb na 'uBpBuajjuasap Bitánaj ap ajqmoq,, ja í amad Jad as ojoijjuod
js anb JBjiAa BJBd BpijBs Bnn JBasnq A SBzajadss sbj jbiutj 3J3inb anb
'oAisuajdinoa A aiua^jnpui ja 'sapamoiQ íttuoioBnji8 bj noa,, ajdinais
Bisa anb ojafuosij ouBsajjoa ja 'soiq^qijBj^ ¡eajqmoq ap sodi; ojjBn^
ainaniBjaijaa opeuasip Bq eapidun^ anb bj na Bapijod BajqmBSB Bnn
ap nopdijasap bj auaijuoa sajsajQ jap ojafBsuaj\[ jap oiBjaj j^

•(j;)t8aiuBnjaqo8
sns sojbui nos opu^na ojqand ja sa zojjb-,, :ajuBpps sbiu ajsisui ^

so^ Bnadarasap anb pp b) b Jopeio pp nopipnoa B) sa pn^í anbjod
'o^und a^sa souiBniraBxa is opBjsa nn na BpuBm sbui anb [B
áf

•sajji a pepijioBj bj BioBjaotnap bj bjjuoo BiABpoi a^nSjB as o^an'j

'bsb3 ns opuBuopuBqe 'BJ^anS B[ jaaBq A sbomb sb¡ jbido} Buaanb aip^n
'o^aaBq on ap opuBtio A 'Bjdini onioa BpBApm ub^ Jafnra Bnn b ajjanra
opu^p 'aapsd ns b jb8u3A jod isb oaqo anbjod opBuojoa ^as Bjqap
'nonaniB^y ap ofiq 'sajsajQ anb ojtBpap :ajnaraBpBjnoq 3aia anb
'oaSajuí 'jBjndsip ajamb opnBna oraaSm opnS^ ap 'si^d ns b naAJis
anb so[ ap 'sBjjaij sns jBjqB^ b op^oipap 'bjoSb p A p^pnia B[ jbj
-isiA ap oSiraB oaod 'Bzapjjoj ns apuBiá oaad ajuE^jijq Bja on bzbjj ns
:oiaBJjno^ o[ OAn^sos ojjq -aií^nra ap B,iouajuas Bja^Boaj A oppnas
ajsa na asB^qBq anb EJBd ojBpnAj, jod opBoioqos 'SBpBapad b spsau
-n'in saisajQ A ni anb Bjnodojcd 'sand 'ajs^ -sajuBiJodini sbih soSjbd

*(^)u8Bjjan3 ap Baoj 'Buaaajad on viosx^) bj 'gofo
soj aiUB aiJanm bj UBJaiAni sonspepnp soj jbjoa ap oiuamom ja na ig
•ojio ajqos BpBjSsap Bsa UBiAsap soasap soj sopoi A 'jaaajad apand
ocnsim ja anb Beuaid 3jub;oa anániu 'ojqand nn ap soi^Bjjns soj ap
apuadap BjjanS bj opn^n^ -sominB soj opaBjijji 'asjBznaj} b sopBisa
sojuBj b oppnpnoa Bq anb jtAom oaiun ja 'ajozs ubjS nn sa bzubj
-adsa ^-[n -BjjanS Bun na BDJBqina as ojqand ja anb noa pBpijiqBsnod

�sociedad, y ésta trae consigo el derecho, porque la vida en común sin
leyes aparejaría mayores perjuicios que la vida aislada (1). Incluso la
fuerza sólo puede mantenerse por medio de la ley y la justicia. En
efecto, supongamos un gigante invulnerable, insensible, duro. Tampoco
éste podría vivir en la pleonexía, pues todos los demás hombres se
pondrían de acuerdo, lo reprimirían y dominarían por astucia o por
fuerza, de suerte que semejante individuo tendría que vivir también
conforme al derecho (2).
Pero el orden jurídico no sólo es un bien, sino que es el supremo
bien para el individuo y la comunidad, mientras que su opuesto, la
anarquía, es considerado el mayor de los males (3). Esta apreciación
se basa otra vez en razones utilitarias, esto es, en las consecuencias
que de ellos derivan, y esas consecuencias son ante todo, de carác
ter económico. La legalidad constituye la base del crédito, que pone
el dinero, aunque sea poco, a disposición de todos, porque circula;
en ella se resuelven mejor las vicisitudes de la fortuna, pues los
ricos se sienten seguros con sus bienes y pueden ayudar a los po
bres con el comercio y el crédito; aleja de la intriga política, la más
pesada de las preocupaciones y fomenta el trabajo, el más hermoso
de los intereses; ofrece seguridad al hombre en el sueño y en la vigi
lia, liberándolo del miedo y permitiéndole dedicarse a sus ^áreas,
cuyas penas soporta con la esperanza de futuros provechos; protege
contra la guerra, que es causa de males tan terribles como la ruina y
la esclavitud (4). Así, pues, el orden jurídico es la base de todos los
bienes de que goza el hombre. La anarquía, en cambio, es la fuente
de los más grandes perjuicios: distrae del trabajo, porque obliga a
preocuparse de las contiendas sociales; suprime el crédito, porque
reina la desconfianza, de suerte que aunque abunda, el dinero escasea
porque no circula; todas las situaciones se tornan contraproducentes,
la prosperidad fomenta odios y la miseria se consolida; facilita y des
encadena guerras y revoluciones; nadie está tranquilo, sino que todos,
de día y de noche, viven presos del miedo y la zozobra (5).
Con esta doctrina va aneja la idea de que la mejor forma de go
bierno es la democracia (6). No se menciona a la oligarquía, pero se
opone vigorosamente al buen gobierno del pueblo la tiranía o la
monarquía, "mal atroz y monstruoso". La tiranía no se instaura por
ninguna otra causa que por la culpa de los malos demócratas, que al
desconocer y violar las leyes producen, sin darse cuenta quizá, la
anarquía. Y ésta es un estado transitorio que genera necesariamente
la tiranía, porque, como hemos visto, es antinatural al hombre la
sociedad sin derecho. El tirano no es más que un hombre de carne y
hueso que no podría por sí solo derribar el derecho si los demócratas
no le prepararan el camino. Esta revelación de la génesis de la tiranía

Fr. 6,
Fr. 6,
Fr. 7,
Fr. 7,
(5) Fr. 7,
(6) Fr. 7,

(1)
(2)
(3)
(4)

sirve para destacar la solidaridad entre el derecho y el gobierno popu
lar y ofrecía así, nuevos motivos para el afianzamiento de éste.

AI220I A0TOI (Discursos dobles)
Al final de los manuscritos de Sexto Empírico se conserva sin tí
tulo ni nombre de autor un escrito que parece constituido por notas
de conferencias (1) de algún sofista, dictadas poco después del año
404 a. C. (2). El autor, evidentemente influido por Protágoras, quiere
demostrar el relativismo de los valores oponiéndolo a los que sostienen
su validez universal. Se ha tomado a pecho la sentencia del maestro
de que "sobre cada cosa hay dos opiniones opuestas" (3) y la ha
aplicado detalladamente a toda la esfera de los valores y a cada una
de sus clases. De ahí los "discursos dobles" que el autor encuentra en
la filosofía griega. Unos sostienen que lo bueno y lo malo, lo bello y
lo feo, lo justo y lo injusto, lo verdadero y lo falso son (respectiva
mente) cosas totalmente distintas; otros, en cambio, que son lo mismo,
sea porque el mismo valor es positivo para un sujeto y negativo para
otro, sea porque el mismo sujeto lo aprecia ora de un modo ora de
otro (4). El autor se declara partidario de la segunda tesis y trata de
fundarla ya por medio de los hechos históricos, utilizando a menudo
el material ofrecido por Herodoto (5), ya por medio de hipótesis e
inferencias de toda índole. Así, para demostrar la relatividad de los
valores estéticos supone que "si se les mandara a todos los hombres
reunir en un montón las cosas que cada uno de ellos cree feas, y luego
viceversa, tomar del montón de éstas lo que cada uno estime bello,
no quedaría ninguna, sino que entre todos las tomarían todas" (6).
En cuanto a los valores de la comunidad, señala que acciones consi
deradas típicamente como injustas, la mentira y el engaño, el robo y
la violencia, esclavizar y dañar, el perjurio, el sacrilegio, el homicidio,
pueden también ser justas según las situaciones y circunstancias (7).
Así, es justo mentir y engañar a los enemigos, e incluso a los amigos
y familiares: "Si el padre o la madre tuvieran que beber o comer un
remedio y no quisieran tomarlo, ¿no sería justo echarlo en la sopa o
en la bebida, sin decir que ya está en ella?". Y en las artes, el mejor
artista ¿no es aquél que sabe ilusionar de tal modo que su invención
se toma como realidad? También es justo hurtar y violentar a los
amigos e íntimos. "Pues, si, por ejemplo, uno de los familiares, arre
batado por el dolor o un agravio, quisiera poner fin a su vida apuña
leándose o colgándose, ¿no sería justo sonsacarle el puñal o la soga?
y, si llegásemos tarde y lo sorprendiéramos ya en posesión de estas
cosas, ¿no sería justo que se las quitemos a la fuerza?" Se citan en
(1)"Si nosotros aquí sentados dijéramos"... Diels 90, 4, 4.
(2)En 1, 8 se menciona la victoria de Esparta sobre Atenas y sus aliados como nn
hecho "recientísimo".
(3)vid. supra, p. 218.
(4)1, 1; 2, 1; 3, 1; 4, 1.
(5)vid. sup. pág. 214.
(6)2, 18. Comp. Hebodot. VII, 152.
(7)3, 2 y es.

1.
2 y ...
in princ.
1 y es.
7 y u.
12 y 88.
— 234 —

— 235 —

�— SEÜ —

na oraOD sopBi[B sna í senaiy aiqos BUBdsg ap
't '^ '06 siaiQ •••118ora

Z 'S(i)
'ZSI 'HA -ioaoH3H •81 'Z(9)
'HZ "sl?&lt;1 "&lt;'nt "P?*(S)
•I '\ -I ' -I 'Z ¡I 'I(^)
•8T^ -d -ojdns -p;o(E)
*((omisiinapajfv o^^aq
[A bj Buopua'ra as 8 'I 03(^)
sopsinas ¡nbB sojjosou ¡gJ5([)

na usjp 3g K¿Bzjanj bj b soma^inb sbj ^s anb o^snf Búas on? 'sbsoo
BBisa ap uoisasod us b^ sotUBJSipuajdJos oj ^ apjBj somasB^ajj is lA
¿bSos bj o jBtmd ja ajjBaBsuos ojsnf Bijas on? 'asopuBSjoa o asopuBaj
-BgndB BpiA ns b uij Jauod Bjaismb 'oiabjSb nn o JOjop ja jod opKjBq
-bjjb 'sajBijituBj soj ap onn 'ojdtnafa jod 'is '83n&lt;jM 'somijiii a so^ttqb
boj; b jbjuo[oia A JBjjnq ojsnf sa uaiquiBj^ ¿pBpijBaj ouioo buio; as
uopudAní ns anb opoui jbi ap JBuoisnji aq^s anb janbB sa on? ejsiijb
jofam ja 'sajjb sbj na ^ '¿JP ua ^lsa Bj^ 3n^ JTaaP nís 'BPHacI Bl aa
o Bdos bj na opBi^oa ojsnf c^as on? 'o^jbhioí nBjaisinb ou Á oipainaj
nn jaraoo o jaqaq anb nBjatAni sapsin v\ o ajped ja ig^ :sajBi¡itnBj A
soSiniB so^ b osnput a 'so^imaua so[ b jbub3u3 á jpuam o;snf sa 'isy
•(¿) SBionBisnnojp A sanopBn)is sbj nnSas SB^snf jas uaxqraej napand
'oippixnoij p 'oiáa^iJOBS p 'oijnf jad p 'jBn^p A jBziABpsa 'BpuajoiA b^
A oqoj p 'onBSna p A Bji^nam bj 'sBjsnfui ouioo ojuaniBoidij sspBJap
-isnoD sanopaB anb BjBtras 'pBpinnmoD bj ap saiojBA soj b ojuBtio n^
•(9)MsBpoj nBjJBmoi sbj sopo) ajjua anb ouis 'BnnSura Bjjspanb ou
'o^jaq araijsa onn BpBD anb oj ssisa ap no^uom jap aBtnoj 'BSjaAaau
oSanj A 's^aj aaJO sojja ap onn Bp^o anb sbsod sbj uo^uoin un na Jiunaj
sajqmoq soj sopoj b Bjepusui saj as tsM anb anodns sooijajsa s^jojba
soj ap pBpiAijBjaj bj JBjjsomop Bjed 'jsy -ajopui Bpoj ap SBioiía-iajuí
9 sisgjodiif ap oipam Jod b^ '(g) ojopojajj jod opioojjo [BiJajBín ja
opnnaui b opuBzijijn 'soDuojsiq soi^oaq soj ap oipam Jod vA BjjBpunj
ap bjbji A sisaj epunSas bj ap oiJBpijjBd BJBjo^p as jo^nB j^ '(f) oj;o
ap bjo opora nn ap bjo BpajdB oj ojafns ouisiui ja anbjod sas 'oj^o
BjBd OAijBSan A oj^fns nn Bjsd OAiiisod sa jojba orasitn ja anbjod Bas
'onrsiui oj nos anb 'oiqniBO na 'sojjo íSBjui^sip ajuarajE^oj sbso^ (aiuam
-BAiiaadsaj) nos osjbj oj A ojapspjaA oj 'ojsnfui oj A oisnf oj 4oaj oj
A ojjaq oj 'ojbui oj A ouonq oj anb uaua^sos so\i[\ -BSauS bjjosojij bj
na Bj^uanaua jo^iib ja anb usajqop sosjnasip,, soj ji[B 3q -sasBj^ sns ap
Bun BpB3 b A sajojBA soj ap BJajsa bj epoj b ainaniBpBjjB)ap opsaijdB
Bq bj A ()(^SBisando sauoiuido sop ÁBq bsod BpB^ ajqos,, anb ap
OJisaem jap Bpuainas bj oqaad b opBtnoj btj ag -jBSJaAiun zapijBA ns
nanaiisos anb boj b ojopuainodo sajojBA soj ap omsiAi)Bjaj ja jBJisomap
ajainb 'sbjoSbjoj^ Jod opinjjuí ainamaiuapiAa 'jouib j^ *(^) -^ *b fQf
oub jap sandsap oaod SBpB^oip 'bjsijos nn^jB ap (^) sBpnajajnoa ap
BBiou jod opiniíisnoa aaajsd anb oiu^sa nn jo;iib ap ajqmou iu ojn]
-jl uis BAjasuoa as oaiJidnig oixag ap soiíJosnuBín soj ap Jbuij jy
(S9¡qop sosjtiosiq) IOJ 9\
•a^sa ap ojuaiuiBzuBijB ja BjBd soApoiu soAanu 'jsb Biaajjo A jbj
-ndod oujaiqo^ ja A oqaajap p ajjua pBpiJBpijos bj JBaBjsap BJBd

— nz —
•B í ^I
•88 i 1
•88 X I
3uud til
-88 A Z
"I

'1
'¿
*¿
'i
'9
'9

•^
^á
•^
••J
••^
^i

(9)
(S)
()
()
(Z)
(I)

biubjt; bj ap sisauaS bj ap uoiDBjaAaj Bjsg •ouiuibo ja uBJBJBdajd aj ou
8B}BJ3oniap soj 18 otpajop ja jBqrjjap ojos ts Jod Bjjpod ou anb osanq
A auJBa ap ajquioTj un anb sbut sa on oubji^ jg 'oqDajap uis pBpapos
bj ajqmoq jb jBJnjBuriuB sa 'ojsia somaq ouiod 'anbjod 'biubjij bj
ajnaniBijBsaoan BjauaS anb oijo^isubji opBisa un sa Bjsa j^ 'BinbJBUB
bj 'Bzmb Bjuan^ asjBp uis 'naanpojd sa^aj sbj jbjoia A jaaouoosap
jb anb '8B^BJ09uiop sojbui soj ap sdjna bj jod anb bsiibd bj^o BnnSniu
jod BjnBjsui as on biubjij b^j '^osonjísuoni A zojjb Jbui,, 'BinbjBnota
bj o BjuBJij bj ojqand jap omaiqoS nanq jb ajuauíBsojoSiA ánodo
as ojad 'BinbJBijo bj b Buopnam as o^¿ -(9) BpBJOouiap bj sa onjaiq
-oS ap buuoj jofaui bj anb ap Bapi bj BÍauB ba Binxpop Bjsa U03
•(5) Bjqozoz bj A opaira jap sosajd uaAiA 'aqoou ap A Bjp ap
'sopo^ anb ouis 'ojmbnBj) Bjsa aipsn isanopnjoAaj A SBjjanS Buaps^ua
•sap A B^ijpej íBpijosuoa as Bijasitu bj A soipo Binamoj pBpuadsojd bj
'sajnaonpojdBjjuoo ubujoí 3s auoioBmjs sbj sBpoi ÍBjnajp ou anbjod
BasBOsa ojauíp ja 'spunqB anbunB anb aiJans ap 'BzuBijuoosap bj Bnpj
anbjod 'ojipaja ja araijdns ísajBpos SBpnapnoa sbj ap asjBdn^oajd
b ^^ijqo anbjod 'ofBqBjj jap aBjjsip :soi^mfjad sapusj^ sbui soj ap
ajuanj bj sa 'oiqniBO na 'BinbjBUB b^j 'ajqtnoq ja bzoS anb ap sauaiq
boj sopoj ap asBq bj sa oaipjjnf uapjo ja 'sand 'isy • (f) pnjiABjasa bj
A Bumj bj oraoD sajquja) ubj sajBni ap BsnBo sa anb 'BJjanS bj bjiuo
aSaiojd ísoqoaAOjd sojn^nj ap Bznsjadsa bj noa Bjjodos SBuad s^^na
'8B3JB1 sns b asjBaipap ajopuaijinuad A opaiui jap ojopuBj^qij 'bij
-i^ia bj na A ouans ja ua ajqmoq jb pspijnSas a^ajjo ísasaja^ut soj ap
osonuaq sbui ja 'oÍBqBJ) ja Bioainoj A sauoioBdnooajd sbj ap BpBsad
sbut bj 'Boijjjod bSijjui bj ap BfajB íojipajo ja A opjaraoo J3 uoo sajq
-od soj b jBprijÍB napand A sauaiq sns noa sojnSas uainats as sooij
boj sand 'buiijjoj bj ap sapniíspiA sbj Jofam uaAjansaj as bjj^ ua
ÍBjnajio anbjod 'sopo^ ap u^ioisodsip b 'oood Bas anbnnB 'ojauíp ja
anod anb 'oitpaja jap asBq bj aXn^nsuoa pspijBSaj B^ -oairaouooa ja)
-objbd ap 'opoj 3)ub nos SBpuan^asnoo sssa A 'uBAiaap eojja ap anb
SBiouanaasuo^ sbj na 'sa o)83 'SBiJB)ijpn sauozsj na Z3A bjjo sssq as
nopBpajds b^s^j -(g) sajBui soj ap jo^Cbui ja opBJopisnoo sa 'biiumbub
bj 'o)sando ns anb SBJiuaim 'pBpiunmoa bj A onpiAipui ja BJBd uaiq
omajdns ja sa anb oms 'uaiq nn sa ojos on ooipunf napjo ja oaaj
'(Z) oqosjsp jb auuojuoo
uaiquiB) jtaia anb Btjpuaj onpiAipm 3)ub famas anb ajjans ap 'szjanj
jod o BianjsB jod OBUBuituop A uBiairnodaj oj 'opjanoB ap nsjjpnod
as sajqraoq s^raap soj sopo) sand 'mxauoajd bj ua jiaia Bjjpod aisa
oooduiBj^ *ojnp 'ajqisuasui 'ajqBjaujnAui aiaBiS un sooiESuodns 'ojaaja
ug 'Bpiisnf bj A ^aj bj ap oipara jod aejanajuBín apand ojos Bzjanj
bj osnjonj •(1) BpBjsiB BptA bj anb sopmfjad sajoXBui BiJBÍajBdB saXaj
uis onraoD na BpiA bj anbjod 'oqasjsp J3 oSisuod sbjj Bisa A 'p^paioos

�apoyo versos de Kleobulina y de Aischylos que legitiman la fuerza
y el engaño. Una argumentación por el estilo se repite para las otras
acciones. Esta parte coincide casi totalmente con un diálogo entre
Sókrates y Euthydemo de las Memorables de Xenophonte (1); pero
aquí el propósito es evidenciar a Euthydemo su ignorancia, mientras
que el desconocido sofista quiere demostrar con la relatividad de las
apreciaciones que lo justo y lo injusto "son lo mismo".
En cuanto a las formas de gobierno, se supone sin discusión la
democracia, pero el autor objeta el método de la designación por la
suerte, que le parece "nada democrático" y sostiene que el pueblo
debe elegir a los capaces (2). Pero, ¿quiénes son los capaces de go
bernar? Aquellos que han recibido la educación sofística, que son
capaces de intervenir en un debate dialogado, que saben convencer
al pueblo o a los jueces por medio de discursos eficaces, todo lo cual
implica conocer la verdad y saber juzgar rectamente, es decir, el cono
cimiento de "la naturaleza de todas las cosas^(3).

GORGIAS, LYKOPHRON
Frente a estas doctrinas que sólo admitían el derecho positivo, las
leyes dictadas por la democracia, otros sofistas reanimaron el antiguo
dualismo, que oponía al derecho elaborado por los hombres los prin
cipios fundados en la naturaleza. Pero la continuidad de doctrina era
puramente formal, pues el contenido de los principios fue transfor
mado. Ya no se trata de los plazos de la justicia divina como en
Aischylos, ni del derecho de familia como en Sóphokles, sino que lo
que intenta justificar es el interés del individuo.
Ya Gorgias de Leontini (hacia el 500) que estaba vinculado
a Empédokles, en el final de uno de sus discursos fúnebres, destaca
a la "suave equidad" por encima del "áspero derecho" y contrapone
a la "embarazosa exactitud de la ley" positiva, otra "ley más divina
y universal: decir o callar, hacer u omitir lo debido en el momento
debido" (justamente una definición de la equidad) (4).

HIPPIAS
Con Hippias de Elis el pensamiento de la igualdad aparece cla
ramente y está vinculado a la oposición entre las exigencias de la
naturaleza y las disposiciones del derecho positivo. Este último es el
resultado de un contrato, "lo que los ciudadanos de común acuerdo
han prescrito hacer o prohibirse" (1). Por otro lado, aquellas que son
iguales en todos los países son las "leyes no escritas", que no son obra
de los hombres, porque éstos no han podido reunirse todos en un
mismo lugar para dictarlas (2). Provienen de la divinidad y sus dos
primeros preceptos son reverenciar a los dioses y honrar a los pa
dres (3). Hay que suponer que esta distinción entre leyes escritas y
no escritas coincide con aquella otra de naturaleza y ley que le atri
buye Platón. Según éste, Hippias sostenía como un principio funda
mental de la naturaleza la igualdad y fraternidad de todos los hom
bres. "Varones aquí presentes, os considero a todos parientes, íntimos
y conciudadanos por naturaleza, si bien no por ley, pues por natura
leza lo semejante está enlazado con lo semejante" (4). Los principios
de la naturaleza o leyes divinas son superiores a los del derecho esta
tal. Este es calificado, desfigurando un pensamiento de Píndaros, como
"tirano de los hombres" que opone a la naturaleza su coacción ineluc
table (5), pero que no puede considerarse bueno ni obliga en con
ciencia, desde que a menudo es derogado o modificado por los mismos
que lo promulgaron (6). Sin embargo Hippias no pretendió anular
al derecho positivo, antes bien reconoce que tiene cierto valor, puesto
que reclamó una ley contra la calumnia, llamando la atención sobre
esta laguna de las leyes que, castigando a los ladrones, no pronuncian
pena alguna contra los calumniadores, siendo así que éstos nos roban
la mejor de nuestras posesiones, esto es la amistad; de suerte que la
violencia, aunque perjudicial, es menos injusta que la calumnia, por
que aquélla al menos se muestra al descubierto (7). Parece, por otro
lado, que Hippias sólo reconocía como auténticas leyes no escritas
aquellas que efectivamente eran cumplidas, pues respecto a la prohi
bición del incesto niega que sea una ley divina "porque —dice— veo
gentes que la infringen" (8).

Lykophron, quizá un discípulo del anterior, otorgaba al derecho
un fin puramente exterior: la garantía de una conducta recíproca
justa, pero negaba que pudiera hacer a los ciudadanos justos y bue
nos (5). También negó valor a la nobleza, "su dignidad se basa en
puras palabras" (6), por lo cual lo debemos suponer de tendencia
igualitaria.

(1)Mem. IV, 2, 14.
(2)Diels 90, 7, 1 88.
(3)id. 8, ly.
(4)Plaiíud. ad. Hermog. V. 548. Diels Ir. 6.
%5)Aristot. Pol. T 9. 1280 b 8. Diels fr. 3.
(6)Diels. fr. 4.
— 236

ANTIPHON EL SOFISTA
El sistema en que más clara y enérgicamente se sostiene la opo-sición entre derecho natural y positivo y aquel en que mejor podemos
seguir la conexión de su pensamiento —gracias a algunos fragmentos
relativamente extensos conservados— es el de Antiphon de Atenas.
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)

Xenoph. Memor. IV, 4,
id. IV, 4, 19.
id. id.
Plat. Protág. 337 c d.
id. id.
Xenoph. Memor. IV, 4,
Plutahc. jrag. sobre la
Xehoph. Memor. IV, 4,

13.

m
14.
calumnia en Stob. 42, 10. Diels fr. 17.
19.
— 237 —

�•

— L2Z

•¿I JJ STSIQ 01 'Z

"61 *t "AI '^ovi3¡^¡ 'hjohsx(8)
na DtuiuvjDj v\ ajqot -Bvif •ravim&lt;J(¿)
'H 'f 'AI "^oviayi •Hdotiax(9)
Tí P?(S)
'P a ¿ '^91OJd 'ij(^)
"P! "P?()
•61 '* 'AI Pt(Z)
•I *^ 'AI '-"&gt;Utf^ -HJ0H3X(I)

ap uoqdijuy ap ja sa —sopBAJasnoa sosuajxap
sounü^B b bbtobjS— o;uainiBsnad ns ap uorxauoa bj jrn3as
souiapod jofam anb na janbB ^ OAijisod A [BjnjBU oqoaaap ajina nop^
•odo bj auaijsos as ajnattreaiSjaua ^ bjbj^ sera anb na Enroj^is j^

VISLIOS 13 KOHJIXMV
•(8)wnaSuiJjtn bj anb sajuaS
oaA —aoip— anbjod,, BuiAip a^j Bun Bas anb B^ain ojsaom jap uopiq
-iqojd bj b ojaadsaj sand 'sspijduma uBja ajuaniBAuaaja anb SBjpnbB
SBjuasa on sa^aj SBDiiua^nB otnoo eponoaaj ojos BBiddijj anb 'opBj
oi^o jod 'aoajB^ -(¿) ouaiqnasap ye BJisanm as sonata jv B^anbB anb
-jod 'Binranpo B[ anb B^snfoi sonam sa '[Bioipnfjad anbunB 'BionaptA
Bf anb ajjans ap ípB^siuiB bj sa oisa 'sanoisasod SBjjsann ap jofatn v^
neqoj son so^sa anb tsb opnais 'gaJopBiumnp^a so{ bjjuoo BunS^B Bnad
nBiounuojd ou 'sauojpB^ so[ b opuBS^sBo 'anb eaia[ s^^ ap sunáu^ Bisa
ajqos nopnaiB b^ opnBinB^ 'Bimnnjea b^ bjjuoo Á^^ buti omepaj ^nb
ojsand 'jo[ba ojjaio anaii anb aaono^aj naiq sajuB 'oAiitsod oqoaaap ^
jB[nnB otpua^ajd ou gBiddijj o^jBqina mg -(9) noJB^pamojd o^ anb
somsini soj; jod opsaijipom o op^Sojap sa opnnam b anb apsap 'Bio
-u^^ u^ B^i[qo iu ouanq asjBJaptsuoa apand on anb ojad '(5)
-anpnr npioa^oo ns Bza^jnisn B[ b ánodo anb usaiqmoq so^ ap
otnoD 'soJBpui^ ap oinainissaad mi opnBinSijsap 'opBDiji[BD sa ^ (
-Bjsa oqaaaap pp soj b sajopadns nos s^niAip saXa^ o Bza^jnjBn b[ ap
soidianijd so^ • (^)^aiuBfama8 oj; uoa opBZB[na Bjsa ajiíBfamas o^ Bza^
-BJn;Ba Jod sand 'iía[ iod on naiq is 'Bza^Bjn^Bn jod sonBpepniouoD Á
sonninT 'sajuao^d sopoj b ojaptsuoa so 'sainasaid inbs sauojB^?
-moq so[ sopo^ ap pBpituajBjj A pBp^nSí B[ Bza^jn^Bn v\ ap
-Bpunj oidiauíad nn oraoa Binajsos SBiddtj^ 'ajsa unSag •nojB[(j aÁnq
-ijjb a[ anb ^a^ A Bza^jnjBn ap bjjo B^pnbB no^ apiamoo ssiu^sa on
A SBjijasa sa^a^ ajjua noiannstp Bjsa anb jauodns anb ^bjj •() sajp
-sd so[ b JBJuoq Á sasoip so^ b JBiouaiaAaj nos sojdaoajd sojamiJd
sop sns Á pBpiuiAtp v\ ap nanaiAOj^ • (^) sB^Bjoip ejsd jBSn^ omsim
nn na sopo) asjinnaj opipod neq on sojsa anbiod 'saiqmoq so\ ap
Bjqo nos on anb 'u8Hjiaasa on sa^a^,, 8B¡ nos sast^d eo[ sopo} na sa^nSí
nos anb SB^janb^ 'opBj ojio jo^ *(x)^asjiqiqojd o Jaasq o^ijagajd u^q
opaanaB rniinoo ap sonBpBpnp so[ anb O[,, 'oiBjjnoa nn ap
p sa oraijfn ajsg 'OAnisod oqoaaap pp sanopisodsip sb[ á
bj ap SBi^na^ixa sfj ajjua nopisodo re\ b opepaaniA Bisa Á
-Bp aoaJBdB p^ppnSí B[ ap o^uainiBsnad p si[^ ap SBiddtjj no[)

SVIJJIH

•f ••&gt;} •siaiQ (9)
•e •J| siaia •8 1 08^I "6 I •lo^ -xoxsray (S)
•9 *ji siaiQ ' 8S 'A "*atu^an •p ^at1HT1^ (^)
•sí ^ t '8 'Pí ()
•o 1 *¿ '06 S13IQ (Z)
(I)
•n 'Z *AI

Bionapna^ ap aianodns soraaqap o^ ^no o\ Jod '(9)M8BjqB^d SBjnd
na BSBq as pBptuSip ns?5 'Bza[qou B[ b jo[ba oSan uaiqniBj^ • (g) son
-anq A sojsnf sonBpBpnp soy b jaouq sjaipnd anb BqBSan OJad 'Bjsnf
Baoadpaj Bjonpnoa son ap BtjnBJBg bj :ioua)xa ajuaniBjnd uij nn
oq^aiap ^ BqBS^oio 'joijainB pp o^ndiasip mi Bzmb 'noaqdo^jjí'j
' if) (p^pinha v\ ap uopinijap Bun ajnamBjsnf) Mopiqap
oinamom p na optqap oj jijtmo n jaa^q 'jb^bd o Jiaap :^sjaAinn A
BuiAtp sboi Aa^n bjio 'BAijxsod (tA9\ bj ap pmpaBxa BsozBJBqnia,, b^ b
anodBj^noa A Moqoajap OJadsB,, pp Brapna jod wpBpmba 8ABnsOT ^\ b
BOBjeap 'saaqannj sosonasip sns ap oun ap pnij p na 'sapjopadni^ b
opBjnDntA Bqeisa anb (QOS Ia P^^) raijuoa'j ap SBiSjo^) bj^
•onpiAiptn pp saaajux p sa JBaijijsnf Bjuajuí anb
oj anb oni8 'sa^oqdog na ouioo Bi^iraBj ap oqaaaap pp nr 'so^jíqosiy
na onioo BniAip Bpijsnf B^ ap sozB^d ^o\ ap bjbjj as on bj^ *opBnx
-jojsnBJj anj soidiouiad so[ ap opiuajuoo p sand '^nuoj ajuaraBjnd
Bjca Bnixpop ap pBpmniinoa bj; oaa^ •Bza^.miBU B[ na sopBpnnj soidp
-nijd so^ sajqmoq soj jod opeioqBp oqaaaap ya Binodo anb 'orastjBnp
onSijuB p noJBiuiuBaj sbisijos bojío 'BpBj^omap b^ jod SBpB^aip ^
8B¡ 'OAijisod oqaajap p UBijitnpB o^^s anb SBUiJi^op SBjsa b ajuaa^

MOHHdO^Al 'SVI^H00
'(^)tiSBSoo SB^ SBpoi ap BzapjnjBU b^,, ap ojuainiio
-onoa p 'jroap sa 'aiuauíBjDaJ JsSznC jaqBB A pepjaA bj jaaono^ Barjdmi
jBn^ oj opoj 'saoBDija sosjnasip ap oipam jod eaaanf boj b o ojqand jb
jaouaAuoa naq^s anb 'opBojBip ajBqap nn na jiuaAjaiur ap s^aBdBa
nos anb 'bdiisijos nopsonpa bj opxqpaj nBq anb sojjanby ¿jBuiaq
-oS ap saoBd^o soj nos sanamb? 'ojaj g(^) eaoBdBD soj b JiSaja aqap
ojqand ja anb auaijsoB A KooijBjoomap BpBn,, aaajBd aj anb 'ajjans
bj Jod uppBuSisap bj ap opojam ja Bjafqo jo^iib ja ojad 'BpBJ^omap
bj noisnasip nía anodns as 'onaaiqoS ap bbuijoj sbj b ojuBna ng
-Koui8Tui oj nos,, ojsnfrn oj A oisnf oj anb sanopBpajds
bbj ap pBpiAijBpj bj uoa JBJ^somap aiainb bisijos opponoasap ja anb
SBJiuaim 'BiauBJOttái ns oraap^qjn^ b jBpnapiAa sa ojisodojd ja inbs
ojad í (x) a^noqdoua^ ap sajqDuotuaj^ bbj ap omap^qin^j A sa^Bjijog
ajjna oSojBip un noa ajuauíp^joí ibbo appnroa ajJBd Bjsg; -eanoiaaB
sbjjo sbj BJBd ajidaj as ojiisa ja Jod nopBjnaumSjB bu^ *onBua ja A
Bzjanj bj uBuiiiiSaj anb soj^qosiy ap A Bnrjnqoaj^ ap sosjaA ^d

�Antiphon no era un agnóstico como Protágoras. Si, como es pro
bable, el sujeto del fragmento N. 10 es Dios o el Nous, ahí se atestigua
el alto concepto que tenía de él: "no necesita nada, y no acepta nada
de nadie, sino que es sin límites 7 sin necesidades" (1). Esta autosufi
ciencia e infinitud de Dios contrasta con la pequenez del hombre, que
aunque pretende ser imagen de Aquél (2), tiene una existencia efí
mera, frágil, penosa e irreversible. "La vida es una vigilia de un solo
día, en el que salimos a luz, para dar paso luego a la siguiente gene
ración" (3). "No contiene nada de extraordinario, ni de grande ni de
sublime, sino sólo lo pequeño, débil, breve y mezclado con grandes
dolores"(4). "No es posible repetir la vida, como una jugada en el
tablero"(5). Era el pesimismo tradicional, el cual sin embargo no
mantuvo a Antiphon en los cauces de la moral religiosa, sino que lo
condujo hacia una ética de la utilidad y del egoísmo. Según el testi
monio de Xenophonte, en sus disputas con Sókrates, le reprochaba
a éste su pobreza y sobriedad, que conducen a la desgracia, y su igno
rancia, que se descubre en que no enseña nada que merezca ser
pagado. Para Antiphon la felicidad consiste en las delicias, en la magnificiencia, y el logro de dinero es un buen medio para ellas (6). Y una
confirmación de esta tendencia la hallamos en los fragmentos de su
libro Sobre la verdad, descubiertos en los papiros de Oxyrrinco, que
contienen su teoría filosófico-jurídica. Aquí se afirma no sólo la dis
tinción entre los preceptos del derecho estatal y los de la naturaleza,
sino que se oponen ambos como contradictorios y se censura todo el
sistema de las leyes positivas, incluso el instrumento principal de su
realización, la administración de justicia. Esta crítica pretende demos
trar que el derecho contiene una paradoja, pues admitiendo que su
fin es la justicia, hace ver que no puede realizarla nunca.
Antiphon se enfrenta con aquellos que como Protágoras y Sókra
tes, concebían la justicia como cumplimiento de los preceptos del
estado al que pertenece cada uno (7), mostrando que ese derecho se
halla en oposición con los principios de la naturaleza (8); y, claro
está, éstos son los que valen ante todo. Por de pronto, mientras los
preceptos legales son convencionales y arbitrarios, los de la naturaleza
son espontáneos, innatos y necesarios (9). ¿Cuál es entonces el criterio
de la naturaleza? Es muy sencillo, responde el sofista: "a la natura
leza están sometidos el vivir y también el morir, y en verdad la vida
proviene de lo ventajoso, la muerte, de lo dañoso"(10). ¿Y cuál es el
signo de lo ventajoso y de lo dañoso? Es el juego de los sentimientos
elementales: lo que causa placer y alegría es lo ventajoso, lo que causa

(1)SlIID. á8É7)TO{. DlELS fr. 10.
(2)Phot. ^Eei8éoTaTov. Fr. 48.
(3)Stob. IV, 34, 63. Diels fr. 50.
(4)Stob. IV, 34, 56. Diels fr. 51.
(5)Hahpoce. ávaQiaffai Diels fr. 52.
(6)Xenoph. Memor. I, 4, 1 y 88.
(7)Oxyrh. Pap. XI n. 1364 ed. Hunt. Fragmento 'A, columna 1. Todo en Diels fr. 44.
(8)id. col. 2.
(9)id. col. 1.
(10)id. col. 3.
— 238 —

dolor y tristeza es lo dañoso (1). Con este criterio biológico y hedonista Antiphon va a destacar cuánto el derecho se opone a la natura
leza. Según ésta lo ventajoso es libertad, mientras según las leyes es
"cadena de la natura"(2). Antiphon está ya impresionado por el
exceso de legislación de los estados de su época: "se han establecido
leyes para los ojos, lo que pueden y no pueden ver; para las orejas,
lo que pueden y no pueden oír; y para la lengua, lo que puede y no
puede decir; y para las manos, lo que pueden y no pueden hacer; y
para los pies, a donde pueden y no pueden ir; y para la mente, lo que
puede y no puede desear"(3). Nada de eso es conforme a la natura.
También es opuesto a ella defenderse de un entuerto sin llegar a ata
car, hacer bien a los padres que lo han maltratado, permitir el jura
mento a la contraparte sin usarlo uno mismo, pues en esas acciones
"se sufre más dolor donde hubiera sido posible menos, y menor placer
donde hubiera sido posible más, y se sufre un mal que no era nece
sario" (4).
La diferencia esencial entre ambas especies de principios conduce
a consecuencias importantes. Así, en general, el hombre tratará de
cumplir las leyes si actúa ante testigos, pero si está solo preferirá
seguir a la naturaleza (5). Así, también, el que viola el derecho posi
tivo, recibirá su sanción si actúa en público, pero si obró ocultamente,
no. En cambio, el que viola la ley de la naturaleza recibirá indefec
tiblemente su 'sanción: "aunque quede oculto a todos los hombres,
(para ese) el mal no será menor; y aunque todos lo advirtieran no
sería mayor; pues el daño no descansa en la mera opinión sino en la
verdad" (6).
Antiphon lleva más a fondo su crítica cuando destaca que el dere
cho positivo resulta ineficaz para proteger al individuo. Ni impide
el entuerto, ni, una vez cometido es cierta la reparación. "Primero
deja (el derecho p.) tranquilamente que ocurran el sufrir de la víc
tima y la ofensa del ofensor y hasta ese momento, no está en situación
de impedir el sufrir de la víctima y la ofensa del ofensor. Y, si se
lleva el caso ante los tribunales, ninguna ventaja tiene la víctima sobre
el ofensor. Pues debe convencer a los jueces de que ha sufrido entuer
to, y desea adquirir la idoneidad para ganar el proceso. Pero los
mismos medios los tiene el ofensor si niega"... (7). Por último, Anti
phon quiere mostrar que el derecho no sólo es ineficaz sino injusto
en cuanto quiere realizar la justicia; que los instrumentos mismos
de que se vale el derecho para su aplicación resultan instrumentos
de la injusticia, no accidentalmente sino de modo esencial y necesario.
Si justo significa no causar entuerto ni daño a nadie cuando no se ha
padecido entuerto ni daño, testigos y tribunales ejecutan acciones
injustas. "Necesariamente el testigo, aun cuando testimonie la verdad,
(1)Oxyrh. Pap. XI n. 1364 ed Hunt. Fragmento A, columna 4. Todo en Diels fr. 44.
(2)id. col. 4.
(3)id. col. 2 y 3.
(4)id. col. 5.
(5)id. col. 1.
(6)id. col. 2.
(7)id. col. 6.
— 239 -^ '

�mj stsiq • opX •^ nnl&lt;K&gt; 'V ojoaraaBjj -inng pa

•9 T "Pí(¿)
•Z '[03 -pi(9)
•I I P!(S)
•S 'IOD P!(t)
i Z \oo p¡()
•' 'I03 PT(Z)
*avd -hhaxo(I)

•ff -J| s-isld n opox 'I mnnnios 'y

bj amorapsaj optiBno une 'oSpssj ja ajuaniBijBsaoa^, •SBjsnfui
sauop^B uBjnoafa sajBunqiJj ^ soSpeaj 'ouBp iu ojaanjua oppaped
bij as ou opuBnD aipBU b ouep ni ojjanjua jBsnsa ou boijiuSis ojsnf ig
'oiJBsaaau j jBpuasa opom ap ouis ajuauíjBjuappaB on 'Bppsnfin bj ap
9oiuatnnjj8ui UBijnsaj uops^ijdB ns bjb&lt;1 oqaajap ja ^jba ^s anb sp
sometía sojuamnjjsui soj anb íBiopsnf bj jBzijBaj ajainb ojuBn^ ua
ojsnfut oms zBaiput sa ojos on oqaajap ja anb jbjjsoui aaamb uoqd
-puy 'ompjn joj *(¿) • • -^BSaia is josuajo ja auap so[ soipam somsitu
so[ ojaj -osaaojd j^ jbubS bjb&lt;I pBppuopí bj JmnbpB Basap A 'oj
-^anjú^ opijjns Bi[ snb ap saoanf so[ b jaouaAnoa aqap sanj uosnajo p
aiqos BinpaiA bj anap BfBjnaA BimSnrn 'sajsnnqiJi soj 3jub oseo ja BAajj
as is '^ uosuajo jap Bsu^jo bj á Btnp^iA bj ap aijjns ja Jipadtni op
nopBntis na Bjsa on 'ojnatnotn asa Bje^q A Josuajo jap Bsuajo bj á ^vai%
-oía bj ap Jpjri8 ja UBjjn^o anb ajuauiB[inbuBjj (#d oqoajap ja) BÍap ojainuj,, "u^iDBJBdaj bj euaiD sa opp^moa zaA Bnn 'in 'oiJanjna ja
apidmi t^j 'onpiAipur jb JaSajojd BJBd ZBOijaní Bjjnsaj OAiiisod oq^
-ajop ja anb B^Bjsap opuen^ Bopuo ns opuoj b sbhi BAajj uoqdijuy

(9)PP

bj na ouis uoiaido Bjam bj na BsnBosap on onep ja sand iioÁvva Bijas
on oBjapjiApB oj sopoj anbnns A íjouatn BJas ou jBm ja (asa Bjsd)
'eaaqnioq soj sopoi b ojjiwo apanb anbnnB,, ¡uoi^ubs ns atnamajqr)
-oajapni BJiqpaj BzajBjnjBa bj ap Áa[ bj bjoia anb ja 'oiqniBo n^ *on
'a^uauíB^^noo ojqo-is ojad 'ooijqnd na biijob le upiouBS ns Bjyqiaaj 'oaij
-isod oqaajap ja bjoia anb ja 'uaiqaiBj 'isy •() BzajBjmiBn bj b
BJua^ajd ojos B^sa is ojad 'soSpsaj ajuB Erijas is sa^aj sbj j
ap bjbjbjj aaqinoq ja '[BjanaS na 'isy •sa;uBjjodun eBiauanaasuoo b
aonpuoa soidiouud ap sapadsa SBqmB aajua jBpnasa Bianaaajip

(f)í

-aoan Bja ou anb jbui un a^jns as A 'sBtn ajqísod opis Bjaiqnq apuop
ja3B[d jonam A 'souaui ajqísod opis Bjaiqnq apuop jojop se ni aajns as
sauoioaB sssa na sand 'ouisira oun ojaBsn nis ^jjBdBjjuoo bj b ojuara
-Bjnf ja jpinuad 'opB^BJijBtn n^q oj anb sajpBd soj b naiq jaoBq 'jbo
•b)b b JsSajj uis ojjanjua un ap asjapuajap Bjja b ojsando sa naiqniBj^
•BjnjBn bj b anuojuoa sa osa ap BpB^ -(g^^jBasap apand on Á apand
anb oj 'ajuara bj Bjsd A íji uapand on A napand apuop b 'said soj Bj^d
A ÍJ33Bq napand oa A uapand anb oj 'eouBtn sbj Bjsd A íapap apand
ou A apand anb oj 'Bn^naj bj BJBd A íjio uapand ou A uapand anb oj
'SBÍaJO sbj BJBd ÍJ3A napand ou A uapand anb oj 'sofo soj BJBd saXaj

• 'I -P!(01)
"I "lo -p?(6)
•Z IOD -pj(g)
-1011^ -p t9t -n IX •JTd "huaxo(¿)
•89 i['|'| •JOUI9^(^ 'HdONlX(9)
ZS -jj sima i^o3O^ -hdo^hvh(s)
-ts ^¡ s^aia -9S *6 'AI "&lt;&gt;^S(t)
•OS i¡ siaiQ 9 ' 'AI 'oí^()
^ Jg^J (^)
•01 -i¡ s-raia -SoiU^gp -aiag (I)

anb oj 'osofBjuaA oj sa BuSajB A Ja^Bjd Bsnso anb oj rsajBiuamaja
soj ap oSanf ja gg ¿oson^p oj ap A osoÍBiuaA oj ap ouSis
ja sa jBno jji "(oí)osoííBP J 3P 'aiJanm bj 'osoÍBjuaA oj ap auaiAOjd
BptA bj pspjaA na A 'juoni ja naiqinB^ A Jiaia ja sop^amos nsisa Bzaj
-BJnjBn bj b,, :b^sijos ja apuodsaj 'ojjiouas Anva s^ ¿BzajBJn^su bj ap
oijajuo ja eaDuojua sa JBn^)? '((,) soiJBsaaau A so^buui 'soauBiuodsa uos
BzajBJni^u bj ap soj 'soiJBJ^iqjB A sajBuopuaAuo^ uos sajB^aj soida^ajd
soj SBJjuaint 'ojuojd ap joj -opoj aiuB najBA anb soj uos sojsa 'Bjsa
ojb[0 íA í (8) Bza^BjnjBU bj ap soidpuijd soj noD uopisodo na bjjbij
as oqaajap asa anb opuBjjsora '(¿) onn Bp^o aoan^^jad anb jb opBjsa
jap sojdaaaad soj ap oiuaiarijdmn^ oíaoa Bpijsnf bj UBiqaauoo 'sai
-BJ^[og A sbjoSbjoj^ omo^ anb sojjanbB noo B^uaajua as uoqdijny
•Bounn BjjBzijBaj apand on anb jsa aasq 'Bppsnf bj sa mj
ns anb opuapimps sand 'BÍopBJBd Bnn auapuoa oqaajap ja anb jbjj
-goraap apuaiajd Bopjjo Bjsg •Bpijsnf ap nopBJismimpB bj 'nopBzijBaj
ns ap jBdpuud o^uararujsut ja oenpui 'SBApisod sa^aj sbj ap Binajeis
ja opoj BJnsuaa 38 A soiaojoipBJiuoa otnoa soqniB uauodo 3S anb ouis
'BZsjBjniBu bj 3p soj A [BjBjsa oqaajap jap sojdaaaad soj ajjna uopup
-gip bj oj^s ou buijijb as jnby •Boipunf-ooijoso^ij Bjjoaj ns nauapnoo
anb 'oanuj^xQ ap sojídsd soj na sojjatqnasap 'popusa vj 9-iqo^ ojqrj
ns ap sojuamSBJtj soj ua somBjjBq bj Bpuapuai B^sa ap uopBuuijuoo
bou j^ * (9) SBjja BJBd oipam uanq un sa ojanip ap oj3oj ja A 'Bpnapijiu
-^bui bj ua 'SBpijap sbj ua aisisuoa p^ppipj bj uoqdpuy bjbj -opEá^d
jas Bazajaui anb Bpeu Buasna ou anb na ajqnasap as anb 'BpuBj
-onái ns A 'BiaBjSsap bj b uaanpnoa anb 'pBpaijqos A Bzajqod ns aisa b
Bqsq^ojdaj aj 'saiBxsjog uoo SBindsip sns ua 'ajnoqdona^ ap oiuom
-paaj ja nnSag -omsio^a jap A p^pijpn bj ap sopa Bnn Bp^q ofnpnoa
oj anb oms 'BsotSijaj jbjoui bj ap saonsa soj ua uoqdijuy b OAnjuBtn
ou oSjBqnia nis jBna ja '[BnopipBjj omsimisad ja Bj^ '(g^^ojajqBj
ja na Bp^Snf Bun ouioa 'BptA bj jpadaj ajqísod sa o^,^ '(^)ttsajojop
sapnBjS noo opBpzara A aAajq 'jiqap 'onanbad oj ojos ours 'annjqns
ap iu apuBjg ap iu 'ouBuipjoBJjxa ap Bp^u auspuoa o^j,, •(g)^nopBj
-auaS ainamSis bj b oéanj osBd JBp BJBd 'znj b souiijbs anb ja ua 'Bip

BnáijeajB as iqB 'sno\[ ja o soiq sa QT o'ü ojuamSBjj jap ojafns ja 'a
-OJd sa oraoo 'ig "sbio^bjojj oraoa o^ps^uSB un sja ou uoqdpny

•BjnjBu bj b ánodo as oqaaaap ja ojuBna JB^Bisap b ba uoqdpuy bjsiu
-opaq A oaiSojoiq oijajoo a^sa uo[) • (\) oson^p oj sa Bzajsiaj A jojop

ojos un ap bijiSia aun sa BpiA wjn -ajqísjsAaJJi a Bsouad 'Ji^bjj 'sjaui
-jp Bpnajgixa Bun ansí) '(g) janby ap uaSBtni jas apuajajd anbuns
anb 'ajqmoq jsp zauanbad bj no BjsBJjuoa soiq ap pnjiutjuí a Bpnap
-ijnsojnB Bjsg -(j;)M6apBpi8aoan uis A sajimij uis sa anb ouis 'aip^u ap
spBU BjdaoB ou A 'Bpsu Bjisaaau on,, :ja ap Binaj anb ojdaauoo ojjb ja

oppajqs^sa UBq as,, :Baoda ns ap sopB^sa* soj ap uopejstSaj ap oeaaxa
ja jod opBuoisajdtm vA Bjsa uoqdijuy '(^)MBJniBu bj ap Bnap^a,,
sa sa^aj sbj unüas Bjjuaiui 'pB)jaqij sa oeoÍBjuaA oj Bisa unSag *szaj

�tiene que ocasionar a otro algún daño, y él mismo luego, sufrir un *
daño por lo que él declaró, porque a causa de su declaración como
testigo, el perjudicado por el testimonio es condenado y pierde dinero
o la vida a causa de aquél a quien él no hace ningún entuerto. Por
tanto, ocasiona entuerto al agraviado, porque al que no le hace ningún
entuerto le ocasiona uno, y él mismo experimenta de nuevo uno de
parte del agraviado, porque es odiado por éste, aun cuando testimonió
la verdad. Y no sólo por el odio, sino también porque durante toda
su vida, tiene que andar precavido contra aquél a quien agravió con
su testimonio. De suerte que tiene preparado contra él un enemigo
que, si puede, intentará hacerle un mal... Pero también se muestran
como injustos el juzgar, el condenar y el continuar hasta la ejecución;
• pues lo que aprovecha a uno perjudica al otro.. ."(1).
Inspirado en su principio biológico-hedonista, Antiphon critica
las desigualdades sociales y propugna un igualitarismo radical, que
comprendía a todos los hombres, no sólo a los griegos, y alcanzaba
a todas las relaciones, no sólo a la relación política. Así debemos enten
der los términos amplios y generales de su escrito. "A los que des
cienden de padres distinguidos los respetamos y honramos; en cambio,
a los que no son de casas distinguidas no los respetamos ni honramos.
En esto nos comportamos recíprocamente como bárbaros, pues por
naturaleza hemos sido creados todos iguales en todos los respectos,
así bárbaros como helenos. Esto se infiere de una consideración de las
cosas necesarias por naturaleza a todos los hombres. Todas éstas hay
que conseguirlas de la misma manera, y en ninguna de ellas nos dife
renciamos ni como bárbaros ni como helenos. Pues todos respiramos
el aire por la boca y la nariz y &lt; comemos todos con ayuda de las
manos"&gt; ... (2) (3). El papiro no es más legible, pero el pensamiento
del sofista parece descubrirse con suficiente claridad. Todas aquellas
cosas que todos necesitamos por naturaleza deben pertenecer también
a todos igualmente; así como con él aire que respiramos, así también
con los alimentos, vestidos, etc. No tenemos ningún derecho a suponer,
sin embargo, que el autor propusiera el comunismo. Más bien, el
hecho de que Aristóteles no lo mencione entre los reformadores o
autores de constituciones, indica que su pensamiento quedó quizá en
cierta indeterminación. De todos modos Antiphon (e Hippias como
hemos visto) sentó un principio osado, que iba mucho más allá de
la igualdad democrática vigente y que implicaba un desmoronamiento
de los supuestos sociales e internacionales de los estados griegos.

THRASYMACHOS
Las teorías de Hippias y Antiphon, aunque censuraban al dere
cho positivo, le suponían, por lo menos en la intención del legislador,
la dirección hacia lo justo. Thrasymachos va a discutir precisamente
la buena fe, diríamos, de los que dictan el derecho, presentándolo
(1) Oxyrh. Pap. XV. 120 pap. 1797.
"(2) El paréntesis es reconstrucción de Diels.
(3) Oxybh. Pap. n. 1364, fragmento B.

como un instrumento de sometimiento mediante una mistificación.
Personalmente creía en la tradicional idea de la justicia, pues la
considera, siguiendo la escala de Hesíodo como "el mayor de los
bienes de los hombres"(l). Pero precisamente esta alta idea que de
ella tenía lo había desilusionado de los dioses y de los hombres. De los
dioses, porque no se preocupan de que ella reine entre los hombres
—lo que implica que negaba la providencia—; de los hombres cabal
mente porque no la cumplen (2). Teniendo en cuenta este antecedente,
cuando nos acercamos a la teoría que Platón pone en boca de este
sofista, hemos de entenderla,.no como exposición de su punto de vista
propio sobre la justicia, sino como la revelación que hace un conoce
dor avisado de las motivaciones reales que dirigen a los gobernantes
y de los hilos ocultos con que éstos tratan de dominar a los estados.
Lo justo y la justicia que va a definir y explicar Thrasyniachos no son
otra cosa que el derecho positivo mismo. Su tema es el mismo de
Protágoras: las normas establecidas por las leyes del estado. Pero su
interpretación es radicalmente distinta. Mientras el sofista de Abdera
establecía una unión esencial entre derecho, comunidad política y
democracia, y le adjudicaba en consecuencia un alto valor, el sofista
de Kalkedonia definía lo justo como interés o ventaja del más fuer
te (3). Pero el más fuerte no física sino políticamente. En los estados,
así sea su forma monárquica, aristocrática o democrática, los más fuer
tes son los gobernantes y éstos hacen las leyes en provecho suyo.
Una vez hechas, declaran que la justicia para los gobernados consiste
en cumplir esas leyes. Y así "en cada estado, la justicia no es sino el
provecho de aquel que tiene en sus manos la autoridad y es por ende
el más fuerte". Para Thrasymachos, pues, en el estado hay algo más
esencial que las formas de gobierno. Las diferencias entre monarquía,
aristocracia y democracia son pequeñas ante la bilateralidad estruc
tural de gobernantes y gobernados, dominadores y dominados que en
definitiva es la de explotadores y explotados (4). Al proclamar luego
que las leyes dictadas en su provecho son la justicia para los domina
dos, los dominadores emplean un engaño, consistente en la equivocidad
de los términos que continúan teniendo para la masa su sentido tra
dicional. De este punto de vista la actividad del explotador es injus
ticia y en la argumentación que sigue está supuesta esa equivoci
dad (5). "...El hombre justo está siempre en inferioridad respecto
del injusto. Ante todo, en las convenciones en que se asocian el uno
al otro, nunca encontrarás, al disolverse la sociedad, que el justo haya
ganado.. ., al contrario, ha perdido; luego, en los negocios públicos,
si hay que pagar contribuciones, el justo, a igualdad de bienes, con
tribuye más, el otro, menos; si se trata de recibir, uno no obtiene nada,
el otro, mucho. Si uno y otro ejercen algún cargo, el justo está seguro,
si no sufre otro perjuicio, de descuidar sus asuntos domésticos, porque
(1)
(2)
(3)
(4)
&lt;5)

— 240 —

Hesmías in Plat. Phaedr. p. 239, 21. Diels fr. 8
id. id.
Plat. de rep. 338 c y es. Diels fr. 6 a.
Plat. id. 343 c.
id. id. 343 d y m.
— 241 —

16

�—m—

• 9 -jj siaia •— i
•8 -JJ

"I? '6Z -d

•m I p ^t "P! P?
* ^ P! -iv^d

(S&gt;
(t)

— OtZ —
•g
•*l'!a aP

()
Tí P!
'V&gt;íd "J

(Z)
(I)

anbjod 'soaijsaraop sojunsB sns jBpmosap ap 'opmfjad ojio ajjns ou is
'o-inSas Bjsa ojsnf ^a 'oSjbo un^jB uaoaafa oj^o ^ oun ig -oijjnui 'ojjo js
'epen auaijqo ou onn 'jrqpaj op bjbjj ^s ib ^ sonata 'oj^o ja 'sbth aXnqiJj
-noo '^anaiq ap pcpjBnSí b 'oisnf ja 'sauopnqiJiuoa je^ed anb ^Bq re
'soaijqnd sopoáau eo[ us 'oSanj í opipjad Bq 'oijbjíuoo jb ' • • • opcueS
B^ícq ojsnf ja anb 'pspapos bj asjaAjostp jb 'sejbjjuoouo Bounu 'ojjo p3
oun ja UBiaosB as anb ua sauopuaAuoo bbj ua 'opoj a^uy -ojsnfut jap
ojoadsaj pBpi^oijajuí ua ajdmais Bjsa ojsnf sjquioij 13'"',, '(S) p^p
-poAinba ^sa Bisandns Bisa anSis anb uoi^eiuamn^jB b¡ ua A Bpii
•snfui sa JopB^o[dxa pp pBpiAijaB b^ bjsia ap ojund ajsa 3q -^uopip
-bjj opijuas ns bsbui bj BJBd opnaiuaj UBtiupuoa anb souruuai soj ap
pBppoAinba b[ ua a^uajeisuo^ 'ouBgua un uBa^duia sajopBurniop so[ 'sop
-BUiuiop so^ BJBd Bppsnf bj nos oqoaAOjd ns ua SBpBjoip saÁaj sbj anb
oSan^ jBmBpojd [y ' (f) sopB^ojdxa A sajopB^o^dxa ap b¡ sa BAijintpp
na anb sopBuimop A sajop^uimop 'sopBUJaqoS A saiuBUJaqo^ ap
-anJisa pBpi[Bja}B[iq bj ajus SBuanbad uos BpBJOotnap A Bp
'Bjnbjeuom aj^ua e^pusjajip ^j 'ouJaiqoS ap sbuijoi sbj snb
8bui oSpj Avv[ opB^sa p us 'ssnd 'soqDBinXsBjqjL bjb^ *M3jJ3nj sbui {3
apua aod sa A pspiJoinB bj soubui sns ua auat; anb janbs ap oipaAoad
p ouis sa ou Bppsnf bj 'opBjsa Bp^a us,, jsb j^ -sa^aj SBsa jijduin^ ua
ajstsuoo sopBiuaqo^ soj Bj^d Biopsnf bj anb UBJBjaap 'sBqaaq Z3A buj^j
•ojíns oqoaAOJd tía sa^aj sbj uao^q so^ss A saiuBujaqo^ soj nos saj
-janj SBin soj 'B3i]BJ3ouiap o BouBjaojsiJB 'BoinbjBuora butjoj ns Bas isb
soj ug •ajuauíBoijqod ouis boisij ou a^janj sbui js ojaj -(g) ai
sbui jap bíb)U3a o sajaim oraoD oisnf oj Biuijap Biuopd^jjB^j ap
B^SIJO8 J3 'JOJBA O1JB UT1 Bpuan338UO3 U3 BqBDipnfpB 3J A 'BpBJ3OUiap
A BDijqod pBpiunmoa 'oij^ajap ajjua jBpaasa uoiun sun Bi^ajqBisa
Bjapqy ap bjsijos ja gBj^uaij^ 'B^uiisip ajuatn^BoipBJ 83 nop^jajcljajui
ns ojd^ -opBjsa jap sa^aj sbj Jod SBppa^qBjsa sbuijou sbj :sbjo^bioj^[
ap oinsini ja sa Biuaj ng -orasini oAijieod oqaajap ja anb bso^ bjjo
uos ou soqoBOLÍsBjq^ js^ijdxs A jiuiiap b ba anb Bp^snf bj A oisnf &lt;yj
•sopBjsa soj b jBuiuiop ap ubibj; so^sa anb uoo soijnao sojtq soj ap X
saiuBUJaqo^ soj b uaSiJip anb eajBaj sauop^Ai^om sbj ap opEsiAB jop
•330U03 un 33Bq anb u9pBj3A3J bj oraoo ouis 'BiopsnC Bj ajqos oidoad
bísia ap o^und ns ap uopisodxa ouioo ou'Bjjapuaiua ap somaq 'bistios
3)83 ap BDoq ua auod u^jsjj anb Bjjoai bj b sotuBaaaoB son opuBno
'ajuapaoa^uB ajsa bjuana ua opuaiuaj^ • {^) uajdmna bj ou anbjod ajuara
-jBqBD eajqmoij soj ap i—BpuapiAOjd bj BqBSau anb Bat^dxui anb oj—
sajquioq soj aajua aupj Bjja anb ap UBdnaoajd 38 ou anbjod 'sasoip
soj aQ -sajqmoq soj ap jÍ sasoip soj ap opBuoisnjisap Biq^q oj Bina; Bjja
ap anb Bapi b^jb Bjsa ajuauíBspaad oja,j ' (\)^sajquioq soj ap sauaxq
soj ap lol^m ja,, oraoo opoisajj ap BjBasa bj opuamSis 'Bjapisuoa
bj sand 'Biapsnf bj ap Bapi jBuopipBJi bj ua Bjaja ajuara^uosjaj
Bun ajuBtpara ojuairaijaraos ap ojuaranjjsui un oraoo

¿6¿I

OZI

(3)
(I)

ojopuBiuassjd 'oijasjsp ja UBjaip anb soj ap 'soraBiaip 'aj Buanq bj
ajuaraBSioaad Jijnasip b ba soqaBui^SBJijj^ *oisnf oj BpBq uopasjip b^
j pp nopuajur bj ua sonara oj jod 'uBjuodns aj 'oAijisod oq^
jb UBqBjnsuao anbunB 'noqdnuy A ssiddijj ap sBTJoa} sb^j

SOHDVKASVHHX
eopB^sa soj ap sapuopBnaajur a sajspos sojsandns soj ap
ojnairaBuojorasap un BqBaijdun anb A ajua8iA B^ijBJOouiap pspjBn^í bj
ap bjjb 8Bra oqonm Bqi anb 'opBso oidpuud un pinas (oisia soraaq
oraoa sBiddijj a) uoqdijtry eopom sopoi 3q 'uopeuinuaispui Bjjap
na Bzmb opanb ojuairaBsnad ne anb Bojpui 'sauopnjijsuoa ap sajo^nn
o sajopBuuopj boj aajna auopuara oj ou sajaioisijy anb ap oq^aq
ja 'uaiq 8Bj^^; 'omsnmmoa ja Bjatsndojd jojnB ja anb 'oJBquia urs
'jauodns b oipajap un^uru soraauaj o^j -oja 'sopnsaA 'sojuarai[B soj uoa
uaiqraBj isb ^souiBjídsaj anb 3jib J3 uod oraoo jsb ís^uarajBnSí sopo} b
uaiqiuBj jaaauajjad uaqap BzajBjn^BU jod soraBjisaoan sopo; anb sbsoo
SBjjanbB SBpoj^ 'p^pijBja ajuoioTjns noo asjijqnosop aaajsd bjsijos jap
ojuatraBsnad ja ojsd 'ajqíSaj sbui ea ou ojíd^d jg • (g) (^) • • • &lt;M8onBui
8Bj ap Bpn^B uoa eopoi soraaiuoo &gt; A zijbu bj A Booq bj jod 3jtb ja
soraBJídsaj sopoj san^ -souapq oraoa tu sojBqjsq oraoo ra somBpuaj
-ajip son SBjja ap Bunáuiu ua A 'BiauBra Braenn bj ap eBjjtnSasnoa anb
^bij SBjsa SBpoj, "sajqraoq soj sopoi b BzajBjn^Bu jod SBiJBsaaan sbsoo
sbj ap uopBjapisuoa Bun ap ajaijuí as ojs^ -souapq oraoo sojsqjBq isb
'sojoadsaj soj sopoj ua sajBnSí sopoj sopBaao opis soraaq BzajBjn^Bu
jod sand 'soJBqj^q oraoa ajuaraBoojdjoaj somBjjodmoa son ojso u^
•soraBjnoq iu soraBjadsaj soj ou SBpmui^8ip sbsbo ap uos ou anb soj b
'oiqraBa ua ísoraBinoq A soraBjadsaj soj sopmSuijsip sajpsd ap napuap
-sap anb soj y,, 'ojuasa ns ap sa^BjauaS A soijdmB somrajaj soj jap
-uajua soraaqap isy 'Bai^ijod uopBjaj bj b ojos ou 'sauopBjai sbj SBpoj b
BqBzuBajB A 'soSaiaS eoj b ojos ou 'sajqmoq soj sopoj b Bipuaadmoo
anb 'jBoipBi ouisijBjijBnSí un BuSndojd A sajBpos sapBpjBnSisap sbj
boijijo uoijdijuy 'Bjsiuopaq-oaiSpjoiq oidpuijd ns ua opBJjdsuj
"(l)í* * "OJl IB Boipnfiad oun b BqaaAoidB anb oj sand
íuopnaafa bj Bjssq JBnmjuoa ja A jBuapnoa ja 'JB¿znf ja sojsnfui oraoo
ubj^sanra as uaiqiUBi oja^ • • • jbui un ajjaoBq BJBjuajut 'apand is 'anb
oStraana un ja Bjjuoa opBJBdajd auan anb aijans aQ -oiuoraiisaj ns
uoa ^iabjSb uamb b janbB bjjuoo optABoajd JBpus snb auaij 'BpiA ne
Bpoi ajuBjnp anb jo d uaiquiB) ouis 'oipo ja Jod ojos on j^ -pspjaA bj
oiuoraijsaj opusna um? 'ajsa jod opstpo sa anbjod 'opbiabj^b jap ajJBd
sp oun OAann ap Bjnannjadx^ omsira ja A 'oun Bnoissao aj ojjan^ua
nnSuiu aaBq aj ou anb jb anbjod 'opsiABj^B jb ojjaniua buoibboo 'oihbj
joj 'oijanjua nnSntn aoBq ou ja nainb b jsnbs ap Bsn^a b spiA bj o
ojaurp apjaid A opsuapuoa sa oiuorapsaj ja Jod opBoipnfjad ja 'oStjsaj
oraoa n^pBiBjoap ns ap Bsn^a b anbjod '^jBjaap ja anb oj jod ouep
un JiJ^ns 'oSanj orasira ja A 'ouBp unSjB ojio b jbuotsboo anb auaij

�no puede ocuparse de ellos, y de no ganar nada en lo público, por
que es justo. Además, se hará enemigos de sus parientes y conocidos,
por rehusarse a servirlos en perjuicio de la justicia. Todo lo contrario
para el hombre injusto... Pero el medio más fácil para que te des
cuenta, es llegar a la injusticia más acabada, la que instala al hombre
injusto en el colmo de la felicidad, y en el colmo de la desgracia al
que es víctima de la injusticia y no consentiría en practicarla; hablo
de la tiranía, que no se apodera del bien ajeno poco a poco, sino que
lo invade de un solo golpe por fraude y violencia, sin distinguir entre
lo sacro y lo profano, entre lo público y lo privado. Si un hombre es
sorprendido cometiendo cualquiera de esas injusticias, se lo castiga
y se lo cubre de los más sangrientos oprobios... Al contrario, cuando
un hombre no contento con tomar los bienes de los ciudadanos, los
reduce a servidumbre, se lo llama feliz y afortunado, porque si se
censura a la injusticia no es por temor de practicarla, sino de pade
cerla. .. .. .la injusticia, llevada a un grado suficiente, es más fuerte,
más digna de un hombre libre, más regia que la justicia"...
De ahí naturalmente una desvaloración del derecho. La justicia,
entendida como conducta de los sujetos según los dictados de la auto
ridad, poco falta para que Thrasymachos la declare un vicio; se con
tenta con llamarla "una tontería generosa". Es la injusticia, cercana a
la virtud, la que constituye la cordura (1).

KRITIAS
La teoría del engaño de Thrasymachos encontró una ampliación
osada en un pensamiento que lanzó Kritias, el pariente de Platón y dis
cípulo rebelde de Sókrates, el más insaciable e iracundo de los treinta
tiranos (2), pero buen conocedor de la historia y de la política (3).
Como Thrasymachos, Kritias es un decepcionado de la justicia de los
hombres. En su drama Tenues hacía exclamar a uno de sus personajes:
"Ah, ya nada justo vive en la raza actual!"(4). Esta añoranza parece
implicar una valoración positiva del derecho. Entretanto, en otra obra,
en su drama satírico Sisyphos, Kritias lo presenta bajo una luz desfa
vorable que, indirectamente, tiende a desacreditarlo y a minar su
vigencia. El derecho, que fue instaurado para suprimir el estado de
fuerza y garantir la realización de la justicia, fracasaba en su fin
cuando las trasgresiones se hacían ocultamente. Entonces fue inven
tada la religión como medio de intimidación al servicio del derecho.
"Como las leyes les impedían cometer violencias públicamente, pero
las cometían ocultamente, entonces, me parece, un hombre astuto y
prudente inventó para los mortales el temor a los dioses, para que
hubiera un medio de atemorizar a los malos aun cuando en secreto
hicieran o hablaran o pensaran algo"(5). Así se daba un doble golpe
(1)Plat. id. 348 d.
(2)Xenophon. Memor. I, 2, 12 y .,
(3)Plat. Tim. 20 a.
?(4) Stob. III, 2, 15. Diels fr. 12.
(5) Sext. odv. math. IX, 54. id. fr. 25.
— 242 —

a la vez contra la religión y contra el derecho, descubriendo a la una
como un engaño de hombres hábiles y al otro como sospechoso por
apoyarse en tal invención. Ambos son humanos, demasiado humanos.

PHALEAS E HIPPODAMOS
Junto a los intentos de justificación o de crítica del derecho y el
estado, surgieron también ensayos de reforma que querían sustituir
el orden vigente por otro nuevo. Sin duda que la Hélade había tenido
grandes legisladores que habían echado las bases de estados florecien
tes. Junto a los tan conocidos Lykurgo y Solón están aquellos otros
mencionados por Aristóteles: Minos, Zaleuco, Charontas, Philolaos el
corintio, etc. Pero ahora se trata de particulares que, sin encargo de
ninguna ciudad, motu propio se ponen a construir in mente una co
munidad política que responda a las exigencias de los valores por
ellos reconocidos. Las convulsiones políticas habían hecho meditar a
algunos sobre el problema hasta llegar a la raíz. Parece que fue
Phaleas el primero que sostuvo que esta raíz se hallaba en la región
económica, en la regulación de los bienes. Era de Chalkedonia y, por
tanto, compatriota de Thrasymachos, que, como vimos, había redu
cido la diferencia de gobernantes y gobernados a la de explotadores
y explotados. Pero no podemos, pues nos faltan datos, establecer
relación cronológica o de dependencia entre ambos. Lo único que
sabemos de él es lo que Aristóteles nos relata (1): que Phaleas soste
nía que todos los ciudadanos del estado deberían disfrutar de bienes
iguales, refiriéndolo a la posesión de tierras; que esta igualdad era
más fácil de alcanzar en una colonia que en un estado antiguo, y que
el medio más rápido sería que los ricos dieran dotes de matrimonio,
renunciando a recibirlas, y que los pobres, a su vez, pudieran acep
tarlas sin obligarse a darlos.
Era un proyecto no sólo unilateral sino tan escaso en su propio
tema que ni siquiera establecía en qué cuantía se establecería la
igualdad, puesto que ésta tanto existe en lo poco como en lo mucho.
Más completa fue la construcción que ideó Hippodamos, un ar
quitecto de Mileto, que concibió las calles en línea recta, proyectó la
disposición del Pireo y lo unió a Atenas en la época de las guerras
del Peloponeso (2).
Este excéntrico melenudo, que presumía de conocer la naturaleza,
imaginó un estado ideal que contenía quizá muchos detalles, pero del
cual no conocemos más que los rasgos más salientes, trasmitidos por
Aristóteles. Suponía una población de 10.000 ciudadanos, que, tenien
do en cuenta las necesidades fundamentales, dividía en tres clases:
labradores, artesanos, y guerreros. Las tierras eran divididas en tres
partes: la particular destinada a los labradores, la pública para los
guerreros y la sagrada para el culto. Los artesanos carecían de tierras.
(1)Pol. B 7. 1266 a 36 y M.
(2)Aristot. Pol. B 8. 1267 b y H 11. 1330 b 21. La época resulta de la combinación de
Schol. Abistoph. Equ. 327; Stbab. XIV, 654 y Diod. XIII, 75.
— 243 —

�"SI 'IIIX aoia
ap noptnnqmoo j p np^ai iraods

tS9 'AIX ••vbis ¡IZ 'nb3 HaoisiHy "toros
-\z q 0I 'II H L 119ZI "8 H "í0^/ MO1SIHV (Z)
• ^ 9 B99ZX ¿ g •;&lt;&gt;,/ (i)

•sBja^ij ap UBtoajBa soubs9jjb so^ *oijn ja bjbcI ^pcjSes bj ^ soaaxianS
boj Bjcd Boijqnd bj 'ssjopBjqsj soj b BpBuiisap jBjnoiiJBd bj :sajjBd
8311 U3 8BP!P!AÍP UBJ3 8BJJ31J 8B^ *8OJ3JJ3n^ A 'SOUBSaiJB '83JOpBJqBJ
:sa8Bp 89jj n^ BjpiAip 'sajBniauíBpunj sapspisa^au sbj Bnaono n^ op
-uaiuai 'anb 'souBpBpnp OOO'OI 3P uopBjqod boti Biuodng •sajaiojsijy
jod sopuiuisBjj 'sa^usijBS sbui soásBJ soj snb sbui souiaaouoo ou jBno
jap ojad 'sajjBjap soqanuí Bzinb Biu^^uoa anb JBspi opB^sa un outáeini
bj jaaouoa ap Bjiunsaad anb 'opnuajaui oaujua^xa a^sg;
•(^) osauodoja^ jsp
jjanS sbj ^p saods bj na seu9^y b oían o{ ^ o^aij ^p uopisodsip
B^ o}39Aoad 'Bioaat Baai[ na sa^BO sb^ otqpno^ anb 'ojajij^j apb
-jb un 'soraBpoddxji oapi anb uoioanaiSuoD b^ anj Bj9[dmoa
•oqonra o{ na ouioo o^od o( na a^sixa o%ws% b^s^ anb oisand 'p
B[ BiJ939[qBj89 a^ BijuBna 9nb na Bi^a^qe^sa Bjainbis tu anb bui9j
oidoíd ns ua ogBasa ub^ onis pja}B^inn opps ou o^ooAojd un
•Bo^Bp b aejBSijqo me
-da^B UBjaipnd 'Z9A ns b 'ggjqod 8O^ anb Á 'SB^iqpaj b opuBpunnaj
'oiuouiij^bui ap s^iop UBj9ip 8O3U so|^ 9nb Búas opidBJ 8Bm oipam ^
^nb A 'onáuuB opBisa un ua anb emo^oa Bun U9 jbzub3[b ap fpBj sbui
BJ9 psppn^í eisa anb iSBi^^ii ap n^ieasod b{ b o^opuauípj 'sg^níái
89U9iq ap jejnjjsip a^uaqap opBjsa pp souepBpnp so[ eopo^ anb biu
-31808 SBa^i^^ anb : (\) B^Bpj son s^pjojsijy anb o\ sa p ap somaqBS
anb ODiun oq 'soqun? 3Jiua spuapuadap ap o BaiSojoucio nop^pj
jaaa^qBisa 'soiBp ub^^bj son sand 'eouiapod ou o^a^ "sopBio^dxa Á
89jüpBiO[dxa ap b^ b sopBuisqo^ A sa^uBuiaqoS ap spuajajip b^ opp
-npai BiqBq 'soiuta omoa 'anb 'soqoBoLÍSBjqj^ ap Biou^edmo^ 'ojubj
jod 'i Biuop95^[Bq^ ap Bj^ -eauaiq so\ ap uop^^n^aj b[ ua 'Botuiouo^a
upi^aj n\ ua eqB[^q as zibj b^9 anb OAn^sos anb oiamud p SBapq^
anj anb 009jbj 'zibj b^ b jb^^^ BisBq Bma^qojd p ajqos souná[B
b JBiipam oq^aq UBiq^q SBoiij[od 89uoTS[nAUoa w^ 'eoppouoaa^ eo^p
jod S9J0JBA soj ap 8Bpua^ixa sbj b Bpuodsaa anb B^ptjod pcpiunuí
-oo Bun ajuatu in JinJisuo^ b uauod as oidoud n%oui 'p^pnp buti^uiu
ap oSjbou9 uis ^anb eajBpnapjBd ap b^bjj as Bjoqs oía^ *^)a 'ouuijod
p soEpD^q^ 'SBjuo.req;^ 'oana^^ 'somj\[ :8ap^ojsijy jod sopBuopuaui
soj;o so[[anbB ueiea uo[og A o?&gt;\w*\hr\ sopioouoD ubi %o\ b o^unf -sai
-napajo^} sopsisa ap sas^q sbj opsqaa UBiq^q anb sa^opB^siSa^ sopusjS
optuaj Biq^q apepjj b^ anb epnp uig 'OAanu ojjo aod a^uaSiA uapjo p
jmiíjsns uBjjanb anb Btnjopj ap soXbsu9 uaiqmei uoaaiSjns 'op
p A oipaiap pp bdijtjd ap o uopBoijiisnt ap so^uaim so^ b ojunf

a syaivHd
•souBumq opeiSBUiap 'souBumq uoe Boqtuy ^uopu^Aui \e\ ua
jod osoqaadsos ouioa oijo \e A sa^iqBq saiqmoq ap ouBua un omoo
Bun B^ b opu^iiqnasap 'oq^a^ap p bj^uo A uoi^ipj ^\ bjjuo^ Z9A b^ b

•&lt;Sl '^i -P!'XI '^'01" •"P" "-"^^s (S)
-si 'z 'ni 'o^s (^)
•n i. z\ 'z 'l -imuay^ noHdOüax (Z)
P? "iTld (I)
aiqP un Bq^p as jsy -(g)^oSp UBJBSuad o UBJB¡qBq o
OJ9J398 us opuBna unB so[Bin so[ b jBziJomaiB ap oipaui un Bjaiqnq
anb BJBd 'sasoip so[ b joiu9j p sajBjjoin 8O[ Bjed ojuaAui a^uapnjd
A ojnjsB ajqmoq un 'a^ajBd ara 'saauo^ua 'aiuatuBipiao uBi^auíoo ev\
ojad 'aíuauíBoi^qnd SBpuajotA j^jguioD uBipadmi sa[ sa^a^ sb^
•oqaa-iap pp optAJas [B uopBpimpui ap oipora oraoD u^i^ipj b^
-uaAui anj sgonoiu^ • •a^uaniBí^nao UBjaBq as sauoisajSssjj sb^ opuBno
uij ns ua BqBSB9EJj 'Bprjsnf bj ap uopBzip^ai B[ jijubjb3 A Bzianj
ap opBisa p jiuzudns BJ^d opBJnB^sm anj 9nb 'oqaajdp jg 'S
ns JBinra b A o^JB^ipajaBsap b 9puop '9ju9iuB}oaaiput 'anb
-Bjsap zn^ Bun ofsq Bjuasajd oj sbijij^; 'soyd^stg ooijijes BuiBjp ns ua
'Bjqo bjio ua 'oiuB^aijug 'oqaa^ap [ap BAiiisod uoi9Bjo[ba Bun jBo^drai
333 JBd BZUBJOUB B^S^ • (f) w¡[Bn^DB BZBI B^ U3 3AIA OJSnf BpBU ^A 'qy,,
:safBuosiad sns ap oun b JBuiBpx9 Bio^q sauwaj; BuiBip ns u^ -sajqnioq
8O[ ap Bpiisnf bj ap opsnopda^ap un sa sbi^ij^ 'soq^BuijCsBjqj^ ouio[)
•(^) Boij^jod bj ap A Biio^siq bj ap jopaoouoo uanq ojad '(^) boubjii
Bjupj^ soj ap opunaBJi a ajqBpBsui sbui p 'sg^BJ^jog ap appqaj ojndi^
-Sip A UOJBJJ 3p 9}U9IJBd Ja 'SBIJIJ^ OZUBJ 3nb O}U9IIUBSU9(1 Un Ua BpBSO
uopBijduiB Bun oj;no9U9 soqoBuiksBjq^ ap oubSu^ jap Bijoaj b&gt;-[

SVIIIH^
•(•[) Binpjoo bj ainjijsuoo anb bj *pniJiA. bj
B BUB0J3D 'BpiJSnfm BJ 6g •ttB8OI9U9^ BIJ3UIO} BUn,, BJJtBUIBJJ UOO
-uoa as íopiA un ajBj^ap bj soqaBui^sBjq^ an^ BIBd B^[BJ o^od 'p
-o^nB bj ap sopBj^ip soj uná^s so^afns boj ap B^anpuoa oraoo
vj 'oqasjap jap uopBJOjBAsap Bun siuauqBjniBu iqB aQ
• • • ttBi3U8nf bj anb BiSaj sbui '^jqij 3jqmoq un ap BuSip sbut
SBui sa 'sjuspijns opBjS un b BpBASjj 'Bppenfui bjbjjs^
-apsd ap 0UT8 'B[JBon9Bjd ap lomai Jod es ou BppsnfuT bj b Bjnsuaa
38 18 anbjod 'opBun^jojB A zijaj butbjj oj as '3jqumpiAJ38 b 3^npai
soj 'souBpBpnp soj ap sauaiq soj jbiuo; uoa o^u^juoD ou ajqnioq un
opuBna 'oiJBJjuoa jy • • -eoiqojdo 8oju9ijSub8 sbui boj ap ajqno oj as A
B^ijeBO oj 38 'SBpijsnfui 8BS9 ap BJ9tnb[Bno opuaiismo^ opipusjdjos
sa ajqníoq un ig 'opBAijd oj A oaijqnd oj 9JJU9 'ouBjojd oj A ojobs oj
axiua jin^ui^sip uis 'spuajoiA A apn^jj lod adjo3 ojos un ap apBAui oj
anb ouis 'oaod b oaod ouaÍB uaiq jap BiapodB as ou anb 'biobjt^ bj ap
ojq^q iBj^B3i^3Bjd na Bjjiiuasuoa ou A Bpi^snfur bj ap Btnij^jA sa ano
jb BpBj^sap bj ap OIUJO3 ja ua A 'psppijaj bj ap omjo^ ja ua ojsnfin
ajqmoq jb bjbisui onb bj 'BpBqBaB sbui Bpiisn^ui bj b jb^9[[ sa 'B
sap aj anb BJBd jpfj sbui oipam ja oja^ •••oisnfm sjquroq J3
ouBJluo^ oj opoj^ -Bpijsnf bj ap opmfjad ua sojjiaj38 b aejBenqsj jod
'soppouoo A ss^uaiJBd sns ap so^imaua Bjsq as 'sBuiapy •o^snf sa anb
-jod 'oaijqnd oj ua BpBU jbubS ou ap A 'sojjs ap asjBdnoo apand ou

�El gobierno era elegido por las tres clases y la crítica de Aristóteles
hace suponer que también las tres lo integraban. Tenía como funciones,
además de la administración del estado, la cura de los intereses de
los extranjeros y de los huérfanos. Dividió las leyes penales en tres
clases, de acuerdo a los motivos que según él originaban las contiendas:
injuria, daño y homicidio. Instauró un solo tribunal supremo formado
por ancianos elegidos. Los jueces no debían fallar por bolas sino por
medio de una tablilla en donde podrían establecer la absolución, la
condena lisa y llana o con atenuantes, haciéndolo constar. Establecía
también una ley destinada a fomentar el progreso, según la cual se
otorgaban honores a aquel que descubriera algo útil al estado. Es in
teresante notar el predominio que en toda esta concepción tiene el
número tres, lo que es un indicio del pitagorismo del autor. Por otra
parte, Platón dividirá también a su estado ideal en tres clases, y, aun
que jamás menciona a Hippodamos, es probable que la construcción
de éste haya tenido acción inspiradora sobre la República.

DEMOKRITOS
Contemporáneo de los sofistas es Demókritos (460) —que aunque
predominantemente filósofo físico, trató también los problemas éticos
y sociales. Es probable que haya conocido sus doctrinas, pues estuvo
en Atenas de incógnito (1), y, si oyó a Sókrates (2), es natural que
haya oído también a quienes solían ser sus interlocutores y enseñaban
también públicamente. De hecho sus teorías ético-políticas representan
una actitud moderada, intermedia entre aquellos que apoyaban las
instituciones vigentes y aquellos que las descalificaban.
Recogiendo el atomismo de Leukippos, Demókritos desarrolló la
concepción atómico-mecánica del mundo. Todas las cosas son com
puestos de átomos (3), pequeñas partículas de materia que tienen sólo
dos propiedades: tamaño y figura (4). La rica multiplicidad de cua
lidades que percibimos con los sentidos no es más que efecto de esos
átomos (5) que se mueven en el vacío y a causa de éste (6) obede
ciendo a la necesidad que domina a todo lo que ocurre (7) y que es
inengendrada, como los mismos átomos, eternos e infinitos (8). Los
átomos, pues, son lo Absoluto. Demókritos no reconoce como existentes
a los dioses antropomórficos: el Zeus rey del universo, es lo que hoy
llamamos aire (9). En general, los dioses no son más que personifi
caciones de los fenómenos de la naturaleza o del alma. Los primeros
hombres quedaron profundamente impresionados por el trueno, el
relámpago, los cometas y los eclipses y creyeron que esas fuerzas tre(1)Fr. 116.
(2)Démete, apud Dioc. Laert. IX, 36.
(3)Dioc. Laert. IX, 44.
(4)Aet. I, 3, 18.
(5)Calen, de medie, emp. fr. ed Schone. 1259, 8. Diels fr. 125.
(6)Aristot. Phys. 6 9. 265 b 24.
(7)Cíe. de fat. 17, 39. Dioc. Laeht. IX, 45. Ahistot. Phys. 8 1. 252 a 32.
•(8)Aristot. Phys. 6 1. 251 b 16; id. I 4. 203 a 33. Plut. Strom. 7. Dioc Laebt. 44.
(9)Clem. Prot. 68. Diels fr. 30.•'•
_ 244 —

mendas provenían de voluntades superiores a las humanas, a las
cuales llamaron dioses (1).
El hombre está formado, como el mundo, por átomos, y su alma y
su inteligencia, que son una misma cosa, están constituidas por átomos
de fuego, esféricos, los más movedizos de todos (2). En este sentido
es que dice que "el hombre es un microcosmos"(3). Desde luego que
el alma no es inmortal, es corruptible y perece con el cuerpo (4),
es decir, perece en cuanto combinación peculiar de átomos, que éstos
ya sabemos que son eternos. En consecuencia, tampoco admitió san
ciones ultraterrenas: "mucha gente, que nada sabe de la disolución
de la naturaleza humana, pero tiene conciencia de sus malas acciones
en la vida, arrastra el tiempo de su vida en inquietudes y miedos,
inventando fábulas mentirosas sobre el tiempo después del térmi
no" (5). El hombre no ocupa ninguna posición privilegiada en el mun
do. No le es accesible el conocimiento de la verdadera realidad (6). El
animal tiene más órganos de percepción que él (7), conoce lo que
necesita, mientras que el hombre muchas veces no lo sabe (8), y en
las cosas más importantes éste ha tenido que aprender de aquél (9) •
Pero Demókritos rechaza el subjetivismo de Protágoras: lo bueno y
lo verdadero son iguales para todos; sólo lo agradable y lo desagra
dable son diferentes de individuo a individuo (9a). De todos modos
"hay que reconocer que la vida humana es débil y breve, y mezclada
con muchas plagas y dificultades" (10).
De esta peculiar índole del hombre ha inferido Demókritos
todo un ideal de vida y un criterio ético. El ideal es la tranquilidad
del ánimo (eü^u^íx), el criterio es la mesura en todas las cosas,
sentimientos y acciones. "Lo mejor para los hombres es pasar su
vida lo más tranquilamente y lo menos inquietamente posible" (11).
"Los hombres participan en la tranquilidad por la mesura del
placer y la recta medida de la vida. Por el contrario, defecto
y exceso suelen cambiar bruscamente y causar en el alma grandes
movimientos. Las almas que se mueven entre extremos muy distantes
no están ni en buen estado ni tranquilas" (12). "El placer y el despla
cer son los límites de lo conveniente y de lo inconveniente" (13). Pero
"no todo placer se debe perseguir, sino sólo el placer en lo bello (14),
en lo no perecedero" (15). "La mesura aumenta lo agradable y hace el

(1)Sext. adv. math. IX, 24.
(2)Aristot. de an. A 2. 404 a 27; 405 a 5.
(3)David Prol. 38, 14. Diels fr. 34.
(4)Aet. IV, 7, 4.
(5)Stob. IV, 52, 40. Diels fr. 297.
(6)Sext. adv. mat. VII, 137. Diels frs. 6 y 8.
(7)Aet. IV, 10, 4.
(8)Fr. 198.
(9)Plut. de sollert. anim. 20. Diels fr. 154.
(9a)Demokrat. 34. Diels fr. 69.
(10)Stob. IV, 34, 65. Diels fr. 285.
(11)Stob. III, 1, 47. Diels fr. 189.
(12)Stob. III, 1, 210. Diels fr. 191.
(13)Clem. Strom. II, 130. Stob. III, 1, 46. Diels fr. 4 y 188.
(14)Stob. III, 5, 22. Diels fr. 207.
(15)Fr. 189.
— 245 —

�aia "9t 'I 'III •^ raIO
^Z 'XI
¿I
'HA
'ti V"
'8•

— SfZ —

"881 ^ * ••"!

'681 '-"J (SI)
•ioz •••j: siaiQ ^zz 'S 'III •aoxs (ti)
XS "OEI 'II • UlOJJ^ • BI313 (1)
"161 "-"í siaia 'OIZ 'I 'III •eoig (ZI)
•681 •' j siaig 'if '1 'III •aoxs (II)
•S8Z -J S^3IQ *59 ' tS 'AI •aoxs (01)
•69 *jj s^aiQ *^
owag C6)
•^91 -i| siaiQ 'oz -uiiud ;ja; ¡os p "xm^ (6)
•861 •JJ (8)
'^ '01 'AI •iay U)
1 i 9 'jj siaig '
•xxas (9)
ZS 'AI 'aoxs (S)
•¿6Z '}
•t 'i 'AI •xay (t)
•f UJ SI
7OJcf 'IIAVQ ()
•s • sot -iz • i^ -z v •UBi ap -xo xsiHy (Z)
u -apa •xxas (I)

j ajqBpBjSs oj BinsmnB ^ansara vjn • (gj)tíojapaoajad ou o[ n^
IIac[ l a8 J8^Bld p ojos ouT8 'jm^asjad aqap ^s ^a^sjd opoj on,,
'(gj)M3raaiu3Auoani oj ap ií ajuaiuaAuoa oj ap saiiuirj soj uos j^d
-Bj;dB3p p ¿ j^3B[d ^g^ •(^-[)K8BiinbnBjj ra opBjs^ uanq ua ra uBjsa on
iínm soiaaajxa ajjua uaAanra as anb SBnqB sb^j -sojaaiunAOiu
BtnjB ^a na jeens^ Á ajnaniB^snjq aBiqinBO napns osaaxa Á
j 'oijbjiuo^ p joj *eptA bj ap Bpipam vio^x Tt\ A J30B[d
pp Bjnsaui v\ lod pBpi^mbuBjj B[ na uediaijjBd eajqmo^
'(ll)3Itfl;8o^ ajnaniBiainbm sonara oj A a%u^un\mbwej% sbui o^
ns jBs^d sa s^jqiuoq so( BJBd jofam o^^,, "sauop^B ^ sojuaiinijnas
'8B8oo bb| BBpoj u^ Bjnsam b^ sa oua^u^ p '(^j^^^^3) otaras pp
pBpi[inbuBai v\ sa fsapi ^g -oona oija^ua un ^ BpiA ap papi nn opoi
opijajuí Bi{ ajqxuoq pp 3[opm jsipnaad Bisa 3q
'(Ot)83PBlInoTJTP ^ ^^SB^d BBqonra no
A 'aAajq A \^q^p 83 BUBinnq BpiA b^ anb aa^ono^aj anb
Bopom sopo). 3Q * (B^) onpiAipm b onpiAiput ap saius^ajip nos
-Bj^Bsap o^ A a^qBpBjSB o^ ojos ísopoj B^Bd sajBnSí nos oaapBpiaA o\
A onanq o\ : sbjo^bjojj ap omBiAiiafqns p BZBqaaj sojiJ^fomaQ oja^
' (6) p^bB ap i^pnajdB anb opinaj Bi| ajsa saiuBjJoduii SBta sbsoo bbj
na A '(8) ^q^s oj on saaaA SBqDnm ajqmoi^ p anb SBjjnaira 'Bjisaoan
anb oj aoouoD '(¿) p anb nopda^jad ap soubSjo sbot auap [buiiub
13 '(9) pBPHB8J BJ^p^pJ3A bj ap oiuaiinponoa p a^qísa^oB sa a^ o^[ "op
-unra p na BpBiSajiAiJd uopisod BunSum Bdnoo on ajqmoq ^3 '(S)ou
-inua) pp sandsap oduiai; p ajqos SBSOJiinam BB^nqBj opuBjuaAUi
'sopaim A sapnjambni na BpiA ns ap odmai^ p bjjsbjjb 'ptA bj ua
gauopoB bb^boi sns ap Bpnatonoa anai} ojead 'BnBnmq BzapjnjBn B[ ap
uoranjostp b^ ap aqss Bp^n anb 'a^na^ Bipnra^ : sbuojj^^bjjjn sauop
-ubb mjirapB ooodmBj 'Bionanaasnoo ng; 'sonjaia nos anb somaqBS vA
soisa anb 'BoraojB ap jBipnaad uotOBniqmoo o^uBna ua aaajad 'jiaap sa
i(f) odiana p noa a^ajad A ^^qijdiuioD sa '[BiJomni sa ou srap p
anb oSan^ apsaQ •(g)t48orasoaojaini nn s ajqmoq p,, anb soip anb b
opimas ajsa ug -(^) sopo) ap sozípsAom .bbui so^ 'soawajsa 'oSanj ap
BomoiB jod SBpmjijsnoa UBjsa 'bboo buistui Bun nos snb 'BpnaSipjni ns
i Bnip3 ns A 'soinoiB jod 'opunra p oraoo 'opBnuoj bjss ^jqtnoq ^^
'(l) sasoip uojbuíb^ sapna
sb[ b 'SBUBnmi^ sb[ b sajouadns sapsiunjoA ap uBinaAOJd BBpuara

.
-os -JiJ siaiQ '89 •ío-'rf -Mai3(6)
•ft -XHavi -301(1 -¿ -uíojis -im¿ • b ÍOZ 't I *Pf ;9t q ISZ 'I 9 '*^Hd "xo^sury(8)
'ZS ZS^ -l 9 '^Hd -ioxsihv -cf 'XI -xnavT -ooiq -6 '¿I J/ P '^^(¿)
•Z q S9Z "6 9 •^&lt;/&lt;/ -ioxsihv(9)
•jzi 'i¡ stjiq -8 '6S^I -aMOHDS pa -if -duia -jipata ap -juaiv^(s)
•81 * 'I xay(t)
*^ 'XI "x^aTi -aoia()
"9 'XI •x^^^i -30ia pndo axaivag(^)
•911 •••J(I)
SBZjanj BBsa anb nojca^ajo ^ sasdipa so^ ^ SBiaraoo so^ ^o
p 'onanj^ p jod sopBuoisajdrai a^uauíBpunjojd uoJBpanb saiqmoq
so^aniijd eo'j -Btnp pp o BzafBjn^BU b^ ap souomouaj soj ap eanop^o
-ijraosjad anb sbui nos on sasoip so¡ '^janaS n^ '(5) aaiB soniBinB[j
^oq anb o[ sa 'osjaAiun pp A^i sna^ p :sooija9uiodoj}UB sasoip so^ b
89}uaieix^ onioo ^oouooaj on Boiu^omaQ -ojnjosqy o^ nos 'eand 'sohiojb
So1 *(8) sojiiiijiii 3 sonjaia 'soniojB soinsim so^ ouio^ 'BpBjpua^nam
83 anb A (¿) sanao anb o\ opoi b Buiuiop anb pBptsaoan bj b opnap
-apaqo (9) a^sa ap BsnBa b A oj^ba p na naAsnm as anb (5) somoif
eosa ap oi^ap anb sem 83 on sopiraas so^ uoo somiqiaaad anb sapBpiy
-Bno ap pBppiidijmuí bou b^ -(f) BjnSij A oubiubj :8apBpaidojd sop
o^os uaaan ^nb BijajBm ap BBjnajjjBd SBuanbad '(g) somojB ap sojs^nd
-uioo nos BBBoa sbj SBpoj^ -opunuí pp BoniBoaoi-ooiui^jB uopdaouoo
bj pjjoMBsap so^p^ípraaQ 'soddi^na^ ap orasiraoiB p opaai^oaa^
•uBqBaijijBDsap bbj snb sojjanbs A saiua^iA eanopnjnsui
6Bj usqBiCode anb eojpnbB aj^ua Bipanua^m 'spBjapoin pmi^aB Bim
UB^nasaadaj BB3i}ijod-oana SBUoaj sns oqa^q 3q 'ainaniBatjqnd naiqare^
UBqBuasna A saiojnoojaajuí sns jas ubijob sanainb b naiquiB^ opjo bXb^
anb p^jnjBu 83 '(^) sajBJ3(9g b ojÍo ib 'j '(^) ojraSoaui ap SBua^y na
OAnjsa ssnd 'sBnijj^op sns oppono^ siisq anb djqsqojd s^ ^sa^Bpos A
8O0I13 BBuiajqojd soj uaiqinBj ojbj; 'ooisjj ojosojij a^uara^juButtnopaad
anbunB anb— (09^0 ^oiíj^omaQ 83 sbjsijos boj ap oanBiodtaarao^)

bj aaqos BiopBiídsui ñopas opmaj b^bij ajsa ap
uoponjjsuoo bj anb ajqsqojcd sa 'soraBpoddijj b Buopuam sbuibí anb
-unB '^ 'sasBja sajj ua jBapi opB^sa ns b naiqniBj BjipiAip U91BJJ 'aja^d
bjjo jo^ -jojtuí jap orasijoS^iid jap opipui nn 83 anb oj 'saj) ojamnn
p aua^ uopdaauoa Bisa Bpoj ua anb oiuimopajd p jbjou ajuBsaa^^
-ni sg -opBisa jb jijn oSjb Bjauqn^eap anb JanbB b sajouoq UBqBSjo^o
39 jBno bj unSos 'osa^So^d p JBjnaraoj b BpButissp A^\ Bun naiqniBj
Bjoa^qBjsg UBJSIIOO ojopuapBq 'eaja^nuaiB noo o bubjj A bsij Buapuoa
bj 'uopnjosqB bj jaaajqBisa usijpod apnop ua Bjjijqsj enn ap oipotn
jod onis BBjoq jod &lt;ibjjbj nBjqap ou saaanC s&lt;yj 'BopiSaja souBpuB jod
opBnuoj omajdns jBnnqij) ojos un omBisuj •oippinioii A oirep 'Bunfni
:8Bpuaiiuo3 bbj uBqBinSiJO ja unS^s anb soaijoui soj b opjanas ap 'sasBja
sajj. na sdjBuad sa^aj bbj oipiAiQ -souBjasnq boj op A eoaafnBJixa soj
ap sasajaiui boj ap Bjno bj 'ope^sa jap uopBjjsiuiiupB bj ap ssraapB
'sanopnnj oraoo biusj^ •nBqBjSajm oj saj; sbj naiquiB} anb jauodns ^obij
ap boijijo bj A sasBja sai} bbj jod opi^aja bj^ ooiaiqoS jg

�247

placer más grande aún"(l). En cambio "si se sobrepasa la medida
justa, lo más agradable puede tornarse lo más desagradable"(2).
Pero cabalmente el que busca su goce en los placeres sensuales sobre
pasa la recta medida, pues como duran sólo un instante, su apetito
se presenta de nuevo hasta que son satisfechos y, así sucesivamente,
por su exceso, van a desembocar en sufrimientos (3). También la
posesión ha de ser mesurada y medir la fatiga sólo en razón de lo
necesario (4).

la injusticia pero no de la justicia. A estar al testimonio de San Epifanio, habría sostenido que "lo que aparece como justo aun no es
justo, pero es injusto lo que es contra la naturaleza" (1). Interpreto
la primera parte de la frase en el sentido de que no basta para que
algo sea justo que no esté en disconformidad con la naturaleza. Esta
interpretación puede dar la clave para armonizar otro pensamiento
de Demókritos con el resto de su sistema. Sabemos por Stobeo que
sostenía que "por naturaleza el señorío corresponde al más fuerte" (2).

De su ideal de tranquilidad y de su criterio de mesura, dedujo
Demókritos que el hombre "no debe ocuparse de muchas cosas ni
privadas ni de la comundidad"(5). 1 individuo debe guardar cierta
distancia frente a todos los problemas, para no perder su independen
cia. Aquí nos interesa su actitud frente a la comunidad, y sobre ello
cabe destacar que la doctrina de Demókritos se halla a mitad de ca
mino entre el universalismo originario, de estrecha dedicación del
individuo al grupo y el individualismo de los sofistas que irá a desem
bocar en la actitud de indiferencia y despreocupación que enseñará
Aristipo. Demókritos no llega a tanto. Consideraba que la Política era
el arte supremo al cual podía dedicar el hombre sus empeños y del
cual podía recibir las más grandes satisfacciones (6). Y aparentemente
no se apartaba de la moral tradicional cuando enseñaba que "deben
tenerse como los más grandes entre todos, los deberes para con la
comunidad estatal para que sea bien administrada; nadie puede obrar
belicosamente contra la equidad, ni arrogarse un poder contra el bien
general. Pues una comunidad bien regida es el mejor apoyo, y ahí
está todo contenido; si ésta es sana todo es sano; si se destruye todo
se destruye con ella" (7). Sólo que esto ha de ser entendido cum grano
salís. Por de pronto, el lazo que une al individuo con su propia comu
nidad no lo considera indestructible. Al contrario, predica claramente
el cosmopolitismo; "Para el varón sabio toda comarca está abierta.
Pues para el alma excelente el mundo entero es la patria"(7a). Por
otra parte los deberes para con la comunidad son más bien negativos.
El individuo debe prestar atención a sus asuntos particulares siempre

Pero esta tesis, sostenida lisa y llanamente, es incompatible con su
exaltación de la concordia y de la solidaridad, con su inclinación a
la democracia y con otras opiniones que aún hemos de ver. La incom
patibilidad sólo puede eliminarse si se entiende la tesis limitada por
la interpretación que he propuesto del pensamiento trasmitido por
Epifanio, es decir, que la conformidad con la naturaleza del señorío
del más fuerte no significa su justicia.

que no viole la justicia. Pero abandonar los públicos puede acarrear
censura y perjuicio. En realidad Demókritos ha visto aquí un conflicto
de deberes imposible de solucionar satisfactoriamente (8).
La justicia es entendida como valor universal y se la identifica
con el deber en general: "justicia significa hacer lo que es necesario
hacer; injusticia, no hacer lo que es necesario hacer, sino dejarlo de
lado" (9). Ahora bien, para Demókritos la naturaleza es la norma de
(1) Stob. III, 5, 27. DlELS fr. 211.
(2) Stob. III, 17, 38. DlELS fr. 233.
(3) Stob. III, 18, 35. DlELS fr. 235.
(4) Fr. 285.
(5) Stob. IV, 39, 25. DlELS fr. 3.
(6) Plut. adv. Colot. 32, p. 1126 a. Diels fr. 157
(7) Stob. IV, 1, 43. DlELS 1fr. 252.
(7a) Stob. III. 40, 7. Diels fr. 247.
(8)Diels fr. 253.
(9)Stob. IV, 2, 14. Diels fr. 256.
— 246 —

Como adelantábamos, Demókritos destacó el valor de la con
cordia como unión interior del estado. "La discordia ciudadana es
una desgracia para ambas partes, pues es funesta en igual modo para
vencedores y vencidos"(3). "Sólo con la concordia ('ojiovoío) pueden
ejecutar las comunidades las grandes obras y las guerras; no de otro
modo" (4). Pero su descubrimiento decisivo parece haber sido el valor
de la solidaridad, al que consideraba fundamento de todos los valores
de la comunidad: "cuando los pudientes logran hacer progresar a los
desposeídos y socorrerles y hacerles bien, desaparece la soledad y
surgen la compasión y la fraternidad y el auxilio recíproco y la con
cordia ciudadana y otros bienes, tantos que nadie puede contarlos"(5).
Naturalmente que hay aquí sólo una visión parcial del valor, pero lo
destacado constituye ya un aspecto esencial.
El derecho positivo con sus limitaciones a la libertad absoluta
del individuo es justificado como medio al servicio de los valores.
"Las leyes no se opondrían a que cada uno viviera según su gusto, si
uno no dañara al otro. Pues la envidia crea el comienzo de la dis
cordia" (6). Sin embargo reconoce que la plena eficacia del derecho
depende del sometimiento voluntario de los sujetos y que este some
timiento es condición de la plena aprehensión de su valor. "Aunque
la ley quiere formar la vida de los hombres, sólo lo puede si ellos mis
mos quieren sometérsele de grado, pues sólo a aquellos que la siguen
se les descubre su propia excelencia" (de la ley) (7). Por otra parte
destaca que en la motivación del deber tiene mayor eficacia la per
suasión que proviene de las exhortaciones que la coacción de la ley.
"Como monitor más fuerte de la virtud se muestra el que aplica estí
mulo y palabras convincentes más que el que aplica ley y coacción.

(i)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

EriPH. adv. haer. III, 2, 9. Diels A, 166.
Stob. IV, 6, 19. Diels fr. 267.
IV, 1, 34.
249.
IV, 1, 40.
250.
IV, 1, 46.
255.
III,38, 53.
245.
IV,1, 33.
248.

�Pues, en secreto, faltará probablemente el que se ve impedido sólo
por la ley; el que, al contrario, es conducido al deber por persuasión,
probablemente no cometerá falta alguna ni en secreto ni en pú-

bl"()
De todo esto resulta que, si bien Demókritos distinguió como
muchos sofistas, entre naturaleza y derecho positivo, apenas puede
encontrarse en sus opiniones una oposición entre ambos órdenes. Más
bien consideraba que todo el edificio de la cultura construido por el
hombre puede encajar perfectamente sobre los principios naturales,
formando al hombre y constituyendo así una "segunda naturaleza".
"La naturaleza y la educación son semejantes, pues la educación re
forma al hombre, pero por esta reforma crea naturaleza"(2).
La menor eficacia de la coacción frente a los medios persuasivos
no condujo a Demókritos a una desvaloración de las sanciones jurí
dicas. No. sólo justifica la sanción en general sino que se pronuncia
explícitamente a favor de la pena de muerte con una amplitud res
pecto a su esfera de aplicabilidad y a sus ejecutores que a nosotros
nos asombra y nos hace recordar a la ley de Lynch. Demókritos sos
tiene enérgicamente la legitimidad de la pena de muerte frente a
toda clase de trasgresiones de la ley. "Hay que matar a cualquier
precio a todo el que ejecuta un perjuicio injusto. Quien esto hace
tendrá mayor participación en tranquilidad, justicia, confianza y po
sesión de todo orden (estatal) que el que lo omite" (3). Es evidente
que este criterio de la justicia retributiva traspasa con mucho los lí
mites del talión. Pero Demókritos recuerda que según la tradición de
los estados griegos era permitido matar a un enemigo del estado, con
las excepciones establecidas por disposiciones sagradas, tratados y
juramentos (4). Aunque nos falta la conexión entre ambos fragmentos,
puede suponerse que Demókritos quería considerar a todo trasgresor
de la ley como un enemigo del estado. Pero el punto más sorprendente
de esta doctrina es que la aplicación de la justicia retributiva no es
el privilegio de los dioses ni de los órganos competentes del estado:
todo hombre puede llevarla a cabo. Esto ya está dicho en los frag
mentos anteriores. Pero si cupiera alguna duda, otro fragmento lo
expresa con claridad meridiana: "Quien mata a un ladrón de calle
o pirata debería estar exento de pena, sea que lo haga por su propia
mano, o por su mandato, o por votación (sentencia) "(5).
Se anula así uno de los principios más elementales del estado de
derecho, aquel según el cual las sanciones deben ser aplicadas sola
mente por un juez, un tercero desinteresado y desapasionado. La
doctrina de Demókritos parece haber sido motivada por la relajación
y la negligencia de los tribunales para aplicar las leyes, pues otro

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

Stob. II, 15, 39. Diels fr. 181.
Cl.EM., Strom. TV , 151. Diels fr. 33.
Stob. IV, 2, 16. Diels fr. 258.
IV, 2,17. " " 259.
IV, 4, 18. " • " 260.
— 248 —

fragmento exhorta a los jueces a aplicar las penas y, censura a los que
lo omiten (1).
^
Entre las formas de gobierno prefería el régimen democrático,
puesto que dijo que "la indigencia en una democracia es tanto mas
preferible a la ponderada felicidad en las dinastías, como la libertad
a la servidumbre" (2). Justificó también la costumbre democrática que
censura a los gobernantes por sus faltas y no los elogia por sus acier
tos. "Los hombres se acuerdan más de las faltas que de los éxitos.
Y con razón. Pues, como no merece alabanza el que devuelve un depó
sito, pero sí, mala fama y castigo el que no lo devuelve, así también
acontece con el gobernante. Pues no fue elegido para obrar mal, sino
precisamente bien"(3). Sin embargo Demókritos criticó en la demo
cracia el desamparo en que se encuentran los gobernantes justos y
enérgicos frente a las represalias de los perjudicados. Pero el descu
brimiento de esta falla no lo condujo a rechazar de plano el régimen
político o jurídico sino a proponer una reforma, que no supo concre
tar bien, protegiendo a los magistrados. "Dada la actual forma de
constitución existente, no hay medio de impedir que ella haga injus
ticia a los gobernantes, aun cuando sean muy hábiles. Pues no conviene
que el gobernante &lt;sea responsable &gt; ante otro que él mismo &lt;o que
el que ha mandado a otros &gt; venga a caer en el poder de los otros.
Más bien debe ser esto también ordenado, de modo que quien
no tenga nada que reprocharse, aun cuando reiteradamente juzgue a
los culpables, no pueda caer en su poder, sino que alguna ley u otra
cosa, asista a aquél que ejerce la justicia" (4).

KALLIKLES
En el Gorgias de Platón figura un personaje, no identificado
históricamente (5), que expone una teoría que debemos conocer.
Es Kallikles, que no es un sofista, sino más bien un adversario de
ellos (6), y, efectivamente, en medio de ciertas coincidencias formales,
constituye una reacción aristocrática que, vinculándose con Píndaros,
pretende fundarse en el elemental principio del derecho del más fuerte.
Como algunos sofistas, Kallikles opone a las leyes los principios
de la naturaleza (7). Según naturaleza el ínfimo valor negativo es
aquello que es lo más desventajoso, o sea sufrir una injusticia, mien
tras que según las leyes, es cometer una injusticia. Con esto, el egoísmo
se transforma en el más radical solipsismo social, que, atendiendo
exclusivamente a las consecuencias de la acción para el sujeto actuan
te, cierra los ojos ante las que ella misma tiene para los otros. La
(1)Stob. IV, 5, 44. Diels fr. 262.
(2)" IV, 1, 42. " " 251.
. (3)
" IV, 5, 47. " " 265.
(4)
" IV, 5, 48. " " 266.
, (5) Se ha pretendido que es Karikles, nno de los treinta, citado en Xenoph. Memor. I,
2, 31. Pero es inverosímil que Platón haya velado a una persona real, cambiando
sólo una letra de su nombre.
(6)Gorg. 520 a.
(7)id. 482 e y ss.
— 249 —

�•88 i. a m -pi (¿)
•• O^S *JO (9)
•sjquiou ns p Bita] san ojos
opuBiqmeo '[bsj Buosjsd san b opsjaA B^eq uoIbj^ anb [¡inisojaAu; 8^ ojaj -jg 'j
'j -imuayi -Hdonax us opsjiD 'Btnia.il soj ap onn 'sapiuB^ 83 anl&gt; opipnaiajd Bq g (s) •
•99Z .. „ •%^ 'S 'AI
'S 'AI .&lt;
(S)
•S9Z ..
.
'I 'AI &gt;&lt;
(z)
"ISZ
,.
'S 'AI s^S (I)
"Z9Z ^
cj -gojjo so[ BiBd anaij ^umar Bjja anb sbj ajuB sofo soj b^^io 'aj
-nenjoB ojafns ja BjBd ñopas bj ap SBiauanaasuoa sbj b ajuaniBAisnjaxa
opnaipnajB 'anb 'jBpos onmsdijos j^aipBj bbui ja ua BmjojsuBjj as
omsjo^a ja 'ojsa no;) 'Bioijenfin Bim jajamoa sa 'sa^aj sbj unSas anb sbjj
-uaim 'Bpijsnfni Bnn JiJjns Bas o 'osofBjuaAsap sbih oj sa anb ojjanbB
sa OAi^BSan jo^ba oraijuí p Bza^BjniBa tmSag *(¿) Bza^BjnjBn b^ ap
soidpaijd so[ sa^a^ sbj b ánodo 8a^3[Tj[B^{ 'sbjsijos sounS^ 00103
sboi pp o^aajap [ap oidionud ^iuamap p na asjBpunj opuajajd
uoo asopnBpnauíA 'anb boijbjoojstjb npiaa^aj Bun aXnjusnoo
jj sBpnappmoa SBjjap ap oipam na 'a^nauíBArpaja '^ ' (9) so[p
ap ouBsaaApB un naiq sbih onis 'bjsijos un sa ou anb 'sap[T{[B^j s^
•jaoouoD sooiaqap anb Buoai buti aaodxa anb '(5)
i on 'afBnosjad nn BjnSij n^^B^^ ap svtSjof) p

bijo n Xa^ Bon9[B anb onis 'japod ns na ja^a Bpand on 'sajq^djna so[
b anSznf a^naniBpBjaiíaj opn^na unB 'asjBipojdaj anb Bpen BSna^ on
nainb anb opora ap 'opBuapjo uaiqimn ojsa ^as aqap naiq sbj^
•soJio so[ ap japod ^a na j^bo b bSu^a &lt; bojío b opEpnBm Bq anb p
anb o&gt; orastni p anb ojjo ajn &lt;ajqBsnodsaJ Bas&gt; aiuBiuraqoS p anb
auaiAuoa on sanj -sa^iqBq Anva u^as opnsna nnB 'sa^uBUJaqoS eo\ b ^pi)
-snfui B^Bq B[p anb Jipadnn ap oipatu ^sq on 'ajuaisixa nopn^íisnoa
ap Binjoj [Bn^DB b^ BpBQM -sopBJisiSBni so[ v opuaiSa^oíd 'naiq jbj
-^jouo^ odns on anb 'Buuojaj Bnn janodojd b onis ooipjjnf o ooiji^od
aamiSai p ouBjd ap iBZBqaaj b ofnpnoa o[ on b^[bj Bisa ap ojuaiuiTjq
-n^sap p oja^ ^sopEaipnÍjad so^ ap SBi^Bsajdaa sb^ b ajuajj
A soisnf sajuBnjaqo^ so[ nBjjuanaua as anb na ojBdmBsap p
-omap b^ na paiiu^ sojij^praaQ oSJBqraa mg *(g)4tuaiq ajuauiBspajd
oms 'jbui JBJqo BJBd opi^ap anj on sanj -ajuBnjaqo3 p uoa aaajuooB
natqiuBj isb 'aApnAap o^ ou anb p oSiísb^ A buibj Bpoi 'ts ojad 'ojis
-odap mi aApnAap anb p BznBqBjB aaajam on oraoa 'sanj; *uozbj noo ^^
•so^ixa so\ ap anb SBi^j sb[ ap sbui UBpj^naB as sajqtnoq s^j,, -boj
-I313B sns Jod Bi^op so[ ou A 9bj{bj sns aod gajuBUJaqo^ so^ b Bjnsnaa
anb BopEJootnap ajqranisoa b^ naiqui^j oaxjpsnf • (^)ítajqumpiAjas v\ b
q^ bj otnoo 'sBijsBHip sb^ na pBpioipj BpBjapuod v\ b ajqi^ajajd
o;ubi sa BioBJaouiap Bnn na BpnaSxpui B[^ anb ofip anb ojsand
'ooiiBJOOtnap namiSai p Bijajaid on^aiqoS ap sbuijoj sb^ aajujj
•(^) najimo o[
anb eo\ b Binsnaa '•A ssnad sb^ jBoi^dB b saaanf 9o\ b Bjjoqxa

•09Z
"8t 't 'AI
•6SZ
•¿I 'Z 'AI
"8EZ "JJ ST3IQ -9I 'Z 'AI •aois
•S8 j} siai(I "ISl ' AI "'•"S •BI313
"181 •••} siaiQ •6E ' SI 'II •aoxs

(S)

(t)
(S)
(Z)
(1)

ojio sand 'sa^a^ bb^ JBa^d^ BiBd sapnnqiJj so\ ap BianaSijSau bj A
noiaBÍBpj b^ jod BpBAijom opis jaq^q aaaa^d soju^omaQ ap Bmj^aop
vj 'opBnoiSBd^sap A opBsaja^nrsap ojaajaj nn 'zanf un jod ajuam
-Bjos BBpBaijds aas aaqap sauoiauBS sbj jBna p tm^as pnbB 'oqaajap
ap opBjsa jap sajBjuaraap sbot soidpuud soj ap onn isb BjnuB ag
"(S)(Bíauaín38) nop^joA Jod o 'oiBpuBui ns aod o 'ouBin
Btdoíd ns jod BS^q oj anb Bas '^nad ap ojuaxa jBjsa Bjjaqap BjBJid o
aj[Ba ap nojpBj nn e bibui nam^)M ¡BuBjpijain p^pwBp uoa Bsaadxa
oj ojuamSBaj ojjo 'Bpnp botiSjb Bjaidna is ojaj -sajoiaamB soinam
-Sbjj soj na oqaip B^sa vA ojs^ 'oqea b bjjba^jj apand ajquioq opoj
:opB}83 pp sajuajaduioa soub^jo soj ap in sasoip soj ap oí^ajiAi^d ja
sa ou BAijnqijjaj Bpijsnf bj ap nopBDijdB bj anb sa Buij^aop Bjsa ap
ainapnajdjos sbui ojund ja oja^ -opBjsa jap oáiniana un oinoo ^aj bj ap
josaiSsBJj opoj b aBJapisuoa Buanb sojij^praaQ anb asjanodns apand
'soinatnSBjj soquie ajjua uoixanoa bj bjjbj son anbuny • (^) soinantBjnf
jC sopBjBaj 'sbpbjSbs sauoiaisodsip Jod SBppajqeisa souoiadaoxa sbj
uoa 'opBjsa jap ogitnaua nn b jbibui opijinuad bj^ soSaijS sopejsa soj
ap uopipBjj bj miSas anb Bpaanaaj sojijj^oraaQ ojaj -u^ijEj jap saiim
-tj soj oqontn noa BsBdsBj^ BAiinqujaj Bpijsnf bj ap ouajjja ajsa anb
aiuapiAa sg •(g)Kajirao oj anb ja anb (jBjBjsa) napjco opoj ap noisas
-od A BzuBijuoa 'Bpnsnf 'pBpijmbuBJj na upiaBdiapjBd ^oXBm Bjpnaj
aa^q o^sa uain^) 'oisníni oíamfjad un B^noafa anb ja opoj b oíaaad
jambjBna b jbjbui anb ^bjj,, *^aj bj ap sauoisajSeBjj ap asBja Bpoj
b aiuaj| aijanm ap Buad bj ap pBpiuiijiSaf bj aiuauiBaigjau^ auaii
-sos so^ijjjouiaQ 'qaujíi; ap ^aj bj b jBpao^aj aoBq son A BjqtnosB son
soJioson b anb sajojnaafa sns b A pBpijiqBaijdB ap Bjajsa ns b ojaad
-83J pnjijduiB Bnn noa ajaonuí ap Bnad bj ap joabj b ainaniBipijdxa
Biannuojd as anb ouis jBJana^ ua uoioubs bj Baijxjsnf oj^s o^[ "SBoip
-jjnf sauoiauBS sbj ap nopsjojBAsap Bnn b sojiJ^^^uiaQ b ofnpuoa on
soAisBnsjad eoipaui soj b ajuajj uoiaosoa bj ap BiaBaija jouam b^j
'(^)BZ3IBJnlBn BaJí&gt; Bnuopj Bjsa Jod ojad 'aaquioq jb snuoj
-aj nop^anpa bj sand 'sajnBfauías nos n^pBanpa bj A BzajB-miBU B'j,,
•t4BzajBjnjBu BpunSas,, Bun isb opuainjijsuoa A ajqmoq jb opuBrajoj
'sajBjnjBu soidiauod soj ajqos ajuauíBjaajjad jBÍBaua apand ajqmoq
ja Jod oprajisuoD Bjnjjna bj ap opijipa ja opoj anb BqBjapisuoo naiq
sbj\[ 'sanapj^ soqmB ajina uotaisodo Bun sauomido sns na asjBJiuoaua
apand SBuadB 'oAijisod oqaajap A BzapjnjBu ajjua 'sbjsijos soqanni
oraos oiniiuijsip sojij^omaQ uaiq is 'anb Bjjnsaj ojsa opo^ aQ

(i)nq

-nd na in ojajaas na in BnnSjB bjjbj Bjajamoa on ajnamajqBqojd
'noisBnsjad Jod Jaqap jb oppnpnoa sa 'oijbjjuod jb 'anb ja í^aj bj jod
ojos opipadtni ^a as anb ja ajnamajqBqojd bjbjjb^ 'ojajaas ua 'san,j

�oposición entre el derecho y la naturaleza es ahora la oposición entre
la democracia con sus leyes igualitarias y un estado de naturaleza en
que no hay más ley que el despliegue de la potencia física del indi
viduo. Y Kallikles se pronuncia por la segunda y contra la primera.
"El más fuerte" y "el mejor" son expresiones de un mismo concep
to (1). Las leyes son obra de la astucia de los débiles, del rebaño de
los incapaces, que las han hecho para proteger su propia debilidad
e incapacidad contra los ataques de los más fuertes, de los bien dota
dos. Atemorizados por su superioridad, y queriendo anularla, han
establecido la igualdad y declarado que lo malo, lo injusto, es aven
tajar en algo a otro y tratar de hacerse más poderoso, es decir, la
misma superioridad y la voluntad de poderío que constituyen la
esencia del más fuerte. Los débiles constituyen la mayoría y por eso
es injusto aspirar a más que lo que puede la mayoría. En consecuen
cia la democracia trata de someter a los mejores tomándolos en la
infancia, como se domestica a los leoncitos, y haciéndoles creer, a
fuerza de encantamientos y disfraces, que lo justo consiste en no tener
más que los otros.
Entretanto^ el verdadero derecho, la ley de naturaleza, demuestra
que es injusto que el que vale más tenga menos que el que no vale
como él, y el capaz, menos que el incapaz. Al contrario, según la natu
raleza, "todos los bienes del más débil y del menos valiente son pro
piedad del mejor y más poderoso". De esto hay mil pruebas, como lo
muestran tanto los animales como los hombres, entre los cuales vemos
que el signo de lo justo es que el más fuerte se imponga al más débil
y le sea reconocida su superioridad. Así procedió antaño Herakles con
los bueyes de Geryon, y en épocas más cercanas, Darío y Xerxes
con sus guerras contra escitas y griegos, y otros que han obrado de
modo semejante.
Pero los verdaderos señores son hoy, a causa de la educación
democrática que han recibido, los esclavos de los débiles, que se han
encaramado al gobierno. "Pero si surgiera un hombre tan felizmente
dotado para sacudir, quebrar, rechazar, todas esas cadenas, estoy se
guro de que, pisoteando nuestros escritos, sortilegios, encantamientos,
y nuestras leyes totalmente contrarias a la naturaleza, se rebelaría,
se erigiría en señor ante nosotros, él que era nuestro esclavo, y enton
ces brillaría con todo su esplendor el derecho de la naturaleza".
En consecuencia, a la embotadora pedagogía democrática, opone Ka
llikles otra destinada a hacer resurgir a los auténticos señores. Lejos
de reprimir las pasiones más fuertes, hay que fomentarlas dentro de
uno mismo y llegar a adquirir un estado capaz de satisfacerlas, por
más fuertes que sean, colmándolas totalmente. Los medios más aptos
para lograrlo son un gran coraje y una aguda inteligencia. Pero no
todos son capaces de grandes pasiones. El rebaño de los débiles no las
reprime por obedecer a ciertos principios. Al contrario, ha inventado
la prohibición de las pasiones que no tiene o que no puede satis
facer. El derecho positivo es resultado del resentimiento. "La multitud
(1) Gorg. 488 d.
— 250 —

censura a aquellos a quienes se avergüenza de no poder imitar, con
¡a esperanza de ocultar así, su propia "debilidad", y así proclama como
valores negativos la intemperancia y la injusticia y exalta a sus con
trarios como positivos.
Con Kallikles, pues, la crítica a las instituciones vigentes ha lle
gado a su extremo: aparentemente dirigida contra la democracia, en
realidad quiere destruir toda la civilidad helénica minando todo el
sistema de valores en que se apoya. Lo que él pretendía era justamente
la "trasmutación de todos los valores". Más aún. Si nos atenemos a
sus declaraciones finales, su doctrina es la expresión del más radical
nihilismo ético. Cuando un hombre ha obtenido el poder supremo en
un estado lo más vergonzoso y funesto, para él sería la moderación,
la justicia y la templanza: no poder dar a sus amigos más que a sus
enemigos! "La vida fácil, la intemperancia, la licencia, cuando son
favorecidas, son la virtud y la felicidad; lo demás, todas esas fantas
magorías que descansan sobre las convenciones humanas contrarias
a la natura, no son más que tontería y nada".
'A0HNAIQN I1OAITEIA (Constitución de los Atenienses)
Este escrito, trasmitido entre los de Xenophonte, pero ciertamente
no obra de éste (1), publicado en la primera parte de la guerra del
Peloponeso, constituye un ejemplo notable de la destreza mental para
el análisis lógico y científico creada por la enseñanza y la educación
sofísticas. Es la obra de un aristócrata que detesta la democracia pero
admira la consecuencia con que los demócratas saben mantener su
sistema. Sorprende desde el primer momento la capacidad crítica para
desglosar la valoración de los fines de la valoración de los medios,
de suerte que teniendo aquéllos signo negativo puede muy bien darse
que éstos lo tengan positivo. "El gobierno de los atenienses y la elec
ción que han hecho de esa forma política no es lo que deseo elogiar
aquí, puesto que esa elección favorece más a los malos que a los
buenos. Bajo este aspecto, pues, no puedo aprobarlo; pero puesto que
han querido adoptarlo, voy a demostrar que ellos emplean los ver
daderos medios de mantenerlo, y que tienen razón de hacer muchas
cosas que los otros griegos consideran faltas"(2).
Y sigue el análisis detallado de la política ateniense y la demos
tración de su consecuencia al fin propuesto. Así, en el interior, la
solicitud por la marina y el descuido del ejército, responden a que la
primera es formada por el pueblo y de ella dependía el imperio,
mientras que el segundo es formado por los nobles y ricos; se favorece
más a las clases bajas que a las altas, porque multiplicándose aquéllas
se fortificará la democracia; se permite emitir opinión a los ignorantes
y malos, porque así resultará algún bien para los de su especie; si
sólo hablaran los buenos resultaría un bien sólo para su clase. Los
(1)Xenophonte nació alrededor del 430 y la Constitución de los atenienses supone el
predominio marítimo de Atenas del comienzo de la guerra del Feloponeso. Kirchhoff
calculó que fue publicada en el 424.
(2)I, 1. Cf. III, 1.
— 251 —

�uoo '^bjiuii japod ou ap Bzuan^jaAB as sauainb b sojjanbB b Bjnsua

— TSS —
'I 'III K) "I 'I )
'fZt Ia n3 BpBDi^qnd anj snb 0[no]BO
jjoqqaji^[ 'OBSuodoj^^ pp Bjjang b¡ 9p oznstmoo jap SBu^iy ap onniuem oiniinopajrd
I ánodos sasuatuan so¡ ap uoi^mjisuo^ bj j OS^ IP JopapajjB oi^bu a]aoi[douax (I)
soq -asBjo ns BiBd OJ98 uaiq un BiJBijnsaj souanq soj UBJBjqBq ojos
16 íapadsa ne ^p soj bjb&lt;I uaiq unSjB BJBjjnsaj isb anbjod 'sojbui A
sajuBJouSí soj B n?!ní^o aijiuta a^iuuad as íBpBJOouiap bj bjboijijjoj as
SBjjanbB asopuBOijdijjnuí anbjod 'sbjjb sbj b anb SBfBq sassjo sb[ b sbui
aoajOABj as ^soou A sajqou soj jod opBuuoj sa opunáas ^a anb sBjjuaitu
'ouadini ¡a Bipuadap Bjja ap a" ojqand ja jod BpBuuoj sa Bjamijd
b[ anb b uapuodsaj 'ojpjafa pp opmosap ja A butjbut bj jod pnjpijos
bj 'jouajni ja na 'jsy "ojsandojd uij jb spuanoasuoa ns ap uopE-n
-soraap bj A asuaiuajB Boijijod bj ap opBjjBjap sisijbub ja anSis _j_
•(^)wsbjjbj u^iapisuoo so^auS sojio soj anb sbsoo
SBipnra jaoBq ap uozbj uanaii anb A 'oj-Tau^^UBin ap soipam sojapBp
rJ3A soj uBajduia sojja anb jexisomap b j(oa 'ojiBjdopB opiaanb ubij
anb oisand ojad íojJBqojdB opand ou 'sand 'ojoadsB ajsa ofsg -sonanq
soj b anb sojeui soj b sbui ao^aoABj uopo^^a bs^ anb o^eand 'rab^
•íEtÜop oasap anb oj sa on Boijjjod buuoj ssa ap oipaq UBq anb upp
-oaja bj A sasuoiuojB soj ap ou^aiqoS jg,, -oAuísod uB.áuaj oj sojsa anb
asjsp uaiq Xnni apand OAijsSau ous'is sojjanb^ opuoiu^j anb aijans ap
'soipaní soj ap uopbjojba bj ap sauíj soj ap uopBJojBA bjS
BjBd boiijjd pBppBclBO bj oju^niotn aanijjd ja apsap apuajdjog •B
ns jauajuBin uaqBS SBjBJDOinap soj anb uoo Bpaanoasuoa bj
ojad BpBjaouiap bj Bisa^ap anb bjbj^ojsijb nn ap Bjqo bj s^ -s
uopB^npa bj A BznBuasua bj jod BpB^jo oaijijuap A ootáoj sisijbub ja
B^Bd jBjuara Bzajjsap bj ap ajqBiou ojdmafa un ajínipsuo^ 'osauodojaj
jap Bjjan^ bj ap ajj^d Bjaraijd bj ua opBoijqnd '(^) ajsa ap Bjqo ou
ap ojad 'aiuoudouax ap soj aj;ua opiiirasBaj 'ojuasa ajsg
(sasuatuajy soj ap tipionjitsuoj) VíaXIVOlí NGIVNH0V.
•4tBpBn A Buajnoj anb sbui uos ou 'BjnjBu bj b
SBUBtunq sauopuaAuo^ sbj ajqos UBSu^asap anb sbtjo^bui
-sbjubj 8Bsa SBpoj 'sBuiap oj ípBppipj bj A pn}xiA bj uos 'sBppajOABj
uos opuBno 'Bpuaoij bj 'BpuBjadraaiui bj 'jpBj BpiA Bqw ¡soisiinoua
sns b anb SBtn so^iuib sns b jsp ^apod ou tBzusjduiai bj A Bpijsnf bj
'u9pBjapoui bj Bijas ja BjBd 'ojsaunj A osozuoSjaA sbui oj opBisa un
na otuaadns japod ja opiuaiqo bij ajqmoq un opuBn^ #ooiía omsijiuiu
jBDipBj sbui jap uoisajdxa bj sa Buixpop ns 'sajBuij sauopBJBjaap sns
b souiauaíB son xg "utiB 8Bjy[ '^saaojBA soj sopoj ap uopBjnrasBJi,, bj
aiuauiBi8nf Bja Bipuatajd ja anb o^ •BÁ'odB as anb ua s^jojba ap Bmajsis
ja opoi opuBuim Boiuajaij pspijiAp bj Bpoj Jinajsap ajamb pspijBaj
ua 'BpBjooniap bj bjiuoo BpiSijip a^uama^uajBdB :omaj}xa ns b ops8
-ajj Bq saiua^iA sauopniíjsui sbj b Baiijj^ bj 'sand 'saj^^ijjB^ uo^
•soA^isod oraoo soijbj;
-uoa sns b BjjBxa A Bpijsnfm bj A BpuBjaduiaiui bj soAijBSau s^jojba
oraoo BiuBpoad isb jÍ 'up^piJíqaP,, Btdojd ns 'isb jBjjnoo ap Bzusjadsa bt

— os^ —
P 88^ ••'0^ (I)
pnjiíjnuí b^, •oiuairaijuasajt jap op^ijnsa^ sa OAijisod oqoajap j^j
-8IJB8 apand on anb o auap on anb sauoiSBd sbj ap uopiqiqojd bj
opBiuaAut Bq 'oiJBj^uoa jy 'soidpuud sojjap b laaapaqo Jod aunjcdaj
sbj ou sajiqap boj ap ouBqaj j^ 'sauoissd sapusaS ap saaBdeo uos sopoj
ou oja^ -BtouoSipjui BpnSB Bun A aÍBJOo ubjS un uos ojjbjSoj BJBd
sojdB sbui soipam sc^ •ajuarajBjoj SBjopuBuijo^ 'u^as anb eajjtanj sbui
jod 'sBjjaDBjsijBS ap zBdsa opsjsa un JuinbpB b jBSajj A oinsun oun
ap ojjuap SBjJBiuauíoj anb ^Bq 'sa^janj sbui sauoiSBd sbj Jirajjdoj ap
sofa^ 'sajoiias sooi;najnB soj b JiSansaa aao^q b BpBui^sap bj^o 8aj5[ijj
-b^j auodo 'BDtíBjoouiap Bj^o^spad BiopBioqiua bj b 'spuonoasuoo ug
•ttBzajBJtnjBu bj ap oq^ajap ja jopuajdsa ns opo} uoo BiJBjjwq sao
-uojua A 'oABjosa oj^sanu bj^ anb ja 'sojiosou ajuB jouas ua BjjiSwa as
as 'BzajBjnjBu bj b sbijbjjuoo aiuaurjBioi sa^aj SBj^sanu X
'soiSajpaos 'soiuosa sojjsanu opu^aiosid 'anb ap ojná
-as jíojea 'sBuapBO s^sa SBpoj 'jBZBqoaj 'jBjqanb 'jipnoBS BJBd opBjop
3}U3iuzi[aj ubi ajquroq un Biai^jns is ojaj,^ -oujaiqo^ jb opsuiBJBOua
u^q as anb '^ajiqap soj ap soABjasa soj 'opiqpaj UBq anb BaiiBJOomap
uopsonpa bj ap Bsnso b 'Áoq nos sajouas soaapspjaA soj oiaj
•^juefainas opom
^p opBjqo UBq anb sojjo A 'soSaijS A SB^psa bj^uoo sBjjanS sns uoo
saxja^^ A oijbq 'sbuboj^o sbui ssooda na A 'uo^íia^ ap sa^anq soj
uoo sa^?(Bjajj oiibjub oipaoojd isy -pBpijoijadns ns Bppouooaj Bas aj A
jiqap 8bui jb B^uodini as ajjanj sbui ja ano sa o^snf oj ap ouSis ja anb
souiaA sajBna soj ajjua 'sajquioq soj ouioa sajBnnuB soj ojub^ UBJisanm
oj ouioo 'sBqanjd jira XBq ojea 3Q -^osojapod sbui jÍ jofain jap pBpaid
d uos aiuaijBA souaui jap A Jiqap sbui jap sauaiq soj sopo),, 'BzajBi
bj unáas 'oijbjjuo^ jy *ZBdBoui ja anb souaní 'zBd^o ja A 'ja omoo
ou anb ja anb souaní Suaj sbui ajBA anb ja anb oisnfui sa anb
Bjjsanuiap 'Bza^BinjBu ap A^\ bj 'oqoajap ojapBpjaA ja ^ojuBjaJíug
•soajo soj anb sbui
jauai on ua ajstsuoa o^snf oj anb 'saoBjjstp A sojuaiuiBjuBoua ap ^zjan^
b 'jaaja sajopuapBq A 'sojpuoaj soj b Bopsamop as ouioo 'BpuBjuí
bj ua so^opuBuio; sajofam soj b jajauíos ap b^bji Epejoomap bj Bp
-uanaasuoo u^ "bjjo^bui bj apand anb oj anb sbut b jBJídsB ojsnfui sa
osa ^od A buoXbui bj ua^níijsuoo sajiqap so^ 'ajianj sbut jap Bpuasa
bj ua^njijsuoa anb otjapod ap pBjun^oA bj A pBpijouadns buisihi
bj 'apap sa 'osoaapod sbui asjaoBq ap jbjbji A ojjo b o^jb ua jbíbi
-uaAB sa 'ojsnfui oj 'ojbui oj anb opBJBjoap A pBpjBnSx bj oppajqsisa
usq 'BjJBjnuB opuauanb A 'p^puoiJadns ns jod sopBziJotuajy -sop
-Biop uaiq soj ap 'saj^anj sbui soj ap sonbBjB soj bjjuo^ pBppBdsoui a
pspijiqap Bidojd ns aa^ajojd BJBd oqoaq UBq sbj anb 'saoBdBaui soj
ap ouBqaj jap 'sajiqap soj ap BpniSB bj ap Bjqo uos sa^aj sb^j -(^) oj
-daauoo ornsiin un ap sauoisajdxa uos ttjofaui ja?? A t4ajjanj sbui j^M
'BJauíud bj bj^uoo A Bpun^as bj jod Bpunuojd as saj^^ijjB^ ]^ *onpiA
-ipni jap boisij spuajod bj ap anSaiydsap ja anb ^aj sbut ^Bq on anb
ua BzajBjn^Bu ap opBjsa un A SBiJBiíjsn^í sa^aj sns uoo upBjaouiyp bj
ajina U9pisodo bj Bjoqs sa BzajBjnjBu bj A oqoajap ja ajina U9pisodo

�esclavos y metecos gozan de gran libertad e impunidad porque el co
mercio de sus dueños está en sus manos. Y en la política exterior,
la persecución de los personajes eminentes en cada ciudad aliada se
explica porque, como son odiados por sus inferiores, se mantiene así
la simpatía de éstos. Se obliga a los aliados a juzgar sus procesos en
Atenas, porque, además de poder aprovechar el dinero consignado
por las partes y aumentar el rendimiento de los impuestos y de los
que tienen casas o esclavos de alquiler, sin salir de Atenas los gobier
nan, sosteniendo a los demócratas, hundiendo en los fallos a sus ene
migos, y obligando a los aliados a respetar no sólo a los atenienses que
viajan hacia ellos, sino a todo el pueblo que es el que juzga y hace
la ley.
Todo esto, que constituye el tema central de la obra, atañe a la
política de los medios y, como tal, no corresponde a nuestra investi
gación. Pero el autor ha expresado además, breve y enérgicamente,
su opinión sobre las formas de gobierno y su valor de fondo. La liber
tad es un valor negativo, incompatible con el buen gobierno. En la
buena constitución los idóneos, legislan, los buenos reprimen a los
malos, y no permiten a los locos emitir su opinión (1). Para el autor,
como para toda la tradición nobiliaria (2), honestos y capaces son
los eupátridas y los ricos; malos y locos, los pobres y plebeyos (3).
Pero en la buena constitución el pueblo cae pronto en la esclavitud.
Ahora bien, el pueblo no quiere una buena constitución, si en ella
él se torna esclavo. Ante todo quiere ser libre y gobernar, y no le
importa si la constitución es mala. "Lo que os parece una mala cons
titución es cabalmente lo que da al pueblo fuerza y libertad"(4).
La democracia es no sólo un gobierno malo, sino que consciente
mente prefiere lo malo. El pueblo ateniense distingue perfectamente
al bueno del malo. Pero prefiere a sabiendas al malo porque se apro
vecha de él. Al bueno lo detesta, pues el pueblo cree que la virtud
conduce a desgracia y no a la felicidad (5). En particular se censura
la lentitud y venalidad de la administración de justicia en Atenas (6).
La justicia es lenta porque hay muchos días de fiesta, los asuntos
son numerosísimos y se delibera largamente sobre todo. Es cierto que
con dinero se puede obtener una sentencia, pero aún así los asuntos
son tantos que no pueden fallarse todos. Y si se establecieran más
tribunales con menos jueces cada uno, la facilidad para corromperlos
sería aún mayor. A pesar de todas estas críticas, el autor perdona al
pueblo su amor por la democracia, pues se explica que cada cual
persiga ante todo su bien particular. Pero censura acremente al que,
no siendo del pueblo, elige vivir en ella más bien que en la oligarquía.
Ese le parece sospechoso de abrigar intenciones criminales, creyendo
más fácil ocultarse en una democracia que en una oligarquía (7).
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

I, 9.
Comp. supra. Thf.ocnis p. 259 del número anterior.
Esto resalta de todo el cap. I, sobre todo 7 y 8.
I, 9.
II, in fine.
III, 1 y es.
II, in fine.
— 252 —

Podría pensarse que estos defectos son accidentales y que la de
mocracia es susceptible de una reforma interna. No es así sin embargo.
La democracia es un gobierno intrínsecamente malo. Toda mejora
implicaría una desfiguración, una mutilación de su principio. "En
efecto, si no se trata más que de mejorar la constitución, se hallarán
muchos sistemas; pero mantener la democracia, de manera que el
gobierno mejore no es cosa fácil, a menos que se agregue o se suprima
algo poco a poco"(l). Entonces cabe un último problema: ¿es posible
suprimir la democracia? La respuesta es aquí también negativa.
Opositores a la democracia serán naturalmente los que han sido víc
tima de alguna injusticia; pero éstos son relativamente pocos, pues
ejerciendo el pueblo los poderes públicos, sus decisiones no perju
dicarán a las clases populares sino a la minoría de los ricos y nobles,
y una minoría es incapaz de suprimir la democracia (2). Se entiende:
por las vías legales. La conclusión lógica que se desprende es que tal
fin sólo se puede lograr por medio de un golpe de estado. Por eso se
ha supuesto que el secreto propósito del autor, al publicar su escrito,
era una invitación a darlo.

THOUKYDIDES
El espíritu crítico y realista de la sofística encontró una aplicación
seria e inteligente en la obra de Thoukydides (hacia 460). Al historiar
la guerra del Peloponeso y la política de los estados que en ella
intervinieron, el pariente de Milciades y ex-general ateniense tuvo oca
sión de mostrar la motivación que impulsaba a las partes y los princi
pios que invocaban, los cuales, alejándose de la antigua moral, con
cordaban muy bien con las nuevas doctrinas.
La influencia de éstas se advierte ya en su posición religiosa.
Thoukydides no apela nunca a los dioses para explicar los sucesos
históricos, como lo había hecho Herodoto. Entiende que todo está
sometido a causas naturales y varias veces indica como ultima ratio
de los hechos a la naturaleza del hombre. Es cierto que reconoce la
voluntad divina y la necesidad de acatarla (3); que al describir la
corrupción moral de Atenas en tiempos de la peste, señala como un
mal la irreligiosidad imperante (4); y que otras veces ha destacado
las profanaciones de cosas y lugares santos (5) y la violación de la
fe jurada en Corcira y otras ciudades (6). Pero en estos casos se
trata más bien de una consideración pragmática en donde la religión
se aprecia por sus consecuencias prácticas y el descreimiento, como
un signo importante de la desintegración moral. Especialmente Thou
kydides se manifiesta escéptico respecto a toda clase de visiones,
pronósticos, adivinaciones y oráculos: éstas son cosas inciertas, vanas
ilusiones, que conducen al hombre a su perdición (7). Así, censura la
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)

III, 9.
III, 12.
H, 64.
II, 53.
IV, 90-99.
III,, 82 y ss
V, 103.
— 253 —

�•0I 'A
•se X Zg 'III
•66-06 'AI
'ES 'II
'II
•zi 'III
6 'III

(¿)
(9)
(S)
(*)
()
(Z)
(I)

Hjns

•'".'/ í II
•88 X I 'III
•autf ! 'II
6 'I
I opoi ajqos 'j -dea \a opoj ap
J oisg
' ojamnu [ap 552 *d SIN3O3HX 'oudnt
dns •dmo;)
"6 'I

(i)
(9)
(S)
(^)

()

(Z)
(I)

bj us anb uaiq bbui Bjja na jiaia aSija 'ojqand jap opuais ou
'snb jb ajuamaiDB BJnsuaa ojaj ^Bjn^iviBd uaxq ns opo^ ajuB ^Sisaad
[Bna BpBO snb s^ijdxa as eand 'BiaBjaomap bj Jod jouib ns ojqand
jb Buopjad jojne ja 'sb^ijijo BBjsa e^po^ ap jssad y -jojÍbui uns Búas
BojjadmojJo^ BJBd pBpijp^j bj 'oun Bpso sa^anf souam uoo sajBunqM^

'sauoisiA ap as^jo epoj b ojaadsaj ooijdaosa BjsaijiuBiu ^s sapipX^j
•noMX aíuauijBpadBg -jbjoui nopBj^a^nisap bj sp aiuBjaodrai ouSis un
otaoo 'ojuaiuipjosap ja ^ BBonoBjd SBpuanoasuoo sns Jod Bio^ade as
uoiSipj bj apuop ua BoijBtnSBjd uopBjapisuoa buti ap uaiq bbut bjbji
as sosbd sojas na ojaj *(9)8apBpnp bbjio A bjiojo3 ua BpBjnf aj
bj ap uopBjoiA bj A (g) bojubs sajE^nj jC sbsod ap sauopBuBjojd bbj
opBOBjsap Bq saaaA bbjjo anb j í (^) ajuBjadmi pBpisoi^ijajJi bj jBiu
un onioa BjBips 'ajead bj ap sodmaij na BBuajy ap jbjoui uopdnJJoa
bj Jiquasap jb anb í () bjjbjbob ap pBpisaoau bj A BuiAip pBjunjoA
bj aoouooaj anb ojjap sg •ajqiuoq jap Bza^jnjBn b[ b soq^aq so^ ap
oijdj ntuijjn oinoD Boipui saoaA sbuba á s^^ejiubu sbsiibo b opilamos
Bjsa opoj anb apuaijug 'Oíopojajj oq^aq ^jqBq o^ oraos 'soauojsiq
sosa^ns so[ jBaijdxa BJBd sasoip so¡ B sannu B^ads ou
•BSOi^ipj u^pisod ns ua ^Á auaiApB as SBisa ap Biouanjjuí

•(¿) BinbJBSijo Bun ua anb BioEJOomap buh na asjstjnao Jiobj sbui
^ 'sajBuiunjo saooiDuaiui jB^uqB ap osoqoadsos aaajB¿ aj as¡j

bj Bjnsuao 'isy '(¿)uopipjad ns b ajqraoq jb uaonpuoo anb 'sauoisnji
sbuba 'SBjjapui s^soa nos BBjsa rsojnoBJO ^ sauotoBniAipB 'soaijsouojd

•gBuiJioop BBAanu 8B[ uoo uaiq Anuí
-uod '^joui nSxjuB b^ ap asopuBfap 'sa^na so^ 'uBqBooAui anb soid
-louiad so[ A saiJBd sb^ b BqBejndiui anb uoiobaijoui B[ JBjjsora ap u^is
-Ísdo OAnj asuaiuaiB ^Bjaua^-xa ¿ sapsp^ip^ ap aiuauBd ^a 'uojaiuiAJaiui
B[[3 u^ anb sopBisa so[ ap Bouqod b[ A osauodopj [ap BJian^ bj
y "(09t P^H) BaPÍP^3tnoHX 3P BJtIo BI ua 3l^^ítaJni
aun ojjuooua B0I18IJO8 bj ap BjsijBa^ A oopija mujd8a

saaia^anoHi
Jp B U9PBJIAUI BUn BJ3
ns JBOijqnd jb 'jojns pp oiisodojíd oiai^as p anb ojsandne bi|
as osa joj -opBjsa ap adjoS un ap oipam jod jbj^oj apand as ojos uij
jbi anb sa spusjdsap 38 snb BaiSoj uoisnjouoo wj 'sajB^aj bbia bbj Jod
:apua^ua ag ' (^) BpBJOouiap bj xiiniadns ap zBdBjuí sa bijouiui Brni A
'sajqon A bodu soj ap buouiut bj b outs s^jBjndod sasBja bbj b uBjBoip
-nfaad on sauorepap sns 'sooijqnd sajapod boj ojqand ja opuapisfs
sand 'soood ajuauíBAUBpj nos so^sa ojiad ÍBiausnl'ui buti^jb ap suni
-oía opis UBq anb soj ajuarajBiniBU u^jas BpBjaomap bj b sajojisodQ
•BAiisSau uaiquTBj inbB sa Bj^ands^j vj ¿BiDBJ^oinap bj jimudns
ajqísod sa? :Bmajqojd omijjn un aq^o saauo^u^ -(j;)ítoood b oaod oSjb
Binudns as o anSaj^^ as anb souaui b 'jpfj soa sa on ajofam ouaaiqoS
ja anb BjauBin ap 'BpBJOOuiap bj aauaiuBui oaad íSBtnajeis soqanra
UBiBjjsq as 'nopnjiisuoa bj JBJofain sp anb sbui b^bj; ae ou ib '
U3 "oidpuud ns ap uopBjiinuí con 'u^pBjnSijsap un BMB^ij
BJoíain ^po^ 'ojeoi ajuaniB^asuiJjuí oujaiqoS un sa spBJDoraap
•o^jeqnia uib jsb sa o^¿ -Bujaiui Bnuopj un sp ajqijdaasns sa Bp
-ap bj anb jC sajeiuapp^s nos sojoapp soisa snb asaBBuad Bjjpoj

bbui uBaaioajqeisa as is ^ -sopoj asjsjjBj uapand ou anb sojubj uob
sojunsB soj I8B utiB ojad 'Biouajnas Bun aauajqo apand as ojamp uoo
anb o^jaia sg -opoj ajqos ajuauíBSjBj BJaqijap as A souimsojauínu nos
sojunsB boj 'Bjsaij ap BBip soqonm ^Bq anbjod Bjuaj sa Bppsnf vj
• (9) BBuajy na Bpi^snf ap uopBJisiuimpB bj ap p^pijBuaA A pmijuaj bj
Bjnsuao as jBjnai^Bd ug •() pBppijaj bj b ou A Bpsj^sap b aonpnoo
pn^jiA bj anb aajo ojqand ja sand 'Bjsaiap oj ouanq jy -ja ap BqoaA
-oade as anbiod ojbut jb sspuaiqBB b ajaijajd ojs^ -oj^ui jap ouanq jb
ajnaraBj^ajjad an^upsip asuaiuajB ojqand jg •ojbui oj ajaipjd ajuara
-a^napsuoo anb ouis 'ojbui ouaaiqoS un ojos ou sa BpBJoomap B'^
' (t)p^^^l ^• ^snj ojqand jb sp anb oj aiuamjBqBo sa uopn^ij
-suoD BjBm Bun aoaiBd so anb oqM 'Bj^ni sa uopmpsuoo bj is Bjjodrai
aj ou A 'JBujaqoS A ajqij Jas ajamb opoj ajuy 'OABjosa buioj as ja
Bjja ua 18 'uopnjiiBuoD Buanq Bun ajainb ou ojqand js 'uaiq Bjoqy
•pnjiAB[osa bj ua ojuojd a^o ojqand ja nopnjusuoo Buanq bj ua ojaj
"(g) sojíaqajd A sajqod soj 'soooj A sojBm ísoou boj A SBpijjsdna soj
nos saosdBO A soisauou '(^) BiJBijiqou uopipBj} bj Bpoi BJBd omoo
'jojnB ja bjb^ '(1) uoiuido ns aijiina soooj soj b uaiinuad ou A 'bojbui
boj b uamiadaj souanq boj 'uBjsiSaj 'soau9pi boj uoprupsuo^ Buanq
bj ug 'ouJaiqoS uanq ja uoo ajqiiBdmooui 'oAijBáau jojba un sa pBj
-jaqij Bq *opuoj ap jojba ns A oujaiqoá ap sbuuoj sbj ajqos uoiuido ns
'aiuauíBOi^jaua A 3Aajq 'sBiuap^ opBeajdxs Bq aojnB j^ OJ3,J -uoiob^
-1183AUI Bjjsanu b apuodsajjoo ou 'jbj oino^ 'a" soipam soj ap Bo^ijod
bj b auB)B 'Bjqo bj ap jBJiuao Braaj ja ainjijeuoD snb 'ojsa opo^
•jíaj bj
aoBq A BSznf snb js sa snb ojqand ja opoi b ouis 'sojja Bp^q ubíbia
anb sasuaiuaiB soj b ojos ou JB^adsaj b sopsijB soj b opuB^ijqo A 'boSiui
-au3 sns b bojjbj soj ua opuaipunq 'SBjBjaomap boj b opuaiuajsoe 'ubu
-jaiqoS soj SBuajy ap jijes nis 'jajmbjB ap BOABjosa o sbsbo uauai) snb
soj ap A so;sandrai boj ap o;uaiuiipuaj ja jBjnaranB A saiJBd sbj jod
opBiioisuoD ojauíp ja jBqoaAOjdB japod ap SBraape 'snbjod 'BBuajy
us sosaoojd sns JB^znf b sopBijB soj b s^ijqo ag 'so^ss sp BjiBdmis bj
jsb auaijuBtn as 'sajouajuí sns jod sopBipo uob omoo 'anbjod Boijdxs
38 BpsijB pspnp BpBo us saiuauítua safBuosjad boj ap uopnoasjad b^
'joijajxa Bapijod bj ua j^ -soubui sns ua Bjsa sonanp sne ap opjam
-00 ja anbjod pBpiundmi a pBjjaqij ubj3 sp ubzoÍ sooa^ara A soABjosa

�superstición de Nicias, que a causa de un eclipse de luna, tenido por
mal agüero, no levantó el sitio de Siracusa (1). En cuanto a los orácu
los comprueba que la ingenuidad de los hombres los interpreta a posteriori de tal modo que siempre se convencen de su verdad. El oráculo
de Delfos había profetizado desdichas si se profanaba su templo, pero
como ocurrió lo contrario, es decir, que el templo fue profanado a
causa de los desastres militares, Thoukydides, parodiando la inter
pretación ingenua, concluye: "el oráculo dijo lo contrario de lo que
se entendía, porque las calamidades y desventuras no sobrevinieron
a la ciudad, porque el templo fuera profanado al habitarlo las gentes,
según quisieron dar a entender, sino que, al contrario, por la guerra
vino la necesidad de vivir en él" (2). Hay una sutil ironía en esta
pretendida interpretación que, tomada en serio significaría que el
oráculo había profetizado el castigo precediendo al pecado. En otro
caso se disputaba sobre el significado de la palabra "Xt[iós" de un
oráculo. Unos la interpretaban por "hambre", otros por "epidemia"...
"hasta que llegó ésta y todos le aplicaron el dicho del oráculo. Y a mi
ver —comenta Thoukydides— si ocurriese alguna otra guerra en tie
rra doria, acompañada de hambre, también lo aplicarían a ella" (3).

En cuanto a los principios sociales, se invocan, varias veces las
ideas tradicionales de justicia, de paz y de democracia. Los corintios
invocan la justicia de su causa para hacer la guerra a Atenas (4);
los corcirenses no admiten que las colonias sean fundadas para ser
siervas de las metrópolis sino para ser sus iguales; el siciliano Hermókrates, al bregar por la terminación de la guerra por medio de una
paz general y común, estima a ésta, invocando a todos los hombres
prudentes, como "la mejor cosa del mundo"(5). Respecto a la demo
cracia, Atenágoras, en su discurso a los siracusanos la defiende contra
las objeciones de los oligarcas. En materia de finanzas es mejor la
administración de los ricos, pero en política general y en la reparti
ción de las cosas particulares y públicas es superior el estado demo
crático, porque antes de resolver se oyen los pareceres de todos y
por tanto de los más prudentes, y se hace una distribución equitativa
de los bienes y las cargas, evitando que los poderosos repartan los
perjuicios entre todos y guarden los provechos sólo para sí (6).
Y Perikles, en la famosa oración en elogio de los muertos en la guerra,
al describir la democracia ateniense, pone de relieve sus tres rasgos
fundamentales que son al mismo tiempo en su mera enunciación tres
argumentos en su favor. En primer lugar, gracias a la igualdad polí
tica, que no hace distingos se sangre ni de fortuna, cualquiera podía

(1)VII, 50.
(2)II, 17.
(3)II, 54.
(4)I, (pág. 89 ed. española).
(5)IV, (pág. 330 id.).
(6)VI, (pág. 122).

ascender hasta los cargos directores con tal que demostrara capacidad
para ello. "Nuestro gobierno se llama democracia porque la adminis
tración del estado no pertenece ni está en pocos sino en muchos. Por
lo cual uno de nosotros —de cualquier estado o condición que sea—
si tiene algún conocimiento de virtud, tan obligado está a procurar
el bien y honra del estado como los otros, y no será nombrado para
ningún cargo, ni honrado, ni acatado por su linaje o solar, sino tan
sólo por su virtud y bondad. Que por pobre o de bajo suelo que sea,
con tal que pueda hacer bien y provecho al estado, no será excluido
de los cargos y dignidades públicas" (1). En realidad, pues, la demo
cracia es la verdadera aristocracia: no la trasmitida por el título o la
riqueza sino la de las capacidades personales de la inteligencia y de
la honradez. Por eso hacia el final dice Perikles: "a mi parecer, el
primero y principal juez de la virtud del hombre es la vida buena y
virtuosa, y el postrero que la confirma es la muerte honrosa". La ver
dadera concepción de Thoukydides se aclara aún más cuando después
de haber hecho el elogio de Perikles y afirmado su superioridad
frente a todos los políticos contemporáneos y posteriores agrega: "al
parecer, el gobierno del estado era en nombre del pueblo; pero de
hecho todo el mando y autoridad estaba en él" (2).
En segundo lugar, la democracia significa el reinado de la liber
tad y "libertad es felicidad y la felicidad libertad". Por último, la
democracia es un régimen de publicidad, que no tiene secretos para
nadie. "Nosotros permitimos que nuestro estado sea común a todas
las gentes y naciones, sin vedar ni prohibir a persona natural o extran
jera ver ni aprender lo que bien les pareciere, no escondiendo nues
tras cosas aunque pueda aprovechar a los enemigos verlas y apren
derlas...".
Pero, por otro lado, y en oposición a estas ideas de justicia, paz
y democracia, Thoukydides hace ver cómo los antiguos principios
habían perdido su vigencia, negados o simulados, y cómo de jacto, lo
que impulsa a los hombres y a los estados son los intereses de las
partes que están en juego. Así, dentro del estado, demócratas y aris
tócratas defienden sus principios sólo de palabra, porque de hecho
consideran su particular interés (3). Lo mismo ocurre en las relacio
nes internacionales: el siciliano Hermókrates juzga que Atenas, bajo
la apariencia de amistad y alianza con las ciudades de la magna
Grecia, sólo busca su ventaja y provecho (4). Por eso los corintios,
que dicen tener la justicia de su parte, arguyen además que sólo la
justicia acarrea ganancia (5).
La bondad de la democracia queda también malparada cuando
Thoukydides, por boca de Diodoto, señala que para persuadir al
pueblo de alguna cosa buena o mala es necesario usar de cautelas y
mentiras; que sólo el que lo adule ganará su confianza, mientras que
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)

254 —

II, 35-46.
II, 65 y ss.
III., 82.
IV, 61.
I, (pág. 33).
— 255 —

�— sss —

— t-S^ —
•(ES •*?&lt;!) 'I(S)
"19 'AI(^)
•^8 'III()
• ^ S9 'II(Z)
'II(I)

anb SBJiaaim 'BzuBijuoa ns bjbubS ajnpB oj anb ja ojos anb ^SBjpuam
^ 8B[9jnBa ap JBsn ouBsaaau sa jBm o Buanq bsoo BtmSjB ap ojqand
jb JipensJad Bjed anb Bj^nas 'ojopoiQ ap Booq jod 'sapipÁ'^jnoqjj^
optrena BpBJBdjBur uaiqmBi spanb spejaomap bj ap pBpuoq B^
•(g) BpUBUB B9WB0B BIDIíSnf
B[ ojos anb SBinapB nainSjB 'ajjed ns ap Biapsnf bj jana^ naaip anb
'8OpulJOa 8OI OSa Iod ' (f) OqD3AOJd A BÍBJU3A 118 B38Iiq OJO8 'Bpaj-^)
Bu^em bj ap sap^pnp sbj noa bzubtjb A pBjsiuiB ap BpuaiJBdB bj
ofeq 'SBuajy anb Báznf sajEJ^joniJajj oueijpis ja : sapmoiaBu ja^ai san
-opsjaj bbj n^ ajjnao omsiin &lt;kj •() sajaiui JBjnapj^d ns UBjapisuoa
oqaaq ap anbjod 'BjqBjBd ap o^os soidpuijd sns uapuaipp sbjbjooj
-sijb Á SBjBJOoniop 'opB^sa [ap oajuap 'jsy -oá^nf na usjsa anb sajJBd
sb[ ap sasaja^ni so[ uos sopejs^ soj b á sajqmoq so[ b BS[ndiui anb
o[ 'ojovf ap oiuo3 ^ 'sopB^nrats o sopB^aa 'epnaSiA ns opipjad HBiqBq
aoidiouijd son^ijuB so[ omoa JtaA aa^q sapip^^noqj, 'BioBjaoinap Á
'Biaijanf ap SBapi 8B)sa b uopisodo na Á 'op^^ ojjo jod 'o
j SByjaA soSimaua soy b JBqaaAoade Bpand anbnns sbsod sbjj
-sana opnaipnoasa on 'a^apajsd saj naiq anb o^ japua^dB m j^a Bjaf
-UBJjxa o jbjiijbu suosjad b jiqtqoid m jBpaA uis 'eauop^u A. ea^uaS 8B[
sBpoj b nnuioa Bas opsjsa oi^sann anb eomuinuad sojjoso^j,, -aip^u
eojajDas auai} n anb 'pBppijqnd ap uaniiSaj un sa BpBjaotaap
'omppri io¿ *4tpBíJ3qi^ pBppi[aj B[ á pspioijaj sa pB^jaqn;,^ ^ pv%
B[ ap opBtnaj p boijiuSis BpBjaomap bj 'jB8n[ oponSas ng
"(^)I8 na qísa pBpjjojnB A opuBín p opoj oqoaq
ap oaad ío^qand pp ajqmoa ua Bja opsjsa pp oujaiqoS p 'j
^,, :BSaiB saiouaisod A soanv^odma^aoa soDijip^d so^ sopoj b
pBpiioijadns ns opBuuijB A saj^iia^ ap otSop p oqoaq jaqsq ap
sandsap opuEno SBta unB bjbjob as sapip^^noqj^ ap nopdaauoa Bjapep
-J3A B1^ *(^B8OJnoq ajj^nni b[ sa biujtjuo^ b[ anb ojaj^sod p A 'BsonjaiA
A Buanq BpiA bj sa ajqinoq pp pnjaiA B[ ap zanf ^dpaijd A oaamijd
p 'aaaajBd ira b^ rsa^ijca^ aoip \^uij p ^p^q osa io¿ "zapeanoq v\
ap j( BpuaSipjin e\ ap sajBnosjad sapBppsdBD sb^ ap bj onis Bzanbu
^\ o opnjji p jod BpiíirasBjj B[ on :bpbjooi8iib Bjtap^pjaA bj sa bidbjco
-omap bj 'sand 'pBpip^aj u^ "(];)t48BDi[qnd sapBpiu^ip A soájBo so[ ap
opinpxa Bjas on 'opBjsa \u oqaaAOjd A naiq jaasq Bpand anb pi noa
'Bas anb opns of^q ap o a^qod jod an^) 'pBpuoq A pmaiA ne jod opps
ubj oms 'jbjos o a^Bin^ ns jod opBjBOB in 'opBJUoq tu 'oSjsa un^uiu
opBjqraou Bjas oú A 'sojjo so^ otnoo opBjsa pp BJnoq A naiq p
b Bjsa opBSt^qo ubj 'pniJiA ap pjnaiiuioouoa nnS^ anan is
—Bas anb nopipuoa o opBisa jainb^ena ap— sojjosou ap oon ^na o^
jo^ •soqantn na ouis soaod na Bjsa in aaaua)jad ou opBjsa pp nopBjj
•einimpB bj anbjod BpBjooraap ehib^ as oniaxqo^ ojjsan^[,, *o^p BJBd
BJBJjsouiap anb ye% noa sajojas^rp so^jb3 eoj BjsBq japnaasB

•(zzi • s?a) 'IA
•P! 0E " Sed) '^I
1 P 68 •8b&lt;I) 'I
" 'II
•11 'II
OS 'HA

(9)
(S)
(t)

()

(^)

(I)

ujpod Bjainbpna 'butvuoj ap tn 9j9ubs as soSnijsip aa^q on anb
-j[od pBpfBn^í b^ b sbpbjS 'j^Snj janTTjd n^ uoabj ns na sojnainnSjB
ají nopBpnnna Bjcain ns na odmap otnsira p? nos anb sa^juaniBpunj
soásBj sajj sns aAaip^ ap auod 'asnainaiB BiaBjaoinap b^ jiqijasap jb
'BjjanS bj na so}janm boj ap oíSoja na nopsjo BsomBj bj na 'sajíjija^ j^
• (9) re BJBd ojos soqaaAOJd soj napjBn^ A sopo; ajjna sopmfjad
soj nB^jBdaj sosojapod soj anb opuBjiAa 'sbSjb^ sbj A sanaiq soj ap
BAUBjmba noianqijjsip Bun aa^q as A 'sa^uapnjd sbui soj ap ojub^ jod
A sopo^ ap sajaa3JBd soj uaXo as jaAjosaj ap sajuB anbjod 'oapttja
-omap opB^sa ja jouadns sa SBaijqnd A saJBjnapjBd SBSoa sbj ap nop
-U-iBdaj bj na A jBjans^ sapjjod na ciad 'sooij soj ap nopBJisimmpB
bj Jofatu sa SBzuBuij ap BuaiBra u^ ^sbojeSijo soj ap sanopafqo sbj
BJ^noa apnaijap bj souBsnaBJis soj b osjnasip ns na 'BBjoSBuaiy 'BpBJD
-ouiap bj b ojaadsa^j •(g)ítopnnra jap Bsoa jofam bj,, oruoa 'sajuapnjd
sajqnioq soj sopo) b opnBaoAui 'Bjsa b Bmpea 'unnioa A jBjana^ zsd
snn ap otpain jod Bjjaná bj ap uop^uinuai bj jod Js^ajq jb 'sajBjjf9ra
-J3JI onsijpis ja ísa^BnSí sns Jas bjb¿ onis sijodoJiam sbj ap sBAjais
^as BJBd sspBpunj nBas ssinojoa sbj anb naiimpB on sasnsjpjoa soj
i (f) SBnajy b BjjanS bj jaaBq BJBd ssnB ns ap Bpusnf bj neaoAm
soiinuoa so'-j 'BpBjaomap ap A zsd ap 'Bppsnf ap sajenopipBj) SBapi
sbj saaaA sbijba 'uBaOAní as 'sajBpos eoidpmjd soj b ojnBna u^

"(8) 8IIa B nBjjBoijdB oj naiqniBi 'ajqniBq ap BpBUBdmoaB 'Brjop bjj
-aij na BjjanS bjjo enn^jB asaujnao is .—sapip^^jnoqj^ Bjuaraoa— j^a
ira b j^ 'ojnasjo jap oqoip ja nojBaijdB aj sopo} A B^sa o^ajj anb B}8Bq,,
—ttBiraapidaM jod soj^o 't4ajqrasq,, aod UBqBjaadjajuí bj sonj^^ -ojnaBJo
un ap ít5PIig^í,, Bjq^jBd bj ap opBDijinSis ja ajqos BqBjndsip as osbo
ojio u^ -opBaad jb opnaipaaajd o^ijsbo ja opBzpajojd BiqBq ojnasjo
ja anb Busaijiu^is ouas na BpBiuoj 'anb uoioBjajdjaiui Bpipuajajd
Bi^a na biuoji jijns Bnn ^bjj •(^)41ja na jiaia ap p^pisaaau bj ouia
BJjan^ bj jod 'ouBjjuoa jb 'anb ouis 'japna}na b jBp nojaismb unSas
'saina^ sbj ojjBiiqBq jb opBuBjojd BJanj ojdmaj ja anbjod 'pBpnp bj b
?ojainiAajqos on sBJinuaAsap A BapBpiraBjBa sbj anbjod 'Btpuajna as
anb oj ap ooBjjuoa oj ofip ojnaejo ja,, :aXnjanoa 'Bnna^m noiaBjajd
-jajuí bj opnBipojBd 'sapip^^jnoqj^ 'sajBiijira sajjsBsap soj ap BsnBa
b opBUBjoad anj ojdnia^ ja anb 'jpap sa 'oiJBj^noa oj oujnao oraoa
ojad 'ojdraa^ ns BqBUEjojd as is SBqaipsap opBzpajoad Biqeq sojjaQ ap
ojnasjQ ^g -pspjaA ns ap naanaAnoa as ajdraais anb opoui jbi ap tAoxiai
-sod v Biaadjaiui soj sajqiuoq soj ap pBpinua^m bj anb sqanjdraoa soj
•nasjo soj b ojuBno ug -(j) BsnaBJig ap opre ja ojueAaj ou 'ojanáB j^ra
jod opiuai 'Bnnj ap asdij^a un ap BsnBa b anb '8Bpi^[ ap noppsjadn^

�r
quien le proponga algo bueno pero sin halagos caerá en sospecha de
que procura ocultamente su propio logro (1).

todos tuvieseis el mismo poder y facultad que nosotros, haríais lo
mismo" (1). Esta es, ni más ni menos, la doctrina de Kallikles, con
vertida ahora en principio vigente y director de la política ateniense;
y es más que probable que la tesis del personaje del Gorgias no sea
otra cosa que la enunciación teórica de esa política realista e impe
rialista.

El mismo Diodoto destaca la ineficacia del derecho para impe
dir el delito cuando el hombre está estimulado por alguna impetuosa
inclinación. "En muchos estados hay pena de muerte, no sólo para
semejantes delitos, pero aún para otros mucho menores, y a pesar
de ello siempre hay hombres que se exponen a peligro de esta pena
con esperanza de escapar de ella. Ninguno emprendió rebeliones que
no pensase salir con ello, ni hubo estado que no le pareciese tener
mayores fuerzas propias o de sus amigos que otro. Mas al fin es cosa
natural a los hombres pecar, así en general como en particular; y
no ha habido ley tan rigurosa que lo pudiese vedar ni estorbar por
más que se hayan inventado nuevos tormentos y castigos para los
delitos, por si el temor podría apartarles de hacer mal".

En esta misma concepción encaja la idea de que el valor negativo
de las leyes no es una objeción contra ellas. Lo malo es la variabilidad
e inconstancia en su aplicación; el buen gobierno es aquel que usa
constantemente y sin revocarlas las leyes vigentes, cualesquiera que
sean. De acuerdo con este pensamiento señala Cleón que el imperio
ateniense ha llegado a ser una verdadera tiranía y que para conser
varlo no es posible cambiar los métodos empleados (2). Y en el mismo
orden de ideas, Alcibíades aconseja la expedición a Sicilia arguyendo
que "no está en nuestra mano poner un término a nuestro imperio,
para decir que ninguno pase adelante, sino que para defenderle es
necesario acometer a unos y guardarnos de ser acometidos por
otros"(3).

Otro principio de los nuevos tiempos que Thoukydides ha reco
gido porque era constantemente invocado, especialmente por los ate
nienses, como regulador de la política internacional, es el de que el
más fuerte tiene el derecho de someter a su voluntad al más débil.
Ya al comienzo de la obra, en la discusión general que tuvo lugar en
el senado de Lacedemonia, los atenienses lo enuncian como una com
probación que surge de los hechos históricos (2). Y el mismo le sirve
a Eufemio para explicar a los camarinos por qué los atenienses des
pués de las guerras médicas se desligaron de la dirección de Esparta:
"porque no había más razón para que ellos nos mandasen a nosotros
que nosotros a ellos, sino la de que ellos eran más poderosos a la
sazón que nosotros, y, por lo tanto, llegando nosotros a ser señores y
caudillos de los griegos que antes estaban sujetos a los Medos, hemos
tenido y habitado nuestra tierra, sabiendo de cierto que mientras
tuviéramos fuerzas para resistir al poder de los lacedemonios, no hay
razón para que debamos estarles sujetos"(3).
Pero donde esta ley del más fuerte se afirma en toda su crudeza
con la pretensión de un principio universal de la naturaleza es en la
discusión habida en el ayuntamiento de Melos en donde los atenienses
tratan de obligar a la pequeña isla a entrar de su lado en la guerra.
"Cuando los más débiles contienden sobre aquellas cosas que los más
fuertes y poderosos les piden y demandan, conviene ponerse de acuer
do con éstos para conseguir el menor mal y daño posible"(4). Y des
pués de declarar sin ambajes que es su voluntad inquebrantable so
meterlos a su señorío (5) sostienen que lo que hacen es justo y que
"por necesidad de naturaleza, el que vence a otro le ha de mandar
y ser su señor, y esta ley no la hicimos nosotros, ni fuimos los pri
meros que usaron de ella, antes la tomamos al ver que los otros la
tenían y usaban, y así la dejaremos perpetuamente a nuestros here
deros y descendientes. Seguros estamos de que si vosotros y los otros
(1)
(2)
(3)
(4)

(5)

III, 234.
I, 76.
VI, 85.
V, 89.
V, 91.

(1)V, 105. Cf. lil.
(2)III, 40.
(3)VI, 18.

— 256 —

— 257 —
17

^

�— 9S^ —
"81 'IA (E)
'O^ 'III (^)
•III '13 "SOI 'A (I)

•16 'A (S)
•68 'A (t)
•S8 'IA ()
•9¿ 'I (Z)
'ttZ 'III (I)
bojío so[ A sojiosoa is anb ap soniBisa sojngag •sa^uaipnaosap A sojap
-ajaq soj^sann b a;uaraBmadjad somsjBÍap bj jsb A 'uBqBsn A UBiua;
b^ sojjo so[ anb J3A jb somBiao} bj ^a^u^ 'bjj^ ap nojBsn anb sojam
-ud soj eorainj in 'sojjosou soinpiq bj on jíaj Bisa A 'joyas ns jas A
jBpuBUi ap Bq aj ojjo b 33U3A 3nb J3 'BzajBjniBn ap pepieaoau Jod,,
anb A o^snf sa uaoeq anb oj anb nanapsos (^) ououas ns b eofja^am
-os ajqB^nBJqanbaí p^iunjoA ns sa anb s^ÍBqniB uis jBJBpap ap sand
-83p j^ *(^)^3jqisod ouBp A [biu jonam ja JiñSasuoa BJBd sojsa noo op
-jana^ ap asjauod anaiAuoa 'uBpuBuxap A napid ssj sosojapod A sa^janj
8Bm soj anb sbsoo SBjjanbB ajqos napuapnoa sajiqap sbui soj opnsn^)n
•BJJanS bj na opBj ns ap jBj^.u a b bjsi Buanbad bj b jsSijqo ap ubjbj;
sasuaiuajB soj apuop na sojap^ ap ojuaiuiBjunjÍB ja na Bpiqeq uoisn^sip
bj na sa BzajBjn^BU bj ap jBSJSAiun oidpuijd nn ap noisuajajd bj noa
Bzapnja ns Bpoj ns buijijb as ajjanj sbui jap A^\ Bjsa apuop ojaj
*(g)usoi3Íns S3JJB^83 souiBqap anb Bjsd uozbj
jÍBq on 'soinoni3p33Bj soj ap Japod jb jtisissj Bjsd s^zjanj somejaiAnj
SBJiuaiui anb ojjap ap opuaiqBS 'bjj^ij Bjjsanu opBiiqsq A opina)
sotnaq 'sopap^ soj b sojafns uBqe;s3 sajuB anb soSaijá soj ap sojjipns^
A 83JOU38 J38 b soj;osou opuBj^^jj 'o;ubj oj jod ¡A 'sojjosou anb uoxve
bj b sosojapod sbui ubj^ sojj^ anb ap bj onis 'sojjs b sojiosou anb
sojjosou b uasBpuBui sou sojjs anb Bjed uozbj sbut BiqBq on snbjod,,
:BiJBds^ ap uoiaaajjp bj ap noJB^ijsap as SBsipsm SBjjanS sbj ap sand
-sap 838U3iu3)B soj snb jod 8ouiJBuxB3 soj b jB^ijdxs BJBd oiiuajn^ b
8AJI8 3j omsim js j^ *(^) soaijojsiq soqaaq soj ap aSjns snb uppBqojd
-mo3 buh omoa u^punua oj sasuatua^B soj 'Binoui3p33Brj ap op^uas ja
na JBSnj OAnj anb jBJan^S uoisnasip bj na 'Bjqo bj ap ozuaiuioa jb bj^

jod sopiiamoaB Jas ap sonjBpjBnS A sonn b jajaraoaB oiJBsaaan
sa ajjapuapp BJBd anb oms 'ajuBpp^ as^d ounSuiu anb jraap BJBd
'ouadun ojisann b ouiuuai un jauod onem Bjjsanu na Bisa ou,, anb
opuajínSjB Bijprg b uopipadxa bj BÍasuoaB sapBiqpjy 's^api ap uapjo
oraeiin ja na ^ *(jj) sopBajdraa sopojara soj jBiquiBa ajqísod sa on ojjba
-jasnoa BJBd anb A biubjii Bjap^pjaA Bnn jas b op^Sajj Bq asuaiuajB
oijadun ja anb uoaj3 BjBuas ojuaiuiBsuad aisa noo opjanaB 3Q -usas
anb BjambsajBna 'sajuaSiA sa^aj sbj SBjjBaoAaj uis A aiuainajuBjsnoa
Bsn anb janbB sa oujaiqo^ nanq p íu^ioBoijdB ns na BiouBjsuoaní a
pBpi[iqeiJBA B{ sa o^Bin o^ *se[[a bj^uod nopafqo Bnn sa on saXaj sb^ ap
jo^ba \9 anb ap Bapi b^ BÍBana u^pdaouoa Btnsitn eisa u^
-adnn a Bjsxpaj Baijqod ^sa ap Boijoaj nopsiannna B^ anb ssoa bjjo
B38 ou sm^uof) pp afBuosaad pp sissi Bf anb a^qsqojd anb sent sa ^
íasuaiuaiB Boi^jjod b^ ap jo^oaaip ^ aiaaSiA oidpuud na BioqB Bpp-iaA
-noo '83[5[i[p;5[ ap BniJiaop bj 'sonam in sbui iu 'sa Bjsg -(];)4toinsira
oj eiBUBq 'soj)oson anb psipiaBj A lapod omsim p spsaiAnj sopo]

•jiqap 8Bm jb pBjun^oA ns b jalamos ap oq^ajap ja anap ajjanj sbui
ja anb ap ja sa '[BuopBUjajuí s^pjjod bj ap jopBjn3aj ouio^ 'sasuain
•a)B soj Jod a^namjBpadsa 'opBaoAui aiuamajuBjsnoD Bja anbjod opi
-ooaj Bq sapipÁ3¡noqx 3n^ 8diuau soAanu soj ap oidpuijd ojiq
*ujBm J33Bq ap ssjJBiJBdB Bupod joniaj p is Jod 'sojipp
soj BJBd soSiisb3 A so^uauuoj soAanu opBjuaAui UB^Bq as anb sbui
jod JBqjojsa in JBpsA asatpnd oj anb Bsojn^u ubi Aa\ opiqeq Bq ou
A ÍJBjnaiiJBd na ouio^ jBjauaS ua jsb 'jBaad sajquioq soj b jBJnjen
Bsoa sa uij jb sbj^ 'ojio anb soSiuib sns ap o ssidojd sszjanj eajoÁBm
jcauai asapajsd aj on anb opsisa oqnq iu 'ojja noa jijbs as^snad on
anb sanoijaqaJ oipuajdiua ounáuij^; 'Bjja ap JBdBasa ap BzuBjadsa no^
Buad Bisa ap ojiñpd b uanodxa as anb sajqmoq Avi\ ajdmais ojja ap
jBsad b A 'sajonam oqonuí sojio BJBd nriB ojad 'soiíjap saiuBÍamas
BJBd OJ98 on 'aijanm ap Buad .¡í^q sopejsa soqanm ug,7 -u^ioeuipui
Bsonjadini BnnSjB Jod opBjnmiisa Bisa ajqmoq ja opuena ojipp ja jip
-adral BJBd oqoajap jap BiaBaijaui bj BaBisap ojopoiQ onisim j^
*(j) oj^oj oidojd ns ainamBijnao BJnaojd anb
ap Bqaadsos ua Bja^a soSejBq uis ojad onanq oSjb BSnodojd aj uainb

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="539">
                <text>Fonética y ortografía guaraní</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="540">
                <text>El presente trabajo no tiene la pretensión de ser una producción científica, sino, apenas una contribución para facilitar el estudio  de las cuestiones guaraníes, a que se ha abocado el Departamento de estudios guaraníes de la Universidad de Montevideo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="541">
                <text>GONZALEZ, Antonio E.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="542">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1947, Año I, Nº 2 : p. 169-210</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="543">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="544">
                <text>1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="545">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="546">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="547">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="65">
        <name>FONETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="63">
        <name>GUARANIES</name>
      </tag>
      <tag tagId="66">
        <name>ORTOGARFÍA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="239" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="455">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/83d258f6f9a9f9584acd494f185ad39e.PDF</src>
        <authentication>d92106adedaefc7dd5d53f17ea152bce</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2669">
                    <text>'LQZ'ZOZ 'd^ 'S^ól 'saJJV ouang '[^7^] l^JauaS vajisin^uíq ap osunj
•ds #Ji • 9161 '8!aBd ^ BuesnE^ 'ajojauaS anbitstnSmq ap suno^ 'aHassnvs aa "a (i)
-UO9 SB[ B OJOS 9SJIJ9pj BJjpod 9nb OJ (anSuVJ 9p SOUB9JnSSnBS 8Opt}U9S
SOIJBA SOJ 9p OUll U9 OU bX X 'jBUOpipBJ^ X 9JU9IJJO9 Opi}U9S [9 U9)
tjV2auaS tía vn^tiaj^ B[ 9p Biusitu bidu9S9 bj b opiagpj ouio9 9pu9ij
-U9 9nb oís^nd '^BJ9jB¡iun uoi9Bj9jdj9jui Bun gp 'SBzmb 'bjbj^ 9g
' ( I) ttS9UOI9B[9J U9
BSBq 9S Opoj BnU9^ 9p OpBJS9 UI1 U9)5 X 4t8B9pt 9p SBI9U9J9Jip 9p 9IJ9S
BUn UO9 SopBUtqUIO9 SOpiUOS 9p SBI9U9J9Jip 9p 9IJ9S BUll 89 O9IJSinS
-ui^ Bragjsis un)f í ^sviauauafip anb svui Ávy ou vnSuaj vj uaf) í4sojio
UO9 BpUtlJUO9 98 OU Ou^lS Un 9nb 89 B^p U9 |BI9U989 O9IUn^ O[ Í44S9U
-opisodo 9p oS9nfM un 89 '^viauv^sns trun ou 'üw/jo^ min sa^f Bnáug^
B^ 49JnSSnBg 9p Un^98 'OJ99J9 ug #ttBnSu9^^ B^ 9p OgiJSJjg^OBJBg O^ 9p
B9J90B OSOlpnjS9 OUISIUI pp SB9IJBUIOTXB S9UOpBUIJIJB 9p 9IJ9S BUn 9p
OppU3S 9J89 U9 UOpB19Jdj9JUI TS\ U9 X (4t^[qBq,, X t4BnU9^,,) ajOUVd X
anSuvj 9aju9 anassnvg aa aMVMiaaag Jod Bppg^qBjsg uopu^sip ^\ U9
9)U9UI[BdpUI^d BSBq 98 9fl?n!oU9^ pp SOpiUOS 8O[ 9p UOpBJ9piSU09 B[ U9
X 44BUUOJ^ 9JJU9 BJ9U SOU9UI O SBUI UOpBJBdgS Bg g '1 'I

•sauotsnjauo^) m¿ 'oatiajtif oj X oatfupui oj ax%ua
vtauapuadap^a^m wj 'g 'aajstu^affj ap trutjjaop vj na (mauvjsns^ X
viujo¿[ ' 'vat^stnSutj vutjdtostp oiuoo vat^auof vj ap uotanatfpsnf 'p
•Áoqziaqnuj^ ap uptadaauoo o; ua mSojouof X vatjauoj ' 'oapsinSuij oui
-stotuvoaui \ap sa^uiij X saauvajy m^ "oiuajqoud jap pm^an upiaonp^ g

(q
olp^ 5^01 A3 ACJ1AO AfOl A01CKX3
01 531AOA)0^Jt!^O3í

3g 313nod

i

5ioflfoi3 nc 5io '^OA13^3 &lt;?no 'Sis^o^d r.o
AO11 XY2 A3TJ Kl '53iBdjKp^ fO 'fifi 'iO

pp sopiuos soj u^

VIDMVXSÜS A VMHOd
flI}I3SO9 OIM3OÍ13

�diciones de su funcionamiento, a su aspecto de sistema funcional (2).
Pero el hecho es que tal interpretación constituye el fundamento y
la razón de ser de las orientaciones estructuralistas y funcionalistas
en la lingüística actual, principalmente europea.
1. 1. 2. En la lingüística norteamericana, la orientación estructuralista procede de E. Sapir (3) y sobre todo de L. Bloomfield (4),
y, aunque fundada en premisas totalmente distintas y declaradamente
independientes del saussureanismo, emplea a menudo métodos análo
gos y logra resultados prácticamente idénticos a los del estructuralismo y funcionalismo europeos. Por lo que concierne al campo fónico,
tales métodos se basan esencialmente en las indicaciones contenidas
en la obra fundamental de Bloomfield, según las cuales los fonemas
deben clasificarse con respecto a sus posibilidades de constituir síla
bas y "la manera más sencilla de describir la estructura fonética [fonémica] de una lengua" es la de clasificar los fonemas y nexos nosilábicos según las posiciones en las que pueden encontrarse con res
pecto a los silábicos (5).
Y también en este caso puede tratarse, en ciertos desarrollos, de
una interpretación unilateral, puesto que Bloomfield no se refiere
propiamente a la definición de los fonemas sino a su clasificación y
a la descripción de la estructura fonemática de una lengua.
1.1. 3. A. Martinet (6) piensa que entre los dos estructuralismos, el norteamericano y el europeo, debe de haber ciertas relaciones
históricas y que la doctrina saussureana debió de fecundar, de algún
modo, también el suelo lingüístico norteamericano. Esto es muy pro
bable, pero sólo si se refiere a la lingüística norteamericana en gene
ral, y no a la escuela estrictamente bloomfieldiana, y sólo si dichas
relaciones se entienden como relaciones de orden práctico, entre los
métodos adoptados, y no entre las concepciones básicas que justifican
los métodos mismos. En efecto, en Language de Saussure (que no
figura siquiera en la bibliografía) se halla citado una sola vez (p. 19,
en el capítulo introductivo acerca de la historia de la lingüística), y
en todo el libro —que, en la parte que se refiere al estudio sincrónico
del lenguaje, constituye un desarrollo original y, por cierto, muy
coherente de premisas libres de todo psicologismo o sociologismo—
no se logra encontrar huella de ideas específicamente saussureanas. El
concepto de "lengua", esencial en la doctrina de de Saussure, aparece
sólo como dato empírico en Bloomfield, para el cual el objeto de la
lingüística lo constituyen las utterances (enunciados, expresiones con
cretas) . La lengua misma, según Z. S. Harris, uno de los más desta
cados discípulos y continuadores de Bloomfield, no es sino "the tota(2)Cf. E. Coseriu, Sistema, norma y habla, Montevideo, 1952 [SNH], pp. 23-36;
RFHC, VI, 9, pp. 133-146.
(3)Language, N. York, 1921; Sound Patterns in Language, "Language", I, pp. 37-51.

__ 144 —

�"82 "u 2¿ d '21 • €9 -d '7SHI 73(¿I)
•01 d '72J #íD(91)
"(8l &gt;d '^^anSuvj) ^tujof otjsmSui] b si 'SuiuBain b seq qjii|M uuoj opauo^d y?5(t;i)
•89 'd '72^ 73(ti)
•-2 'dd 'aHvn^uvj -j^(g^)
•6S-8S 'dd '^qj j3(21)
•¿SI"6I 'dd *'tp -qo 'aiauMouig -a(n)
't2-t!2 'dd '6f6I sap^ntoims saqauaqoa^'^ '3731
'anbiwauoqd asAjouoj ap sadtau^d saj uns satibunutan 'üasvaaHajf-aaHDSi^ ng 73(01)
•S6I '^-iouiij^a '[72J] ^^vnSwrj fo
Ajoayj^ v o% vuauioSajojj 'aaaiaxiH^ "f "^ ap Bs^iSni uoijjnpeJí B| inbB bjbji^ ag '¿(-91 'dd
't6I '^nSBuuado^ 'asia^SaDiputuS suatuoatHouds Sutu^tuQ 'AaiSMnarg ••j ^3(^)
•S9 *d '0 7 3 33(8)
'¿2 "d 'l6I 'o3B:iItl3 *[7SJ^] saiístngm^ jD^njanutg ui spoqra¡\¡ siaHVjj -g -z(¿)
ns ap ja oraoa 'soapoBjd ajuauíBand sojxsodojd uoa
bjsbij '(¿x) sBiajauoa sa^uvjann ap oiunfuoa un ap SBjnjanajsa sb[ aiq
-ijasap iC jBdnJB 'jbzijbub BJBd o|pauas Á ttajuaiuaAuoa,, sbui Buiajsis
^ap o^ps ouis '(91) 44osaaojd^ opoj ap SBjjap Bjsa anb ttBuiajsis^ ^a
uDjda&amp;u ap bjbj} as o^¿ '(^x) sbuuoj uos 'svpviaunuojd a%uaui\oax 'uoia
-bjo Bun 'BjqB^d Bun :npvziuvSuo wiaunjsns ap uoiauod nun sa '
-sns bx ap Buisiui Bjnjanaisa bx sa buijoj bx 'oiqtUBa na '
Batjsjn^uq b^ BJBd ^ (f7!) B^uBjsns Bun ua v^sa^fiumu as o^os anb
ajuBjsuoa A XB3Pí Banjanjjsa Bun sa buijoj bx BaiiBuiaso^S
-upsip ajuauí^BjuauíBpunj sojdaauoa b uajaijaj as ojad '
-aa aiuauíBjaaauoa 44sbuijoj5^ SB^aaia Baijuapi ajuauíajuaaBdB
ap uaaqBUB X uBqpasap anb opnuara b ÍCntu aaanao BjsBq X) 44Baij
-sjn^uij buijoj^ ap uB^qBq souBippijuioo^q scq ouioa SB^sijBuiaso{Já sox
ojubj anb p^paaA s^ -B[qBq ap sojaaauoa sojaB sox U9 ^J^^^^BaiisinS
-uix BpBziuBáao anbuns 'BaijsnaB '[BiaajBUi 44BiauBjsns^? B[ ajuauíBjsnf
ouis '(^Bapt buijoj bx) Bidoad 44buijoj,, bx aoíáij ua uBaapisuoa ou upis
-aadxa B[ ap ouB^d x^ ^^ X í44opiuaiuoa^9 |9P ^^^^J8^18,, bI oraoa 44bui
-joj,, bx ojubj ojaxduioa aod opuBaouSí '(afBnSua^ \a opoj uBaijijuapi
XBna \a uoa) 44uoxsajdxa ^\ ap ouB[d^? xB I98 uapuaijB
SBjsinx&gt;ui[ so[ anb aiaap anb Bjaqsq 'soaip^ra^soj^ souiuiaaj
ajuauíBjajua sa p^ijuioo^g ap
SBapsnaB sauaáBUii) pjuaui ajuauíBaajua sa
-nssnBS an^imj B-q 'oaiisnaB ouauíouaj ouioa 'vsoa ouioa buisiui Baqs[Bd
bx qBtaajBUi X oaisij ajuauqBjoj o^[B ouis '44BaijspaB ua^Buii99 Bun^uiu
sa ou '4jB^uaui^9 BpBu sa ou ^ajuBaijiu^is^ ouisiui \a X í (xx) sooijsinS
-uif souiuiaaj ua asaiutjap aapod ou aod 'afBn^ua^ jap Baanj Bia^panb
opvaifm^is \a anb ojsand '(01) ^)unatfm^is buib[^ aanssn^g ap anb O^
b —ojund ojaata Bjssq o^os X— apuodsaaaoa ou^is jo Bjanasa ns X pjaij
-uioojg Ba^d 'opnaifiu^s _|_ ajuno^fmS'is sa oaijstnJ^uij ouSis ja Bu^aa
-nssnBS Baxjsin^uij bj Ba^d X aanssnBg ap Ba^d anb SBajuaiui 'sBUiapy
•aisa ua ojos X 'aBjqBq jap ojaaauoa ouBjd ja ua UBaojoa as souBipjaij
-uioojq SBjstjBanjanajsa soj '(aanssnBg ap *^j un^as ajqBipnjsa ajuauíBaij
-ijuaia oaiun ja) 44Bn^uaj^? bj ap 44jBanjanajsa^ X 44oaijBinajsis^^ '4JB^
-aoj,, uoiatuijap aod ouBjd ja ua uBaojoa as 'soadoana SBjsijBuoiaunj
X SBjsijBanjanajsa soj ja uoa X 'aanssnBg ap anb ssajuaiui 'SBaqBjBd
sBajo ug -(^) (Sojd^) 44Bnuaj,, ou X (jxaj^J 44ojxaj,, 'Aaisi^narji
d X '(g) an^tivj ou X ajojmd ajuauíBiaBsaaau Biaas aanssnBg ap
anb oSjb 'aiaap sa '(¿) 44suoijBnjis jjb ui saauBaaun jjb jo Xjij

�mediante la escritura (18). Se podría decir que el estructuralismo
americano es sólo método, mientras que el estructuralismo europeo
es concepción a priori (hipótesis) (19) que determina un método:
para los norteamericanos el sistema es un resultado, para los europeos
es al mismo tiempo premisa y resultado.
Es cierto que la escuela americana y las escuelas europeas pre
sentan también conceptos comunes, como el de "oposición distintiva"
y "rasgo pertinente" (disiinctive feature), pero se trata de conceptos
empíricos que han podido lograrse, de manera más o menos indepen
diente, por distintas vías y hasta por la misma fonética tradicional
(Sweet, Jespersen, Jones).
1.2.1.Asi, pues, resulta confirmado que las analogías entre la lingüística
saussureana y el estructuralismo norteamericano no son de índole teórica y doc
trinal —puesto que no proceden de concepciones análogas acerca del lenguaje—,
sino sólo de índole práctica y técnica; no son conceptuales, sino metodológicas:
a lo sumo, pueden referirse a la teoría de la técnica empleada en el estudio
sincrónico del lenguaje. Con todo, las consecuencias de las varias orientaciones
estructuralistas pueden ser análogas, justamente porque los métodos y resultados
reestructuran necesariamente las concepciones y porque, en cierto plano, premisas
y resultados se confunden y se identifican. Y las consecuencias pueden implicar
tanto aspectos prácticos como teóricos.
1.2.2.En el campo fónico, tales consecuencias son principal
mente dos: (a) por un lado, se separan netamente fonética y fonolo
gía (20), se reconoce sólo a ésta como disciplina lingüística y se relega
a aquélla entre las ciencias físicas o naturales, como pura fisiología
y acústica; (b) por otro lado, se llega a ignorar la sustancia fónica y
toda sustancia en la descripción fonológica (resp. cenémica), aplicán
dose como único método, para la identificación de los fonemas (resp.
cenemas), la "conmutación", y para su definición el criterio "posicional" o "distribucional" (la posición que ocupan en el sistema).
La primera de estas consecuencias caracteriza, implícita o explí
citamente, todas las orientaciones estructuralistas (21) y funcionalistas (aun las que no excluyen de la fonología toda referencia fonética).
La segunda caracteriza principalmente la glosemática de la llamada
"escuela de Copenhague" (22), elaborada y regida por la labor y el
pensamiento de Louis Hjelmslev, y la escuela de Yale(23), con
(18)Cf. MSL, p. 72. También K. L. Pike, Phonemics, Ann Arbor, 1947, que
presenta el significativo subtítulo: A Technique for Reducing Languages to Writing.
(19)Cf. L. Hjelmslev, [Editorial^, AL, IV, 3, pp. V-XI.
(20)Se emplean aquí los términos fonología y fonológico con el significado que
les atribuye Trubetzkoy, aproximadamente análogo al que, para los estudiosos norte
americanos, tienen los términos phonemics y phonemic. Hjelmslev, que va más allá del
"lengua'e lingüístico" (fónico) y para el cual la fonología es sólo ciencia del "uso
lingüístico" y no de la ^lengua" (sistema), empleó un tiempo fonemática y fonemático,
pero desde 1936 prefiere cenemática (cenémica: "ciencia de las unidades vacías") y
cenemático (cenémico). Cf. Proceedings of the Second International Congress of Phonetic
Sciences, Cambridge, 1936 [Proceedings L.], p. 49, n. 1.
(21)En Bloomfield la oposición, en el sentido actual, es implícita: sólo se distingue
la fonética como ciencia general de la voz humana, sin referencia al significado (ciencia
experimental, fisiológica y acústica: Language, p. 75) de la "fonología" o fonética práctica
(ciencia de los sonidos significativos, p. 78). Pero ya aparece el adjetivo phonemic (p. 80)
como opuesto a phonetic y se dan ejemplos de descripción puramente "fonémica" y
posicional (pp. 130-137).
(22)Sin embargo, el método ha sido adoptado también por varios estudiosos fuera
de Dinamarca: cf. PTL, pp. 50-51, n. 1.
(23)Cf. A. Martinet, Art. cit., p. 584.
— 146 —

�— Lfl —
•f9Z-Z9S *dd '6^61 '8JJBd 'a
mHd 9P ^dtaupj '•} "pBJJ 'atSojouoqj Jap a&amp;nzpuruQ 'AOMZxaanHX 'S 'N "J3 (Z)
"t6l 'Joqjy uuy 'spunog fo uaiidjuasaQ \oonovi¿ ayt uof
n puü Ajoaqj^ atjauoqj fo sisXjDuy ^^jjp^) y •saitauoqj 'asi^ -q *^j -j^ (I)
sito -suy (o)
•(^ -n '09 *d '*piqi) ^
-oj 33OUO33J as Bsnnd o OT.niags [a uaiqraBj^ -(si *u '99 -d '-jp "^0) tí^uidnoa2 ••• aqi
jo joabj ui appap 'Xjijepuiis jpauoqd sb ^aM sb 'juauiajBjs jo XjiDi[drai,, (5^)
-(^9 *d '-jp '9^) tísaunpaaojd pun sasituajd aiuiauo^d
fo sapas b snjd vjop aijauot¡d ifitcn apvui aq jsnw • • 'sis^joub aiwauot¡^tt (8Z)
"0t" "dd ''7 f^uipaaoojj 'Xjoaqt autauoyd
atfí fo loadsv auQ ':3H3v^ -f -j^ '61 '3JouiiJi¡.g 'atuauoyj aqt ^uiuffa(j uq (¿^)
'9Z'9ZZ 'dd 'Z 'II \tBn8uiq,, 'ambvaojsoaaqa^ ua sanbnsmSuij sapnja sap
jvntoD tvja^j 'ivdO^f '\ uaiquiBj -jo 'BueiUABq B[ Á asuanÜRJd Bpn^sa B[ axiua SBiauajajip
SBU3I3 ap BDjaoy '^^-^^ -dd '^ 'jj^ '^y 'sisog jvuonnqptsiQ v uo sapoSa^o^ oyuiauoq¿
fo uoitiutfaQ aqi uq 'KasN3DHajf-a3HDSij[ ng X "tp -jj.y 'x3wixhvj^[ -y -j^ (9^)
"ZZt-OI 'dd 'Z 'XI 'PJO^.,, 'uopiuifaQ jvojSojouoqj
o— ajqvjjXg puv 'iubuosuoj 'jaow^ 'wix "H "J "f X honnc^o "a "f 73 (SZ)
•88I-6ÍI "dd
' 'I '7V '^jo^ojod np sautauoqd sap atibjivwajsKs ^j '-fa xod 'aseaa (Bna |a(j (fZ&gt;
-jBd BnSua^ b^ ap rtoaijBuiaisis,, A w|buijoum ouB¡d ja ubzub^jb anb sosoipnjsa soj
une souaui j^ '('f'' 'P) ^aaawivp\[ *g ^ (''' ''Z"' 'P) smz^izvi "f ouioa
'mSojouof A v^tjauof axjua uoijejiijuia B^aajjsa Bun 'oiubj oj aod 'uauaijusui
A oapBiuajsis X jBuoiaunj oj ap ajqixajj ojdaauoa un uauap 'opcxapoui ouisijbj
-npnxjsa un X BisijBuoiaunj bjsia ap oiund ja opucjdopB une 'anb sosoipnjsa soj
sepBDipui sBiauanaasuoa sop sbj ap BunSuiu b 'ajuauíjcjnjBu 'nsSajj o^f 'fi
' ÍZ) oueuiaiq ^a ouioa 'snnSuaj snjjaia BJBd ajqBoijdBui
BiaBjjnsaj oíaajija ja anb Á soaod ajuauíBAijBjaj uos oSaia^ jb so^Ojbub
sosBa soj anb BAjasqo ojos Á 'soaijBixiasoj^ sisijbub soj b á pjaijuioojg
ap sojduiafa soj b Bpiaajsd Xnuí 'onSijuB oáaid^ jap ouisijuBuosuoa
jap tjBuoiaisod^, uoiadiaasap Bun jaaaajo b b^^jj 'soaijBuiauoj sisij
-bub sns ua Baiuoj BiauBjsns bj jbjoui b otJBJjuoa ubi
ouisiui ja 'opBj ojjo jod 'anb Á '(jg) AO^zxaanHX ^P BI 3n^&gt;
-bj sbui o ojubj ((V^iw9iioffJ viSojouof Á v^^^auof ajjua uoiaBisdas
Bun b ^Sajj aiji^ #rj -aj 'ouBaijauíB ouisijBjnjanjjsa jap oajuap 'anb ap
oqaaq ja Bqanaduioa o^ *oaujduia uapjo ap sapBjjnaijip 'uoiaBaijdB ap
sapBjjnaijip BtdBaijduii ojsa anb^od ojos sa 'ajdiuais B^ajj as ou SBjja b
is 'anb Á sBuisiiu sssiuiajd sbj ap 'sajuajaqoa ajuauíBjaa^ad 'sojjojjb
-sap sajqtsod uaXnjijsuoa SBjja anb ajqBpnpui aaaJBd :sbui s^ -sbjsij
-Bjnjanajsa sauotaBjuaido sbijba sbj uBjdopB anb saunuioa (sBaiuaaj o
SBaijpaj) SBsiuiadd sbj uoo sajqijBduioaut uos ou sBuiadjxa sauoiaxsod
sbj anb ajqBpnpui sa 'SBiaua^aaAip sbjjo á s^jsa ap jssad y #g -j
*(0g) \rasMa^aa)f
-aaH3Sij[ ng op bj ouioa 'apjoastp ajuauíjBiaJBd zoa BunSjB opiáans
Bq an^Bquado^ ap ojnajja ouisiui jap BjsBq j^ '^oatuiauoj^, sistjbub
ja ua ajqipuiasaaduit a jBiauasa ojuauíaja ouioa oaijauoj oj u^aap
-isuoa (6^) siaavjj *S 'Z ^ (SZ) a^^&lt;I '1 '^ ^soidojBjnaijJB A soaijsnaB
soAijuijsip so^sbj ap souiuuaj ua (SBUiauoj —) smuauofouovw A svtuau
-of.oj.oitu sns auijap (¿2) aaaaavxv^ MVJViaaag '^ : souBaiaauíB t4sBjsia
-iniauoj,, soj ap bjjoXbui bj ubjouoi bj oaoduiBj A íxa\nxavj\[ "y ouioa
'sasaauBjj soSojouoj soj iu (92) ^y^^d 9P ^janasa^? Bp^uiBjj bj (bjSoj
-ouoj bj ap BjuiouojnB bj opuBUUip une) tboxuoj BiauBjsns bj 'oiquiBa
ua 'ubjouSi o^[ *(S^) sasajSui sosoipnjsa sounSjB ua uaiquiBj Bjuasaxd
as soduiaij souiijjn soj ua anbunB '(^2) ^a^va^ *g *^) A H^oag *g

�tiendo de bases estrictamente fonéticas y experimentales, como D. Jones (33) o
E. Zwirner(34). D. Jones, en particular, admite que el fonema puede conside
rarse como "sonido abstracto de segundo grado" (35), pero prefiere considerarlo,
desde un punto de vista simplemente "físico", como "familia de sonidos" (36) ;
reconoce que las diferencias entre fonemas (— rasgos distintivos) son "significan
tes", es decir, aptas para distinguir una palabra de otra, pero observa que no
deben necesariamente y siempre cumplir con tal condición (37), y, por consiguiente,
se opone tanto al llamado "mentalismo" (que interpreta como psicologicismo)
como al enfoque propiamente estiuctural y funcional (38). La obra de Jones
constituye la demostración práctica de la posibilidad de llegar a la teoría fonemática por medio de la fonética y sin salir del ámbito de esta disciplina (sólo
pasando a otro plano de abstracción), y, por lo tanto, desde este punto de vista,
parece muy justificada su decisión de considerar la llamada "fonología" o "fonémica" simplemente con una parte de la jonética (39).
1. 5. 1 Estas últimas posiciones merecen mucha atención porque,
si en cierto momento habrían podido aparecer simplemente como
conservadoras o como eclécticas, hoy ellas pueden presentarse como
formas —aunque discutibles y en algún caso, quizás, extremas— de
una nueva síntesis entre fonética y fonología. Síntesis que no quiere
decir confusión ni simple fusión (puesto que el criterio funcional y
el concepto de estructura constituyen conquistas importantes que no
pueden ni deben perderse o diluirse en lo indistinto de la fonética
tradicional), sino efectiva y fecunda ampliación de la problemática
del fenómeno lingüístico, y que tal vez se esté ya perfilando.
1. 5. 2. En efecto, por un lado, la fonología toma su lugar, junto
con los demás estudios fónicos, en los textos escolares y en los ma
nuales de fonética, como los recientes de W. Brandenstein (40) y E.
Dieth (41), y, por otro lado, la conveniencia de una reunificación,
o, por lo menos, la necesidad de que la fonología vuelva a establecer
o estreche sus vínculos con la fonética, se señala tanto desde el campo
de los fonetistas como desde el de la fonología y de la lingüística
general. El mismo Dieth —aun partiendo de una concepción supe
rada (42), y apoyándose en afirmaciones de carácter polémico de
Jespersen hechas en otro momento y sobre otras bases (cf. 3.3.1.) —
subraya que no es oportuno separar el enfoque fonológico del fonético
y llega hasta considerar la fonología simplemente como un nuevo
punto de vista dentro de la fonética (43). Y John Lotz (aunque
identifica lo "lingüístico" exclusivamente con lo "social") admite, al
(33)Cf. especialmente The Phoneme: its Nature and Use, Cambridge, 1950.
(34)Cf. Grundfragen der Phonometrie (en colab. con K. Zwirner), Berlín, 1936.
(35)Cf. Concrete and Abstract Sounds, Proceedings of the Third International Congress of Phonetic Sciences, Gante, 1939 ^Proceedings G.], pp. 1-7, y Oh. cit., p. 212.
(36)Ob. cit., pp. 7-12.
(37)Ibid., p. 14: "The sounds of sepárate phonemes do not necessarily distinguish
words but they are capable of doing so, and generally do so.
(38)Ob cit., p. 212 y sigs.
(39)Ibid., p. VII.
(40)Einführung in die Phonetik und Phonologie, Viena, 1950.
(41)Vademekum der Phonetik, Berna, 1950.
(42)Cree, por ej., que los fonólogos siguen considerando el fonema como "repre
sentación acústica" (Lautvorstellung) y "unidad psíquica" (Ob. cit., pp. 335-6) —cual
aparecía en Baudouin de Courtenay, en Sapir y en los primeros trabajos de la escuela de
Praga— y no da una exacta exposición de la fonología actual, como parece pensar
L. Heilmann (Istituto di Glottologia dell'Universitá di Bologna, Rendiconti, IV, p. 6).
Cf. la reseña de J. Lotz, "Word", VIII, 3, pp. 265-268.
(43)Ob. cit., pp. 16-18.
— 148 —

�— 6H —
'It^^E "dd "í) sSuipaaaojj
'sauuosuoo sap anbiÉojouoyd luauiassDja aj uns suopvnuasqQ na e^ Bpiuaisog (
"Il"6 '^^ 'S6l 'BUJa 'yiisni
•ifvyasuassiaiyovjdg apuayaia^ñia ¿^ pun autauiaSjjy 'iuvsi^ "A aP jyatuaqsSunyasjoj \a uo
'oaiijjj anbunn 'oAiijsod oppuas ua uoijbjo^ba b[ -j[) '(¿91 "d ''Pi^i) ^^uiqaBin aqi jou
aJB sajiM jng •XjEurÜBnit pue jBaa 's^jim jo qjOMiau b oaj3 Áaq% :op sjsiiBiaamojá aqj
jbijm ÁpoBxa si siqj 'IPAIl ¿saApsuiaqi suopaunj Jiaqi pus sjjbcI aqi Suiquasap inoqjiM jnq
'sajiAv qoiqM Áq pajaouuoa ojb sjasd qaiqM ^uiisij Xq ^snt auiqoBui b jo ajni^nijs oqi
jo ajnjjid b OAiá oj ajj pjnoM oqM Jooni^ao ub uiojj jjadxa om pjnoM icq^ •sajnj^njjs
o^bü^ubj puB so^bii^ub[ jo o^pajMOuq ano 01 suoijnqiJjuoj [BijUBjsqns oqBin joao jjim sjsijrui
•assofá oqi jaqjaqM puB o^u^q^ joao jjim. aanj^id siqi aaqjaqx^ jopuoM j,, (jg)
•g9[ -d 'jp -sa^ (og)
'¿9l-9t
•dd lz 'XI 'P-1!,, u8 '(A 'D1DX) 6f6I sajnunjanjjs sayajayaa^ op Buosoa (6t)
•opinos un op ^jBJtijBn pep&gt;l!(I9P,, BI 3P bojodb '-fo aod
'sBjsijauoj soj op SBUojB^n.)ijjB sauoi.)BAJ9sqo sb[ BjSBq 'b.iiuoj.)b¡p opoi aaqos 'biÜojouoj
bj BJBd jiainbpB uapand anb Biaunjjoduii B( aaouoaai 'fg~O 'dd twff sSuipaaaojj 'sanbi^
•oiouoyd sawaisÁs sap ajt^iqvjsuj j auqrjmb^ 'joinB ouisiui jg '(9^&gt; 'S^d '•••^sa ua uq)
lcsajsniuj¡ sap sajjaa ja suaianauoqd sap saqjaaqaaa saj ajiua sjuod saj sno] jadnoj anod
ajxajaad un ana SBd juaAiop au sajBanjanjjs ia sajpuuonauoj sapma saq,, (8f)
'8^'f^ 'dd 'X 'i 'ttBn3uiq,, '¿atgojouoyd dj isa ua uq (if)
'f 'd 'tío -qo (9^)
*^S6I 'uÍIaaa 'Jfvyasuassfmyav^dg uauiaiuaSjjy jap aqvHfny pun puni^ (gj?)
•(99^ -d '"jp 's^j/) 41JuauuBaaj aia(dui03 sji oiojj Suisstuí aq ubd
asaqi jo auou puB qaaads UEinnq ajnjijsuoa jaqja^oi '(aijsin^^u^) jniaos pus '[BJiSo^qaXsd
'[BDisXqdqBaiSojoisXqd :juaAa qaaads aql jo siaadss siioijba ^qx 'sasodand jBanjBjd joj
'sdBqaad 'jdaoxa sauíjdiasip omj asaqi SuuBJBdas joj uosb^j ou sniaas aaaqx (tt)
sb[ ap uoiDBdapisuoo v\ aSixa 'ojoaja u^ 'sbiu zaA Bp^a Bipajjsa
so^ 'oiJBJjaoa ^b 'anb ouis Baiuoj BtauBjsns B^ uoa so^nauíA so^ aduioj
ou o^os ou ' (^) (SBiJBuiq sauoiaisodo b SBaxiBuiauoj sauoiaisodo sb^
SBpoj ap uoiaanpaj ns uoa axuauuBjnaijJBd 'ofnpoaxui anb SBuuojaj
SBpunjojd sb^ ap JBsad b) bSbj^ ap Bpnasa b^ aod Bpin^as bouj[ b^
uoa oisa ua ajuaaaqoa aaduiats 'Mosao^vf '^[ ap oiSijsaad pp osoip
-njsa un 'ajJBd bjjo ao^ "(l) SBnáua^ sb^ ap Á afBn^ua^ pp o^uaiui
-pouoa p BaiiBuiaso[^ ^\ ap uopnqiajuoa b^ ap BaaaoB —pBpaaA ap
oSp aauaiuoa ap ^fap ou 'opoj uoa 'anb oaad— asatjaBdiuoa apand ou
ouzspijdaasa [bjoi o^na opinf un uoa aXnpuoa A (09) Baiqiqts Baa^uoa^
B[ ap BoaaaB soipnjsa so^ ua 'o^duiafa aod 'asaBaou^í apand ou Baxuoj
BpuB^sns v\ anb 'sbsoo s^ajo aajua 'BAaasqo í(^f) oai}Buiaso[^
pp pn^aB uoiaBnjis tb\ aButuiBxa p 'onihh3\[ 'y jsy '
-sa pp orusiui oduiBa p apsap onioa BaanjB apsap o^ubj SBpuaxsisaa
opBisajiuBui UBq as A SBp^punj Xnuí SBaijiaa A SBAaasaa opBpuiaoj UBq
as 8BaijBuiauoj SBanjanajsa sb[ ap uoiaBaapisuoa B| ap boiuoj
-sns B^ ap upisnpxa b[ b auaapuoa anb O[ aod uaiquiBj^ -g -g 'X

•(8X0
-ouoj A Baijauoj aaxua 44saxuand so^ asaadmoa^, uaqap ou anb (lf) ba
-aasqo —B^Ba^ ap Bpnasa b^ aod BpsanSnBui Bjsipuopunj uopoaaip
b[ ap aiuBiuasaadaa ao^BUi p ajuauípnjaB sa 'uosqo^Bf *xj uoa o^unf
'anb— xaMixavj\[ oidoad \9 ^ '(9^) (ttJapuBuput qaxpopn uaip^
appq uajpa^ 'qaxpnjB^[,,) aiuauíajqnpsipui u^pauíA as sanbo^ua sop
so[ anb a^aaiApB oaad ' (j/üip^uassiím/aüxe/g1) wBnSua[ b^ ap
ouioa BiSopuoj B^ A ^)fni^osuassicni[oajd) 44aBjqBq xaP
ouioa aaaa^dB Baipuoj bj^ anb p ua Buianbsa un Bjuasaad '(SX^) Bí&gt;
-psjnSux| B^ ap |BnxaB opB^sa p aaqos aiuapaa Baqo Bun ua 'oxx() '3
'oppuas ouisiui p u^ ' (ff) ^(.S^xiTX&lt;it^sip sop sb^ aBa^das Ba^d uoz^a
Av\\ ou?? 'o^aaja ua 'anb 'ozins oSopjaapip pp ^BnuBui ^a asuasaa

�dades acústicas (físicas) de los sonidos del lenguaje (53) —al lado
y, más tarde, en lugar de las características articulatorias (fisiológi
cas), generalmente empleadas por los fonólogos—, lo cual, evidente
mente, implica un contacto cada vez más íntimo 'entre la teoría es
tructural y la investigación instrumental de los sonidos' (54). Asi
mismo, conserva inmodificado el concepto de fonema (formulado ya
en 1932) como 'haz de rasgos fónicos distintivos' (55) y mantiene
esta posición también en el artículo con el que interviene en el "de
bate glosemático" (56). Las distinciones fonemáticas son para Jakobson diferencias "manifiestas para la acústica, tanto objetiva como
subjetiva" (57) y 'la referencia a la sustancia fónica es inevitable en
el análisis de los rasgos distintivos' (58).
Pero quien ha tomado una actitud crítica explícita, mantenién
dola a través de varios artículos informativos y reseñas de obras glosemáticas, ha sido sobre todo A. Martinet (59). Las objeciones de
Martinet al respecto son fundamentalmente dos, y las dos muy sig
nificativas: (a) en realidad, los glosematistas no ignoran la sustancia
fónica, o, por lo menos, no la ignoran en la primera fase del análisis,
la de la identificación de los alofones, inevitablemente previa a la
conmutación o a la aplicación del criterio posicional y distribucional (60) ; a lo sumo, dan por sentada la identificación (61), no repa
rando en el hecho de que, en el caso del fonema, la identificación
coincide con la definición (62) ; y (b) es prácticamente imposible
ignorar la sustancia fónica, porque al ignorarla surgen graves dificul
tades, como en el caso de fonemas con distribución complementaria
(por ej. /h/ y /r¡/ en inglés), donde la prueba de la conmutación
simplemente no se aplica, o en el caso de fonemas con distribución
(53)Cf. Observations... y, entre los trabajos más recientes, R. Jakobson, C. G.
M. Fant, M. Halle, Preliminaries to Speech Analysis. The Distinctive Fentures and their
Correlates, Cambridge, Mass. 1952, y E. Colín Cherry, M. Halle, R. Jakobson, Toward
the Logical Description of Languages in their Phonemic Aspect, "Language", XXIX, 1,
pp. 34-36.
(54)Cf. A. W. de Groot, reseña de Preliminaries..., "Word", IX, 1, pp. 58-64.
(55)Cf. The phonemic and grammatical aspects of language in their interrelations,
in Actes du Sixieme Congres International des Linguistes, Rapports sur les questions
historiques et pratiques mises á Vordre du jour, París, 1948 (pp. 5-18), p. 8. El mismo
concepto, en Trlbetzkoy, Principes, p. 40 ("le phoneme est la somme des particularités
phonologiquement pertinentes que comporte une image phonique") ; Martinet, Oú en est...,
p. 44; y, prácticamente, también en Twaddell, Ora Defining... (cf. Trubetzkoy, Principes,
pp. 44-46; J. Vachek, One aspect..., p. 37) y en Z. Harris, MSL, p. 35 ("classes of
segments so defined that tho classes differ from each other by all the phonemic distinctions
and by these only"), p. 43 ("the distinct phonemic composition of each utterance is
defined as the sum of its minimal differences from all other utterances of the language")
y pp. 64-65.
(56)Ora the Identification of Phonemic Entities, TCLC, V, Recherches structurales
1949, pp. 205-213. Cf. también Results of the Conference of Anthropologists and Linguists,
Supplement to UAL, XIX, 2, Baltimore, 1953, p. 19: "phonemes are differential sound
units".
(57)Observations..., p. 34.
(58)Preliminaries..., p. 12.
(59)Cf., además de los arts. cits., Phonology as Functional Phonetics, Londres,
1949; Au su jet des Fondements de la Théorie Linguistique de Louis Hjelmslev, BSLP,
XLII, 1, pp. 19-42; reseña de K. Togeby, Structure immanente de la langue fran^aise,
"Word", IX, 1, pp. 78-82.
(60)Au sujet..., pp. 37-38; Oü en est..., p. 45; Struct. Ling., p. 584.
(61)Oü en est..., p. 45.
(62)Ibitt,., p. 44.
— 150 —

�— isi —
SUIBUI3J IBqM '3 "I SajniOnJIS OÍ SaSJBnSUEJ JO UOI]jnpaj ^qX,, :^C|3^OX S3J BPB1P BX BJ O
• (S #d) 41^lílB3J aiisinSuij jo suiiqM aqi 01 jjasii idBpB 01 poqisui aqi joj inq 'poqiaui
3AIldlJ383p B JO 81U3IU3Jinb3J 3ql 133UI OÍ a^Bn^iUBJ B JOJ 10U 81 II IBql 19ÍÍJ0J J3A3U pjnoqs
sism^uiq,, :-! 'dd 'j '^ 'ttpj^,, 'saqoia^ jojnjatutg jnoqy '-la jod ''A (J¿)
'(31 "d ''S1JJ sj/nsajj) o;nrf wnuaijv aiu d Jjyjii
ijijsinfiui] :uins ojsin^vi^ 'SuiXbs s^auajaj^ asBjqdBJBd ox 'Xiixajduioa si; jjb ui aásnáuBj
jo uoiiBAJOsqo si jbo8 uinuiiido jno isqi Xjjcaja ajoui jsa^ azijBaj 3av snqx,, (0¿)
"(II "d) tt'M8n Pu!s U3'ía1^!'5X uaqjijqasuaiu
u3J3puB uap nz uaSunqaizag 3Jqi aqsjaM 'aaopuBJOA qjis uaqjBJilg uiiijba\ 'íspuijUBis usq^s
•usp^[ sop li^^áUBX ^saip 3im 'iqJiu Jdqs sun ]^bs 'u^qsS &lt;oq.)BJdg áunuiaqjsjg jsp Suns
•ssjjny jnz pil!J\[ ui3 sun uusq sis :ijdoq.)SsnB íqjiu ijBqjsuassiMqJBjd^ sip qilBiuossoj^)
3ip SSBp 'U3q3I3J]SJ31Un ^llJBJq 8|JBJU3p3( SSntU UB[^,, :BJ|lBUI3S0|^ B[ 3p B3J33B OJOIIlf
p '"lio iif^iuáqsijuny^sjoj ja ua 'uaiquiBi 'yj '(881 'd) bsiibuiuibj^ Bjjanb ui BUijasap
BnSul[ BJ|3p ^(BUI31SI8,, JI BAB3IJ 3U 3S 3 '(BI^OJOUOJ BJ[3p O]SOddnS3jd 3UOIZB3IJI{dlU38 ip
ossaaojd [i oiniduioa aoia ojbis a) ¡íBzzijiap; ouos tuons i ina ui bsiibuiuibj^ Bun a uaad
18 ijBaJ luaiuouaj tap Bipijdaijoui biiuijui Bjjap aaaAui as aji.)Bj aiuaiujBjniBu BiuaAip
oiinx,, :XoqziaqnJx p pBp;jBiua3 bj X soiíjaui soj aiuauíBuajd uaaouoaaj as 'oáJBquia uis
•apuop '68I'98I *dd 'g 'AXXX 'IOV '^SnzpuruQ soj ap oiisodojd b biou bj asBa^ (69)
•(0'30 *dd)
ltsaijaAO3sip Mau Xq ^uiuasaj jo íuamaauBApB aqi ^uiiomoad jo p^aisui sjbuiuibj^ snotAa^d
Xq uaAtá Bjsp ^uiXjissBjaaj puB ^uipjOMaj qiiAV paujaauoa 'si ]Bqi 'ajn]BU ui aiiisBJBd
XjaJilua ajB qaiqM suopdijasap apsin^uij uaapoui uiBiJaa 01 a^oui uaAO XjddB 01 suiaas sqooq
-jooqas jo luaasiuiuiaj sasi]BaJi aAuduosap s^XjjBg punoj oqAV ipjBqanqag jo sisouáBip aqx,,
•••^Xiijbsj paiB3ijduioa ajoui qjnuí aqi joj íaadsaa ajnij 001 qi¡M paiBjnisod ojb saanianJis
aqi :oi dn oaij oí paajoj si aq q.)iq 01 ^aanianjis,, uuai aqi jo XaejjBj [BJuoqdBiaui
aqi Xq t ísijEJnijnjis^, aqi uo pasodiui suoiiBaijijdiuis aAissaaxa aqi jo uoiiBzijBaa aqi
:qiiM jbijiiubj aq, 01 uaddBq j saáBnSuBj jo ^sasXjBUB jBJni3nJis5j pajjB3-os qiiM paiuojjuoa
uib j uaqAi aui joj ijbm ui aij sXbmjb XjjBau sajuauadxa jbjiiuis íBqi ssajuoa isnm j,5 :¿0
"00 "dd ' 'XI \iPJo.^&gt; 'ntuvosnj JiJ^a^ s-^ii/o^ so¡ ap Buasaj bj ua '-fa joj(g9)
*(1sBpnp Bijaídsap '—sauoiaunj apX soiaadss
ap asjipunj oniadjad ja 'BpBziiBtu pr.pijiAoui bj sa aiuaijBsajqos pi.pijBJ BÁn.) 'afBnrfuaj
jap asopuBiBJi aiuauíjBiaadsa— jBiiuiijap oiubi X Jin^uiisip oiubx,, :08I"¿Idd '3 'AI
'H^H 'ai^oloutl(l jaP aÜnzpunjQ 'Xo^ziaqnjx 'S '\[ 8P BuasaJ bj '-fa jod "J3(¿9)
•l-3I 'dd -Ji3 uy(99)
"l"l 'dd 'g-j 'AI 'B3íls!n^u!'l B!Pn'S 'tfoq^su^ssjmqjvud pun aiSo^ouoqj (S9)
•sanb^mua^ -j^ (j,9)
•gj -d 'uoijiui/ajj aqj uq ít33'33 'dd
"dd "'-t^lns ny (9)
'6¿ "d '^q^ox '83-1 '
oAno A uoisia 9p pnji[duiB BXno '(x¿) xaMixHVj\[ -y o
•^ ouioo sosoipnjsa ap Bjqo xod 'ouisqBJtnaruisa ^ap otusiui oduisa
\&amp; ua Bjoip? B^saijiuBui as '(69) imvsij -^ o (89) aazxwg &gt;r[ '(¿9) in
-iavaaa^ *g ouioa SBjsmSuq aod 'sauoiaxsod sbjio apsap ouisqBx
-nianxjsa \&amp; ojaadsaa uoa opBsa^dxa u^q as anb sBpnp X sauotaaBjs^
-bsui B apuodsajjoa anb 'uoiaaBax ^j[ -afBnua[ [ap pBpi[Bax Bfa[duioa
B[ ubjo^b X aiuauíBAijaa^a uejuasaadaj —a^uauíBai^^opojaui sa^jn
Xnuí X 'Bpnp uis 'sBJopBXBpB— SBtiuoioaip X SB[nuiaoj sa[Bj anb ap
Bapt b[ Bj^uoa 'opoi aaqos 'X SBpx^u SBiuiojoaip X SB[nuuoj b afBn^ua[
[ap uoiaanpaj B[ bjjuoo 'a(*Bn^ua[ [ap Baaaas sauoiaBSpsaAUi sb[ ap
oiuaiuiB[[tsBaua opBisBiuap [a X uoiaBziiuouojnB BAisaaxa b[ bjjuoo uoio
-asax a[qBpn[BS Bun ap sbuioiuis so[ 'sooiuoj soipnjsa so[ b auaaiauoa
anb o[ ua uaiquiBi 'ubjou as anb 'sand 'ajuapiAa aaaxBj 'g -g -^
* (99) oiuaiiupouoo ap opn
[a uoa naijijuapi as HJBjquiou,, ja anb ua cpipaní bj 'afBnSuaj jap oxijiasouSoa
aiuauíBidoad jojba ja asacjouSí apand ou anb BAiasqo 'jajissc^ X jjassnjj ua
asopueXode 'uainb '(59) ivq aiHa^Nj jod opoi ajqos 'sojBdaa sopijBA opcsajdxa
uBq as '—asjBiBJ) napod ou inbB anb-— ítopiuajuoa jap BiauBjsnsM BpsuiBjj bj
ap uoisnjaxa bj b ojaadsaj uoa uaiquiB) anb 'aiuauíjBuij 'jEjsuas aqB[) '^ "^ 'j

f

'3 Jod SBAJasax uis Bpiaouooaj sa sauoiaafqo SBquiB ap zapqBA
B^q '(9) ^jbuuoj^ bjsia ap o^und [a apsap uoiaiuijap buisiui B[ aauaj
uBixaqap 'ajuainSisuoa aod 'anb X (sauBp ua /d/ X /5[/ oiuoa) Baijuapi

�agudo sentido lingüístico no pueden quedar satisfechos con ciertas
'monótonas aplicaciones de una muy elemental tabla pitagórica' (72).
Se observa, en otros términos, que las delimitaciones y esquematizaciones
excesivas pueden hacer perder de vista el hecho de que el objeto de la lingüística
es el lenguaje humano en su totalidad, en su realidad multiforme e infinitamente
variable y en sus múltiples relaciones. Y es importante señalar que tal reacción
no se manifiesta sólo en Europa, sino también en los Estados Unidos de América,
donde, más que en cualquier otro país, han florecido las descripciones y los aná
lisis objetivistas. En efecto, en un esfuerzo de amplia y fructuosa síntesis, se retoman
ahora en Norteamérica y se integran con los desarrollos de las doctrinas de Sapir
y Bloomfield, así como con los resultados de una riquísima experiencia en "tra
bajos de campo", ideas expresadas, ya hace más de medio siglo, por lingüistas
como H. Schuchardt y pensadores como B. Croce, y sostenidas desde muchos años
atrás por varios estudiosos europeos. Así, por ejemplo, la relación entre lengua
y cultura, la posibilidad de difusión de una lengua a otra de elementos no sólo
léxicos sino también fonológicos y gramaticales (73), la idea de la íntima inter
dependencia de sincronía y diacronía (74). Los ya citados Resultadas de la
Conferencia de antropólogos y lingüistas, realizada en 1953 en la universidad de
Bloomington, Indiana, representan en este sentido un indicio muy significativo y,
aunque algunas de las ideas antedichas se presentan como descubrimientos inde
pendientes —como a veces ocurre—, ello alcanza para demostrar que no existe
una "lingüística europea" y una "lingüística americana" (75), sino sólo problemas
lingüísticos universales, pues significa justamente que el estudio detenido de los
hechos ha podido llevar a resultados análogos.
1. 5. 6. En lo que atañe al estudio de los sonidos del lenguaje,
la reacción señalada se manifiesta en el sentido ya indicado, de una
nueva unión entre fonética y fonología, y como superación de los
aspectos caducos del saussureanismo y, en medida menor, del bloomfieldismo, sin que por esto se abandonen o se ignoren las doctrinas
de los dos grandes maestros: se trata, precisamente, de superar su
excesivo "objetivismo" (referido al objeto mental "lengua", en el caso
de de Saussure; al objeto físico "enunciados", en el caso de Bloom
field). Con respecto al saussureanismo, en particular, se trata de
volver a llenar el hiato entre "lengua" y "habla" —como ya se ha
intentado, en un campo más general, por estudiosos como Ch. BalLY (76) o W. von Wartburg (77)— porque, al separar rígidamente
fonética y fonología y al reconocer sólo a ésta como lingüística, se
nos escapa la realidad del lenguaje en lo que es como actividad
concreta y creadora de individuos hablantes, actividad que continua
mente modifica y engendra la "lengua". Se siente la exigencia de
unir nuevamente lo separado, de volver a la realidad del hablar, sin
of languages once those elements have been eliminated which the operator has labeled
irrelevant, is a most dangerous exercise with linguistic reality in its raw form, with
all its oomplexities, marginalities, and overlappings" (p. 81).
(72)Palabras de Ascoli, actualizadas por B. Tferracini], AGÍ, XXXVII, 1, p. 86.
(73)Es la tesis misma de V. Pisani, Geolinguistica e indeuropeo, Roma, 1940,
que se apoya, en parte, en M. Bartoli, Introduzione alia Neolinguistica, Ginebra, 1925.
(74)Tesis de W. von Wartblrc, Einjührung in Problematik und Methodik der
Sprachtvissenschaft, trad. esp. Problemas y métodos de la lingüística, Madrid, 1951. •
(75)Como han sostenido algunos, por. ej., R. Hall jr., SIL, IX, pp. 69-76, a
propósito de un libro de G. Devoto.
(76)Cf. S!\H, pp. 9-10 (119-120).
(77)Cf. S/VH, pp. 15-16 (125-126). También lo ha intentado quien escribe, justa
mente en su estudio sobre Sistema, norma y habla, que alg^nos han interpretado como
"estructuralista" y otros como "ide^lista", mientras el autor lo entendía como síntesis
conciliadora y, por lo tanto, superación de ambas posiciones.
— 152 —

�— ssi —
•sgjs A Tg -d "jxd (8)
•soidpmxd souisiui s&lt;q ua op^stiq '(^sBxg [ap Bua^iput BnSua[) p.iüivif [a axqos
oipn^sa un uopBJBdaxd ua auan zanbsB^ ^joad p 'SBtuapy '^6-¿8 *dd '01 'HA 'DH^H ^
'S6I 'oapiAaiuopj 'Avn8nif¡ pap jouvdsa j ua // muauof /^ 'zanósyA ^. "J3 (^8)
'UDÍ11 I6I-8I dd '01 'HA 'DH^H ^ '61 'oapiAaiuoW '(jmioismoid
owanbs^^) msvaiupf smauaia sd^ ap upiovoifiun t&gt;\ vuvj 'zanOsy^ 'j^^ A niaaso[) "3 (18)
•(89T-S9I) 8-S *dd 'HMS (08)
*60I'68 'dd 'I6I 'SBpsnxg 'aj3oiouauiouat¡j vj ap sjantav sauiajq
-oij ua 'aSvSuui np aiSojouaiuoua^d d^ jng 'Axvog-nvaiuaj^ "j^[ '-fa jod '^^ (6¿)
•18 "d '^q^ox sai 'x3nuhvj\[ y (8¿)
wi^uvjsns B^ b ^uodo as 9nb l^gpi o^ (g8) A9I3
-ui[9fjj BJBd 89 vuiuof B[ —ouisip^9ijuioo^q ^9 Jod opBjgpisuoo O9iun
[9 S9 9nb Á OpUBJBXJ B^S9 98 9UH J9p 44U9IS9adX9 B[ 9p OUB^d^ |9 U^
• (^JUBIU BpBUIB^ B91SIJBJ9UI BIOUBISnS^ Te\ VtDUVJSnS JOd BpiI9IlU9 9S
OU 9Ilb 8OU9UI B) (*'I"I 'J^) OUBip^i^UIOOj^q B^SIA 9p OJUlld ^ 9pS9p
OpiJU9S 9U9IJ OU VlJUDJsns-milJOf 8I89)I)UB B^ 'pBpqB9J U^ '\ ' #g
•9SJBZOqS9 BJpod O^OS 'mbB 'OJU9IUIB9JUB{d oXnO 48O9IO^OUI9JSld9
SBUI9[qoad 8OIJ9S BOqduit 9 SOJUTJSip ^nuí SOJU9UIBputlJ 9U9IJ OUB9
-IJ91UB9JJOU ouisqBjiHonajs^ ^9 9nb ojs^nd 'sogdoan9 ouisqBuoiounj A.
ouisqBjnionajsg \^ 'gjj^d ubj^ U9 'BJBjtuiq 98 uoisnosip B^ *g -^
" (58) ^^nSnjjq {9p ^ouBdsg p gjqos
SOipn}S9 U9 'UOI9BJU9UIIJ9dx9 9p S9UIJ UO9 4OpB9l[dB TBÁ Á (^g) 8^pBpiU
-BlUllJJ 9p pBqriOB^J B[ 9p BOIlSjnSui^ 9p OJU9UIBJJBd9Q p U9 OpBJOq
-Bp SBompj SBpugp sb^ 9p uppBoijiun gp ojogXojd pp Boiapgi uop
-BOIJIJSnf e| j^s 9pU9)9jd O^BSU9 9JS9 'odui9U OUISIUI [y -VWUof U9U9IJ
gnbaod ops souiggouo^ sb| á sv-i^im^sns souigoouoo o[os gnb o^sgnd
'p.I9U9S U9 O9IU9UIOU9J OJU9IUipOUO9 pp Á 'OU9UIOU9J OIUO9 9fBnU9^
pp pgj oiU9iuipouoo pp BisiA gp ojund p gpsgp ouioo 4(08) 4tBUI
-gjsis^ gp o^dg^uoo p BJnjonjjsg gs sgpno sb[ g^uBipgui sguopBzq
-BUIJOJ 8BAIS99nS SB[ 9p BJSIA 9p Ojund p 9pS9p OJUB^ 'S9^qiSoduit UOS
gnb ouis '(oiJjiqjB p gjuBipgui 9Sd9A|os9j ugpgnd ops 9tib o) sg^qiq
-osui SBopoBdd s9pBj[noijip uBoqduii 9 O9i3oppoj9ui b^sia 9p ojund
p gpsgp SBunjaodoui uos ops ou sootuoj soqogq so^ gp uopBjgp
-isuoo B[ gp BpuBjsns bj gp uoisnpxg b^ á Bi^opuoj X boij^iioj
gnb JBJjsouigp sg oXbsu9 9jsg gp ojispdo-id ^g[ •"[ jso 9s sbsoo
gp SBnuijuoo sgpBpipgj sgpuBJ^ sb^ ojsg jo^ 'optuos ns jbotjtjoa
siB9dp o^ X |B9J o^ gp gjJBd bjjo jgmbpng o o^pq o[ sib^sib 'siB
íojunfuoo ug sbsoo sb^ Bgunu BpA ou sgpnjiq^q sg^ojnoopgjui snj X nj
'sgjBjgog 'pBpjgA u^^^ : (uoib^ bjjuoo uojb^^ ouisiui [b Bjugsgjdgj
sojBJOog gp jojngopgjuí [g 'sogxuojB|d so^opip so^ ug gjjnoo opnu
-gui b ouiod 'pno p ug X) gpgguoo 9^ gnb BpugSipjuí gp sojugmoui
soood so^ gp oun ug 'sBidijj gp Booq ug guod uojb^^ gnb '[Bjgug^ X
Bn^xjuB sbui oqgnuí Bpug^ixg Bun uoo X '(6¿) 8OJos?nj sounSp aod
opBjpqos ^oAvd b^ b oujojgj^, p uoo gppuxoo Bpugixg pj^ • (jBjqBq
p opoj gp ou X 44Bnu9|,, B| gp ops Bidojd ouioo pBpipuopunj b^
gpugijuo gs is sougui o| Jtod) SBinS ssoiun sb^ ou gnbunB '(8¿) 4t8al
-ugjj sns sopoj ug BgijsjnSui^ b^ gp SBjsinbuoo SBAgnu^, BJBd
BiABpoj jgs ugqgp ouisipuopunj p X omsipjnjgnjjsg p gnb
-npui opugis 'uopBJBdgs b^ uoo opBUB Bq gs gnb oj o^p jod jgpjgd

�Bloomfield es lo material, la sustancia formada fónicamente (84), y
se opone al significado (85), que se define como situación (86). Por
lo tanto, la expresión "la lengua es sólo forma" debería entenderse
en sentidos diametralmente opuestos por las dos escuelas, o sea: a)
no comprende ni lo fónico como tal ni el pensamiento informe; b)
sólo comprende lo fónico y no comprende la "situación de lo ex
presado".
2. 3. 2. Es por esto que también la exclusión de la llamada "sus
tancia fónica" asume distintos aspectos en los dos estructuralismos.
En efecto, en la mayoría de los estudiosos bloomfieldianos, tal exclu
sión no se da en los primeros planos del análisis —los planos de la
identificación de los alofones y de su agrupación en clases, es decir,
de la definición de los fonemas—, sino sólo en planos superiores de
formalización (87), lo cual no parece ilegítimo. Además, los análisis
bloomfieldianos suelen presentarse con un carácter declarado de convencionalidad (cf. 1. 1.3.) y •—con alguna excepción, como la de
Pike, quien afirma que el fonema es una entidad real (88)— no
pretenden decir algo acerca de la esencia del lenguaje, ni acerca de
su realidad (que se da por sentada), sino sólo describir los hechos
de la manera más adecuada posible. Y también esto parece legítimo,
pues se trata en esencia de un problema práctico y, desde el punto
de vista práctico, cualquier sistema que describa un objeto (en nues
tro caso, el hablar) de manera coherente y exhaustiva (y cumpla,
además, con ciertos requisitos, también prácticos, de claridad, senci
llez, etc.) es perfectamente aceptable. Esto significa que, como estu
dio objetivo de los llamados "hechos lingüísticos" (de lo hablado
como cosa, como fenómeno físico ya producido y considerado inde
pendientemente de los individuos hablantes), el bloomfieldismo es
absolutamente inobjetable, desde el punto de vista teórico, por la
sencilla razón de que no se coloca siquiera en un plano teórico:
podemos objetar, según los casos, que se introducen complicaciones
innecesarias (si es que se introducen), o que se confunden hechos
distintos (si es que se confunden I, y hasta negar lps hechos o negar
la utilidad de la descripción, pero nada nos autoriza a sostener que
los hechos no deben describirse de esta manera. Para dar un ejemplo
absurdo pero claro, podríamos imaginar que alguien quisiera descri
bir y clasificar, según el color, la forma y la dimensión, todas las
sillas de Montevideo: desde un punto de vista teórico, nadie podría
objetar ni la legitimidad ni la validez de la descripción, si se cum
plen todas las exigencias generales de tal operación, eminentemente
(84)"Any combination of phonemes that occurs in a language, is pronounceable
in this language, and is a phonetic form" (Language, p. 138).
(85)Language, p. 141.
(86)Ibid., p. 139.^
(87)Cf. A. Martinet, Struct. Ling., p. 584.
(88)"It is assumed in this volume that phonemes exist as structural entities or
relationships; and that our analytical purpose is to find and symbolize them. This ímplies
that there is only one accurate phonemic analysis of any one set of data" (Phonemics,
pp. 57-58). No resulta claro dónde existen estas unidades: parece que en la mente de los
hablantes, que las conocen "inconscientemente" (ibid., p. 57); de otro modo, sólo puede
entenderse que existen como abstracciones, pero como las únicas abstracciones posibles.
— 154 —

�— ssi —
pepi^iqBJnsuaiu ap JajjpjB.i ns ua opuniu jap Bpuaisixa bj jspunj -auiaui B[ aisixa anb lta&gt;ip
as,, anb opoui ouisiui jap sbsod sbj uajsixa anb s,a.)ip as,, :Bi.iuaijadxa euisiin Bisa ap bbj
anb seqan^d sbjjo somaua) ou opunni jap sesoa sbj ap eajaaB anbjod '(&lt;4íwaia uvjndodt^
B{ Jod) ajuaijjoa Biauauadxa bj jod sepiaajjo ssqamd sbj souiauaj ojos Biauajsixa ns ap
BJjaaB anb ap oixaiajd ja uoj pBpiJouaiu; jbi jB^au apand as ojsj 'ojisij aaioBjea ap sa
pBpiJouaiui [bi uaiquiBi anb ji Jjsouiap Bpand as anbunB '(oiafqo jap aiuEj^ajui-ou oiuoa
oiaCns jap) niauaiauoa vj ap pvpijoijajui bj ap ajquiou ouioo 'oidaauoa ojnd ouioa asaap
•uaiua apand ajuaw bj 'oponi oiusiui jaQ -(sapepiAi)ae sbuisiiu sbis^ ap ojunfuoj ja ouio.)
o) pBpiun oiuoa SBjaapuaiua BJBd souiianpaj sbj jbii.) jb o.rnin oidir-uud ja 'sapBpiAjiaB
SBUai.) ap opianpap oidaauoo un ouio.) ^ojafqo ou A ^ojdaauoa ouioa a^uauíajduiis asatqaauoa
apand niuulsa j^ '(o^uaiuiiaouoa ojisanu ap ajqipnjaui uoiaipuoa ^ojatqo A ojaíns aajua
uopuusip bj ja^ouojaj Baijiu^is ojos anb) Biauaiauoa bj ap pBpiuBpunui-ou bj 'pBpuou
•aiui bj o sapBj)¡AijjB sBuaia ap ^4jBniiJidsa,, j31.)bjbo ja jaaouooaj BJGd SB.)isjjBjam sbij
•uBjsns ouioa ajuaut bj o nfiuidsa ja aapuaiua oijBsaaau opoui un^uiu ap sa ou 'pBjiíjBa^ u;^
'(sajB)uaui soias b SBjjpnpaj o) a)uaui bj b uaaauaiJad ou anbjod opunw ^ap snsoa sbj jB^au
ap bj :BiJB4iuo.) uoisiaap bj ap jBuoiauaAuoa A ,^oaisijBiaui,, jai jb je^ ouisiui ja auaii anb
BiJBJiíqjB uoisiaap Bun sa '(sojisij soijb b Bjjionpaj o) opunw jv atuaioauajuad vsoa son
ap asJBiBJi ou Jod 'ajuaw bj JBíiau ja 'BJOqy 'ajqBjnsuaui aiuauíBJisij oj 'ojisij oj ojos
jas apand Biauaij bj ap oiafqo anb ap (uoijujauoj bj o) Bapt bj ua buisiui Bjja BS.q as
'opsj ojio jod 'A 'Bijuaij Bpoi ap ojisij jjdbjbj ja JBJijiisnC BJBd jiajjs BiJaqap 'opsj
un Jod 'anbjod BJiÜojojtiBi sa —SBisiAUisod SBiJuapuai sbjio ap uaiquiBi bjiisijjijbjbj sa
ojad 'BisjjoiABqaq Biáojojisd bj ap apajojd osej aisa ua anb— Bstuiajd jej^ (06)
"(21 -u '9 'd '7SK) í4P3M0IIJ 8uiaq si poqiaiu í^qM asBj qjsa ui iiJijdxa a^jBtn oí
inq '^uidnoj^ luauí^as jo poqiaiu jjüuis b xij o] japjo ui iou pa]Bis aq pjnoqs BijaiíJJ
aqj[ ^sasodjnd luaJajjip joj Jauaq aq iq^itu BiJaiíJj JaqiO 'uoiidijjsap a^nn^uBj jno oí
luaiuaAuoJ isoiu saiuauoqd pjaiA jjim sb 'asjnoj jo 'BiJaiíjj qans uajas a^,, (68)
-bdisij oj e o^afqo ja b^iuiij Á jbi oraoa oiafqo ojaui jb uoiodiaasap
bj b^iuiij 'n^iadiaasap bj uoa Bianaia bj saijiiuapi oinstpjaijuioojq ja
'o^uauí^punj a^sa U0^ '(06) *" '^^ '^Svn^uvq) afBnáuaj ja omoa
Bianpuoa ap t4soaisjj^ soqaaq soj ap oipnisa ja aa (^^iiaui o njt^idsa)
ttoaisij-ou do^aBj un5J b soujiaajaj souiapod ou anb ap siuiajd bj roai^
-ojojnBj 'sBiuapB 'X ootioBad aa^aBJBa ap Bjja uaiquiBj 'BSiuiaad Baiun
Bun ua SBpBSBq X je aa^ua sa^ua^aqoa ^soai^aBJcd so^aB) sauoisioap
saa^ 'Biauasa ns ua 'uos anb sauoponpad sajuBjaoduii saaj aiu^ipaui
soaiapai SBUiajqodd sajBj uaAjansaa Bjanasa ns X pjatjiuoojg 'sbjjis
sbj ap odn ouisiui jap o^afqo un sa ^afBnSuaj^, o^afqo ja (a) íojafqo
jap Bjnjanj^sa bj ap uptadtiasap ouioa aiuauíBAtsnjaxa asiapuajua aqap
uptadtjasap bj (q) íupiadiaasap Bjnd oiuoa asaapuaiua aqap Biauaia
bj (b) :is ap SBUiajqoad soj soatioa^ 'oiqui^a ua 'uo
*g •"^
•uBjSajui anb Biuajsis jap oa^uap sajqBu^ndoui
uos (8¿X '^ 'n-iqnjvd bj ap bj o í()¿I '^ '^piovuo bj ap bj ouioa)
sBUBipjaijuioojq sauoiaiuijap SB^jaia X 'opBjadnsui BiABpo^ ojapoui
un uaXnjtisuoa (9X-0T 'JBjnaiiaBd ua) aSvn^uvj ap sojn^dBa souiiSjb
'oiaadsB a^sa of^g 'Bjanasa ns jod opBjjojJBsap a^uauíaopaqn X pjaij
-uioojg aod opBjnSnBui ja anb osoináia X a^uaiaqoa sbiu uoioBOtjiSBja
X uoiaduosap 'sisijbub ap Biuajsis un jBuiáBiui Biapod as aiuauíjia
-ijxp 'BAiiafqo BaijBiuBJíS bj ap ja ouioa 'so^aadsB sojjaia ua 'anb 'sbui
•apB 'aaaouoaaj anb Xsq ^^ 'sajqBjnsuaui X sajqiosouSoo a^uauíBaisij
soqaaq ap uoiaBaijisBja X uoiaduasap ouioa a^uauíBAisnjaxa Biauata bj
apuaiiua as is 'ajqBpnpui sa oaijpuaia a^uauíBsoanSia aajaBJBa ns uaiq
-uiBi X 'optjBA a^uauíBja^ua sa ouisipjaijiuoojq ja 'sand 'opxjuas a^sa
ug 'souisiui soijaiíaa soj uoa auai^uBiu anb Biauaaaqoa bj b oiaadsai
uoa asaB^apisuoa apand ojos uoiadiiasap Bun ap zapijBA bj X sotuauod
-odd sou anb pBpijBuij bj unas uaStja as soida^iao soj sand 'sbojbub
uos souoiaBniys sbj anb BjaA as X 'BaijBiuauoj uoiadijasap bj ap
aaxp (68) siijbjj '2 ^nb oj uoa uoiaBiBdiuoa eun osb^bjj '

�mente comprobable (identificando el lenguaje estudiable por la lin
güística con los enunciados considerados como cosas).
La primera decisión tiene carácter de convención semántica
("ciencia" = "descripción"). A esta convención se puede oponer otra,
es decir que se puede optar por otro concepto de ciencia. Se puede
sostener que la ciencia no debe ser pura descripción de hechos empí
ricamente conocidos, sino también interpretación y valoración de los
hechos desde un punto de vista unitario; que los mismos hechos
cambian totalmente según la concepción que trate de dar cuenta de
ellos y, por lo tanto, se modifican en la historia y sólo se conocen
de algún modo mediante una concepción. Se puede sostener que la
ciencia no debe ser el terreno de la absoluta seguridad pleonástica,
de la predicación explícita acerca de hechos ya conocidos, sino tam
bién riesgo, interpretación personal, hipótesis a verificar y, necesa
riamente, también error y superación del error mediante nuevas inter
pretaciones, que a su vez se volverán "errores" a la luz de otras
investigaciones. Pero naturalmente, quien —como nosotros— adopte
este concepto de "ciencia" no podrá negar el carácter científico de
las investigaciones bloomfieldianas (porque esto significaría referirse
a una "Ciencia" como esencia absoluta), sino sólo indicar que se fun
dan en una distinta concepción de la ciencia.
La segunda decisión tiene carácter metodológico: para no correr
el riesgo de recurrir a hechos "no-científicos" (= no comprobables
como fisicidad), la descripción debe ser una descripción interna del
objeto como tal. A esto (pero ya adoptando otro concepto de "ob
jeto") se puede contestar que la limitación al "objeto como tal" im
plica una mutilación del objeto, porque el objeto existe sólo en sus
múltiples relaciones, que de ningún modo le son externas, puesto
que lo determinan y, a su vez, son determinadas por él. En el caso
del lenguaje, esto significa que el lenguaje no puede entenderse ni
describirse fuera de sus relaciones con los individuos hablantes, con su
pensar y sus sentimientos, con su ambiente de civilización y cultura,
con su historia, con el momento particular de lo enunciado (91). El
"lenguaje en sí y por sí" es una ficción que puede resultar útil para
determinadas finalidades, pero no debe significar que hay que aislar
y en la posibilidad de experimentación científica es una ilusión que el hombre suele
otorgarse a sí mismo, para dar carácter de "seguridad" al ámbito de su existencia, y es
lógicamente insostenible, porque, en efecto, no son la experimentabilidad y el concepto
de medida condiciones de las cosas, sino, al contrario, son las cosas (cuya existencia se
establece por la experiencia corriente) las que condicionan la experimentabilidad y el
concepto de medida (que es sólo una relación entre una cosa y otra cosa tomada como
unidad). Esto significa que las dos decisiones tienen el mismo carácter de opción arbitraria
y, por lo tanto, la misma validez. Y ni siquiera se traía de una opción ineludible, porque
se puede considerar como real la misma tensión continua, multiforme y variable entre
sujeto y objeto, el esfuerzo cognoscitivo como tal, y aceptar críticamente las dos decisiones,
en la medida en que ellas pueden darnos cuenta de esa tensión, es decir, considerar a las
dos como absolutamente válidas dentro de sus limites. Pero el mecanicismo behaviórista
opera una reducción más, y ésta ya injustificada, al eliminar toda referencia a la "mente":
hay una profunda incoherencia entre decir que también la interioridad del sujeto, también
lo que llamamos "mente" tiene carácter físico (lo cual es teóricamente aceptable), y al
mismo tiempo excluir la mente de la consideración de los "fenómenos de conducta física"
(como el lenguaje), como si ya no tuviera el carácter que se le atribuye.
(91) Cf. a este propósito la sagaz crítica de A. Martinet, About Structural Sketches,
"Word", V, 1, pp. 13-35.
— 156 —

�— ¿si —
•ajuauíBOimmb asjiuijap apand ou A oipos A ojop ap auodinoa as ou (^s,, BJqBjBd bj ap
opBaijiu^is ja :js bsod B| ouis tl;s() BjqBpd bj ap opBaijiu^is p sa ou uauíjap soajuijnb
soi 8n^ I 8n^ alup;A a ojaj "(8l 'd 'a^onSuoj) ítoipos ap ojnjoja;&gt; Bijas 'jos ap
opE.iíjiuáis p 'isb iBaiuimb bj '-fa Jod 'otuoa SBpuap sbj)O ap souiuuai ua asjiuijap
uapand sBjqspd 8B)jaia anb 'oaaja ua 'aaiQ "(-6Z "dd 'i6T 'PJOJXO \^^on8uo'j puo
ijaaadg fo Aioatjj^ ai/j; 'HaNimrv^) 'jj "y *p) tuoaui Svi-qj p uoa Stutuoaw p 'opoatftvSis osoa
bj uoa opoaifiu^is p Bjijijuapi aiMUKOoig anb aaaJBd sojuauíoui so)jaia u^ (96)
•(5 -d 'qsW 'siaavu -^) ttsjaq)o o^
XpAijBpa sajniBaj 10 siJBd amos jo qaaads jo mojj aqi uiqiiM ^uama^uBJJB jo uounqpisip
aqj si 'ÁaAjns ^uasaad aqj ui lUBAapj sb pajda.DB aq ^iM ipiq^^ uoijEpj Apio aqi puc
'sapsin^uij aAijdijJsap jo qajsasaj uibiu aqjQ •••qaaads jo sajtUBaj uiBjaao ni saniJBjnSaj
aqj qiiM inq 'sapiApas qaaads jo ajoqM aq) qtiAV ]ou spap qaiqM Xambui jo ppij
JBjnapjBd b si 'pasn aq 01 auioa SBq maaj aqj sb 'sjpsm^utj aAi^dpasaQ,, (5^)
"(S^ '^ 'a8r&gt;n8uDrj) lta3paiMOU&gt;[ uommoa oj jo saauaps aaqio jo
s^uapnjs 01 siqi joj paddB isnuí inq 'sSuiuBam auijap jouubo isin^uij aqx,, (t6)
•t8l *d '1SN 'sihuVh Z 13 "(6SI "d
ta8on8uorj) ^jaJBaq aqi ui qiJOj sjjBa )i qaiqM asuodsaj aq) puB ji sja))n JaqBads aq) qaiqM
ui uoi)Bn)is aq) sb uijoj apsin^uij b jo Sutuvaiu aq) pauíjap aABq a^,, (6)
*B[qBq ap so)anpojd ap paj uopjod
Bun Jiqpasap Bjsd Baiuaa) Bun ap ou A 'afmtSuaj jap ouiouprnu vtioaj buu ap bjbj) as
iqB anbjod '^ -dd 'q^j 'Aaiswiarjj b Jaar.q apand as ou aqaoadaj ouisiui jg (^5)
J9S Jod 'BSOD BJ1O odtUDIJ OUISXUI \B SD OJ9d 't48B^IS SB^ OUIO9,, SBSO9 9p
'OJ99J9 U9 '9U0dlU09 9S 9fBn8u9[ ^9 9nbdod '9fBlloU9^ 89 OU TBÁ Bp9llb
9nb o\ OJ9^ "^^sjionp^j^ 9q9p 9nb ojs^ jod so Á Bui^^oop ns gp oj^u^p
9qB9 ou aívni^uaj jap p^pxpaaA v\ onb aioop so :ttBiou9iD ^p ojgfqo,,
op O}d9ouo9 ns uoo iu b^sidiubd9Ui sis9j ns uod BjdBpB 9S ou —bsoo
ouiod osjiqijosop opond ou onb ojod ^Biouosg so gnb— ofBnSuo^ ^op
ojo^dsB 9^s9 gnbaod oiuguiBjsnf '(96) ppijuioo^g op BDijsináu^ buijj
-9op b^ gp p^^aj sbui 9jaBd b^ sg op^oijiu^is jgp Bijog^ B-q -f -g *^
•ojduigfg oj^sgnu gp sbjjis sbj gnb odij ouisiui jgp
'odisij ouguiougj o^nd ouiog gfBn^ugj jgp ouis 'jvj oiuoo afvn^uaj jgp
oipnjsg sg ou b^ oagd '(gfBn^ugj jgp ojugiuxigouoD jgp bjsia ug jpn
.iBjjnsgj gpgnd Á^ opijBA A ouipi^gj gjuguiBjogjagd sg oipnjsg jbj^
(S6) t4soaJ B ojggdsgj uoo soSsb^ sojagp gp
uoignqiaisip9^ bj gp gjuguqBdiDuiad A t4JBjqBq jg ug so^sej sojjgTD gp
pBpiaBjn^g^,^ bj gp oipnisg ouiog gpugijug gs BAijdijgsgp Boiisin^utj bj
'pjgijuioojg gp sojndiosip soj 9J}u^ • (sbaiiboijiu^ts gnbunB) sbuijoj
gp uoiodiagsgp ouioo Bpipug^ug 'BoiisinSuij bj gp gXnjoxg gs opBoij
-iuSis jgp upioBjgpisuog bj 'gjuguiBiaBsgggu 'j^no oj aod '(ooistj ougui
-pugj ouiod gf^nSugj jb ugjg^gj gs gnb eoutiujgj — ) (^5) sootjsjnS
-uij souiuiag^ ug gsaiuijgp ugpgnd ou sopnoifiu^is soj gnb BJBjogp gs A
(g6) buijoj bj b joij9JX9 ogjB ouiod opvaifiu^iis ^a Dutpp gs oSgnj oagd
'(8l "^ 'a^vnSuvj '¿opvaifiu^is _j_ vuiuof?) opnaifiu^^is uoo viuuof
ouiod ODijsin^uij oj diuijgp aod szuoiuiod gs : (aívni^uaj jap mouafoj
notis-in^uij oj ap ozafqo ja A aíon^uaj ja a^%ua aisnfosap un gggjqB^sg
Bjjg 'ojggjg u^ 'BDijduii gnb sguoiggnpgj sgjj sbj ouiod Bsiuigad bj
ojubi 'ODiaog^ ouBjd un ug o A A 'oduigi} ouisiui jb BpijBAUi (gfBnugj
jgp pBpijBg^ bj gp bjsia gp ojund jg gpsgp gjqipnjgui) uoiDB^dggB
-ou ns gnb ojsgnd '9abj8 sbui bj sg X ogiSpjouigjsidg J9jdbjbd gugij
'Bsiuigad bj uod X sdjoijd^ub sbj uod 9}U9J9ijod 'uoisiDgp ejodidj Bq
•BDiuojDuis uoiDdiaDsgp bj BJBd opBfij Biugnbsg
jgp jijbs gqgp pjgijuioojg ouisiui jg '(-sSis X jg^ *d 'aSnnSuvj)
BDiJoisiq BAi^ggdsjgd bj ug gfBnSugj jgp jbjbjj jb 'ojggjg ug ' (Zd) BJJ
-psixg Bjginbis iu gf^n^ugj jg o}U9iuibjsib jg ug gnb^od 'gfBn^ugj jg

�finalidad significativa (97), y no puede ni definirse ni estudiarse,
como lenguaje, independientemente de esta finalidad. El lenguaje,
como lo ha aclarado Dewey (98), es al mismo tiempo naturaleza
(cosa, fenómeno físico) y "pensamiento" (99), pertenece al mismo
tiempo al mundo y a la interioridad de la conciencia: de otro modo
sería imposible la comunicación, porque sólo podemos tomar contacto
con otros, comunicarnos, por medio de cosas, y sólo podemos comu
nicar lo que no es cosa sino interioridad de la conciencia. En este
sentido hay que admitir, con de Saussure (y lo admite el mismo
Bloomfield, pues reconoce que "el estudio de los sonidos del lenguaje
independientemente de los significados es una abstracción", Language,
p. 139), que el signo lingüístico sólo existe en virtud de una unión
entre significante y significado (100), y, con Hjelmslev, que entre
el "plano de la expresión" y el "plano del contenido" se da una rela
ción de "interdependencia" ("función entre dos constantes") (101).
Bloomfield es, indudablemente, el estudioso que con más coherencia
exige que la lingüística estudie su objeto en sí y por sí (102), pero el
objeto que le propone no es el lenguaje sino lo que Dewey llama
el mero lenguaje (103). Se agrega a esto el hecho de que su concepto
de "ciencia" exige que se adopte, frente a la relación observable ha
blante-oyente, un punto de vista totalmente neutro y objetivo y que
se ignore en la observación toda experiencia subjetiva anterior.
2.3.5. Ahora, si estos postulados se aplicaran con todo rigor
—lo que, afortunadamente, no ocurre—, la descripción del lenguaje
(aun como mero lenguaje) presentaría problemas previos práctica
mente insolubles. Ante todo, sería sumamente difícil separar los he
chos lingüísticos de otros hechos de conducta que producen reaccio
nes semejantes; mejor dicho, no habría ninguna razón para hacerlo:
el picar con un alfiler y el "picar" con una palabra deberían consi
derarse en el mismo plano, si producen "respuestas" idénticas. En
efecto, Z. S. Harris reconoce que 'no existe una conducta lingüística
identificable como tal, sino sólo una conducta inter-individual dentro
de la cual la lingüística elige ciertos elementos y estructura con ellos
un sistema' (104). Pero ¿cómo lo hace? No será por simple arbitrio,
visto que los elementos que elige coinciden extrañamente con todo
(97)Cf. a este propósito las agudas páginas de A. P acharo, Corso di Glottologia,
Roma, 1950, I, p. 112 y sigs. y pp. 121-122.
(98)J. Dewey, Logic. The Theory of Inquiry, trad. esp. Lógica. Teoría de la
investigación, México, 1950, p. 51 y sigs.
(99)"El lenguaje se compone de existencias físicas: sonidos, o trazos sobre un
papel, un templo, una estatua o un telar. Pero estas existencias físicas no operan o
funcionan como cosas puramente físicas cuando son medios de comunicación. Operan en
virtud de su capacidad representativa o sentido". (Ob. cit., pp. 61-62).
(100)CLG, pp. 58-59.
(101)Cf. PTL, p. 29 y sigs.
(102)Cf. F. de Saussure, CLG, p. 364.
(103)"La existencia física, que es vehículo del sentido, puede ser caracterizada en
su particularidad con el adjetivo mera; la emisión de un cierto número de tales sonidos
o la agrupación de tales grafías puede calificarse de mero lenguaje. Pero, en realidad,
ni hay palabra en el primer caso ni lenguaje en el segundo" (Ob. cit., p. 63).
(104)"This does not imply that we can speak of any identifiahle linguistic behavior,
much less phonologic or morphologic behavior. There is inter-personal behavior which
may include gesture, speech, etc. Lingüistica sets up a system of relations among selected
features of this general behavior" (MSL, p. 22, n. 27).
— 158 —

�— 6SI —
•oei '16 •dd "piqi (601)
•SI"l€I *dd '^^vnSutrj (80t)
"(891 -d) 691-Z9T 'dd ''1 sButpaaaojj 'atuauoyj jap fti9ojoyaÁsj 'HaiHng -^j 7D (¿01)
'(¿ti *d) 4íO)!^9J1 I ^P B13U8S3 BJ UO3 O[)EZl JBfJIUIBJ B/C JBJS3 31U3UIB1I3
•I^dUII 0IJBS333U 83 B)30d O^OS Un U3 OlScj} OJ JBJEU3S Jdpod BJBd,, : 19I"¿I "dd 'IS6I
"dd '^ 'j "ltl¡iig ap 'luj ^nAsg,, 'anbtismUutj %a at^^ojouautouayj 'sog 'f-"H (901)
•61 *d '7S^ (SOI)
oxusxxn oj ^ 'aiuB^qeq ^p eoijijuaio-ou bidu9tj9c1x3 ns u^ 'sist|bub
ouii}[n U9 '2 (601) SBpiaa^qBjsa ouisiui \^ aod sbia9J(Í SBjs^ ua BSBq
9S "(801) S9[UI [9p SBUI9UO^ SO[ 9^U9UqBjnj0riJ189 JBDIJISBp ^B '^Bn9
^a 'p^ijraoo^g ap os^a p ua Bqanaduioa as anb o\ 'a^uauíBjsnf 'sg
•(BuafB o Bidcud) BiAaad Biauaxaadxa Bisa Bai^uiajsis jaA^A X ji^9jjod
BJBd o^os Bjanj anbunB 'aoijajuB o^uaiiniaouoaaj un ap JijJBd ajuaui
-BiJBsaaau Baaqap :oiAadd ojuaiuiiaouoa p ua asjBssq ap jBjtAa Bdpod
ou opBpuas oijaipa p 'ojaaja ug "oaijpuap-ou ppiui ojuauíoui un
ap sandsap ojos jo^ia ua BJBdjua anb uoiauaAuoa ajduiis Bun ap bjbj
-bjj as oaag • (¿q\) jajqng ^otp ouioa ^ttiaH}3Z uo U9H}aZ 'sou^í8
soj ap ttSBAxiuijsip SBaaBui,^ o sooi^ijovip uos SBuiauoj soj anb op oqaaq
jap 'aiaap sa kSBuiauoj soj ap soAtjuiisip soásBJ soj ap a^uatpuadapui
oiaajiaa un 'ttooijjiuap Jaqss^, jap ouBjd ja ua 'dBjdopB ouiijjáaj X ajq
-isod sa 'Bn^uaj Bun ap BaijBUiauoj Bjnjanajsa bj JBipnjsa jb 'isy
•(ajuBjqBq otuoa aq^s ouisiui ja anb oj
ap souaui X) sajuBjqBq soj anb souaux 'oduiatj ouistui jb 'ojad ajuaui
sbui jaqBS b Bu^isaj as —oiajiqaB un a^uBipaui X ojund
BjsBq ojaaaBq apand ojos X— aaBq oj i -so^iísm^uij so^ody
soj ap vanafqo mauaiJadxa ns ap a^unjqvy ouioa oiusiiu ^ v asumja
-xa apand ou oaifauaia ja :ajuBjqBq onpiAipui un oiusiui ja jas jod
'soaijsin^uij sou^is soj ap oaijoquiis jojba jap Biauaiaadxa auap anb ap
oqaaq ja aipnja apand ou Bjsm^uij ja 'opsaijiuSis jap uppBStjsaAUi
bj asaauodojd uis une 'anb Jiaap sg • (901) uoiaB^ijsaAui Bpoj ap
asBq bj a^uauíBiJBsaaau aXninsuoa ajsa o jad 'oiAajd ojuaiuiiaouoa jap
sojBp soj jB^au B^SBq X Ji^ajjoa 'jesia^j Bjpod oaijjjuaia jaq^s ja :ba
-ijafqo Baijijuaia BtauaiJadxa bj ap opunuí ja Buapjo-ajd '44oijbut8ijo
jaqBS,, opBuiBjj ja 'oíAajd ojuatuiiaouoa ojjsanu anb ap 'Bi^ojouauíouaj
bj jod opBOBisap 'oqaaq ja ua BSBq ag 'BAijaCqo ajuauíBjnd 'jopaixa
uoiaBAJasqo bj ap Jinjaxa Bjaisinb ojatjjsa oaiisinSuij ouisijoiABqaq
ja anb JopBAJasqo jap BAijafqns BiauatJadxa BjjanbB ua 'oaxjjiuap-ajd
'oíAajd jaqBS un ua ajuaiuBisnf BSBq as jaaouoaaj ajsa ^ 'Baijoquiis
pBpiApaB ouioa B^Eipauíui BjauBui ap soiuaoouoaaj bj anbjod BatjsjnS
-uij ouioa Bjanpuoa BiJaia anSujistp as anb Jiaap sg -ouSis un sa anb
'soAUBaijiuSts soaisij souauíouaj ap as^ja bj b aoauajjad anb ouvuiajun
ap aqvs as anbjod ouis 'BAi^afqo Biauaijadxa bj jod ou jajijjB jap
anSui^sip as BjqBjBd bj anb 'sand 'jinjauoa ajqruozBJ aaajBg "Soap
-sinSutj oiuoa sajuB optaouoaaj asjaq^q uaqap anb so%uawa\a sojjo v
ojaadsau uoa umanqij^sip ap b^bjj as anbjod '(0l)8l BI ouioa 'sajBa
-nq sopmj sajdxuxs soj aÍBnSuaj jap ojxqxuB jap jxnjaxa BJBd sijjbjj
oxnsxxn ja jod opxjaSns 'uoxanqxjjsxp ap pBpjJBjxxíiaj bj ap oxja^xja ja
aiuaxaxja oxuoa asjBJapxsuoa apand oaodxuB^ 'afBn^uaj oxuoa uaaouoaaj
'sB}uxjsxp a^uaxuBjaiua sasBq ajqos '44SBisxjBiuaxu^ sosoxpnjsa soj anb oj

�sucede en el caso de Trager, quien, para definir los fonemas del
polaco según un criterio distribucional, toma como punto de partida
una clasificación anterior de S. Szober (110).
2. 3. 6. Si no se partiera de un conocimiento previo, sería muy
difícil, ante todo, segmentar los continuos fónicos en unidades alofónicas (correspondientes, aproximadamente, a lo que se llama "soni
dos") . Y, aun admitiendo que tal dificultad pueda superarse mediante
un simple arbitrio (111), persistirían las dificultades de identificación
y clasificación de los fonemas. En efecto, el criterio de la "posibilidad
de encontrarse en el mismo entorno", por un lado, no distingue fone
mas sino alofones (variantes libres) —como, con mucha razón, ob
serva Hjelmslev a propósito del método de Jones (112)—, y, por
otro lado, obligaría a identificar, en inglés, /h/ y /rj/, que tienen
distribución complementaria. Y, si se agrega el criterio de la "seme
janza fónica", para distinguir /h/ de /r¡/, este mismo criterio difí
cilmente podría justificar la identificación de [h] y [f] en japonés
(que tienen distribución complementaria, en la misma posición, pero
no tienen ninguna característica común que no pertenezca también
a otros fonemas japoneses) (113). En italiano, [dz] y [ts] deberían,
probablemente, reconocerse como fonemas distintos (114), porque
entre ellos no hay mayor semejanza fónica que, por ej., entre /k/ y
/g/. Y en el español del Uruguay las realizaciones [x], [y] —y, pro
bablemente, [h]— del fonema /%/ (115) deberían reconocerse como
alofones de /x/ y no de /s/, porque [s], [x], [y], [h] no se presentan,
según la exigencia de Harris, como una 'clase de segmentos definida
de manera que se distinga de las demás clases por todas las distin
ciones fonemáticas y sólo por éstas' (116). De todos modos, habría
que explicar por qué un criterio sirve para identificar, por ej., [k]
y [k'j pero no para identificar [h] y [r¡], y por qué otro criterio
sirve para distinguir [h] de [t;] pero no distingue [h] de [f]. La
explicación debería, seguramente, recurrir a la funcionalidad en la
lengua (117), y la idea misma de funcionalidad, así como el sentir
la exigencia de recurrir a otros criterios (simplemente porque no se
admite que ciertos casos puedan ser tales como se presentan al aná
lisis estrictamente "científico"), se basan en el conocimiento previo.
Es decir que de ningún modo podrían evitarse las referencias al sig(110)Art. cit., p. 179.
(111)Cf. Z. S. Harris, MSL, p. 25.
(112)PTL, p. 40.
(113)Cf. C. E. Bazell, Phonemic and Morphemic Analysis, "Word", VIII, 1, pp.
33-38 (p. 37, n. 10), y Linguistic Form, Estambul, 1953, p. 42.
(114)Así aparecen, aunque con fundamentación distinta, en G. Porru, Anmerkungen
über die Phonologie des Jtalienischen, TCLP, VIII, 1939 (pp. 10-11 del apartado), donde,
sin embargo, no se distingue sobre la misma base [s] de [z] (p. 12). Cf. B. Malmberc,
A propos du systeme phonologique de Vitalien, AL, III, 1, pp. 34-43 (pp. 39-42).
(115)Cf. W Vásquez, Art. cit., pp. 4-5 (88-89).
(116)MSL, p. 35. También podría hablarse de una "neutralización" entre /s/ y /x/,
puesto que, en los mismos sujetos, [s] no se presenta en las mismas posiciones, pero los
estudiosos norteamericanos, en general, no hacen la distinción entre neutralización y dis
tribución defectiva; cf. MSL, p. 65; E. Fischer-Jcercensen, On the Definition..., p. 31.
(117)En efecto, Z. S. Harris combina los dos criterios (la distribución y la fun
cionalidad), pues reconoce como distintas las formas que provocan respuestas distintas
por parte de los hablantes (MSL, p. 20).
— 160 —

�— 191 —
"(0SI-6H #dd '-J-iBd) 091-StI -dd '^i'61
'sajjy "fl '(61 'XXX '^J^oj^y^Asj aP jvuunof 'agvguvj np aigojoyaAsg ap "pB.il) atvnSua]
pap mHojooisj ua 'jdtiiod vjgojoiiof vj uaiquiei 33 "X" "dd "" 'sadpuiug (ZZl)
"6IZ'¿I^ "dd '• • -sanbimuag 'Nasvaaaaof-HaHDsi^ "3 ap boiijj^ B[ 33
'Lfr 'dd 'j 'AIXX '^^boSub^,, 'sisApnuy oituauoyj uof sainpmsog fo ja y (j^j)
'9^61 '^A. '^ '-toiavyag pun aSonguny
A '86I 'o8b:)!HD 'stig!S f ^JoaHI a^ f suoimpunog 'siaaoj\[ -y '3 X '6f&gt;6l
'm8umDaft[ fo üuiuva^^ ayj^ 'saavHDia -y 3 i^ Jíaaao 'X D 'oPl Jqos '33
sSis X f-g -d 3 3! 'tlpjo^,,
'sattsmgupj XuDJodtuajuo^ pun XBojoyaXsj isiuoianyag Ajing 'HDfiviHDS -j^[ 33 (611)
*(^ *d) ^-90 "dd 'g '^ 'ltBn8u¡3,, 'saijao^MX^ 0% aouaiafag
papad yttcn Xuoay^ atKingupj ni spuajj; juaoag autog 'NOSKITIO3 '3 'J^ (811)
sb^ ap sopojaui so[ Bj^Ba^draa ^ |BjniBu Biauaxo Btaas
^ap oipnisa ouioa 'oxquiBa ua 'Baiiauoj b^ ísoaxSo^oiaos ^ soai^o^oaisd
'soa^sin^uq sopoiata BjJBa^dnia Á 'Boijsjn^uq Btouata Bjxas biSo^ouoj v\
I9S : (^^T) BJeíA ^P soiund soijba apsap Á souB^d sot^ba ua uaaajqBjsa
as SBuqdiasip sop sb^ a^jua SBiauajajip SB'q qBuoioipBxi Baijsináuq
b^ ap B[^j Bun Buuniíisuoa opinSuijsip SB^aqBq ou [a Á 4t4iqq^q ^
ua sopiuos so[ ap Biauaia^, 'Baijauoj: b^ íuBnua[ b^ ua sopiuos so^ ap
BiauaiaM Bt^as vi^ojouof B-q *(t4^[qBq ap ojob,,) ^^fvifo^ud^ Á (t4Baiisin
-uq Bjn^anajsa^) epjiqaSifjvud^ uoa aanpBjj 'aa^qng b opuamáis 4anb
souiuija^. 'ajouvd Á ^nS^vj a^iua BUBaanssnBS uoiouijsip B[ uoa Jtpta
-uioa Bj^aqap uotoBJBdas B[ ^oqziaqn^^ bjb^ "AOXzxaaaHX 'S *M PTS
Bq viSojouof A n^iiaiiof aajua uoiaBJBdas BsoxnSi^ Bun Biaua^sisui ^oÁ
-Bui uoo opx^ixa Bq anb jo 'soado^na sosoipnjsa soj ajjugj ^ *j -g
'voifiuS-is
anb ap owsiui o^oa^ p&gt; ou A 44buijoj,, Bun naifmSts anb b Btouajajaj bj
Btnjaxa ojos ajsa sand 'pjatjuioojg anb bjjb sbui.uiib ba 'aaajtBd unáas
'X (j^j) oaijBuiauoj sisijbub ja ua opBaijiu^is jb Biauajaja^ Bpoj ap
uoisnjaxa bj ua opiisisui Bq qaojg "g 'ajuaiaax Anuí Baoda ua 'oiaaja
ug 'ouisipjaijiuoojq jap jBiuauí^punj pnji^aB bj JBaxjipoui u^pand
soiuBjapB sajBj o^und anb BjSBq ojuauíoui ja ^od o^Bja aA as ou o^ag
"(O^T) op^aijiuSis jap Bjjoa] a^uBsaaa^uí a Bfajduioa Bun SBpBaap sbuiij
-jn sbj ua opBjjojJBsap Bq ouisuoiABqaq ja anb X 4(6Il) op^aadns ajjBd
ua bX ouisiJoiABqaq un ua UBs^q as pjaijuioojg ap soapsin?.Uij sopBj
-n^sod soj anb opBAJasqo Bq as anb 'uaiquiB^ 'p^paaA sg -g -g -^
•otüjmu 9 'ossoj a (9pD]tnu ^sa jt '92nox js p¡
UO3 S933A SBJJO X '9UU9CI 'OfltU^O. 9 'jltta pl 'flUSO, JS3 fl UO3 S309A SCJJ9I0 SEpt![nU9S
sauoisajdxa scj uau^pjo sajuc^qRij so[ anb apiduii ou o^sa OJad '^sauoijuijsip sapj
ucjiuiaad anb sapuujoj so^sbj aoajjo ou cngu^j v\^ anb jpap Bjpod ag -(¡ot jsi xa
'U9qjots9^ jsi J9 -uiaiB) oi9mu p/sa X ojjantu vy jbdijiuSis uapand anb 'otuout a
3BU 'poní ^sa ji *jj ouio9 o '(vuviu9jd poptfvuof^ou 9p osoipnjs9 un B o ofqvs
UVJU9JO Un B 8SJIJ9J9J 9pU9UU9 IS 'JIOap S9) BSJ9A99IA O 'OAI)3fpB OUIO9 limita]!)
X OAi^UBjsns ouiod 0190^ opBa^duia Bq is aqBS ajuBjq^q ja ojos apuop '^itmuajv
oiqos ]9^9 ouioa sauoisaadxa aiuauíjBuiaoj bijczijbub bjsijbjusuiijub un bjoubui anb
ap J8A uaiquiBi aiuBsaaaiui Biaag • (8H) „'' '^npuoo ot [Japjo mí 9uaqt] paavaddv
M9JJog^f ouio9 o í(-• • tanpuoa ot pau^aos tt^Jungn ouioa asjB^a.idjajui apand 'aiuaui bj
b BiouaaajaJ EiJEsaaau Bun uoa 'jBn^ bj '4ijno 9issag tonpuo^ ot pajvaddo t9uuogn
ouiO9 uoisajdxa Bun pnjpJBxa uoa jbzijbub ua pBqnaijip aiuB^SBq Biapuai bjsij
-BjuaiuijuB un 'ajuauíajqBqojd Xnuí 'anb BAjasqo uosuijjo^ 'isy -saaoXBUi unB
UBUBijnsaj sapBqnaijip sbj 'oaiisin^uij sisijbub jap soubjíI sojio u^ *¿ "g '^
• (ajuBjqBq ouioa BjsinSoutj ora
-siui jap o) sajuBjq^q soj ap Baijijuaia-ou Biauai^adxa bj b X opBoijiu

�ciencias naturales (físicas). La fonética se reduciría, pues, a fisiolo
gía y acústica y excluiría toda relación entre lo fónico y lo signifi
cativo (123), siendo sólo "la ciencia del aspecto material de los sonidos
del lenguaje". Finalmente, la fonética sería estudio puramente "fenomenológico" [= fenoménico] de los sonidos, mientras que la fonología
estudiaría su funcionalidad. Los varios puntos de vista no son coextensivos (124), pero Trubetzkoy no parece haber reparado en ello.
3. 1. 2. No hizo Trubetzkoy la distinción entre fonética general
(ciencia física general de la producción de los sonidos vocales y de
sus características acústicas: lo que Bloomfield llama phonetics) y
fonética de una lengua (ciencia de la parole correspondiente a una
determinada lengua: lo que Bloomfield llama phonology o practical
phonetics) (125) ; y a esta confusión se deben muchas de las críticas
que se le han hecho, aunque ello no se diga explícitamente (cf. 4. 3.).
3. 1. 3. De todos modos, la distinción entre las dos disciplinas no
significa para Trubetzkoy romper todos los puentes con la fonética.
En realidad, en su obra se autonomiza la fonética con resTvs^to a la
fonología, pero no la fonología con respecto a la fonética, puesto que
la fonología se basa necesariamente en la "sustancia" fónica y las
definiciones fonológicas se dan en términos articulatorios y acústicos.
A pesar de repetidas afirmaciones en contra, para Trubetzkoy el
punto de partida fue siempre la fonética, como él mismo lo reconoció
en el Congreso lingüístico de Copenhague, contestando a una objeción
de Collinder (126). En efecto, el hecho de que admita con Sotavalta
(y siguiendo a de Saussure) que 'la lengua preexiste al habla' (127)
y el hecho de que, según él, "el sonido del lenguaje no puede definirse
sino por su relación con el fonema" (128), no le hacen ignorar la
"sustancia" fónica ni definir el fonema de otro modo que partiendo,
justamente, de los sonidos del habla. Por esto, a pesar de la tan
defendida separación entre fonética y fonología, ha podido ser acu
sado de "foneticismo", y no sólo por los estudiosos de la escuela de
Copenhague (129) (cf. 3. 4. 2.).
3.2. La distinción establecida por Trubelzkoy fue aceptada en términos
casi idénticos por K. Bühler (130) y hoy, después de haber sido ampliamente
justificada por los trabajos del Círculo lingüístico de Praga y haber confluido con
la distinción establecida en Norteamérica entre phonetics y phonemics (cf. 1.1.2.),
es prácticamente general y de dominio común entre los lingüistas de los dos
mundos. Así, para citar sólo a un estudioso de habla hispana, E. Alarcos Llorach,
en un óptimo manual que en gran parte resume los Grundzüge, define la fonética
como "la disciplina que se ocupa de los sonidos, de la sustancia del significante"
y la fonología como "la disciplina que se ocupa de las normas que ordenan esa
materia sonora, de la forma del significante"; la fonética, según Alarcos Llorach,
"estudia los elementos fónicos en sí, en su realidad de fenómenos físicos y fisio(123)Cf. la phonetics de Bloomfield, Language, p. 75.
(124)Cf. SNH, pp. 37-39 (147-149).
(125)Language, p. 78.
(126)Cf. Actes du Quatriéme Congres International de Linguistes, Copenhague,
1938, p. 122.
(127)Principes, p. 13.
(128)Principes, p. 41.
(129)Cf. A. Martinet, Oú en est..., p. 45.
(130)Phonetik und Phonologie, TCLP, IV, p. 22 y sigs., y Teoría del lenguaje,
p. 5 y sigs.
— 162 —

�— S9I —
*66I 'B^BH bi 'atgojouoqj ()
*(I^ d ''ip '(¡O) i4Uí^s aa'^ijauoqd ssniu ^&lt;qouoqd jap pun 'uapjaM 3o[ouoqd
ssnni J95jijauoqd jap :uauuaji jqaiu ais uajanp jaqp 'uapiaqas aiSojouoqd pun ^pauoqd
uassnuí ji^ ¡ai3ojouoqd auiaq sa jq¡3 (ai^ojoisXqdiniq) qnauoqd auqo 'uia\[,, (OH)
'HS-OIS 'dd '61 'sajpuo^ ^ an^Bquadcr) 'suadvj pajaajag -vapsinguiq (6I)
•8 "d 'soijauoq^
"¿l-9I -dd 'I6l 'sJJBd 's^n8uD¡ sa; ja agvguvq aq
•8-S 'dd "P!4I (9I)
" ' "dd '"'P tqatuaqsgiint¡osjoj (SI)
'¿I "d "PHI (tl)
•8 -d "tp -qo (i)
*(^ "d) ttB3í'síí}^u!l BP BiJBipisqns a uia^jBui e '[Cjn^BU
oB^sAaasqo ap Btauaia ouioa Baijauo; Ep apBpiuniíSaj Bp ojuauíiaaquoaaj o 'op^^ mn ^q,,
:S6I 'oaiauBf ap oijj 'vsangnj^od vaiiuauof vp opmsa o djvj '-jf vhvwv^ osoxxvp^ •
• (¿ *d) 4i3ll-)c-ldS J9P a'PS 9[PT^a)Bui aip jnB xnu uxapuos 'ajnB^ xap aj[O}j ajpuoij^unj
aip jnB íqais^an^ auiaq osjb iuiuiiu [^ijauoq^ aip],, í (8 "d) ttajnB^qaEjdg uaqai¡qo8uaui
xap U0UB&gt;ijissB{-^ pun ^unqiaxqasag aqa^jjBqasuassiMjniBU S[B (^ijBqasua8siM)nBr[,, Sunu
-qaiazag aip qaou axBAV uajsaq tuyty :npvjia -qQ 'AiiaxsmaaKVHg -j^ '"fa xod '-j^ (^l)
•S6I 'PFPBI\[ 'soaigpjojtf
soufiuuat ap otjmuotaaiQ 'aaxaaav^ oavzyq -j[ ua vigojouof A DDijauof ap sauoiaiuijap sb^
uaiquiBi "J^ 'n-oi -dd '0S61 'P!JPBÍV 'ojouDdsa mgojouoj 'HavaoT^ sooaviy -g (II)
ap B^anosa ^\ ap sauoiaB^uaiao SBini^n b^ ap
as anb 'sBjsiSo^oaisd sasBq adqos anbuns '(Xí^l) biSo^ouo^ Bun ouisiui
^a Bzoqsa Bjs^q A uotaupsip ^{ ^aouooaj 'oSa^quia uts 'uainb— ^n^
slya *_\[ 'opom ouistui jaQ '(Ot^l) SBuqdiasxp sop sb^ aajna ouisiqB
un aABaxa as ou anb cqos opuaipid a^Cnpuoa —aopBqiauoa Biauasa
ua oaad 'oaiuiapd ouoj uoa— X ' (6l) sapuoiaunjB X sa[Buoiaunj
sboiuoj sauoiaisodo ajjua upiauíjstp b[ uojaptq (^O6I 9PS9P 'ouisiui
p X) SBjsijauoj soijba 'Buqdiasip BAanu bj ap uoiaiJBdB B^ ap sajuB
oqaniu bX 'anb opuBAJasqo 'oai^cqouoj b^sia ap o^und ^ap pspaAon
BjnjosqB b^ Báaiu uainb 'Masaadsaf 'Q b 'a^Sn^ aaiupid ua 'jBpaoaaj
anb X^q jnby #4tsXBp atuiauoqdaad^, so^ ap oduiBa asa apsap 'ajuara
-Bjsnf 'oqaaq uBq as Xoqzjaqnjj^ b SBaijJJ SBjaratjd s^q -^ • -g
"(8T)3UO ^J^A^ soruianoqd pun s^u^uoqd uaqAv
sXnp Jiiu8uoijd3.id^, soj ua 'a^íd ^p sBjqnjud scun xnajdiua BJBd 'opuaiAiA u^n^is
anb sa :soai}auoj soj ap sojxináuusip uis anbunn 'so.náo|ouo^ soidaauoa UBajduia
pBpi[BaJ ua '(¿J) aa^HiiBivojj -rj ^'fa jod 'oxuoa 'Baijauoj ap ojos JBjqeq uaxaijaxd A
Biáojouoj bj ap pepuuiu^aj bj A zapijBA bj npnp ua uauod sauainb -aix^d bjjo
Jod "(9I) bj^ojouoj bj a^njaui 'o^xBqiua uis 'anb ja ua '(J) BaiisinSuij bj ap
soiuBjaps souiiqn soj ap sajao^ jii^jjaqsSunipsjo^ ns ap Baiiauoj bj axuauínqaijd
-xa aÁnjaxa sand 'Xoqziaqnxj^ ap uoiauíisip bj opom unSjB ap B^daaB 'invsi^ '\
ouioa 'BUBaxnssnss niiuoioaip bj JBidaas ap sofaj Ánm sjjsq as anb osoipnjsa un
sissq ^^ 'Baijsm^uij bj ap ojafqo sixas ítBn8uaj^ bj ojos anb ap BUBaxnssnBS ^api
bj 'ajuamsjiaijdmi 'uaiimps sosoipnjsa soj ap sijo^sm bj anb 'sand 'aaaisj
•jBxnjjna bjsia ap o^und un saijdmi
afvnSuaj jap sopiuos soj ap 4tjBiJa^Bm,, oipnjsa ja vA anb ap oqaaq ja ua jBJsdaa ou
aaaasd A joxnijna Biauaia eun b boisij siauaia sun ap pspmupuoa ap uoianjos uis
asjsssd apand opom anb ap saijdxa ou oxad '(^j) vunijna vj ap manato omoa
biSojouoj bj A jvjnjnu mouato omoa Baijauoj bj 'b^uij Bmsim bj ua 'saojoa jsna
ja ua smanbsa un aiusipam bi^ojouoj A sajiauoj ajjua sauoiasjaj sbj jbjbjib ap
b^bjj qioiQ "(I) MBaiisin9uij bj ap xsijixns Biauaia,, omoa Bapauoj bj Bjapjsuoa
sand 'SBuijdiasip sop sbj ajjua uoiasxBdas bj aiuamsnaijdmi aaouoaax '("2'S'I 'P)
ssaiuoj SBiauaia sbj ap pspiun bj ap ojjBpijjBd 'hxsiq -g omoa osoipnjsa un uny
'(!) s^pnp JBjxadsap ou aaaxsd 'MJBij;xnB Biauaia^, ap sauoiasjax ojos sapsin^uij bj
uoa Bijpua) anb 'Baijauoj bj ap oaiátqoiojS-BJixa a^uamjBiauasa aaiasJBa jg
'(II) ouBiunq afBn^uaj jap sopiuos soj ap jBuai
-biu ouBjd jap siauaia bj omoa asxiuijap apand ^sapsin^uij uoiaBaijiu^is sun uoa
uauaii anb uoiasjax bj ojajdmoa xod spiAjo oxad 'uaanpoxd oapsnaB o^aaja anb A
'sopBiaunuoxd uos ojjo jbi A opiuos jbx omoa ap smajqoxd ja BajuBjd as A 'soaiSoj

�que la noción de sistema fonológico la tuvieron ya en el siglo pasado
lingüistas como Brugmann o Schuchardt (142). Con argumentos en
parte análogos, B. Collinder (143) (quien señala que el concepto de
fonema ya lo tenía Noreen en 1905) cree poder ir mucho más lejos
y rechazar simplemente la fonología.
Ahora, que "ideas fonológicas" existieron mucho antes que la
fonología de Praga es evidente y lo reconoce el mismo Trubetzkoy (144). Una intuición fonemática pre-científica existe hasta en la
invención de la escritura alfabética y en las ortografías tradiciona
les (145), y en este sentido se ha podido observar que la fonología
ocupa en la lingüística actual el lugar que tenía antiguamente la teoría
de las letras (146). Pero Trubetzkoy tiene razón en observar que ni
Brugmann ni Schuchardt hacían fonología, porque no partían del
concepto de estructura fonemática: no hacían fonología explícita
mente y no la distinguían de la fonética (147). Sin embargo, las ob
servaciones de Jespersen y van Wijk son muy interesantes porque
señalan que la fonología no se opone a la lingüística anterior sino
que la enriquece, y en este sentido la reacción de Trubetzkoy —que
defiende la originalidad de la fonología y reconoce como verdaderos
precursores sólo a de Saussure y a Baudouin de Courtenay— va
más allá del blanco. En realidad, la fonología actual no se opone a
la fonética (o fonología) tradicional (= fonética + fonología, indis
tintas), sino a una fonética definida con respecto a la fonología: no
"se contrapone", sino que introduce una distinción en lo indistinto, y
sólo puede hacerlo ignorando el plano donde fonética y fonología
se encuentran necesariamente (cf. 3.3.4.). La "fonética" de los fonólogos es tan nueva como su fonología que, evidentemente, quita al
gunas zonas a la fonética tradicional. Esto no lo ha aclarado Tru
betzkoy (148), y por ello algunos fonetistas han podido tener la
impresión de que ellos ya hacían fonología.
3.3.2. En el mismo plano de la fonética tradicional se sitúa a menudo
J. Laziczius, quien, aun siendo uno de los primeros adeptos de la fonología (149),
ha sido al mismo tiempo uno de los más activos críticos de la concepción de
Trubetzkoy (150). Así, por ej., cuando sostiene —y muy justamente— que la
fonética no puede considerarse como ciencia natural, basándose sólo en el hecho
de que no se la ha considerado de esta manera en su historia y de que siempre
ha tenido conexión con la lingüística (151) ; o cuando sostiene que el punto de
vista funcionalista debe aplicarse también en la fonética simplemente porque ya
(142)Cf. N. Trubetzkoy, La fonología actual, pp. 150-51, n. 11.
(143)Lautlehre und Phonologismus, Actes IV Congr., pp. 122-126.
(144)Cf. Principes..., p. 4 y sigs.
(145)Así, por ej., el sistema ortográfico español distingue /r/ de /rr/ sólo en
posición intervocálica, es decir sólo ahi donde esta oposición no se neutraliza, y presenta
n y no ñ delante de palatal, donde [ñ] constituye una variante combinatoria de /n/ (por
ej., en ancho).
(146)Cf. D. Abercrombie, What is a "letter"?, "Lingua", II, 1, pp. 54-63. ^
(147)N. Trubetzkoy, Art. cit., 1. cit.
(148)Cf. B. Terracini, Res. cit., p. 177.
(149)Con Bevezetés a fonológiába [Introducción a la fonología], Budapest, 1932.
(150)Cf. A new category in phonology, Proceedings L., pp. 57-60; Die Scheidung
langue-parole in der Lautforschung, Proceedings G., pp. 13-23; Phonétique et Phonologie,
"Lingua", I, 3, pp. 293-302.
(151)Phon. et Phon., pp. 295-298.
— 164 —

�— S91 —
'¿¿I¿1 "dd '6t6l '!JBa \r&gt;3ijaiS9
ip tuiajqojj 'aooH^ 'fl ap biou aAdjq B{ uaiquiBi -j^ 'TVHXNiaxg ap cqduiala [ap Baxaoy
'BJauBca Biusitn b[ ep oa o BUip as (ajuajaqoa ouioa apuaiiua as anb X) aqiao^) aaip
anb o[ mi^pi rrj ap atvnSuaj ja ua is Bijas asjB]un3axd Bijqsa anb oaiun oj :a[Bn3uaj ¡ap
MpBppi8o^B5, Ejsandns eun ap ojduiafa uaXn^isuoa opom un3utu ap anb X '-s8is X ¿^ -d
'¿í'ól 'saJiy "g ízatvn^ua\ jap wifosojij *dsa *pBJ] 'aiqdosojiqdqDvudg unz azjnsfny ajjaui
-tuvsaf) aaisso^ •^{ ajnasip X biid anb aqiao^ ap sosjaA so[ ap asjpap apand omsim oq
•ltos¡Bj,, X ttoaapBpjaA,, ap soutuuai ua ítopijuas-uis,, pp uoisnasip bj JEjdaJB 'ouajjaj
orasiui ns na asjBaojoa 'Bjaueui eun8|B ap 'Bjqdiui (opBJ)uoa 0[ janajsos BJBd une)
B}sp;8o^ nppisod Bun ap uoisnasip B[ jEidaoB p bX 'oiue^ o\ jo^ -opjs vxj anb JDjqmj un ap
OJisiáaj 'aiuama[duiis 'b^s o 'sa anb o[ Bjanj ou is 'JB[qBq p jopajuB BJanj opBuopaip
p is ajuauíEps Bijpsixa :ainaJBdB sa oiaijjuoa ajsa uaiqme] 'SBiuapy *BaiSo{ B[ uoj
BJijuuap; as ou opBuopaip p X íJEjqp.q p X opBuopaip p aajua opjanaBsap un ap 'ouins
o\ b 'bibjj ag 'opBuopaip p ua uauaij anb p anb o^eaijiuáis ojio Bp as ^opnjpona,, b o
ítopuop9^^^ b o anbjod 'ajuajai^oa ajuawvojSpj uaiqiunj sa anb o8p bdijiu8is B^p '(afBii8ua[
aiuauíeidojd ea is 'jpap sa) jvau npianrijis min ua apuatjua as X Diowiuoud as uopBJO Bisa is
:oai8o¡ un Bjnd ou X Bjsp;8o[ ojijbuiejS un BJBd ops ítopjnsqB?, sa 'tj&gt;poipvno sa vpuopau
nsaui njsa,, 'ivHXNiaxg -jj ap ojdiuafa osouibj 13 -a^Biiáuaj pp v^siotSoj uptavjajduazvi
vj X Bai8o[ b[ ap afBnáua[ p aj^ua aiuama[diuis ouis 'BOiSp] X af^nSuaj ajjua uoi.iBpj
Bun b uajaipj as ou X sauiajBd;! uos uBaipui as saaaA b anb soi.iiyuo.) soq -^afBnSuai
-X-BDi8o^, ap ou oxad ítBai8oj b^ ap afBiiáuaj,, un ap o ttafBn8uai pp bdi8oj5j Bun ap
jB^qeq apand as :uopisodo iu opjanaB iu jaqBq apand ou sapna so[ ajiua 'sojuijsip
souBjd ua UBJ^uan.iua as bj;8o[ X afonSuaq -asjBajun^d Bixaqap Bjainbis iu anb 'Buiapj
-ojd osjbj un aaajBd son BJiácq X afBnáuaj aj)ua (^Bpua3jaAip^, o t,Bijuap¡.)utoj?, b^ ap
Biuappjd p 'oSBd ap Eas oqaiQ '^Bai^o^ B[ b BiJBJjuoa^^ oaoduiBi oxad '^boi^oj Bpuasa5?
BJijui^is ou 'ajuauíjBjnjBu 't(BAiipsou8oa Bpuasg,^ *(9"8Z *dd '"J?3 "90 'OMVnov^ 'y xod
'•fa jod 'BpBaB^sap) afBiiSua^ pp BAppsouSoa Biauasa b^ Bia^q pBptJBp Bpoi uoa jBjunds
aaaJBd tíoauvjuasajdautí oj n opvwpjtoqns vjjoq as ttoaitsijpsatt oj anb ap ojsg (¿t)
"(881) 8 "d 'JDQ i3 (951)
•s8is X 81 "d '•••sadiouij.j 'Ao^zxaaaax "N *JD (SSI)
"8"¿S "dd '•••Xjo8ajoa cnau y
•^-X "dd '-jp -uy
"Z0 "d '"piqi
oiuo^ jBuoiounj u^pand o^os 'Buiajsis otustuí ^p oa^u^p : (¿91) 44ba
-pBju^s^adaj,, uoiounj b[ ^od SBpBuoioipuoo u^jsa (44BAij^pdB^, bj
Á 44BAlSajdx9i^ B[) 448B0TJSJJIJS9^ SBpBUIBJJ 89UOT0U11J SBJ ^ll
9^S9 JBI9U9S9 S^ *(9Sl) Bn^u9J BJ 9p (OAlJBJU9S9^d9j) 44JBUOI9UtlJ
-SIS?^ J9p BJSIA 9p OJUnd J9 9pS9p (448BXn9UOJ 9tlb 8OU9UI,^) 44S
OJ9d '44BtttJOU^^ BJ 9p S9JUBIJBAUI 9^U9UIBSI99jd Á '44S9JUBIJBAUI,^ UOS
SO1S9 OJOS 9llb^od '(44BllSu9J BJ 9p BI9U9I0^ OUIO9) Bl^ojOUOJ BJ JOd
9SJBiptHS9 UBIJ9q9p SOlUlJjn SOJS9 OJOg "(99J) BnSuOJ 9p OpBJS9 UII U9
S9JUBJSUO0 UOS 9n¿ SOJJO Á 'S9JBUOISB9O Á S9JBnptAipUI S9JUBIJBA S9jd
-UIIS UOS 9nb 44SO9IXBJU9,^ U9^SIX9 4OpOl 9JUy "pBpiJBJO BpOJ UO9 OJJ9A
999JBd ou ox^d 'ojuBjxoduii ^nuí Bui^jqoad un inbB boo^ siuzoizb^j
'(f'ST) 89l
-Buoiounj S9uoioisodo u^Xnii^suoo Á 44S91ubtjba onb sbui ojod sbui
-9UOJ 9nb SOU9UI,, UOS : (SBIJOJBUiqUIOO O SBAIJB^jnOBj) SBqDip 9JU9UI
-Bldoad S9^UBIJBA SBJ UO9 U9punjUO9 9S OU SB^S^ 'SO^}Vfll3 9p 9JqUIOU
J9 JBp Btuodo^d 9nb SBJ B '44SB91XSJJI1S9 S9JUBIJBA^^ SBpBUIBJJ SBJ OpBJ
9p JBf^p 9p^nd ou sopiuos soj op jBuoiDunj BT9U9I9 bj 9nb osoipnis^
91S9 BqsjBU9S sgjpuo-q 9p B0IJ9UOJ 9p os^^áuo^ J9 U9 b^^ •snizoizB'q
9p S9uot9BAJ9sqo sbjjo U9U9I^ joXbiu oqonuí zopijBA Buj^ *g "g *g.,
•souSis ap saxxcd ojos ouis sou^is uos ou ucipnisa
SBjjo onb soiuouiojo soj onb op oqpoq jo xod 'ciáojouoj bj oiuoa bojxouoj bj ojubx
sojBxnjBu sbiouoio sbj b JinqixjB X BJi^sin^uij bj op jbuiuiijo opond (SJ) jbq *j
'Biouoxoqoo joXbui uoo :ooi8ojojoj3 jojobjbj ojjijojuoo BJBd bzub^jb ou Bopsin^uij
bj uoo boiiouoj bj op ucuxauoo ojduiis bj 'uoiquiBj isy 'opuoiosq b3is os onb
BJBd oiuouin^jB oXnxnsuoo ou OJduiois oqooq sq os o3jb onb op oj X ((sXop oiuiou
-oqdoxdM soj b uojoijoj os souoiobuijijb sbjso 'ojuouijBjnjBfyj "(^SI) opBoijdB Bq os

�expresivos o apelativos (y constituir, eventualmente, "invariantes esti
lísticas") elementos que no constituyen oposiciones distintivas y no
afectan tales oposiciones. El empleo de un elemento distintivo como
"estilístico" constituye lo que se llama "error" (158), y se coloca por
ello fuera del "sistema", o implica la coexistencia de varios "sistemas"
dentro de la misma "lengua". Así, en español podemos decir [ambre]
por [ombre] con intención "estilística" (por ej., para imitar una
pronunciación extranjera), pero con esto saldremos del "sistema" es
pañol, porque dentro de este sistema lo dicho significaría (en el plano
representativo) hambre y no hombre. Del mismo modo, en el español
del Río de la Plata podemos emplear con valor estilístico (por ej.,
irónicamente, para imitar una pronunciación que se pretende castiza)
las distinciones fonemáticas /s/ - /$/ o /j/ - /A/ (pronunciando
[^elos], [kaAe]), y con esto no saldremos de "lengua española"
(porque la "lengua" comprende más de un sistema), pero sí del
"sistema" rioplatense, donde las dos parejas de fonemas se han con
fundido, respectivamente, en /%/ y /z/. Es decir que todo empleo de
elementos distintivos con valor estilístico implica una forma de bi
lingüismo. Pero dentro del mismo sistema pueden existir variantes
"estilísticas" generales ("invariantes", desde el punto de vista de la
norma), así como facultativas, individuales, ocasionales (variantes
propiamente dichas). Además, no todas las "invariantes normales" son
necesariamente "estilísticas" (cf. 3.3.4.).
No lo entiende así Laziczius, el cual sugiere una simple grada
ción de fonemas, enfáticos y variantes (los fonemas tendrían igual
importancia en las tres funciones bühlerianas; los enfáticos, sólo en
la expresión y apelación; las variantes, sólo en la función expresi
va) (159) y propone una división de las ciencias fónicas en tres partes,
porque "es obvio que no se pueden imaginar más de tres funcio
nes" (160).
En el congreso de Gante, Laziczius dio un paso más en el mismo
sentido, observando que la distinción entre fonemas y variantes no
coincide con la distinción entre langue y parole (161), puesto que
también las variantes son "faits de langue" (162). Evidentemente, se
refiere a lo que hemos llamado "invariantes normales", pues las dis
tingue de las simples "variaciones" individuales (163).
Esta idea podía resultar fructuosa para una corrección tanto de
la distinción entre fonética y fonología como de la dicotomía langue(158)Cf. E. Coseriu, La lingua di Ion Barba, en "Atti del Sodalizio glottologico
milanese", I, 2, pp. 47-53.
(159)A nevo category..., p. 59.
(160)Ibid., p. 50. El hecho, sin embargo, no es tan obvio. Cf. F. Kainz, Psychologie der Sprache, I, Stuttgart, 1941, que considera la "representación" como momento
esencial y constitutivo del signo y sustituye a la Darstellung de Bühler el concepto de
Bericht o Information (pp. 175-176, 183-185), además de distinguir funciones "monológicas"
y "secundarias" (p. 185 y sigs.). En el mismo Bericht habría que distinguir la pura
referencia de la evocación o asociación (Cf. SNH, p. 49 [159]). Pero esto complicaría
de manera muy grave los esquemas de la fonología, que es necesariamente simplificación,
con respecto a la realidad del lenguaje.
(161)Díe Scheidung..., p. 17.
(162)Ibid., p. 18.
(163)Ibid., pp. 18, 22.
— 166 —

�— ¿91 —
B[ ua opiuaiuoa anSunj ap o^aadsB jap ojcji as 'pBpijBax na) onSuvj X ajo^vd
ax^ua oipauixajuí opBx^ un ouio.) ojxexapisuoa xapod esuaid X smoasjp jeuopunj o^aadsB [a
buib[[ anb 'gg-¿j *dd 'j 'jjj 'gy 'sanbijsin^utj sjiüf saj sunp jauouoa np ja jwjjsqvj aQ
'sniasSAng 'g '¡a 'jbjcjbi{ ja ua opnqojduioj puopunj oj ap Baxaay "(g *u 'g¿j "d '"jp '^oy)
aanssavg aa ap tla[OJBd,, bj b anb uaiq sbiu 'aAVHaHDag ap MaasiuB8xo an9uBj bj su^p
apx^d,, B[ b apuodsaxxoa aaaHíig X Ao^zxaaiaj, ap jspipaxrfg [a anb BAjasqo iNiavaaaj,
uaiqniBX '821-¿^I 'dd '-x8uog ^l S5&gt;3V '^^o\ouo%[¿ pun jfjjattoiij 'oxxj) '3 (691)
"(II 'd AI 'dT3X ua \iIUI8U0Jm ^ nB-)í^9IouoJ uoioisodo,, ap uoiaiuijap
B[ naiqniBi "j^ "(gg -d) BAiiBiuasaadaj upiounj bj ap odniBa [a na 'ttsajBnioapiui5, sboiuoj
sauoiaisodo sb[ ap idnoo as anb Biouaia b[ o|os ouis ^^Bn8ua(,, B[ ap bjiuoj Biouaia BJiun
B[ sa ou bX b;8o[ouoj b^ jbhj b[ b aiuaaj '(6Z-9I 'dd 'sadpviuj) Eousqijsa-ouoj B| ap
uo^niíjsuoj B[ uoa 'Aoazxaaaa^ xod opt.jdajB bX 'SBHiap oj xod 'bjsia ap o^unj (891)
•lia 'uot¡j ja -uoifj (¿9^)
"([8r9I] 8^^9^ 'dd 'HNS "P) apsjjnqixjB aqap X oXns p sa 'soxioson
unSas 'anb opuuas p ua (9 "d '•/ \ap mioa^) aaiHíig ap Bmanbsa p a^ixxoa Bjssq X
'9X-S "dd 'x 'jjj '^y íivnovxy sajjijpjt sxa/t/ng ^n^ 'NvvniHog -f aaip orasira o^- -UBznxa
-aajua as aanssnvg aa X xaaoaivnjj ap sauopuijsip sbj anb ap Bjuan.) oip as on aaaHag
anb 'sBuiapB 'aax^ "(^ZI *d '¿^61 'S3Jiy 'g '¡opio. v\ A aCvnSuaj j^ '-dsa 'pBjj 'aja vj ja
a8v2ur&gt;i 37 'Alivg "H^ xod BpijBquioa bX Bapi) ltua8unupqjjg uaq.)i)sin8uij xap jpj^ ajpnp
-lAiput xap,, J9S Bxanj ltajojBd,, bj aH.assnvg ^a BJBd anb Bsuaid (¿9J-J9J 'dd 'g 'j 'gy
'jfvi{osuasstcnt¡oDjd jap viojxy ajjjjp 'Sos sdq) saizaizvg 'ojoaja ug "aaassavg aa ap ja uoo
appuioa ajJBd ua ojos anb 'tíajojnd&gt;f ap ojdajuoa us b uaiquie) Bxaqap as ojsg (99J)
•gg -d '•••'8unpjat{os ajQ (S9j)
'([981] 9 #d) 'ouoí soniBuiBjj ^7/j ua anb sg
O\ 9J^U9 OpIU91UOD Oip9taJ9JUI odlHB9 Utl BI9BI|
Í8B9IU9J SBI9U9T9 8Op SB^ 9JJU9 OppnpOdd Bl^ BUBOdllSSnBS UOI9UlJSip B^
9p BJS^O^OUOJ UOT9BJ9adJ9JUI B^ 9llb OJBII^ Ull BI9Bl{ : UOI999Jip BUISTUI
BUIl U9 ^BJUndB U999JBd 8BpB^BU9S 8B9IJIJ9 SB^ 9p SBIJB^ 'f *g '
'(69T) djojvd-&amp;n8utri uopuxjsip b^ uoo ^piouroo
ou jvuojounfv-j^nio'iounf sis^^ijub u\ 'ojiq "^ BAjgsqo ouioo '^nb .0
'o^oaouoo JB[qsq [9 U9 Bp 98 49fBnSu9[ p ^^njiisuoo 9nb o^ opoi otuoo
'pBpqBuoiounj b[ 9nb 9p oqo^q [9 9Jtqos uotouojb b^ jbuibj^ 9pu9iju9
18 OpilU9S 9U9IJ O^OS Á 'BlSo^OUOJ B^ JIUIJOp BJBd OIJ9JTJ9 OUIO9 pBpi[
-BUOIOUnj B^ JBUIOJ 9p ^BUOT9U9AUO9 Á OOfPBjd OJ9B OJJO \B UOIOISodo
9p ODIJOBld OJ9B UIl 9p BJBJJ 9S : OJBunq BJSinUI^ ^9 O[J99Bq BJU9JUI
ouioo *9iu9uiB9iJ9Jstq o B9TJ991 Botjxjsnf 98 ou oj^d 'buiiji^^^ s^
^BJ^ -BI^O[OUOJ Á B9TJ9UOJ 9JJU9 U9I9UIJSip B[ JBZBq99J B
BJBd 9jBAinbo ounqu ojs^ "SBox^uoj: S9uoi9b^ijs9aui sb^ U9 ^uoiounj
OTJ9IIJ0 {9p pBpi^iqtpUI9S9jduii: B{ U9 Á (89l) (44s9^i9O8 SO^UBIJBA^ A
U8O9IJBJU9,,) S9JUBIJBAUI UOS 9nb t4891UBIJBA^ SB^ 9p BTOUBlJOduiT Bf U9
9JU9UIBA9nU 9JSISUI 9 ' (*^ ' ' 'JO) B9IJ9UO^ B| 9p BJSI[BJnjBU-OU J9J9BJB9
^9p B9J99B S9UOI9BAJ9SqO SB^ OJ9S OpUB9j^B '(¿9l) UpiOBJU^Uin^jB
BUISIUI BJ OJJBd UBJ U9 BUIOJ9J SniZOIZB'q '9pJBJ SBUI SOUB Z9IQ
"(991) J^IJ91BUI J9 JBUOIOJodojd BJBd OJ9S 9AJIS
O 499OUO9S9p 98 9JU9UI9jduiI8 t49JOJBd99 BJ : BJJJ9UIOUOJ BJ UO9 BpBUiq
-tuoo biSojouoj Bun 9p ^nbunB 'biojouoj bj 9p oduiBO jb sopxuos soj
9p BI9U9I9 BJ BpOJ BpBJSBJJ 98 OJ98 A SBUIjdlOSip SOp 8BJ 9J)U9 UpiOUIJ
-Sip BJ 9p S^pBIjnoiJip SBJ U9AJ9nS9J 98 OU 4O1S9 UO^ *(S9t) 44Bn^U3I,,
bj B98 oi9fqo oXno a^iiBpnwj Bun U9 bjSojouoj A boijouoj 9p uóiobo
-IJIUn BJ OUOdojd 49JU9UIJBUIJ 4^ '(^j) (BJOS BUn U9 91U9UIBIJBS999U
U9punjUO9 98 S9I99ds9 89JJ SBJ 4tOpiUO8 9p odlj^^ 9jdlUIS J9p OUBjd J9 U9
9nb op oqooq J9 uo JBJBd^J uis) (&lt;an8uvj^ bj b soiuoioouojjod 89jj sbj
*—saj-umuva A so^tvfua 'smuauof OA9nu 9p— uadAiinwj 9p soioodso sojj
999jqBj89 'ninnpiaiptipnvj A sndAwnvj ojjuo onSuijstp 'j^ujiav^ ap
ofnjjuí j9 ofBq rouiuiBO ojjo 9n^xs smzoizB1^ ojo^ '('S'g'g *jo) ajouvd

�y lo constante-funcional, que resulta ser tierra de nadie, por no ha
berse atribuido ni a la fonética ni a la fonología.
Decisivas, en este sentido, nos parecen, sobre todo, algunas ob
servaciones de N. van Wijk y B. Malmberg.
N. van Wijk (170) admite la distinción entre fonética y fono
logía y basta atribuye la fonética a las ciencias naturales, como estu
dio de los "fenómenos materiales del habla". Pero observa que la
distinción se vuelve difícil si se trata de hacerla coincidir con la
dicotomía langue-parole. En efecto, existe un desajuste entre la exten
sión significativa del sustantivo fonología y la del adjetivo fonológico:
la fonología debería ser "ciencia de la lengua"; fonológico, en cam
bio, es sólo lo funcional en la "lengua". Por consiguiente, "extrafonológico" no coincide con "fonético" (concreto), pues los hechos
extrafonológicos pueden ser constantes y generales en una comunidad:
pueden pertenecer a la "lengua". Existe, pues, "un grand domaine
d'études phoniques intermédiaire entre le domaine des systémes
phonologiques et celui de la phonétique puré", un campo "oü la langue et la parole se touchent", y donde, por lo tanto, las dos ciencias
fónicas deben colaborar (171).
Van Wijk no saca otras conclusiones, pero parece evidente que
de lo observado se puede deducir que una fonética enteramente autó
noma, sin contactos con la fonología, sólo puede existir si se considera
la parole en sí, como fenómeno independiente y puramente físico;
si, en cambio, se considera el hablar concreto como parole que "rea
liza" una langue, ya no es posible una neta separación entre las dos
disciplinas (cf. 3.1. 2.).
B. Malmberg, por su lado, señala la dificultad de hacer entrar
en los estrechos esquemas de la fonología la compleja realidad de
una "lengua" histórica (172). En las lenguas, aun fuera de las lla
madas "variantes combinatorias", se dan numerosos elementos cons
tantes que, sin embargo, constituyen simple "uso" tradicional, norma
de "realización", y no pertenecen a las oposiciones fonológicas dis
tintivas: son afuncionales. De este tipo son en el italiano literario las
oposiciones normales entre [ts] y [dz], [s] y [z] (cf. 2.3.6.) (173).
Otras veces, y sin que haya "neutralización", las mismas oposiciones
fónicas son distintivas (funcionales) en ciertos casos, mientras que
en otros casos son simples variantes. Así, en francés, la oposi
ción e : e es distintiva en clef : claie, pero no lo es en [se] : [se]
(= sait) (174). Además, en un "estado de lengua" coexisten varios
"sistemas" (regionales, culturales), conviven conservaciones e innova-

(170)La délimitation des domaines de la phonologie et de la phonétique, Proceedings
G., pp. 8-12.
(171)Ibid., pp. 11-12.
(172)Cf. Reseña de G. Gougenheim, Éléments de phonologie franqaise, AL, II,
1, pp. 54-60 (partic., p. 55)
(173)A propos du systéme phonologique de l'italien, pp. 41-42. Una "excepción"
como /ratsa/-'raza': /radza/-'raya' (pez) no impide que se acepte íntegramente la
observación de Malmberg.
(174)Observations sur le systéme vocalique du frangais, AL, II, 4, pp. 232-246 (p. 244).
— 168 —

�— 691 —
•s3ib A Z d 'HSIS JD (6¿l)
'6-¿ 'dd 'sadpupj if-gx 'd 'pmoD viSoy&gt;uo¡ vq *j[) (8¿I)
'2 'n 'Z0 -d
'•uoi¡j ja -uoiij 'snizDizvq í¿ 'd '•••jsa ua nQ 'i,3nixhvj\[ 'p SuBDijdtut SBjp anb SBOuoaj
sauoisnpuoa sajuBjaoduii sb[ ap SBnn3[B eauopBAJasqo BepnSe sns ap oppnpap BjjqBq
üH3íuv'ivj\[ 'oipnisa aisa BJBd JBj^saoa opipod souiaq ou anb 'saiuaioaj sbui ssjqo u^ '99
-19 *dd '1 'ni '^y 't¡3S}sozuoiq uaiuapoui tuj wajsÁsjv^o ^ uaauvmuünb turtz ua^uj
st6l 'pui&gt;^ 'audapoiu sw5uvjf np anbijuvuosuoj atua^sAs aq '-fa aod ''j[) (¿¿1)
•^- -d ""íotfojd y (9iI)
'0f2'8Z 'dd " "suoijDíijasqo ígf, -d ""sodo^d y (¿1)

:sBiajouoo s^uoioBZT^Baj sb^ ^p oipnjs^ ^
B^ b opiíBf^p 'pBpiuntaoo b^ ua ^jubisuoo ^upxoBzi^aj^, ns
uatquiBj JBtpnjsa aqap anb outs 'sajBuoiaunj sauoxaisodo sb^ ap oipnj
-sa ^e asjBjituq apand ou B[[a 'tjBtaos uoian^iisut ouioa an^^uvj e\ ap
BiauaiaM Baaptsuoa as bjSo^ouoj e\ is 'bjsia ap ojund ajsa apsaQ
-oa uos ou anb '(jj 3QOMVT) i^o^^unf mua^sis ap ojdaauoa ^a
bjlo Á ' (j 3flO^VT '[^uijou Buiajsis) finóos upionnism ouioa 4tBn^ua[^
ap ouBaanssnBs ojdaauoa ya bjo ojuauíBpunj ouioa jbuioj ap oqoaq \e
uaqap as bjSo^ouoj B[ ap uoioBjiuiqap e\ ua SBiauadaqoaui sb[ 'ajouvd
-&amp;rtá\m\ Bjuiojoaip e\ uoa sauoiaB^j sb[ b auaatauoa anb o^ jo^
•bjo^ouoj b^ Á v^ya aajua ojBiq un ajuama^qBjtAai^t aSdns 'aaBq as ou
ojsa ouioa 'ojad ítjBjnjBU Btauaia,, ouioa asjBaapisuoa Bupod ou eÁ
'sosbo souiij^n sop so[ ua souam O[ jod '^ '(•"[ *g • ^a) BaauBiu bjjo ap
asjiuxjap 'sand 'Bjiaqap Baijauoj B^ 'osBa Bp^a ug • (SBaijsqijsa sajuBtJ
-baui se\ ap uaiquiBj upisnpxa uoa) SBAijuijsip SBaiuoj sauoiaisodo
sb[ ap Biauaia (o i (sa^suoiaunjB sajusjsuoa sojuauíap so| ap uoisnp
-xa uoa ojad) SBaijsi^jsa ouioa SBAijuijsip ojubj 'sapuoiaunj sboiuoj
sauoiaisodo sb[ ap Biauaia (q í (^Bja^auoa uotaBzqBaa,, B[ b sojsando
'sajuBjsuoa sojuauíap so[ ap ^^sbuijoj,, sb^ ap oipnjsa) 4tBnSua^ e\
ua?9 sopiuos so^ ap Biauaia (o :BiSo^uoj ap sojuijsxp sojdaauoa sajj
souaui O| dod uBjuasaad as Xo^zjaqnjj^ ua 'p^pipaa U3 "^ #g *g
*4tBnua^, B^ b uaaauajjad 'ajuamajuapiAa 'ojad 'sa^u
-oiaun^ uos ou anb '(8¿l) (uoioBzqBaj ap sbuuou) 44uoTaBiaunuodd b^
ap sa^uidou ajuauíBaajua sapBpiJB[naijJBd^ ap opnuaui b B[q^q Xo^[
-zjaqnajL omstui ya A (0I *^ '3/ 'dlDJL) ^osqo^pjf uaiquiBj opBAaas
-qo Bq o[ 44Bn^ua[^, e\ b uaaauajjad anb 44soaxo[ouojBJjxa^? sojuauíap
so| ap asjBdnaoajdsap apand ou Bi^o^uoj B[ anb 'ajJBd bjjo jo^
'(¿¿i) Baijauoj upiaBAjasqo e\
uoa oaio[ouoj oijajija ya ajuauíBnaijojd opuBuxquioa 'soÍBqBJj sotjba
ua oqaaq Bq osoipnjsa ajsa anb o\ 'ojaaja ua 'sa j^ "(9¿l) 4tuoijsanb
ua an^uB^ b^ juauuoj 'sxunaj 'inb sjnaja^j sa^ snoj jib[3 nB ajjjaui
jnod asX^uB4^ ajAinsjnod jnBj yy *B^ jajajJB4s s^d jnBj au \i sibj^[
•juapiAa jsa43 -Buiaqas a[ jassajp jb¿ jaauauíuioa jnBj yy -ajnj^na ap
an^uB[ aun ajjjo4nb saxa^duioa ja saijBA sjaadsB sa^ snoj jaja[jaj jnod
aauBnu zassB SBd jsa4u sibui ajnsaui auiBjjaa aun suBp ja^xa jsa sano^
-ouoqd sap Buiaqas jaijjs ag^ :ájaquqBj^[ Ba^ anb ey b uptsnpuoa ey
'sand 'a^qBjtAaui sg '(Sil) OJ^ B uiajsis un ap uoiaisuBJj X^q 'sauoia

�PAROLE

LANGUE I

Hablar

"Realización"

concreto

normal

FONÉTICA

Sistema
funcional

FONOLOGÍA

Si, en cambio, la fonología se concibe como ciencia del sistema
funcional, ella deja a la fonética no sólo el estudio de los sonidos
concretos del lenguaje sino también el estudio de las oposiciones cons
tantes afuncionales:
LANGUE I
PAROLE

LANGUE II

Hablar

"Realización"
normal

concreto

Sistema
funcional

FONÉTICA

FONOLOGÍA

Por lo tanto, o se admite que la fonética no es sólo ciencia de
la parole, sino también de la langue (LANGUE I), o, si se quiere
mantener el paralelismo con la dicotomía, debe ampliarse el concepto
de parole, atribuyéndole un campo que para de Saussure sólo podría
ser langue: el campo de la realización normal. De otro modo, si se
mantiene el concepto de fonética como "ciencia de los sonidos en el
hablar concreto", hay que reconocer la existencia de un campo inter
medio entre el objeto de esta fonética (alofonética) y el de la fono
logía (ciencia del sistema funcional) y atribuirlo a una tercera disci
plina —la que hemos propuesto llamar normofonética (180), por en
tenderla como "estudio de la norma de realización":
LANGUE I

PAROLE
Hablar

LANGUE II

concreto

"Realización"
normal

Sistema
funcional

ALOFONÉTICA

NORMOFONÉTICA

FONOLOGÍA

La concepción última de Trubetzkoy corresponde a este tercer
esquema, pero sin ninguna ciencia intermedia entre fonética y fono
logía (cf. van Wijk). Y es por esto que en las descripciones fonoló(180) Cf. UCF, pp. 6-7 (186-187).
170 —

�— T¿I —
'16-68 •&lt;*&lt;^ 'Tiqi (81)
'II *d '-jp 'qo '-xf VHVwy3 osoxxvj\[ •[ ^3 (281)
*(Hl"Il *•^&lt;* ''tP '90 'hdvhotj soaaviy "3) tísopxos /x-^/
'/8 ' 1/ 4/f ' ^/ SEUiauojiqijB scq b pepixouos ap uopBjaxxoa B[ ap souiuixai ouioa uauodo as X
'BAijBO¡xj-EA¡so[d uoiJBjaxjoa bj b saiuaxajipui uos JS/ '/p/ '/q/ BBUiauoj soqtJ (181)
sa[BaoA sbj oxad '(/e ^- u -(- ^/ ouioa [u -f- j] x^juasaxd ap uoiaipuoa
bj uoa ojos 'sBsaauBjj sajBSBu sbj uaiquiBj asxsjaxdxajuí UBixpod isb
A) —(81) BJtBxn?D osojjbj^ *f aasq 'sauozBx SBuanq uoa 'oiuoa—
pxsmi muauofiqojD -\- paaoa ua SBjopuaipuiasa sanSnjxod jap sajBSBu
sb[ ajuauíBaijBuiauoj xsjaxdxajuí ouiiji^aj sa 'opoui ouisitu
•san^njxod jap jBax ouisijBaoA [ap ojuijsip Xnuí sa oubi[bji [ap
ouisijBaoA ja anb 'ajxsd bj^o xod 'a^uapiAa sa oxad '(^81) ou^ijbji
Biua^sis [B oaijuapi sa 'sbuoib sauoiaisod sbj ap bixo^bui bj ua A Baiuoj
ua 'sBsan^npod sajBaoA sbj ap [Buoiaunj Biuapis ja t#fa xod 'isb
sbxjo b uaiquiBj xapuodsaxxoa Bixpod anb 'ojaBx^sqB aiuaui
Biuapis un ouis 'joundsa pa Bxtqixasap as ou 'opoui oxjo aQ
"iruoiaunf oiuoa
ap uaiquiBj ouis mioiaunf anb oj sa anb ap o[os ou Bjuana x^p aqap
'[B^ xas BXBd 'uoiadixasap Bun :44BAipnBqxa^ a)uaui[Bax sas uoiadixa
-sap Bun anb BXBd ajqBsuadsipui sa oipnjsa jbj ojsa xod ajuaiuBsiaaX^j
•[Buoiaunj oj ap asxBjaxauoa ap BxauBui bj usjuasaxdax :sa[Buoiaunj
so^sbx soj uauaiiuoo S3jubixbaui sbuisiiu ssjsa sand '[Buoiaunj ouaxxaj
ja BuopuBqB ou u9iaBzi[Bax ap sajuBixBAUi sbj ap oipnjsa ja '44sajBuoia
-unjB^9 otuoa sopiuijap sojuauíaja ap asx^dnao ap xssad b 'sBiuapy '[bu
-oiaunj pax bj ouioa sapnp^pqisod ap vuia^sis ojos sa ou anbxod 'aiuxij
sbui Biuajsis un BjsBq A 'Biuajsis ua^njijsuoa uoiaBzijBax ap sajuBix
-baui sbj uaiquiBj anbxod '44ouisiuiojb^ opBiuBjj Ja ua xaBa BXBq sou ou
niujou bj ap oipnjsa ja 'ajuaiujBxnjB^[ #44BaijsnaB BiauBjsns9^ bj ap Bia
-uaia bj A 44biuxojí^ bj ap Biauaia bj 'Baijauoj bj A biSojouoj bj xBxoqBjoa
UBxaqap (SBiuauoj soj opiuijap u^XBq as anb BxauBtu xainbjBna ap)
upiadixasap jbj ua anb A 'oubijbji jap o saauBxj jap '-fa xod 'uan^uijsip
bj A UBzixajaBXBa bj anb sajusixBAui SBsa opsj ap asxBÍap uapand ou
vjoundsa vnSua¡ bj ap uoiadixasap bj ua anb ajuapiAa sa 'Bxoqy
"(T8T) 1^1 ^ /P/ SBuiauoj soj ap oseo ja sa oSojBuy 'saiuauíixad soSsex
ap BjaBxisqE Buins ajduiis 'sapadsa ap axaadsa ouis sojauauoa sojaíqo ap aiaadsa sa
ou anbxod 'asxBzij^ax Bixpod ou /q/ ajuBixeAUi bj :sajBnpiAipui soapsin^uij sop^
soj ua UBqanxdinoa as anb 'sBAanu zax epuo A SBsoxaumu aiuauíBijuijuí 'sBqaip
ajuauíBidoxd sajumj.oa sbj ua aiuauqeiJUBjsns uuBzijBax,, as anb sbj (sajoax sop
•iuos ap saiaadsa 'sasoja o sodp 'usbiuxoj,, uos anb) satumuvaui SBiupjn scjsa uos
A i [/] oiuoa 'sopBuiuixajap uaiquiBj 'sosbd soxjo ua X [q] ouioa sosbo sopsuiiu
-xaiap ua '(onpiAipui janbB o aisa ap xBjqsq ja ua ou A) vjouvdsa miSuai v\ ua
'BzijBax as /q/ Biuauoj ja 'ojaaja ug •oanDaijf o oaxsnjao oduiaii oinsiui jb xas ou
A oaouos A jüjqüjiq 'puo ojos xas apand jBax opiuos unSum anb SBxiuaiui '(/d/
zojouos * — /p/ zjviqjy¡iq '/ui/ zpoao) SBiuauoj soxjo ap uan^upsip oj anb sajuau
•^pad soSsdj soj auapuoa ojos anbxod 'uoiaaBxisqB Bxnd eun ouis sajsax sopiuos
ap asBja Bun B^uasaxdax ou oxad 'BjouBdsa BnSuaj bj ap (jBuoiaunj) oai^ojpuoj
Biuaisis ja BxSaju; Binauoj aisg •jouudsa ua /q/ Biuauoj ja '*ía xod 'asaxapisuog 'so^axouoo soptuos ap sasrqo o sod
-íj-soptuos '44sbuixoj^9 uos :sajBnpiAipui soaijsjnSuij sojob soj b ojaad
-sax uoa uoiaaBxjsqB Bun usjuasaxdax vA anb ouis sojaxauoa sopiuos •
uos ou anbxod '44Bn8uaj,, bj b uaaauajxad A 44sajBiaos s3jubixbaui,?
uos anb ^sapauuou saumanzip^au sbj x^^nj XBXjuoaua uajans ou sboiS

�nasales no dejan por esto de existir en portugués y de caracterizar
la "norma de realización" de esta lengua.
3. 3. 6. Cabe concluir, pues, que, aun reduciendo la "lengua" a
un solo sistema (lo cual constituye una reducción muy grave, si por
"lengua" no se entiende sólo la formalización de un hablar sino una
de esas formas históricas que se suelen designar con este mismo tér
mino, un idioma), el esquema fonética-fonología, entendido como
paralelo a "material" - "funcional", resulta insuficiente, porque a todo
sistema corresponde una norma de realización, que no es material,
pero conserva todos lo rasgos comunes de los sonidos materiales; y
no se define por la funcionalidad, pero contiene los elementos fun
cionales y constituye el modo indispensable de su concretarse. Los
elementos que integran la norma son "formas", y precisamente formas
objetivas, en el sentido de que constituyen clases de objetos concretos
y son inmanentes en los objetos mismos; pero podemos considerarlos
también desde el punto de vista de la sustancia, como sustancia orga
nizada socialmente (interindividual).
3. 4.1. Todo lo dicho hasta aquí justifica sólo empíricamente la
reunificación de las ciencias fónicas. En efecto, las varias críticas se
ñaladas, aunque tengan bases teóricas, se reducen en última instancia
a subrayar que no conviene cortar los lazos entre las dos disciplinas,
porque esto implica dificultades en la práctica descriptiva y afecta
la exigencia de exhaustividad de las descripciones lingüísticas. De
todos modos, casi siempre parece que se objeta la excesiva autonomización de la fonología, es decir, algo que los fonólogos no han
hecho (cf. 3.1. 3.).
3. 4. 2. De una posición muy distinta surge la crítica que hace
a la fonología L. Hjelmslev. Y quizás justamente en esta crítica se
encuentre una de las razones teóricas más sólidas para justificar la
unidad de las dos disciplinas.
Es sabido que Hjelmslev es el estudioso que trata de fundar su
fonemática (llamada luego cenemática) con criterios "exclusivamente
lingüísticos" y sobre bases independientes de la fonética (184) ; que
trata de definir conceptos como la "sílaba" sin ninguna referencia a
la "sustancia fónica" (185) ; que excluye la fonética como tal de la
lingüística (186) y que llega a criticar hasta ásperamente él "foneticismo" de la escuela de Praga (187). Parecerá, pues, extraño encon
trarlo también entre los críticos que objetan a los fonólogos su ex
cesiva separación entre fonética y fonología. Sin embargo, esta posi
ción no es paradójica sino perfectamente coherente con su sistema.
Para Hjelmslev, el punto de partida es la "lengua", es decir,
en el plano de la expresión, el sistema fonemático (o, en el terreno
en que él se sitúa, y que representa un grado superior de formali
zación, el sistema cenemático) : a los "sonidos" (o a otras "unidades

(184)On the principies of phonematics, Proceedings L., pp. 49-54.
(185)The Syllable as a Structural Unit, Proceedings G., pp. 266-272.
(186)PTL, pp. 50, 62.
(187)Veber die Beziehungen der Phonetik zur Sprachwissenschaft, "Archiv f. Vergl.
Phonetik",II, 2, pp. 129-134.
— 172 —

�•j^, -d 'sadpinjj
*(tt '^) S^'O^^ '^*^• ''7 süuipaaoojj 'awauoqj puv punog (161)
•gt -d "jp st¡nsax (06T)
•¿S -d 'sajutauo^j a^i^ i ^ ^^ (681)
•S9-t,9 -dd
'II '7V '^p^^o^jCzvC taujvjni^njjs um^znto wÁupvjjfvz ^j Í5I?AOM'i7 aP saH (881)
•Aajsrajafjj Bjafqo aj anb oj 'ajuauíBjsnf 'ojsa sa X '('g'I'g *p)
Baijauoj bj JBzitaouojnB jb oidtauíad ajsa uoo Biauaaaqoa bj auaijuBiu
ou oaag '(61) 44osoTíA InoaP un u9 ^Bí&gt; as '^inauoj p aimpp BJBd
p OpiUOS pp 9JJBd 98 TS^ 9tlb X 44BUI9UOJ p UOD uppBpj U9
asjiuipp apand afBnSu9[ pp opiuos pw anb JBAaasqo p 'Xo^zjaq
uaiquiBj aXniui o[ ]^ • (X6T) t4soj9J9uo9 sopiuos so^ ap upisuaj
-X9 B^ X S9JtUIT^ 8O^ JtUipp BJBd OIJBS999U 91U9UIBjnpSqB 89 OJ9BJJ
-sqB Buiauoj p anb JBpao^aj uaqap sBisxjauoj so^9 anbaod 'Biopuoj
b^ ap Ban^uoj b^ a^uaraBjajua BJBdas ou pna p 'ivaNaaHg '\ 'sauBp
ouisipjín^anj^sa pp JopBpunj p ouisiui ojsa Bpuas 'aiuauíBjiat^duij
•oapBUiauoj: oiuaiuipouoa un Baqduit sopiuos so^ ap
ojuaiiuiaouoaaj: p anb X vn^uaj vj ap upuvd anb Xoi/ anb JBAjasqo p
ppuasa aaaaBd sou anb o;und un booj Aa^suipfjj o^a^ *(06l) 44aíBS
-uatu,, pp 44oj)ipoa?, p aianpap ap bjbj^ anb ouis '44o^ip9a,, pp as^q tb\
ajqos 44afBsuaui^ p B^aadja^uí ou ^uosqo^Bf Baipui anb b^ sa BisinS
-ui[ pp uppisod b^ 'Bpiaouoasap BnSua[ Bun B aiuajj 'pBptpaa ug
•(6gX) (BujajBui Bnáua^ ns '*fa jod) aopBAjasqo pp 44ajuara,^ ts\ ua ops
a^sixa anb '44an3uBj,, vjjo ap ouis 'BpBAaasqo ajouvd B[ aod sopBjsa^iuBui
an^unj ap s^nf so| ap bjbjj as ou 'Bazouoa ou osoipnisa p anb BtiSua[
Bun ap ossa p ua 'anb ap oqaaq p ua BJBda^ ou Aapuqafjj
"44anuB| ap sjpj^^ soj ap aanpap as anb
'Bapauoj b^ ap p apsap ou X ^Biopuoj b^ ap odiuBo p apsap oaiupj o[
ap pBpiun B^ aA :Baiiauoj: b[ ap uppBziuiouoinB b^ 'oiJBaiuoa p 'ouis
'(ajuapijnsui aaaasd a\ B^sBq anb) Bjáopuoj tb\ ap BjtuouojnB B[ sa ou
soSopuoj so[ b Bqaoadaj Aapuipfjj anb o[ 'sBjqBpd sbjjo ug
ap sjiBj sap juauíaA^anpap lUBpuaasap ua4nb ^iBuuoaaj a^ au
B[ ia 'uoi^auoj bs jBd anb i^iBuuoaaj as au a^BuB^ np uos ag • • '
anod ^uaa^ua X4u sanbtsXqd saaua^ajjtp ia saauB^quiassaj sanpuaia^d sa[
ja ajpuuopauoj juauíajpssaaau jsa (uaianssnBS suas a\ susp) anbiá
-opuoqd uoijauíjsip ajnoj?^ 'Aapuipfjj Bnuijuoa 'ojaaja ug '44sjuaaaj
-jtp sauíauoqd sap juajuasajdaj suos sauíaui sa\ no sanuB[ saajnB4p
b X \i^^b jtbj nB aaBd^ anb sanuuoaaj aja juo4u auiauoqd un4p sajuBi^
-ba sa[ anb jtbj aj jns uosibj aaAB ajsisui ^[bao^[ '^^ sajxojBuiquioa
sajuBiJBA sap jubjibjj ua,? :anbaod ajuauíBjsnf aaBq oj oaag *(88l) 44B^
-Bag ap Bpnasa bj aod Bpipuajaad 44Baij9uoj,, X 44Bjopuoj^, aajua
BjnpsqB uppuijsip bj Baunu oqaaq UBq ou anb 'sasaauBJj X^
'souBaiaaiuB (SBjstjauoj) soSojpuoj soj ap soqanbB ap Baaaa Xnuí
as?í bjsia ap sojund soXna '^BAO^[4&gt;g oaBAopa osoipnjsa p
'•fa aod 'apand Aajsuijafjj 'BaauBiu Bjsa aQ •asjBziiuouojnB apand ou
'Bjsa ap apuadap : (vapvwatiaa *dsaa) BaxjBinauoj bj uoa upiaBjaa ua
asainjijsuoa apand ojps Baijauoj bj anb aiaap sg • (sviuauaa #dsaa) sviu
-auof soj ap opuaija^d 'BAijanpap bja aod ojps Bajj as (44sajBiauBjsns

�3.4. 3. Resulta claro, pues, que nadie separa total y terminan
temente las dos ciencias fónicas. Los que explícita o implícitamente
parten del hablar (aunque con la idea del sistema y para descubrir
el sistema), como los fonólogos de la escuela de Praga, empezando
por el mismo Trubetzkoy, y la mayor parte de los estructuralistas
norteamericanos, separan la fonética de la fonología, pero no ésta
de aquélla, pues deben admitir que, de algún modo, las bases de la
fonología son fonéticas. Los que parten efectivamente de la "lengua",
como, en primer lugar, los glosematistas, separan la fonología (resp.
cenemática) de la fonética, pero no separan la fonética de la fono
logía, indicando que los fundamentos de la ciencia de los sonidos con
cretos son necesariamente fonológicos. Es decir que, por un lado, se
autonomiza la fonética y, por el otro, la fonología. En el primer caso,
se considera la fonología como dependiente, en última instancia, de
la fonética; en el segundo se considera exactamente lo contrario. En
ambos casos se clasifica la fonética como ciencia natural y la fono
logía como ciencia lingüística; pero en el primero se piensa que es
la ciencia natural la que debe proporcionar los fundamentos a la
ciencia lingüística, mientras que en el segundo se parte de la ciencia
lingüística para fundar la ciencia física.
Las dos posiciones, aun siendo antitéticas, parecen justificarse
con argumentos muy válidos. Esto significa, según nosotros, que no
son irreconciliables y que contienen ambas la misma verdad, aunque
vista desde ángulos distintos. Para demostrarlo habrá que comprobar,
por un lado, que la fonética no puede separarse de la fonología y,
por otro lado, que la fonología no puede separarse de la fonética.
En otras palabras: que el estudio de la llamada "sustancia" implica
un conocimiento de la "forma", y que el estudio de la "forma" no
puede hacerse sin referencia a la "sustancia" fónica. Pero ante todo
habrá que comprobar el carácter lingüístico de la fonética, porque
una "ciencia natural" no podría coherentemente coordinarse con una
"ciencia cultural" (cf. 3.2.).
4.1. 1. Las afirmaciones acerca del carácter extralingüístico de
la fonética se basan en la índole totalmente material def su objeto.
En efecto, esta disciplina se coloca decididamente en el plano de la
"sustancia" del lenguaje, o, mejor dicho, de una de las dos sustancias
que el lenguaje organiza: el plano de la sustancia acústica, de las
palabras como cosas, como naturaleza. Al aceptar el punto de vista
de la "sustancia", que pertenece a la física y a la fisiología (193), la
fonética se identificaría con estas ciencias (cf. 3.1.1.). A lo sumo,
podría ser ciencia auxiliar de la lingüística.
4. 1.2. Según nosotros, tales afirmaciones revelan una insufi
ciente comprensión de la doble faz del lenguaje, que es al mismo
tiempo naturaleza e interioridad de la conciencia. Por eso, aun Una
ciencia que lo estudie como cosa^ como hecho puramente físico," no
se confunde con la física, si lo entiende como lenguaje, como algo
que no es sólo físico. Tal es, justamente, la situación de la fonética
(193) Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 11.
— 174 —

�•(8IS "

•dd -7

•-2 "dd '-piq!
•i d '-tp no
&gt;d$ fo aunjvu 377
•6SI "d &gt;7ij3 niHojotiof .07
•¿ *d '•jw -qo 'NiaxsNaawHg - /^

(861)
(¿61)
(961)
(61)
(t6l)

•

-iqjB BjJBq as sojuauíSas ua oaiuoj onuijuoa un ap uoisiAip Bjauíijd
bj [Bna ja unSas— sijjbjj ouioa 'ojaiJjsa ajuBjssq BjsiAijafqo un BjSBq
anb sajuapiAa ubj uos ojuaiunaouoa jbj ap sojaaja sog '('Z'f' 'P)
Aajsuqafjj jod opBjBuas oojjtnuauof oiUBtuiioouoo jb ajuauíBjsnf aqap
as 'sBjqB^d sbjjo u^ "(861) opsai^iuSis ap oiquiBa un BjauBui Bjsa ap
opuBOOAoad 'oj^o aod o^uaxu^as un amipsns ap pBpqiqísod B^ b aqap as
ojsa :44Sui^ijai apaqBqd^B ui uiaqi oj sjana| ^uiuáissB ui jo 4ajB
ui spunos aqj jBqAv ^uivCbs ui Xjjnaijjip jB^naxiJEd ou a^iu b sb
9M?) '(*q -u 'oaisij bjsia ap ojund ^a apsap pBpqiqisoduii Bun ap
-bjj ap JBsad b) pBpijBaj ua ''Á ttuopBSijsaAut aijsin^uq jjb ui ajqBS
-uadsiput si spunos-qaaads jo uiBqa aqj jo uoijdaauoa aqj,, 'osoipmsa
ouisiui ja Bnuijuoa 'oSjBqtua uig "(¿61) 44iuajsixa-uou si punos-qaaads
aqj sois^qd jo juiodMaiA aqi uiojj,^ 'sauoj* Bpjanoaj otuoa 'ojaaja u^
•zaa vj v sopmos sop jod BpBdnoo aaajBds ^uno BjqBjBd bj ap jbjoj
BiJojaa^BJj bj ap pBiiui bj ap sbui '(961) aaaxdia^g "^ "g ap Biu^já
-Bip un ua :oaiuoj onupuoa ja ua uoiaisodaaqos ns Bpap 'sopiuos soj
jBpuijsap ajqisodiut Búas 'sBiuauoj soj sotuBjaiaouoa ou ig -sviuanof
ouioa '4tSBaijsinuij sbuijoj^, ouioa souisiut soj ap oíAajd oiuaiiuia
-ouoa un Baijdiui —44aí*Bn^uaj jap sopiuos^ oiuoo souauíouaj sojjaia
ap o^uaiiuiaouoaaj ja— Baijauoj bj ap jbioiui ojob ja OJa^ *j '^ 'f
o BiauBjsns Bun ap ouis 'Bai^snaB a^uauíajduiis 44BiauBjsns^5
Bun ap Biauaia sa ou : soaijboijiujiis ouiod anSuijsip soj Á aaouoaaj soj
'opBaijiu^is ns ap ajuaiuajuaipuadapui squasap soj anbuny -dfvnS-uaj
ouioo ouis 'sdjm ouioo sopiuos soijaia Jiqiaasap ap bj sa ou pspijBuij
ns A '—44sopinj^, soj ap Bdnao as ou anb ojsand— oopsin^uij ajuaiu
-BiJBsaaau sa bdijouoj bj ap b^sia ap oiund ja 'BJoqy 'pBpijBuij ns jod
A BjdopB anb bjsia ap ojund ja jod ouis ojafqo ns jod auijap as ou
Biauaia Bun SBiuapB ^jBjqBq jap boiSojoisij-odisij Biauaia buh ap ja uoa
apiauíoa Baijauoj bj ap o^afqo ja BJainbis iu anb aiaap sg 'sopvjnoi^jv
soptuos ou A sBuotBvjnoijjo aqijasap bj^ojoisij bj A '-aja '^ 'd 'o 'bjuwuos
-uoo ipaooci ouioa o^jb aqijasap ou boisij Bg ^ao^q anb Jod uauaij
biSojoisij bj iu aisij bj iu anb apuijsap un xaaBq a^iuiaad aj anb oj sa
: OApnjijsuoa ojuauíoiu ns B^uasa^daj 'Baijauoj bj ua J^ijbj op sofaj
'(6l) (biSojouoj bj b ojos a^nqiJíiB Xo^zjaqnaj^ anb) oaiSojoajaj bjsia
ap ojund ja 'sand 'isy -oiusiiu ojafqo jap pspijBuij bj ap Bajao^ 44oaix
-ajjaj oíainf^^ un 'ojafqo ja a^njijsuoa anb 44ajuBuiuuajap oíainf,, jap
opBj jb 'ajuauíBiJBsaaau 'auaiAjajuí Bjsijauoj jap bjsia ap ojund ja.ua
'—ouBijuB&gt;j ajuauíBjaijjsa opijuas na ou anbunB— soubijub^j souiuuaj
sop uoa ojjBsajdxa BJBd :44sopiiu?, sajdiuis A 44afBnuaj jap sopiuos,^
ajjua uoiauíjsip bj sa Baijauoj bj ap uoianjijsuoa bj ua ojob jaui
-ijd jg '(^61) B^Jl^uoj bj Jod ajuaiujBiujou UBpinasap as soaijsinSuij
-ou sopiuos soj :oijbjjuo3 jb íaf^nSuaj ouioa aaouoaaj soj ou ojad
sopiuos soj aqiajad anb a^aiuja^ ap ooisbjb un 'ajuaiuBaiSojopojaiu
Bjainbis iu 'sa ou Bjsijauoj jg -44ojajauoa JBjqsq jap Biauaia^ ouioa

1

�trariamente (199)— debe registrar el 'hecho empírico de que el in
dividuo reconoce un número limitado de clases de sonidos' (200).
4. 2. 2. Este "hecho empírico" encuentra su explicación más ca
bal en la fenomenología. Husserl enseña que 'un objeto individual
no es sólo algo individual sino que presenta predicados esenciales'.
Y es interesante que Husserl dé justamente el ejemplo del sonido, el
cual tiene "en sí y por sí una esencia, y en la cima, la esencia univer
sal: sonido en general, o más bien, acústico en general —entendida
puramente como el aspecto que la intuición puede destacar del sonido
individual (aisladamente o mediante una comparación con otros so
nidos, como algo común) " (201). Ahora, es evidente que, si a sonido
sustituimos sonido del lenguaje, la intuición aprehenderá su esencia
como tal, es decir, su función en el lenguaje, su finalidad como ele
mento integrante de un signo, puesto que la finalidad pertenece jus
tamente a la esencia.
Por otra parte, la esencia del sonido del lenguaje se aprehende
de manera inmediata, al solo percibirlo y reconocerlo como tal, por
que ya en este acto se da una predicación "implícita" que se basa en
una "experiencia antepredicativa" (202). El reconocer (y nombrar)
algo como [a] u [o] implica el conocimiento de su esencia, que es
la de funcionar como distintivos en el hablar. Y la "experiencia ante
predicativa" en este caso coincide, como lo ha visto Hjelmslev, con
el conocimiento previo de la "lengua" [de una lengua^, mejor dicho,
con la experiencia que el científico tiene de sí mismo como hablante:
también en la fonética, como en otras ciencias del hombre, hay que
recordar que "el hombre es objeto de un saber anterior a toda ciencia,
por la conciencia que tiene de sí mismo" (203).
4. 2. 3. La "lengua" que se conoce previamente a la observación
científica del hablar puede ser la misma que se "manifiesta" en el
hablar observado, pero no importa que lo sea. En este sentido, Harris
señala muy justamente (aunque sólo como hecho empírico) que es
más fácil distinguir las variantes en otra lengua que en la propia (204)
[si esas variantes corresponden a diferencias fonemáticas en nuestra
lengua (205) ]. Todo esto coincide con aquella "existencia psíquica"
del fonema que —independientemente de su definición cómo "forma"
lingüística— señalan concordes Trubetzkoy (206), Sapir (207) y

Pike (208).
(199)MSL, p. 25.
(200)Ibid., p. 31, n. 4.
(201)E. Husserl, Ideen zu einer reinen Phanomenologie und phanomenologischen
Philosophie, trad. esp. Ideas relativas a una fenomenología pura y una filosofía fenomenológica, México, 1949, pp. 19-20.
(202)Cf. A. de Waelhens, Phénoménologie et vérité, París, 1953, pp. 4-5.
(203)H.-J. Pos, Art. cit., p. 156.
(204)MSL, p. 30, n. 3.
(205)"some su'b-units which the native does not recognize, the foreigner iriay notice
simply because they happen to correspond with sound units of tbis own" (Phonemics, p. 57).
(206)"la fonética persigue lo que se pronuncia en realidad al hablar una lengua,
y la fonología lo que uno cree pronunciar" (La fon. act., p. 149).
(207)Cf. La realidad psicológica de los fonemas, en Psicología del lenguaje cit.,
pp. 160-174. V. también Language, pp. 56-58.
(208)"The sounds of a language are automatically and unconsciously organized by.
the native into structural units which we cali phonemes" (Phonemics, 1. c).
— 176 —

�— LLl —
•(0^1) 01 •&lt;* 'HMS ^99 &lt;* 'OÍD ;
'0561 'Baa^g c'asw5uDjf Bnb^stngmj ja ^jvjauag ^nbnsmSutq 'Aiivg *H3 #j3 (US)
•g -d '-jp -jj^ 'vkivwHOi -f -J3 (oís)
•^^ d 'jia j-i^ "iva^iiDHa A ID (602)

^ Bapauoj bj anb o^sa aod sa ^ #(sojja aaiua oiaqijinba ja ojos opusia
-ba) zaA bj b sop soj JB^dopB ajuauíajqBiíAaui aqap anb ouis 'bisia ap
soiund sop soj ap oun OAisnjaxa ouioa JB^dopB apand ou Bjja anb uaiq
-raBi asaijiiupB aqap 'a^uatn bj ua A BzajBani^u bj ua oduiap ouisiru jb
UBJiuanaua as anb souainouaj ap Btouaia sa Baiisin^uij bj anb ajiuips
as is 'ojaaja ug '(sBapsnaB A SBtaojBjnaijJB) sboiuoj SBaxjsjjajoBJBa
ap souiuijai ua uauíjap as SBUiauoj soj 'ajJBd bjio aod 'oaad 'ooijbui
-auoj ojuaiuiiaouoa un b sbtobjS ojos oaiupj onui^uoa ja ua uanáuii
-sip as sopiuos soj 'ojsa joj ' (\\Z) ^iauapuadapaaiui ap ouis Btauap
-uadap ap uoiaBjaa X^q ou ajojvd A anStmj aa^ug • (OÍ^) odiuap owsitu
jn viuuof A ojón sa aírmSuaj \a anbaod 'Buiaoj ouioa uaiquiBj souiap
-uaqaadB bj 'pBpijBuoiounj A pBptjBuiaou ns souiaaouoa :uoiaBAaasqo
ajduits bj Buoiojqdoad sou anb oj ap sbiu oSjb Bjja ap BoaaaB souiaqBs
'Batuauíouaj p^pijeaj ns ua Bapsin^uij p^piApaB bj ap upiaBaapisuoa bj
ua Bií 'anb 'opuní^as og 'jmio'iaunf vniaisis A vxuj.ou ap soidaauoa soj
uoioBaado Bun a^ueipaui 'uBan^anaisa as as^q BXna aaqos
Bun sa afBnSuaj jap Batuauíouaj pBpijBaa bj anb sa B^uana ua
aauaj anb ^^q anb oaauítad og 'ajouvd bj aod ojos aaouoo as aii^uvj bj
'an^tmj bj aod aaouoa as ajo^vd bj ouioa tsb 'soajosou unSas 'anbaod
'uoxotsod ns ap Bo^aiui uoioBidaaB bj Batjduii ou oaad 'Aajsuijafjj ap
bisia ap o^und un ap uoiaBUiatjuoa bj a^n^jisuoa oqaxp og '^ *^ g
'ooijviuauof ti/ajm un ap
(ioioaj.d oiuaiiu-iaouoa^ \a ua asuvpunf aiuatuvij.nsaoau aqap sapvpiun
sns ap ojucnui-iaouooau uaiwiud pa (q A iviuuof vun uod vpvziuvSuo
^vpinujof vtauDjsns ouioa ouis aoouoo as ou viouvisns vi (b :anb ua vpip
-aui v\ ua viSojouof v^ ap ajqnuvdasut vipisa^ ísand *vapauof vj
•jbi ouioa 4tafBSuaui,, ja aBatjpuapi Biapod Baainbis
iu 'opoui oa^o ap íso^ipoa sbxu o 'oStpoa un aaouoa vA anbaod ojos
44afBSuaui^ un aB^aadaaiui ap BaaBj bj aapuaadma apand B^spauoj ja anb
soiuBiaip ''('Z'f'Z *P) Aajsiujafjj aod op^oipui oj b

j

-ouoj bj b Bapauoj bj ajqnjosiput BaauBui ap bij anb bj 'a^uaiUBjsnf
'sa anb 'aoqBj ns ap biustiu upiaipuoa bj aXnjt^suoo anb oj opnuaui b
BpiAjo as 'Bjspauoj jap aoqBj bj ap a^a^d Bjsa aaqos ojuaoB ja aauod jb
'ojsa aoj '(60^) s^jq^jo^eui uos 'sajBj ouioa 'anb 'soqoaq ap ojiuijui
oaauínu un Bipnisa Bisi^auoj ja 'SBjja b Biauaaajaa uod 'A UBjtuiijap
SBjsa anb sbuoz sbj ua 'oaad 'sbuuoj ap opionpaa oaauínu un Buoiaaod
-oad aj oíAaad ojuaiuitaouoa ja íoiupsip Xntu oquina oa^o biuoj b^sbij
oaijjiuaiD oiuaiuiiaouoa ja 'BDijauoj bj ap osbd ja ug *oiafqo jap oüisiiu
apuijsap ja Ba^d ajqipnjaui umoipuoa bj A uoiDBAaasqo bj ap Bpij
-aBd ap ojund ja opinjijsuoa BaqBij otAaad o^uaituioouoa ja osbd opoj
ua oaad 'soja^Sau bjsbij A sojaBDijipotu 'sopiqiaaa so^Bp soj ai^aaaoa
Bjpod oiuijjn ajsg 'ojain^íjsns Biapod ou A oaijj^uaxa ojuaiuiioouoa
ja uoa apiauíoa ou oíAaad ojuaiuiiaouoa ja 'aiuaiujBanjB^ 'yz 'f

�la fonología se justifican ambas como disciplinas lingüísticas, autó
nomas pero no independientes.
4.3. Lo dicho alcanza, creemos, para aclarar y confirmar, al mismo tiempo,
el carácter lingüístico y la estrecha vinculación con la fonología de toda fonética
que se presente como ciencia de la "parole". Pero no se ha entendido con ello
presentar como lingüística y unida a la fonología toda fonética posible.
En efecto, al lado de la fonética que se constituye como estudio de los
sonidos del lenguaje, puede haber una fonética en la cual la intuición previa se
detenga en un grado inferior de la abstracción: en el nivel de las formas acústicas
en general, independientemente de su finalidad lingüística (cf. 4.2.2.). Para ser
coherente con sus bases y constituirse independientemente de la fonología, una
fonética de este tipo no debería hacer ninguna referencia a lo lingüístico y defi
nirse como estudio general de los sonidos vocales (cf. 3.1.2.).
Sólo en parte se acerca a este tipo la llamada "fonética experimental", como
estudio de sonidos concretos, no organizados en "tipos", en sounds of language (212),
porque en ella ya interviene el criterio de selección lingüística: en realidad, se
estudian sonidos correspondientes a fonemas de algún idioma. En cambio corres
ponde a la premisa indicada, por lo menos como intención, la fonética de K. L.
Pike, que debería constituirse sin referencia a la phonemics y ser "a technic of
description which could deal with all nonsense sounds and syllables as well as
with those of language" (213).
La idea de Pike no es nueva, pues una fonética parecida ('libre de abstraccio
nes como sonido del lenguaje, sílaba, etc.') exigía ya Scripture en 1930 (214) ;
además, Pike no aplica su principio con coherencia absoluta, pues admite cierta
formalización y habla a menudo en términos de "sonidos del lenguaje". En reali
dad, lo que él quiere es estudiar todos los sonidos posibles, porque en ciertas
lenguas menos conocidas algunos de los que parecen "sonidos no-lingüísticos" po
drían presentarse con valor fonemático (215). Pero el hecho de que ciertos sonidos
no son funcionales (alofones de fonemas) en algunas lenguas y pueden serlo en
otras no implica que haya que estudiar todos los sonidos. Si la ciencia puramente
física de los "ruidos vocales" quiere ser coherente, ella no tiene que aducir argu
mentos de índole lingüística: si rechaza el criterio de 'estudiar los sonidos sólo
porque son representantes de fonemas en determinadas lenguas', no puede exigir,
al mismo tiempo, el estudio de otros sonidos 'por el hecho de que ellos también
pueden ser representantes de fonemas en otras lenguas'. Asimismo, no se entiende
de qué manera una fonética así concebida podría servir como "estudio previo"
para la "fonémica", sobre todo si se piensa que el número de sonidos "estudiables"
debería ser necesariamente infinito.
De todos modos, una fonética perfectamente coherente de este tipo es posible.
Y sólo una fonética semejante sería en todo aspecto independiente de la fonolo
gía: pero ya no sería una ciencia lingüística (su objeto no sería siquiera "el
aspecto físico" del lenguaje) y su misma legitimidad debería discutirse más bien
en el campo de la física y de la fisiología. Su relación con la lingüística sería
apenas el de una ciencia lateral, de un interés no superior al de la fisiología del
cerebro o del oído.
5.1. Como se ha visto, el problema fundamental de la constitu
ción de la fonética como disciplina lingüística —que es el del acto
inicial de reconocimiento y deslinde de sus unidades "sustanciales",
es decir, de lo que constituye su objeto— sólo puede plantearse y
resolverse con coherencia partiendo de una posición hjelmsleviana
(cf. 3. 4. 2., 4.). Del mismo modo, el problema fundamental de la fono(212)Cf. D. Jones, Concrete and Abstract Sounds, p. 6.
(213)Phonetics, prefacio de Ch. C. Fríes, p. V. Cf. nmbién algunas de las "15
ciencias fon^ticas" enumeradas por J. van Ginneken, Proceedings L., pp. 2-3.
(214)Cf. J. Laziczius, Die Scheidung..., p. 15; Phonétique et Phonologie, p. 297.
(215)Ob. cit., p. 37.
— 178 —

�— 6¿l —
•s3is ¿ a -í ' 'AI 'IV (22)
•^9 '09 -dd 72J (222)
•s8;s ^ 09 -d "jid -^o -AaA^aa 'f J3 (1^2)
•o.iíjnuap afen3u3| pp
EDUJAD BJ B BJJOSOJIJ BJ BpOJ 93Ilp3J 9Hb 'O3l8oj OHISIAIJISOd \O UOO OUIS SO[)B0ipUI SOJOSOJIJ
boj uoa 8oi^Biuo3 BpA3j ou AaiSKiarji ap uopisod b[ ojoj 7g '9 '6J&gt; -dd '7^J (02^)
•01 d '2S6I 'o3ix9W
'pnpjjvaj A atvn^uaq '-dsa \ij 'Aiipa^ pito aSvnSuoj 'nvhhq tivhshvjii -^ 73 (612)
"2¿ "d '6^61 'ipBisniJBQ '$anvqi[ov^de¡ uaqjijqasuaw sap ^laipuapaiipsia^ aip ^a^jj ap uoptpa
ns b uoai^ov^ p a axxa\[ -h ^od Bpejp 'aio^ -y -g b bjjbo esoiúbj bj 73 (812)
"1P "I311? TBJX (912)
aa.ianb uis— soniaaeiu^iui '(2^) sisg^odiq uun u^Xmjisuoa Buupop
ns ap so^iietnoixe soiuauí^punj soj anb lunpB Aajsmpfjj oido^d p anb ejuana
ua opuamai '^ Bai^Buiaso^ c[ ap ouisiui ouajxai p ua sotueaopa ap soiuaji^jiuj
opa joj -uopBJopA A uopeiaadjaiui ap oSopun ozjanjsa un souaui oj jod aaaaaui
—SBai^opaisd Á scji^o^ sBi-ioai sspiiBqap Anuí uoa pi:ppucjodiuaiuoD ap ozjanjsa
un oduiatj ouisiui p sa anb— Aa^ui[af^^ ap p ouioa spuaaaqoa ap ozjanjsa un
sand '(222) B3ílslíí^uíl BjqaS|B,, ouiod sauoisaxtíxa b ajuajj o SEOiSopuiuuaj sap
-cqnaijip b aiuajj sofajdjad asjauaiap anb ^cq ou anb 'ajuauqcuij 'souiaai^)
*(I^^) ^jnqna bj ap buisiui uopipuoa bj sa anb ouis cjBJnqna
opnpo^d,, un ops sa ou afcn^uaj p anbxod 'ttBjnj¡na,, b aanpax o^ anb Euoai
B^ Bjainbis iu :apep Bijpod íti;soa i'Jio,, b ajqipnpax ouioa af^n^ua^ p axapisuoa
anb uopisod Bun^uiu anb pBpiu^ip Bun ajoi;uoo a¡ A 'JtuidsB ap oqja^ap p auaij
cjp anb B| b pjiuaa uoiaisod cjpnbe 'a^quioq pp SBpuap scj axiua 'Bapsm^
-ui[ E[ b bSjoio Aajsuipfjq ap Buiaisis p ops anb aiuappa sa 'oppuas ajsa u^
*(022)^EII9 9P ^opapaj[B asjnziuEgjo 'oiubi o\ aod 'uaqap A oapsingu^ opiuajuoa
un a^uauíEiJBsaaau ue^bji SBpuap sb^ SBpoi, anb^od '(612) BJI BPI B jopajue
sa afEnguaj pp Buoaj b^ pna p un^as opepusod 'xajissB^ 'passnjj 'odja ouioa
sojosojij ap 'ojpi[duii o ojpx¡dxa 'opBjnjsod p oapsinSuij ajuauíEiapisa ouajjaj
un ua Bo^dB A afEngua^ pp ouB^d p apsap a.iqiuoq pp A Ejnqna E[ ap SEuiajqoad
soj sopo) J3A ap pEpipqísod bj aXn^ut Aajsuipfjj ^ppquinjj ouio^ "(812) os
-jaAiun pp pi:pi.)ijdij(nui b^ Epoj A opunjojd sbui oj A o)jb sbui oj jaxioaaj EJEd
ojnaiqaA ouioa afcnSuaj ja jBzijiin ap ajJB jan O)jaiqnasap Biq^q jBna ja ^ppqumjj
uoa asjBjBduioa apand ojos Aajsuijafpj anb aaaasd sou 'ojoadsB ajsa ofEg ^afonS
•uaj jap DaiismSuij vijoaj Eun ouioa 'xiaap sa 'B)uasaad as Bjja ouioa isb BjjE)daaB
anb ^Bq anb ouis '—apuaiaxd as saaaA b ouioa— ttsoai)sinSuij soqaaq,^ sopEuiEjj
soj uoa uoiaBjax uis ítK9f3oj,, o ttBaijosojij?, BUjj)aop Bun ouioa asjBjapisuoa apand
ou BapBuiasoj^ bj anb soxuEsuad 'uaiquiE] isy *)pjoquinjj uoa '/^ 'jBjaua^ Baiisin^
-uij bj ap JopEpunj ja B)SBq Jü)uouiaj asjaasq apand anb uoiaipsa) Bun Bnupuoa
A buio)3j Ejja —(¿12) Aajsuijafjj ouisiiu ja luijijb anb oj ap JBsad b A— popij^ax
ua anbaod 'a(Bn3uaj jap Biauaia bj ap oidoad ouiuisa jap C(uoiaBiAsap^ Bun ouioa
a)uauiajduiis asjBjapisuoa iu asjEJouSí apand ou anb 'Bai)sin3uij bj ap BtJO)siq
bj ua jBiauasa oiuauíoui un B)uasaadaa Ba^rurasojS bj anb ap sopiauaAuoa souiB)sa
'ojaaja u^ *SB]sijBjn]anj)sa sojnaaia soj ap oj)uap uaiquiB) oaad Bxanj a)uauijBdiauiad
'Aajsuijafjj ap Bai)sin3uij Biioa) bj b ajuaaj saaaA b UE^dopB as anb 'BzuEijuoasap o
uoisuajduioaui ap 'sEAijESau sapnjij^B sbj ap aiuauíBsajdxa BÍajB as 'Bai)Buiasoj^ bj
ap souisiui soiuauíBpunj soj uoa o;aajip asjEjua^jua un aSixa anb A '(912) ^sjai
•^aDjpuruf) suarjoaf3oud Suij^/uiq ua opoj axqos souopuBSBq 'oaijtaadsa Buiajq
-oxd un b o)aadsax uoa jbuio) souiapua)ua tnbB anb Bapua pmpaB B]s^ "2 *
'Buijjoop ns ap uoisnasip Bun Á Aajsrapfjj ap uoiaisod
B[ b ajuajj pnipaB Bun Botjdrai ajuasaad as anb uoxanjos jaxnbjBna
oj jo^ "Aajsuijafjj jod 'ajuamB^snf 'souinuaj so^sa ua opBa^uBjd
A ^buijoj^, ajjua sauoiaBjaj sbj ap ja uoa Baijijuapt as
bi^ojouoj A Bar^auoj ^x^u^ sauoiaBjaj sbj ap Buiajqojd ja 'sBjqBjBd sbj^o
U3 'ttBí0UBlsns,, -^ m18111-10^ ^P ^UBiAajsuijafq uoiaBJBdas bj b ajuaij
pniijaB Bun Baijduii —^sajBuiJoj^^ sapBpiun sns ap uotoBaijiiuapt bj
ap :ojafqo ns ap buisiui upianjiisuoa bj ap ja sa uaiquiBi anb— bjSoj

�una teoría más coherente— comprobar hasta qué punto tal hipótesis resulta sostenible en lo que atañe al problema de "forma" y "sustancia".
5. 3.1. La distinción entre "forma" y "sustancia" no ha sido intro
ducida en la lingüística por F. de Saussure, como a veces se dice (224),
ni Hjelmslev la ha tomado de de Saussure. A de Saussure pertenece
sólo la afirmación acerca del carácter estrictamente formal de la
"lengua" (cf. 1.1.1.). Pero la distinción como tal, y en términos
todavía muy actuales, se encuentra ya en Humboldt, quien opone, jus
tamente, Form a Stoff (225), y luego en H. Steinthal y G. von der
Gabelentz, como lo señala el mismo Hjelmslev (226.).
5. 3. 2. En Hjelmslev aparece por primera vez en Principes de
grammaire genérale, pero en una forma todavía muy distinta de la
actual (227). Ante todo, en los PGG la distinción no se presenta en
términos enteramente claros y definidos. En ciertos puntos, parece
que por "sustancia" se entiende lo material del lenguaje (y quizás
también lo concreto en general: la "técnica de la realización") y por
"forma" las categorías gramaticales (228) ; en efecto, se opone la gra
mática, como teoría de la forma, a la teoría de los sonidos (229). Pero
en otros puntos parece que se opone "forma" a "significado" (230)
(cf. Bloomfield, 1.1.3.), o bien que con este término se entiende
lo que Humboldt llama "forma interior" (innere Sprachform) (231),
puesto que, justamente, se le opone el "aspecto", los procedimientos
gramaticales (¿forma exterior?), según una discriminación estable
cida por A. Sechehaye (232). De todos modos, cuando se habla ex
plícitamente de "sustancia", se entiende por ella sólo el aspecto fónico
{todo el aspecto fónico), una "sustancia" que se considera de orden
lingüístico: en efecto, se manifiesta una oposición a Humboldt y a
otros autores que consideran como Stoff también los "conceptos puros",
"sustancia" de orden psíquico (233). La "forma" pertenece sólo al
significante (cf. Bloomfield) y es concreta (objetiva), a pesar de no
comprender lo "convencional", lo que puede modificarse: los soni(224)Cf., por ej., E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 11.
(225)Ob. cit., ed. eit., pp. 43-66 y partic. pp. 47-49.
(226)Principes de grammaire genérale, Copenhague, 1928, pp. 112-113, n. 5; cf.
también E. Otto, Ob cit., p. 26 y sigs.
(227)Contrariamente a lo que parece entender H. Vogt, res. de L. Hjelmslev,
Omkring sprogteoriens grandlaeggelse, AL, IV, 2, pp. 94-98 (p. 95).
(228)"Les catégories gnmmaticales, voilá la forme: la technique, voilá l'aspect"
(PGG, p. 113) ; "Mettons en méme temps que ce génitif s'exprime dans la langue A par
un préfixe x, dans la langue B par un suffixe y. Cela supposé, il serait illégitime de diré
que, sur ce point p'irticulier, il y avait différence de la forme entre les deux langues.
C'est différence de l'aspect phonique qu'il faut diré. La forme est, au contraire, identique"
(ibid., p. 115).
(229)"La grammaire est, en effet, une discipline une, la théorie de la forme tout
court. Elle est entiérement différente de la théorie des sons" (ibid., p. 94).
(230)Ibid., p. 91.
(231)Ob. cit., pp. 89-98.
(232)"Deux langues peuvent avoir une méme forme, bien que les procedes par
lesquels elle g'exprime différent entiérement d'une langue á l'autre" (Ob. cit., p. 114).
(233)"Mais, d'autre part, le Stoff n'est pas identique á l'aspect phonique; ce
terme designe plutót l'ensemble des matériaux dont dispose le sujet parlant: non seulement
les phonémes, mais aussi les concepts purs... II y a done ici une différence qui importe:
le Stoff renferme, chez ees auteurs, une partie qui, selon nous, n'est pas d'ordre linguis-.
tique, mais d'ordre psychologique" (ibid., p. 113, n. 5).
— 180 —

�— 181 —
'99 •* '6t-8t 'dd 'Hd (LfZ)
'90Z '61 -dd '077
'S'Z *dd '71J
•6I "d '^7^
' *d '7^
•sSis X ni -d '^70
'Z61 'd '077 (ItZ)
'6I"Z6I "dd '077 *P :J.&lt;noHi\;njj uoa apiauioa
aanssnvs aa 'pBp^ensiia 3[duns jod ou 'aiuouituníias 'X 'oiund ^isa ua anb sg (O^^)
*(8t *d ''Jp '90) ltiI3l)a^snBJÜA sqaBjdg jap 3j[¡jj ]im sjjij^ag sap Sunpjig jap aqapM 'ua9
-unáaMaqsajsiao ua^iiBiisqps pun a^anjpuig uaqaijuuis jap HaqiniBsaQ a;p uaapue jap jne
'idneqaaqn in^q jap aiíag uauia jap jnB isi aqaBjdg Jap jjojg aqa^^jJ^ J9QM (62)
•sSis X 1^ -d 'ixd (8^)
'(6t'8fr 'dd '*p;qi) tt34&gt;'^Jdg jauía nuog jap Sunqas
-jojjg aip juuiSaq aiaqsqdjy uiap i;ni qaia^3,, roaiuoj ouB^d [a ua uaiqiuni Bp as (^buijoj,,
bj anb X (2V'Lf "dd ''Jia *9O) i4PJ!M u^puBjsjaA uuog aqjsijBuiuiRj^ aiuuBua^os aip ssoiq
jqaiu •••aqaBjdg jap tujog Jajun,, anb ajuaiuesajdxa aaip as xaioawüg ng (¿^)
'¿"9 'dd 'ixd (92)
"(6 "d "P!q!) ltaAijanpm
apoqjam aun uojas jijqBja^s juaAiop aauaias a)iaa ap amaisXs aj luampsuoa mb sauoáaiBa
sag -anbiJiduia apoqiaui B[ aj]a jiop aauaias ajjaa ap ajqissuupB apoqjaui ajnas b¡ 'aáBÜuB[
np sjibj sap adnaao^s inb aju^puadaput aauaias aun aii^aj ua ajsixa i}tg,, (S^)
• (9^1 "d 'ODd) íí?ÍJ!u9!s nP uou l* OuBijiuáis np
ai^jrd ouop iibj auuoj nq,, • • ^gauuoijuaAuoa jsa X ¡nb 9^ jnoi ap uoisn^axaq b a^qiSuB]
juauíaiaajip isa 'au^ís a[ suap 'mb aa inoj :auuoj jBd auop BjpuaJduioa uq,,
• (LVZ) 8B0ii8jn8ai|BJjxa oraoo UBJ^pisuoa ^s (upjsaudxa w[ ap maun^sns A
opmajuoo jap mauvisns ubuib^ as anb) 44SBiauB^sns^ svquiv ^no o\ aod
'Í^^) 44^iauBjsns Bun ou A buijoj buii sa BnSua^ B^?, anb ap ouBaanssnBS
buioixb \a ojsa b Ba^B ag 'sa^qBjBcIasui SBUiap o[ Jod 4(S^^) ^^?^
-audxa vj ap viuuof b^ A opiuaiuoa jap rnuuof bj '(souBjd sop soj b
X) 44SBiauBisns,, sop sbj b sajuaipuodsaaaoa '44sbuijoj,9 sop uan^uiisxp
as ' (J7j?^) ^sBtauBjsns^^ sop a^jua 44buuoj^, bjos Bun ap ^bSiij ua :ajns
-snBg ap b ouioa ^pjoquinjj b ojubj ojaadsaj uoa 'a^uBjaoduii pBpaAOU
Bun auaiAiajui inbB j^ * (^^^) uoisaudxa vj ap ouojd A optua%uoa jap
ouvjd ajjua uoiauí^sip ouioa 'sajB^aua^ sbui souiuuaj ua 'auijapaa as
(44PBoí}íu¡"ís/44alUBOÍJíu^ís 9P BI B ^^p^Bd X ajuaipuodsajaoa)
44sopiuos soj ap ouBjd,, X 44SBapi sbj ap ousjd,, ajjua BUBaanssnBS
uoiauijsip bj 'odinaij ouisiui jy • (0^2) souBaanssnBS aiuauíBAisnjaxa
souiuuaj ua X sas^q aaqos Bjuasaad as anbunB '(682) ipjoq^unjj ap ja
uoa a^uauíBjaiua apiauíoa '(882) JBnjdaauoa ouBjd ja ua ouioa (jBjauaS
ua uoisajdxa ap o) oaiuoj ouBjd ja ua ojubi 'BnSuaj bj jod opBuiaoj
oj apuajduioa anb '44BiauBjsns^, ap o^daauoa ja j^ '(¿86) 44PBDÍJíu^Ts^
jb X 44uoisa^dxa^ bj b 'sajBaijBuiBjS SBjJoSajBa sbj ap ^bjjb sbui X bob
sbui bjoijb apuat^xa as 44buijoj^, ap o^daauoa jg • (9g^) oaponpap ja sa
auodojd as anb opojaiu ja sand 'jBijnaad Xnxu opijuas un ua anbunB
'oidiauíad ouioa 44ouisiJiduia^ ja BiABpoj auapiíBUi ag ^^Q ug
'Sdno'j jap o^xaj jb asjau
-ajB BJBd aXsqaqaag ap uoiaBjoqBja bj BuopuBqB Aajsuijafjj anb op^p
'44ajnssnBg ap b ou^ojaj,, un ap JBjq^q uaiq sbiu Biapod as 'pBptjBaj
ug 'ajnssiiBg ap ap Buiíjaop bj ua uaAjanA ^pjoquinjj ap sisa^ sbj
anb soj ua soiund sojjanbB sopoj ap uoiaBidaaB bj aod ouis 44ipjoq
-umjj b ouaojaj^, un aod ou anbuns ' (gj76j) asjaSSavjpunuQ suaioa%
-%oxd Swj^jiuq ua Baadns as ípjoqiunjj b uoiaisodo Bg *g -g *g
*(S82) oaponpm a ooiuidtua
ja sa auodojd as anb oaijsin^uij opojam ja 'ajuaiujBuig '(f^82) SOP

�es decir que ya no se reconocen una "sustancia de orden lingüístico"
y una "sustancia de orden psíquico", como en PGG: la lengua es sólo
forma (248). Por otra parte, la afirmación de de Saussure de que
"lo esencial de la lengua es extraño al carácter fónico del signo lin
güístico" (249) se desarrolla en el sentido de que la "sustancia" fónica,
además de no ser "lingüística", es también indiferente: las mismas
formas lingüísticas pueden manifestarse por otras "sustancias" (250),
por ej., por la escritura (251). Forma y sustancia se definen, pues,
respectivamente, como lo constante y lo variable en una manifesta
ción (252). Por lo tanto, puesto que la lengua forma arbitrariamente
la sustancia, el estudio de la forma lingüística debe emprenderse in
dependientemente de la sustancia (253) y, puesto que la sustancia es
variable, sin referencia a una sustancia particular, como, por ej., la
fónica (254).
5.3.4. Es evidente que en estas últimas formulaciones queda
muy poco de Humboldt, de aquel Humboldt cuya actitud esencial se
resume toda en la famosa frase "Sie selbst [die Sprache] ist kein Werk
(Ergon), sondern eine Tátigkeit (Energeia)" (255). La lengua de
Hjelmslev es una esencia de tipo platónico que sólo "se manifiesta"
en sustancias y actos particulares y ni siquiera es necesario que se
manifieste: puede entenderse como pura posibilidad (256). En este
sentido, es sintomático que, a pesar de haber partido aparentemente
del llamado lenguaje natural, Hjelmslev no haya siquiera tratado de
dar una definición adecuada de la lengua que se estructura sobre la
base de este lenguaje: al contrario, llega a llamar "lengua" toda enti
dad que corresponda a una definición lograda deductivamente (257),
sobre la base de un exiguo número de postulados. "El" lenguaje se ha
vuelto "un" lenguaje: por ello no es de extrañar que en este punto
se dé un encuentro entre la doctrina de Hjelmslev y el positivismo
lógico (258). Y para nuestro propósito es importante subrayar que
los puntos de "ruptura", de pasaje de la lengua lingüística a otras
"lenguas", se hallan justamente ahí donde se acepta que "la lengua
es una forma y no una sustancia" y donde se afirma que la sustancia
es indiferente. Los dos postulados son, además, interdependientes,
puesto que —siendo la "forma" lo que se mantiene constante en una
manifestación— si la "sustancia" se mantuviera, ella debería nece
sariamente formalizarse.
5.4.1. Antes todavía de consagrarle la obra teórica recordada, Hjelmslev
empieza a aplicar el método correspondiente a su doctrina para redefinir varios
conceptos fonológicos en términos independientes de la "sustancia" fónica (cf. 3.
4.2.). En el Congreso de fonética de Londres (1935), expone, como ya se ha
(248)PTL, p. 49.
(249)CLG, p. 47.
(250)PTL, p. 62.
(251)PTL, p. 66. Cf. también H. J. Uldall, Speech and Writing, AL, IV, 1 pp.^11-16.
(252)PTL, p. 68.
(253)PTL, p. 49.
(254)PTL, p. 65 y sigs.
(255)Ob. cit., p. 44.
(256)PTL, p. 68.
(257)PTL, pp. 67-68.
(258)Cf. R. Carnap, The Logical Syntax oj Language, Londres, 1937, pp. XV, 3.
— 182 —

�— 81 —
•bjjXs on ABq q.iujM sa8en2uB[ aie aaaqj jeqj uouiuijap aqj tuoJj smojjoj jj,, (¿9^)
•sauep ua 1/ ap bjj^jb '(^,g -d) ¿g-tS "dd '-q s^mpaaoouj 'qsiuvQ fo sopvui
•auoqd aq^ 'nvaif^ *f -jj 'opijuas ouisim ja ua '-j^ -gg -d 'sajdpiii.ief aqj mq (992)
•44baijoij}suo344 jbuibjj auodoad as inbe anb oj eied unquie}
44ajuBnosnoa?J Bajduia as 'oSaequia uis 'apuop 'j -d '6t6l 'uíjnX '- uadounapuj vjSojo^jojq
*invsi&lt;J '\ *J^ *8Bn8ua[ sbjjo ua u '/ '^ ^ (is^:/ 'ja) bjbojd ua j í¡jsd¡ '¡jsi sauoiaaafjaiui sbj
ua s ouioj 'ajumios jas apand vapotutsuoo cun X '(sajouedsa so^uojdip sol ua 'n 'i ouioa)
ojuvvosuoo jas apand jvjoa Bun saaoA b ojad isaiuvuosuoa 'svaitotJjsuoo sbj ^ 's^juduos
jas ua¡ans sajoaoa sb[ 'a)uaui{Buuou :aaaJBdBsap uoisnjuoa B[ -'sbji^íojouoj sauoiaou sb[ BJBd
ajuouosuoa A ajuvuos A sbju^uoj sauoiaou sb^ BJBd (&lt;aií3ijjsuoa), ^ ^oaoa opuBajduig; '(SBpBU
-¡uijaiap SBjqBjBd ua oaiqBjis oapnu ja jbiujoj ap pBpiaBdBJ) o.iiSojouoj X (uoiaBjnaiuB)
oaiiauoj bjsia ap so^und soj ajjua uoisnjuoj Bun ap A oai^ojouiuuai Buiajqojd un ap bjbjj
as :B)uasajd as ouioj opeaijduioa A 3abj ubi aaajBd ou ojunsB ja 'pBpijBaj u^ (992)
'¿6-96 "dd 'sadtautjj i^9Z)
•SBjiJosa SBqBjis sbj ojuaav jap upiaunf ua asjiuijap uapand ouioj jaqBS aiuBsaja]ui
Bjjag "(992 'd 'al&lt;lDll^S aHl) tlpAJasqo uoissajdxa aqj jo ajnianjis aqj oj ^uipaojjB 'jou
jo luasajd aq Xbui sajqsjjXs '-aja 'sjbu^is jo 'sajnjsaS jo 'Suijijm jo 'spunos jo ujausd
Xub ui '*a "i 'uoissajdxa aiisin^uij Xub uj 'ajntsu aiuoqd jo XjijBssaaau iou si ajqrqjXs
aqj^,, í (jg -d 'sajd-iatnjd aqj ^O) 4ta^BnSuBj puB spunos uaowjaq uoixauuoa XjBSsaoau on
si ajaqx 'sjEnpiAipui aaoiu jo omi Xq paidopn sjbuSis jaq^o Xub jo 'sjauaj jo sunaui Xq •% •
'suBaiu Jaqjo JBJ3A3S Xq JjaM sb aiinb pazijoqiuXs aq Xbui Xaqj jnq 'spunos jo suBaui Xq pa
-zijoqiuXs aq Xbui Xaqj, "pazijoqiuXs ajB Xaqi q.mj,w ui Xbav JBjnaiund aqj oj pjEáaj inoqjiM
'uiaisXs a^nnSuBj aq} jo S)uauiaja sb sauíauoqd aqj japisuoa isnuí sai)Buiauoqj,, (^92)
•992 -d l--BiqvU^S ^HI (292)
•Zg -d '-piqj (I9Z)
•OS -d '-tío -uioj (092)
•96 *d 'sadtouidj 'Aosziaaanx "p í4SBuiauaa soisa anb sauoiamiquioa
SBUisim sbj 'Bqnjis Bun ua 'aijiupB anb o? :uoiaiuijap bj b apnuB as (j^ 'tlP!lIBfl !PnlS^
'ajpuDnb 'uoijnuojuí 'luaooy) apjBi sbj^j *2S '6^ 'dd '"" 'sajdpmjd aqj uq (6S2)
S3 " (¿9^) S^IcIílIÍJaPuí EII8 u9 u^j^nsaj sojdaDuoa sapj 'Bqnjis b^ ap uopiuijap
b¡ ap uapuadap ^e^oa á. ajucuosuoa ap sojdaauoa so^ anb ua Bpipam ej ua 'X
ísnq^jis auai) ou En^uaj jbi 'ooiSojouoj jojba uoa ojuaon auap ou [ouni ja 'uoiaj
ja 'oJEAOjsa ja 'oaaqo ja 'oacSunq ja ouioa 'bíij uoiaisod ua ojuaan ja cSuaj
anb bj}o jainbjnna o] saausjj ja ouioa BnSuaj Bun is A. i (992) viposoud Eun ouis
'aiuBuosuoa eun sa ou 'aiusuosuoa ej ap uoiaiuijap ej b apuodsajjoa ou 'jnpiuj
uoiaisod ua ojos npEuiuiaaiap nnáuaj eun ua asopusjjBq 'ij is : ('f^'S *p) sauoiaiu
•ijap sbj e asJBidBpB uaqap soidaauoa soj 'oijejiuoj jb 'anb ouis soidaauoa soj b
uaqap anb sej sauoiaiuijap sbj uos ou anb ap oidpupd ojjo ja uatquiBj
auaijuEiu Aajsuijafjj oaa^ '(^9^) (sauoiaaafaajuí) SBjqEjBd jjmpsuoa uapand
anb sbj ua SBnSuaj sbj ua sajBOOA ouioa asjEiapisuoa uBuaqap jj 'st 's 's ouioa
soiuauíaja 'opoui ouisiui jap 'X sa^usuosuoa oiuoa asjBjapisuoa UBt^aqap n 'n '1 'a '
SBUEiuajB saAajq sajBaoA sej 'Aajsuijafjj ap uopiupap bj unSas 'anb (J?9^) BjEuas
Xo&gt;jziaqnjx jsy -SBuiaisis sopap ua so^uauíaja sojsa ap uopisod bj ouis 'jBJauaS ua
'vqv^is dj 'ajuüuosuoo vj 'jdooci vj p^pijEaj ua sa ou tpuijap,? as anb oj ^SEpouiíujai
-ap SBapsinJuij sauopEnjis ap asopuaianpap une 'sajBjauaS sojdaauoa b asjpajaa
japuajaad ap BfBiuaAsap bj uBjuasaad '(oauoaj jojba uis 'BaijBasBpip 'Baija^ad
pBpiAijaB Bun sa 'jBuoiauaAuoa Biauasa ua sa 'uopBjaJdaaiui a uopBJOjBA oduiap
ouisiui jb sa ou is 'uoiadpasap bj anbaod) asjBidaaB uBijpod EaijsinSuij uop
-dpasap bj BJBd sauopuaAuoa oiuoa anb 'SBpBjBuas sauoiaiuijap SBq 'g mf "S
"(92) ^nSuaj bj ap bjsia ap
ojund ja apsap ajuaaajipui sa BpEuiuuajap MBiauBjsns^ eun ua MuoiaBzijBiJajBin^
anb sa aiuaij auaijunuí as anb oidpupd jg '(^9^) 4ojuaaB ojos un auaijuoa anb
upisaadxa ap Buap^a, ouioa (igg) (oaijBaoA ojuauíaja un ap uopunj ua siuijap
saapuog ua anb) BqBjis bj ap upiaiuijap bj auaijsos (8g6I) 3^UB0 3P osaaguo^
ja ua j^ -uoiaiuijap bj ua uBjaodiui buijoj bj X opiuajuoa ja ojos anb opusaiput
'(092) (soja^auoa soaijsinSuij sojdb soj ua 44uopBzijBiaajBui^ bj) upisaudxa bj X (oaij
-Eiuauoj Biuajsis ja ua uopisod bj) tnuuof bj '(4Bn8uaj bj ap BaijBiuauoj Biuiouoaa
bj ua jBuopunj ouijsap, ja) opiuajuoa ja : (Buiauaa) Buiauoj ja ua anSuijsip 'sbot
-apy '(6S^) ojos is aod SBjqBjEd Jinjijsuoa uapand anb soj 4sajBJjuaa sojuauíaja,
opuais 'oaijBiuauoj odna^ un ua 4jbui3jbiu ojuauíaja, X jBjjuaa ojuauíaja, oinoa
'ajuauíBAijaadsaj 'ajuouosuoo X jvaoa ap sojdaauoa soj auijap X '44Bn3uaj bj ua
uopunj ns jod 'aiaap sa 'soaijsm^uij ajuauíBAisnjaxa sopajpa ajuBipaiu^, (souiauaa)
seuiauoj soj Buijap anb (BaijBiuauaa) BaijBiuauoj eun ap soidpuud soj 'opcjBua*

�evidente que no se trata de lo que la "sílaba" es sino de una convención semán
tica: de lo que se conviene en llamar "sílaba".
5.4.3. Los métodos que Hjelmslev propone para la identifica
ción y definición de las unidades fonemáticas (cenemáticas) se basan
en los conceptos de función y de forma (cf. 5.4.1.). La definición
"formal" consiste en establecer la posición (distribución) de las uni
dades en el sistema (268) (cf. Bloomfield) y, en realidad, no presenta
dificultades, pues se reduce a una simple operación estadística, una
vez identificados los llamados prefonemas (269). Más compleja es,
en cambio, la identificación. Ésta debería hacerse mediante la prueba
de la conmutación (270), que consiste en sustituir un elemento a otro
en un grupo y comprobar si ello produce o no una modificación
en el "contenido" (cf. 5.3.3.). La posibilidad de tal prueba se debe
a la solidaridad que existe entre el "plano de la expresión" y el "plano
del contenido" (271), o sea, a lo que en la fonología se llama la fun
ción distintiva de los fonemas: dos segmentos pertenecen a unidades
distintas si, sustituyendo el uno por el otro, se produce un cambio de
significado. En OSG, criticando a Jones (quien en la identificación
de /h/ y ¡i}/ recurre a la "sustancia", por tratarse de elementos noconmutables) (272), Hjelmslev agrega que la conmutación debería
realizarse entre miembros del mismo paradigma (273), por ej., sólo
entre finales o sólo entre iniciales. De todos modos, la prueba debería
efectuarse sin referencia a la "sustancia" (274) en la que el fonema
(cenema) se "manifiesta". Y es aquí donde surgen las mayores di
ficultades.
5.5.1. Las dificultades se dan en primer lugar porque en el
mismo Hjelmslev no se registra un concepto único sino más conceptos
de "sustancia". Por un lado, se afirma que la "sustancia" es algo en
sí incognoscible que "existe sólo por ser sustancia de una forma" (275)
y, por otro lado, se define la "sustancia" como "lo variable en una
manifestación" (276). Pero los dos conceptos no son de ninguna ma
nera coextensivos. En el primer sentido, la "sustancia" no tiene nin
guna existencia independiente de la forma (277) ; 'en el sentido onto-

bles. A language without accents will be a language without syllables. French is an example
of such a language. In most of these languages without syllables the vowel and the consonant cannot be determined either" (The Syllable, p. 270).
(268)Ore the principies, pp. 52-53.
(269)No se trata todavía de fonemas porque la distribución podría revelar que
algunos de ellos son prosodias.
(270)Ore the principies, p. 51; The Syllable, p. 267; PTL, pp. 4647 (aquí la ope
ración se llama conmutación si se realiza en un paradigma y permutación si se realiza en
una cadena).
(271)PTL, p. 38. Cf. las "reglas" 1.a y 2.a de Trubetzkoy, Principes, pp. 47-50.
(272)Cf. The Phoneme, pp. 10, 14-15. Cf. la 3.a "regla" de Trubetzkoy, Principes,
pp. 50-52.
(273)PTL, pp. 40, 46-47.^
(274)Hay que observar, sin embargo, que Hjelmslev elimina la "sustancia" sólo:
de la lingüística en sentido estricto (glosemótica = metasemiótica), pero reintrodirce su
estudio en una "lingüística" de otro orden: la metasemiología (PTL, p. 79). Del mismo
modo, se introducen en semióticas de orden superior otros elementos que se han eliminado
de la semiótica-objeto (= lengua) por no pertenecer a su esquema (PTL, p. 81).
(275)PTL, p. 32.
(276)PTL, p. 68.•
(277)PTL, p. 31.&gt;_ •
— 184 —

�— S81 —

'IS d 'lid
'ti 'sa^tfpuijd sifi o ^
•89 d 'lid
•19 *d '7J,d
•Z9 "
'lid

(8Z)
(Z8Z)
(I8Z)
(08Z)
(6¿S)
(8¿Z)

:uopBpBj aiuainSfrs bj 'boij
-sjnSutj ums^adx^ ^p sapBpmn b^ b aiu^touoo anb o^ aod 'aaoa[qBjs3
souiBtapod '(^8^) qi^íQ "3 Bp 'soiisodoíd sojjo uo^ '^nb wuianbsa un
opuB3ijipoui A opuB^duiy 'uanio^j^ ^s anb SBAisaons sauoxoBz^Buuoj
sbijba sb[ b sa^uaipuodsajjoa 'sbuuoj ap atjas Bun ouis 'BDiun buijoj
Bun ítBisaijiuBin^? as ou (sa anb o8^b) ajua un ua 'pBpi^aj U3
ap sojund sojjo apsap ttBuiaoj,, Jas apand ttBapsinui[ bxujoj^, b^ ap
bjsia ap ojund ^a apsap ^BiauBjsns^ sa anb oj anb 'ojaaja ua 'BAjasqo
Aajsuqafjj oidoad 13 • (^8^) soSojouoj: soj ap (BUiaisis) MBn2uaj^ bj
uoa apiamoa ja BjBd anb '(X8^) o^tstnSuij osn ja ^oaijsináuij Bmanb
-sa un BjsaijiuBiu anb BiauB^sns, ouioa auijap opu^na o '(BaijsnaB bui
-joj 'a^uauíBaijsnoB BpBuuoj BiauB^sns =) (08^) tsoppuas soj ajuBijiam
uoiaBAjasqo bj b ajqmbass ajuauíB^Bipauíui BiauBjsns^ ap '(6¿2)Bí
-uBjsns ap sbuijoj^, ap Bjq^q opu^na ouiraaaj ja Aajsrajafjj Bajduia
oppuas opun^as ajsa u^ uouadns uapjo ap 44buijoj,, bjjo B^sapiuBui
anb 44buijoj^ eun uaiquiBj jas apand 44BiauBisns^ bj '4biujoj Bun jod
opBuuoj oj, ouioo 'opijuas opun^as ja ua ojaj -ouBiupojd 44Jas-ou,^ ja
'ja ua BtJajBiu bj sa :sa ou *(8¿2) toaisjjBiaui ojdaauoa un sa oai^oj

�De los elementos que aparecen en el esquema, sólo el primero
es propiamente "sustancia"; y el último, el cenema, es "forma" pura,
independiente de la "sustancia", en el sentido de que puede mani
festarse en un fonema pero también en otra sustancia formada del
mismo grado (por ej., un grafema). Todos los elementos intermedios
son al mismo tiempo "formas" y "sustancias": "formas", desde el
punto de vista del elemento de grado inferior en el que se "mani
fiestan"; "sustancias" desde el punto de vista de la forma superior a
la que "manifiestan". Ahora, ¿cuáles de estas "sustancias" quiere
Hjelmslev que se ignoren en la lingüística? En un primer momento,
parece que su respuesta es: la "sustancia no formada" (285) (aquella
a la que todos ignoran, por ser incognoscible, y que no podría des
cribirse como tal ni siquiera en la metasemiología). Mas luego su
respuesta implícita es: todas, hasta el cenema, la forma pura (286).
Pero esta forma ¿puede conocerse de otra manera que manifestada en
una "sustancia" (= forma inferior)? Platón y Plotino enseñan que
la forma suprema, totalmente pura, es ella misma "sin forma".
5. 5. 2. No estamos mucho mejor si queremos colocarnos en el
plano de la "forma", porque, justamente, Hjelmslev no nos dice de
qué manera podría conocerse independientemente de una sustancia:
los ejemplos que da (287) son palabras, "formas sustanciadas". Ade
más, en Hjelmslev el concepto de "forma" se diluye y se pierde en
el concepto de "función" (en el sentido de relación o dependencia).
Tampoco la "forma" es objetiva, simplemente porque los objetos no
existen [hay que inferir, en efecto, que no existen siquiera los ob
jetos formales]: sólo hay funciones, intersecciones de dependen
cias (288). Los "funtivos" entre los cuales se establecen las funciones
(los "objetos del realismo ingenuo") no son de por sí cognoscibles.
En realidad, el razonamiento de Hjelmslev es capcioso: no se puede
emplear como argumento contra el "realismo ingenuo" que considera
los objetos como existentes la explicación misma de cómo existen em
píricamente los objetos; mediante la "intersección de funciones" no
se puede, al mismo tiempo, establecer la existencia y demostrar la
inexistencia de los objetos. De todos modos, se puede aceptar que los
objetos existen sólo como intersección de funciones (una de las cuales,
y la más importante, debería ser el mismo acto cognoscitivo de un
sujeto), pero con ello no aumenta la cognoscibilidad de las "formas"
como tales. Por esto, justamente, la "forma" no es siquiera "forma"
para Hjelmslev, sino sólo la posición en el sistema (cf. 5.4.1.). Pero
¿qué es aquello cuya posición se establece en el sistema? O bien ¿qué
se vuelve una vez que se le ha establecido la posición? A esta pregunta

(285)PTL, p. 31 y sigs.^.
(286)Cf. PTL, pp. 67-68. En este sentido observa, justamente, Martinet, Struct. Ling.,
p. 583, que la glosemática ignora tambiép la "sustancia organizada" [la forma de una
sustancia].
(287)PTL, pp. 33-34.
(288)PTL, pp. 13-14; AL, IV 3, p. VIII. Bajo este aspecto el "funcionalismo"
hjelmsleviano es muy distinto del "funcionalismo" que se basa en el concepto corriente,
no matemático, de función.
— 186 —

�— ¿81 —
•¿ *d 'sjvawapuoj sap jatns ny natqniBi ^^ •^^ -d '•••jsa ua nQ 'xauiiHVj^[ #y(62)
"22 "d 'sanbjmua^ 'jiasn¡a3aa)f-aaH3si^ '3(262)
•^g -d 'sadpuuj(i6Z)
"09"¿ "dd 'IIIA 't^SQ^ SJ3?HBD 'aiHojouoyd t&gt;j ap sajmuaiuvpuof
suopou sanb¡anb ap jmod n.v ast^^ 'sjiass^ng •g uaiqmci ^^ -¿g -d '-jp -saj/(062)
•OS '¿ "lid(682)

^p osea p ojisodo^d ajsa b uBip u9su9Sja&gt;f-J9q9si^ *^ ^ laup-i^j^ -y
'UBlU9S9jd9J 3JU9UIBATJ03J3 9nb SO[ B 9nb SBUI9UOJ 8OJJO B SBtU U933JBd
9S 9nb O9IUOJ OUJO1U9 [9 Jod SBpBDIJipOUI UBJ UB}[nS9J S9UOT9BZip9J
SB)J9T9 '9^JBd BJJO JO^ ' (6) 9^^ aP inpo JBd q UOS J99B|dra9J 9p
49[dm9X9 JBd 'jUBpBd UI[IJ un SUBp 'JTBSIAB4S UO 18 OWB^ JOUI 9[ ^^IJU
-U9pi b iiBj^nupuoo sibSubj^ un is s^d iibs 9u uo,, : ([5[-] ^ [-y[] '[d-]
X [-d] ) ítOptUOS OUISTUI,, pp BAISO^duiI B| X BATSO[d BUIJLOJ B^ '#f9
489JU9pAinb9 91U9UIB9IUOJ UBJ9piSUO9 OS 9^U9UIunuiO9 9nb
SOJJ3p U9iqUIB^ UOS ttS9[C[B}nuiJ9dlUI,, 'o^duiB SBUI OpiJU9S Un U9 'OJÍ9^
^] ^Bui^p U9 opu^Xniijsns 'o^dui^fg jod '4489jubtjba sb[ 9p
^ 9p B9J99B SB[^9J SnS U99ipBJJUO9 4SBUI9pB 49nb X Bn^U9|
Bun U9 U9jsix9 ou ^nb SBjqBpd UBjgXnajsuoo 9S ts Bjj^p^ons 9nb a^qBS
SOUI9pod O^[,, 'UB9S9p 9S 9nb SOpBJjnS9J SO[ JBp BJjpod OU 49^U9UIB8OlOTj[
-I^JB BJ9piq 9S TS 'SOpOTU SOpoj 9p 4O 9^qiSoduiT 89 UOpBjniUUOO B^ OSB9
9189 U^ "OOTUOJ OU.IOJU9 OTUSIUI [9 U3 9SJBJ1UO9U9 U9p9nd OU 9nb 4jp9p
83 4(l6&lt;0 tts9|qBinuu9duii,, buib[^ Xo^zi^qnjj^ 9nb sopiuos so^ 9p osbd
p 9iu9uqBdpuidd U9J3IJ9J: 98 oq99q UBq 9S 9nb sguop^fqo sb^
•bjouSt 9s ou pBptp^j U9 9nb X ^saBJOuSí 9p9nd ou (•"[ •&lt;^
*S *JD '4plU9UIB9TlSTnSui^ BpBUIJOJ B9I1ST19B BpUBlsnS,, JBUIB^ 8OUI9pod
BX 9nb O[ 4ap9p S9) 4iB9IUOJ BIOUBISnS,, B[ BOpjpUB B9I19B.ld B^ U9 9nb
opB^Bu^s Bq 9s 'ouisiiuisy '('Z'L'S }) (062) ttBOTJ8J^^uít PbPPU9P?^
Bl 3P pdOU3S BUI9[qOdd pp B1BJ1 9S 9nb 91U9UIBpBia99B XniU OpBAJ99
-qo usq 'xoo^ *jj ouioo 'so^iq '("g'^'1 *p) u^su^Saaof-J^ipsi^ *g X
19UIld^]/^[ *y 4JB^n[ J9IUTJd U9 4S9pn0 SO[ 9J1U9 4S9JOinB SOIJBA opB|BU9S
UBq O^ BX B9T1BUI9SO[8 B^ 9p O[{O9S9 pdputdd p 9XniTlSUO9 (SB9I1BTU
-9U99) SB9T1BUI9UOJ S9pBpiUn SB[ 9p UOpB9TJIin9pi B[ 9nb 9p Oq99I{ p
4O193p U^ ' (' 'f'S "P) UOpBiniUUOO B^ 9p B9TU991 B[ U9 SBOIlDBdd S9p
-BijnOIJip OUIO9 UB1S9IJTUBUI 9S SB9IJO91 S^pEipoiJip SBIS^ '\ 'g '
•SB9I1UBIU9S 89UOpU9AUO9 9p 4O9IO[OUlUia91 91U9UIBJnd OUB^d Un U9
8OTU3B99J O1S9 UO9 8BTU :B9T1UBUI9S TS\ 4BATldlJ9S9p BOIlBTUBaS B[ 4BlSo{
-ouoj b^ 4B9ii9uoj B|^ OTUO9 SBuqdpsip t48B9iisinuq-ou,, SBpuop ouioo
U9J9piSUO9 98 9nb SOU9UI y *O9Il^tU9U99 OUB[d [B 89dOId9JUI SBOJlSiníoUq
SBIUJOJ 8BIJBA SB[ 4jp9p S9 '^BpUBlSnS,, 89 A9piU[9fjJ BJBd 9nb OJpnbE
U9ipnis9 9nb SBopsinSuipou SBpu9p X^q ou 9nb s^ OJ9^ • (682) SBD
-ilsinSui^ sbuijoj sbj b 9iu9ipuods9JJO9 44BpuBisns,, bj uBJBipnis^ 3nb
SBOiisjnSuij-ou SBpu^p 9p oip9uiJ9iui Jod 'A9jsui[9fjj unS^s 'jijjnoo
BTJ^q^p UppBlUOJJUOO BIS^ •(.4BpUBlSnS BJ UO9 SBpBlUOJJUOO J98 JB OJO8
BpBAIlOIU UOpBu^lS9p BUn UBTJiqp9J 9nb X 4|BJniBU UOpBUIS9p UIS
OJ9d 91U3UIBTJBJltqjB SBpBjqiUOU 89pBppU9 UO9 4jp9p S9 'SBpBjqHIOU OU
S9pBpilU9 UO9 JBJ9do X 3fBnSu3J J9p Bjq^S^B Un,, J9S BJJ9q9p BOIlSin^
-UIJ B[ 4A9JStUJ9fjJ Un9S 4Ol09J9 U9 : 9lU9UIBpBn99pB 44SBpBjqiUOU,, J9S
BJ9inbtS UBTjpod OU X S^jqíSlplUI 91U9tUBJnd S9pBpilU9 UOS S9JB1 OUIOO
8BUIJOJ SB'q &gt;A9[SUipfjJ 9p BJqO BJ U9 BlS9ndS9J 9SJBJ}UO9U9 9p9nd OU

�las vocales danesas después de r (294). También se podría citar el
caso del fonema /%/ en el español rioplatense: sustituyendo a [s] de
casa la realización de /s/ en pasto ([h]), se obtendría algo que
"objetivamente" se parecería más a caja [kaxa] que a casa [kasa]: la
conmutación, en este caso, equivaldría justamente a aquella "iden
tificación por la sustancia" que tanto se quiere evitar. Además, no se
entiende por qué elementos impermutables como [k-] y [-k] se con
mutan, aunque pertenezcan a "paradigmas" distintos, mientras que
lo mismo no puede hacerse con [h] y [17] en inglés (cf. 2. 3. 6., 5. 4.
3.) (295). Parece evidente que la conmutación se realiza sólo ahí
donde los elementos ya se han reconocido como "idénticos", y pre
cisamente por su "sustancia".
También se ha observado que la comprobación de la conmuta
bilidad positiva de dos segmentos pertenecientes a dos grupos fónicos
implica la identificación de los segmentos que no se conmutan (296).
Así, por ej., la conmutación de [p] y [k] en [pasa] - [kasa] implica
la identificación simultánea de los dos segmentos [-asa]. La observa
ción es muy importante (porque señala que la comprobación de una
diferencia implica la comprobación simultánea de una identidad),
pero no afecta la validez de la conmutación como tal, puesto que se
podría contestar que la identificación entre [-asa]1 y [-asa]2 se ha
hecho previamente, y precisamente por la misma prueba. Sin embar
go, el hecho de que, en la práctica, esto no se haga siempre y de
manera consecuente es sintomático: indica que la identificación es en
realidad previa a la conmutación y que ésta es sólo una verificación,
no siempre aplicable, de una identificación ya hecha. En realidad,
como observa C. E. Bazell, la convicción de aplicar siempre criterios
puramente funcionales, como la conmutación, puede ser una ilusión,
porque los criterios se aplicarían de otro modo si, en determinados
casos, los hechos fonéticos se presentaran distintos de como se pre
sentan (297). Por esto, en la práctica, para lograr descripciones acep
tables, no se emplea un único criterio sino varios criterios combina
dos, uno de los cuales es, justamente, el del "carácter fónico" (298). Y
a veces puede ser necesario llegar hasta más allá de la ll^mada "sus
tancia acústica", puede ser necesaria una percepción fono-óptica, el
ver la articulación: por ejemplo, para distinguir [p] de [t] en ingl.
give the caP to me - give the caT me (299).
5. 6. 2. Pero lo que resulta extraño no es que en realidad no se
ignore en la identificación la llamada "sustancia", puesto que ello
parece inevitable, sino que se quiera eliminar la referencia a la

(294)Au sujet des Fondements, pp. 37-38; Oü en est..., pp. 42-43; Remarques, p. 223.
(295)E. Fischer-Jcercensen, Remarques, p. 224.^
(296)E. Buyssens, Art. cit., p. 49 y sigs. Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definítion, p. 12.
(297)C. E. Bazell, Phonemic and Morphemic Analysis, p. 34.
(298)Id., Linguistic Form, pp. 40-48.
(299)Cf. F. Mikus, Faits phono-optiques et leur part á Vaudition, "Journal de
Psychologie", XLVI, pp. 215-218.
— 188 —

�— 681 —
•gj -d 'uoijiutfaQ ayj uq '&gt;iasvaDaa)f-HaHDsij[ *a *JD (^O)
*UOT3nqiJ]Sip BtUSIUI B[ 83(8111
us U9U3IJ ou S8^B3OA sbj X 89Jubuosuo3 sb¡ snb :jej^dsa 3(qeuozej BJ8 snb o[ ueqarud
-moa 'pepijesj us isajuBuosuoj X sajBJOA sbj b s^juaipuodsajjoj sajBuopnqujsip sasBjj sop
sajSui us Jijqrusap jb '-jp -%iy 'kihx A hommo^^O "í8 J^ 'ussuq anb oj 83 (0)
*33Bq 38 3nb OJ '3]U3UIB1Snf '83 :UOI3IUIJ3p Op SBJIJBIUOIXB S3SBq OOI03 (JBUIJ 'JBI3UII) S3U0I3
-ISOd SBJJ313 OpUBUlOJ 3SJB31JO8 'SBZItlb 'U3p3nd S3pB]jn3IJip S3JBJ 0J3J '-8- B O]33dS3J UO3
uoisisod bj jspu33duio3 'zsa ns b 'sqap ^upioiuijap,, BXn3 '-d- ojuaiuaja js s^jub Jtutjop
3nb Bijqsq '-&lt;/- B ojjadsaJ uos aoi3tsod Buap) us ejjsq 38 -ds- ua anb o^uauiaja ouioa
-8- '*fo Jod '^Jiuijap^, BJBd 'O)33j3 lia : pBijnaijip BunájB BjjBaijduii oisa b^ (^0)
-St -^ 'lid ^ID (I0)
4t 'ttPJ
BpBUIBJJ BJ B 3SJIJ3J3J BJBd 0UIIUJ31 3JS3 S^UaUIBJSnf B3jdOI3 'jíg-g^ "dd 'j '^¿
'uopDDifissnj^ auiaiio^j puo sassD]^) atuauoyj 'x^o^ "H 9n^ JB1U ^juBsajaju; 83 (00)
ap osjSuo3 opBpjo^ax eA. ja ua Aajsuijafjj xod epciaunua '4Bn8uaj buisiui bj ap
soijcuiq soxau ua ucjiuipc as ou anb sauoia^uiquioa saunu ucp as ou sajuBuosuoa
sop ap sbui ap oxau un ua, anb ap ujBxauaS BaiiBUiauoj ^aj,, bj '*fa jod 'isy
'soqaaq soj uoa SBpBiuoajuoa jas jb sbjjbj UBjaAaj uopnquisip bj ap ojnjidüo ouisiui
aisa ua jaaajqBjsa opcjuajuí cq as anb sajsjaua^ saÁaj,, seunájc uaiquiB^,
•BJ9UBUI
bjjo ap opB|nnuoj UBjjqBi^ as sauoiaiutjap sb^ 'Bjuana ua opxuaj
uasaiqnq as sosBa sosa is 'anb sa jBSuad aq^o anb oaiun cq 'pBptAijBjaj
ns BjaAaj A BpBjdopB uoiauaAUoa b[ aaipBJjuoa anb BaiqB^is Banjanajsa
jB[naii-iBd eun ojos sa a^^atujvdd ^qanjduioa as anb oj 'sajuBfauías
sosbd ua '-('Z'f'^ *J3) ^-ioij.d v opBfij oidiauíad un b apuodsaajoa
ou o 'uoiaiutjap ap oiJiajiao ja opianpap Bq as j^na bj ap Bn^uaj bj ua
Bqanaduioa as anb bj b b^ojbub sa ou SBn^uaj SBsa ua umanqiajsip ns
anbaod ajuauíajduiis '(^0) (s^Jbí&gt;oa tu sajuBuosuoa iu ttuauaij ou,, o)
sajBaoA o sajuBuosuoa ttuauaxi ou,, SBnSuaj SBjaaia anb Jiaap b JB^ajj
BjsBq BiABpoj sbui BJBzijBiauaS as ou is 'aABaS Xnuí Bijas ou ojsa unB j^
' (02) sajuBuosuoa uos upiaisod j^na o jbj ua uB^uanaua as anb sapBpiun
sbj anb aoip as 'uoiaisod j^na o jbj ua —BpBipnjsa Bn^uaj bj ua—
uBjjuanaua as sajuBuosuoa sbj anb aiaap ap asSnj ua 'o^anj A uoianq
-ij^sip ns Baipui as anb ouis 'sajuBuosuoa sbj uauíjap as ou 'ojduiafa
aod 'jsy 'uoiaBJado bj JBzaduia jb asaaaouoa uaqap bX ^sopjnijap,, jsb
sojuauíaja soj anbaod 'osoioia ojnaaja un aXnjijsuoa tjBaa,, uoiaiuxjap
omoa uotanqiJiisip bj JBjuasa^d ja ^ *4JBaJ,, u9ííuÍJí)P otuO^ 44IBUIJOJ
uptaimjap bj JBjuasajd b BSajj as 'sojjo ua oiuoa 'oseo ajsa ua anb sa
ajqBjafqo sa anb o-q 'SBAiiuiistp sauoiatsodo sbj ap uoiaBqo^duioa bj
Á oaijBiuauoj oijBjuaAui ja JBjajduioa ajuauíBiJBsaaau aqap X jijn sa
'oiJBijuoa jb :ajqBjafqo ojja jod sa ou 44u(&gt;ianqi.i;sip,, bj ap oipnjsa
ja 'jsb uny '(^0) sojuauíaja sojjo b ojaadsaj uoa uoiaisod ns BJjsi^aj
X BdnaB oj ojos anb outs 'o^uauíaja un sa onb ap BaaaaB BpBU aoip ou
— (TOS) OSO U3 BPBjniJtoj uoiaxuijap bj ap uoiaiuijap bj b apuodsaaaoa
BJainbis iu anb— uoianqxajsip Bq^ • (00S) {'Z 'I 'T 'P) í^^P^3!^8^!3^
ajduiis Bun uaiq sbiu ouis '^Jboj,, uoiaiutjap eun buibjj as anb oj^a
ou (* ^ • *p) 44Biua}sis ja ua uoianqujsip,, bj anbjod aaanao o^s^
•sapBpiun sbj ap apuijsap X ojuaiuitaouoaaj
ja ua ajqBjiAaui sa uoiaBjapisuoa BXna jo^obj: un ajuauíesiaaid Bjsa
ap JBUiuiija anb BjjqBq anb Jod apuaijua as ou '(*'*! 'ja 'lauíjJBj^f
aasq oraoa) umaiuijap bj uoa uoiaBaijijuapi bj Jipiauíoa jaaBq uis
uny 'sapBpiun sbj ap Bqaip ajuauíBidoíd uoiaiuijap bj ap 44BiauBjsns,,

�Londres (305). Esta ley no encuentra aplicación en cartvélico, donde se da plvpero no -Zt&gt;-(306), ni en ruso, donde hay mgl-, mgn- pero no se da mg- (307).
Del mismo modo, la definición de la consonante como ^unidad fonemática mar
ginal que puede ser tanto final como inicial' (en una sílaba) (308) puede valer
para el inglés y para el danés (309) (a pesar de las dificultades que presentan
h y 77) pero no para el español literario de España, el español rioplatense o el
italiano. En efecto, según este criterio no deberían ser consonantes c y A. (esp.
lit. de España); c y z (esp. riopl.) ; c, dz (ts), dz, s (ital.). Naturalmente, se
podría sostener que en posición final estas consonantes se neutralizan con otras,
pero ésta sería sólo otra manera de decir que no ocurren en posición final.
Sin embargo, en estos casos se trata sólo de dificultades empíricas
que nada tienen que ver con el fondo del asunto y que pueden elimi
narse modificando las definiciones o presentando las "reglas" como
simples normas de validez no universal. Pero lo que no puede corre
girse es el hecho de que a veces unidades distintas deberían tener
definiciones idénticas, por tener la misma distribución, como en el
caso de p y k en danés y en otras lenguas (cf. 1. 5. 3.). C. E. Bazell,
rebatiendo la crítica de Martinet a este propósito (310), sostiene que
en realidad no hay aquí ninguna contradicción, puesto que dos uni
dades podrían tener la misma definición formal y seguir siendo, a
pesar de esto, dos unidades, aun formalmente. Y da el ejemplo del
ajedrez, donde las figuras blancas y las negras tendrían la misma
definición formal. Pero el argumento de Bazell no rige: dos objetos
distintos no pueden tener la misma definición —ni formal ni de otro
tipo— y quedar, con todo, distintos. Hay aquí una confusión de planos
de abstracción: si una definición conviene a dos objetos A y B, ella
ya no define /A/ o /B/ sino /A y B/, es decir, la clase constituida
por los dos objetos. En el caso del ajedrez, la definición no sería de
una /figura blanca/ o de una /figura negra/ sino, justamente, de una
figura /blanca o negra/: de una figura sin color. En cambio la de
finición de una figura /blanca/ o /negra/ debe contener necesaria
mente el elemento (también formal) de su oposición a la figura co
rrespondiente de color distinto. Además, tampoco rige la analogía,
puesto que en el ajedrez los colores pueden intercambiarse sin modi
ficación en el "contenido" del juego, mientras que p y k no son
intercambiables de la misma manera.
De todos modos, si en el ajedrez las figuras blancas se mantienen
distintas de las negras, esto ocurre justamente por su color, que es
una característica sustancial y al mismo tiempo formal (siendo la
"marca" de su oposición a las figuras negras: la condición de su
funcionalidad). Y si en un sistema lingüístico /k/ y /p/ se mantienen
distintos, a pesar de tener distribución idéntica, esto ocurre justa
mente por su "sustancia" fónica, que los caracteriza intrínsecamente
y, al mismo tiempo, los opone desde el punto de vista formal. Ocurre

(305)On the principies, p. 53.
(306)Cf. H. Voct, Art. cit., p. 33.
(307)Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 26.
(308)On the principies, 1. cit.
(309)Cf. H. J. Uldall, Com. cit., p. 54.
(310)Linguistic Form, p. 16.
— 190 —

�— 161 —
'(9f *d 'jsa ua tiQ) t&lt;3n^?J ^^U31STX3 aun suoijnjsod snou
ajjanbBj jnod ajinn ajilas B[ isa4a 'ajuejsqns B[ ap suouajai snou anb aa jsa43 'ai^ojouoqd B[
ap aseq ap ajiun^ asa mb juauíjjad jibjj a[ sibui 'auiauoqd aj sed jsatu 33,, (9I)
'IZZ 'd 'sanbumuau 'Kaswaoaajf-HaHosig -g ^3 (SI)
'8"¿ "dd 'sadiouiij (f^)
•jid -¡ 'jsa a ^O (I)
-8 'd 'sjoadsv poapmuuiviñ puo
atiuauoqd at/j; 'aioshoxvj; í^f, *d 'sadiauijj 'Ao^zxaanax "J3 "tt #d '^sa ua "O (ZI)
'(Zt *d 'tatns ny) tlapnji uos ap
jafqoj jaijijuapi Jnod ajqesuadsipui liBJBd inj inb ja aAijauíjsip jnajeA b inb aa jnoj jUBuajaj
ua aiiiojouoqd B[ 'ajaijua jnoi juauíajaqijap juBjaeaaj AO[Suqafjj 'anA ap sjurod xnap sa[
jua^aaAip anb aauejsqns B[ ap uoijBSi[ijn4p aaáap a¡ jns juauia¡[aijuassa Jsat3,
-íaisnjoo ouio^ o pvpijtnqvjiq ouioo o^os opBqoaduio^ souioq 'napupsip-ou mounj
sns vj aju^lujDiot opuvdou^t 'sosco sojjo ua anb oj uoa uappuioa sojsa anb aoip
sou anb? oaad 'sofajduioo ^nuí saa^q jcpuijsap soraapod ([o] b [d] opuamodo
'ojduiafa aod) sosco sojjoio ua anb pcpoaA sg -q ouisiui jap cjcjj as anb soujpap
apand cpcu 'ajuam^isuoo ood iÁ. 'pcpuouos bj osbo opunáas ja ua A 'pcpijciqcjiq
bj ( (9J) aiiwistxaw ouioo BjsBq A) ajuauíjoad-ou ouioo opcjou8; oaqcq souiaqap
oseo jauiíad ja u^ anbjod 'pvptimqojiq ouioo p ap opin^uijsip q ja uoa pvpi^ouos
oiuoo d ap opinSupsip q ja jcaijijuapi b Bzijojnc sou ^pc^^ */q/ sa anb uaqos
souwjjaqap ou 'OAijuijsip oj b ojos opipuajB osbo BpBO ua opuaiqcq 'anbood
ajuautajduiis 'pvpijudo -)- pvpijmqojiq -j- popiaisnpo -\- pnpiiouos sa ooijajodiq /q/
un anb '*fa ood 'Jioap sa '^soAijuiisip soSsbj ap sao^q,, Jinjjisuoo somapod ou ojoj
•sajcuoiaunj souiuuaj ua buiojsis jap sisijbub un a^njijsuoo vA jcno oj '*oja 'jojoaa
-jo upiaojnoino 'ppijü/aa 'ptrptjoiqDjtq 'popijouo 'popijosou soÍsbj soj souiionpap
'[u] : [dj '[ij] :[d] '[ui] : [q] ouioo sauoiaisodo ap Á ipnp^ouos OAiiuijsip oSsbj
ja souiauajqo í(ouuoq :vuuDd ua) [q] e [dj '*fa aod 'opuaiuodQ •coqcuiojqoad
aAjanA as scuiauoj soj ap u^ionjijsuoa bj A 'soAijuijsip soSsbj soj b cpin^asua
jBi^ajj soiuaqap 'opojaui ja joSij uoo opucoijdy •seoijüuiouoj sapcpiun sbj ap
uoionjiisuoo bj ap cae scui asoepanb ouis bjjb sbui ji bijeoijiu3is ou —BAijafqo
aiuauícjojjjsa Boijijuaio uoioBjado o moa— soAijuijsip soSsbj ap souiuuaj ua sisijbub
ja 'Man3uijsip ou anb BiauBjsns Bj^ ejciou^i as ajuamjcaa is 'acSnj jamiad ug
•joSij opoj uoa auapuBiu bj ou anbood 'ajuauícjsnf 'ouis 'sBsim
-ajd sbj uoo Biouaaaqoo bj jauajucm aod jbj ajjnsa^ anb aoajsd ou oaaj •(cn^uaj
Bun ap up^pijBaan bj b asacjdcpB cjgoj anb ap oprjuas ja ua) (S'I) onaijoad A
oso-ináu JBjjnsaJ apand opojam aisa caijacad bj ua anb ajqcpnpui sa 'caoqy
•(cpcaijiun asuan^cad BiSojouim^aj bj aod cpcjdopc
uoioiuijap bj ua uaiquiBj aaaacdc isb A) (f\) ttajqisiAipui BojSpjouoj pBp;unw
ouioo cuiauoj ja Bqcjapisuoa 'ojoaja ua 'uainb '(I) ^o^jzjaqnj^ anb bjjb sbui ji
jau;jjcj\[ BJBd bijboijiuÜIis ciuaisis un ap OAijafqo sisijbub ja ua saiuoupj^d soSsbj
soj b JBSaj^ • (gj) Msajuauiijad soSsbj ap saoBq,, omoo semauoj soj jinjijsuoo
A cuiaisis un ua ucuoiaunj saiuaupjod soSsbj sajena JBqojdmoo sa oaacq anb
^cq anb oj 'scjqcjcd sbjio ug -(cjuana ua Bijpua) as ou jcuoiaunjB ojad BAiiafqo
Biauajajip ajdmis cun anb ojsand) jBuoiounj jojba auaii ou anb oj 'an^upsip ou
anb oj osbo BpBO ua bijbjouSi as 'o^ubj oj jo^ 'uanSuijsip as anb ua JBqojdmoo
ua 'sand 'bijijsisuoo uoiacaijpuapi ap opojam ja :asj;náuijsip z^a ns b uaqap
sojja 'JinSuijsip Bjed 'ojaj *(ouimja] ajsa ap ajuajjjoa opijuas ja ua) SBaijsinS
-uij ssmjoj JinSuijsip ap bj sa sciuauoj soj ap uoiaunj cg ^pEpij^uoiaunj bj ap
ajJBd 'Aajsmjafjj A ^o^zjaqnjj^ omoa 'anb Jiaap sg "(JJ) BaijBmauoj uoiaisodo
'Biauajajip aÁnjpsuoa anb ojjanbc ojos Ejsa ap jauaju^m anb Ácq anb csuaid
—BiouBjsns bj jbjouSi ja Baijdmi anb SBiauanjSuooui sbj 'oduiaij omsim jb 'jbjia3
A ("'!' #J3) ^ío^zjaqnjj^ ap OAisaaxa saaaA b t4omsiaijauojM ja JBJadns BJBd—
jaupjcj^ *y ¿Bjja ap ajjcd Bun ojos o uoiaczqcaj cun ap caiuoj ttBiaucjsnsw
bj spoi Bjag? ¿4tBiauBjsns,, bj ap bjouSi as ou anb oj sa anb? ojaj *j'¿ "S
•jnuoiounj uopisodo ^saiqnq ou sbjj^ 9Jju^ is '4tBiDUBjsnsw
ns ap jBsad b 'sBaijuapi ouioa sapBpmn sop sbj souiBUBjapisuoa viuajsis
ja ua Á 'vwjou bj b ojoads^j uoa ojos Bjuano ua bubuioj as —bjbj
-uasajd as onb BaauBui jainbjBna ap— uoianqijjsip bj 'o^a^quia uig
•sojuijstp ouioa opiaouoaa^ souiaq soj upiaBaijijuapi bj ua vÁ anbjod

�dad? Es decir que, si este método se aplicara estrictamente, los mismos rasgos
deberían ciertas veces considerarse como "sustancia distintiva" y otras veces
como "sustancia ignorable".
En realidad, en la práctica de la conmutación, no se ignora tampoco la
"sustancia" no-distintiva, si otras veces es distintiva: la constitución del fonema
implica el conocimiento de la agrupación en sonidos reales de varios rasgos dis
tintivos con funcionalidad intermitente. En cada caso se considera lo que es distin
tivo y lo que puede serlo en otros casos: todo análisis de una oposición concreta
se hace con un "conocimiento previo" de la "lengua" (cf. 4.2.1.). Además, aquí
se da ineludiblemente la necesidad de identificar la parte común para separar la
que se diferencia (cf. 5.6.1.).
En casos particulares, el método de Martinet presenta también dificultades
prácticas. Así, por ejemplo, en el español rioplatense no podríamos constituir un
fonema /z/, en cuya realización no es nunca pertinente la sonoridad, puesto que
qo tenemos en rioplatense un fonema /s/ que se le oponga: por lo tanto, debe
ríamos comprobar sólo una "fricatividad mediopalatal" (opuesta, por ej., a s). Si,
en cambio, distinguimos un fonema /z/, lo hacemos porque sus rasgos distintivos
se realizan siempre junto con la sonoridad no-distintiva. Se puede aducir como
justificación que la sonoridad es distintiva otras veces en el sistema. Pero tal
criterio no parece justificar en italiano la distinción entre [s] y [z], [dz] y
[ts], porque se estaría en contradicción con el criterio de la funcionalidad (cf.
2.3.6.) : en efecto, en este caso la distinción pertenece a la norma y no al
sistema (cf. 3.3.6.).
Finalmente, en algún caso la aplicación del criterio de los rasgos distintivos
es imposible. En rioplatense, como se ha visto, la realización ts] del) fonema /s/
no tiene en común con la realización [h] rasgos que no pertenezcan a otros fone
mas del sistema (cf. 2.3.6.). Al contrario: [h] tiene más rasgos comunes con
/x/. Sin embargo, nosotros identificamos las dos realizaciones porque sabemos
que tpahto] se puede pronunciar también [pasto], mientras que, si se pronunciara
con [x] ya no se entendería pasto sino, muy probablemente, algo como parto
pronunciado con r uvular. Del mismo modo, el criterio discutido no nos permi
tiría distinguir en español el fonema /i/ como sordo, porque no tenemos un /v/
que se le oponga. En cambio, justo ese rasgo es el pertinente): /i/ puede llegar
a realizarse como bilabial, es decir, a perder una parte de su oposición con /b/
(realizado t/3]), pero no a pronunciarse sonoro, porque [v] no se entendería
como /i/ sino como realización anormal de /b/.
Constituimos, pues, determinados fonemas sólo porque ciertas realizaciones
son intercambiables o presentan cohesión funcional, o porque ciertos rasgos se
presentan realmente como "haz" en la lengua, en sonidos reales. .Pero, a pesar
de que las articulaciones fricativa, sorda, mediopalatal son rasgos distintivos en
español rioplatense, no constituimos un fonema /s/, porque éste no se realiza:
es sólo un fonema posible, una "casilla vacía".
Así, pues, si en la identificación de los rasgos distintivos se puede ignorar
metodológicamente gran parte de la "sustancia fónica" (pero no realmente, puesto
que para reconocer las diferencias hay que reconocer al mismo tiempo las "iden
tidades"), esto no puede hacerse en la constitución de los fonemas, que debe
necesariamente referirse a la realidad fonética del hablar correspondiene a la
lengua estudiada. El deslinde de los fonemas se efectúa porque ciertos "haces
de rasgos" se conocen como "realizaciones" corrientes o porque se reconoce una
equivalencia funcional. Es decir que se hace por una intuición eidética que se
basa en el conocimiento previo, aunque se proponga, justamente, su superación
(cf. 4.2.1.). La intuición eidética comprende tanto la "forma" (lo constante en
una manifestación) como la "función", dado que, como se sabe desde Aristóteles,
también la función pertenece a la esencia de las cosas.
A este mismo concepto se acerca Martinet, al observar que en varios casos
el simple "sentido común" (o "sentimiento lingüístico") —que según nosotros debe
— 192 —

�— 61 —
•981 &gt;d 'OÍD(IS)
"82"¿ 'dd 'XI
sjjuoo aunssnng 'i3Hq *n i'tp 'Uy 'svassAng -g(0Z)
•0S d 'OÍD(6I)
•Zf -d '^sa a nQ(8I)
•(¿^-9^) ¿-9 "dd 'HNS JD(¿I)
-eq soj ap uoiaisod ej b ojaadsaj uoa ttepB8aj2B,, X eiaepunaas uoiaisod eun sa
oaijijuaia jap uoiaisod ej anb Jepjoaaj anb Xeq ojaj -seuiauoj soj ap 4iBjsiSojoaisd,,
uoiaiuijap Bun jBp aaaanb eaijiu^is ou ojsg '(/&lt;!/ ouioa /d/ souiaaouoa) somaa
-ouoa anb o^ sa anb ap uaiquiej ouis (/q/ ap ojuijsip sa anb^od /d/ somaaouoa)
Bsoa Bun (somaaouoaaj) souiaaouoa anb wd ap ojos bjbjj as ou o^aj -sojjo
ap sojopuain3uijsip 'soiuaaouoaaa soj pina ^a aod ojaadse ja 'seiauajajip sbj ojos
Ejuana ua soiuauaj 'uoiaisodo bj ojos jejapisuoa jy 'Buiajsis ja ua sajeuoiaunj
uos 'jejauaS ua 'o sosbj sojjo ua jeuoiaunj uapand oaad jejnaijjed uoiaBjnuiuoa
Bun ua UBuoiaunj ou anb sojjanbB b uaiqiuej Jinjaui anb Ásq sajona soj ajjua
'sajuBjsuoa so^sbj sns jod A saunuioa soSsbj sns jod uatqiuBj uaoouoo as oaad
'soAijuijsip so^sbj sns jod uanSupsip as sojsa 'sBuiauoj soj ap osea ja u^
'SBiauajajip
sbj ap apuadap (Buiajsis un ua) ojuatuaja un ap smu jeuoiaunj ja í (t pnpij
•uapi) ouisiui o^isuoa pepijuapi ns ap apuadop ojuauíaja un JBuoiaunj ja :ouisiui
is b oaijuapi auaijueiu as is jeuoiaunj apand ojos oiuauíaja un anbaod jeuoia
-unjB sa ou (tpnpijuapi) pepijuapi ejsa 'pepijeaj ua '^ "sozeaj sop soj apuaad
-moa (tppijuapi) -^- ap pepijuapi bj oíaj •jBjuozíaoq ozbjj ja jod '^zpvpiiuapi)
pepijuapi bj i (Mojaa oSsbj,, ouioa souieqo.iduioa — ua anb) -)- ap jeaijjaA
ozbj) ja jod epep Bjsa sop sbj aaiua Biauaaajip eq *— A -\- jas uapand anb sbatj
-uijsip sbjjbiu sop '*fa jod 'asuaaapisuo^ • ^,pnp^uapt) bjjo uoa unuioa ua auaij
Bsoa Bun anb ojaadss ja 'svsoa anua pvpijuapi bj A '(lpnppuapi) sa esoa Bun anb
oj 'soa min ap prrpijuapt bj ajjua uoiauusip bj uaiquiBi jaaeq anb ^íbjj 'SBtauajaj
-ip sbj Baijduii (nu/ajsis un ua ojuaiiueuoiaunj ns ap uopipuoa sa anb) sapeptun
sbj ap uoiauíjsip A ojuaiuiiaouoaaj jap ojuaiuoui ja j^ ^saunuioa sojaadse uauaij
anb SBSoa JBiauajajip uapand as ojos anbjod 'püpjjuapi ns uaiquiej Baijduij sapep
qun sbj ap ojuaiuiiaouoa jap ojuauíoui ja 'onáuaj bj ap osea ja u^ -ojaa oSsnu un
'o3sbj un ap eqej bj :oAiie^au ou^is ap jas epand eiauajajip ejsa anbune 'sesoa
sbjio b opadsaj uoa mauauafip sa ejja ua anb oj jod an^ui^sip as .'sa Bjja anb
oj opoj jod aaouoa as Bsoa eun tnnSunsfp ja X xaoouoo ja uos (soaueqnuiis 'uos
pepijeaj ua A 'jas uBpand anbune) jeputjsap anb Xeq anb so^uauíoui sop soq
'Biauajaqoa bj ap oppuas ja ua o^xai un jetajdjaiui ap jbjbjj anb Xeq
ajduiais anb souiaaja ojaj *soiui]sip so^uauíoui b ajaijaj sbj is aaipejiuoa as ou X
'oiuauíoui ouisiui je sauoiaeuuije sop sbj ajaijaj is aaipejjuoa a^ ajnssneg ap
:uoiaeiajdjaiui ej ap apuadap ajnssneg ap ap sopeiaunua soj ajiua ^(eiouajaqoa,,
bj o MuoioaipBJiuoD,, . bj 'sosbd sojjo ua ouioo 'inbB 'uoiuido Ejjsanu uq
'SBiauajajip X sapepijuapi Xeq en^uaj ej ua anb :uoisnjauoa buisiui ej
b ue^ajj sajojne sop soj '(uopaipejjuoa jbi Xeq ou anb ojjo ja X í4tSEiauajajip
anb sbiu Xeq ou Bn^uaj bj ua,? anb 'opBj ojjo Jod 'X (\Z) SBH?n^B 8P
-Bjjuoa bj sejsa opuais 'sepuajajip X sapepijuapi ajqos ja opoj bji^
ouisiueaaui ja,, anb 'opej un jod 'jbuijijb jb aaipejjuoa as ajnssneg ap anb oun
ja opuaiuajsos) euiajqojd jap MOAijaaje,, ojuaiuieajuejd jap ajuauíajuaipuadapuj
•(0^)I3^ "H ^ sis^assAng "g ajjua eaiuiajod eun jod opejejae ajuauíajqejou
'ttSB3ijsin8uij sapepijuapi,, sbj ap euiajqojd jap 'eiauasa ua 'inbe bjbjj ag
*("Z'9'S "P) PBPíJBuoiaunj ns ap buisiui uoiaipuoa bj b 'jvuoiaunf sa en^uaj
ej ua anb oj e ouis 'en^uaj bj sa anb e ojaadsaj uoa ou 'asjapuajua ajuauíajqeqojd
aqap '(qqq qa) opejunde eq as eX otuoa 'opeiaunua jbj oja^ " (6I) SBPU3-ia}íP
anb sbui Xeq ou tnSuaj ej ua,, anb ap ajnssneg ap ap opeiaunua jap ejaijj
-sa uoiaeaijde eun jas ejjnsaj jauijjej\[ ap opojaui ja 'pBpijBaj uq ^ *¿ -g
'(y^^ '^o) oíAdJd ojuaiiuiaouoa jap Jijjed ap pepisaaau bj ueuiiuija ou o jad
'Moaijijuaia,, ja uoa apiauíoa ou ttoaijijuaiaajd ojuaiiuiaouoa,, ja anb uejBuas ojos
— (" 'Z '^ *P) aopeAJasqo ja jod sepejouSí sen^uaj b ojaadsaj uoa opoj ajqos—
uoiaeaijijuapi jej ap eajaae esajdxa anb sepnp seq *(gjj-) seaijeiuauoj sapepiun
sbj ap uoiaeaijijuapi ej ezijeaj —(¿I) Buiajsis jap uoiainjuí oiuoa asjapuajua

�blantes; que los fonemas sirven precisamente a los hablantes, en sus actos lin
güísticos concretos. Hay que tener en cuenta que los hablantes conocen /p/ como
/p/ y no hacen los análisis que debe hacer el fonólogo para averiguar por qué
se conoce y por qué se distingue de /b/.
El problema de las identidades lingüísticas coincide en realidad con el
problema de la llamada "sustancia", y no es un problema de sustancia sino de
forma, porque las cosas no se conocen como sustancias sino como formas (sustancia
organizada). La glosemática se propone ignorar la "identidad" en los dos sentidos
señalados, y reduce la "forma" a la distribución. Martinet sugiere ignorar sobre
todo la que hemos indicado como identidad2 (aunque sin distinguirla de la
identidad1), y reduce la "forma" a las diferencias. Pero la forma no se identifica
con la distribución, porque hay fonemas distintos con distribución idéntica; y
tampoco se identifica con las diferencias, porque éstas sólo distinguen las formas
pero no son las formas mismas.
5.7.3. El concepto de "identidad lingüística" parece implicar que, en cada
caso, existe una realidad de la lengua que el científico debe descubrir y describir.
Se podría deducir, pues, que —contrariamente a lo que a menudo se afirma (322) —
sólo debería haber una descripción fonológica válida de una lengua determi
nada (323). Pero sería una deducción equivocada, porque cierta variación es
perfectamente admisible. En efecto, los fonemas se comprueban en los sonidos,
pero no se identifican con las formas concretas que se dan en éstos, sino que
son formas abstractas (abstraídas) : son formas de la "lengua", que es ella misma
una abstracción. Y el "sistema fonológico", como abstracción científica con base
real, puede estructurarse con varios propósitos y desde varios puntos de vista:
lo importante es no hacerlo sin referencia a la realidad, porque entonces se
describiría una ficción y no una abstracción. Pero, naturalmente, en relación con
la realidad del hablar, todas las descripciones deben aparecer como varios modos
de decir lo mismo; distintos son sólo los criterios, las convenciones que se
adoptan: algo que se refiere a las descripciones y no a la realidad.
Así, por ej., decir que un sonido [p], en cierta posición, representa un
fonema /p/, o un fonema /b/ (324) —porque esto conviene por cierta razón (por
ejemplo, para mantener la identidad de un prefijo ab-)—, o decir que hay neutra
lización entre /p/ y /b/, viene a ser lo mismo (desde un punto de vista puramente
objetivo), si se especifica que en el hablar el fonema o archifonema se "realiza"
(o se "manifiesta") como [p]. Así, también, interpretar [5] como /o -f- N/ y [-on]
como /o + n + o/, en lugar de interpretarlos como /5/ y /on/ (cf. 3.3.6.),
significa exactamente lo mismo, si se añade que la "realización" es [5] y Fon]:
se modifica la convención adoptada para la descripción y no la "realidad de la
lengua". Todas las convenciones que, en este sentido, digan "lo mismo" son
válidas, si no se pretende identificarlas con la realidad. En este aspecto puede
pretenderse sólo conveniencia, oportunidad metodológica, y no pertinencia o
fidelidad a la cosa descripta.
Lo mismo puede decirse de la exigencia de la "sencillez" o de "elegancia
del sistema". Se trata de sencillez y elegancia del sistema de descripción y no
del sistema de la lengua. La exigencia de la sencillez es, sin duda, legítima
—aunque sus límites están dictados por la lengua, porque no se entiende por
qué deberíamos hacer aparecer como sencilla una estructura complicada—, pero
no afecta la realidad estudiada. Ésta suele ser infinitamente más compleja que
todos los esquemas excogitados para entenderla y describirla coherentemente
(cf. 3.3.4.).
5. 8.1. Una restricción sólo aparente del postulado glosemático
acerca de la independencia de la "forma" con respecto a la "sustancia"
consiste en afirmar que —aun siendo verdad que la sustancia no puede

(322)Cf. E. Fischer-Jíercensen, On the Definition, p. 11; Z. S. Harris, MSL, p.
63, n. 12.
(323)Cf. K. L. Pire, Phonemics, pp. 57-58.
(324)Cf. Z. S. Harris, MSL, 1. cit.
— 194 —

�— S6I —
'(2Z-LZ 'dd) [S-SZ] 'dd '^6I
'bhiojj 'viSojojif 9 vnSuij ip j88d no 'DiSo¡0]jojS vjjap ona^SQ 'ivvsi^ *a "J3 (8Z)
•(9 -d 'Supijj^^ puv yoaad^ 'Tmnjg "f -jj) 44iuaiuo3 jo siiun oqi ssajdxa oí sjtnn
jo Joquinu luaioijjns b SuipiAOjd jo uoijipuoo oj^uis aqi jijjnj Xaqi ji 'oienbope oq jjb
jjim Xaqi pus '^uiouep jo ^uiÜ;ÍEAY-áe¡j se qons 'Xbm Joqjo Xue ui pojsajiueui uoissojdxo jo
siuojsXs M9u jo 'saiqdBjáoqjjo mou jo 'suoiieiounuojd M9U jusaui uto a^,, "J3 (¿^)
•(^I-ZI "dd
'uoijnnfaQ ^tfj uq '"peg) suoiiiuijop oqj ni aSusqo Xub jnoqitM aoueisqns jaqiouB ojuí pajjaj
-subj] aq Xbui ajnjoiujs jbuijoj ajoqM stqj pue 'siseq [euoijounj Xjajnd b uo sauo^ajBo aqj
auijap oj a¡qissod aq jsnuí }; 'auop uaaq SBq siqi uaqM ing 'paijnuapi uaaq aAeq sjubtjba
omj asaqj jiiun JBUij puB IBijiui qioq se pajapisuoo aq jouubo iubuosuoo y,, (9g)
"(ZZ *d ^sanbjmua^j 'uasjaaoaaof-HaHDsig *g)
ajaijnoijJEd aoueisqns ej ap aiuBpuadapui isa aj[a sieui —aoutjsqns la auiooj jan^uiisip e
aAijJB uo.nb aAnajda ajjao JBd anb isa4u a^— aoueisqns ap saouajajjip sap e X J^nb jiej
np ajutpuadapu; sed luauíajjajnieu isa4u [uoioetnuiuoo ej] aAiiaoda ana^,, (cg^)
ua '[oq] aod [uoq] oip 'sanniJod opuB^qeq 'is :uoiovzi\v^á ns jod
uaiquiej BzijajaBJBO as ttBoiism3ui|: Bnáuaj,, b^ 'ojaaja irq 'saaBqnaad
sa[Biuaoj sbui^ou uaiquiBj Baqduit BtauBisns Bp^a 'opB^ ojjo jod 'X
•ojjanbv o msa ¿as aqap BtouBisns b^ 'opB^ un Jod 'anb^od 'BiauBjsns
B[ sa ipno tu ^BaauaS ua BiauB^sns ^ tu ajuajajipui sa ou ouB^d ajsa
u^ *Bnáua[ ?sa ua uoioBjniuuoa ^\ jbzi[B3j \b 'da jod 'aauajsos ap
bjbj^ as ouioa 4ttBaijsmSuq BnSua^,^ tb\ ap ouB^d \a ua 'Bjsa b ojaadsaj
uoa B[[anb^ ap Biauapuadapui Boijiuáis ou bj^^o b BtauB^sns Bun ap
buijoj B^ [ap ajaed Bun] ap ttpBpi[iquajsuBJi^ B[ oja^ *^ -g -^
"(8^S) (iV9Pf,, ^nSuaj v\ ap bibji
as anb 'ajuauíBjsnf 'opuBoijiaodsa anbunB 'sopiaaJBd Xnuí souiuuaj ua
opBsaadxa uBq B| 'tubsi^ '^y da jod ouioa 'sajcoinB sojjo bX X '
-aso[ b^ ap Bidodd tu BAanu tu sa ou Bap^ b^ —(*g "g *^ *ja) ^
-ut[ ouSts [ap ootuoj aa^aBJBa [b oubjixo sa Bnua[ bj ap [BTauasa
o[^ anb ap aanssn^g ap ap uotobtujtjb bj aBia^daaim anb X^q anb [a
- ua orusTuí [a 'aiuauía^qBqojd 'sa anb— ouB[d ajsa b oiaadsa^ U0^
•sapBpqTqTSod ap BTauap outs 'sBapojSTq o SBjajauoa
ap BTauaTa sa ou BOTiBuiasoj^ B[ anb :BaTisjnSuT[ B[ ap
ap ouB[d otusttu [a sa ou BapBTuaso[^ bj Bao[oa as anb [a ua ouB^d
[a anb ajuauíB^snf B[aAaj 4SBJtqB[Bd sbj^o ug *a[opuj btjba ap sou^ts
U3 B[OpUBZT[BTJaiBTU 'BTOUaTOUOa ns ap pBp^OTJaiUT B[ SOJJO B JB3TU
-nuioa ap aaquioq [ap pBpTaBd^a oiuoa ttafBnSua[,, [ap 'oqa^p jofaui
'44BapT otuoa Bnua[,, b[ ap ouB[d [a ua o[os outs 'ítBTauBjsns X buuoj,^ sa
Bnua[ b[ anb [a ua ouB[d ouisttu [a ua asjBp apand ou BTauB^sns b[
jbjouSt [a anb 'aiuauíBSTaajd :BUTJjaop B[ b o^aadsaj uoa [BiuauíBpunj
ojund un B[OAaj anbaod ajuBjjodun Xnuí aaajBd '("^'9 'ja) sbdtibtu
-aso[S sauoTOB[nuijoj sBpTj^ sbiu X SBiaun-id sb[ ap (.(.uoTooajjoa^ Bun
Bjuasa^daj bX 'ajjBd ua souam o[ jod 'anb uoTaBjaadaajuT [bj^
' (LZ) ^TauBjsns bjio b B^a;ui asjoaj
-subjj apand btujoj b[ anb ap OTdTauTdd [a ohijtj auapuBui as —^^soa
-psjnuT[ sosn?^ so[ ubtub[[ SBjSTjBTuaso[ so[ anb o[ ap [btujoj a^uara
-Bjnd uoTOBJapTSUoa b[ ua asjBjuasa^d uapand anb sapBj[noTjTp sb[
sBpoj ap jBsad b— anb ojsand 'ttBnSua[,, B[ ap ouB[d [a ua ajuajajTpm
sa C4BTauBjsns^ B[ anb opuBTUJTjB anáis as 'pspqBaj ug 'BjnjTJcasa B[
oraoa '(9^) SBTauBjsns sbjjo ua viuuof viusiiu vj oraoa asjBjsajTUBín
Bjjpod B[[g (S^8) ^^[naTjaBd BTauBjsns B[ ap aiua^puadapra 'oSdBquia
ras 'Bjjas BTU^oj b[ —Bjn[osqB X [Baaua^ BiauBra Bun ap 8sjbjou^t

�perfecto acuerdo con el sistema (cf. 3.3.6.), se me entenderá, proba
blemente, pero ningún portugués dirá que lo he dicho en portugués.
5.8.3. Es verdad que Hjelmslev habla de "lengua", pero por
"lengua" entiende "lenguaje" y por "lenguaje" cualquier sistema de
comunicación intelectual (cf. 5.3.4.), cualquier sistema en el que
se presente la solidaridad expresión-contenido (329). Sin embargo, los
"lenguajes" no son análogos al lenguaje fónico, ante todo por sus
características de "códigos" fijos (cf. 5.8.5.) y por el hecho de pre
sentar lo más a menudo una sola función (normalmente, la sola refe
rencia) . Por esto el ignorar la sustancia (el colocarse en el plano de
la "lengua idea") hace que se ignoren las otras funciones constitutivas
del lenguaje "natural".
El único "lenguaje" hasta cierto punto análogo y paralelo al lenguaje fónico
es la escritura. Pero sólo hasta cierto punto. A pesar de la paradoja de B. Russell
de que la escritura puede haber existido antes que el lenguaje (330), parece que
hay que convenir con Martinet en que la sustancia fónica es "más propiamente
lingüística" que la sustancia gráfica (331). En efecto, ya con respecto a la función
"referencial" se presentan diferencias notables: en la escritura no se dan sincre
tismos análogos a los que se dan en el lenguaje hablado (332). Es verdad que
Hjelmslev observa que objeciones semejantes sólo indican que "sistemas dife
rentes de expresión pueden corresponder al mismo sistema de contenido" (333),
lo cual debe evidentemente admitirse. Pero esto contradice el postulado de ignorar
la sustancia en la descripción formal del plano de la expresión, puesto que equi
vale a admitir que la estructura formal de este plano depende de la sustancia
específica: no se trata aquí sólo de realización, puesto que los sincretismos per
tenecen al sistema como "archifonemas". Y el mismo Hjelmslev, al tratar de los
tipos de sincretismo, hace necesariamente referencia a la "sustancia" (334).
Por otra parte, nos parece que tampoco se puede expresar "el mismo con
tenido" de manera totalmente independiente de la sustancia particular en la que
se expresa. Esto sólo puede admitirse, en el caso particular de lenguaje y escritura,
limitando el alcance de loq términos "el mismo contenido", porque en la escritura
se pierden en gran parte o totalmente las funciones expresiva y apelativa del
lenguaje hablado. Es verdad que en la escritura pueden aparecer nuevos elementos
expresivos (como los que caracterizan la "letra" de determinadas personas), pero
éstos no son ni análogos ni paralelos a los que se dan en el lenguaje fónico:
no permiten que la misma forma se traslade íntegra de una sustancia a otra.
Así también, es evidente que nosotros podemos inventar sistemas perfectamente
paralelos (335), pero —en el campo de los objetos históricos (no matemáticos) —
sería un acto inane crear un objeto sólo para constituir una ciencia que lo
estudie (336).
(329)Cf. H. J. Uldall, Art. cit., 1. cit.
(330)Cf. PTL, p. 67, n. 1. Pero el propio Hjelmslev señala que un argumento
"diacrónico" no podría servir, en ningún sentido, en el plano "sincrónico". En realidad,
se trataría aquí de un argumento genético empleado en el plano de la esencia y en la
descripción objetiva.
(331)Au su jet, p. 40.
(332)No nos referimos aquí a sincretismos fónicos que se reflejan en la grafía, sino
a sincretismos de letras: puramente gráficos. El hecho de escribir n como u no constituye
sincretismo, porque no está determinado por el "entorno gráfico". Del mismo modo, las
letras árabes que se "ligan" pueden considerarse como variantes combinatorias, pero no
dan lugar a neutralizaciones.
(333)PTL, p. 67.&gt;•
(334)PTL, pp. 56-58.
(335)Cf. H. J. Uldall, Speech and Writing, p. 16.
(336)Cf. A. Marttnet, La double articulation linguistique, TCLC, V, pp. 30-37:
"On comprendra toutefois que la plupart des linguistes hésitent á modifier de fond en
comble l'édifice terminologique traditionnel pour le seul avantage théorique de pouvoir
indure dans le domaine de leur science des systémes purement hypothétiques" (p. 37), .
Pero no se trata sólo de terminología.
— 196 —

�— ¿61 —
•691 #d 'atuauo^j uap aiSojoyaAsj uaiH.ag ^JD(ó)
"9^-IZ -dd 't6l 8IJBd \UVD1 "P vuijvjauouoj^ v^ 'nvazaoavj^^ -fj;)(8)
•(691) 6S d 'HSISÍD(¿)
•44pepi[iqisod,, ouiog jgpod 9jsg uggs
-od ^ojxgjuog un U9 ejggjip uoiDBzifoquiis 9p jgpod axjinbpBd
SBjqB^d SBq^nUI 'S91U9piA9 SOSB9 SOJS9 9p SBUI9pB 'OJ9
ns jod ugtqiuej ouis '44sejrjo 9p ugn^uijsip gs,, gnbjod ops uegijtUois
ou xoxÁXixp o uvid ouiog sejqepd gnb gp epnp Xeq o^¿ *(6) BPBDTJ
-ra^is bso9 B[ 9)uguiB)99Jip uezqoquiís 'js aod gp sogqoquns opnugui
b uos 'souáis so[ gp sogijjjgeip jgs gp SBuigpB 'sBuiguoj so^ 'o^jequig
uig */^ojs/ o /sil/ ViqBj/ '/b[Oabi/ ouiog sgjuBgi^iuáis aod ugiquiBj
ggJBsgjdxg gpgnd g^sg gnb oisgnd '^Bsgra^^ gp ojdgguog p uog J9A gnb
9U31J BpBU /BS9UI/ OUIO9 9JUB9IJIu^lS HIl 9p BOTJBU19UOJ
B^ gnb gp 9^ugpiA9 oqggq p jeágu gjgrnb gs ou oisg uo¡3
-iu^is,, 89 ugiquiBj gnb 'uoigB9OA9 ^\ bjouSi gs X pniggpjux Bigugjgpj
B.ind ouiog ou^is p gpugpug gs gnb^od gjsisui gs X ísou^is so^ gp oijbjj
-iqjB jgjgBJBg p ug zgpi^ia BpBissuigp uog gjsisui 98 'pjgug^ u^
'(8) opBigunug un gp OAijg^j^ jo^ba p aggg^qBjsg BJBd
gjUBjaodiui Xnuí jBjpsg^ gpgnd '44BiguB^sns^ B^ ug uoigszipgj b^ gp
uppBigunuojd B[ gp ojugiuipouog p 'opoui ouisiui [9q -Buiguo^
ggsod gnb Bnáugj Bun jod SBpuugsuoo sguoiosgoAg sbuistui sb^
Bjjpod ou /i/ BjgXgsod ou gnb Bnug[ Bun X íggsod oj ou
gnb 'oubi[B}i pp sb^ gp SB^upsip uos /x/ buiouoj jg ggsod gnb jouBd
-so pp SBATJB9OA9 sgpBpijiqísod sB^ • (¿g) sapvptjiqisod ap viuajsis
g]uguiBSiggjd sg gnb '44Bn!ougj bj gp Buigjsis^^ jb pBpqiqísod ouiog
gggugjjgd gnbjod '44BgpsinSuij-ou^ ouiog gsjsuiuiijg gpgnd ou 'o^ggjg
ug 'uoigBgoAg b^j '44BpuBisns,, ns b sbi9bj^ opoj gjqos ggsod ogxupj
gfBnugj p gnb uopunj 'aijooaa upiaunf 'BpBaou^í opnugui b gnbunB
'gjuBjJoduii Xnuí bj 44BnSugj9^ bj gp ouBjd jgp sXnpxg gs gnb Bgxjduii
Bjp gnb gp oqggq p gjuguiBjsnf gggj^d sou 449fBiiSugj un^, b gfBn^
-U9[ [gp uojggnpgj bj gp s9abjS sbui sojggdsB soj gp ouq 'f *g 'g
•SBUiap soj b so^opniB ajuaulBp^^j^d '(^/) soiu9iu8^s sajdiuis
OOIO3 BIJBJ8 I U3 3SJBJU9S9Jd U9[911S O9IUOJ O[ 9p (4S9^BlU9Ul89SBjdn8,, SOJU9UI9[9
SO| 9p BIJO^BUI BJ '9JU9UIJBUI^ '44S9JUBUO8UOD,, Á. ^S^jBDOA,, 9p BJ OUIO9 UOI9UIlSip
Bun O9ijbj8 oj U9 B9qi]sn( Bpsu : (¡uwjjj^ud! 'jj^ssjxxx :ojquiosB 9p o op^im
gp cpi^njijjcui uopBuiBjgxg Bun Jijg^ns BJBd '*(9 Jod) soidojd soaiibdoa9 S9jo¡ba
Jijinbpe ugpgnd S999A sü^jgp gnb 'sgjqq gjuauqinoj A scquijuí uopBuiquiog
gp sgpcpqiqísod ugggjjo sbui9jbj8 soj 'ouisiuiisy -(uopgBJisqB oiuoo uo8;ppg,, jg
jgggjqBjsg BJBd 'sopiuos soj Jüputjsap gnb ÁBq gnb jg ug '4t9fBsugui,, jg) oaiuoj
onuijuog jg sg opcmud oj jsjqBq jg ug gnb scjjuaiui '(onupuoo un ug vSij gs gnb
Mo8;pog,, jgp oiuguigjg) BjiJijdxg uopuaAiioo bj 'bui9jbj3 jg sg opnuipd oj bijbj^
bj ua 'pspijBgj ua :44odijbj8 onuiiuog,, un ua^njusuoa ojund o^ap Bissq ojos
A (jbjoj 'sosbo soqanuí ua) sopiuos soj ap bj anb jo^bui oqanuí pBpijiqBnpiAipui Bun
UBiuasgjd sbjpj sbj 'aiJBd bjjo jo^ "opnjqBq afBnSuaj jap Bidojd BpuBjsns bj. ap
uapuadap SBAiisgoAa sapBpijiqísod SBjaap :ouisiui ja Búas 44opiua)uog,, ja o^oduiej
anbjod 'ojuijsip 44uoisajdxa^ ap Biuaisis un ap ojos 'sand 'bubjbjj as ou íbjjo sa
uBpuBisns,, bj anbjod aiuauíBsiagjd ^Bjnjposa bj ua ou oaad JBjqeq ja ua o3jb
JB3OA9 apand '8-p-q gp o 'u-^ ap BaiiujiJ uoisaans bu^ *(•"• *p) upiovooci^
bj BpBuiuiija opu^panb '(uoisgjdxa bj ap ousjd jb 9ubib anb oj ua sauoiaap^aj
uoa) rrtou^raf^d bj b Bjja ap ojjuap A 'vatjotu^saudaj tioiounf bj b opBjiuiij ^panb
Bjniuosa bj A JBjqcq ja aajua ouisijajBJBd ja (m^uaiuadxa oj ap mioa% anb sbui
jas aapuaiaad apand ou 'Baijoai bj uns 'BJijsinSuij bj A) Biauauadxa bj u^

�La "evocación por la sustancia" se presenta en lo que se llama
"musicalidad del verso", en la armonía imitativa, en la rima, en la
asonancia, en los juegos de palabras. Un verso como éste, del poeta
croata Nazor:
i cvrci, cvrci cvrcak, na cvoru eme smrce (340)
evoca y sugiere mucho más de lo que comunica "intelectualmente".
Y en persa la coincidencia sustancial de la palabra kü, "donde", con
la onomatopeya que imita la voz del cuclillo permite a 'Ornar Khayyám una asociación poética altamente sugestiva (341).
¿Son estos fenómenos puramente "parasitarios" en el lenguaje?
Observaciones como las de M. Grammont (342) y W. Porzig (343)
y, sobre todo, estudios como los de V. Bertoldi (344), hacen pensar
que, desde este punto de vista, el problema de physei o thesei no
puede considerarse como definitivamente resuelto. No nos referimos,
claro está, al plano genético, al plano platónico de la causalidad,
donde el problema no podría siquiera plantearse (345), y tampoco
al plano de la justificación y explicación histórica, sino, justamente,
al plano de la finalidad significativa, del valor que los hablantes
quieren atribuir a los signos. El significado es algo mucho más com
plejo que lo que se llama "significación intelectual" y aquí hemos
llamado "referencia". "Significado" es todo lo que efectivamente se
comunica, se sugiere o se evoca; lo que el hablante quiere comunicar
y lo que el oyente comprende como comunicado. Lo que no se puede
olvidar ni desconocer es que las palabras no significan para el lin
güista o para el lexicógrafo, sino para los hablantes. El significado
lingüístico no se establece mediante convenciones explícitas: lo atri
buyen a las palabras los hablantes y los oyentes; y a menudo lo hacen
de una manera que desde el punto de vista "científico" (histórico)
sería arbitraria. En realidad, se da aquí el conflicto entre el "cono
cimiento científico" y el "conocimiento originario": entre lo que sobe
el lingüista acerca de la lengua como sistema y tradición y lo que
sabe el hablante acerca de su lengua como medio de expresión.
Para el lingüista, naitre no se relaciona con connaitre, pero para el
hablante Paul Claudel sí (346). Y sería absurdo decir que se trata de
una "asociación arbitraria": en el lenguaje —fuera del campo de la
"corrección idiomática", que no es un campo propiamente glotológico— es arbitrario sólo lo que aún no se ha comprobado. Pero la
asociación entre naitre y connaitre ya existe históricamente: su his
toria empieza con Claudel. La llamada "etimología popular", que en
la historia de las palabras tiene una importancia mucho mayor de
lo que se deduciría de los viejos manuales, se basa, justamente, en

(340)"Y canta, canta la cigarra en el nudo del negro pino"."^
(341)Un cuclillo, en el techo de un antiguo palacio, grita: kü, kü, kü —"¿dónde?
¿dónde? ¿dónde [están los reyes que aquí vivían]?"
(342)Cf. Traite de phonétique'', París, 1950, p. 396 y sigs.
(343)Cf. Das Wunder der Sprache, Berna, 1950, p. 20 y sigs.
(344)Cf., por ej., La parola quale mezzo d'espressione, Ñapóles, 1946.
(345)Cf. A. Pacliaro, Corso di glottologia, I, p. 113.
(346)Cf. Art poétique, París, ed. 1951, p. 48 y sigs.
— 198 —

�— 661 —
"It'O^ 'dd 'sjuaiuapuo^ sap %atm ny 'xamxHvj^ "y *j3 (OSE)
•9X "d 's
pumonuig jnoqy 'xavixHvj\[ -y í6"8 *dd 'iqoiJ9qs8unt{osuoj 'invsij "A
•(•u '"piqi '"PI) ltpoojsjapun X^uorauioa si raxaj aqi sb &lt;o3en3uBp&gt; ames aqi ^Bads Xaqi ing
•ano X[uo sjaqio puB sauíauoqd - o omj aAEq uaiuqauai^ amos 'aoueisui jo ^,5 (6t)
•6 d 'BW9uoqj ^qx 'sauof "a (8^^)
t&gt;6l 'n?I!W 'r&gt;}^o\ow\%atq 'iwvsi^ A JD (¿t)
BOIUOIOBip U^iOBi^piSUOO BUn, 8^ OU BJS9 J^ '44BZip9a,, OJ9B OUISIUI
anb t4Bn^ua^,, u\ b Bonuapi 9iu9u^bioj ounu 89 ou oDi^sjnioUi^ o^ob
joii9)[n t4Btií^u9|?^ B^ :BiJOiBaiquio9 9^ubijba Bun 9p o 'pnpiAi
-I^B9J 9p 9JUBIJBA BUtl 9p SISI[BUB OtUi^n U9 9^JnS BDI^BIU9^SIS UCU9BA
-ouui Bpoj Á 'Bca9^sis pp oijqi[inb9 p opoin un^p 9p Boijipoia uopBz
-IJB9J BpOJ B9IUOJ 4tBnáU9[^^ B[ U9 4OiqtUB9 Ti^ *9SJOp^[ OJ9qB^[B p UB9IJ
-ipota ou 09ijBJt^9pj 9Í"bsu9UI un 9p sgpnpiAipui S9jubijba sb[ ouioa
JSB i (0S8) O3íj?a^ ^UI9JSIS p UBOlJipoUI OU SBUIOJBjS 8O^ 9p 89JUBIJBA
SBq; #9^qBinuiui 44oSipo9^ un 'gjuguBuu^d uopu9AUO9 Bun S9 ou boiuoj
44Bn^u9[,, B[ '('g"8'S) OpBpU98 Bq 9S B^ OUIO9 '91^^(1 BJtJO JO^
•44Ba9fuBajx9 BnSu9[,^ Bun 9jdra9is B^q^q oujo p
9nb ap^p souiBiagq^p 'ojoiJjsg opiju^s U9 Buig^sis p uoo 44Bnáu9^, tb\
souiBaBOTjiju^pi is : (6^^) sonpiAiput soa^o uBzxp^j 9nb sbui9jsis so^jo
X 8O^S9 9JJU9 BZUBf9UI9S BAIJBpa B^ U9 BSBq 98 UOISU9jdlUO0a9JUl B^
X 'SBUI9}SIS Sns 9p OUn O 4BUI9lSt8 T1S BZip9I OnptAipUl OpOl 'pBpi[B9J
U3 '("^''6 *P) onpiAiput ouisiui p ug Bjs^q X pBpiunuioo buisiui b^
U9 8BU19JSIS 9p BpU9JSlX9O9 XBq JB^Bq p Ug[ 'SBDUBXUgjSlS OpUU9UI
B UO8 UBJOU 98 mfaB 9nb SBpU9^9Jip SB[ X ' (g^g) tp^ilB XpOBX9 3[B9ds
9^do9d oavi ou,, onb SBaiu^iui ' (uopBzipgj op 44s9pnpiAipui s^jububa,,
98aBAJ9SqO UB^pod OUins O( B) 44SBUl91SIS,, SOlUSItU SO[ UBOl[dB 98 TS O[OS
uoisu^aduiooagjut X^q 'sB^ugpuBq uoo uopBpuos b^ U9 'sooipaá^pi
89ÍBSU9UI 9p UOISTUtSUBJl V^ U9 4BJn^IJ9S9 B[ U^ '44SOpBJU9AUI,, 4S9^BU
-OpU9AUO9 SBUI9JSIS 8O^ U9U9TJ 9nb pBpipj;9U9á X pBppU98oUIOq 9p
J9^9BJB9 p 9U911 OU 44BnSu9^,, B^S^ *448Bn^U9[,, 8BUI9p 8B^ 9p B^u^Sip
9JU9UI[BpU9S9 S9 B9IUOJ 44Bníáu9^,, Bj^ 4O1S9 9p SBUIOpB 4O^9,J •SO^qiSod O
sbjjo uoo jB^qBq pp ossq b^ 9jqos
89iU9jsix9 (4489fBnSu9^,,) 44
Bjnionajs^ os onb 44Bnáu9|,, b^ 9p puuoj uopBotjtju^pi é[ uo^iuuod
ou 44BpuBisns,, v[ b

sBpu9J9jxp sb^ bX 4s9nd 4tsy *c¡ 'g 'g
•BoijsxnSuq 44Buiaoj,, bj

uopBjiuiq Bun Boqdtui 9
89 ^nb o\ 9p
-9J b opBoijtuSis pp uoponp^^ ^\ uoo ^ppuioo 44BpuBjsns,, b^
p 'BATJBpdB X BATS9jdx9 S9UOpUnj SB^ JBpinOSOp Jod OUIO9 4OJS9
'O9IUOJ 9fBnU9^ p U9 9SJBp UBTjpod OU 9nb 44UOpBZipnSlA,, 9p SOJBIf
-no^d sgpBpqxqxsod BJB^uosoad BjniiJ089 bj 49jjBd Bajo jlo^ 'sóoraoj
-ou 89fBnáu9^ uo Bp os ou 4ao[BA pj aiambpB ^pond o 4Bj99aip Boqoq
-mis íuopBziaouos jgs opond JB|qBq p U9 9nb o^ opoj 4Buins u^
'9punuS j¡- u&amp;fniu ouioo mioxainui o nuanb
-ad -\- latnui ouioo vnouafniu JBjoadaojuí 99Bq 9^ tu 4 (ouanbad ^niu
gnb orastm o^ 89 ou 9nb) o^i%tnbt\p ouioo BaqBpd bur op oaijbooao
aopA pp B9^99B pUBdS9 OJUBjqBq pp UppDpUOO B^ BOIJipOUI OU OJS9
oa^d 444opuBa,, X 44os9naS,, UBoijiuáis 4osna U9 íi^ipa o UBtu^p U9 ^aip
ouioo 489aota9juB s^pooA uod SBaqBpd 9nb JBpips 9p9nd BjsmSuq
p 'opOUI OUISIUI pQ • (lf) Odlj 9JS9 9p 448BiaBajiqaB,, S9UOI0Bl9OSB

t

�inadmisible en el plano sincrónico', porque el variar pertenece a la
esencia misma de la "lengua" hablada y, por lo tanto, también a la
sincronía (351).
Se puede objetar que también en los otros sistemas las innova
ciones surgen por actos individuales: alguien introduce una nueva
letra (por ej., G en el alfabeto latino) o adopta como grafema una
variante gráfica (por ej., J y V, "variantes combinatorias" de I,U).
Pero aquí la convención es siempre anterior a la realización. Es decir
que, en último análisis, identificar la "lengua" fónica con las otras
"lenguas" significa confundir la lengua-enérgeia con las lenguas que
son sólo ergon (cf. 5.3.4.). Nosotros podemos, naturalmente, llamar
"lenguas" también a éstas y hasta, si se quiere, considerarlas como
lenguas "más perfectas" (más cercanas a la lengua-idea), pero de
bemos reconocer que se trata de "lenguas" de otro tipo.
5.9. Finalmente, hay que señalar que no se pueden eliminar
con igual razón de la consideración lingüística las dos "sustancias":
la "sustancia del contenido" (los conceptos puros) y la "sustancia de
la expresión", la materialización del lenguaje (cf. 5. 3. 3.). Esta última
no es una sustancia sólo organizada por el lenguaje sino que es la
sustancia misma del lenguaje como fenómeno perteneciente al mundo
objetivo, exterior al sujeto ("naturaleza"). En este sentido creemos
que estaba más acertado el primer Hjelmslev, el Hjelmslev de los
PGG (cf. 5.3.2.). En efecto, el lenguaje es "cosa" como lenguaje,
pero no es "concepto puro" como tal. En la sustancia de la expresión
se manifiesta, es inmanente, la forma lingüística; la "expresión" es
la objetivización misma de la forma, su materialización en una sus
tancia, mientras que la "sustancia del contenido" no manifiesta ni
materializa ninguna forma lingüística: sólo se vuelve aprehensible
gracias a esta forma. Esta sustancia no pertenece al lenguaje ni tiene
carácter lingüístico.
Por esto las objeciones de I. Dal (cf. 1.5.4.) deben entenderse
más bien en el sentido de que las ciencias del "pensamiento" —en la
acepción amplia del término— deben necesariamente partir de una
base lingüística (cf. 5.2.), y no en el sentido de que la lingüística,
como ciencia del lenguaje (es decir, de un modo de objetivación de
la interioridad de la conciencia), debería ocuparse también de los
"conceptos puros". La lingüística puede, naturalmente, subrayar el
valor cognoscitivo del lenguaje, pero sólo desde el punto de vista del
lenguaje mismo: al analizar, describir e interpretar el lenguaje en
su existencia material y mental.
6.1. De las observaciones que hasta aquí se han hecho, resulta
que efectivamente hay algo que puede llamarse, de una manera vaga,
"realidad de la lengua", y que se toma como pauta en los análisis fonemáticos (cf. 5.7.3.). La existencia implícita de esta pauta se revela
todas las veces que no nos conformamos con un análisis o con una
definición (cf. 5.4.2.), todas las veces que un criterio se considera

(351) Acerca del peligro de confundir lo "sincrónico" con lo "estático", cf. las ob
servaciones de R. Jakobson, Results of the Conference, pp. 17-18.
— 200 —

�— 102 —
•8S •&lt;* '973 73(S)
•()f 'd 's^jdj^uud at/j uq(^^)
"XI *d ' 'AI 'IV '[?"?-iJ?P^](S)
-d 'uoinwjdQ -m uq 'nasNaDaajf-HaH3Si^[ -g ^^(ZS)
ap A H3H3i37H3g "y ap aiuauíajduns Baapaaoad —uojBjg ap anb uaiq
sbui— pnjijaB Bjsa 'Bai^sjn^uij B[ ap Biaojsiq bj ap bjsia ap ojund ^a
apsap 'anbunB ' ^sojafqo otuoa sojdaauoa soj jbjbj^ ua 'sojdaauoa soj
b BAijafqo Biauajsixa ainqiajB ua ajsisuoa anb) 44oaiuojBjd^? ojaadsB
OJBja un SBUBajnssnBS SBaijsjn^uij sbj ua A aanssnBg ap ua Bqanad
-uioa as anb sa pBpaaA bj oja^ "ouBaanssnBS oai^ojoiaos ouisiAijisod
ja ua 4touisiuojBjd?, ap SBjjanq uaj^uanaua as anb ouBJixa 'SBzrnb
'BaaaajBd Á '(ssg) aanssnsg ap b 'opiqss sa ouioa 'aaauaiaad uotobuijijb
Buiíqn Bisgj • (^^g) t4sonpiAipui soj ap ajuauíajuaipuadapui a Bjanj,,
'jBjqBq jap BJanj (ajuauíBApafqo) a^sixa ouioa isb '44SBn^uaj sbj^ ap
Bjanj 'sand 'a^sixa 44Bn^uaj^9 B"q "(g^g) t4sajqtsod sauoiaBjsajiuBui sbj
ap Bun ojps sa Baijsjn^uij BnSuaj bj^9 jBna jap sopia un 'ajuauíBSiaaad
'sa 44Bnuaj,, bj Aajsuijafjj b^bj '('X'8'S 'P) vapafqo moua^sixa uoo
vapt owoa vn^uaj bj ap 's^jnd sbuuoj sbj ap ouBjd ja :jag jap Mooiu
-ojBjdí? ouBjd ja ua Btijis as aÍBn^uaj jap BUBiAajsuqafq Bjjoaj bj anb
oisia sq as tbá 'oiaaja ug •44ouisiuojBjd^? ns jbuibjj Bjapod as anb oj
ap apaaojd uoiaaipBJjuoa jbi Aajsuijafjj ap Buwjaop bj ug *j -^ 'g
•asjBDijdB apuajajd anb soj b sojafqo soj b pBpij
-iqBaijdBui ns anbijdxa anb uoiaaipBajuoa Bun buisiui ButJjaop bj ap
ojund unSjB ua jaqBq aqap uaiq q '44BiauB^sns9^ bj b o^aadsaa uoa 44bui
-joj,, bj ap Biauapuadapui BjnjosqB bj ajnjsod anb Buijjaop Bun
ajqBaijdxaur Bpanb oqaaq ajsg ¿BiauBisns Á Baijapia uptamiut
opjanaB ajsa anb Jog? *44BiauBjsns9^ bj ubjou^i ou anb sbj '44SBjsiap
-auoj,^ sbj 'ajuauíjBjauaS 'aas uBijnsaj 44sajqBjdaaB^ sauoianjos sbj anb
.iod Á 44sajBuuoj,, sauoxanjos sbj uoa ojaijjuoa ua ajuauíejsnf uejuasajd
as SBiaua^ixa sbj anb aod JBaxjdxa Bjapod as ou BUBiAajsuijafq asBq
buisiui bj aaqos oaag *(#j -¿ -^ -ja) SBai^Biuauoj: sap^piun sbj ap vatiapta
upiainjui Bun i('Z'V'2 *P) t4Bn^uaI Bl aP J^uijoj ojuaiuiiaouoa-aad un
aisixa anbaod 'jBjnapaBd osbo BpBa ua 'uB^uasaad as ou o ÜB^uasaad as
sspBjBuas SBtauaSixa sbj anb 'oiaaia aod a^uauíBjsnf Anin A 'Aajsuijafjj
uoa opaanaB ap 'aBjsajuoa Bjapod as 'sBjun^aad SBjsa ap Biauasa bj
y ¿ (Z^2) B^uaj bj ap 44Bajiauoj pBpijBaaí^ bj uoa aipiauioa ap UBjBaj
soaijBiuauoj sisijbub soj ap BjaoABui bj anb aog? ¿pBpijiqBjdaaB bj
Buiuiaajap anb oíaajiaa ja sa j^ng? ¿44ajqBjdaaB^ uoianjos Bun botjju
-Sis anb? ^ ¿ ("I "9 "S *P) sajqnjdaan sauoianjos b aBÍáajj BaBd ajuoui
-BAisaans soiaa^iaa soiaBA aBaijdB anb Asq anb Jog? ¿/^/ A /d/ ap
uoiaBaijijuapi bj sbiu uis BjdaaB as ou anb aog? ¿sajiajjip uos sos^a
sojaaia anb aog? #44sajiajjip sosBai^ sopBiuBjj soj ua sajBiuaoj sauoianjos
svu^o aBasnq ap ubjb ja sa OAijBaijiuSig -sajBiuaoj soiaajiaa sojaaia ap
Bjaiajsa upioBaijdB bj uajtiujj A uajuasaad as SBiaua8ixa SBjsa anb ap
ouisiiu oqaaq ja sa OAijBaijiuáig •(•^'9'S "P) /^/ A /d/ sojuijsip sbui
-auoj ouioa uBuajuBiu as 'Baijuapi uoianqiaisrp bj ap assad b 'anb iu
*('l"9*S 'P) [^] ^ [ll] 'ojquiBa ua 'uBuijsip as A [3j-] A [-^] ubSuij
-sip as ou BAijdiaasap Baija^ad bj ua anb sa ou oaijboijiuSib oj 'ojaaja
ug 'soiaajiaa soaio b aiaanaaa ap pBpisaaau bj a^uáis ^s A ajuaiaijnsui

�su idea de la lengua como "organismo natural", independiente de
los hablantes (356). Y esto a pesar de la crítica a la que de Saussure
somete tal idea (357). En efecto, de Saussure no modifica esencial
mente el concepto schleicheriano: sustituye al "organismo natural"
un organismo social ("institución"), pero mantiene tanto la objeti
vidad de la "lengua" como su independencia con respecto a la acti
vidad lingüística concreta (358).
El "platonismo" (o "schleicherismo") de Hjelmslev es evidente
hasta en ciertos criterios prácticos que adopta, como el criterio distribucional: el establecer el lugar de un elemento en el sistema im
plica, justamente, la existencia objetiva del sistema mismo (359).
6. 2. 2. A esta actitud que hemos llamado "platónica" se deben
varios apriorismos de Hjelmslev acerca de la esencia de la "lengua",
como, por ej., "la lengua es una forma", "la lengua es una red de fun
ciones". Apriorismos que —para quien no se coloque, a este respecto,
en el plano de las esencias y considere la "lengua" como concepto y
no como objeto, es decir que no admita la posibilidad de hablar de
lo que la lengua es sino sólo de qué es lo que llamamos lengua— se
presentan inevitablemente como simples convenciones semánticas
(cf. 5. 3. 4.).
Es que Hjelmslev no duda de la existencia de la "lengua", no
trata de averiguar cómo se llega al concepto de "lengua", sino que
parte de la lengua. Y, precisamente, no de la "lengua lingüística",
como parece, sino de la "lengua" como eidos. En efecto, sólo aparen
temente empieza por aplicar un método inductivo en el plano de las
"lenguas como entes" (360), porque, después de haber comprobado
en este plano nada más que la incognoscibilidad de la "sustancia"
como tal, opera rápidamente una radical e injustificada reducción
de todas las "sustancias formadas" o "formas de sustancia", que no
son incognoscibles (cf. 5.5.1.) (361), y, sin reparar en el hecho de
que ya ha cambiado de plano, yendo más allá de lo propiamente lin
güístico (cf. 5.8.1.), identifica sin más la "lengua lingüística" con
cualquier otro sistema "formalmente análogo" (362). Más aún: se cree
"obligado" a hacerlo por la definición a la que ha llegado mediante
una formalización que no estaba prevista en las premisas declaradas.
No advierte que, si la definición corresponde también a otras clases
de objetos, que no se han tenido en cuenta, es porque ya no se define

(356)Cf. V. Pisani, Augusto Schleicher e alcuni orientamenti della moderna lin
güistica, "Paideia", IV, pp. 297-318, y Forschungsbericht cit., p. 17. Véase también el
prólogo de A. Alonso al CLG, p. 27. Sin embargo, la vinculación con Platón se halla
explícita en V. Brcendal, Sound and Phoneme, p. 45. Cf. también K. Bühler, Teoría
del lenguaje, p. 74.
(357)CLG, p. 42 y sigs.
(358)Aunque no con toda coherencia: cf. SNH, p. 31 y sigs. (141 y sigs.).
(359)A este propósito es interesante observar que las coincidencias metodológicas
con los estructuralistas norteamericanos se deben al hecho de que también éstos atribuyen
a la "lengua" una existencia objetiva, aunque no como idea, sino como objeto físico:
a pesar de las premisas teóricas totalmente distintas (cf. 1.1.3.), los estructuralismos
se encuentran en el plano de la objetividad de la "lengua".
(360)PTL, p. 31 y sigs.
(361)PTL, p. 51.
(362)PTL, p. 68.
— 202 —

�— 02 —
'8 *d 'lid(89^)
"IZ "d 'S3nbjmu3^¡ 'N3SN3t3Ha)f-HaHDsi^ '3 ^3(¿9)
'Oí -d '71&lt;/(99)
*89 d '72^(S9)
•l 'd '7^^(t9)
"(XI "d '"'P *^?P7) lt^n8uB^ 0/ isatnb sassep ap assep ajjaa,, ^3(9)
-unj ap paj sa Bn3ua[ B[^ '44biujoj sa Bn3ua[ B[?^ ouioa sauopBuurp
'ouB[d ajsa uq *4jouBdsa pM '44saauBJj p,, '44sauBp p^ otnoa ' ('^ ^ '&lt;} "p)
upiajuifap 2od uBjnjanjjsa as ou anb A. 'ouB[d ojio ua uBjjuano
-ua as anb 44soiafqo,, b asjBaqdB japod 'axaap sa '(89) 44BPBí^ojdB,,
iBjpsaj 'oSjBqiua uis 'Bjjaqap i (soiJOjaipBJiuoa JBi[nsaj UBjjpod ou Á
ampp so^ Buisiui B[p oiuoa wos sojafqo sns anb ojsand 'sapBpqiqísod
sb^ ap ouB^d p ua a^qBaiiíjaux a Buipj^oi ajuauíBjajua 'p^ ouioa iÁ)
ttBiauatJadxa spoj ap ajuaipuadapui buisixu js ua,? '4tBiJBjjiqjB,^ Biaoai
ns anb ap op^^nisod p ua Bipi^diut uoiaaipBJiuoa b^ atjjaApB ou aaaj
-Bd Aapui^afjj 'oiaaja u^ • (sBuioipi) sBaiJojsiq s^n^ua^ sb^ ap ouBjd
p uoa Bapx-Bnj&gt;ua[ b[ ap ouB[d p apunjuoa as 'oduiaij ouisiui ^y
' ('Z ''9 "P) ^puapadxa b[ ap
opunuí p ua opuapauBuuad un^ 'so[od sop so[ ap djuauwauv^jniuis
jLiiJLiad ap pBpqiqísod B[ BaAaj^ua as anb uis 64ppjBdM B[ ap ajJBd as
anb p ua ou^^d p uoa t(.BnJua[^ B^ ap ajJBd as anb p ua ouB[d {a
(Buoaj b^ ua ou 'BapaBjd b{ ua) jnbB apunjuoa ag • (¿9g) uopB^saj
-iuBUi Bun ap ops aanpap as o (99) (ajouvd) 4toixaj^ p ua aaouoa
as Bjp anb 'opB[ ojjo jod ÍÁ 'BaxjsjnSuq pBpiAijaB b^ ap aiuaipuad
-apui buijoj Bun sa 44BnSua|?? B[ anb 'opB[ un jod 'jbuijijb ua a^sisuoa
uppaipBJjuoa bj 'soaijsináuq souiuuaj u^ • (t4BijaiBiu^ ap opxiuas p ua)
44BpuBisns^, q_ 44buijoj^, ouis 44buijoj,, ops uos ou anb so;afqo so{ ap
'sBpuajsixa sb[ ap ouB[d p ua uopBaqdB JB^Bq Buaqap Á s^puasa
sb^ b ajaijaj as Buoaj B[ rsajua so[ ap opunuí p ua Bpuapadxa b^ ap
assq B[ aaqos so^daauoa ouioa UBJoqBp as anb sbuijoj sb^ ap 44oaipj
-ojsijb^, ouB^d p asjBaqd^ japod Bjaaqap ajnaipuodsaujoa opojaui [a
anb SBJjuaiui 'sBJnd sbiujoj sb[ ap 44oaiuojB^d,^ ouB[d p ua Bjnjanj^
-sa as Bjjoai B-q '(opoiaui pp o) uoxaBaqdB tb\ ap ouB^d p Á Bjjoa^
B[ ap ouBjd [a ajjua Bpuapiauioa - ou bj jod Bjuasajd as uoiaaipBj}
-uoa Bq 'BUBiAa^suipfq BuiJioop b| ap uoiaaipBjjuoa buiijut b[ apisaj
anb —(*^'^'9 "p) pl oiuoa 44oxusiuojB^d^ ns ua ou Á— xnbB sa j^
•44oansjnSui^ aiuauíBidojd oj?i Bjadns uoxsuaixa B^na Á '(S9g) 4piuaiu
-BaiuojB^d,, BpB^njsod vapi - vnü^uaj Bjsa ajuauíBisnf Baijsjn^uq b[ b
oiafqo ouioa JinqiJjB ua b^oba ou Aapuipfjj 'oSaBquia uig *g #^ ^
•SBiauasa sbj^
ap ouB^d p ajaijaj as anb orasiJoijdB aisa ap uoiaBuuijuoa 'ajuaiaij
-nsui anbunB 'ap^sod Bun JBpuas ap jbjbjj bjb¿ O[os opiAjas Bq a¡
Bpuaiaadxa b^ ap ouB[d p ua uoisjnaui Bq *44BnSua^, b[ ap Biauasa B[
ap BaaaaB ouisijoiad^ un b 'jpap sa '(^9g) 4BiauBjsns ou i buijoJ sa
BnSua^ b^^ anb ap ajnssnBg ap ap uoiaBuurp b^ b :Bpij-iBd ap ojund
p aiuauíBiaBxa jBa^[ uaquijad a^ (oAiianpui b^sia ap o^und p apsap
44BpBuuoj BpuB^sns9^ B^ ap sauoxaanpaj SBq 'upxanps B|
Biua^ bí Buiappjd pp ouisiui ojuaiuiBaiuBjd p ua anbaod
o[ ou ^ *(*2'9' "P) ouqiua-iiu ouioa B^anbs b apuajduioa
anb (g9g) sasüja ap asvja vun ouis ajuauípiaiui BpBjapxsuoa asBp B[

�ciones", "la forma se conoce independientemente de la sustancia"
resultan inaplicables (no "falsas", pues se refieren a otro plano), por
que en estos "objetos" se comprueba lo contrario: ellos son "formalización de sustancia", comprenden elementos afuncionales, sus uni
dades no pueden definirse sin referencia a la "sustancia". Evidente
mente, Hjelmslev tiene perfecta razón al señalar que la experiencia
no puede invalidar su teoría —así como el hecho de que en la
naturaleza no existen cuadrados o círculos perfectos no invalida la
geometría, que postula sus objetos—, pero él mismo reconoce que
puede afectar su aplicabilidad (369). Por otra parte, Hjelmslev ob
serva explícitamente —y con toda coherencia— que la glosemática
debería ser una especie de álgebra (370). Pero ya al dar ejemplos
abandona este plano y no puede eludir las dificultades que se pre
sentan al pretender aplicar el álgebra de las formas puras a las "for
mas de sustancia".
6.2.4. Así, pues, no hay en realidad contradicción entre una teoría de
las esencias, que considera las cosas desde el plano del Ser, y una teoría de la
experiencia, que considera el Ser desde el plano de las cosas, así como no hay
contradicción posible entre "platonismo" y "aristotelismo". Se trata simplemente
de teorías que se sitúan en planos distintos, así como "platonismo" y "aristotelis
mo" son sólo filosofías distintas y no filosofías que se excluyen. La contradicción,
aquí, sólo puede estar en la confusión de los dos planos: en pretender aplicar
al "mundo" algo deducido a priori partiendo del "Ser", o viceversa.
Por lo tanto, la teoría de Hjelmslev resultaría inatacable, desde el punto
de vista de la experiencia, si se mantuviera en su apriorismo declarado (lo que
Hjelmslev llama su "arbitrariedad") y no se le añadiera la "aplicabilidad": si
los glosematistas no pretendieran identificar la glosemática (teoría a priori de
la esencia) con la lingüística (teoría de la experiencia), mejor dicho, reducir
ésta a aquélla. En realidad, no se trata de dos ciencias que se excluyen mutua
mente, sino simplemente de dos ciencias distintas, que se encuentran en planos
distintos. Por esto es lógicamente imposible criticar la lingüística desde el punto
de vista de la glosemática, o porque no es glosemática; es imposible criticar la
fonología desde el punto de vista de la cenemática, o porque no es cenemática.
Y es muy extraño que Hjelmslev llegue, sin embargo, a hacerlo. Del mismo
modo, tampoco sería posible criticar la glosemática desde el punto de vista de
la lingüística, si ella no se presentara justamente como lingüistica (como la
lingüística) y no pretendiera estudiar, no ya formas de orden superior en las
formas lingüísticas, sino estas últimas formas, pero como si pertenecieran a otro
plano; si no quisiera estudiar ciertas "posibilidades" en el plano de las realidades
históricas e identificando éstas con aquéllas.
Todo esto, sólo por una distinción de planos, y sin prejuzgar acerca del
valor científico propio de los enunciados de la lingüística o de la glosemática.
6. 3. 1. Los términos "platónico" y "platonismo" nos han servido
en lo que precede para establecer esa distinción de planos y para
definir, de una manera sólo genérica y aproximada, una actitud frente
a la "lengua". Pero no deben entenderse en el sentido propio. En
efecto, es evidente que, sobre una base propiamente platónica, es
decir, partiendo de lo que la "lengua" es como manifestación del Ser,
sólo podría constituirse un "saber" inverificable, mas no una "cien
cia" del lenguaje. Y no es ésta la posición de Hjelmslev. Hay que
advertir que, a pesar de la existencia objetiva que atribuye al con(369)PTL, 1. cit.
(370)PTL, pp. 62, 67.
— 204 —

�— sos —
•opjan.it; ap ajuauíBjaiua jBjsa apand as ou 'ogjsquia uis 'sa^ena
sbj uoa '^jto -juy '1VQ q ^p sauoiaBAJasqo sbj ap SBunSjB ojisodojd ajsa b -j[) (S¿)
•BJtjcmBjá B[ ap BMoaj o opopm oiuoa ou A.
tt^BSjaAiun B3ijbuibj2,, ouioj ttjBjaua8 BaiiBiuBJg,, b[ b •Bisa oieja 'sounjapi soj^j (J&gt;¿)
• (viHojojuiBs BqBtuBji aanssnvs aa anb o[ -auiauíepRUiixoidB) 4tBa¡ioiuiasBjaui,, X t4Eaijsjn8
•uij,, aajua uoijBJijiiuapi bj Baijduii uoiouaAuoa buisiui B-q -^I 'd '-jia "Jip^ (¿)
•H d 'JtpiJaqs^uni/asjo^ 'ivvsi^ "A ¡3 (ZL)
•(uoiaamisuoa bj Bpoj ap zapijBA bj jBjaaje apand 'o^iBquia uis
•anb) {r.t.mit ouisijBiudop un (ouisiAiiafqns) ajuauBiujad ouisijBiudop un e jmjijsns ap
bj sa —BJBjuaA Eun sa is— ouisiAijaiqo pp BÍB^uaA Baiun B^q •(•" "^ "p) oaiisuigop
ojjb un 'jiaap sa 't^uoiado,, ap ¡Biaiui oijb un B.upiuii Bisi,\nafqo pmij.iB buisiui bj
anb ajjaiAjiB as ou ojoj •^^ouisiAi)aiqo^ aiuauíajdiuis Baijiuáis t(ouisijBiugopi]uB,, Aajsuijaffj
BJBd 'ajuapi.va sa 0U103 "(IA "^ '"'!&lt;) *J?P3) ^H3^ uo ^U!G nP aiqdosojiqd aun su^p no
anbjsXqdB] ui aun subjj ajpjad as ap uaiq apjBg as ajj^ *aipn)a ^iaj'qo,j ap ^jnjBU, bj Jns
•••SBd aauouojd as au ajBijuii asaqjodXqt^ • •-anbijijuaias ia aAijisod aqaaaqaaj aun sip^f
ap a^B^uEj np aiqdosojiqd bj b BJanjijsqns ajBjnianJts anbiisin^uij Bq -ajijajs ja an¿B\
anbijaqisa aun p saAijaal'qns suoijBiaaaddB sap la anbisÁqdBjaui uoijBjnaads ajnoj ap íuauíaj
-Bda auop iuaijsqBts ajBJtijanJis anbijsinguij bj 'auisijBiudop jnoj ap ajduiax^,, (J¿)
OUIO9 B^U989jd 9S ' (opiU9JUO9
]^ OJ99tIS9J[ UO9 UOI9I8od BjqO 9nbt[dlUI OIS9 9nb UIS X) UOlS9adx9 B^
b 9J9IJ9^ 98 9nb o[ U9 sou9ui o^ aod '9ju9irúhsuo9 jo^ "^ "g "9
•SOOliSinStllJ-OU SOpiltOS OUIS 'ttS9UOJO^B^ BJ9inbl8 UBJJ9S OU 'B1SIA 9p
ojund ns 9ps9p :tt8Bui9uoj sojjo o|'BqM 90iubj^jo sb|^ 9nb S9 ou íaxi9/ii
SVJ OU 9JU9UI9[duiI8 (ü 'l 'Uinj) SBpBZl[BiqB[S9p S9JOIJ9JSod 89[B9OA
O (íl 'O) 8BpBZI|BiqB^ 89JOTJ9^UB S9^B9OA B^UOJ OU 9nb Btl^u9| BU|] 'p
ou aiuauiajdwis vpanb vjja ap a^xvd vuanq X vuoiaaajas as vo^
moUVJSUS VJ UOIS9jdx9 B^ U9 9nb 8BJJU9TUI '(S9JBJ9U9^ SBUI 44SBUI
-JOJ^, 9p OJJU9p UBJqBO U9iq O 'OpOUI un^^ 9p B^|9 U9 UBJB89adx9 98
ttpBpi[Bjn[d,, B[ X ^pBpiAiSBd^ B[ '4jBarqd^, o ttBAiSBd buijoj,, B^u^j ou
Bn^u9j Bun ^nbunB) a^uaipuodsauuoa viouvisns vj vpoj uvuuof 'bjou
-BUI BUnS[B 9p 'ttOpiU91UO9 |9p SBUIJOJí5 SB'^ 'SBlUllSip OUIO9 UBJU9S9jd
9S t(.SBUUOJ?^ SOp SB^ U9tqUIB} ' ( '6 *S JD) 9fBn^u9[ \TB O^99dS9J UO9 BJUI^
-Stp UOI9B^9J U9 UB[[Bq 9S ^SBpUBJSnS^, SOp 8B^ OUIO9 JSy #(¿,)A9[S
-uq^fjj B^msod ouioo 'oxusi^^BaBd oi99jJ9d un aoqBq 999JBd ou souEfd
SOp SO[ 9JJU9 'OJ99J9 U^ '^UOISgjdx^ B^ 9p OUB[d^, |9 U9 UOiqUIBJ J99Bq
Bp^nd 9S 9nb JB9I[duii: 999JBd OU ( (^¿g) 4JBJ9U9 BOIJBUIBdá^ BpBUIB^ B|
aod 'so^qijnosip 9}JBd ubj^ U9 sopBi^ns9j uoo 'X 44boi^9[ 9ju9uiBand,,
o t4Bjnd BoiqBuiBJiá^ ^\ aod) 44opiu9iuoo pp ouBjd,, ye 9ubjb 9nb o\
U9 J99Bq opipod BX^q os o^s9 ^nb 9p oqo^q j^ 'voysinSuij umoootu
-nuioo vj ap souvjd sop soj v otoadsai uoo sbousijoij^Ib 9)U9Uibj9)U9
S9SBC[ 9jqO8 98Jin)I)8UO9 9p9nd '44SBJnd 8BUIJOJ 9p BI9U9I9,, OUIO9
'afvnSuaj jap vjouaio eun is 9p Bui9^[ojd p 's^nd 'B9iuBjd 9
#(g¿g) (44Boiopiui98
— 44BnU9[^^ B91JUBUI9S UOI9U9AUO0 B[ B 'SlSI^BUB OUIIj^ U9
-9J X) sis9jodiq ouioo ijoijd b BpBpisod 449i99ds9?^ Bun i(ZL) ttu9í3
-9TJ,, BUn 89 :44898Bp 9p 9SBp^9 O [BJU9UI BUIJOJ OUIO9 OJOS 98J9pU9)U9
'oiub^ oj jod '^q^p vapj-vnSuaj ng *(I¿g) ooisjjbjoiu o;s9ndns9.id ópoj
9p OJqiJ X BDIJBUl^oppUB '44B9IJIJUí9I9 9^U9UIB19IJJS99^ 9SBq BOTl 9jqO8
BOT^SjnáuiJ BJ dBpunj 9pU9I)U9 'oiJBJJUOO jy *449fBnU9J J9p B9TSIJBJ
-^ra,, Bun 9p 4B0ipui9jqojd ojJBq 'pBpijtqisod bj U9 opoui unuiu 9p
B8U9ld OU A9JSUIJ9Í"jJ '('^ 'Z'^ 'JD) t4oíl^uiB 8BI OptJU9S J9 U9 BnSu9J
BJ 9p S9jqisod 89UOI0B^89JIUBUI SBJ 9p BUn OJOS ^XnjIJSUOD BOiqSinS
-uij Bnu9j bj^ onb 9p bj ouioo S9UOI9BUIJTJB 9p X 44Bnu9j^ 9p oqd^o

�en el plano "aristotélico" de formalización de la experiencia lin
güística concreta, tomando en cuenta las porciones particulares de
"sustancia" que cada lengua "organiza". Hay que tener presente que
en este plano el lenguaje es "cosa de la naturaleza", fenómeno que
se da en el mundo (cf. 2.3.4., 4.1.1-2., 5.9.). Objeto de la ciencia
siguen siendo las "esencias", pero son "esencias" que hay que com
probar ahí donde se dan, es decir, en la realidad fenoménica del len
guaje, en aquella misma parole a la que Hjelmslev excluye de la
lingüística (estructural) 'por no corresponder a la definición' que
ésta da de su objeto (376). En otras palabras, no hay que eludir las
"cosas", sino, al contrario, hay que "ir hacia las cosas", porque las
esencias no se hallan "más allá" o "detrás" de los fenómenos (377),
sino en los fenómenos mismos: los fenómenos las manifiestan (378).
En este plano, justamente, lo mórfico se comprueba en lo hilético, la
"forma" es manifestada por y en una "sustancia", así como, por otra
parte, lo hilético alcanza la cognoscibilidad sólo gracias a lo mórfico.
Pero comprobar la esencia en una cosa no significa quedarse en la
cosa individual, porque, para decirlo con Husserl, una cosa no es
sólo ^una cosa": "lo singular eidético implica la totalidad de las
universalidades que están sobre él y que, a su vez, están encajadas
unas en otras..., lo superior siempre en lo inferior" (379).
Asimismo, "partir de lo fenoménico" no significa partir de lo
totalmente heterogéneo y amorfo, porque se parte necesariamente
con un "conocimiento previo" del sistema (cf. 2. 3. 5., 3. 4. 2., 4. 2. 1-2.,
5. 7. 1.) ; ni significa excluir los conceptos de "estructura" y "funcio
nalidad", porque el funcionar en una estructura pertenece a la esencia
de las "cosas" observadas y estas mismas "cosas" se deslindan sólo
porque se les reconoce tal esencia (cf. 2.3.5., 4.2.1-2). En otras pa
labras, se parte al mismo tiempo del "hablar" y de la "lengua", por
que ya el reconocer el hablar como hablar implica el reconocerlo como
"hablar una lengua", implica intuir en cada porción de sustancia
observada la "forma lingüística".
6. 3. 3. La "formalización del hablar" consiste, precisamente, en
la "explicitación" (y corrección, aclaración y superación^ en el plano
científico) de una "experiencia antepredicativa" implícita en el reco
nocimiento del hablar como tal. Pero en esta formalización la "sus
tancia" no se pierde, porque, al ser conocida, se "formaliza" también
ella, se vuelve sustancialidad, como atributo de la "forma" (esencia).
Una forma lingüística es una abstracción, pero no es "forma vacía",
privada de atributos, sino que conserva justamente los atributos con
los que se presenta concretamente en la sustancia. Una cosa es ignorar
la sustancia incognoscible (lo puramente material) y otra cosa es
sostener que el fonema, por ejemplo, es "pura forma" y no sustancia,
porque en la forma la sustancia se mantiene como sustancialidad.
Desde este punto de vista, la afirmación de que "la lengua es forma
(376)Edit. cit., p. IX.
(377)PTL, p. 61.
(378)E. Husserl, Ideas, p. 18 y sigs. Cf. también ^^l análisis de "fenómeno" que
da M. Heideccer, Sein und Zeit, trad. esp. El ser y el Tiempo, México, 1951, p. 33 y sigs.
(379)Ideas, pp. 19, 38.
— 206 —

�— ¿os — •(O •&lt;^) OE-^S 'dd
'i 'III 'IV &lt;au^?s nP w^ "7 (7 'NNVKHoq -f 'aaMDoag "^ 'anvaDaog -^ (Z8)
"891 '991 'dd '^tuauoqj uap aiáoioyoXsj 'aaiH^g -^ (I8)
*99'I9 "dd '2 'AI 'TV 's?D^^DJ/ np anbijuvuosuoa auiajsXs a\ suvp
anbiqojjXs adnoa vj '3HaHiMivj\¡; -g u^iquiBj ^3 -/sBqjafsl \k\¡ - /SBqjf| ¡sb[/ '/soqaMs||oi/
-^soq8M| ¡soj/ 'dsa ua '•( jod íaiuauíjjad a^uaiuBJi^iqouo^ opnuaui b sa 41ODiqBjis ajjoj,,
\a 'o3JB((iua nig 'oduiaii \a ua egojJBSap as antuod &lt;• (ff -d k"p;qi) Bq,B[is B[ Bi^o^ouoj E[
ap aXn[axa osoipnjsa ouisiui ^g 'fmZ^ "dd 'awauo^j puv punog *avafía)ag '^ (08)
ap ojuatraioouoaao: p (&lt;? • (BPBUI-IOJ ^iouBjsns^ B[ b
t4BiauBjsns^ b^ ap aÍBSBd) oS^v ouioa oápj ap ojuairaiaouoaajc p ( :ojj
-Biia uos sa[Biauasa sojuauíoui so[ 'JB^qBq pp uoiaBzqBuuoj b[ u^
•a^qBiJBA 'ojubi O[ jod iÁ puoiauaAuoa sa 'sa[Bia
-uasa uos anb sounS[B uaiínpxa as is 'sojuauíoui sojsa ap ojauínu \^
•soauBjpiuiis A soiuijsipui ouioa uejuasaad as sojuauíom sojsa sopoj.
'Bjxaj[duit uoiaBzipuuoj B^ b 'uoiam^ut b^ b anb SBJjuaiui 'soAtsaans
sojuauíoiu jod 'sop^a^ aod 4(*g *g "9 im\ #^ "^ "ja) ojsia Bq as ouioa 'apaa
-oad 4SBaijiiuaia^, o BpBaaqqap 'Bjiai[dxa uoioBziprajoj B-q '\ 'f -9
'S9)Udtpuddapuajui smiijdiosip sop otuoo
asuapuajua uaqap vtSojouof A nopauof 'SBjqBpd sbj^o u^ ^pl^n^ua^
pp sopiuos?^ so^ ua Bjajauoa BiauBjsns ouioa Bp as anb 44pBpqBiauBi
-sns^ B[ ojaBjjsqB ouBj^d ns ua aiuauíBOBsaaau uBAjasuoa sBuiauoj so^
anbaod (a A ísapj ouioa soisa ap o^uaiuitaouoaaj p ua Bjiaj^duii BiC
44afBn^ua^ pp sopiuos^ so^ ap uoiaBzxpui^oj; Bun ap 44u9pBjiai[dxa^
b^ uBiuasajdaj (sBUiauoj so^) sapBpiun sns anb^od (q íBaxjauoj B[ ap
OAijnjiisuoa ojuauíoui p uoa aiuauíBjunfuoa Bp as 'p^. ouioa afBn^ua^
ojafqo pp oiuaiuiiaouooaa p ua 'anb ojuauíoui un ap oaijjiuaia on
-B^d [a ua 44u9iaBziuiouo^nB9r b^ ops aXnj^suoa anb^od (v zva^anof v\
ap ajqvuvdasuj ü^i/diasíp nun sa viSojouof vj 'ajuainSisuoa joj • (popi^
-vuoiaunf b[ 'sauoiaB[nuuoj ssjsa ap Bun Bp^a b 'ajuaui[BjnjBU '
-aa^B) (^8) toppos pp ojjouib onuijuoa pp upiaButuiJtajap
-suoa^ anb uaiq o i (I8) ^í89^11^!5!^-10^. S9P zu^isqnsjiiBrj anz jira uaj
-oqaáM sojp anb A ^qa^sa^Suvj^j p ua ajuBjsuoa Bpanb anb O[^ uos
SBuiauoj so[ anb í (08) [ouisiui opiuos pp] ^nuijuoasip A pjodmajB^
buijoj ouioa '4opiuos p ua a^uajaqui sa Buiauoj [a^ anb aaíp as opu^na
Bsoa bjjo BuutjB as o^[ "soiaaauoa sopiuos so^ ua 44BiauBjsns,, ouioa Bp
as anb pBpipiauB^sns b[ upianqiJjB ouioa aua^uBui '44BiauB^sns^ jas
uis 'anb buijoj ouioa a^uauíBSiaajd A i (auatjuoa anb Jopadns buijoj
Bisa b SBiasjá Bpuqsap as A aaouoaaj as ops 'a^jBd bjjo jod 'pna p)
44afBnSua^ pp opiuos^ p ua Bpiua^uoa buijoj ouioa '('J'S'S 'ja ^t^^^
-joj,, Bun sa bX anb) 44opiuos,, jap upiaBzijBuuoj joijajjn ouioa asjiq
-aauoa apand o[9s vtuauof p anb oqaip oj ap aanpap ag 'f *g '9
'sbuisiiu sbuijoj sbj uBj^a^ui anb sapiauBjsns soinqiJjB soj b
Biauajajaj uis 'sapj ouioa sbuijoj ap ojunfuoa un 44Bnuaj,, atuvjj as anb
apua^ajd ops is BaijuBiuas u^iauaAuoa Bun sa j^ 'pBpipiauBjsns bj
ap upianqiJjB bj uis 'BjaBA buijoj sa 44Bnuaj^, bj anb jboijiuis apuaj
-ajd is Baupjja sg '(Bjajauoa ou X BjaBJjsqB sa) omsiui jBjq^q p ou
X JB^qBq jap upiaBzipuuoj sa 44BnSuaj,, bj anb. o 'ajqiasouSoaui oj b
aaauajjad ou 'pijajBui ajuaiujBjoi oj sa ou 44Bn8uaj,, bj anb JBaijiuSis
ajainb is BiAqo sg -BaiiuBiuas upiauaAuoa eun aXnjijsuoa o 'Baupjja
sa o 'BiAqo sa o '—opxjuas jauaj aqap anb sa is—. t4BiauBisns ou X

�algo como lenguaje; c) el pasaje de lo concreto a lo abstracto (del
"hablar" a la "lengua") ; y d) el pasaje de lo simplemente constante
a lo funcional (de la norma al sistema). Pero convencionalmente, y
según la finalidad que se persiga, se pueden distinguir varios mo
mentos más (por ej., entre "hablar" y "lengua", el momento de la
llamada "lengua individual"). Nosotros mismos ya hemos propuesto
(cf. 5.5.1.) una serie posible: a) sustancia incognoscible; b) ruido
(forma acústica) ; c) ruido vocal no articulado; d) sonido (ruido
vocal articulado) ; e) alofón (sonido concreto del lenguaje, corres
pondiente al plano del hablar) ; f) fono (sonido abstracto: lo cons
tante en varios alo iones; correspondiente a la norma) ; g) fonema
(lo funcional en un "fono": correspondiente al sistema). De los seis
momentos propiamente "formales" (excluyendo el momento de la
"sustancia no-formada"), los primeros cuatro se dan en el plano con
creto: son formas con sustancia. El fono y el fonema se dan el plano
abstracto: son formas de sustancia.
De todos estos momentos, el que nos parece fundamental, y que
es un enriquecimiento de la "forma", es el momento del alofón, por
que coincide con el plano en el que una cosa física se reconoce como
expresión y comunicación humana: es el momento en el que se cons
tituye el lenguaje como "naturaleza" y "mente" al mismo tiempo. Los
momentos sucesivos, científicamente útiles y hasta indispensables, re
presentan necesariamente un empobrecimiento, pues en cada formalización se mantienen sólo ciertos elementos constantes y, por consi
guiente, mientras, por un lado, se gana en sistematicidad, claridad y
sencillez (y se vuelve posible una más rigurosa descripción científica),
por otro lado, se pierde buena parte de la riqueza infinita del hablar,
como actividad cognoscitiva y creadora.
El fonema es el último momento de la formalización de la "len
gua lingüística" y el último al que llega (desde el comienzo) la for
malización implícita: ésta no va más allá. Pero la formalización deli
berada puede continuar. Puede constituir, con los elementos funcio
nales de varios "lenguajes" (fonema, grafema, etc.), una nueva clase:
el cenema (correspondiente a un plano que, con un tértnino hjelmsleviano, puede llamarse esquema). Y aun es teóricamente lícito seguir
indefinidamente, establecer, por ej., la clase de las "marcas distin
tivas" en general, y luego la clase de todos los elementos funcionales,
etc., que pueden designarse con términos como "marquema", "funcionema", etc.: el sufijo -ema es generosamente productivo. Estos
últimos momentos (después del fonema) representan ya formas que
pueden llamarse "puras": son formas sin sustancia, en el sentido de
que no presuponen una sustancia determinada para concretarse (aun
que sí una sustancialidad genérica).
El problema práctico que se plantea a la lingüística y a las varias disciplinas
lingüísticas es dónde establecer sus límites en esta sucesión de "formas". La foné
tica de Pike ícf. 4.3.) se sitúa en el plano del sonido articulado, anterior al
lenguaje; la fonética experimental, en el plano del alojan. La fonética práctica
abarca normalmente los planos del alojan y del joño (sonido concreto y sonido
abstracto) —pero inclinándose más bien hacia éste—, y, con Jones (cf. 1.4.),.
incluye también el plano del fonema. La fonometría de Zwirner se concentra
— 208 —

�— 60^ —
"(SSI-2SI) Et-^^ dd 'HMS JD (8)
*[jj] ouioa [j] oiuei jaaaJBdB uapand 'jbuij uoiaisod ua ojduiafa jod 'sBpszij
-BJinau sauoiaisod sbjjo ua iu '\ 's ap sandsap A jBpiui uopisod ua ojos jouBdsa
ua Biao^Sijqo sa /g/ ap (jj) uopnzijcaj bj :pBpi[Biuiou ap opBjg un apuod
-sajJOD pBpijnuopunj ap opBjg jb 'a^jEd bjio joj -osjo ouioa Bpuajiua as BJqBjEd
Bisa anb jaj^q apand [ossc] jod [ossoj anb scijuaiiu 'optiaaApBui ajuauíunuí
-oa BSBd A uoisuaaduioo bj apiduii ou [ajuo^] Jod [aiuc^] JBpunuoid p '/c/ ií
/o/ ajuia BAijuijsip uopisodo bj oubije^i ua jpsixa ap assad b 'anb JBqoidiuoa
opipod soiuaq 'isy -SBjqBjBd SE^upsip ua uopisodo buisiui bj ap oaiuap uaiquiBj
ouis 'sauoiaisodo sb^ba sb^ aaiua o[ps ou t4puopunj o^uaiiuipuaj,, ap Bpua^ajip
Abjj •pupijvuorjunf ap opvuS p JBjapisuoa anb Asq ouisiui inby '(ozpzpBjjB)
•iuíou '/os^bjjb/ -jsis 'ozzdj d A '(os^sjbjb) -uijou '/osjbjb/ #isis 'ozzdjo *p
:puBdsa ua aaduiais auau anb BApBquiipp uopunj buisiui v\ uoa ppiui uopisod
ua aaaajBdB apand (jj) oucijcu ua 'aiasd bj^o jlo¿ 'ouBipii ua (j) A puodsa ua
(jj) sa puijou uopBzipaa ej 'Bzipainau as uopisodo c¡ apuop '[Bpiui uopisod
ua oaad íBaipaoAjaiui uopisod ua ojos jBuoiaunj sa uopisodo bj ssiuoipi soquiB
ua :oucijcji ua A jouBdsa ua /jj/ A /j/ ajiua uopisodo bj ap osea ja sa ojbjj
ajuauíjBn^j 'opjos ouoj ja sa soAi^adsaj (4SBiuauojiqaJB,, soj ap jbuijou uoiasz
-ijBaj bj 'o^jBquia uis 'apuop 'osnj ua o uBiuajB ua sa oj ou ojad 'Bisoja-oiAjas
ua o ouBiunj ua jBuopunj sa jbuij uopisod ua bjouos A opjos ajjua uoiaisodo bj
: (uoiaozíjBJinau ap sauoiaisod sbj ua sajBuuou aiuauíajdiuis (4sauoiaBzijB3J,, uoa^
pnp^jvumaunf oj ap untjnoad upionqijisip bj Bp as MBiuajsisM jap ouojd ja ug
*(8) sajBuop
•unj opuais ou une '(sajBuuou sauopczijcaj) souof jouBdsa ua uos (a) A (3)
'opoiu ouisiiu jap ítjBSjaAiun bjububa,, sun opuais ou unB '('I*" "p) /s/ ap
BiJOiBuiqiuoa ajucucA eun sa (q) 'asuaiBjdou ua '*fa Jod 'isy ^sajBuopunjB OJad
saiuBisuoa sauoiaisodo sbjio uaiquiB) ouioa 'sn^uaj Bun ap SBaijiaadsa uuoiaisod
ap^ A sBiJOiBuiqutoa sb^ubijba sbj uBiuasajd as mbuijoum bj ap oiiBjd ja ug
•([3] o [p] ap oiuBjap /u/ ap sauoiaBzijBaj sej '^fa jod) oaiuoj
oujoiua ja Jod SBpBuiuuajap ajuauíjBdJ 'ítsajBSjaAiun,, SEiJoiBuiquioa saiuciJBA sbj
uaaauaiJad ouBjd oiusiiu aisa y -sajE^OisEao A sajBnpiAipui aiuauíBiapisa 'MsajBtu
-joub,, sauojojB oiuoa ojos asjB^uasajd uapand [zp] 'ja] '[s] ouioa 'sojjo A ^sauoj
-ojb oiuoa Bjainbis uBtuasaad as ou [n] '[o] ouioa sopiuos 'Bjoucdsa BnSuaj bj b
aiuaipuodsajjoa JBjqsq ja ua 'isy '("X'g'9 *p) Bpuodsajjoa opBJapisuoa jBjq^q ja
anb bj b MEn3uaj,, bj un^as 'MBiauB^sns^ bj ap JBijnaad uoiaaajas bj BiuasaJd as
—soapsinSuij Msoiuaiuoui^ soj b soujbiiuiij bje¿— up^ojo jap ouEjd ja ua bj^
•'SOUBjd
soijba soj ap BauBijniuis uoisia eun uis 'a^uauíBpBjsiB asjaoeq apand ou 'a^ed
bjjo Jod 'ojad 'uc^uiisip as anb soucjd soj ap oun pea ua sojuiisip so^aads^
ajainbps —^spuB^sns ap o uoa biujoj^ bj ap 'jiaap sa 'KBpBziuB3JO BiauBjsns,, bj ap
jas apand ojos pupijEaj ua anb— ttBpuB^snsM bj ap uopBjapisuoa Bg *2'^'9
'uoiaBzijBiujoj ap souBjd so)ui)sip b ua.iaipj as s^jja anbaod 'saiuajBdB ojos
opnuaui b uos scuijdpsip A sauop^juaiao sbijba snjsa ajjua sauoiaaipBJjuoa sbj A
BBiaua^iaAip sbj 'a^uain3isuoo joj • (upBpijBiauBjsnsw bj jinjaxa japod uis anbunB)
MBpuBjsns ap seuijoj,, sbj ap ouioa t4Biaunisns uoa sbiujoj,, sbj ap ojubj uopBaap
-isuoa bj 'ajuain^isuoa jod 'aAnjaxa A ttjBjaua3 ua BnSuaj,, bj ap '(t4Buianbsa,,)
muauaa jap ouiqd ja ua ^aojoa as (^Bai^iuauaa,, a^uaipuodsajjoa bj uoa) BajiBui
-asojá bj ojog ^oaiisinSuij ajuauíBidojd,, oj inbB Buiuuai anb opuBJapisuoa 'ousjd
ouisiiu aisa Biadns ou oaad i (muajsis) muauof jap ou^jd jb aiuauíBAisnjaxa ^sca
uopuaiB ns saipap A vnuou bj A uojqDi¡ ja opnuaui b sbui oj Bpinasap 'jnjaua3 ua
'jBuopunj A jBJmanjjsa Bapsin3uij sg • (pBpijBuoiaunj bj ap ouBjd jap 'vwauof jap
oiuaiiuiaouoa ja Baijdiui anb ouis aAnjaxa ou 'o^asquia uis 'jBna ja) 4tpBpiuniuoo
Bun ap jBjqBq ja ua ajuBisuoa,, oj ap 'ouof jap ouBjd ouisiui ajsa ua 'auaiiap
as aiuauíjBjauaS A 'Biua^ap as ^jBuoiaipBj^^, sansmáuij Bg " ('9 "g'g *ja) 44uoiaBz
-ijBaa ap biujou,, bj ap ^uof jap ounjd ja uaiquiBi JBajBqB aqap 44BnSuaj,, bj ap
Biauaia ouioa oaad 'muauof jap ouBjd ja ua Bniís as '44Biuaisisn jap Biauaia ouioa
j,, '44Baiiuauoj5, o) bi^ojouoj Bg 'ouof jap ouBjd ja ua a^uauíBpipiaap

�Finalmente, pertenece a este plano la llamada distribución de las unidades en
el sistema. Así, en español una palabra no puede empezar con s -f- cons. y puede
terminar sólo en vocal o en /d/, /x/, /I/, /n/, /r/, /s/, /$/.
Que todo esto debe caber dentro de la consideración de una lengua se
puede demostrar fácilmente observando el mecanismo de la adaptación de los
extranjerismos, que se reducen a las "porciones de sustancia" organizadas por
la lengua respectiva y se modifican para coincidir con sus reglas normales, fun
cionales y de distribución (384). Por ello el situarse en un solo plano baria des
cuidar una larga serie de matices que, aun cuando no pertenezcan a qué es lo
que funciona^ pertenecen, sin embargo, a cómo funciona un sistema (cf. 3. 3.5.).
Además, sólo un análisis minucioso del cómo de la funcionalidad en una sustancia
determinada puede revelar lo que, en el mismo plano sincrónico, ya es virtualmente cambio, momento del devenir del sistema.
La consideración de la "sustancia organizada" se suspende coherentemente
sólo en el plano del cenema considerado en sí y sin referencia a otros planos,
porque aquí la "sustancialidad" se presenta nada más que como condición de
"manifestación". Pero, por ello mismo, las formas de este plano son sólo inteligi
bles: al nombrarlas de algún modo, al querer "operar" con ellas en una lengua,
ya se pasa a un plano de "manifestación" en una "sustancia determinada". Ade
más, el colocarse en este plano (y sólo en él) implica, al mismo tiempo, conside
rar la "lengua" (o su "esencia") como absoluta estaticidad e inmutabilidad (385).
Por esto, justamente, los "códigos" fijos, las "lenguas" artificiales, las semióticas
convencionales, corresponden mucho mejor que las lenguas históricas a los postu
lados de la glosemática.
Cabe, finalmente, señalar que la identificación de la "lengua''
como resultado de la formalización del hablar con la lengua como
idioma ("lengua española", "lengua francesa", etc.) implica tres dis
tintas abstracciones: o) la abstracción misma mediante la que se
establece la "lengua" como "norma" y "sistema" (la formalización de
la actividad lingüística) ; b) el considerar sólo en el plano de la
simultaneidad lo que se encuentra al mismo tiempo en el plano del
devenir; y c) el considerar la lengua-idioma como homogeneidad, es
decir, el reducir la lengua a un ejemplo de lengua.
En realidad, los conceptos como norma, sistema, esquema repre
sentan sólo estructuras de un hablar y no coinciden con la lenguaidioma, que se establece sobre bases históricas y culturales, o también
sobre bases empíricas de validez relativa, como la intercomprensión.
En una lengua-idioma hay más sistemas y más normas (cf. 3.3.4.).
En rioplatense, el "sistema" de quienes conservan el fonema /s/ en
posición final y oponen, por ej., /la/ a /las/ no es el mismo de quie
nes no conocen /%/ final y oponen /la/ a /la:/ (386) ; así como el
"sistema rioplatense" que no conoce las oposiciones distintivas entre
/j/ y /A/, /s/ y /6/ no es el mismo del "español literario de España",
que las conoce (387). Sin embargo, todos estos "sistemas" pertenecen
al "idioma español", y sólo a una modalidad de éste. Naturalmente,
nada impide que, mediante una nueva abstracción, se constituya,
sobre la base de los varios "sistemas" comprobados, un archisistema
que corresponda al "español"; sólo que éste ya no podría tener nin(384)Cf. N. S. Trubetzkoy, Principes, pp. 54-56.
(385)"Elle [l'hypothése] nie également le droit de considérer nn état de langue
comme un simple moment passager d'une évolution, transition fuyante et fluctuation incessante" (L. Hjelmslev, Edit. cit., p. VII).
(386)Cf. W. Vásquez, Art. cit., pp. 6-7 (90-91).
(387)Cf. VCF, p. 11 (191).
— 210 —

�— 112 —
d 'sj/ma^ 'jjosao^vf a J3 (68)
•^ -d 'au/auot/^ ai/j; (ggg)
-OÚ BIOUBJSnS B[ B 9SJIJ9^9J; 9JU91UBIJBS999U 9q9p BOIlBUlOSOfS B| 't4
-U9[^ bjjo aoinbpng gp o 'boiuoj Bnáug^ b^ gp ouB[d p agpuggsgp p
'SOpOUI SopOJ 9Q 'Bn3u9[ B}S9 9p aBipogd O[ OpOJ OpB[ 9p 9^U9UIBTJBS99
-9U BÍ9p A '44SBlláU9^9? SBJ^O SB^ UO9 9ppUIO9 B^p 9llb U9 O^pnbB OpS
B9Il8inSUI[ Btl^u9J B^ 9p JBipnjS9 gpgnd '4JBJ9U9^ U9 SBtlSu9^, SB^ 9p
ouB[d p U9 98JB9O[O9 \v '^nbaod 'bSbij o\ gnb jgpug^gad gpgnd 9S
tu '4to9ijsináu^ 9ju9uiBidoj;d^ o^ B^o^B ou BonBuigsojá b^ 'gjasd bjjo
Jod '('f'2'Z'9 *P) MBi9UBisns gp sbuijoj^9 sb^ gp ouB^d p ug 44sbioba
sbiujoj,, sb^ gp b^sia gp oiund [9 opuBjdopB 'BoijBtugugg B^ uog gnbij
-uugpi gs Biáo[ouoj tb\ gnb Bigugjgqog uog agpugjgad gpgnd ou Bjstj
-Buigáo^ p o^sg aod gjuguiBjsnf -Bi^opuo^ v\ g^npui Boi^uigugg b[
ouioo tsb 'gXnput b^ gnb ouxs BDtisjnáu^ B^ b guodo 98 ou ouB[d ns uo
giuguiBiopisg B^ugjuBUi gs gnb bdijbuiosojS Bun 'opoui ouisiui pQ
•B{IJOIOp UTS S9JU91AIA SOUIStUBSjO
ÁBq gnb^od 'Bppjop uog SBjuB^d gp JBjqBq gpgnd gs ou gnb 'o[d
-lugfg aod 'opuBAagsqo 'Biáopiq B{ gp sgpagugá sbui soidgguog so^ o[os
'BgtuBjoq B[ gp ouisim ouB^d p ug 'asgqdB A Bgtjpugp g^uguiBjgiJjsg
BgiuBjoq Bgtun B[ aggBq Bjgipugigad ou SBa^ugiui 'BotuBjoq B^ uog uop
-gipBJiuog uis Á Buipi^g^ Bigugp sun bijbjj -BiSopiq :ugpao oajo gp
Btgugp Bun outs 'BgxuB^oq 'gjuguig^uopiAg 'BiaBq ou Bisipan^BU
sBuisiui SBjuBjd sb[ gp a^qnggd o\ A Boxjioodsg Bpusjsns B[
-gqipp BJBaou^t 9 (uopBgi^d^pui 'uopBpunggj 'o^uguupgjg 'ojugiui
-igBu ouiog) puiiuB oupa p ug ugxquiBj uBp gs gnb BptA gp sgpagu
-gá SBUiaoj SBjagp ops SB^p ug BaB9B;sgp 4SBjuB^d sbj^ jBipnjsg p 'gnb
BjsipanjBU un gp B[ b B^opuB sg Bjsi^Buigso^S pp upioisod B-q
•sgpj. ouiog SBpBaBp^
Z9A Bun 'aoaag ug apnpui ugpgnd ou gnb SBgtjuBuigs sguoiou9Auoo
sg^duiis uos BgijsinSuq vj uog Bgipra^so^S b^ a^gijiju^pt p A
vj gp oidoad ouB^d,, aoiagdns ouB[d gsg asuiB^ jg • (ogiuoj
-U9[ pp Bigugp) mpip ^^tiauwidoud uoijs^nSuij nj voojoo as anb \a ua
ounjd jn uoi^atjn upioaou^sqv ap ounjd un ua oiad 'a^uauivuajd voi^
-psnf as •DOijtnuasoj^ vj 'B^gjguog Bgxjsin^uq pBppijgB b^ gp uppszq
-Binaoj B^ gp bjsia gp o^und p gpsgp ugiquiBj 'sgnd 'jsy #g -f 'g
•(•gjg '44aB^diugf9 sggu^aj pM '44aB^duigfg
pu^dsg p^^ uog Bpputoo 44ojduigf99^ p opuBng uiib) Biuoipt \a ou A mu
-(npi ap ojdtuaía un oqxaosgp o^os mua^sts un gp uopdtagsgp agmbpng
gnb 'giuguiBjsnf 'Bgiput 'osbo opoj. ug *ouisiui p ug gadingis A o^ijsg
ogiun un ug fqBq grpeu gnbaod 'Bgipjodiq pspipga Bun b gpuod
-sgaaog 'giugxug^ugpiAg 'oagd ^ijn ojdgguog un sg • (^gg) souBgxaguiB
-91jou sosotpn^sg so^ aod oppnpoajui (joajo^pt) ttoiggpipi?^ gp o^tigg
-uog p gpuodsgaaog uopugAUog buisiui bjs9 y '(ggg) (ouisiui p oad
-uigis) 4ogugouioq A opiuijgp ojijso un ug ^pBq gnb onpiAipui ops
un gp a^^Bq pp sppnpgp Bnu9[ b^, b gjugiupuopugAuog gagipa
gs sguoj* *q pB^pgijip Bjsg aBjtA9 Ba^d g^uguiBisnj* •44sbiu9^sis^ sosg
gp sguniuog so^uguigp so^ ops BiaBAagsuog gnbaod ' í^^^iq^g,, ^n ug
oágn^ A 44buuou,, Bun ug 449saBzipga^ Biapod ou) pBpipuopunj BunS

�culiar de cada una, es decir, volverse, según los casos, fonemática,
grafemética, etc.: dejar de ser glosemática.
6.5. A comprobaciones semejantes parece haberse acercado en
los últimos tiempos el mismo Hjelmslev. En efecto, según lo que ha
podido llegar basta nosotros, en los desarrollos más recientes de su
doctrina, Hjelmslev ya no ignora la "sustancia". A este propósito, dice
textualmente E. Fischer-Joergensen: "The point of view. .. that commutation and identification must involve substantial considerations if
the analysis is to be of any use, is not incompatible with Hjelmslev's
theory in its present form. His "purely formal analysis" is not meant
as a preliminary linguistic operation, but as a final control of the
results gained in this way by trial and error" (390). La justificación
de este tan importante cambio de actitud residiría, según parece se
ñalar la misma autora, en la exigencia de sencillez de la descripción.
De qué manera el "principio de la sencillez", que es sólo un
principio metodológico (391), podría haber justificado un cambio en
un punto axiomático de la doctrina, no resulta muy comprensible.
Asimismo, cabe preguntarse hasta qué punto se sigue manteniendo
una teoría a priori, si se acepta un cambio impuesto por la aplicación,
es decir, en último análisis, por los objetos de la experiencia (cf.
6.2.3.). Coherentemente, no se puede aceptar una "corrección" de
la glosemática: la glosemática como tal no necesita correcciones de
principio porque es enteramente válida en el plano que le es propio
(cf. 6. 2. 3-4.) : necesita sólo una distinción entre el plano de la teoría
y el plano de la aplicación, donde, sin embargo, ya no es glosemática
(cf. 6.4.3.).
7.Sobre la base de todo lo dicho, y teniendo en cuenta como
premisas fundamentales:
A)que el lenguaje pertenece al mismo tiempo a la "naturaleza"
y a la "mente" (2.3.4.), y
B)que "el hombre es objeto de un saber anterior a toda ciencia,
por la conciencia que tiene de sí mismo" (4.2.2.),
parece posible establecer las siguientes conclusiones (que, en la me
dida en que pueden constituir "tesis" y no "comprobaciones", se pre
sentan sólo como resultados provisionales, en vista de una más amplia
discusión) :
1)Una neta separación entre "forma" y "sustancia" no puede
hacerse en el aspecto fenoménico-objetivo del lenguaje, porque lo
"mórfico" se comprueba en lo "hilético" y, por otra parte, lo "hilético" sólo se conoce por lo "mórfico" (2.1., 3.4.3., 6.3.2.).
2)Si la forma es "lo que se mantiene constante en una mani
festación", la "sustancia" que se mantiene, como tal (en el plano con
creto) o como atribución de la forma (en el plano abstracto), debe
considerarse "formalizada" (5.5.1., 5.5.2., 6.3.3.).

(390)On the Definition, p. 12, n. 3.
(391)PTL, pp. 10-11.
— 212 —

�— 12 —
•(^-•'2)
44afBn3ua[ ojaui^ pp Biioaj iu 44soAiiafqo
Bjnd j^s apand ou Bapsin^uq b[ A uopoexisqe ^un sa 4js aod A
ts ua afBtiSuaj,, opBuiB[[ ^a 'ojubj. o[ io^ "BAiiBaijiuSis p^pipuij oiuoa
opaaouoaai p Baqdiui afBnua[ ouioa afBnua[ p laaouoaaa [a 'oduiaij
orasiui [y (-^ *9 '*g -¿ -g '••[ *¿ *g) JB[q^q p ua 44Bn3ua[^ B[ ap Bapapp
uotatrnut B{ b : ojuatuiiaouoa a^sa b uaqap as 44BnSua^ b^ ap pBpipaa^
BpBuiB^ B[ uoa aipxauíoa aod sozaanjsa so1^ *('g'¿'S '"^^'Z'^^ '"2" I'2'f'
'"9" " '2) ^JtiB[qBq ouioa BnSua^ b^ ap auaij BjsinSui^ p ^nb oaijijuaxa
-ajd ojuaimiaouoa p uoa apiauíoo Á 'pi ouioa afBnua[ p aaaouoaaj p
44BAiiBaipajdajuB Bpuapadxa,, ouioa BpAaj as anb 44o^a^d ojuaiuiiaou
-oa?^ un ua ajuauiBijBsaaau BaipBj afBn8ua^ pp Biauaia Bq (qi
#('T'*9) t4^oxsajdxa b^ ap buuo^,, b^ á 44opiuajuoa pp buijoj,^ b^
ajjua ojaapad oxustppjBd un aaqBq aaajBd oaoduiBjL #('6'S) OAiiafqo
ouatuouaj ouioa 'soa ouioa afBnáua^ jap buisicu 44BiauBisns^ b^ Bjauírad
B^ opuais 'af^nSua^ p o^aadsaj uoa uoia^pa buisiui b^ uo usjpq as ou
44opiua^uoa pp BiauBjsns^^ ^\ Á 44uoisajcdxa b[ ap BiauB^sns^ b^[ (^
'('"T'8'S) 44SBPUBlsns,, sbjjo b a^uauiBjaiui asjtaajsuBJj uapand
oaiuoj afBníáua^ pp 44opxua^uoa^, p iu Bjmanjjsa b^ tu anbaod 'afBnS
-ua^ p ua a^uajajipui sa ou BaxisnaB (biujoj) BiauBisns B^[

(g

"(*I"f'*9) tpiauBjsns ap sbtujoj,^
ap 4tsasBp^ ouioa SBUitj[n SBjsa '44BiauBisns uis sbuijoj^^ á (s
44BiauBisns ap sbtujoj,, '(SB^aaauoa) 44BiauBisns uoa sbiujoj^^
uapand as ^ojaBjjsqB/ojaiauoa) bista ap ojund ajsa apsaQ (¿
•(••"9)
[ap uoxaBzipiujoj ouioa Bjn^an^jsa as anb 'B^aaauoa sa ou anb 'ataap
sa 'uoiaaB^^sqB sun sa 44Bnua[,, B[ anb ap opxiuas p ua B[japuajua
sa onaijoad sbui o'q 'sopi^uas soijba ua asjapua^ua apand 44BiauBjsn8
Bun ou Á BUUOJ Bun sa Bnua[ B[M anb ap uoiaBuuip B^ (9
*(*2*¿"S) ^^^íjílti^pí ^9 Á uaXn^uoa 44BiouBjsns^ A 44buijoj^
anb [a ua o^daauoa '44Baxisjnáui[ pBpuuapi^ B[ ap Biua[qoad [a uoa
apiauíoa 44BiauBjsns B[ ap Buia[qojd,, opBUiB[[ [^ -44SBiauajajip,, sns
jod uan8uiistp as A 44pBp^uapi^ ns aod uaaouoa as SBai^sinui[ sapBp
-inn SBq[ 'SBiauajajip A sapBpxjuapi ap Biuajsis sa Bnua[ Bq[ (5
'('Z'L'S ''l'L'S)
44sa[BiauB^sns^ sojnqTj^B aiuatuBUBsaoau apuajdiuoa B[p 'pBpipu
-oiaunj B[ jm[aui ap ssuiapy -SBjaaauoa sbtujoj sb[ ajjua uBqanaduioa
as anb SBiaua^ajip sb[ uoa iu Buiajsis [a ua uoianqiJisip B[ uoa iu
asjBoipjuapt apand ou Bapsm^uq 44buijoj5, b[ 'oiub^ o[ xo^ (f
" (*2 f '9 '' ' 9 ''I 'S "S ^f I f ''2 I 'f) B^pisuoo as anb
uoiaBzipui-ioj ap ouB[d p aoiaajui uapao un ap 44buijoj?? Bun o[O9 sa
44BiauBjsns,, buib[[ as anb o[ 'pBpi[Baa u^ *a[qTasouoa ojaadsB ns ua pj
ouioa asjBJapisuoa aqap buisiui 44BiauBisns,, B[ —^44buuoj,, sa aaouoa as
anb O[ anb opsp— oppuas ajsa ua anbiod 'Bapsináu^ pBpi[Buoiaunj
B[ ap otiBsaaau a^iodos ouioa '44BpBTUioj BiauBjsns^ otuea asiBiouái
'oiquiBa ua 'apand oj^j •44a[qiasouoaui BiauBjsns^ ouioa o[os 'biou^i as
a^uauíBiJBsaaau A 'asiBiouSí apand 44BiauBjsns^, BpBiuB[[ B^j (g

�11)La interdependencia entre lo mórfico y lo hilético (1) y el
conocimiento previo que se da en el reconocimiento del lenguaje como
tal (10) implican que, en el plano de la expresión, la fonética y la
fonología deben entenderse como disciplinas interdependientes y que
se presuponen mutuamente (3. 4. 2 - 3., 4. 2.1 - 2., 4. 2. 4., 6. 3. 4.).
12)La fonética como ciencia de un "hablar", es decir, de una
actividad correspondiente a una "lengua", no puede concebirse como
ciencia natural: es necesariamente una disciplina lingüística (3. 1. 2.,
3.3.2., 4.1.2., 4.3.).
13)Las dos disciplinas, como actualmente se entienden, no ago
tan la descripción del hablar y de sus formalizaciones, porque descui
dan el plano de la norma, constituido por los elementos fónicos cons
tantes independientemente de su funcionalidad. Esto permite pro
poner una distinción de tres disciplinas estrechamente vinculadas:
alofonética, normofonética y fonética funcional o fonología (3. 3. 3 - 5.,
6.4.1-2.).
14)Las "formas lingüísticas" —lo constante y lo funcional—
se dan en el hablar concreto y se aprehenden en el mismo mediante
una intuición eidética simultánea con su comprensión como tal. Por
lo tanto, la ciencia del lenguaje debe partir de la actividad lingüística
y volver explícita, mediante formalizaciones deliberadas, la experien
cia antepredicativa. Los varios conceptos científicos de la lingüística
—entre ellos, el concepto de "lengua"— se estructuran como abstrac
ciones sobre la base del hablar concreto. La "lengua", como formalización del hablar, es abstracción pero no ficción (1.5.6., 4.1.2.,
6.3.2., 6.4.1-2.).
15)El partir de la actividad lingüística no es un partir total
mente objetivista, pues se parte siempre con el conocimiento previo
de la lengua, o de una lengua (3. 4. 2., 4. 2. 5., 5. 7.1., 5. 7. 3., 6.1.,
6.3.2.).
16)Los conceptos como norma, sistema, esquema son forma
lizaciones del hablar y no se identifican con la lengua - idioma, que
se establece histórica y culturalmente. En la lengua - idioma hay co
existencia de "normas" y "sistemas" (3.3.4., 3.3.6., 6.4.2.).
17)Las convenciones semánticas como "la lengua es sólo for
ma", "la lengua es red de funciones", no pueden referirse a las len
guas históricas, sino sólo a conceptos a priori (establecidos por defi
nición) o a formalizaciones convencionales del hablar (5. 3. 4., 6. 2. 2.).
18)La glosemática se coloca en un plano de formalización ul
terior al plano de la lingüística. Por lo tanto, no puede haber con
flicto entre las dos ciencias, si se mantienen distintas (5.3.4., 5.8^1.,
6.2.4., 6.4.2-3.). Los conflictos que se registran se deben a una
contradicción interna de la glosemática, entre el plano de la teoría
y el plano de la aplicación (6.2.3-4.).
19)La abstracción glosemática es legítima pero no autoriza la
identificación de la lengua lingüística (como formalización del ha— 214 —

�— si^ —
'Xjaiojodas (laSonSuoj^ aqi utotf jo uqaaadsn uiojf uois %ou saop auo 'Xos o% st ioqi
i(t(utaisXsn jo) ((a8on2uo]n aqi (o aXpajmouq snomatd o sapdutt (Xpcipao tptistnS
•vtin jaipo Xuo fo ^ío) qoaads ¡o uopnzpnutjof atfpuatos aqi (puoq jaqio aqi uq
•t(aqdjoutn aqi o% anp Xpto ucnouq st uajXqn qi puo eptia¡Xqt&gt; &amp;qi ut papuaqaiddo st
laadso uatqdioutn aqi "uouautouaqd staapaa(qoM uv s aSonÉutq w 'aauts 'patojadas
aq touuoa uaauoisqnsn puo (iuuof^ tvqt sastiuajd aq% uiojf. s^nsaj ti 'taof u¡
•((aauo)sqnsn pajjno-os aq% jou (qans so aSünSuoj fo tuauiotu aapnjijsuoa
atp st tptqcn) Átpoutf aapoaiftuSts aq% 'aSonSuoj fo uopdiiasap aqi ut 'ojouSi o%
ajqissod tou st ti %oq% st %o paatjjo uotsnjauoj jojaua^ atp puo 'situuvaq uoajnssnos
aqi fo Xaauns pooptja o ut papado ajo '^uispviuauipuo^ fo suopduinsso atsoq autos
Sutztatjua ut patftjxrp puo paqspqo%sa "mam fo sjutod asaqj^ "^Jiasiuiq )o soq aq
aouatosuoo aq% o% anp 'aauaios Aun Sutpaoajd aSpajcnouq o fo jaafqo aq% st uouin
ptqi (^) puo íjaouatasuoo aqi fo JLt\jotja%utn puo ((uouautouaqd axn%oun o st ti
iupututn aqi oí puo (íP2JOCn,, aH^ i '9iup autos aqi 10 'sSuojaq aSonSuoj ioqi (\)
sastutatd aqi uo papunof si ij 'saouatos atuoqd aqi fo uopoatftunaj ^ Xfpsnl oí 'puo
'uauoid uotssatdxa^ aqi oí pjoSaj jotaads qnm 'satisiníSup aapdtaasap fo sajdtautjd
^oapatoaqi aqi fo anbtitjo aqi o% uopnqitiuoo o aq oí papuaiut st Xossa st
ao sa^aos shx ni aDNVisans,, onv rviaoa

AHVWKÍ1S

ap uppipaoa ua :e^n^^na Á uoioi^uxi ^pepi^qeíaos ap uoiaipuoa ua
Á Biauaiauoa v\ ap pepiaoiaa^ui v\ Á opunuí p axiua oiJBipauuaiui
ua aAnjtjsuoa as A aaqtuoq [ap uotsajdxa 3A[anA as voistf vsoo eun
anb [a ua 'aiaap sa 4(g^ -d '^'J'J) t4oidaauoa un uoa asjBiaose b auaiA
Bai^snaB uaBuii Bunw 'ajnssnBg ap aaxp oraoa 'anb [a ua o^uauíora
ouisiui [a ua uBp as uoiaBatji^snf ns A [Biauasa t4ojuauioui^^ ns anb apiA[o
ou afBn¡oua[ [ap Biauaia B[ anb 'opoj aaqos 'sa aiuB}Jodun o'i -Bjaja
-uoa BaxisinSui[ pBpiAiiaB B[ ap uoxaBJB[aB b[ b 44BnSua[,, B[ ap oaxjij
-uaxa oiuaiuiiaouoa [a apsap A ' (^Buianbsa,, [b aiuaui[BniuaAa A) 44Buiai
-sis^ [B (í4BnSua[^ B[ ap oíAajd o^uaiuiiaouoa [a uoa) jB[q^q [a apsap
:44Bi[anA X ept,9 iap oiuaiuiiAoui un ua asjBSBq Bjjaqap Baijsxn^ui[ [bj ap
opojaní [^ *a[qBasap 'sBuiapB 'sa X a[qisoduii sa ou 'oaijBuiaso[3 [a X
(*I '^ "9 'J3) t48O0í^sIíJ^uíI ^inauiBidoad9, souB[d soijba so[ (so[jipunj
-uoa uis X) a^uamBaiuB^jo anbiBqs anb Batisinui[ Bun ua 'sisajujs
Bun anb 'o^und oun:qn. ajsa ap BajtaaB 'oSjBqma uis 'jB[Buas

(I^9) 9P
-bzi[buuoj ap souB[d so^uiisip b uajdipj as anb oms 'sBaxjajijuB uos
ou Bapsjnui[ B[ ap SBAiidtjasap sauoiaBjuauo sbijba sb^j (^^
'('Z'f'9) op^aijiuSis ap BJopBjJod omoa 'jtiaap sa '44Baiisjnui[ buuojw
ouioa aaouoaaj as 44BaijsnaB buijoj,, Bun [Bna b[ ajuBipam B[[anbB sa
44o}uatuiiaanbTJua5, aXn^i^suoa anb uoiaBzxpuuoj Baiun w[ (-[g
'('Z'f'9 ''S'8 *S) ^^[qBq [ap p^pi^aj b[ b ojaadsaj uoa 44oiuanmaajq
-oduia,, un Bai[duii oAisaans ouB[d un b afBSBd BpBa oaad 'SBuitjja[
uos Ba^sin^ui[ pBppvijaB B[ ap sauoiaBzipuuoj sb[ SBpoj^ (q^
• (*g 'f '9 '•(* - g *8 #s) ops[qBq aÍBn^ua[ [ap a^uauqBiauasa uanSui^sip as
anb 'sa[Biaijtj^B 44safBnua[M X 44soipoa?í so[ uoa (Buioipi oraoa o jB[q

�but from both at the same time. The "objective" study of speech implies an
antepredicative experience of the "language" (or of "a language"), which reveáis
itself in the very recognizing of language as such.
The so-called "substance" may be understood in various senses. The principal
ones are: (1) the Unknowable, the absolutely material, that which is apprehended
only due to a "form"; (2) the concrete, material or phenomenic aspect of language,
in which the "linguistic form" is apprehended; and (3) a "form" belonging to
a plañe that is inferior to the plañe of formalization which the scholar chooses
as his own (e. g., the "acoustic form" with regard to the "linguistic form", or
the abstract "sound of language" with regard to the "phoneme"). The "form"
may be defined as "that which is constant and functional in a materialization".
It follows that only in the first sense the "substance" may be, and in fact is,
ignored (as it is incognizable). In the other senses, it is not possible to ignore it,
since it is a "form" (concrete or abstract) in which we apprehend another "form",
of a higher order.
This means that the phonetic research implies a previous phonematic knowledge (otherwise it would be impossible to distinguish the so-called "sounds of
language") and that the phonological research, on the other hand, implies a
knowledge of the "substance", since the "linguistic form" is apprehended in the
concrete speech (in what may be called "manifestation" or "realization") and is
defined satisfactorily only by "substantial" features (those which are maintained
on the successive planes of formalization and constitute its "identity"). Than,
phonetics and phonology may and must be distinguished but they may not be
separated; they are two interdependent disciplines and both are linguistic, since
both imply the knowledge of language as significative finality. However, such
as they are commonly understood, they do not exhaust the formalizations of
speech, because the simply "constant" aspect in the materialization does not co
incide with the "functional aspect", for being more extensive. Between the "con
crete forms" (allophones, speech,) and the "functional forms" (phonemes, system,),
we must place the "constant forms", which are partially non-functional (phones,
norm,). Three closely connected phonic sciences are consequently proposed: allophonetics (the study of concrete speech), normophonetics (the study of the "norm
of renlization") and phonology or functional phonetics (the study of the functional
system, as constituted by the distinctive oppositions).
A higher degree of formalization is, naturally, possible. This formalization
would arrive at the "forms independent of a particular substance, i. e., of a par
ticular way of materialization" (e. g., the common aspect of a phoneme and of
a grapheme). These "forms" may be called "puré forms" or "forms without sub
stance", since they do not contain any determined substantial attributes, though
they mantain the generic attribution of substantiality, as a condition for their
manifestation. These "forms" do not keep the entice functionality of "properly
linguistic forms", but only those functional aspects which are common to these
and tho the "forms" of other "languages" (such as writing, "codes", artificial
languages). This means that the linguistic form cannot be transferred entirely from
one "substance" (way of materialization) to another, since every "substance"
implies peculiar determinations of the "form", and that the phonic language can
not be entirely identified with other "languages", because, on the plañe of form
alization corresponding to the "class of languages", only the common features of
various "languages" are maintained and all that which is peculiar to each one
is veressarily dropped. Therefore the acoustic substance (materialization) is not
indifferent in the phonic language, just as the graphic materialization is not
indifferent in the writing. A science which would place itself on this plañe (which
we may cali scheme,) would be in condition to study only those common aspects
which belong both to language and to other "semiotic structures".
Such a science is glossematics, with the corresponding cenematics. They are
fully legitímate sciences, on the plañe of formalization on which they place themselves, and do not contradict, but include, linguistics and phonology. But; the glossematic methods (which refer to the so-called "puré forms") cannot bf&gt; applied to
the plañe of the "substance-forms". When the glossematist descends to the plañe
— 216 —

�— LIZ —

•ipns s a8nnSunj auxns siqi fo iou pun 'aSnnSunj
jnaixoisiq un fo afduiBxa ub ^^iio /o uopdixjsap aqi sÁncnjn si i(iuajsA,s^ o /o uoiidixo
•sap at(i axofaxaqj^ •iísiuatsA,sn axoiu pun itsiuxoun axoiu suwiuoo pun Xjjnxnjjna
puu Xpnaixoisiq paiisijqnpsa si asnas sii/j i aSnnSun^ y '(((aSnnSunj tistj^u^^ 1/?,,
'^aSnnüunj i¡siund^ ai/í,, so qons) saSnuSun^ jnaixoisiq aqi ^jicn apiauioa %ou op ,/Cai/j
jn^ (saijintian uaiism8uij^9 xaqio fo xo) ^aaads fo suoitnzijmuxof axn ((auxai¡asft
'ei_uxajss&gt;t '((uxxourf so qans sjdaauoa aqi í^j paaxasqo aq pjnoqs ji 'Ájjnui^
'Xjainxndas waisÁs otjmuaqdoxS
aqi xo uiaisxs aijnwauoqd aqi SuiXpnjs m iou jnq ^uxaisÁs ot^muaqdnxS n o% pun
anwuauoqd o o% ''8 *a íuouiuxoa si ipiqon, iuqi Sui^pnts ui mata fo %uiod oriviuauaj
aqi Ájddn ^nuí a ,^ mpapunofuoa aq %ou Ániu uoipizipyuxxof fo sauiqd aqi (^) pun
iaunjd ^aisuaixa axoiu n uo paxapisuoo axn qarqoi saxninaf aqi fo xaquinu aqi fo
uoiianpax n saijdiui tuaqi fo qana (\) mq ^ajqissiiupn axn suoiinzijnuxxof ^^n 'Áns
oí si inq^ •At¡]nioi xiaqi ni luasaxd iou axn a8nn8unj siqi fo t(suxxof^ aqi aunjd
sn uo asnnaaq *&amp;8im8uiq aiuoqd aqi fo ^pnis aqi isnnqxa louuna saiinuxassoj^ ing
'saiism^uij unqi aauaios ^uxauaS axoux n ^\dwis si saiimuassojS iuoiinzijnwxof fo
saaxSap luaxaffip oí xafax saauaias ocni aqi aouis 'auo luaxnddn un mq ptax n iou
si oiaia fo siuiod ((aiisin8uij Ájxadoxd^ aqi pun aiinvxassojB aqi uaamiaq laijfuoa
aqi 'Ápuanbasuo^ -a^mi^unj siqi fo uoiinisafiuniu xo aaunisqns xmpiaad aqi axouSi
louuna pun (uan8ojoqdnx3^ n xo) isin8ui\ n sauxoaaq Ájixnssaaau aq 'aSnnéunj n fo

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2670">
                <text>Forma y sustancia en los sonidos del lenguaje</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2671">
                <text>Presenta la situación actual del problema y de los alcances y límites del mecanismno lingüistico. Fonética y fonología en la concepción de Trubetzkoy. Justificación de la fonética como disciplina lingüistica. Forma y sustancia en la doctrina de Hjelmslev. La independencia entre lo mórfico y lo hilético.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2672">
                <text>COSERIU, Eugenio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2673">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 143-217</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2674">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2675">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2676">
                <text>Faccultad de Humanidades y Ciencias de la Educación </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2677">
                <text>Esapñol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="65">
        <name>FONETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="328">
        <name>HJELMSLEV</name>
      </tag>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="327">
        <name>MECANISMO LINGÜISTICO</name>
      </tag>
      <tag tagId="329">
        <name>TRUBETZKOY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="7" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="41">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/bd94191f23becb2f6fdb1c1524b0975a.JPG</src>
        <authentication>17af7cd20674344807d35c42dbd957c6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="104">
                    <text>Vista parcial de la Ciudad Vieja y Bahía.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="105">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="106">
                    <text>Vista área parcial de la  Ciudad Vieja y de la Bahía, destacándose el Edificio de la Aduana y el ex Hotel Nacional.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3903">
                    <text>Foto en blanco y negro de nitrato de plata</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3904">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3914">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame. &#13;
Foto que fue realizada por el fotógrafo de la facultad</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3915">
                    <text>Udelar - FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3916">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3917">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3918">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3919">
                    <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3920">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Centra Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="42">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0f7ef353513ca3129f3d3c21b263d76a.JPG</src>
        <authentication>0d4d1803ef1854cb6e4feebee16de9ac</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3905">
                    <text>Esquina del ex Hotel Nacional</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3906">
                    <text>Vista del edificio del ex Hotel Nacional  tomada desde la esquina</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3907">
                    <text>Sr Rubén Beltrame, &#13;
Fotógrafo de la facultad.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3921">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3922">
                    <text>Udelar- FHC-ACUFHCE&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3923">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Digitalización, Información Archivística y Digitalización</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3924">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3925">
                    <text>Foto en blanco y negro de nitrato de plata</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3926">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3927">
                    <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3928">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3976">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="43">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1e2c1ec281b1eb50f04cf78a366f75b8.JPG</src>
        <authentication>f19b2cc1742213908e2af5e8237a40fb</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3909">
                    <text>Puerta principal </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3910">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3911">
                    <text>Vista de la puerta principal donde se ve el escudo nacional y el nombre de la Facultad de Humanidades y Ciencias en el Edificio del ex Hotel Nacional</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3912">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3913">
                    <text>Foto en blanco y negro de nitrato de plata</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3929">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame. Fotógrafo de la facultad</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3930">
                    <text>Udelar- FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3931">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Digitalización, Información Archivística y Digitalización </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3932">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3933">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3934">
                    <text>UY858-Udelar.FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3935">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
F</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="44">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/2ae747ff5aa19cd408ea8a5b44f28d34.JPG</src>
        <authentication>36cdfc47a9a85f4c87f5175a7e9d55bf</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3936">
                    <text>Escalera principal</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3937">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3938">
                    <text>Escalera principal del ex Edificio del Hotel Nacional </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="45">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4730c66dedd8c2f70498108333518284.JPG</src>
        <authentication>472e341c20e3b19b42c41af7ef696a89</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3939">
                    <text>Acceso a los Departamentos</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3940">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3941">
                    <text>Placa que describe el  acceso a los Departamentos en el edificio.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3942">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame. &#13;
Foto que fue realizada por el fotógrafo de la facultad.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3943">
                    <text>Udelar - FHC-ACUFHCE&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3944">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3945">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3946">
                    <text>&#13;
Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
&#13;
&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3947">
                    <text>Foto en blanco y negro nitrato de plata</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3948">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3949">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3950">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="47">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a0b22c924b3a58c4183a8a089b9a0a9a.JPG</src>
        <authentication>b08a1bd151eb367bddb172286b1d1804</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3951">
                    <text>Puente interno</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3952">
                    <text>Foto histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3953">
                    <text>Puente interno de acceso a otras plantas, vista de la estructura edilicia.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3954">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3955">
                    <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3956">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3957">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3958">
                    <text>&#13;
Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3959">
                    <text>Foto en blanco y negro, nitrato de plata.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3960">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3961">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3962">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="48">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b730d40bed3c5163805806548e5058db.JPG</src>
        <authentication>a8ae1cfe097069c4e053da69e7ff45a3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3966">
                    <text>Edificación interna</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3967">
                    <text>Foto histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3968">
                    <text>Vista de una edificación interna de dos pisos,  dentro del edificio del ex Hotel Nacional, Se puede apreciar que se comunicaba internamente con un puente interno con el edificio central.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3969">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3970">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3971">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3972">
                    <text>Foto en blanco y negro , nitrato de plata.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3973">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3974">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3975">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="50">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b8d884768b0af90caf57ed2fc69f779b.JPG</src>
        <authentication>def7a93aaf2c249a26af6fd75cfc40d4</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3977">
                    <text>Planta baja</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3978">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3979">
                    <text>Foto realizada con un lente gran angular en donde se ve el patio interior de entrada, una gran escalinata y columnas de hierro.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3980">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3981">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3982">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3983">
                    <text>Foto en blanco y negro de nitrato de plata.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3984">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3985">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3986">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3987">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3988">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE &#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="51">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/87d2416db1392c1e1da49516091b90fc.JPG</src>
        <authentication>8b65d6481e88414b85d7f89f192083de</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3989">
                    <text>Escalera de mármol</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3990">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3991">
                    <text>Escalera de mármol en donde se puede apreciar el posa mano de hierro resaltando el estilo del edificio.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3992">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3993">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3994">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3995">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3996">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3997">
                    <text>Fotografía en blanco y negro, nitrato de plata.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3998">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3999">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4000">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE &#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="52">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e14442420fe2034f0dd24bd139865a05.JPG</src>
        <authentication>4e2da02150813ad5323ff2140247f8ad</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4001">
                    <text>Biblioteca </text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4002">
                    <text>Puerta de acceso al Departamento de Documentación y Biblioteca</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4003">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4004">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4005">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4006">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4007">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4008">
                    <text>Fotografía en blanco y negro, nitrato de plata.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4009">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4010">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4011">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE &#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="59">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f02d7113ad3046423ded72441464ab19.JPG</src>
        <authentication>52a92655a72fca327966c9007339991c</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="1">
            <name>Dublin Core</name>
            <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
            <elementContainer>
              <element elementId="50">
                <name>Title</name>
                <description>A name given to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4012">
                    <text>Teatro</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="49">
                <name>Subject</name>
                <description>The topic of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4013">
                    <text>Fotografía histórica</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="41">
                <name>Description</name>
                <description>An account of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4014">
                    <text>Vista general del Teatro Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="39">
                <name>Creator</name>
                <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4015">
                    <text>Sr. Rubén Beltrame.&#13;
Fotógrafo de la facultad.&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="48">
                <name>Source</name>
                <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4016">
                    <text>&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="45">
                <name>Publisher</name>
                <description>An entity responsible for making the resource available</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4017">
                    <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="40">
                <name>Date</name>
                <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4018">
                    <text>1985-1986</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="37">
                <name>Contributor</name>
                <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4019">
                    <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira&#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="42">
                <name>Format</name>
                <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4020">
                    <text>Fotografía en blanco y negro, nitrato de plata.</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="51">
                <name>Type</name>
                <description>The nature or genre of the resource</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4021">
                    <text>Foto</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="43">
                <name>Identifier</name>
                <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4022">
                    <text>UY858-Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
              <element elementId="38">
                <name>Coverage</name>
                <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4023">
                    <text>Montevideo - Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE &#13;
</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="13">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2395">
                  <text>Fotografías ACU-FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <itemType itemTypeId="18">
      <name>Fotos del Hotel Nacional (Antigua Sede de la Facultad de Humanidades y Ciencias)</name>
      <description>Fotografía </description>
    </itemType>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="59">
                <text>Fotografías del Ex Hotel Nacional </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="81">
                <text>Fotografías históricas&#13;
Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educaciòn&#13;
FHCE&#13;
FHC</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="82">
                <text>Sr. Rubén Beltrame, Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="83">
                <text>1985-1986</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="85">
                <text>Estas fotografías muestran al ex Hotel Nacional sede de la Facultad de Humanidades y Ciencias en el período de 1947 a 1973.&#13;
Estas detallas el exterior e interior del mismo., éste  fue construido en 1890 por iniciativa del financista español Emilio Reus.  Ubicado geográficamente en la actual ciudad vieja, el casco antiguo de la ciudad de Montevideo, ocupando la totalidad de la manzana 2400m2, entre las calles, Monteverde, Cerrito, Piedras y Juan Lindolfo Cuestas.Este edificio fue diseñado por el Ingeniero Arquitecto Juan Tosi en 1888. Con una estructura en torno a un gran patio central, con subsuelo y cuatro niveles que abarcaban todo el perímetro de la manzana. Se coronaba con un quinto nivel con techos de estilo parisino, tipo mansarda. En el centro del patio se ubicó una majestuosa escalera de mármol de Carrara. Las vigas metálicas Los entrepisos de bovedillas cerámicas y perfiles metálicos, recubiertos por el cielorraso de yeso y piso de madera, de estilo ecléctico francés.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="89">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE&#13;
Fotos que fueron realizadas por el fotógrafo de la Facultad el Sr. Rubén Beltrame.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="90">
                <text>Fotos en blanco y negro&#13;
nitrato de plata</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="91">
                <text>UY858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="99">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="100">
                <text>Montevideo- Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="146">
                <text>Escaneado de fotografías realizado por Gonzalo Marín.&#13;
Descripción realizada por la Archivóloga Mónica Pagola Pereira</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="603">
                <text>Foto</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="46">
            <name>Relation</name>
            <description>A related resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2819">
                <text>http://www.fondoarchivo.fhuce.edu.uy/index.php/fotos-del-hotel-nacional</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="28">
        <name>Ciudad Vieja</name>
      </tag>
      <tag tagId="26">
        <name>Ex Hotel Nacional</name>
      </tag>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="216" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="405">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/674fba163fa480d60a479e2a3b76dd28.PDF</src>
        <authentication>979d0233d4ad9cc0f0b358c1495e74a7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2405">
                    <text>anb Bpuaaao b[ b asad 'ouaaijuj pp Bpuajsixa bj ap
uBijuoasap 'soDi^ojBa 'souBijsiao sa^uaXaaa soipnuí bjsbjj -aiuauíBpipaa^u!:
ouis '9iu9uiB9i^d99S9 bX ou 'aoBq o[ 'Baquiou o^ is 'Baquiou o^ opu^n9
X ÍOU^9IJUJ p jod ^8JBJUn9jd BaaiSUlb OU 9tlb 4U9tq SBIU 'BTJ999JBd
'oauBaoduia^uoa oa^sanu 'pni9B aaquioq jg ¿ouaaijuj p aod gaquioq \^
B^uná^ad as opuBti^ apsap jjí ¿Z9A B[ B sbsoo e^quiB ouioo q? ¿9^j9nui
B[ 9p B9B 9p OpB[ pp 'BATA 9)U9UIBJ9pBpj[9A Á ^B9J BI9U9IJ9dx9 BUIl
ouioo o 'opunrasBJj ap 'BquinjBJ^|n ap uoisrqi Bun ouioa ajuB^ojjaiui
BUBUinq pBpaisuB Bsa b ^puodsa^aoa? 'ouagijuj pp ajqraou ^g
•pBpjaA ap pepi[B9J ouioa oujat^uj
pp p Á 'B9IJ8JUI upisrqi BAiiBjn^xj 'bai^buiSbuit ouioo oujaijuj pp p
:baia Bi9U9iJ9dx9 ap sootjaod soiiquiB sosa ua uBniis sou 'ouBuinq j^s
9p pBpaisuB Bap^tusicp 'Bpunjojd bj ua 099 uau9ij une
soXno axMVQ ^ vDa\ias •uBipBJiuoa as 'sBjs^ndo
'sbjbo sop SBjsa ap BunSuiu anb uis :oniu ap ucnsnji ouioa X pnpuaa ap
pvpijvau ouioa ouaaijuj pp Biauajsixa b^ souopuBuuijB 4B9OAjnba uopB^
-saiuoa Bun a^aonuí B^ aaaj^o sou B9tpod B^S9nds9j ns ap sbjb9 sop sb^
joj ¿a^januí tb^ ap b^b sbui o b^b sbui? ¿oujaijuj p B^sa apuop? :sbi
-un^ajd SBjsa b JB^sa^uoa apand anb bj sa 'a^aanuí b^ ap Bziaa^uojj: aod
'Bisaod Bg *ouiisap oidoad ns jod 'ouisiui is aod a^aanuí b^ b B^unáaad
X íajaanuí B| aod ouisiui is b Biun^aad as B^aod ^g 'uopsaijiuSis Ba^
-pquiis Bsa 'BanBg ouioa 'uauínsB 'Bi[aany o aaxajBag "aaquioq p ua oaia
aas pp Baopmipp Baajuoaj Bsa aBSBdssa^ ap pB^unpA B[ aod baijbui^buit
uopaij o uopsan^ij ns aBtuatjB b apuan Bisaod Bg -ajaanuí b^ ap B^p sbui
un X B9B sbui un buuijb anb voanu vpm Bun ap pnjiaídsa oidpuiad asa
ua Baopiuxpp Bauj[ ns BZBa^ Bisaod ^\ 'avAaa^[ Bjs^q axNVQ apsaQ *Bisaod
B| ap Baopmipp B3UJI B^ sa Bsa 'aaqiuoq pp Baanj o oajuaQ 'ajaanuí bj
aod B^un^aad as Bisaod bj 'oajuap BqBasnq anb opnuas X ai^uas ouisiui
pnb^ is ap Baanj B^pq X aaaanjua as opusna oiuoa 'ojuaiuiBuisiuiisua
asa ap saaopiuipp 'soaiaiuaouoa sopaaia ua saaapua B[ anb 'Baisnuí o
paoui 'boi^sjui 'BoisijBiaui o bi^biu Bidoad ns aod 'SBaajuoaj sns opuBZBaj
'asopuB^iuiipp asopuaiuijap 'siaap 'Ba^uaauoa as 'vwsjwistia as opu^na
'oppuas X anuas oidoad ns buisiui is aaqos 3A[anA sisaod tb\ opuBng
'a^aanuí b^ ap ^\ sa anb ppiui Baj9^ :uBzuaiuioa sapuiuiou sauopiuipp
sns SBpoj anb sbj aod ppiui Ba^a^ b[os Bun 'sBaajuoaj sns ua 'oX
-Búas 'Bisaod B[ ap Bziaa^uoaj uop^anSij X Bzapan^Bu B[

vdamas
1

�se lo asegura o se lo exige. En una palabra, que en el mundo actual
que vivimos, el hombre, más que preguntarse por el Infierno, parece
que prefiere, sencillamente, acomodarse en él; hacérselo más o menos
confortable desde ahora, negando, más o menos explícitamente, la
posibilidad de su prolongación del otro lado de la muerte. Como el
famoso diablo de Maquiavelo, encuentra mucho más infernal la expe
riencia humana de la vida que cualquiera de sus prolongaciones
infernales de ultratumba. Entonces, tendríamos que invertir los térmi
nos de la pregunta misma que acabamos de enunciar y decir: ¿desde
cuándo no se pregunta el hombre por el infierno? Lo que, a su vez,
nos sugiere otras preguntas más, como estas: ¿Cuándo, cómo y por
qué, se pregunta el hombre por el Infierno?
Y estas preguntas, reducidas a una, ¿dónde está el Infierno?, se
la hace el hombre ante la muerte, y se la hace el hombre a la muerte.
Y la muerte responde, como en el sueño quevedesco, con la misma
pregunta que se le hace, como un eco: ¿dónde? Y este eco ^prolonga
la voz de la muerte en el propio corazón del poeta que responde:
¿dónde no está?
Volvamos, entonces, la pregunta a la vida, a nuestra propia vida.
¿Es posible encontrar una respuesta? ¿Es posible una experiencia
viva, humana, del Infierno? ¿Y por qué decimos que es esta expe
riencia poética? ¿Es el hombre acaso el creador del Infierno? ¿Será
entonces plural o única, o plural y única, la experiencia humana del
Infierno? ¿Cuándo, cómo y por qué se hace el hombre a sí mismo
esta pregunta: ante la muerte, por la muerte o para la muerte?
Luego la pregunta toma de nuevo este otro sesgo enigmático, mis
terioso, inquietante: ¿hasta cuándo se preguntará el hombre por el
Infierno? Al borde de este afán interrogante nos sale al paso el verso
de Séneca que nos dice: peor que la muerte misma es su guarida. Y
es nuestro propio corazón, quien, sin necesidad de palabras, nos res
ponde con su latido, precipitándolo: ¿es el hombre esa guarida infernal
de la muerte?

Realidad de verdad, realidad de ilusión. El Infierno como volun
tad y como representación moral y poética del hombre.
¿Es el hombre la guarida infernal de la muerte? Esta es una
pregunta que responde (las preguntas también responden, y, es, a
veces, la de una pregunta, la respuesta mejor) ; una pregunta que
responde a un sentido y sentimiento de la vida, de nuestra propia
vida, al que llamó nuestro Unamuno, sentido o sentimiento trágico. Es
ésta, pues, una pregunta trágica; una manera trágica de interrogar, y,
por consiguiente, de responder: una respuesta trágica, la pregunta
misma; una manera trágica de responder, la pregunta misma; que,
por serlo, trágica, puede hacerse también poética; y hasta retórica. Los
poetas trágicos griegos y nuestro filósofo Séneca cuando se hizo trá
gico, digo poeta trágico, enmascararon su poesía trágica en retórica
teatral. Se ha acusado a Séneca, al trágico, como al filósofo, de retóri_ 44 —

�BasBiu Bun ajdiuaxs sa Baisnxu Bg "Baxsnp^ soxubxub[[ anb [BJjBaj
Baijojaj biusixu Bsa b uaaapaqo SB[p s^poj ^ 'SBsnxu sb[
pBin B[ sa Bijoxuain Bg 'SBsnj^ sb[ ap ouiAip japod p appap as
B[ jog 'Bijoiuaiu b[ jod 'ajuaiuajuaj^d^ 'odxnaxj p JBzxpjBd
ap B[ topjanaaj [a ua 'biiuouosij ns 'ozbjj ns JBfxj ap b[ ouis 'ojjsoj un
jBdBj ap B[ 'uopoiua o ojuaxuixjuas un jxjqnaua ap B[ sa ou 'BJBasBiu
B[ ^p B[ oxuoa 'ojij^ [ap pBpipuij B[ j^ 'pspjaA ap ojtj^ ua zoa b
:pBpjaA ap ojxjá ajdiuaxs ojag *soqiuB ap BaxfppBJBd upxsnjuoa
^&gt;eaaaA b ísuáap ap 'o[iqnf ap o rojuBdsa ap o jopp ap
^ &gt;xaVauodns anb BAisajdxa pBpxsuajux ap oj[B sbiu ouoj asa b
p jauajuBiu ap oaijaod oj^o[ X ojuajuí p sa anb opuapip
asHluxpp Bjjpod 'VD3M3S 9P BI nioa soSaij^ so[ ap b[ '(¿spuajod o
'Bpuasa jod '[BJjBaj so ou box jo ja j anb X?) pjjBaj Baxjojaj
ajdxuaxs sa 'pnSx^^ uoq ojjsanu BqBiujxjB 'ojjBaj [g
[ap
xjojaj B| :puoisBd Baxaojaj Bun anb soxuBiaip nne A ^
Bun aaduiais anj 'oai^Bjj B^aod p BJBd 'uozbj ^\ o jad ^b[jbzi[buopbj
'uBqBjuajui anb BiaajBd o 'uBqBiuaiux 'o^x^sa ns o Boxuoai ns soujBai^dxa
ap JB^Bja [B 'sauamb 'saaopin^as sns A 'saiaxoxsiay a^uaxuppadsa anj
:sojos9[ij so[ uoxanj 'BipaBJj ^\ uojBzxiBiua^qojd anb soj soaxjoiaj so^
xu SB^aod so^ uoaanj o^^ 'pBppoa^B Bun ouxs Btua^qojd un oaodxuBj sa ou
'BSaij^ Bipa^BJi bj 'VD3M3S ^JBd oraoa 'aHaszxai^ BJBd opoiu orasxiu
[3Q '^pBppoJiB Bun sa 'Biuajqoxd un sa ou 'zoxaj ojoj un a^uB oubxu
b[ ua ofoj odsji un uoa ajqxuoq un() anb souxpap Jod BqBzadxua anb
'oajoj; jap vifosoji^^ Bun ap oasapnq oixaj pnbs soraapjoaa^j 'ojajo^
jopxuxjap 'oai^Bjj A oaxjpsojxj 'oau^od A odijoj^j 'oAxsajdxa X ospaxa
sbiu ns 'ojaaja ua 'vaaisias oj^sanu ua auaxi 'sotusnj uoo viuajqoud
oxub^j 3HDSZxai\[ ^nb pujajuí uaxjo 'oox^bj^ o\ ap paipBj ua^xjo
pp Biua^qojd ajsa 'xsy 'ajuspp usiuaj anb pspjaA ap ojoj p bj^joj
ajjanxu opu^p 'Bjapxu ap X Bd^a ap saauB^ ua 'uaxqiUBj ajuaxuBaxjojaj X
BOijpso^xj 'bdiSbjj Xnxu 'uojafnpBJj o^ sajBpaas so^ndiasip sns X :jb3joj
ap Bpnasa ozxq 'Bqopjo^ ua 'Bjanppuy ua 'BUBds^ ua 'anb 'ojaaja
ua 'ojajoj ajuaxuBAijuBjsns X ppuBjsns ubj ojajqBpd oxusinbauas
ajsa sg "p^pjaA v\ ap X :pnjjiA b^ ap ojajoj o jop^ajoj p 'uopvauot
appuBiuB[j 'sapuBdsa sajopapuajua souanq BJBd opoj ajqos 'Bjsnf sbiu
oqanxu uaJoBiut Bun uoa 'aH3Sxai\[ ozxq oxuoa 'BAiSBnsjad uopaxp ajuana
-op ns JBjajdjajuí soxuxjapjd sojjosou 'pBpjaA B[ ap o 'pnjJiA ^\ ap
oaxjojaj un sa 'oaav^ kvs ap oauBJodtuajuoa 'oaxojsa jop^aipajd ofaiA
ajsa anb 'Bjnjaa^ ns ua 'Xoq soujaaajBd Bpand anbunB j^ -oiusinbauas
[ap Bja[dtuoa upisajdxa sp sou o^os xs jod so[p ap oun^uxu íjopadns
p^pxun Bun ua soppuBaxjijuapi 'sop sojjo so[ Bzxjajuxs souxxujaj sojsa
ap ounSuxu :bjsixjbiu o BUBi^aSaq Baijaa[Bip BpsiJj B[ ua omoa ou X
'opBpjoaaj soxnaq saaaA sbjubj anb 'rssiMO"HMip\[ ^p JB[nuBiJj uopis
-odo BpxqBSuoa B[ jod uBjsaxjTUBUi as sopoui sajj sojsa 'vaaMas ojjsanu
ug ¿oujaxjuj p Jod jBjixn^ajd ap 'Baijojaj bjjo X Baxjoso[ij bjjo
'b3iSbjj BjauBiu buii 'sand 'BjqBjj? -JosaaajuB ns anb une jofaxn oaxjojaj
ap ajqmou ajsa opuapajaxu 'Baijojaj X Baxjoso[tj 'b3x^bjj :zbj a[dxjj
Bjsa sp as saqopjoa ojoso[ij X Bjaod ojjsanu ua anb pspjaA sa X ^oa

�silencio. El pensamiento más profundo, el que se hace, como decía
Carlyle, canto, es e.l que Nietzsche, en su autocrítica, lamentaba no
haber encontrado, en vez de razones eruditas, al pensar, juvenilmente
todavía, sobre el origen musical de la tragedia. Eurípides hace gritar
en su teatro a las acciones más que a las palabras. Por eso no le gus
taba a Nietzsche, que escribía, con afirmación trágica penetrante:
"dónde acaba la acción, empieza el drama". Séneca en sus tragedias
hace gritar a las palabras más alto aún que a la acción trágica. Por
primera vez un mundo atrozmente infernal se ofrece a los ojos del
hombre, tras esos gritos, con mortal silencio. Porque detrás del grito
trágico de los griegos no hay silencio infernal, hay sólo música; aun
que esta música sea la que llamó nuestro Calderón de la sangre; la
que coincide, misteriosa, con la de los astros. (El celoso calderoniano
no oculta la sangre que vierte, como el shakesperiano, a la mirada de
las estrellas).
Shakespeare empieza en Séneca trágicamente. Su música, su
poesía, su retórica, como la senequista, es máscara sin rostro. "Todo
lo demás es silencio". "Porque donde hay música no puede haber cosa
mala", dirá Cervantes: porque donde hay música no puede haber
soledad.
SÉNECA, el filósofo, escribe tragedias: es verdad. Pero es también
verdad que Séneca, el trágico, escribe su filosofía enmascarando de
palabras su más trágico pensamiento: enmascarándose a sí mismo,
retóricamente, de verdad. Tal vez por eso nos parece su filosofía pre
cristiana; pese a su retórico estoicismo predicador, o precisamente por
él: porque es una filosofía que no huye, ni rehuye, sus propios infier
nos fantasmales. Séneca, en la decadencia imperial de Roma, era, como
si dijéramos, un nuevo pobre, por ser un viejo y no nuevo rico; un
pobre de espíritu, como se ha dicho; tal como lo empezaba a predicar,
por entonces, el Evangelio. Ser pobre tan estoicamente como Séneca
no sólo cuesta mucho trabajo, cuesta mucho dinero. También hay una
retórica expresiva de la conducta, como de la acción trágica, en la que
hace falta tener tantos bienes de fortuna como tenía SÉNECA para poder
abandonarlos. Es otra manera trágica de gritar. Sin la resonancia que
le dieron sus propias riquezas no podía el filósofo afirmar su heroico
desprecio por ellas con las palabras. En la teatralidad retórica de su
propia vida, Séneca sabe, como Nietzsche, que al acabar la acción,
empieza el drama. Y la filosofía.
Hay una manera dramática de filosofar o de encararse con la filo
sofía, o de enmascararse con ella, que no pasa de ser una retórica
escapada de una teatralidad poética originada en la tragedia. Habrá
pues, repitámoslo aún, una manera trágica, otra filosófica y otra
retórica de preguntar humanamente por el Infierno. De esas tres ma
neras, respondiendo a la triple fisonomía que le conocemos preguntaba
y respondía Séneca, el trágico, filósofo, retórico, o torero de verdad,
inventando un cierto virtuosismo de la verdad o verificación de la vir
tud, que fue lo que tanto le alabaron y hasta imitaron los cristianos,
los primeros Padres de la Iglesia. Para éstos, en efecto, como para
— 46 —

�— Lf
OpBXnjXOJ 'OOIOXaq 'BjaOSB 3JSg "SBpuaiXBdB SB31X SBIU SB^ ap OipaiU U9
'xaaax^d p 'opBnuajxa ajuauíBaipasB 'sosanq so[ BjsBq opsuianb 'saqop
-joo vaaNag O^lsami aP ^ata ua^Biui bj 'Bisa BixaaaxBg •BqranjBxjp ap
oxafBiA 'Bjsixnj opixxnqB un 'ajsapa o puxajuí 'bjsixuj prasBjuBj un ap
otuoa isb o3p ap i sa[buisbjubj sospxBd X souxaijuí ap xopsuos oixBjips
'opunqBxxa un ap 'jBs^d UBqBXira o^ sauainb b 'upisaxdrai bj[ uBxaip
'sapuxajuí SBiu^g sbijj sb^ b opBjsoj o opBiuanb '—ouajoui Jtqoa ^
'Bdsaja BqjBq B[— '4tounaq JO[oa [i 'Bdsaja Bqj^q bj^ 'ouiinajto|j opBJj
-ajsap ^a ts ouioa 'osoijaisiuj afBiA jap BjajuaaB^d uoioBjajdaaiui ap ap
-adsa Bun soiuBjjaA 'a^o^rf a/ opuvno 'auamb opuvno ajsa ug "^aoBid x^
opuBnb bujoj b oujajuj ut ba aqa in^oa 3J3p^A •oiDDVD^og opBjuoa
Bq sou oiuoa 'jBSBd ubjitu a^ anb Buo^aA 9P SBanjafniu 8Bun[B ap
uoiuido ^i unáas 'ajamb opu^na ouaaijuj ^p auatA Á ba axMVQ 'batibio
-ajdsap aiuauíBjadsB sbtu oqanuí aaaj^d sou anb 'B^synbauas zoa bj^o
Bjsa ^p 'oáxBqiua uis 'aaai^ip BasajuBp zoa b[ ap pspisouapsap B-q
¿oíaajdsap ap 'uapsap ap oaiáBxj o^uauuijuas oso^nSjo 'a^q
-ijjaj 'opunjoad un 'vaaMaS ^p ^ujajuí afBsuaiu |a ua Áv\\ o^? ¿pnpis
-ouapsap nj 'axMVQ '[Buxajuí ajuauíBpiaouoa sbtu ^a '[Buxajuí ojafBsuaui
oj^o bjbuib[[ 'apjBj sbtu so^^is 'anb o[ oiuoa o^[B 'sbiu o^^ 'osopBid
Á a^qBjuBdsa 'oai^Bjj ^ujajuí afBSuaui ajsa 'osbob 'ap^uB o^? ¿sbui
o^pe apBUB o^[? ¿BjxodB sou 'so^aix^ so[ ap ^ oiuoa 'oiuBdsa Á pBpaid
ap afBsuaiu anb? vaaxias ^ souiBjunSajj 'Bipa^Bj^ b[ opBzqBiauajsixa
Bq vaaMas 'soSaijá soaiáBjj so[ ap jBtauasa opoiu ^b ajuaaajip 'vDaNas
ua ouxaijuj ^ap Bai^aod Biauauadxa B[ ap '^Biauajsixa souiBjxip anb
'opoiu oxjo ap íoax^BJi o\ ap pxniBu buistui a[opui B[ ap ^Bza[BxnjBu
ap ouis 'soáai^á sax) so[ axjua oinoa 'opBxá ap Biauaxajip Bun bá sa ou
anbxo^ "sbui souxBfij Bsaxaiui sou anb o^ ua sa Biouaxajip ssa ua a^uara
-Bsxaax^ "Bpun^oxd A ^BaipBj sbui oqanuí 'oáxBqraa uis 'sa so^aixá so^
A saqopxoa \a axjua Biauaxajip bj 'opiaaxBd oá^ opBjou Bq as VDaMas
ua is j^ 'ou^atfuj \ap •ucnavjaaau ns :BaijixaA A Buoiaipuoa B^ anb zojjb
ojuairaijuas A opijuas [a anáijira uoiaBziuBranq Bjsa anb uis raaip as
oraoa 'sbiu Bziusranq a ;sapuaajui SBiauBuosax 'sBraisiisixi is 'sBpuoq
sbui sns Bjsaxd a^ uaiq sbtu íbuisiiu BipaáBJj B[ ap oijbuiíjijo xoSia p
BpuBjqB ou 'ojuBdsa pp p uoa o[opuBziuorajB 'pBpaid b^ ap ojiquiB p
ajuaiuBpBxaqipp xBqdraB p 'saaidiang ^p oaipraBap ajjB ubx8 [g
•saaaoaos
oixqos p ua o oainósg ofatA p ua anb 'sBaixojax X sBaijoso[ij 'sbs
-opBid X sa^qijjoq 'sBpuaiJBdB SB^aq ua BpBJBasBiuua sbui 'Bpnusap
souara Bozaxp b^ as anbun^ ípuxajui Baijsjra ua^^rai ns BuopiBJj as
iu íBáaiu as ou 'oaiáBjj ojuairapuas pp pBppoxjB B[ BzipuopBx as ou
'BzijBiua^qoxd as ou saaidiaiig ua anb sa ojxap o\ :p axqo3 opinf ns
ajuauíBAisaaxa JBaij^drais p aHDSZxai\[ ojsnfui anj zaA pj^ *ajsa oziq
oraoa 'sojusdsa X sapBpaid ap ajuauíBaipod eapox a^ as o :saaidiHíig
oauBxodraajuoa ns b aH3Szxai\[ Bjjapid osa xod anb p 'saaaoaos ua
oraoa 'soapox uis biuxijb v\ as 'ajuarazoxjB 'sa oraoa BpBjdaaB xas p 'ou
-xaijuj p sa anb pBppoxjB Bjsg -ajxanra B[ orao^ "sorasira soxjosou ap
Bxanj X oxjuap 'soiq ap oupg p oraoa 'xBjsa Bipod ^ 'pBppoxjB Bun
Bxa 'Biua[qoxd un Bxa ou ouxaijuj p 'so^aix^ sooiSbxj soj X

�de pensamiento, que pliega la túnica, elegantemente, con garabatesca
expresión retórica de harapo: este lujoso ostentador de la virtud en
medio de todos los vicios, lo que nos ofrece, como respuesta tácita,
entre esa ostentosa afirmación enorgullecida de su más miserable lujo,
es la afirmación, despreciativa para el hombre, del hombre que vuelve
del Infierno: del rico en penas y pesares que recorre todos los bienes
de la tierra para encontrar en ellos, paladeándolos gustosamente de tal
modo, esa especie de gusto y regusto infernal de todo; es el hombre
a quien todos los paraísos aparentes de esta tierra, de este mundo en
que vive, le saben a infierno; para el que todos los gustos radican, en
definitiva, en ese amargo gusto infernal, que es la raicilla invisible y
sabrosa de las más espléndidas flores, el huesecillo amargo y duro de
todos los frutos: la semilla misma de una vida enteramente producida
y reproducida para la muerte. Esta precisión mortal de todo, exige
precisiones mortales a sus palabras; y el gusto de inventarlas siempre
de nuevo se trasciende por el de sentirlas siempre nuevamente perece
deras como el hombre mismo. Esta precisión mortal y divina, precisión
fatal de los infiernos inmortales, inseparable compañía humana de
nuestra propia sombra, es la que nos muestra en la palabra senequista
esa virtud torera de su estilo que tan sagazmente denunció Nietzsche.
Es este de Séneca el filósofo, el trágico y el retórico, un paso más
dado por la palabra fugitiva del hombre para no dejar escapar del
todo el grito dé su angustia.
Los griegos —afirmaba Bergson— descubrieron, inventaron la
precisión para el pensamiento. Los andaluces meridionales— escribí
hace tiempo comentándolo, dieron un paso más, inventando el ceñirse,
que es, como si dijéramos, la voluptuosidad de la precisión. La volup
tuosidad torera de la precisión, por la palabra, verdaderamente la
inventó Séneca; el español meridional, andaluz, torero, de Córdoba.
Por eso su palabra verdadera nos parece, trágica y filosófica, endure
cida o flexibilizada por una retórica, que es, a veces, como una bellí
sima jaula para detener y guardar el ave extraña de su grito: y otras,
como la maravillosa red, flexible y sutilísima, que lo aprisiona, ciñéndose a su propia forma. Podríamos leer páginas y páginas De la Pro
videncia, Del Ocio, De la Ira, o de la Vida bienaventurada, para
confirmarlo: como de las Cartas a Lucilio; pero, sobre todo, algunas
escenas trágicas como aquellas de Medea, de que me contaba Don
Miguel de Unamuno que sudaba sangre para poderlas verter a un
castellano, que era mucho menos español que el latín senequista. "Len
guaje de hueso trágico". Pensemos con qué precisión, trágica, filosófica
y retórica, encierra su grito más desolador (el interpretado literaria
mente como la profecía de América) aquél última Tule, que nos abre
de par en par las puertas del Infierno; como se las abría a España
entera, si esto fue profecía, la aventura de sus trágicos navegantes.
El Infierno es a dónde vartios, parecen decirnos con sus gritos,
cuando estos enmudecen, en el silencio atroz con que los clavan en
nuestro corazón, hiriéndolo con la huella de un eco imborrable, Medea,
Hécuba, Hércules. . .
— 48 —

�o
UOlOB3IJl}Snf OIHO3 OUl)Sap ns ^p BiaBS939U pBpinUIJUOO BS9 B 'B9IJOJ^
-sbjbo afsuij ns ap Bzajqou ap aiaadsa Bsa b íojaia jb BinBja anb aa^uBs
bj ap oaa^oaaap asa b 'BiaojaaXBa^ Bsa b oduiaij ^a ua asaBjnauíA anb
9U9IJ BAIA UOI99B BJ B9lBJ^ 9SJ99Bl[ BJBd 9nb OJSand ÍBUIAip O JBI3U9S9
aaBq as Bipa^Bj) bj anb 'sa ojsg •oiusiiu ojiui ja ua ussaadxa bj anb
sauoisnji sb[ 9p BiauaiaBdB bj aod A BiauaiaBdB bj ua BaijiaaA as pBpijBaa
Bsoijsn^uB Bjsa oaad íbijsUoub B[os Bun ap BaapBpjaA pBpipa^ b[ uod
'so^aia^ so\ BJBd 'ojiai p jod ajuauiBiaosn^i B9i[dppim as ouaaijuj pp
BOipod Biouaiaadxa B'-j 'BDtun Bpsn^uB b^ :a[dij[niu sa uoisn^ B'^
¿aijanuí b[ ap
BijsnáuB b^ Bz^iduia 'spiA bj ap uoisn|t B^ BqsaB apuop ua j^?
ja^anb ou Á jajanb :Bip.iBqoa sa bsoo bjjo á bu^,^ :BJipBUB Á —
Bjuana ouioa— s^uaA sb^ ap apsjBdBasa Buanb ou anb 'p ua Bjaanuí
ub^ b^ 'aa^uBS bata Bsa 'aa^uBs Bidojd ns uoa Á 'V33Xia Bxiqijosa isy
•njiJjdsa ojos ou A axquioq :oujaijuj jap a^qiuoq as^aq^s aod 'saaquioq
s^uíap soj b A ouisiui is b Biaaadsap as osbob anb 'epiA bj Btaaadsap anb
aaquioq ouisini un uos Bpioins ja A aoaaq j^ 'ajaanuí bj uoa A ajaanuí
bj aod ouisiui ts b Baijt^snf as anb ja sa ojsnf ja ^ íoisnf ja sa aoaaq
j^ #8Bsoa sbj SBpoj ap uoisiaaad Baap^paaA bj ajqi^ijajuí aoBq anb znj
bj b sofo soj iTSJX^o sa pBpaaA Bsa b Ba^a b Ba^a aBaiui ou ísouaatjuj
soj u^ Bq^oB A Bzaiduia 'aaquioq ja sa^d 'ouiAip opaanaB a^sa A ísaj
-aaoapaqo ap zaA ua sasoxp soj uoa opaanaB ap auod as opusno aaqij sa
aaquioq ja anbaod tsajBuaajuí soiu^isap sns ap pBpijBaa bj b aAjaiiAaa
A aAjanA aj ísouans sns ap 'ouans ns ap BuapBauasap aj 'ouisiui is
ap Baaqij aj anbaod 'aaqtuoq jap BaapBpaaA.pB^aaqij Baiun bj 'BUBiunq
pBjaaqij sa aiaoin :a^aaniu bj BaBd aaqiuoq jap pBjaaqxj ajqBjnuiui
Bsa ap ajaaiAjjB sou anb jBuaajuí uoiaBuia^aaad Bun sa BpiA Bajsanu
ap oduiaij ja opoi A 'ouaaijuj jb souiba A ouaaijuj jap souiiua^
¿sopijuas sns ap
Biaosnji Baisniu bj aBjjsaB Ba^oj opuBna js ap oajuap Bajuanaua aaquioq
Bpsa anb jBuaajm oiauajis asa 'pBpajos Bsa VD3N3g anb aiuatuBpuoq
sbui osuad uainSjy? "oiuaiiÚBsuad ajsa 'Buitunji anb 'apuaiaua anb
buibjj bj ap oanaso uozBaoa ja oubiu bj uoa opuBaoj souiBisa By 'oiusiui
aaquioq jap jbioj oíaaadsap aas b aB^ajj apand anb BUBUinq BpiA bj ap
otaaadsaQ "oatoaaq aaBij oj opu^na : ajuaiujBaoiu Baijijsnf oj uoiaBAijoui
ns opuBna 'oipiains jap uaiqiuBj A ¿ouisioxaq jap 'ajuauíaB^jnA 'aaip
as BpiA bj ap oíaaadsaQ 'BpiA Bidoad Ba^sanu ap pBpaaA ap pspijBaa
ouioa ouaaijuj j^ 'oajsoa ns Bjjnao ou anb 'BdBj ou anb —jBjsiaa ap
BasasBui— Baiao^aa BtauaaBdsBaj biusiiu Bsa SBaj 'Bisaod Bisa b 'o^uaiiu
-Bsuad a^sa b soiuBaira opusna opuaiA ojaBjsa aaaa^d sou anb 'a^uaa
-BdsBaj A BaBja ub^ íouaaijuj jap 'ajuaa^dsBai 'BaBja 'ua^Biux Bun 'Bapi
Bun rojia^ ns uoa Bp sou 'saqopaoa ja 'ja anb oj sa o^sa y 'ouaaijuj jají
BaBja ua^Biui Bun 'Bapt Bun ja ua Bpa^n^ ou anb ja rouaaxjuj jap Bsnj
-uoa Bapi Bun uozBaoa ns ua Bjjnao ojos anb janbB 'B^sinbauas uoiaaij
bj ap SBaiá^a^ SBan^tj sbj uaaip sou 'BiABpo^ opBijaipsap sbj^[ ¡sasoip
soj ap BaBja Bapi Bun uozBaoa ns ua BpaBn^ ou anb 'oáaia^ ja Bq^s
-uad 'aaqiuoq ja opsqaipsaQ! #souiiuaA apuop ap sa ouaaijuj ja y

�Kierkegaard ha precisado exactamente la diferencia entre los
términos de dolor y pena, según lleven consigo una conciencia indivi
dualizada de la culpabilidad o la inocencia. Lo que está más cerca de
la inocencia es la ignorancia de la culpa, nos dice SÉNECA. Pero no
serán ni Antígona ni Ifigenia quienes puedan decirnos como Hécuba,
como Medea, el espanto desilusionado, el vacío absoluto del Infierno.
Su congoja no llega a esas últimas palabras infernales del héroe senequista: a la maldición de que los cielos estén vacíos de los dioses.
Como si los cielos espejaran de tal modo el vacío propio del Infierno.
Un Infierno vacío, como lo quería nuestro Unamuno, sería el peor
de los Infiernos posibles. Peor que si no lo hubiese. "Lo peor sería
que no hubiese Infierno", viene a decirnos la tremenda mensajera del
Purgatorio Santa Catalina de Genova. Porque el que hay, nos afirma,
es el mejor de los Infiernos posibles; ya que está dentro del orden
divino. La ausencia del Infierno pudiera sernos, más allá como más
acá de la muerte, algo espiritualmente irresistible, irrespirable; una
especie de limbo de la estupidez totalizadora: "el ala de la imbecili
dad" que sintió Baudelaire rozarle el rostro. El abismo famoso de
Pascal: o su espanto ante el silencio de los espacios infinitos. El ani
quilamiento que horrorizaba a d'Annunzzio, vacilante entre sus infier
nos y paraísos interiores. La nada del pensamiento metafísico heideggeriano.
De esta experiencia infernal absoluta nos dejó Séneca testimonio
en sus tragedias, abriéndolas sobre un abismo de horror que paraliza
la piedad con rostro de espanto: porque del fondo sin fondo de esa
sima espiritual no nos llega ya ni siquiera el eco del grito que la crea.
Cada uno tiene en esta vida, nos diría Séneca, el Infierno que se me
rece. Pero ninguno, añadiríamos, sabe que lo tiene. Tal vez la muerte,
en definitiva, no haga otra cosa más que descubrírselo: entrar en su
propia morada, la guarida o manida humana en que se cobija. La
resurrección, nos dirá Nietzsche, es inseparable de la tumba. Por
eso Dios ha muerto: y si "su piedad por los hombres le ha matado",
como nos afirma el poeta, por voz de Zaratustra, también nos parece
verdad que la impiedad de los hombres le ha resucitado (como se nos
figura en las melodramáticas ficciones cristianas por la voz subterrá
nea —infernal— de Dostoyevski) .
Desde Séneca hasta Nietzsche —o lo que no es lo mismo, tal
vez, pero más exacto para nosotros: desde Nietzsche hasta Séneca—
veinte siglos de cristianismo han existencializado la tragedia, desilu
sionándola de mito; como hizo antecristianamente SÉNECA y quiso
hacer anticristianamente Nietzsche, perdiendo la razón en ese empe
ño; como la pierde Hércules el héroe trágico de Eurípides y Séneca,
al volver vencedor de sus Infiernos ilusorios, divinos: vencido por la
realidad de verdad de su Infierno humano.
"El reino infernal que fue vencido por el canto, ¿pudo ser ven
cido por la fuerza?" Esto nos dice —nos canta— el Coro en el Hércules furioso de Séneca.. Al mismo tiempo acababa de decirnos la voz
cristiana: que "el cielo padece fuerza". Pero en la tragedia del latino
— 50 —

�— is —
-nggj jb ooip sou '44ouj9ijuj jo 9UT9AjgnA9Q,^ ¿sgsoip soj 9p o 'soiq 9p
oijgnuí bj b oinSis 9nb oqoou bj ^nj? VD3N3S ^p ooi^Bjj o^xgj [9 U9
-OSOU BIOBq BZ9qB0 BIJqUIOS 118 BUIOSB 9llb BpiDOUO9S9p 9qOOU
tt¿Bpi9Ouo9S9p gqoou bjso Bz^qBo Bjjquios ns bobs gpuop
•BjJBjntuisip gp odiSej^ jopnd gjqBjiuipB jo biuoSb ns gp
-gq 9nb 'oiusiuBusijg pp sgjBUjgjBJj sg^ugipuggsgp sounxojd sns
ojjsoj ougjgs ns BjuBppB 'oijujbui ns 'so9ioiS9 soj gp oiuounisg^ j^
'ajqnxnpxad vpta / U9 sgjugXgao sooifppBJBd so| BJBd Biogpjd 999jsd
gnb js Bis^ ¡souapiuaa soj v miopuaj! '^opBjinb Bq b^ sou bX BpiA
B[ otp sou 9nb gjuB^sut ouistui p :BSijd 8ouiba9^[ gnb so[ soijosou
souios 'sb9S n% 9nb gjugppui xo^ *p Ba^d souiBjsg sopBJBdgj^ 'sojgp
-IU9A SOJ B BUOpJ9d IBJOJnB BJ 9A 9nb BJ X OSB9O p 9A 9nb BJ IBSO9
Bpoj 'pjjgnuí qo! '999^9 tj bjb^,, 'oipioins o^iojgq ns :9iagnui buitsij
-iqBUOZBJ X B9IJBJ0OS ns :BUISIUI 9JJ9nUI ns 9JU9UI9jqiD9pUT U9SBpjBdS9J
ts ouioo 999JB^ ¿oijs9Bui ns 'o^oijS ooiSbjj pp SBjqBpd sb^so s^Xns
U999JBd o^^? *t49U9^sos oj oiuiub iui 'Bjquxoij odjgn^ tui ts ojod :ou
-jnjaou ou^ns un gp 'Bsoaqgugj uoisia Bun gp BiouguBdB bj 'sBjqBjBd
gp opinj un gnb sbtu Xos o^[w "oaav^ mvs gp oguBjodtugjuog ooio^
-sg pp sopBSUBO sofo soj ojuBjsui un BjqiunjB gnb bsijuos gp Bjqiuos
BAisnjg Bun btuojt bj ou ts 'bjj9 ug Xbjj •otusTUBTjsijg jg Bjjgtuojd
gnb bj uoTsnjouog boto}S9 B^sg bj9 o^[ -gaqTUoq jgs gp opBfgp jgq^q
gnb 'ojjgs lexud 'gugjj 'opBZTUTAjp o opBsojpug tsb 'gojgq j^ ¡sjsogj
-odB zo^jb X gjqpjgj^ 4t¡SBiuBjj sbj b osugpm pBQ^, -gjqiuoq gp ofod
-sgp oidoad ns 9^ub9tubjj BJid bj ug opBSB^qB opugjqBq 'g^sgjgg uois
-uggsB Jbutj ns uoo 'Big ug sajnaxdf] : ojugTuiBSugd gsg gp BaopBOTjTJOjS
Bipg^BJJ BJ U9 BTJOJDIA BS9 BTABpOJ Sofgj SBTU BJBA9JJ VD3M3S "OTUSTUI
js b 9sopu9Tou9A 44osoiujgq ojpjgins jgp giuguTBSOTJOjDTA gXnq^^ sgj
:gjjggu9A BJBd 'ggsod bj gnb ouistui jg btobij 9sj9ajoa gqgp sgj^
sonjjsuoui soj sopoj b X oujgjjuj jb jggu9A opnd gnb Bzjgnj bj
:oiusiojgq OJgp^pjgA jg g^jns 'oui;bj jg ug ouroo o^giaá jg ug 'sgguojug
'X íojuBdsg ns gp jojnj jgp 'ougns jg Jod 'BpBjno gjuguiepidBJ íejgf
-BSBd 9JJ9S B BA 'OUJ9TJUJ J9p JOpg9U9A 69OJ9q J9p BJnOOJ WJ -BUISITU
pBpijBuoigBjji ns jod ooi^BJj jojquigi X joiugj jg BJB)jgdsgp —pj
bj 9p gjp^d jg TUBqBjqy gp) uiBqBjqy gp ototjtjdbs jgp bubjpjbbS
-g^jgj^ BSOi^sn^uB upigBigjdjgiui bj ug soiugsugd— g^sgjgg uoisjggp
zojjb B}S9 ^ '©uagijuj jgp aopggugA ouBiunq oiusiojgq jb uozbj bj Bpoj
'—opugjA souiB^sg oj gnb sgjopB^ogdsg 'sojjosou gp— ubjttu oj sguginb
gp sopB^uBdsg sofo soj ojub j^^gu sg 'sofiq sns gp X Bsodsg ns gp bj
:biub sbiu gnb bj b 49j^ubs Bidojd ns bjiuod ugiuiao jgp gjopuBqguBiu
gjjBjjiiunq BJBd gojgq jb uozbj bj ojJBjín^) "sgjngjgjj b jgggnbojuo b
ba gnb Bssi'q b 'saaidiang gp ooiáBjj oixg^ jg ug stjj ggjp 'ttsn92 gp
Bsodsg bj tj gp gjgjnb X Bjgdsg gnb pnjjjA bj (upzBJ bj gp oijqijinbg
jg — guisojjos) BjjnpiqBS bj sg o^^,, 'sojgio soj gp BiojisnCui bj b zojib
UOTDBSnOB BJ 'jg U9 'lU 'OUTAip o^ojBip J9 SOTU9JTO OU : 9JJ9D9nbojU9
b gsopugj^sisgj 'soujotjuj soj gp JopgougA jgp BJBpBidB gs ou Bsojq
-9U9) gqgou bj gp Bfiq B-q 'oujgijuj jgp gAjgiiA gnb gojgq jb jgggnbojug
gp sopB^JBaug sg^sgjgg sgsoip soj 'oágoS jgp bj ug oiuoo ^ugggjBds ou

�perar la razón el héroe senequista. "Todo se anega en un tedio ho
rrendo; y peor que la muerte misma, es la manida de la muerte". A
ese cobijo de la muerte ha descendido el Cristo: buscándolo dentro del
hombre. Y su ascensión celeste no se prende, como la del héroe, divi
nizado por el fuego, en el de los astros. Una nueva imagen divina, la
más atrozmente piadosa y espantosa a la vez, la del Crucificado, ha
puesto sobre el llagado corazón el hombre su trágica esperanza. "Per
dona a los venideros", suplica proféticamente con su grito la voz trá
gica senequista. El tiempo se adelanta a la muerte misma. El mismo
instante que nos dio la vida acaba de quitárnosla. ¿Dónde está el
Infierno y dónde no está? Pasarán siglos de una viva fe, que vencerá
al Infierno ilusorio con el poder mágico de su canto: la Comedia mis
teriosa del alma, en esa peregrinación humana, nos la cantará y con
tará divinamente el Dante. Hasta que otra voz secular, como la del
héroe divinizado por los cielos, tan inhumanamente, vuelva a repetir
sus palabras de desesperación y desprecio del hombre: "devuélveme
el Infierno". Esta trágica voz humana, acogedora del terrible grito,
cuando vuelve la vista atrás, mirando a su seguidora esperanza, vuelve
a encontrarla, como en el mito órfico, desvanecida en una sombra.
Desde Séneca hasta Nietzsche, la poesía como experiencia moral, o
la moral como experiencia poética, no ha podido descristianarse; pero
ha conservado siempre en su voz, fronteriza de la muerte (pienso en
el seudo-anónimo poeta de nuestra Celestina, en Shakespeare, en Cer
vantes y en Quevedo) el acento puro, desnudo descarnado, del más
infernal senequismo. "Todo se anega en un tedio horrendo: y peor
que la muerte, es la morada de la muerte". Y la morada infernal de
la muerte está en el hombre mismo.

Pero este Infierno de que tanto estamos hablando ahora, ¿no
será en definitiva, para nosotros, más que una metáfora, y no otra
cosa que esta: una simple ima^en palabrera? El hombre —pensaba y
decía Novalis— es metáfora. Recapitulemos un poco, volviendo a las
preguntas que nos venimos haciendo en este discurso, o mejor digo en
este proceso que le estamos haciendo a una metáfora, y con ella,
metafóricamente, al hombre mismo.
¿Es posible una experiencia poética del Infierno? Decimos expre
samente poética, o sea, en un sentido estrictamente etimológico, crea
dora. Sabemos que el lenguaje no se ciñe en sus términos figurativos
a sus propias etimologías originarias. Que estos hijos de las palabras
tienden voluntariamente con el tiempo a querer parecer expósitos.
Pero, para nuestra denominación de la poesía, sin embargo, su defi
nición etimológica sigue teniendo aún vigencia propia: y por consi
guiente, apropiada. Cuando preguntamos por la posibilidad de una
experiencia poética del Infierno estamos refiriéndonos expresamente,
y expresivamente, a esa naturaleza y figuración creadora de la poesía;
e^o
KJ^d

�— es —
vjDHVf) aiAvg (x)
b auaiA anb oj ^buisiui uoisajdxa ap pBjunjoA ns ap 'Bas o :osoiqaj
o jbjoiu opBaijiuSis ns ap —(ajqiuou ap uoixsana) Bjjaq o Bsouuaq
ou o BjasauíBjj— bohsjjjb uoi3bjojba B[ JBJBdas b BnjxqBq sou opuBna
'sajBuoisajojd sooBpad soj anb BiABpoj joad 'oájB aa^q —uoiaBii
-tíoBuii uis axuauíjBjauaá— sajuB^ajip ap oinsiaixajsa opipuajua jbui ufj
•soj^osou uoa J3A anb uasatAnj BpBu is oraoa —pnjjiA Bsa uauaij sb^
-iinapBOB X sajBjoasa sszuBuasua sbj— so^aa[ axuanaajj s^ 'VD3M3S b á
saaidinag y *BlIPBI ^ BSaiaS :BnijuB BipaBjj b[ ap puja^ut boijiui
uoiddij B[ b OApn^ *opuain^is opiuaA aq anb BAi^Banáij uoiaisodxa
bj b a^uauíBAanu ajaApA oj^p sbui jas ap jbjbji BJBd j^ "ojaaiaB ap
ouioa jojja ap 'sbsoo SBqniB ap uaájBni a[qBqojd un 'oáisuoa 'axuaui
-Bjiajjdxa une Á 'Bjiaqduii jba3^ ap sa^q^daasns uos sop sb^ anb ouis
íBJijuam bjjo b^ A p^pjaA Bas Bun anb íbsjbj bjjo bj X Bjap^pjaA Bas
SBsoa sop SBxsa ap eun anb 'Buní^jB bj3ubui ua 'opuaiuodns souiBisa ou
'o^íu/ ap •upisnjf ouioo A pvpuaa ^p pnpip^aj ouioa :opoui ajsa ap a^uara
-BAijdijasap BjopuBiaunua jofaui Bjjip 'sopBtaunua sop ua 'sBApdiJa
-sap sauoiaiuijap sop ua BjopuBJBdas 'oujaijuj jap BjojBjaiu bj ajqos
Bjuiojoaip Bjsa souiaasq opu^n^ "BsojSijad bsoo sa —ojjaia Jod aiuaraej
-aBxa Xnuí X— (^) ouBijaááapiaq ojuaiuiBsuad ja jianpBJj BJBd jouBdsa
ojosojij un^jB oqaaq Bq ouioa 'BjouBdsa JBjndod upiaaip bj aa^q ouioa
'pBpjaA ap pBpijBaj Bun ap JBjqBq 'pBpjaA BjqBjBd bj ouioa
-sap ubj isbd BpuB ouisijBaj BjqBjsd bj anb n^ soduiap soisa
ap
Bun 'opox ajqos X 'uaiquiBj ouis 'ojiw ap iioisnp eun soj^osou
ajuauíBjos boijiu^is ou aaqiuou ajsa anb ¡opBpina! oja^ 'oujaijuj soui
-buibjj anb 'BaiJOjBjaiu uoiaBjn^tj ns 'Bisa ap baia Biauarjadxa eun uaa
-ajjo sou 'axuauiBATiaaja 'anb X 'sBjaod soj b souiaqap anb 'ouaaijuj jap
sauoiaBjn^tj sBaijaod SBjjanbB ap —ajqísod af^n^uaj opoj ua ouioo—
'jBnxdaauoa ajj^d ua X BAjiBuiáBuii a^jBd ua 'uoiDBjajdjajuí eun 'Bjja
ap adiai^jBd ajjaoeq BJBd X 'ajJBd iui jod 'oX jBxajdjajuí opuBxuaxui
Xo^sa anb bj ua íaxJBd Buanbad Xniu ua ojos X 'ajasd ua 'ouis 'sbiui
axuauíBja^ua uos oj ou anb 'BjjBjjadsap opBJoj aq anb sa is 'p^pis
-oiJna nj b ojjaiApB tnbB ojad :sbjui sauoiaBjnSij uos anb 'aojaaj 'jiaap
sapand ara anb sa ojbjo —opuaxaip o^uaA oX anb oj o— opuaiaip soui
-luaA anb oj opoi anbao^ 'BaiisEjuBj 'bai^buiSbuij 'BAixBjn^ij utuaBjajd
-jajuí ap osaaxa jod 'oijbjjuoo ouiaj^xa ja jod o 'BpBuiuuajap ajuauíBD
-ijijuara 'jbuoiobj botoj uotaBiajdjajuí ap osaaxa Jod o :jbui apuai^ua
as anb oj opoj ouioa jbui asjapuajua ap oSsau ja ajaoa 'soujaijuj soj
ap o oujarjuj jap 'Baijaod sand 'BuiAip Bis^q X BUBUinq Jiaap souiapod
anb 'Biauapadxa Bjsa —njopvaua ticnanjooa ap Jopiuijap ajuauíBaifpp
-BJBd ouáis ja ofBq ojopuBaojoa opunjojd sbiu o^uaiuiBSuad ns opBZBjj
Bq sou wosoHag ^nb ja uoa oaifppBJBd opijuas oiusiui ja uoa— axuaur
-BaifopBJBd Baijaod souibuibjj anb Biauaijadxa Bs^ 'uapuodsajjoa aj
oidojd oqaajap Jod 'BatjBuiBJ^) bj ap SBpBd^asa souaui o sbui 'sbC
-ajqBjBd SB^sa SBpoj anb 'sisaijjuB X oaoAjnba 'pBpan^iquiB 'BjSojoqijuB
ap SBiauBuosaj uoa 'BÍopBJBd eun opuBjnuuoj 'ojubj jod 'souiBjsa

�ser, en definitiva, de su estilo. El Arte existe —con mayúscula, esto,
es, como algo sustantivo— cuando la obra que contemplamos y recrea
mos contemplándola, se desintegra, por decirlo así, de la finalidad
moral o religiosa, etc., es decir, extra-artística, por la que fue creada
o inventada. El ejemplo corriente, que tanto repite mi querido amigo
Malraux, me parece el más claro: el del crucifijo que puede perder
para nosotros su significación religiosa, cristiana, sin perder su valor
artístico: al contrario, afirmándolo entonces con independencia total,
como realidad de verdad, diríamos, sin ilusión de mito. Esta explicación
me parece justa siempre que estemos —como, por supuesto, lo está
Malraux— dentro de la psicología del Arte. Pero cuando nos pre
guntamos por la realidad de verdad del Infierno, sería algo peor que
paradójico, equívoco y ambiguo, respondernos a nosotros mismos con
la realidad de verdad poética, artística, que posee indudablemente
para nosotros la figuración del Infierno, plasmada en lienzos o pala
bras, por los trágicos griegos o por Séneca o por Dante; como por el
Bosco o por Goya o por Picasso. Todo esto se cae de su propio peso
perogrullesco de verdad. Pero ya no es tan claro el afirmar que estos
testimonios artísticos, que nosotros, sus actuales contempladores, sepa
ramos tan fácilmente de esa otra especie de originalidad que tuvieron
en vida, y que, para el esteta o psicólogo, se parece mucho a una
sanguinolenta expresión de vida placentaria, que esa originaria origi
nalidad que nosotros separamos de tal manera para recreárnosla, divi
namente en cierto modo, a imagen y semejanza nuestra, tiene efectiva
mente, como propiedad suya, como realidad de verdad que la informa
y condiciona, esa última valoración estética o artística que nosotros
tan gratuitamente le otorgamos. A estos viajeros infernales que hemos
elegido para preguntarles por su experiencia viva del Infierno, o de
los Infiernos, a sabiendas de que su respuesta es poética, como la
experiencia misma de que nos responden (porque no hay humana
mente para nuestro lenguaje otra posibilidad de respuesta, como de
pregunta, que no lo sea) ; a estos mensajeros infernales, digo, no
podemos interrogarles como al amigo aquél del cuento: ¿es usted fu
lano de tal, por casualidad? A lo que contesta, lógicamente, el inter
pelado: no lo soy, pero, si lo fuera, no lo sería por casualidad. A estos
viajeros infernales, repito, no les preguntamos, ni tácita ni expresa
mente, si vuelven del Infierno o van a él, —quieren ir a él (al Infierno
no va más que el que quiere, decía Santa Catalina justamente) : si
van o vienen al Infierno por casualidad. No se va ni se vuelve del In
fierno por casualidad. Entonces, ¿será que una voluntad humana o di
vina, o diabólica, nos hace ir y nos hace volver, por lo menos, mientras
vivimos, por algo más que por el gusto artístico de paladear, a nuestro
paso, su dolor, su amargura, su atrocidad, trágicamente intolerable,
como un veneno delicioso?. . Será por algo más, y por muy otra cosa,
que preguntamos por la posibilidad de una experiencia, doblemente
trágica, del Infierno, para el hombre, como realidad de verdad y como
ilusión de mito. Las más terribles, misteriosas respuestas poéticas, que
nos llegan dolorosamente basta el corazón, como si quisieran desgarrár— 54 —

�— ss —
oajo asa b ísouBtunq [bui pp X uaiq pp tqp sbui une X 'ajaamu B[ ap X
oduiaij pp B[p sbui Bisa anb [B 4ouaaijuj oajo [B OAanu ap xaA[OA apid
ÍSOpp SO[ B ZBd 'S99UOJU9 43pid X :p B Opt9U9A Bl[ 3[ 'ajaantU B[ 9p B9B
SBUI '[3 U9 3JUBnj3B X [BnjOB OUX3IJUJ 3JS3 í OUIJSap ns B 9JUBS IlS UO9
bi[ anb 'zoxjb ouaaijuj oajo ajsa oaag 'ajaaniu B[ ap iqp sbui anbaod
tpaaai o 4oiaosn[i ajuauípaa 'souiBjaip 4oiaosn[i oujaijuj p opiauaA Bq o
íouaai^uj p opiauaA Bq ou BioqB b^sbjj -osiBJBd ns '^ouib ns 'ouisiui
p 'opinaisap Bq ÍBSodsa X sofiq sns b CBiaanb sbui anb (q b oubui
BidoJtd ns uoo ajaanuí opBp Bq 'opaqBS uis 4BJnao^ ns ua 4anb aaA p
'ouBiunq aoiaq pp oíai^dns zoíjb p souiBpjoaa^j *oaia soiq p
ns ua Ji;uas BJBd oSanj p ua oubiu b^ aajaiu anb X^q anb X í
oiuSisap oso^uBdsa a^sa ua oiusiiu is ap ofadsa puaajuí sa opp p anb
aqBS VD3M3S oaiojsa p anb.iod zaA pj^ 'saisa^aa sojafBsuaiu souiAip sns
B{p ap sappsuodsaa u^^sq as anb uis aojaq pp Bjnao^ b^ Baznpoad
as anb aaBq 'SBzmb o^n^sB sbiu 'v^aNag 'opoujjaap ap u^SaBaua as
sauainb 'souiAip soiafBsuaui 4Bssiq[ X sijj 'soiusiiu so^p uos 'saaidian^
ug #aApnA apuop ap pnbB anb ouaai^uj oj^o ua JBJ^ua a[jaaBq b
UBA *BduiBJ[j Bun uapuai] a^ 'souiAip ajuauíBjapBpaaA Xniu 4sa O^sa 4soj
-snfui a sosoqatadBa ajuaiuB[^puas o 'japod ns ap sosoipiAua 'sasotp soq
•BSBd ^\ anb o^ somaqBS bj^ 'sapBppiu X so^uBdsa ap jopsjauaá 4a^
^uijaqB^ opiaind ns ap aopaauaA a^uauíaiuaJBdB 'ouaaijuj pp
Bzjanj X aapod ns ap puij Bqanad omo^ 'BuiAipiuias X Baioaaq sa
B^anpuoa ng #scqp ap aBpdod aopB}jaqq oaijauaq 'sonjjsuoui ap aop
-bjbui o B^sia^oxa ojauBzsq sa 4o^im oatóiuj [ap sapajajj o sa[3Baajj [a
Bja anb uppaB ap aaqiuoq [g *oaod sa ou anb O[ :soaiiaBad sopBqnsaj
saaoCaui uoa 'saaaA b 4soai[9qBip sonaisuoui jBziaaoxa soiuapod Xoq anb X
'ouisiajoxa pp SBaiuaa^ sb[ opBiquiBa UBq anb soiuaqBg 'souBiunq saaop
-BJOAap sonaisuoiu sojsa ap soqanuí b ji^^quioa souiaqBg 'BJopBJOAap X
a[qisiAui Biauasajd a[qBpBjáBsap ns ap souaBaqi[ X aaaaaad uapand 4soai[
-pqsip sonajsuoiu sosoaqaua^ X sosanaso sojsa Bip pp zn[ B[ b 'souiioap
4opuB3BS anb ^—saxavDS3Q ajuauízBpnB ubj aauodns b ptAa^iB as anb
o[ ap sbiu oqantu aauodns sa anb o[ 4bjb[o ubj ^as uozb^ BJjsanu anb
opuaiuodns—) uoz^a Bajsanu ap ojb[o Bip [B jbobs anb souiaqBS— aoj
-uaAui [Biua ns aod ajuauíBidoaduii sisi[BuBooisd BpBiUB[[ 'ajuaanp
-oadBajuoa sbjjo oiuoa 'zsaija saaaA b 'BaijnadBjaj Baipaui eun Biuaip
O[ isb— souiaqBS soajoso^[ 'buisiui zn[ B[ aod 4opotu asa ap aaaaaad
a[opuataBi[ 'osoaqauaj 'oanaso onajsuoui 3[qiaaaj sbiu ns 4aB[os pBpiaB[D
B[ b 4Bip pp zn[ B[ b aBDBS opBaSo[ bjj 'souiBaafip is oiuoa 'Baanj aod
opiauaA Bq og 'BSBd a[ anb o[ somaqBs ^j^ 'opiauaA o^aaqBq opuaXaaa o
4p ap aopaauaA 3A[anA anb j^ 'onaaijuj [ap 3A[anA anb aoaaq [b 4so[[a
uoa ^ 'VDaMas ^ saawiang B Baoqy -buijb[ X BaiaS 'BnáijuB BipaBaj
B[ ap [Buaajuí Baijiiu uotaaij b[ b 4O[duiafa ouioa Biaap "OApn^y
•souisiiu soajosou ap
:aaquioq [ap X ísasoip so[ ap o soiq ap :aB[qBi[ aio uBjaoduii sou sbui
anb o[ ap (¡ojia^ anb uoa 4afBnSua[ anb uoa '¡ojuí soiq! 'SBaq^pd anb
uoa X!) opuB[qsq usjsa sou anb ap s^puaiqBs b 4sa[aaa[ b 'sand 'soiub^
"3XMVQ 'VD3M3S 'SO3ia SOaiBaj SO[ UBp B[ SOU 'SBUBajua SB[ ap O[SOU

�Infierno perdido, que su recuerdo, en el presente, le finge como casi
un Paraíso.
En Séneca, mejor que en el griego, se hace grito este puro deseo
de salvación, toma expresión trágica de grito: cuando Hércules dice,
al padre y al amigo que le suplican que no muera: devuélveme el
Infierno. ¿Qué nos dice este grito, este terrible grito del héroe ven
cido: devuélveme el Infierno? ¿Pues cabe algo peor para el hombre
que el Infierno mismo? Cabe algo peor: la esperanza en él. El grito
del héroe vencido es grito de esperanza. La única esperanza que le
queda entonces al hombre heroico es la esperanza del Infierno, que
con ese grito atroz, verdaderamente atroz, nos expresa: ¡Devuélveme
el Infierno! Pues, ¿qué Infierno es este? ¿El del recuerdo, que, por
serlo, se hace para el hombre esperanza? No hay esperanzas más que
de los recuerdos —nos dijo Unamuno. Como a Orfeo, que venció al
Infierno por la música, por el canto, a este otro héroe humano, que
creyó vencerlo por la fuerza, la esperanza se le queda atrás: es un
recuerdo que se desvanece, si se mira, volviendo la cabeza, como
se desvanece una sombra. Así para Orfeo. Pero este fuerte brazo que
no canta, esta mano, teñida de su propia sangre, como un mudo grito
de horror que paraliza la piedad misma, no encuentra otra voz en su
cuerpo, en su sangre homicida, que esta terrible voz que grita, como
expresión viva del deseo mortal de la sangre, de toda humana sangre:
¡devuélveme el Infierno!
La recuperación de ese Infierno perdido ¿nos la contará y can
tará, Dante?
¿Del Infierno más allá de la muerte, del Infierno como ilusión
de mito?
Al Infierno como realidad de verdad, más acá de la muerte, lo
vence el héroe trágico, únicamente como la heroína calderoniana
vence al Demonio, no dejándose vencer por él, no dándose por vencido.
Y este testimonio infernal nos lo dieron, con Séneca, aquellos otros
mártires estoicos, precursores de los cristianos. A éstos, a los cristianos,
se les hace pregunta infernal, trágicamente, el cielo mismo: con todos
sus diabólicos habitantes divinos, enemigos o amigos del hombre. En
la maravillosa Visión de Dante, al finalizar la Edad Media, la fabulación o figuración trágica del Infierno se supera o desvía, también, por
la memoria, musicalmente. Entre la esperanza y el recuerdo, la poesía,
frontera de la muerte, enmudece nuevamente sus gritos. La experiencia
viva del Infierno afirma su virtud purificadora trascendiendo su
heroico empeño. Ya aquí, para vencer al Infierno, no hasta solamente
el héroe, sino el santo. El hombre de acción trágica se hará hombre
de pasión divina. Y el Infierno se pierde, tal vez, a sí mismo, en la voz
dantesca, porque lo absorbe el abismo luminoso de Dios. El hombre,
para negarle a la muerte su morada, su guarida o manida, su cobijo,
tendrá que negarse a sí mismo, paradójicamente, afirmándose con el
signo trágico del hombre y el Dios, supliciado; afirmándose con aquello
mismo que le niega: con la cruz.
— 56 —

�— ¿s —
-sou HJed pnqioBxa uoa ^Bsiaajd ap sajiajjip sbui zaA epeo 'sBxopiuijap
sBjaiuojj s^Xna 'Baixojsiq saoda Bun ap ja :jbjoi ojuBdsa ap aiaadsa
bjjo sa '^Biparuo^ butaiq b[ ua ouioa,, 'B^uBdsa X apuadsns sou anb
oj 'oi^vq ubj ja unas 'BipasB X opd p Bztxa sou anb oj ^ "Bipap^
pBp^ bj :Bn^is as a^uatuBaiJojsiq anb bj ua Baoda bj ap pBpipioj bj b X
—mpaiuo^y nmaiQ vj— oasaju^p Buiaod pp p^pipioj bj b uoiobuijijb ns
uBi^duiB 'oihvq ap sosaaA sojsa o jad ¿oihvq Maaa^ apnp 'souiB^p anb
sosjaA sojio so{ ua anb p o^uBdsa p aa^u 'inbB ap jxj-ied y? 'osopuojjf
aÍBasoq un ap Bsopajsiui pBpijnaso b^ u^ -anbsoq un ua souiBsuaj
*44BAps Bjnaso Bun ua opipjad oajuoaua as 'BpiA B[
ap outuibo pp oipatu ua,, anb :apuodsaj sou B^aod \^ ¿sa anb? 'Baznp
-ojd as BpiA ua ajjanuí X aiaanuí ua BpiA ap Booadjaaj upisaaAuoa \e\
anb BJBd 'ouiuiBa ajsa ap pBiiui b^ b japaans b Bzaiduia anb oj 'BSBd
anb oj oja^ *ajjanui bj ap ouiuibo jap oipaui ua 'BpiA bj ap ouiuibo
jap oipaui ua :ojos oun ua uapiautoa 'uBjunf as anb 'souiaajxa souiuuaj
sop soj ap uoisjaAUoa Bjsa ap Bajjaod Biauataadxa bj '(^p bj as anb ja
oduiaij ja sa X soj^is jod B^uana as Bisaod Bun ap pnjuaAnf bj) sojáis
ajáis ap sbui ap uaAof bX 'Bisaod Bjsa uoa o^juanaua jauíiad jb 'bzub^jb
jojaaj jainbjBn^ 'upiaBaijiaaA Baijaod ap Basajjiu^ojad pBpijiaBj uoa
OJapBpjaA opuais anJfrs o^sa opoj^ 'BptA bj ap ouiui^a ja ua ajaaiAuoa as
BasajuBp uoisia bj ap soabji b anb ja ajjaniu bj ap ouuuea ja sa 'inbe ap
jpjBd b ^ 'aiaanuí bj ap ojaputj ja ua 'Bjaod ja Bjsd buiSijo as ajuam
-B^aBxa anb 'BAanu BpiA BjjanbB ap opuBauBJJB aanpoad as 'uoisia bsojj
-iabjbui 'ajqBJiuipB bj iduoista ajiqnuttu bj :Btuaod ns ap uoiaBiaiui bj
'asjBjqopsap ja 'uaXnjijsuoa souiuuai soquiy 'ouiiuaaojj ja pfap sou
buijb jap oija^siui ouioa anb jBn^jjjdsa oiaBaauíji ja aXnjpsuoa 'a^janm
bj X BpiA bj 'ojjo ua ouiuiaaj un ap Baojdiaaj uoisaaAuoa B-q
•oasajuBp
ouistui ojxai ja ua Bjiatjdxa ba anb 'pBpjaA BasajjnaSojad is 'p^pjaA
UBiá íajjanm bj ap ouiuibo ja sa BpiA bj ap ouiuiea ja anb 'Bjamiad bj
'Bun axNVQ b opuatpnjB —bububui ap X aaXB ap o— Xoq ap Bjaod ja
aasq sou souotobuijijb soq "o^iui ap uoisnji oiuoa ouxaijuj ns X axMVQ
axqos somajBq anb uoixajjax bj ap sajBiaiui SBjqsjsd souias uBiapod

í('tnp^j\I
vipasD A, o jad ja vzjua sou
mpawo^ vuiatQ oj ua ouioan
:uaaip sou anb sojio sojjanbB uoa 'oiavQ ubx jap sosxaA sojs^

'tíajuanui vj ap ouiiuvo jap oipaui ua
:ajuaiauoa as osiaa ns A ía%uv(j otip
vpia, vj ap omiuno jap oipaui u^r

axwva
ii

�otros, y cuyo contenido mismo, cada vez más complejo y difícil para
nosotros de aclarar de la misma manera, el poeta moderno califica de
espantoso, o de promover en nosotros semejante impresión. La conso
nancia inevitable y provocada, casi como un ripio (y nosotros creemos
en el poder mágico del ripio, de Divina Comedia con Edad Media,
resuelve de un trazo, en una idéntica afirmación comparativa, que
ambas cosas son espantables. Pues, ¿en qué consiste este espanto?
Apresurémonos a decir que lo que el poeta moderno manifiesta con
su ripiosa, poéticamente ripiosa, afirmación, es esto: que la Edad
Media "nos eriza el pelo y asedia" espantosamente, como si en la
Divina Comedia, el espanto de aquella edad, de aquel tiempo o aque
llos tiempos, que evocamos históricamente con esa denominación de
Edad Media, se reflejase como un poético testimonio de tal espanto,
de tan espantable impresión. Y esto es lo que habría que empezar a
poner en duda, preguntándonos: ¿de verdad "nos eriza el pelo y
asedia" en la lectura del poema dantesco "el espanto de la Edad
Media"? ¿Y qué espanto es ése?
La selva pavorosa, el camino perdido, las tres fieras amenazadoras
que le salen al paso, todo eso, más la viva inquietud del poeta conforme
la ficción, la maravillosa visión avanza, no nos trasmiten, sin embargo,
una impresión de real y verdadero espanto. Más bien al contrario,
tropiezan nuestros ojos con aquella montaña deleitosa a la que el
poeta se ve imposibilitado de llegar todavía hasta que la sombra de
Virgilio no venga a socorrerle. Esta sombra, amistosamente evocada,
nos es propicia. Nos parece que estamos pasando las luminosas páginas
de un texto miniado: la evocación de esa realidad de visión nos
comunica como una especie de fervoroso encanto. Es una encantadora
irrealidad la que nos envuelve como un sueño o ensueño misterioso.
Estamos realmente encantados, presos en la luz y en el sonido, como
por una maravillosa red de palabras luminosas y cadenciosas; la mú
sica de los sentidos nos encadena suavemente por la poesía, y para
decirlo con palabras del mismo Darío: melifican toda acritud con su
arte. Ningún libro se ha escrito en el mundo que contenga ese poder
mágico de ensoñación espiritual, tan intenso, tan vivo. . . Cuando
cerramos los ojos después de leerlo —nos dice un filósofo—(1) sentimos
en la mano el dulce peso de un montón de preciosa pedrería. Y no
es eso sólo. Porque nos pone sobre el corazón y en la mente una
acariciadora amabilidad de sosiego, de paz, de venturosa espera. ¿Qué
prodigio es éste? No sería el espanto, sino más bien el canto y el en
canto de la Edad Media, lo que nos trasmite esa voz viva. La gran
claridad de la Edad Media, que dijo el historiador medievalista
Cohén, en lugar de su oscura, pavorosa sombra. Pero no porque sea
luz solamente la que nos envuelve. "Tinieblas es la luz donde hay
luz sola" —nos dejó dicho, en estupendo verso casi dantesco, nuestro
Unamuno—. Luz y oscuridad tenebrosa, riman en este misterioso viaje

(1) José Ortega y Gasset.
— 58

�— 6S —
BIIUOUOSXJ 9jdl.ll BS9 BXlSantU SOU O189 XO^ 'OlStx^ 9p BDIJOIB^ BXS9j3j BJ
9p 'Btsaod bj xod 'X 'Bjsaod bj 9p soiubs boj 9p oiubs j^ 'soxuasaftp
ts oiuoa 'sg •oxustuBiisixg jap X pBpuBjisxxg bj ap :BUBjisxxa aj bj ap
oaxun X jEuoiadaaxa sbxu ja 'Biaod xoXbxu ja sa osa xog 'aiuaxuBpBXBdas
'soxiosou ap oun BpBa ap X sopoi ap jeuosaad aiuaiuBAjsnjaxa sa anb
ojjanb^ ap 'Bas o :buijb jap ouBtnnij oxxaisxtu jap BXadoda Bun opuaxa
-Bij 'oaixxj aiuaxuaiuButiuopaxd oiuaoB buioi BajiBiuBxp uoxaBxuxtjB ns
osa xoj 'osxaAxujq ja jBuosxad uojisana aaBij as anb 'sa oisg qBuosxad
upjisana 'soxuBxafxp is oiuoo 'opoi aaBij as sxmvq ug • • "ioxsiojl o
O^QH O S3XMVAH33 O 3HV3dS3:3VHg B JU ÍOMVDÍ1Q O OISIOHIA OH31MOU
b tu :opunui jap SBsojnqBj sauotaatj ap jop^aja ojio uníámu b BSBd aj
ou anb Bso^ -oasaiuBQ aaBtj as ^xmvq 'ouans ns uoo ojos oun aoBtj as
3XMVQ #Botiaod ucusnjt ns ap 'pBpijBajxt ns ap SBpuatqBS y -Bsot^tpojd
BxniuaAB ns uoa Baijxiuapt ^j as aiuatuxBjnoas anb ja xod ajqtaajsuBJi
-ut a jBuosxad xaiaBJBa asa uoa afBiA ns ua ouisiui ts b buijijb as anb
BquiniBJijn ap soxafBiA sosa sopoi ap oaxun ja ^xmvq sa 'oSjBqtua utg
'aiuaiuaiuanaaxj ajxdax as jBAaxpaxu-BDiJOisxq upiOBUiiuxaiaput bj ua anb
OAtiButíoBxut oatdoi un uos opunxusBJi jb safBiA sog 'oniOHi^V VD3M3
'ojdxuafa oxuoa 'ajBpjoaax 'osb^ oxisanu b BjoqB uaxaxjax as anb soj atxb
sbxu XBixa ou xo^ *SBiaod sojio ua auaxi sajBuxajux safBiA ap uoxaBxnSxj
bSojbub Bisa anb bj á 'oAtiBxn^ij aístA osotjaisxtu ns ap Bisxuo^Bioxd ja
sxmvq asxaoBtj ap BxauBxu Bisa axiua aisxxa anb jBDipBj Biauaiajxp bj
opBjBuas aq saaaA sbxiq 'aiaanxn bj ap bjjb sbxu á b^b sbxu 'xas oxdo.xd
ns ua 'BjopuBaxjxuosxad 'BjopuBzxjBuosxad 'opotu asa ap 'uaA bj anb
'ubxxxu bj anb sofo soj xod aisxxa anb ajqvjtiupn ucnsm sa Btuaod ng *bxs
-aod ns ua xu 'epxA ns ua xu íbaia Buosxad oxuoa 'oxusxxu ja b opxxajax
aiuaxuBiaaxxp bXba ou anb sxmvq ua Bp^u Xbxj o\^ 'oaxxp^ajB opxiuas
un :ajqBXBdasux opxiuas ajqop un auaxi uoxaBaijxugis ajqop Bisa 'bu
-Btnnq pBptjBuosxad baja ns b axaxjax as anb oj opoi oxuoa 'oxa^ *oaji
-BaxjxuSts aiuatuajqop aa^q sou as oxxajisap ns ap jBnijxxdsa opxiuas jgj
'BpiA Bisa ap :BpjA bj ap opBXxaisaQ 'Biauaxojg ap ojps ou ^C 'opunxu
jap opBxxaisap un otuoa Biuasáxd sou as Biaod ja 'aijxuxj asa ap xjix^d
y #aixanxu bj ap oxaputj ja ua Bzuaxxuoa 'ja BXBd 'BpiA Bxap^pxaA bj
'BAanu BpjA bj anbxo^ ¿p^patxas Bisa axib xo¿j? 'siXDMVg 3Q Bjqtxasa—
aiuaxuBixas ^pjA bj Bxaptsuoa anb axqtuoq un a}UB saiuaxs aj^^
•oxujijn oisa aiuaxuBAisaxdxa Á. Bsaxdxa Xnxu topsxxaisap
un 'xopBuos un 'oixbijjos uq ¿oaxa aiuaxuajq^xnpxad ubi 'soixanxu
soj axiua oaia ubi 'Biaod aisa 'axqxuoq aisa sa uainb san¿j? '(Bxnzjnp
ns uozBxoa ja ua Bjxisap BiABpoi Á aiuatujBioi xsBa upisiA bj bX op^saa
Bjj ) "t4 * *' Bssa Bp anb^u anb aajop jx axoa jau — Bjjjisxp axu xooub ap
auoxstA bxxu — Bsaa Buni xssnb,, :sofo soxisanu aiuB oxioBjixn aiuax^ds
un oxuoa Baxa bj anb Biaod ja íojos axqxuoq un sa anb :oaxa axqxuoq
ojos un xod '—aisajaa Á oausxxaiqns 'oAjiBxnáxj opuntusBxi o opunuí
ns ua Biuaisns aj anb zxbx bj— oiuaxuBpunj o as^q ns Bxanj xs jBna
'auajisos as 'bdjisbiubj 'BsojnqBj 'Bajiaod upxaaxj ap otaxjxpa osoi^ipoxd
'ooiSbxu aisa opoj^ ¿aiuatujBuxajux 'BpBiuaxuxxadxa pBpxaA ap 'p^pxjBax
Bun BaxBxi uptaaxj Bisa sa o^¿? "Biaod jap zoa bj ap ossd ja 'opxSuxj

�de su personalidad humana, inseparable de su personalidad poética,
que le señalamos: la de solitario, soñador y desterrado eterno. Toma
esa nueva tierra —y cielo— de eternidad, su viva palabra creadora,
sin perder, al fijarse a sí misma esa permanencia, el profundo y sutil
estremecimiento de lo pasajero y perecedero en que se engendra. No
conozco ningún otro poeta en lengua alguna que conserve para noso
tros, ese misterioso latido de la sangre, esa vivísima pulsación humana,
en su verso, en su imagen, en su concepto, a la par que la aparente
inmovilidad sideral que lo verifica. Su poesía: "tutta é dipinta nel
cospetto etterno". — "Como en el rostro en que se espeja la nave que
los ojos miran descender — río abajo — por la corriente: — "come
dal viso in che si specchia nave che per corrente giú discende". Poe
sía, poema, Comedia, verdaderamente divina, en realidad de verdad,
divina. La oposición triangular de sus términos, en el Poema Sacro
"il poema sacro — al quale ha posto mano e cielo e térra — stanco"
—nos dice Dante. La unidad Infierno, Purgatorio, Paraíso, es, efec
tivamente, una santísima trinidad misteriosa, que tiembla de serlo, y
por serlo, al contarnos, al cantarnos, de ese modo, que lo puede ser,
que lo es, por su mismo estremecimiento, vivo, pensado y soñado de
esa manera.
Pero no puede decirse que la raíz, el fundamento de la Visión
dantesca, sea naturalmente o sobrenaturalmente tan sólo infernal. Ni
más acá, ni más allá de la muerte, el poeta se afirma solamente, como
la leyenda, basada en una mayor popularidad de la parte infernal de
su poema le manifiesta, como el viajero del Infierno. Su mensaje, su
grito, no puede dividirse, aislarse, de aquella triple voz que junta,
inseparablemente unidas, las tres partes de su poema; este grito es
acaso el más hondo y puro mensaje de amor que ha pronunciado una
voz humana. Pero el Infierno no se apaga —no se apaga con esa voz—
en esa voz: al contrario, se enciende, se ilumina de nuevo fuego. La
raíz humana de ese puro grito de amor, de soledad y de destierro, se
nos ofrece aparejada en visión de sueño y realidad de canto. La fuerza
y el canto, que no pudieron vencer los infiernos fantasmales con sólo
su virtud heroica, diríamos, que, al santificarse por la fe cristiana, se
hace fuerza de canto que violenta los más altos cielos. El poeta no
tiene empacho alguno para llamarla con su nombre: "ebbrezza", em
briaguez. El canto, para embriagarle de ese modo, se hace música de
los sentidos: su visión, por el sueño, ilusión de mito. La alegría del
Universo, su entusiasmo o deificación, divinización jubilosa, se le mete
por los ojos y los oídos, le embriaga con su dulce canto infernal y
celeste:
"sí che m'inebriava il dolce canto.
Ció ch'io vedeva me sembiava un riso
dell'universo: per che mia ebbrezza
intrava per l'udire e per lo viso.
Oh, gioia! Oh ineffabile allegreza!"...
— 60 —

�— 19 —
oubiu uoa ep sou as anb u^d jap o^aBuiB o^sn^ ^a buioj y 'BpBSajj ns
b oqaad ja ojaaiqB bij aj 'aopBuos ja 'oijbjtjos jg "oaaaijsap jap oojb
jap aiasd anb bj sa jE^aoui b^bs Baaiuiad Bg • (44B}uaj md uaiA bsta
-aad BjjaBS aqa,,) 'aajp sou '44oiaBdsap sbiu auaiA BpiuaAaad B^aBg,, *bu
-Buimj uoisiAaad :Biaajoad A Bjsaod ap Bsoaapod ucusia 'opora asa ap
'aoBij aj as ouans jg -oiuaiuiBsuad A pBjunjoA ns 'oasap ns ouans ja ua
ojsand Bq anbaog "ouans ja uoa a^janiu bj BSBdsBa^ • (apBa oiaom odaoa
aiuoa ippea g^^ — 44BijStd ouuos j4aqa uion4j auioo ippea g??) 'a^anuí bj
ua ouioa ouans ja ua a^a Bjaod ja 'ojos saaaA sop 'opBjjaisap Á ojog
•ouansua ja o 'ouans ja ua BjsBq rojJB^iAa BJBd BiauBji^tA BJ^sanu ap
p^pisaaau bj á oásaia ns ap Biauasaad ajuBjsuoa bj BjBuas sou 'oijbjj
-uoo ja aod CBjinbiuB o aÁiuisap oj ou 'oujaijuj jb aauaA is 'Bjaod jg
•BpBjmbiuB 'une souaui 'iu íBpinjaxa ou oaad 'BpB^ipadng 'Buaa^a bzub^
-njuaABuaiq o Bja^ajB ap oiuaj^xa oajo ns b BpB^ipadns aaajBdB sou
'ouaatjuj ns uoa 'aiMVQ BatjiaaA anb Baiiaod Biauaijadxa bj anb JBa
-ipui a^sBg 'ojxBpaoaaj ajs^g 'oasajuBp oi-iejaupr ja opoj BjoqB jin^as
b souiba o^¿ -BzuBjadsa ap 'jouib ap 'aj ap 'sBSOuiumj 'sbjio SBjjanbB
opi)uas uBupuai ou zaA jb^ 'sBjja uts 'oaag 'uoxaBjadsasap ap SBjqsjBd
:ounjso jojo^ ap SBjqBjBg "Buaaja uoiasuapuoa Bun íou^a^a aojop un
íp^paid uis o^uBdsa oaapBp^aA un a^quioq ja axqos uapuadsns 44oanaso
jojoa ap,, SBaqBjBd SB^sa ]^ 'BzuBaadsa Bpoj souiauopuBqs anb souop
-uaipsuB 'ouaaijuj jap SBiaaiqB aaduiais SB)Jtand sbj uaaip sou ojsg
tiOÁnp Duuana oí a 'aujaa uou as
asoa uonf uou aui o izuvuiq^)
•BUJa^a ajuauíBATA 'pBpaaA ap Buaaia aaBq bj anb^od 'botS
-bjj BZBuauíB ns ajqBjuBdsa Á ajqijjoq sbui oqanm aaBq ouaaijuj jap
Baxjaod Biauaiaadxa bj 'opoui jbj ap asjBZBjdsap jy *jbjjouiui 'a^uaiuBaif
-opBJBd 'o 'Buaa^a ajaanuí ap sa oj uaiqiuBj anbaod 'Buaa^a ^ptA ap aj
BAanu bj ua ajuaÁaaa ja bjb¿ oaapBpxaA A j^a^ sbui oqanuí sa anb Bjaip
as :ojjaauaA ap pBpxjiqjsod bj aod opjnuiiusip Bq ou jBuaajur aoaaoq
13 ^JtJJ1113^ -^ ^jqiaaaj A zo^jb sbui BiABpoi 'ouaaijuj ojjo ua
jb asopuBnjuaaB 'isb Baadns as 'souaaijuj soj ap boiSbji
bj ap pBpiaoajB bj :Bpuoq sbiu uoiobuijijb ns ouxs 'BpiA bj ap oatoBjj
opjiuas A ojuaiuiiiuas jap uoiaBiAsap bj ou 'osbo a^sa ua 'oSisuoa BAajj
'ouaaijuj jap BaopaauaA 'ojubo jap Bzaanj Bg "znaa bj ap ajqBJBdasui
sa baia aj B^sa oaag 'o^siag ja ua aj bj aod 'BiABpoj a^uauíBaapBpaaA
sbui BziuBuinq as 'oiaBa^uoa jb íodijtiu aoaaq ja ouioa 'BziuBUinqsap as
ou '—asaBSojpua— asaBziuiAip o asaBuisBisnjua aod 'B^aod jg -buisiiu
BjaáajB Bsa 'Band sbiu 'Bsua^uí sbui BjopuapBq 'ajuauíssoaojop ^X^aqns
'oaa osoaqauaj 'oanoso 'siausuosaa Bjaquios Ba^o anb 'uaiquiB^ 'aaip sou
'Bidoad BpiA ns ua ouioa 'a^aanuí bj ap ouiuibo 'Biuaod ja ua Bn^adaad
as anb A 'uajaaiApB aj Buoaa^ ap sajua^ sbj anb 'BOijoauBjaui 'Bpss
-ubo Bjanjis Bsa '—oinsiui js b 'ja uoa aiuauíBApaaja 'auiiadxa as anb
-aod— ojaiuiiadxa o 'oja^saadxa jb baja uoisaadxa ns b A (a^sad sa aBS
-uad) oiuaxuiBSuad oidoad ns ap a^sad jb íBisaod ns 'Biuaod ns B^sana
aj anb aBsad jb aqap as 'sjanjis Bsoaojop ns 'uptaBnuaixa ns 'BanJoij
BpBaaBuiap ns anb saaaA SBqanm oqaip Bq sou Bjaod ja anbuny

�ajena; y siente el desvelo por la dureza del lecho prestado, que sintió
como SÉNECA; y del tener que subir y bajar por las escaleras de los
otros: "Tu lascerai ogni cosa diletta — piú caramente — e questo é
quello strale — che l'arco dello esilio pria saetta. — Tu proverai si
come sá de sale — lo pane altrui. e comme é duro calle — lo scendere
eT salir per Taltri scale." — Y éste es el destierro espiritual, de que
nos hablaba Unamuno; el destierro espiritual que sirve a Dante de
asidero doloroso —como un clavo ardiendo— para no perderse a sí
mismo en los laberintos infernales; para encontrarse vivo, más allá
de la muerte; para poder decírnoslo más acá, con veracidad de cora
zón y pensamiento: con grito de poesía y de verdad. De ese modo,
ese grito suyo, infernal y celeste, hará como el viento, que azota las
más altas cimas: "questo tuo grido fará come vento — che le piú
alte cime piú percuote; — e ció non fa d'onor poco argomento". — Y
honrará al poeta eternamente no haber sido tímido amigo de la ver
dad, sino valeroso en decirla. "Ho io appreso quel che s'io ridico —
a molte fía sapor de forte agrume". — Así le dice el poeta al tatara
buelo insigne, que le contesta, luminosamente, encendiéndose más aún
en la luminosidad de sí mismo, "como el rayo de sol, espejo de oro";
las malas conciencias, o la propia o las de otros que tengan de qué
avergonzarse, sentirán amargas y duras tus palabras verdaderas; pero
debes decirlas de todos modos; y el que tenga roña que se la rasque:
"e lascia pur gratar dov'é la rogna".
¿Cómo se nos manifiesta, se nos pone de manifiesto, la visión
dantesca? Desde luego por la poesía, por su propia poesía. Y esta
poesía verifica la Comedia divinamente —misterio del alma— ponién
donos al poeta en evidencia poética de verdad: por serlo. De aquí su
identificación total con la ilusión que crea, y su consiguiente defini
ción de mito. Mirando a su Infierno, entrándonos por él, adentrándo
nos en su fantasmal y sombrío laberinto entrañable, poblado de mons
truos y quimeras, siempre hacemos pie en algún episodio o anécdota
de sentido y sentimiento trágico, que nos sitúa, en ese sentido, y con
ese sentir, para su mejor entendimiento. En el Infierno están, gené
ricamente, y por definición, los que han perdido el bien del enten
dimiento, nos dice el poeta (il ben dell'inteletto). Y singularmente,
del entendimiento del amor; para Dante no hay otro (inteletto d'amore I. Este amor, este entendimiento, es divino. Todo en el Infierno de
Dante, tan poblado de numerosísimos habitantes, se nos manifiesta
con plenitud de mal o de males, pero no vacío. Ateniéndonos a su
interpretación más superficial, diríamos que con su riqueza de po
blación penal, su inacabable y tan poblada inmensidad de espantos y
dolores, de angustiosas desesperaciones y daños, es todo lo contrario
de un Infierno vacío; y que el minucioso pincel de un primitivo nos
desentraña sus figuras, proyectadas sobre paisajes miniados minucio
samente, con precisión de trazo y expresión tan viva, que, no ya a un
poema en cada verso puede dar cabida en su horizonte, como pensó
BÉcquer, sino que hasta por sus mismas perspectivas de figuración
imaginativa se proyecta, en sus espacios imaginarios, todo un mundo
— 62 —

�— S9 —
ap is 'souisiin sojjosou ap sopBsaaa^uisap soaafeíA ap 'soasniu ap
-isla ap Bai^STjn^ p^pisoiana jiaand Esa ap soujefodsap souiaqaQ
•44BssBd a epjen biu 'joj ip uibuoiS
-bj uou — BuSaps ij Bizijsmá Bipaoaiaasiui?? :xBSBd jb oíaaadsap asa
uoa Buirujnj sa[ Bjaod ja íoiaaadsap ojnyosqB sbui ja sa upiaBuapuoa
ng 'ajuaiujEnái uBuapsap soj Biapsnf bj X Bipaoaiaasiui B-q 'oSiisbo tu
oiuiaad uaaaaaiu o^j • (44ajaos bjjjb iuo4p uos isoipiAui aqa — 'BSSBq
ojubi a bjia Baaia joj b^ a^) bjjo aamb[Bna uBipiAua anb 'BzafBq pj
ap 'Bap ub^ sa ^piA ns Á i (443}joui ip BzuBjads ouub uou iisanb9,)
a^januí ap BzuBjadsa tu '(¡uapsap opuadn^sa anb uoa X!) B^aod p saip
sou 'jauaj uBzuBap BJainbis tu anb so^ "BapuainB pBpptu o p^puoq
ap 'OTpo ap X jouib ap 'Baap^pjaA uozbj X uoiSBd ap saaBdBauT aod
uBqBTaajdsap BjnS ns X axMVQ anb 'sotc[tj so^anbB anb unB sajoa^ qa
ua uBjsa anb ap asjBaa^ua uts ouj^tjuj p ua opuaTATA uBjsa '^dpa ns
ap saiuaaouT bX ou anb 'sajuBJouáT scq "opoj ap puiajm ajuauíBasa^
-uBp sbui o^ 'ojuaiuiipuajua pp uaiq p opipaad jaq^q ap b^ :Bjja^uo;
ns aod sosoaáipd ^oazouoo anb souBiunq saaas so^ sopo^ ap sosoaáipd
sbui so[ uaaaaEd aiu anb —oduiaij p ua sapmiaídsa sBjsiam— SBjsp
-^aisa o sapan^pa SBisian^ Xbjj -ajoíin^ pp aja^d Baatuiad B[ ap Ban^
-oa^ b^ aaaipad anb jap otuo^) qa ua aiuauíBsaadxa asopuBpanb 'ja ap
opuBsed ou saaaA b íouaaijuj jap Banjaaj bj 'aaaijaad X 'Bjsn^ aj anb
'oaaBg Biiiao^ jap jBnjiqBq aoiaaj jap oijuoasaQ 'BpiA Bidoad Bajsanu
ap jBnqaídsa uoiaBaijiaaA oiuoa BisaijiuBiu sou Bjaod ja anb jBuaajuí
uotsta BsojjiABJBUi bj ua '—oasa^uBp B}janA X Bpi ap a^ajjiq uoa Bas anb
•une— SBjaA ap asaeaajua BJBd 'Bas o 's^aaA ap j^ajua sa^d oiuiub ap
upiaisodsip aoad bj aaaaBd aiu 'sa^uBaadoui a^uauíBaisij 'soatjbut^buii
'aiuauíjBanjBU 'sojoj^uaXaaa 'sajBuaajuí safBjBd soisa aod jiaand p^pis
-oíana buit j^ 'pEpijiaand —Biaaiaui o— B^aaia Bun bjjbj aa^q souaaijuj
soj ap ja ua jBj^ua BJBd uaiquiBj 'oija^uBAg ja aqiaasaad unSas 'souiu
soj ouioa asaaaBij bjjbj aaBq sojai^ soj ap oupjj ja ua aBjjua Ba^d
ouioa tsb anb 'opnadaa aq sbiu saaaA SBqanuí X 'zaA Bun iqiaas^
•osiBaB^ ja X oíaoiBííjn^ ja :Buiaod jap sajBnj soa^o soj opotu
ouistui jap asjBjisiA uasaipnd is anb ja ua joXbtu ouiisjqanuí Biaas sos
-oíana SB^sian^ ap oaauínu ja j^ 'ojaEjisiA BJBd sajBnqqBq sapEpijiaBj sbj
SBpo^ ap souiBTJBzoá a^uauíBanáas 'btjbjj ua oaiisijaB ouisiani ap sax
-b^itj soiuisi^uBj soj ap ojio aainbjBna ouioa o 'ubjij^ ap ouion^q ja o
Burpug BjjidB^) bj oiuoa asjBjisiA Baaipnd aiMVQ ^p ouaaijuj ja jBiaa^
-btu BJauBiu Bun ap ig •o^uauuiaapBd ns uaaip sou anb 'sbubtuiiij saaoA
X 'souBiunq soj^soj —sbtu ajuaiuB^iuijuí sotuijuasaad—- sounSjB souip
-uas 'biuiouosij Baanq ns sbji 'anb bX íbjbdsbui ns uoa Bi^sn^uB sou ou
sand :Biauasaad ns uoa 'oAi^aaja 'jboj ouBp un aa^q sou ou zaA jbj osa
iod I9n3"íl\[ UOQ oajsanu Bjjip oiuoa 'otoba ns ap souopuBuajj 'Bp^u ap
aiuauíBSoijsnSuB Buajj sou o 'BpBu ap btoba sou anb oaad ísaaojaoq
X so^uBdsa ap o 'aoaaoq ap X ojuBdsa ap 'ajuauíBAiiaaja 'Buajj sou anb
aiaap soiuapod sauoiaBanáij sajqísiAui o sajqísiA ap o^unfuoa osuaiuui
a^sa j^ 'aja 'ojob^ 'BjBuiaBq 'ouijoájq :B^aod ja sopBjsiB opBfap Bq sou
'oAijiuijap oaijBiuBjp oixaiaB uoa 'bjjb X inbB 'anb sojjanbB oiuoa 'soai^
-BJ^ soiposida sajqBjuoaui ap ajqBqBaBui uoiaBxaua^ o uoiaBiuauuaj ua

�veras queremos entender la lección infernal dantesca. Sentir y pensar
con el poeta, personalmente, el misterio del alma que en nosotros
tiembla, temerosa ante la vida como ante la muerte. Comprender de
este modo por qué la más leve referencia humana a un hecho vivo
adquiere en esta misteriosa, mística experiencia poética del mundo y
trasmundo del hombre, esa "agonsciosa carizia" que nos dice Dante:
angustiosa carencia espiritual de todo —de todo saber— y entender.
(Este vocablo carizia que es carencia, nos da, en nuestro español cari
cia otro sentido, paradójicamente exacto, aplicado a la Divina Come
dia: angustiosa caricia). Pensemos en aquellas tres fieras que le salen
al paso al poeta; pensemos ante su bellísima, si temible presencia
natural y sobrenatural, y por referencia alegórica, si no es, en efecto,
posible, la paradoja de estos dos términos juntos, caricia y angustia,
para el lujurioso poeta que sabe, y nos dice en su Poema Sacro, cómo
el amor, "que a ningún amado amar perdona", puede por sí mismo
sernos salvación o condenación eterna; pensemos, recordemos, la an
gustiosa caricia de la llama viva, en la que perpetúan, eternizan su
amor, infernalmente, Francesca y Paolo. Todo el poema dantesco que
nos acaricia con su canto y su encanto, vivo, musical, poético, inefa
ble: ¿no nos angustiará también por la plenitud de su sentido, infer
nal y celeste, que exige de nosotros un esfuerzo capaz de remontarnos
basta ese pensamiento, basta ese sueño?
Al salir del cuarto girón del Purgatorio, cansado del vagar de sus
más diversos pensamientos, al poeta se le cierran los ojos, y convierte,
trasmuta, su pensamiento en sueño:
^Novo pensiero dentro a me si mise,
del qual piú altri nacquero e diversi;
e tanto d'uno in altro vaneggiai,
che li occhi per vaghezza ricopersi
e'l pensamento in sogno trasmutai!"
Otras veces he subrayado esta definición poética que me parece
la más justa y exacta para la Visión admirable: trasmutación del pen
samiento en sueño.
Sueño y ensueño que tomará cuerpo, figuración mítica ilusoria,
gracias a la expresión y forma simbólica, alegórica del Poema Sacro.
Con razón Dante se sentía enflaquecido, extenuado por su viaje ma
ravilloso; porque la alquimia imaginativa que nos ofrece la sustenta
de su propia sangre: "non vi si pensa quanto sangue costa". Pues
"sólo la sangre es espíritu", nos dice la Escritura. Y esa sangre espi
ritual del hombre, es la de su fe: la del hombre cristiano. Y la fe
tiene que hacerse nuestra sangre, nos dice San Pablo. La superación
de la tragedia no se pudo hacer sin sangre humana al mismo tiempo
que divina; y es verdad que ese sublime sacrificio levanta en nuestro
corazón la más extraordinaria esperanza, por el más inconcebible y
supremo amor; pero también ese mismo amor ahonda, con la misma
medida de angustioso sufrimiento y pesadumbre, la responsabilidad
de la culpa, la desesperación de la condena. El Infierno, o experiencia
— 64 —

�— S9 —
sbui u^inb 'opBiusiuiisua ajuaiuBsoixnj sbiu Bjaod ja 'saxNVAHa3 "bis
-aod bj opBuisiinisua Bq 'ajuauíEUBumq 'ajuacuBaiBxj sbui anb Bjaod ja
aaajBd sou 'oidoxd is ap Bjs^q opBxxajsap 'ouisitu is ap opiaaxnjua sbiu
Bjaod ja 'axMVQ 'opunra ja ua BUBijsixa aj bj xod opsuiuijajap oaixojsiq
jBnjixidsa ojiquiB jb oxaijax ara i otusiuBijsix;^ jap A pBpuBijsix;^ bj ap
'oíainf ira b 'sBjaod soaijeoijiu^is sbui á saxoXBtu sop soj 'saxMVAaa^) A
aXMVQ ap ja 'soaixpjsiq souijsap sop sojsa ap uojaisodo bj ojBuag
#a\ioivxMOj\[ b A oiaAvmóvj^ b xBpiAjo uis :saxMVAaa3 xod A aavaasa^
-VHg xod 'pEptuBuinq ap orasiuBumq opuBJBdas 'BjopBJJBsap uaiquiBi
sisixa ouioa 'BpiSooax Bxas 'Bjauíixjsod Bqoasoa ns opuBna íuBxquiais
anb ouisiuBinnq ouisiiu jap stsiaa bj 'ojja uoa 'zaA ns b 'opuBziiajojd
^ajuauíBiaijaij ojopuBziuBBd 'isb ojaiaap xod 'uBJBziJBjnaas '44OAanu
ojijsa aajnp?, ns 'ajirasBaj saj axMVQ anb oaijaod afBn^uaj ja opuainS
-is 'vDavaxa^ A oíaavaog anb 'BjsiiuaaBuaj ouisiuBiunq jap jBa^oqjB
ooiup^B ja ua :baia sbiu xBjndod pBpixBptjos ns xadiuoi b ba oubijsijd
ajquioq ja anb ua oiuauíoui ja íouisiubijsix^ ja A pBpuBijsxj^ bj ajjua
sisixa ap oaixpisiq ojuauíoui ja opuBuxuqna '^JX l^íS I9P IBPTuí IÍJ
jb 'Bn^is oj sou 'xnvaivj\[ ^jxjp oiuoa 'odtuaij ns ap ooi^bjj oui^sap
ja jBjqBq oziq aj anb afBnSuaj ja ^ "p^pjaA ap oiijS un sa anbxod
'oaia ojixá un sa 'ouBuinq ubj 'ouBuinq ojix^ asa 'BiuBg bubjuo^\[ bj ua
aiuaiUBSoxojop ojopuBxnd 'ouaaijuj ns ap SBpB^uaj^uBSua A SBpiJjnd
sbj ap opBauBXJB ojopuaiqBq 'ojata ja ua o^sand 'axMVQ ap
ja 'SBiSojoapi ap ou A SBiauaaxa ap souiiaia sauainb bjb^ 'oubij
-sixa BjqBjBd bj ap axqinoq BjqsjBd bj 'oMíii^VMfj ojjsanu Biaap ouioo
'XBJBdas Baunu opipod soiuaq ou anb soj bxbj 'oisij^ ja ua
sa^uaXaxa 'ja ouioa A ja uoa 'somos anb soj Bx^d ro^six^ ja ua
sa^uaXaxa soj BJBd 'souaur jb 'Bjsa o-q 'biobjui Bjsa anb oSip —ojuá ns
ap afBsuaui ja 'sa ojsa— jBuxajuí Biaajoxd 'axwvQ 9p Biaajoad B'j
•BiaBjuí soxjosou BjsBq opusSajj Baixojsiq uoiaBaxjtjaA ap sojSis ua ajd
-tuna as axxiVQ ap Ba^aod Btaajoxd B"q "Bxajua Bj^aij bj opuBpunuí 'sbjj
-Bjnuí sns opuaidiuoj '^pxoqsap as anb Bjxaaaj^d 'axMVQ ap sandsap
'anb 'oiu^a ap A BiauajoiA ap 'zoa ap A oiauajis ap Bidoxd Bzxanj bjubj
uoa 'Bixosnji ajuauízojjB 'Baijiui pBpiuiJoua Bsonxjsuotu ns 's^ubjb
A SBxnjxoj sns opBáuojoad Bq 'oiuBjqanb ns opiaanbixua Bq oujaxjuj
jap uotaBziuBuinq wj 'oiuaiuiBsuad ja ax^uBS ap ouans na BjntusBjj anb
bj '4tajáuBS bj ap Baisnuí,, 'Baisniu Bjsa opuats an^ig 'sojubjj A sopitua^
sajqijxoq ap 'sajBiu ap a^uaxuBSofoSuoa 'Bjqand as 'oaiojsa o^uaiuiBsuad
jap oiaBA ajuauíBsoiisnSuB 'oxaBA oujaxjuj j^ 'p^paiduit bjiuijui ap
'ojuBdsa ap uoiaBUiJijB ajqBxnpxad ap 'ouBp ajqBqBaBui ap '—Buaaja
A bata— uoiaxpxad ap ubjb a^uBjadsasap A opBxadsasap sbui jb 'sojaia
soj ap oaa ouioa 'pBpajos ns A oiauajis ns aiuauíBJouos a^qB anb boii
-aod uoisnji ap bjbosbui Bun uoa 'opunuí ja ua BUBijsixa Biauaixadxa ap
sojSis aaajj ap sandsap 'axMVQ B^sajuoa '(a^xanuí bj ap BpBxoui baja
bj :bs3 anb Bsoa bxio sa ou ouxaijuj ja A) ajaanuí bj ap BpBJoui bj sa
anb 'axquioq jap oajuap 'ouisiui ajquioq ja ua :vD3K[ag BqBjsajuoa anb
¿ouxaijuj ja Bjsa apuop? ap Bjun^^aad bj y qBuosxad pBpijtqBSuodsaa
A uoxaBaxa Bidoxd ns ouioa ojxBjdaaB b opB^ijqo 3A as anb axqiuoq
ja ua zoxjb ajuauíBsoxojop sbui oqaniu aa^q as 'ouxaijuj jap Baijaod

�trágica y divinamente la ha enfurecido; y los dos, decía, al filo de dos
siglos, cuando el cristianismo hace crisis trágica de cristiandad, y el
humanismo renacentista, crisis cómica o tragicómica, de humanidad.
La Divina Comedia, nos parece, por eso, algo así como la epopeya del
hombre ensimismado: el Quijote, la epopeya del hombre enfurecido.
Y entre ambos, esos otros dos, enormes poetas tragicómicos, en quie
nes la espiritualidad cristiana se bifurca, como en Miguel Ángel, con
ansiedad de desesperación interrogante, el joven judío español, el
endiablado poeta semianónimo de nuestra Celestina, y el no menos
endemoniado y seudoanónimo Shakespeare. "También los demonios
creen y tiemblan", escribió el apóstol de la esperanza.
Este ensimismamiento, que decimos, de la poesía de Dante, nos
descubre, en cada una de sus propias fronteras interiores idéntica pu
reza de poesía; de poesía cuya naturaleza y figuración tan viva con
siste en hacerse de ese modo, en todo momento, fronteriza; siempre
es una motivación expresiva, ajena al fenómeno poético mismo (a esa
especie de absoluto poético sustantivizado, "ídolo bello" de los esteticistas) lo que determina esas fronteras; una especie de contrabando
espiritual por el que únicamente se verifica la poesía.
Una magia verbal que se hace música al adentrarse metafísicamente en el tiempo, en su tiempo, afirmándose, creándose su moral,
místicamente, por el sueño —misteriosamente pensado y sentido— y
aún sensado de tal manera — de esta poesía puede decirse, como
dijo el griego del mar, que es lo más puro y lo más impuro. Es la
poesía más pura y más impura que se ha escrito, tal vez por la com
plejidad, diríamos integral, o integrante, de su verificación o realiza
ción aparente. Una poesía en la que, como decíamos antes, el poeta
se hace cuestión personal de todo, como de sí mismo. Notad de qué
modo —y es sólo un ejemplo entre cien— Dante espera a encontrarse
en la cúspide de los cielos, para justificarse desde allí, más humana
mente que nunca; y no ya de su conducta viva de pecador, tan copio
samente sensibilizado por toda suerte de lujurias, o de su pasión polí
tica, sino para verter, desde tan alto, su cuestión personal —su cues
tión política personal— con el Papa Bonifacio VIII; para que la
fuerza de su acusación, tan personal y humana y pecadora, haga tem
blar hasta los más altísimos cielos, que, efectivamente, se oscurecen
y tiemblan, ni más ni menos, nos dice humildemente el poeta, que la
noche trágica en que agonizó y murió en la cruz el Cristo. En esta
sublime exageración aparente encontramos la viva imagen iracunda
del poeta, dominada con expresión serena de justicia; como la que
debió tener el rostro airado del Cristo juzgador que pintó Miguel
Ángel, y hoy enturbia su limpia faz, macerada por tantos humos,
casi se diría que simbólicamente, en la famosa capilla de San Pedro,
que sigue dándonos testimonio, por la piedra viva, del imperecedero
escándalo de la sangre; para seguir siéndonos, justamente, a los cre
yentes cristianos y católicos, la piedra de escándalo que hizo rodar
el Dante, con tan estrepitosa delación y acusación mortal, desde la
cúspide divina de los cielos. La pasión dantesca nos parece, embria— 66 —

�— ¿9 —
jsb j^ -pepiuiAip bj ap oaia opijBj ja sopap soj uoa opuBsjnd 'opuBaoj
'ojJBsjnd 'ojjbooj 'asiBtuanb uis 'opoui asa ap 'usipod 'pBpaaA bj jod
[a ua oueta bj opuatjaui íbuibjj bj ap ojnaso uoz^joa ja aa osajd
anb —vaaxias uajquiBj— soaiojsa soj usiaja 'ojuaiA asa 'nju
-idsa asa oja^ "44ojjb oj ap jaasu ouBsaaau sa osa ^od^ qojsodB ja aaip
'44njjjjdsa sa 'njuídsa jap opiaBU oj X aujBa sa 'atusa bj ap opta^u oq,^
'(8 'III 'Mvnf *s) 4tniujdsa jap optasu Bq anb janbB opoj noa aaa^uoaB
tsy -ba apuop b ra auaiA apuop ap saqss on oaad 'opiuos ns saXo nj
rajatnb apuop Bjdos (niutdsa o ^uinaud) o^uatA j^^^ raaatnb apuop
Bjdos anb 'n^utdsa ouisiui ja 'o^uatA oinstm ja aaduiats sa 'b^bui bj
0baiab bj anb ojuatA ja j^ 'anSutjxa as ou ts 'oAanu ap BJBjuBAaj as
aadiuats 'BjopuBjjitnnq 'ajBqaaaB bj anb bj Bas ojuatA jap BtauajoiA bj
anbuny *oasap ns ojjb oj b aaduiats aAjanA 'BtauajotA bj aod 'Bpta
-joja^ o 'Bpiaaoj BuiBjq • (4toaoj ni aaBj bj^ibu atuoa bj bcu^) ttoSanj
ja ua aasq BzajBjn^Bu bj otuoa zBq^^ :ax\[VQ j^ #ajuBS bj ap satS
-BJJ BianpiqBS BnStiuB Bsa opuBz^ajuts 'oatojsa ja voaMas ojuasa ejqeq
'woqaaaap ojata jb ba as 'aaatnb anb oj jaasq ^fap aj as o^anj jb tg^
•ojat^ jap BaijBtusiqB p^ptp
-unjoad bjjb sbui bj BjsBq oijbuiSijo ouaaijuj otdoad ns ap
pBptpunjOJd bj apsap ojjB^uBAaj BJBd 'BjqBjBd ns b njadtuí ja '
bj 'ajuBauíBjj —Bjaod ja eutp anb— ojuS b ojuS BJBp — (44¡baia jouib
ap buibjj qo!^ — bata jouib ap btubjj o) 'jouib ap baia buibjj—
oSanj jap buibjj Bn8i^uB bj ua asjBuiSiJO jb 'bsojoiub Baijaod
-uo Bsa ojaj -oasajuBp afBii^uaj jap 'jsujajui ajuatujBuiSiJO Biauauad
-xa 'Baijaod upiaBaijiuáis bj spo^ 'usipuaaui 'uapuaiaua 'oaiBjj oáanj
jap 'joiub ap buibjj BnSi^uB bj ap soiSiisaA soj 'sajBuas sbj 'souSis soq
• (44aBiuuiBjj BiSpsaA suajaA oasou^py,, — 44buuubij BaijuBjjap
oasouoa :tiuajj uou aqa osbuiij a4iu anSuBS ip — BiuuiBjp aqa
•ajquiaij ou anb aj^uBs ap bjo oiusim js ua ajuais ou opuBna 'oisa Á
1buibjj BnS^uB bj ap —sajBuas o jBuas bj 'souSis soj— ou^is ja oazouoa
:osjaA oidojd ns uoa 'omoaiA B 90ÍP aI 'ouojB^jn^ jap uij jb 'aj^
-sajja) osibjb,j ja ua aaijjsag ns ap BuiAip upiaiJBdB BjjanbB ua '
ns ap aísn^uaj ajsa Jod j^ #Xoq ap 44SBjsijijsa?9 soj uaaip otuoa
-iuSis ajdtuais jas ap sbiu b 'oaije^ijiuSis aiuauíBAisajdxa '
aiuauíBsajdxa afBn^uaj un ouioo 'jofaui ajip 'Bsaijuoa bj 'Bjnuuoj bj
íBaijjjod X Bsoi^ijaj 'jBuoisBd Buip as anb 'Bajía Bun jod Bp^pjBdsaj
ajduiais 'Bai^aod uoiaBJidsui ns sosjaA sosoiubj sojsa ua Boijdxa '44oaou
jijs aajop^, jap Bjaod jq 'Bisaod bj b biusiui js b Buap^aua X 'otusitu is
ap Bjaod jb Bjqij 'jouib ap BjnpBjaip 'bsojoiub biubjij aajnp Bjsq
oa 'ouiuap ojjap ayo
opoiu janb v a ío%ou 'jids auoiuy
opuvnb ayo un uos itu o¡n
:biubjij ns b apBnsjad sou 'Bjaod jap baia zoa bj uoa
'odtuaij ouisiui jb 'ojad :ojusdsa ap aaapnuiua X aaapjosua X s^aia sou
'soiq ap ja ouioa 'ajqtuou ojos oXna 'BpiA bjjo ap 'sptA bj ap psp
-jaA bj 'ajjaniu bj ap BpiuBin o Bpjjsn^ 'oustunq jas oidojd ojjsanu
ap jBujajui a opuoq sbui oj ua bjubo sou anb 'ajsajaa saisnuí ap

�ponían, metían la mano en el fuego trágico del Infierno, por la verdad
viva de la sangre, que otras veces dejaron correr, libertándola de sus
venas, libertándose por la muerte. Dante, no: porque ha nacido del
espíritu, porque ha nacido o renacido de lo alto. Su voz humana se
hace voz, de nuevo embriagada por la sangre divina, al entregar, tem
blorosamente, hasta la última gota de la suya, para cantarla, y decír
nosla verdaderamente en su maravillosa Visión sagrada. "Con altra
voce omai, con altro vello — ritorneró poeta..." —nos dice: con
otra voz, con otra voluntad, con otro querer, que presta a su grito, a
su mensaje infernal y divino, ese aire desdeñoso, y tan grave, a la
par que tan puro y poderosamente iluminado de amor. No es orgullo
de poeta el suyo: ni de hombre solo; de solitario, desterrado, soñador,
creador de mundos y trasmundos espirituales: es el orgullo de la
poesía el que nos hahla por la humilde voz conmovida de su som
bría desdeñosidad. Su mensaje es de amor, no de desprecio para el
hombre: de piedad, de esperanza, de fe (1).

(1) Los versos citados, o aludidos, de la Divina Comedia, corresponden a los Cantos
I, III y V, del Infierno; XIV, XVIII y XXX del Purgatorio;^ IV, V, XVH^ XXV, XXVII,
XXIX y XXXIII del Paraíso.
— 68 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2397">
                <text>Fronteras infernales de la poesía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2398">
                <text>BERGAMIN, José</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2399">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 43-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2400">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2401">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2402">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2403">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2404">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="292">
        <name>DANTE</name>
      </tag>
      <tag tagId="291">
        <name>SÉNECA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="247" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="466">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7dc1f297158344dbfcb7ec766cf2d080.PDF</src>
        <authentication>1afca753d07836a460396ca2c380ba53</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2779">
                    <text>— S6 —
-ubs oan^ipuatu asa is 4z9A jb^ 9iu9iUBsoqDi.idB9 'BJoqB sojjosou souibs
-U9^ '4tBSipU9UI 9JUBSí9 9p O 449j^uBS JBjnipuatU^ 9p 'O^D9J9 U9 4B[qBq
8OU 9S 9pUOp 'SOjat/O^ SOJ U9 9JB9dS93(Bqg 9p OSI9A Ull B 90Bq 98 \9
uo 9nb uoisnp Bsoiano A bubjjx9 Ánva b[ jod 'opoj aaqos 'oito oj
'(••••9J9 'OJ[9pUBg O9JB^\[ 49UOJO99tJ \9 '
oju^nD ^9p soijbutSbuii s^fBJBd 89^qrjJ9j o S9^qBtnB sbui so^
jsdB989 jod opii^sd Buioj 9nb opBioáB ouisinb9U98 o^s^ndns un b
98 |9 U9 9nb UpiSn^B B89^dx9 B[ JOd 4odui9IJ nS U9 4OUBIJB9dS93|BqS
OJJB91 pp 80^lUI9U9 8O^ 9JJU9 JBS[nA J98 Oiq9p 9nb 49q9Ojd9J 9J89
sbui91 A. so^unsB sns sog9 U9 'jBgnb^s o 'jbdbs BJBd
SO^ 9p B99nq U9 989nj 4B09U9g OpBJOB 49nb 4BJ9Od JB
OOIJIJO \9 Bq0Ojd9J OpOUI 9}S9 9Q q9 BJBd SOpBjqniniSODBS9p 'SOUBJ1X9
S90UO1U9 B^SBq '^piA 9p soxp9Ui 8OA911U Bosnq 'ojjoz pp ^tnq BJBd
9nb 'odosg unSge 'BjnqBj v\ 9p ogxjBAJ99 p oiuod 99Bq B^9od p 489qop
-loo ooi^bji pp 8ojx9i so^ sojsnBqxg opBf^p b^ opugiqBq 49nb 'opxnSgs
UO^SU9J B 'jipBUB BJBd ÍB18inb9U98 B91JOJ9J BATSnqB BUn 4^Zíja/W/ÜI/
9p 9ioui ooiupjx p uoo 'lajuivjj ap B^9od p Bqoojdgj 9S SBg9 u^ '68SI
oub p Biosq (uot[dmi9j\[) U99J^) ^J9qog BjsipAOU pp oaqq un ubo^
-O.ld ÍUipnjn 9)U9UIB89J[dx9 U999JBd U9inb Bd
-S9&gt;[Bqg 9p OIJBJ9ig OIUI9U9 49qSB^[ SBUIOq^ 9p UOS
*ttBU99S9 BJ^S9nU 9p 91U9UIBJ9JU9 J999JBdBS9p JOd BJBqB^B 4BUtBd B
BUIBd Á B9UIJ B B9Ug 4OpBJUBS9p O OpBjSuBS B09U9g A ÍBJB^ B^ B
98JB99S JOd BIJBqBDB BJOS B B^oS BpBJOdBA9 JBIU B-q,, ¿9^U9UIBUJ919
9Jnp anb ^^q 9nb? oj^q ^^soot^bjj sosjn^sip 9p ofouBui U9nq tmw son
-J999JJO BiSBq j^ "(poo^q jo p4tB9g) í(o8ipu3iu un sa euSuvs ^
'ojdui^fg Jod 4ouio9 'zij9j 9SB^J BunSjB souJBinoojd BtABpo^
4BppuB9 Bun ap znj pqop bj b opiaj 4sajut p optonpBa^ Boauag,,

X

�griento no caracteriza algunos de los rasgos nacionales del público
teatral inglés isabelino, que, con apetito truculento, pedía sangre, más
sangre, en los escenarios tragicómicos de Marlowe y de Shakespeare,
Esta apetencia natural o naturalística de sangre ilusoria, —cuyas apa
riencias escénicas podían confundirse tan fácilmente y, en efecto, se
confundían con las del vino—, pone, ante nuestros ojos, al evocarla,
una evidente analogía o equivalencia teatral con el sentir originario
de la tragedia griega en la embriaguez dionisíaca símbolo de la sangre
y de la vid; sangre que es espíritu, que prolonga a la vista, como
a los oídos, una voz, un grito, una música, una palabra infernal para
el hombre.
En el mismo texto, a que aludo, de Thomas Nashe, se nos dice
también, como reproche a los seguidores escénicos de Shakespeare,
reproche de incultura humanística, reproche de analfabetismo, que
son gentes que confunden los Campos Elíseos con el Infierno. No en
vano afirmaba Stendhal, románticamente, con certera intuición his
tórica, por tanto, que el público shakespeariano creía en Shakespeare
porque creía en el Infierno. Y tampoco conviene olvidar demasiado
que uno de sus propios papeles, uno de los que el actor-poeta solía
representar mejor, según cuentan sus contemporáneos, era el de la
sombra o fantasma del Rey danés en su Hamlet; personaje muy im
portante, mucho más de lo que hoy se figuran los cómicos al repre
sentarlo: y al representarlo habitualmente muy mal. Pues este papel,
este personaje de espectro o ^sombra fantasmal del Rey muerto, es,
sencillamente, el que figura o representa en el teatro un hombre que
vuelve del Infierno. Parece que las condiciones físicas y morales, de
figura y temperamento, hicieron al autor del Hamlet representar este
personaje, por él creado, con extraordinario acierto de expresión y
verosimilitud. Sigamos la parte de leyenda, de poesía, que a esta re
ferencia, como a cualquier otra, tratándose de Shakespeare, le corres
ponde. Y pensemos también que las estadísticas, realizadas siglos más
tarde por especializados estudios psíquicos, nos afirman que en las
Islas del Reino Unido son mucho más frecuentes que en otros países
los fenómenos alucinatorios; y que es raro encontrar un inglés que
no haya visto alguna vez en su vida uno o más fantasmas; y no hasta
tampoco para asegurarnos de esa facilidad para ver fantasmas, el ma
yor o menor contingente de bebidas alcohólicas consumidas por los
habitantes de un país; ni la oscuridad de sus noches o sus días, nebu
losamente tamizados de oscuridades tenebrosas; ni aquella especie de
sed de sangre, o de "mendigueo de la sangre", que, como al olfato
sensible del perro, señala al ser humano, hambriento y sediento de
ser, la necesidad natural, primaria, originaria, de olfatear la presa.
Todo eso nos sitúa, sin embargo, en un mundo cuya naturalidad se
expresa en formas vivas de dicción trágica, porque se nos afirma en
el tiempo, cuando éste ya pasó, en el tiempo vivido— como afirma
ción sobrenatural de un mortal destino: el que encierra al hombre
apresándolo en su cerco de luz, o de oro, según la imagen tenebrosa
de Lady Macbeth.
Shakespeare, aludiendo al teatro del Globo, señala este hecho
— 96 —

�— ¿6 —
qap opuB^Bjj o opuaXnj^suoa oyiBiaidjaiui jod
somaieziojsa sou ouba ugr ¿ajsa sa opimín anb? 'iiaap jofaui jod 'q
¿OpuniH a}Sa 'SOJ^OSOU BJBd 'opuaiS 9tl18 '89 O 911J O BJ9 OUIO^?
•9JBadS95[Bl^g JOd OpBJuaAUI 'opB3J0 'yBJlBaj OpunUI \9 U9 OUJ9IJUJ
ya jod sayjBiunáajd anb BjjqBq 'BJiiuaui By X aiquiBq ^a 'jocub ya
B[ 9p 8OipU9tn S9J1 SO^S9 y ¿BipU9UI 9JUB8 By 9p BaiJO^aj B{
BOIJOjaj B9IOJ9q B[ 'BD9U9g U3 'S9JJ SO[ UOJBaig? ¿BJIIlU9tn B^ X
^a 'aoraB ^g? ¿BUBiaBadsa^Bqs u9Biur o 9sbjj uoo aqsB^[ J-itp
9nb '4taaáuBS ap soáipuaui^ sajj scq sojsa uog? ¿9j^ubs b[ ap oanSip
-uaui ^9 ajsa sa j^? 'Bjaaaaj Bpuoa 'uaiq ajuauia^qBjimpB 'oaqq ns ua
ozB^ua sb[ 'a^uauíBsajdxa o^souajaap uts anbunB 'X íaainoa X jbuib ap
sb[ 'SBUBiiinq sapBpisaaau 8a[qiptqam 'sa^ipjouiijd 'sBjauíijd sop sb^
ap soujB^qBq BJBd BtiSua^ b^ otp^oui as ou 'zin^j ubu|* 'ejijj 9p 9}S9jd
osoijo^á Xnuí ojisan^^ 'Batjpjaj b| opB9ja usq 'SBjunf sax^ sbj o
^\ ^ 4i9tao9 9p b[ ouio9 'jbuib 9p pBpis^aau Bg^ #44B9iJo^aj[
^UBq sgpBpisaaau sajoXBra S9j^ sbjs9^, :9psuB ^ '44ai}U9ta
^a ouioa X aauíoa [a ouioa sajqtnoq so^ b a^qBsuadsipui ubj sa —aq
-rjosa— jouib [a,, ta^uapuajdjos uoxaBuiJi^B Bisa 'uojduiBqinog 'aJBad
-sa^sqg ap oxnoa 'jojoajoad X oSiuib ns b sopsaipap 'sooit^od sotnuf
sopuniáa^ sns ua aaaxjo sou 'oijo^g ouiisiubt[bji: p 'uij ua 'auiB}uoj^r
ap soÁvsu^ so^ uoo ojaBiuoa ua osnd a[ uainb ísoubi[BJt SBjspuana X
b aaoouoa ozxq a^ anb p 'bijb^j aaqos sapaa sauuojut sns
pg b pip anb p —s^ipauíoa sns ua p ap asopu^pnq 'ozta
ajuaiuBsoiOBaS ub^ uaxnb b X— soiipnaa so[ ubuuijb sou ungas
B^aod p Bjqap o^ub^ uamb b 'otao|g ouBip^i osouibj p 'oAijBaijiuSis
Xnuí 'aasadsa^Bqg ap oauBJodiuaiuoo oj;o 'I^X I^ÍS I9P S^UÍJ V
¿ouBiJBadsa^Bqs ^a^uiBjj pp 'oxaojoipBJiuoo X '[BjjBai X 'psaaAtun oaap
-aaaq ouBfa^ 'opunuisi^ag op^uisiuiisua oajsanu ap opiaaanjua JBSuad
opBpAsap p BJBd oiuoa 'ouans ap 'uoiaaij ap 'Bjquios ap 'jsauaaj ap
'uoisn^ ap 'Bisaod ap? ¿buba BiauaiJBdB ap o p^pqBaa ap? ¿uoisBd
o uozbj ap? ¿pBpaaA ap o Bpp ap opuniu un? ¿a^jBdB opunuí un
'opBjjao opunuí un sa? 'jijsixa Bjsd jas oidoad ns ap oijosnp ouaduia
ooiSbui [a ua osaad aaaap sou as isb anb 'opunuí a^sa j^ 'soiusoo un b
ajuajj opuniu un '—(BziiBina^ojd sou) auodoad sou 'a^uBpp jod o
'a^uBpp auod sou— 'mipsaja^ BJjsanu ap bj ap souiifip ouioa 'uaiquiBj
aaajp sou BUBijBadsa^^qs pBpipjjBaj Bg 'Bjaajjad X B^n^osqB upisnil
Bun ouioa Buoiaunj pBpjaA ap pBpipaj BXna 'Baiuaasa uoiaaij o uoia
-BjnqBj ts\ jod B[JBniaB ap 'BpoujBjuasajdaj ap íajuasaid B[soujaaBq
ap jbjbjj b ba 'ajuauíBps b[soujbjuoo ap zaA ua 'opu^na íbaia Bijo^siq
Bun sojjosou a^uB jBnns b ba opuBna oaijBuiBjp Bjaod p Bjjsanuí
sou anb o[ sa ojsg 'ouijsap ns ap ojjiub op^jop p ua ajquioq p
ouioa :oJiBaj un ap oaiBiu o[nojja asa ua osajd Bpanb as anb [a sa
odtnap ^g 'Bpanb as anb [a sa oduian ^a X ba as anb p sa ajquioq yg—
•bjo^up^ ofip sou '44Bpanb as anb ya sa odiuaii ya X —ba as anb ya
Xos oX an)^—-. "tl.SBip soso^usdsa sbui soy ap ojuBdsa ya BSBdajqos^ ajd
-inais anb'aJBadsa^Bqg uaiquiBj BJip sou anb yap 'odutaij yaQ "oduiaij
yap yBjjBaj oynaB^aadsa ya 'oSaiJ ya ofip anb '44JBynajya pBpayos ns ap
BjjayB By Bpoj uoo?, BjsaijiuBin sou as 'oajia un ap ya 'oajaa 'oyyiuB o
'oynajja asa ua j^ *Bjaod ya aaip sou 4q ap buijoj ns ap 'zapuopaj ns ap

�mente el otro mundo humano, social, vivo, que lo rodeaba y sostenía.
De aquel mundo social, histórico, mundo de espantos y mentiras, pero'
también de hambre y de amor o de hambre de amor, mundo de men
digos vivos de sangre, sabemos mucho y sabemos poco. Lo que nos
quedó de aquel mundo, como de tantos otros mundos vivos, siguiendo
estos testimonios, estos vestigios que nos ha legado la historia, legán
donos sus ohras más vivas, son aquellas obras poéticas que encierran un
tiempo mágicamente preso en su destino; obras de mentira o menti
ras, expresamente tales; obras teatrales, en suma, escritas para ser
representadas o verificadas mentirosamente por las apariencias escé
nicas. Dicho en términos calderonianos: en el gran teatro del mundo,
un pequeño mundo de teatro. En el tiempo, en la época de Shakes
peare, el pequeño mundo, que conocemos hoy por teatro isabelino,
se caracterizaba, según su contemporáneo Florio, por su mixtificación
dramática; aparte de su inmortalidad y de su charlatanería. Leamos
su propio texto: "después de comer —escribe Florio en su manual de
conversación inglesa (hacia 1598)— iremos al teatro. Pero las piezas
de teatro que hoy se representan en Inglaterra —contesta a su inter
locutor— no son comedias propiamente dichas. —¿Cómo es posible,
si estamos viendo representar tragedias y comedias todos los días?,
responde el otro. —En efecto, pero estas obras teatrales no son ver
daderas tragedias, ni verdaderas comedias. —Entonces, ¿qué son?
Son representaciones de historia, sin decoro" ¿Sin decoro o sin deco
rado o decoración apropiada? Pasemos esto. Lo que nos importa
señalar es ese carácter de historicidad o temporalidad dramática que
las caracteriza, según Florio.
"Representaciones de historia, sin decoro": de historia desnuda.
¿Y es cosa posible tratar de desnudar el tiempo en el teatro, por el
teatro mismo, por la máscara? Porque una máscara que se desnuda,
se suicida —escribí alguna vez—. Si el tiempo en el teatro y por el
teatro se nos enmascara de costumbre, haciéndosenos visible de ese
modo, por la necesidad o fatalidad de su repetición, de su hábito, de
su traje, que al enmascarar la temporalidad la hace llegar hasta nues
tros ojos, haciéndola visible por esa misma máscara, y por ella resonar
en nuestros oídos ¿cómo puede, entonces, por el espectáculo teatral,
que es verificación mentirosa del tiempo, aprisionársenos su imagen
muda y pasajera, desnudándose, esa viva temporalidad fugitiva, des
nudando la historia o una historia? Y, sin embargo, lo que nos salta
a la vista, como a los oídos, en este pensamiento tan profundo de
Shakespeare, al leerlo como al oírlo y verlo representar, es un grito
vivo que sale de ese mismo canto profundísimo de la temporalidad
pasajera: el grito vivo de su Infierno. Porque si el pensamiento cuan
do se hace hondo, cuando se profundiza de esa manera temporal, se
hace canto, —música del tiempo, música de la sangre—, esa misma
música, ese mismo canto, cuando se ahonda más y más en sí mismo,
cuando se profundiza a sí mismo, se hace grito: y grito vencedor de
un silencio; se hace, en una palabra, teatralidad: pura teatralidad;
retórica de la sangre, presa o vertida; presa, si encadenada en el hom
bre, o desencadenada en él; siempre por y para la muerte. ¿Y es
— 98 —

�— 66 —
uajquiBi ya X ísaiuBAja^ ap oasayaAOU o^zByyBq ya uoa 'oduiaji pp
o 'odiuají ap BpBuiuuajap Baoda eun ua 'oduiají p na apjaujoa anb
'ajBadsaqBqg ap pjjBaj o^zByysq p bX opuajpuajduioa souiba jsy
•pBpi[BJ[}Ba} BDIJBUI
-Bap ua 'ajuauíyBJnjBuaJcps ouioa 'aiuauíyBjniBU X 'Bjsaod ua ByopuBZ
-jyBjoduiai 'Bijojsiq By Bcppnusap 'ajBadsaqBqg ouioa 'uajquiBi anb
íadoq ofjp sou '(íoun jas apand opoj 'sjjoisjq By X Bjsaod Bq,, *bjjoi
-sjq By Bpnusap anb '^yya uoa o 'sfopBjBd ujs 'asjjaap apand 'Bjsaod
By BJBd X Bjsaod By aod bzjjbjib3i as opuBna 'oitojBjp ajsa 'opBqa
-bj^[ oiuojuy ofip sou oinoa '4toduiaij ns uoa aaqmoq yap oSoyBip ya^
sa Bjsaod By tg -BiauapiAa ajuBAayaj sbiu ns 'biusiiu is ap Buiajjxa upis
-aadxa 'ojjBai y^ ^od X ojjBa^ ya ua 'Bjsaod By asjaasq yB 'buioj 'ajjByap
-nBg oyBuas sou anb oaijaod ouauíouay yap BUBUinq p^piyBnp Bq
•aAanuiojd oy o oaaj
-oabj oy anb oajjoisiq yBJodiuaj ouijsap y^ 'oduiajj omsiiu ys 'BSiysap
os X Biy as 'oaijaod ouijsap un 'sa ojsa 'yBJjBaj uoiasaja o uoiauaAui
ap oiunfuoa Bp^a ap oaiyjaadsa oujisap un anb 'sotUBJafip is ouioa
'sq 'opBuiuuaiap oajuaasa oroBdsa X oduiaj^ ns b a^uauíBsaadxa ub^
Byopuaianpaj 'oduiaij ya ua X oiaBdsa ya ua yBJjBaj Biauajsixa Bidojd
ns ap ya :Biauajayaj Bajjojstq sbui BJjsanu Bjsd OAjjsa^ns X aopBaoAa
yBJjBaj oynjji OAanu un opipsuB u^q sou 'saaopapajyB sns ua X pjjpBj^[
ua 'SBuidiyjy sa)joa SBJjsanu ap soy ouioa 'sauoiaBipamuí sns u^ X 'sajp
-uoq ua 'Xag yap sooiuioa soy anb 'sa ojsq -souJBnjis X oyjBnjis bjb¿
jopBaipui aaipuj un Bas anb SBqaaj ap o^oyBiBD un ua soyjByBuas ap
Bajjojsiq yBuoiauaAuoa pBpipouioa By jod ajuauíayduiis 'Bi^aa adajjsa o
afBuiy ap ajquiou un uoa aaaouoaaa ap souibjbjj anb sajuajBds sauoia
-bdijiuSis sbjjo sBsa ubjbuio) —'uoiapjBq o uBjaBj^) 'opaAan^y 'bjoS
•uoq 'adoq X sajuBAjaq soj^sanu BJBd ouidiyxj ya 'ajBadsaqsqg BJBd
'outqoaBf ya— ByouBdsa X BsaySui ^yqBq ap sopunuí sojsa 'apjB^
B[ ap youBdsa ouiyaqBSt ya ouioa 'ajBadsaq^qg ap saySui outyaqBsi ya
:soidoad sopunuí sns ouioa 'sBaoda sns ua 'sodraaij sns ua 'odraatj ya
ua UB^uasajdaj o UB^uasajd sou as ajuauíBaiJojsiq anb sopuniu sojjo
soyyanb^ :uoaajaBU anb ap o uojaiaBu anb ua sopunuí souisiui soy ap
sajuBjsip ubi X soiujisip ubi sopunuí uos 'sBfoyj osojjaisiui ojisanu ap
aasaujisayaa soinifip anb opunuí ojio yanbB ouioa 'ouBjjBadsaqBqs op
-uniu aisa osa jod ^ 'soiuBdsa ap o oiuBdsa ap afBnSuay ns uoa p^paid
apid anb 'Baiydns anb 'vStpuaw anb ajSnvs By ap By Bajjoiaj ng -oand
ubi 'oyyiauas ubi 'ajqod ubi 'ayduijs ubi 'oyya jod aaajBtl sou yBiauaj
-BdB oíaijjiJB ns anb 'BUBinnq ubi 'baja ubi uoiaBaja aQ -opunuí asa
ap ajquiou ya sa ajBadsaqBqg 'ajBadsaqBqg ap ya aaaj^d sou 'ya BiaBq
uoiauaiB BJisanu souiaAyoA anb 'BJoqB 'ouioq -ajoíin^^ yap ya oxuo^
•yBiJoui BjisnSuB X uoisnyi ap aa^q as 'baja 'oyaas jod 'anb X —souijf
-jp— baja uojauaAuj ap 'uojaBaja ap opunuí uq -minsaja^ BjayaAOU X
jBJiBai BJisanu ap 'saj^ujajuj aiuauíBjapBpjaA 's^uj^^d sbj ua jbujajpb
souiBjaja anb 'Bjjosnyj p^pjaA ap pBpjy^aj o 'pBpjaA By anj Bisq
¿BzjyBJiBai oy anb 'BajyjjaA oy anb
BajiBiUBjp upjsnyj biusjui By jod p^pjaA ap asopu^pnusap 'ajBadsaq
-Bqg ap ojisai ya ua oduiají ya aajp sou anb yBUJayuj BJjiuaui By Bisa

�teatral y novelesco de Lope. Todos estos mundos imaginativos, inven
tados, creados por tan excelsos poetas: Cervantes, Shakespeare, Lope,
nos están diciendo, y diciéndolo a gritos —a gritos que parecen coin
cidir en un solo grito común— que lo que sostiene el tiempo pasajero
y su evocación histórica en nuestro pensamiento es la palabra humana
temporalizada —y teatralizada— la palabra humana en el tiempo:
la poesía. "La poesía es el fundamento de la historia", nos dirán los
románticos: Novalis, Holderlin, Nietzsche, Heidegger... Por eso, en
la poesía, he tratado otras veces de distinguir, como en la dualidad
del fenómeno estético hacía Baudelaire, el rostro y la máscara: pre
guntándome si alguna vez pudieron juntarse de tal modo que se
identificaran en una sola expresión viva. Y así vemos, y oímos, y
entendemos, en Shakespeare, como en Lope y Cervantes, que la no
vela se teatraliza o el teatro se noveliza: es decir, que aquel mismo
hecho inconfundible de teatralidad y novelería, que abría en el siglo
XVI al ámbito teatral novelero del mundo con la tragicomicidad de
nuestra Celestina, se verifica en ellos y por ellos enteramente.
El ilustre crítico, o los ilustres críticos, que achacan a Shakes
peare, casi como un reproche, la invención dramática y teatral de la
tragicomedia, olvidan nuestra Celestina. Porque no se trata de una
mera denominación: el primero que denominó de esa manera una
comedia suya fue, muy probablemente, Plauto (en el Anfitrión, me
parece) : y en él no aparece todavía, como no aparece en Séneca, el
hecho tragicómico de la temporalidad dramática teatralizada tal
como aparece en Rojas, en Shakespeare y en nuestro conjunto teatral
inventado por Lope; como en el anterior a él del preshakespeariano
y celestinesco Gil Vicente. "Shakespeare, con una sorprendente faci
lidad, pasa del drama diabólico y sangriento —escribe un crítico
(Chambrun)— al reino del idilio: y después, como para reconciliar
sus dos musas, aborda un nuevo género enteramente de su invención
propia (?), la tragicomedia". Subrayemos de paso esto del "drama
diabólico y sangriento".
Otro crítico contemporáneo de Shakespeare, admirador de sus
Sonetos, separa en el poeta estas dos musas; y al contarnos las obras
de Shakespeare que pudo ver en Londres, desde 1593 hasta 1598, dice:
"del mismo modo que Plauto y Séneca, entre los latinos, son consi
derados en la comedia y la tragedia como los mejores; entre nosotros
Shakespeare excede en los dos géneros". Y cita, como ejemplo para
las comedias, las que vio de Los dos caballeros de Verona, Comedia
de equivocaciones, Penas de amor perdidas y Penas de amor ganadas,
Sueño de una noche de verano, El mercader de Venecia; para las
tragedias: Ricardo II, Ricardo III, Enrique IV, El Rey Juan, Tito
Andrónico y Romeo y Julieta. Toda la producción teatral juvenil de
Shakespeare. Y, sin embargo, todas estas tragedias citadas, y aun las
comedias, pertenecen a ese nuevo género o nuevo ámbito dramático
abierto por nuestra Celestina de lo tragicómico: y no como mera
denominación sino como realidad de verdad ilusoria: como un mundo
nuevo.
Como juicio, harto conocido, recuerdo el de que El Mercader
— 100 —

�— TOI —
ap pnpioipuaiu tbj 'ajuauíp^oi BaijiuSis X aun sb^ anb 'sauopBuiuiouap
sajj sb{ ua j^ "ojn%uaui tbj X uown [a 'auqiuvq j^ roijo^j ap SBUBiunq
sap^pisaaau saj^ sBsa 'Baipod X Baijojaj 'ppuasa Baipuiaj uopunj
uauai) •''vutvdoaj^ X &lt;nuo%uy 'ouvjoiuo^ 'uvsaj 'uva^ Xaj^ j^ 'q^aq
-anj^^ 'ojajQ ^ajtuvfj :—sojaaja sns sopoj ua— ojaap ua 'sBatuioatáBJj
'ajBadsa^pqg ap 'sboiSbjj ajuaiuBjndun 'sboi^bjj sauoia^aja sapu^a^ sbj
s^poj ua anb Jiaap souiBjjpod— oasajuBp ouaaijuj un ap sopBUBjjua
-sap sopoj :oasj a ubjsijj^ ap X BasaauBJ^ X opB^j ap oiuoa 'Baqipj^
X ojxtp^ oajsanu ap —baia jouib ap buib^[ 'Batun buib|[ buisiui Bun
ua 'B38 o 'apuodsajjoa sa| anb jBuaajuí pBpiuja^a B^ ua o 'soujaja
souBuuaq— viaijnf X oaiuoj^ |ap '^jjBaj 'ouosn|i 'oaiiaod 'ouansua
-sap X ouansua 'oiuBauasap X o^uBaua ^xuaAnf ja ajaBdB opu^faQ
'vSipuaiu auSuvs tbj ap
—B^stnbauas— BUBiJBadsa^jBqs uaS^uit tsj uoa 0U103 #8bsod sbjio jbjb|3b
uapand as anb aoajBd sou Bjp uoo sand i Bimsipuadnjsa 'Bpuadn^sa
'souiiaap 'Biaaiuo^ 'Baiiuaui b^ X jouib [a 'ajquiBq ja :BUBiunq Bza^jnj
-bu B[ ua sa^qxpnjaui sapBpisaaau saji jod Bpjnjijsuoa 'Baijpjaj b^ ap
BJopBjpuaSua pBpiuiJi Bun ap 'BJoqB opBpjoaaj souiaq anb Bjja^uoj
Bpuadn^sa B^anbB 'aaBadsa^Bqg 'o^ndjasip ns 'saiJBd ua o 'ajj^d ua
anj uainb jod opBzqnaipij a^uauíBjsnC 'oasa^u^pad oubi^bji BisiuBtnnq
un ap soiqB^ na aaaBu apand 'BUBijst-ia Bsoi^qaj pBpqBn^iJídsa ns ap
ajquioq j^ aiaapsap o 'jBtAsap ap BqBjBJ^ BispuaaBuaj ouisiuBiunq ^a
anbaod ajuaxuBsiaaj^j 'ouisiubiisij^ ^ap BSotSi^j pn^ijtdsa uoiso^dxa
B[ : uBisaijiuBiu sou Baxjojsiq Biauasa^d BXna X 'sa^qisod oziq so[ anb
BUBiunq pBpi[Baj bata ^j ua Biauajajip Bsojapod X ^BaipBj Bun auod^ai
-ui as 'aj^adsa^Bqg ap ouijaqBsi ^a X ouBiuojap^Ba-Bjsido[ o ouidx^ij
^ouBdsa pp sojio sojsa X 'buiib[ X Baij^ Bipauíoa X BipaSBJj tsj ap
p ouioa 'souiaaouoa anb sapjjBai soaipod soiunfuoa soauboijiuSis
sbiu so^ aj^u^ #tsb sa o^ o^^ 'SBjqBpd ap uo^sana BJaui Bun sopto
so^ ua soJBpaaua 'p uoa 'iu 'ojuaiuiBSuad ira jBpajua BJaisinb o^¿

¿pp^) B^sBq
ado^[ ap puBdsa p X ajBadsa^jBqg ap oaiBaj p 'ajofm^^ p X wij
-saja^) tsj jod souiaaouoa Xoq anb '—Baiuioai^BJj— pajBaj '
uoisoj^dxa Bsa jBsn^a b Bqi anb mpaiuoo tsj ap X vipaSvuj tbj ap^
-BAinba B^ auipsuopjad— Baijpiaj X Baijaod upiavu^ajuisap ap o^uaAui
p pujajuí ap auatj ^^^)? 'bisbuiouojub jod opBtuouiapua X puaaj
-ui o^^is p anj :Bja)ua Bdojng ua opBuapBauasap ouisiub^bs ap o^Sts
un anj 'p ua ajuauíBua^d uaaajo^j X 'H^X T9 B1SB^ 'oidojd aixuii[ ns
saaojja soXna 'I^X T^ÍS Ia an^ ^Bpjoaaj b OApn^ *tto^ts pp
asa ua 'oaituoaiSBjj oj ap —sa^uBAJa^ jod BasapAou unB X—
X BaijBiuBjp uppuaAui o ojuaiiuiaqnasap p ua uoiaBuiuiouap
Baaui Bun anb sbiu oqanxu 'souipap 'sbiu oSp átbxj anbao^ -soa^uBuioJ
so^ b 'BjspisBjaijuB ajuaiUBtJBuotanpAaj 'buijou ns 'JXAX I9P Tou^dsa
OJisa^ oaiuioai^BJj ^a uoa 'osnduii oaiuioaiBJ^ ajBadsa^[Bqg aisa opoui
anb ap souiaaouoa sopo^ •—aqi^asa— i(O2^^s jap uouua un vua mpaiuoo
-iSnui ap aiaadsa sa,, :o^is jaj* aojja un outs 'ajBadsa5[Bqg ap jojja un
OU 'VipaiUOOlSvAl TBJ B BqBUIB[[ 'UTAX PP SOldpUtjd B '3MO^J
'ajBadsa5|Bqg ap ojajduioa jojtpa jaratad |^ 'vtaijnf X oaiuo^j p
-SB^Ba Bipauíoa buii oiuoa 'BpBaiouiBasa BipaBJ^ Bun sa vtoaua^ ap

�la sangre; la irónica afirmación que hizo Nashe para burlarse de
Shakespeare por su retórico senequismo: la sangre es un mendigo.
Elijamos el más infernal, o más puramente infernal, de todos Iosgrandes poemas dramáticos shakespearianos: el Macbeth; el más in
fernal y el más sangriento; "drama diabólico y sangriento", dice el
crítico Chambrun. En ningún otro drama shakespeariano mejor que
en este, lo que llamaríamos diálogo atroz de la sangre humana y el
Infierno, se nos expresa con tanta violencia, con tanta intensidad, a
la par que con tanta pureza, con tan estremecedora y desnuda, des
carnada pureza poética de verdad. El fondo humano de este drama
terrible es la afirmación de un Infierno cuyo silencio aterrador im
pregna, por decirlo así, subraya, hace resonar en nosotros, la estu
penda música atormentadora de sus palabras. La "música de la san
gre": música del tiempo. Nunca leímos en Shakespeare nada más
espantosamente musical que esos trozos, que parecen salir, relampa
gueantes, de la oscura noche sangrienta en que la pareja amorosa
junta sus voluntades de hambre de poder, de ambición satánica, para
el crimen, enmascarado en la más terrible mentira.
Todo es y parece mentira en la tragedia misma: desde su prin
cipio, con la aparición agorera de las tres brujas. ¿Por qué Shakes
peare transforma el texto legendario que utiliza, convirtiendo la mis
teriosa aparición de las tres damas sobrenaturales, que cuentan las
crónicas, en tres horripilantes brujas, viejas, y barbudas, especie de
entelequias celestinescas? Las dos fuentes en que bebió el poeta —las
Crónicas de Holinshed y William Stewart— coinciden en presen
tárnoslas como extrañas criaturas divinas, ninfas o hadas, diosas del
destino dice la crónica de Holinshed. Y la de Stewart: amables, de
apariencia sabia, vestidas de color de hadas, es decir, de verde. Son
bellas apariciones femeninas, fuera del tiempo, simplemente anacró
nicas, como si pertenecieran al mundo antiguo, escribe Holinshed.
Indudablemente no hay en el poeta, en este caso, ignorancia que le
haga confundir, como maliciosamente le acusa Nashe, los Campos
Elíseos con el Infierno. Expresamente Shakespeare, que tiene ante la
vista esos dos textos señalados —las crónicas de Stewart y Holinshed—,
transforma a esas criaturas misteriosas, al parecer celestes, en espan
tables seres infernales. No creemos violentar la interpretación de este
hecho, diciendo que el poeta nos traduce el texto de las crónicas al
cristiano, nos habla, sencillamente, un lenguaje cristiano. O habla en
cristiano para que le entienda mejor su público: un público que creía
en el Infierno y no creía en los Campos Elíseos.
"Sólo existe, o solamente es, nos dice Macbeth, desde las prime
ras escenas de la tragedia, lo que no es, lo que no existe". Y en las
últimas escenas, nos dice que "la vida es una sombra que marcha:
una historia que cuenta un idiota y que carece de sentido, que nada
significa". O, acaso, mejor dicho (signifying nothing), que significa
nada, Esta^ vida nuestra, en la que "por mañana y mañana, y ma
ñana (to morrow, and to-morrow, and to morrow)" camina el
tiempo a pasos leves, día tras día, y todos los ayeres alumbran, hasta
para los imbéciles, el camino de la muerte, que nos convierte en
— 102 —

�— soi —
ja opoj 'Bzaqsa ns aaqos X íouaaja acta un ap BpBjjBO Baunu Baisruu
bj 'a^uBjuBa A ajuBjuoo BjqB^Bd bj 'opidioaad na B^aaiqB 'said sns b
'aiuais anb Bjjanb^— BUBiaBadsa^jBijs aa quina bjjb sbui ns bzubojb jü^'j
ap BapBuiBjp uppBanSij B[ ua anb 'au^uns vj ap oanStpuatu ajsgj
•biubSjbS bj ua Bpnuí
ajSuBS bj BoqB aj 'a^a^ Xapj ofaiA jb oiubjj ja BSoqB aj oj^[ *ozojjos
ja uoa ouBiunq aojop p jaduioj b Bajj ou 'sozBaq sns ua Bipujo^
ap aaABp^a p uoa 'oaoj Xag ouspus p opu^na 'uvaq otusiui p ua
ÍM 'ldi0 l9 U9 ÍM 'SBuaosa sajqBjuBdsa sns ua 'saunu isbd o 'Baunu
ua aa^qsap as ou aaSues B^q ¡ajBadsa^Bqg ap SBiuBjp so| ua
Bqanosa as oaod ^n^)! '^jaqov^^^ p ua jtBjo^ aXo as o^^ ¿o;ub^
p jod ou X ojSubs v\ aod 'oduiax^ pp Baisniu BpB^pa b^ ap oioba oaa
un ouioa 'oauup ojubi uoa soa^osou ua uasBUosaj SBjqspd sns anb
BJBd 'ooiub^bs 'pujajut aiuauísaapBpjaA 'BUiBjp aisa ua ouaduia o^ubi
Bjaod p osnd anb ^oj? oujai^uj pp oppapnuiua bX X ouanjaou ojijS
'zoa Bsoxauajis 'Bpuauíaj^ Bsa ap oua^ Bjsa ouBiaBadsa^Bqs ^uiaod p
ua opo^ "oiuBdsa ns ap 'jo^ioq ns ap 'bata aa^uss B^ bjbJ
-sqg aaip sou 'uozbjoo p BJíBd a^qiqaauoaut— a^iqaauoaui
tb\ Bjambis a^qBj.iodos souaaaBq BJBd oaod sa sBaqspd ap oiubo X
Baisnuí Bpoi 'sapuaajuí soiustqB sap^ aaqos aaqB sou as '^jaqav^^^ p sa
anb oiuaijSuvs A oot\qqinp vnivjp pp Baijstuí BAijaadsiad auuoua b^
opuBn^ 'biusiui Banao^ ns jBJadns iu 'aipnp apand ou anb 'oSijsbo
[Buaajuí 'a^qpaaj sbui ns sa asa X :aaquioq anb souaui iu sbui sa ou
bjbui anb aaquioq p 'rqsAvaio^soQ bjb¿ oiuod 'ajBadsa^^qg bjb^
•Bpp
-tuioq oubui ^i ua BpBpuas 'a^qisiAui ts 'a^qBjaoquii Bqanq ns opusfap
'ajuauiBSOiaua^is 'aaqBj^d as X Bazapnuiua ajáu^s biusiui Bsa anb ap
sa^uB 'BjuaijSuBS Baisniu ^ps Bun ua 'uoidubo ap ouoj oiusiui un ua
uajunf as bsoo bj^o X Bun anb X :ojubo ns X BjqBpd ns BSuaj Bjjaij
v\ ajqos BSBd o^u^na opo^ 'sB^ippui SBfnjq sb^ ouioa 'anb opuap
-Bq 'BpuBuosaj ap bCbo ap [BJjBa^ pnjjiA ns BpiA v\ b Bp anb oiaua^is
un :opua[is sa ouaaijuj y^ 'oujaijuj pp zojjb oiaua^is p íopua^is
p ops Bjsa 'opini ap A uounf ap vua\\ ubi bP|^ Bun ap '^piA v\ ap
'b^b sbui o 'b^b sbui anb aatp ^\ anb v\ sa 'uopBiujijB Bsa ít4ojUBdsa
pp ojadsB X oSjbuib ojsn p opipjad Bq X ao^aoq ap opBjn^BS^ B^sa
anbaod 'so^aqBa sns jBzoa aa^q v\ iu 'Biup ns b opaiiu ap aaamaaisa
Bjambis iu bX anb X 'qjaqaB]^[ XpBq^ ap BpiA b^ b uij auod anb o^oS
p uoa 'aianbuBq p ua onbuBg ap Bpnxu uopijBdB bj uoa :ojuamoui
Bp^a b BotjijaA anb 'puaajui uopsuiaip Bsa íB^qiuos Bun ouioa 'bubiu
-nq BpiA B^ ouioa 'BqaJBiu anb anbsoq un sandsap X íopB^uajSuBSua
pund p so^o sns a^uB auod puaajut uoiaBuuip Bsa X :sa ou anb
o^ sa ojos 'uouans p op^uisasB,, 'opB^Biu Bq anb 'qiaqoBj\[ bib^
•pvpa^d v^ipuaiu anb ajSnvs vj '^pijjaA ai^uBS bj ap jojioq ja jBsaadxa
uapand 'aaSuBS bj UBsaadB opuBna 'uozbjoo ja iu 'Bn^uaj bj iu inpzn^oa
\a xiqaouoo apand o\ ou anbuod vnSua] vj jnjqwou apand v^atnbis
tu anb loxioq un X^q íBq^aB Bounu anb oiuBdsa un :BqBaB Bounu
anb ojb X^q oaa^ M • • • sbiu j^qanasa b souiajaAjoA ou bX X 'Buaasa bj
aaqos oAn^sa saoq Bun anb jojob jap zoa bj ouioa 'Bjjijapusa Bun ouioa
as^ 'anSuijxa as \íopina ap X Bianj ap uajj,, '^piA Bisa íwoAjod

�llanto del cielo en catarata, tormentosa, relampagueante de eterno
fuego —también música, palabra que nunca calla— es lo que recoge,
sonoramente, con su voz, el poeta, para ocultarnos, taparnos pala
breramente, musicalmente, su horror infernal al silencio. No hay si
lencio en toda la poesía shakespeariana que no se pueble de música,
de canto. Como no hay silencio en la orgullosa música beethoveniana
que no se pueble de palabras indecibles. Y así vemos, oímos siempre
en la obra dramática, mejor digo, melodramática, de Shakespeare, que
el hambre, el amor y deseo natural del hombre, se teatraliza por la
mentira, retóricamente, como acertó a decir, sin saber todo lo que
dijo con su espantable tontería, el pedante italiano Florio. Como si
en dialéctica proyección de sus términos, el hambre y el amor, inelu
dible necesidad natural, y acaso sobre-natural del hombre, se identi
ficasen en una unidad superior: la de su poder de ilusión o de men
tira. Poder musical de la poesía para enmascararnos de palabras o
con palabras el silencio. La música del tiempo, su canto más profun
do, que decimos que en el teatro shakespeariano se nos hace voz, y
voz en grito, ¿es una música mentirosa o, por el contrario, verdadera?
"Si la música dijera la verdad mentiría" —escribí una vez.
"La verdad se parece a un cuento", leemos en Shakespeare. Por
que la verdad, para hacerse posible, y realmente verdadera, como el
cuento, necesita alimentarse de mentiras. Por esto tal vez afirmó un
ruso —tenía que ser un ruso naturalmente— que "el teatro es incom
patible con la mentira"; porque es incompatible con la muerte y con
el infierno de verdad, o de la verdad. El teatro es siempre una más
cara que nos ilusiona o que nos miente. Es incompatible con la men
tira como el aguilucho es incompatible con la serpiente o con la
liebre: porque la mata y se la come. El teatro shakespeariano nos
parece, nos sigue pareciendo, junto al griego y al español renacen
tista (lopista-calderoniano) el mejor que ha existido: porque nos
miente de verdad, musicalizándonos el tiempo con música de sangre
o de llanto.
No escuchamos fácilmente el llanto —decía— en el teatro de
Shakespeare: escuchamos, en cambio, en él, la risa; a veces, como en
Rabelais, demasiado fuerte, demasiado sonora y resonante; como para
taparnos, ocultarnos mejor su espanto infernal al silencio. En el
llanto, y llanto en la sangre, que tan en voz baja se nos canta y se
nos cuenta en el teatro español de Lope y Calderón —donde lo que
no se nos va en lágrimas se nos va en suspiros: y lo que se nos va es
la sangre, la música de la sangre, gota a gota ("en cada suspiro se
pierde una gota de sangre", nos dice Shakespeare)—, en ese llanto,
digo, en esa música del llanto, el teatro español lopista y calderonia
no, también nos parece que abusa líricamente de la piedad, como el
shakespeariano, dramáticamente, del horror, del espanto.
Un personaje calderoniano nos hace esta pregunta, que jamás
hubiera podido hacernos otro personaje de Shakespeare: "¿A quien
—suena la música bien— pudiendo escuchar el llanto? Nos parecería
que a cualquier personaje de Shakespeare. Pensad, si no, en Porcia,
al finalizar melodiosamente en comedia la tragedia veneciana del
— 104 —

�— soi —
iu A 'Bip uis aqaou sa opt&gt;X "BlJ9ni11 ep^un? bj ap aiuaaoui aaSues bj
jajjoa uajtuí ou anb bjb¿ oujnjaou ojubiu jap ajqna sbj oja^Q opuBnD
sofo soj^sanu b ojaia ns ua uBijnao 98 SBjjaj^sa sbj Bjs^q j^ "Bujaja
aqaou Bun 'jBJapis jopBjiSipijsajd ap oqanjnana un ouioa sa —^isaA
-au ap saqoou^ tía 't(smiaquaa ap saqoou na^ ouans— Banaod uoisn^i
b9ibui Bisa Bpoi Bjua^sns X 9U9i}so3 anb pBpjaA spunjojd Bq
•oSanj
oi9ii9ij ^sa ap ajuBanSBdiuBjaj zn^ bj b '^puBaquia^j ua ouioa 'ajuaniBS
-oíaijijJB uapua^d A uBuiimqi as sa^BJiBaj sbui sapBjsaduiaj sns b^sbjj
ap 'oStp 'saan[ :^bidijiijb ajduiais sa zn^ ns :ouBiaBadsa5[Bqs
\a ua aqaou sa opo^ 'pBpiujnjaou BpB^ipauíajd A BsoAap? sbui b[
ap —BpBjiaa o B^aaiqs— auiaoua bsbui b^ aaqos SBan^ij sns Buiuuqi
Bjaod \a 'jpuBjquia^j ap ^aniuid bj ua oiuo¡^ qBiiBaj BjjaiBq Bsoiaijijas
ns 'sBJquios sbj ajjua 'Buxtujnj anb znj bj sa 'a^Badsa^Bqg ua oaia
oanj ajsa sp anb znj B&gt;q 'pBpisouiuinj Bi^osnji ap '—ojuana A— ojubo
'BDisntu 'a^^uBS bj ua oiubjj jap A aaSuss bj ap Baisniu bj jod :a^uaui
-BSOJijuaui 'sapspiaA ap une A 'pBpaaA ap uBzijBJjBaj as 'upiapjB^ A
Te^a\ ap adcq ua o 'Baauag ua ouioa ajBadsa^jBqg ua 'oiijS jap jB^jBaj
Baiaojaj ubjS bj aod 'BpBjniuaABuaiq Bjj^ajB ap 'ajqBinpiad ^piA ap A
'BpiA ap —jBiniBuajqos o^ip une A— jBJnjBu oasap ouioa 'jouib ja A
aaquiBq j^ 'Baaa sou anb ouBuinq opunuí jap Biiosnji uoiaBaijijaA bj
:ajBadsa5jBqg ap jB^jBaj A jBjniBu pBpiaaauís auuoua bj sa Bjs^ qBajBa^
:BaijBuiBapojaui o BapBuiBjp 'BAisaidxa 'Baijaod pBpuaauís eun ap
ojqBjj "pBpijiaBj sbui uoa uajuatuí sou anb soj uos soaaauís sbui saÍBU
-osaad sns :opoiu ajsa ap apaans aaduiais oaiBa^ ja u^ '^pBpijiaBj uoa
aijuaui BiSBq oíaauís jas BJBd :t4BsjaAui bj b anb ojps 'jBn^i sa anb
oj o í—jqi^asa— t4ojaauis jas BjsBq pBpijiaBj uoa Jijuaui b^b^^
•o^jaia a;uauiBSOjpuaiu ubj 'p^pjaA ap ojÚBa X ojuana
aaBq as Bisaod bj 'ojjBa^ ja ua 'osa aod íaaSuBS ns ap asjBjuauíijB BjBd
oduiap J9 jbjbui :Bjsaod bj aa^q os^ *uaiquiBj afip— t(.ai^uB8 ns ap sou
-JBjuaiuijB BJBd oduian ja jb^bui anb Xbjj,, 'UBiuauíijB as oj^ubs BXna
ap ouisiui odiuap ja jbibiu Bjsd oduiaij ja ua uoisa^dxa ns ubíij anb
SBJBasBui :oiubjj ja X bsij bj ap 'BjipnBui 'ajqiaapui saisnuí Bsa uoa
íjBaisnuí BJBasBui Bsa uoa souaijuaui anb uauaij ejjSajB bj X jojop ja
'sojapspjaA jas BJBd 'ojjBaj ja ua oja^ *sajJBasaQ BJip sou— ttBSH
auaij ou BijSajB BjapspjaA bj ^sbuiij^bj auai) ou jojop ojap^pjaA j^^
•ua^uaiiu soj sou zaA jb^ "BjjSajB bj ap X jojop jap p^pjaA bj ajdmais
uaaip sou bsij bj iu o^ubjj ja iu oja^ "uojapjB^ X ado'q sojjsanu ua
o^ubjj ns bjubo 'souiiaap 'ajBadsa^jBqg ua bsij ns BjuBa anb ajSuBS Bsa
—'auSiBjuoj^f ap Bjstnbauas Baijojaj aABns bj sbjj aAaj zoa ns buiosb
ojaAinbBji\[ apuop— vpipatu uod npipaj\[ ua aiuaiuB^jBuiB anuos as o
' (• • • vpuu vjnd opinj. oqanj\[ 'nqoav uaiq anb oj v%sa naiQ 'uospui^
ap saupviuoa sauSapj ^^'j 'vjsnS so oiuo^y) Baisnuí ns uoa 'ojuBa ns
uoa 'ajduiais issa o 'ajduiaxs ajj as ajBadsa5[Bqg ua anb aj^uss B-q
•opBuapBaua aJ,duiais aaauBuuad UBqijB^ ajqod ja anb soj b 'ajjaniu
bj ap X ajquiBq jap 'jouib jap uaiqiuBi JopBjjnq 'jaijy ajsajaa ja o
qan^ uojjnq ja ouioa 'Bsojt^uaui ajuauíjBniíJidsa BjnjBija 'oSanj X ajiB
anb sbui bX jas ou BJBd 'ejja ua jbui X BJjaij ap BÍodsap as anbiod
'a^januí bj b ajuauíBaipojaui asopuBuopuBqB 'vjjndoaj^ ua o i

�siquiera sin pálida herida agonizante de alborada. Alegre o triste
noche espiritual humana. Y la noche, como la música, afirma la sole
dad del hombre, aislándole de todo lo que le rodea. Los espacio
oscuros y claros de que nos hablan los psicópatas, son espacios ima
ginarios —diríamos, teatrales— en los que nuestra conciencia se en
cuentra en un mundo interior o exterior a sí misma; mejor diría,
nuestra alma. El alma se nos va por los ojos, como por la lengua: o
se nos entra por los oídos hasta el corazón. Y nos canta, de dentro o
de fuera de nosotros mismos, su música de luz o de oscura sangre.
Cuando Próspero rompe su varita de virtudes mágicas, rompe
también su trato con Ariel y Calibán. Se vuelve de nuevo hacia la
luz. Shakespeare parece que con ese gesto simbólico, según se dice,
se fue definitivamente de la escena, de sus escenarios teatrales mara
villosos. Volviéndose también de espaldas a sus noches mágicas: vol
viéndose a la luz. Su nombre, su persona, se nos pierde en esa lumi
nosa aparición de un día con que le saluda para una eternidad el
sol de los muertos, una gloria humana perecedera. Su voz, su poesía,
nos seguirá hablando temporal y teatral, siempre, desde la oscura
noche de sus tiempos dramáticos, subrayada por sus infiernos silen
ciosos, encendida luminosamente por sus figuraciones poéticas vivas:
por su mentirosa, ilusoria "música de la sangre", de demasiado san
gre, a la que presta resonancia infernal el horror, el espanto mudo
del silencio: del silencio eterno que espantaba también a Pascal.
¿A quién volveremos los ojos, deslumhrados de tanto fuego, do
loridos de tanto llanto? Entre tantas verdades infernales que el grito
mudo de la sangre nos canta mentirosamente en los oídos, ¿no encon
traremos a los ojos otro engaño que de veras nos sosiegue, nos apaci
güe y calme el espíritu luminosamente de verdad?
Con sus propias palabras reveladoras vamos a pedirle a Cervantes
un poco de luz, y no de sangre. Un poco de luz y no más sangre.

CERVANTES

Decíamos que la Divina Comedia nos parecía la epopeya del
hombre ensimismado. Y el Quijote, la epopeya del hombre enfure
cido. Todo es razón y pasión en la comedia dantesca. Todo es vida y
verdad en el Quijote cervantino. Y en cambio, sus correspondientes
autores se nos aparecen al revés: Dante enfurecido y Cervantes en
simismado. Son como las dos caras de una misma moneda —que
Malraux llamaría de lo absoluto—; moneda acuñada, como quería
Dante; y acuñada con una misma Cruz. Porque ensimismamiento y
enfurecimiento, son etapas de una idéntica finalidad que les es co
mún: el entusiasmo; el endiosamiento o deificación humana; el entrar
en Dios. Para lo cual es necesario, indispensable, ensimismarse y enfu^ 106 —

�— ¿oí —
ouansua ap osoiJajsiiu opunin un ap eopaod zanSeijqma
Biaosnji bj ua sop sbj asaiunaa b ai BaBd ísojuBdsa sns ap uoiaBjaAaj bj
ap bj 'bjjo ísBjjnq sns ap bj 'eun :souiaaouoa aj anb ajqop Bjsandsaa
B[ aaBadsaqBqg ua aAanuioad 'BUBiunq ou is 'BapsiuBiunq uoi^buiui
-jna ns ua BjsijuaaBuaa opunuí ^a opoj anb JBSuad B^ainbui so^[

•Bjjnq bj :sa}UBAjaq j^ "ajBadsaqBqg BJip
sou 'uozbj bj sa pBpaaA bj ap oijbjiuoo oq "sajuBAja^ ^aip sou 44bjij
-uaui bj A ouB^ua ja 'apnBJj jq,, •—jbuoiobj ajuauíBAisnjaxa 'jbuoidbj
Bsoa— aoaaa ja sa pBpaaA bj ap oijbjjuoo oj íBpiA b^ ua iu 'ajas p
ua tu Bisaod bj ua tu 'Bjijuain bj sa ou pspaaA bj ap oiJBaiuoa oj anb
-jo^ "Baniuid bj ua zanbzBja^ bjbij ouio^ -BiisnSuB ap buiis Bpunjoad
sbxu ns uaiquiBj^ -pBpaaA ap p^pijBaa ouioo upisnji ap aaquina b^jb
sbui ns uBjBuas sou 'Bisaod bj ua 'sa^uBAaa^ A aaBadsa^^qg #jBa^Ba^
A oiaosnji opona asa ap oziq as BistjuaaBuaa 9%j^ ja opoj^ *(BpiA bj
ap ofadsa —oajeaj ja— aiaB j^) ^B^Ba^aa bj anb ofadsa ubjS un ua
b^sia —opjBuoaq oiqiaasa— BzajBanjBU bj,, :oaia ouisifadsa jap jbjoui
Biuaou B}sa ouio^ 'opaBuoaq apsap 'BjsijuaoBuaa a^a^ ja opo^
•Bfajjaa bj
anb ofadsa ja ua uaSBiui bj ouioa 'BJi^uaui ap 'ajuauíBi'josnji 'Bjqop
as anbaod 'BaapBpaaA a^uaxuajqop pBpaaA Bun sa anb 'pBpaaA bj ap
upisnji bj uoa o íp^paaA bj uoa u^us^ua sou SBiauaiJBdB sbj 'Bisaod
bj ap sa^uaJBdB sopuniu soj o opunuí ja ua 'bj3aou bj A oajBaj jap
opunuí ja ua anbao^ *pBpaaA ap ojijsa oidoad ns :ojjisa un 'BAiiiuipp
u^ ¿pBpaaA ns ap jas ap uozbj bj rp^paaA ns ap jas ap uozbj Bun
'ajuauíBaifopBJBd 'soiubjjbuibjj anb oj 'aiofin^) uoq oj^sanu ap Banaoj
bj ouioa 'uos? osa anb sbui oqaniu uos 'uos oj xs o 'jBiiBaj Baiaojaj
ap sosinaaj uos ou 'j^aq A bijojq ap Bpiaap^d bj 'pj^^p^ A lajuiBjj
ap Bpi^uij Bjnaoj Bq *O[ijsa un 'sa o^sa iBaisijBjaui Bun ap uoisaid
-xa bj anb —sbiu ojb anb apand A— souaiu BpBU sa 'aijiBg Biaap
anb souiBpjoaaj ouioa 'Baiuaaj BpBuiBjj Bsq 'soiaijpjB sajiSBjj ubj uoa
Bjua^sns as ou BUBiJBadsaqBqs jBJjBai A BaxjBiuBjp Baiuaaj Bq
-xpadns jBUBq sbui bj ap BiJBSBd ou 'Biíaia asanj anbun^ 'anb
-aidiajuí Bun sq -oiaijap o uoiaBJídsui ua 'p^pjaA ap oapaod aauBij
ua 'sBjqsjBd sbj jod 'iBijua Bpand Bjaod ja anb BiBd
pnjijimisojaA ap 'jBj^Baj o oaijaod osanaaj un sa 'Bpiaap^d o
-uij Bjnaoj bj aiBadsaqBqg ap safBuosiad soj ua anb oqaip Bq ag
¿BpiA BjapBpjaA o pBpiaA ap BpiA Jaud) japod Bjsd uois^d jauaj ap
JBfap anb BjqBq uaiquiB^ oaaq? • • 'ajofin^) uoq 'jBaq -í^ojj oubioub
ja 'jajuiBjj uaaip sou anb oj sa o^sq *pBpaaA aauaj b JBzaduia BJBd
upzBj aauaj ap jsfap anb ^bjj -pBpaaA aauaj lapod BJBd upzBJ aauaj
ap UBfap q -pBpjaA uauaij anbiod uozbj uaua^ 0^ -sa^uBAjaq ap A
ajBadsaq^ijg ap soaijBiuBjp safBuosaad sopiaaanjua soj 'uBuaÍBua bj
'uozbj bj 'uapaai^ *uozbj bj o upisBd bj pBpjaA bj o BpiA bj : Bjiub sou
anb ouisiui oj Bp sou anbaod '^p sou oiusiui oj í^p omsiin oj A 'oinsiui
oj sa 'aqiao^ uip omoa 'anb 'ojjuap ja A Bjanj jap uo^sana Bjsa ua
BJoqB sotUBájBs tu souiaj^ua o^[ 'oiusiiu oun ap jijbs A jejjua :asjaaaj

�Cuento de Invierno, Tempestad). Este mismo mundo promoverá en
Cervantes una doble respuesta análoga: que encontramos a través de
su teatro admirable (recordemos, además de la asombrosa Numancia,
las comedias o tragicomedias magistrales de El trato de Argel, El
Rufián dichoso, La entretenida, Pedro de Urdemalas...) y a través
de las novelas ejemplares, de dentro y fuera del Quijote, hasta al
canzar en él, en el Quijote, la suprema dialéctica de la burla por la
ironía. Nos inquieta, digo, pensar, que la respuesta poética de Cer
vantes y Shakespeare, coincida en oponer el silencio y la soledad,
enmascaradores, a la experiencia infernal de sus vivos espantos. Y
la afirmación de la locura, de una razón que tan expresamente se
quiere perder en esos infernales laberintos, para salvar la verdad hu
mana de sí misma; como si en el mundo que les rodeaba, como en
el Infierno dantesco, los hombres hubiesen perdido, no solamente la
razón, sino el entendimiento [il ben delVintelletto). Esto es, que hu
bieran perdido el entendimiento de un mundo humano a fuerza de
haberlo querido racionalizar de divino.
Pero esta experiencia infernal de sus mundos humanos, cuando
por la poesía se nos trasmite en formas, al parecer, eternas, esto es,
que el tiempo aviva y verifica para nosotros, haciéndolas más puras,
más bellas, más verdaderas y evidentes, nos afirma también otra
coincidencia más profunda, la que respalda invisiblemente ese delirio
poético aparente, en Hamlet, Ofelia, Lear, o Vidriera y Don Qui
jote ... la de un don espiritual, sobrenatural, de locura, específica
mente cristiano. Detrás de todas esas caras de la piedad o del es
panto, arde, como una llama, huye como una sombra, la misteriosa
imagen de la Cruz. Lo que sustenta, invisiblemente, todos estos mun
dos delirantes, en Cervantes, en Shakespeare, es la locura misteriosa
de la Cruz. La obra de ficción de ambos poetas sigue siendo, como
la de Dante, misterio del alma. El misterio, nos dice Minkowski, es
necesario a nuestro espíritu como el aire a nuestros pulmones. Lo
que realizan, verifican, estos enormes poetas: Dante, Shakespeare,
Cervantes... es una purificación humana del misterio que respira
mos para poder tener vida espiritual, libertad de espíritu. "Ampliar
el ámbito del misterio, profundizando nuestra ignorancia", es el fin
de toda humana sabiduría, segiín el neoplatónico testimonio metafísico del matemático Whitehead. Sólo así por esa enorme perspec
tiva misteriosa que nos traspasa sus horizontes, la poesía tragicómica
de Shakespeare (como la nuestra española de Lope y Calderón), el
antiguo mito trágico de la vida ("la antigua llama") puede llegar a
superarse —sin apagarse— poniendo más allá de su infernal fuego
de la sangre, otra nueva luz: encendiendo con esa luz la oscura san
gre humana que trasciende y que transparenta. La obra poética de
Cervantes —su invención poética de la novela— es la máscara tras
parente, máscara de cristal, del alma cristiana.

Entre Shakespeare y Cervantes veíamos, como vulgarmente se
dice, la noche y el día. Pedíamos a Cervantes con sus propias pa— 108 —

�— 601 —
-joq [b buiosb as opuBna 'aiofin^) uoq ap oauBJodraajuoa '}a[uiBjj
¿pBpa[os 'Bsoiusdsa
ajuauíB^os 'Bsoiu^dsa Bun ajqB sou as BuiiuBAJaa zrq bso[[iabjbui b[
ap SBjjap oraoa 'ojuBdsa ap ajuaraB[os oiaua^s un ajqB sou as bubij
-Badsa^sqs Boisnra BsoiStpojd b[ ap SBj^aQ? pbuiiub ajua^uBsoutran[
anb opunra [ap p^pa[og *eptA BUBiunq BJ^sanu ap ^B^ua^sns anb
B[ ap pBpa[og *pBpa[os BSOiuBdsa Bun ap 'sa^uBAaag Basd '
-SBUiua B[ sa zn[ B[ zaA [bj 'sojuBdsa ap otauaps un 'aasadsa^Bqg
'BqBJBasBuiua Boisniu B[ tg 't4o[os [a,, ap b[ sa oisa í[os jap b^ :bt^bi
-i^os uoidbui^tjb BOOAinbaui Bun sa zn[ Bisa anb souiasua^ ¿ajqxun[
ns uoa uaiqiuBi BJBSBjqs sou ou? 'buiiubajo^ uotaoij ap Baqo ^\ ua
'souibutSbiui unSas 'Baquin^sap sou anb 'jb^os zn[ B[ uoa opuaxnSig
•SBaqdaj sns ap pBptjBpqos a^uaipuod
-sajaoa b^ A sa^ujajuí SBjunSaad SBJjsanu so^p ua anbijtaaA anb JopB^
-uaijo ou^is un o[ps ubi 'aiuauíBaopjB^aui 'opuBsn sotUBisa anb soiu
'Bjp \^ A aqaou v\ :saiuBAja^)-ajBadsa^Bqg 'BJopBaijqduits A
uoiaisodo Bisa u^ '^piA B^ ap saajsajjaj sojnjj so^ ztbj ap
opuaopnd 'o^aBuiB o aapip ua aoqBS opoj ouioa 'laqBS opoj ^ui ua A
uaiq ua Bt^jBd anb 'Baojauírs A BiopBoijqduns 'BnSiquiB uozbj Bun ap
BOOAjnba Bjanpiq^s bs[bj Bjsa anj 'osibjb^ ^p o^ui ^ ua 'ajquioq [ap
opBaad jauiíad [g 'Buins ua '[bjoui b[ ap '[Bin [ap A uaiq [ap Biauaia
B[ ap [a jod B[opuatpjad 'BpiA B[ ap Baiun BjjnpiqBS o Btauaia B[ ap
joqBS [a lapjad oztq sou anb aaqBS [g "BiJíjatuis b[ X uotaBaiji[duiis B[
:sBsoa sop ssjsa a^uauíBsiaajd íBaix^auíis X BJopBaijqduiis upzB^ BJjsanu
ap aauíaj souiaqap sbsoo soq ¿ouiiuBAiaa-ouBiJBadsa^Bqs roauqodB
-oaBisiuoip oiai[juoa un ajuB 'ajuauíBUBaqaszjaxu 'sand 'souiBisg?
•Bip BpBa
ap zn[ B[ :opunui [ap BJopB[3Aou zn[ 'sBAanu ap opunra [a aaBq sou
anb zn[ rBso^qaua^ aiuaidaas b[ ap BaopBjBra 'jb[os zn[ b[ b :Bjp [ap
zn[ B[ b aasq as 'saiuBAjag ug "ojaaja asa BjBd 'aqaou B[ ua a^uara^s
-oíaijijjB Buiran[i as 'apuaxaua as anb oajBaj ap opunra un ap 'oaijBra
-Bjpo[ara o oatjBuiBjp opunra un ap BOTUioai^Bjj o 'Baxuioa 'boiíob^
B[jnq Bsa ap sbjb[o saan[ sb[ b í[bjib3; 'jo^ajut oSanj un ap zn[ B[ b
'aaBadsa5[Bqg ua Biasq as anb soraifip oraoa 'sa^uBAjag ua aa^q as ou
'pBpi[Baj B[ ap BjopBaijiiaA 'Bsouxuin[ BiauaoBdB Bjsa ojaj ¿ouijuAjaa
Msofo so[ b ouBSua [g?,, 'BiauaiaBdB B[ aod pBpt[B3J B[ ap uoioboij
-IJ3A ap 'uoiaB[3Aaj ap zn[ 'opB[3Asap jaaauBuiB asa ua souiB^sg -sofo
soajsanu b uBa^jijuapi o ub[iuiisb as zn[ X p^p^^^V *BJP I9P BJOPíj;qn;:&gt;^a
-sap 'BJopxjqnasap o BJopB[aAaj Bg *oasap ns ap bjj3[B Bjadsa oraoa
'Bsojqauaj aqaou Bpunjoad B[ ap B[autjuaa o[[bS [a bjubo anb B[ ísbui
-sbjubj so[ X —oaisB[a Bjaod [a aaip sou— sauoa[ so[ uaXnq anb B[ sa
zn[ Bjsg ¿ouaaijuj [ap Bsojqauai BaopBzqoquiis 'ajuaidaas b[ ap Bjop
-BiBui Bauqods 'jb[os zn[ 'Bisa sg? #saaqraoq so[ ap BpiA X opunra [ap
bui[b sa anb —adog ^aip sou— ttBpiaiuojid zn[ Bg^ ¿t4BptA sajqraoq
so[ ap X opunra [ap boi[b,, [o :B^sido[ osjaA [ap Bpiaiuoiid zn[ B[[anbB
Bisa sa ^? 'ajuaniEsouiui^ 'Bra[B [a 'souiBjíafip is oraoa 'uBSBdsB^^
sou 'zn[ ap uajaiq sou :sa[BpnBJ b zn[ b[ uajjatA sou 'Bapaod uoiaaij
a[qBJirapB ub^ ap 'ss^qo sns '44pBpjaA ap pBpxpaj ua,, 'opu^n^ -auSuns
svw ou A zn\ ap oood un i^duSum ap ou A znj ap oaod un^&gt; SBjqB[

�de de la tumba, dice, como última palabra: silencio. Y el anciano
Rey Lear, enloquecido, al asomarse al alborear de su locura, en una
noche tenebrosa, tempestuosa, dice también: ¡silencio, silencio! Veía
mos el significado infernal que el silencio toma a través de toda la
ficción dramática shakespeariana; al mismo tiempo que situábamos,
esta ficción dramática, en un ámbito de nocturnidad teatral, que aún
decíamos premeditada y alevosa. Hay premeditación, alevosía y noc
turnidad, en los silencios shakespearianos, tan expresamente como
expresivamente rodeados de música, por todas partes: son como si
lencios insulares, como si un mar de música, de canto, de encanto,
rodeara, amenazador, la isla maravillosa del prodigioso mágico, Prós
pero de la poesía que es el propio Shakespeare.
Decíamos que Shakespeare, rompiendo su varita de virtudes ilu
sorias, volviéndose de espaldas a esa nocturnidad aparente de su ve
lado y desvelado teatro admirable, callaba del todo, y se volvía, antes
de morir, hacia la luz de un silencioso día. Muere el poeta, silencio
samente, como nuestro Cervantes; y en el mismo año, como es sabido.
Muere con muchos años menos, y tan sólo unos pocos días más; unos
días después; en la primavera de 1616. En sus creaciones imagina
tivas, en sus figuraciones poéticas, a las que los siglos han dado ju
ventud permanente, advertimos una rara coincidencia que radica en
el hecho poético de ofrecernos los términos de la novela y el teatro
cuidadosamente entrelazados, interpuestos.
La invención teatral de Shakespeare —como la de nuestro Lope—
es siempre novelesca. La novelesca de Cervantes, es siempre teatral.
Porque ambas se espacían o espacializan en el tiempo y se tempo
ralizan en el espacio con recíproca y equivalente correspondencia. De
una manera muy elemental, y no enteramente metafórica, podríamos
precisar estos términos observando cómo, en los espacios teatrales,
escénicos —de Shakespeare como de nuestro Cervantes—, por la ac
ción dramática, se hace aparente mecanismo la temporalidad pasa
jera, presentándosenos, para ser vista, como tiempo espacializado me
cánicamente, en efecto, como movimiento en el espacio. De aquí que
suela confundirse, en las obras teatrales, la acción dramática y el
movimiento escénico. Pero esto es cosa aparte que no hemos de tratar
ahora (el famoso y falso dogma de las tres unidades va injerto en
ello). En cambio, y por el contrario, el mecanismo de la narración,
la descripción y hasta el mismo diálogo, en la invención pasmosa del
mundo novelesco que hizo nuestro Cervantes, la temporalidad se es
pacía o espacializa con aparentes inmovilidades, éxtasis luminosos del
tiempo que fingen el ámbito imaginativo de la figuración novelesca.
En el teatro, diríamos, la función teatral misma del espacio escénico
actúa en virtud de su cuarta dimensión espacial: el tiempo. Los es
pacios imaginarios teatrales se actúan o actualizan en función espa
cial del tiempo. Por el contrario, en la novela, el tiempo funciona
como dimensión espacial. Si el tiempo es la cuarta dimensión del
espacio en el teatro, en la novela es el espacio la cuarta dimensión
imaginativa del tiempo. La amplitud, la altura, la profundidad del
espacio, o de los espacios escénicos, funcionan en razón de tempo— 110 —

�— III —
B SOUIBIJ3A3J1B SOU 9nb zn[ BUtl 89 'BpBUlB BUOSjgd B[ BU9nS
9UIJ9np 9pUOp U9 BqO9[B B[ U9 4(.Bpgnb 98 X b^bíIb 9S ^nb?? Zü[ BSq
'(jnj sauixanp apuop
vpanb as A vSvdv as anb
'znj vj vuanf uatnb!
'vqoojv n^ ua 'a^oou a(j^
:B9I)9od UOI99ip B[[19U9S 'BJnd ns 9p BÍB1U9A B[ UO9 OJ9d 'OUISIIU
ojsg 91U9UIBJ9BX9 9oip sou 9nb BznppuB jBpdod B^doo Bun Xbjj
'i&lt;naua\ts osopianxoui ua vpvjjndasit :9jip
-UO9S9 ns gp Bqo9[B B^ U9 bsoij9)siui 9q9ou B^pnbB Biagdnq Bsomaoq
ns ouio9 Bp9nb 98 'ouijuBAjgg ooiSbui opunuí p U9 'ojidg^ 4BBdB 98
opuBno B^sBq 'zn[ B-q *zn^ gp soug^ ubjs9 'sg^uBAjg^ gp so[ 'Bgisnuí
gp sou9[^ ub)S9 souBiaBgdsg^Bqs soioug^is so^ xg (-^oioug^is oso[^iabjbui
U9 BpB:qnd9g^) O19U9^IS Un Jod BpB^BdB 'BJj^nOO [BJodui9} SISB1X9
Bpgnb 98 Bjsg opuBno BjSBq 'zn^ b[ gp otauaps osojj^vjvui jo 'zn^
bsoiou9^is B{ :zn^ B^ 'sgjuBAjg^ gp ^ Á 'Boisnuí ^\ gggjBd sou gjBgdsg^
-Bqg gp o9iSbui ojgjggs \a 'SBj^g ao^ "SBgiaojBigui 9iugiuB[os uos ou
sguoisgjdmi SB^sg j^ 'gqoou B{ ug ^bij9}bui Bsog ugggjsd sou 'oiou9{ts
[g 'pBpianoso Bq *Bjp ^g ug so^josou BJBd sg^ijg^Buiui uos 'ojib \a
'zn^ Bq qB^gjBuiui bsoo ugggjsd sou • • -Bjquios Bun BjSBq 'Bgisniu Bun
'opiuos un ojijS un 'znj Bun Á 'otgBdsg \a yeiiaiuvu. ouiog souiijugs 'gqg
-ou gp 'oiqcuBg uq 'SBjqB^Bd SB^ 'Boisnuí b| 'sopiuos so^ B^SBq A sbsoo
sb[ uos sg^BijgiBui ouiog soui^uos gnb o[ A '—i^sAvoqui^\[ g^ugrag^qBJ
-iuipB goip sou— ^BijgjBuiui oiuoo oiDBdsg p souipugs 'Bip oq *soui
-sog bjjuoo sopunj^[ #pBpj9A gp A BpiA gp sopunuí :pBpj9A gp sopunuí
'Bjsgod B[ aod 'ugoBq gs gnb bj9aou Bun gp A ojjBg^ un gp OfqBjj
¿Bjp pp zn[ B[ b ouiog 'sojgfqo X ssuosjgd 'sbso9
sb^ SBpoj gjuguipiagjBUi UBfnqip gs B^p ug osg Jo^? 'sgjuBAjg^ ug
pBpisouiuin^ 'BpugjBdsBjj :ojb[o opBdsg sg BpAou Bq '(uojgpp^ ug
X gaBgdsg^Bqg ug ouioo) sb^[9j:^S9 gp opBjuid 'pjgpis O9iSbui oqgnj
-nong ns rpBpiuanioou BpBjipguigjd X BsoAgp ns jqB gp íBangso b^bui
-bo 'oangso opBdsg gjduigis sg oj^Bgj jq 'BpAou b^ gp so^ sojBp X
OJJB9^ pp so^ soangso sopBdsg uos gnb opugpip gsjpnpgp ugpgnd
•—iqsAvoquij^ ouisiui pp— soSopuguiougj X SBjBdpgisd so^ gp so^noso
sopedsg X soJBp sopBdsg so[ gp o^pnbB 'osg aoq 'uopBoijtjgA Bjg^xg
SBIU nS 'BpiA B^ U9 OUIOO 4B[9AOU B^ X OJJB91 p U9 9U9IJ T5[SMOqUIJ\[
gp pjoduigj-opBdsg pBptJBpqos Bq 'opBzipaoduigj op^dsg un gp
'OJJB9} p U9 'UOS O\ OpBdsg pp SB^ OUIOO 'BpAOU B^ U9 OpBZT^BpBdsg
o ppsdsg oduigi) un gp sguoisuguiip sgjj sb[ uos jgSSappjq un^
-gs 'oduigii pp sisBjxg sgj^ so^ 'aiugAJod 'gjugsgjd 'opBSBq 'oduigii
pp sisb)X9 sgjj so[ gp ouBijgÜ^gppq ogisjjBpui p ug X 'BpBJBd gp
'pnjgxnb gp ogx^opunjg oppuas ns ug 'avisvixa g^uguiBsgjdxg oiq
•SBguB^uguioui sguoisgons ug ojgfBSBd oduigrí p opuBisBjxg rpBptpj
-odlUgj BAIA B| 'S9[BpBdS9 SOJU91UOUI OUIO9 'opU9IUipp 'opUBUIUIJtgpp
'opuB^Bdgs 'opuBgt^pgdsg 'sg ojsg í opBdsg gp uozbj ug buijubaj90 BpA
-ou b^ ug Buopunj 'aiugAaod X gjuasgjd 'opBSBd gp sguoisuguiip sgjj
sns ug 'oduigii p 'oiquiBO uq "(sg^uBAjgq X gjBgdsgqBqg ug gpggns
tsb) gjugjBdB oiugiuiiAoui gp 'uopgB gp '9}U9intsuog jod 'X

�llamar característicamente cervantina: una luz de alma. Luz que se
nos queda en el alma cuando se nos apaga en los oídos, en los ojos,
la luminosidad trasparente de sus palabras. Tejen estas palabras una
atmósfera tan luminosa que vemos, por ellas, como si fuera entera
mente real el espacioso ámbito en que viven las figuras humanas y
las cosas, tocadas de ese mágico, milagroso encanto. Como en los
lienzos pintados por Velázquez, en las páginas del Quijote, de las
Novelas Ejemplares, del Persiles y Sigismundo, sobre todo, la ilusión
de la realidad material es alucinante. En las páginas cervantinas,
digo, como en los lienzos velazqueños, el milagro, naturalísimamente
sobrenatural, del arte vivo, del arte-espejo, logra una proporción de
verdad ilusoria, de realidad aparente, excepcional, única, milagrosa,
pasmosa. ¿A qué se debe este prodigio? Yo me atrevería a decir que
a lo que ha llamado un poeta dramático ruso "el imperativo teatral
del alma". El mismo imperativo misterioso que dictó la Divina Co
media trasmutando en sueño teatral el pensamiento del poeta.
El pensamiento de Cervantes, al escribir, de ese modo, siguiendo
el imperativo teatral del alma, la aventura burlesca y verdadera de
Don Quijote, era, según él, dar pasatiempo al pecho melancólico y
mohíno; un propósito tan de burlas como de veras; y por eso nos
dice que valedero en cualquiera sazón, en todo tiempo. La sátira o
parodia de los libros de caballería, toma, así, un aspecto circuns
tancial y secundario. Pero es indudable que este propósito, integrante
de la burla misma no impedía que tuviera Cervantes clara conciencia
de la perdurabilidad de su estupenda invención novelesca, de su
proyección en el tiempo y en todo tiempo, como en- cualquiera sazón
de la vida humana, valederos. Pero es también lo cierto que, en los
años en los que el Quijote se concibe y realiza, la novelística espa
ñola se encontraba a un nivel de invención poética muy superior a
lo que al autor de las Novelas Ejemplares le parecía. Porque, si bien
es cierto que él inventó con ellas una nueva novelería y novelística,
no lo es menos que de la novelería y novelística anterior a la suya
podemos recoger algunos maravillosos frutos: todos ellos determinan
tes decisivos en la dirección que sus cauces iban a imponer al poeta
del Quijote y el Persiles.
Contemos con que eran ya tres, enteramente definidas, las co
rrientes poéticas del novelar español al final del siglo XVI; de las
cuales el autor del Quijote, directa o indirectamente, iba a sacar el
más feliz partido. Eran tres, como es sabido, estas corrientes de la
novelería española hacia esa fecha: la novela de caballerías, de anti
gua procedencia; la novela pastoril y la novela picaresca, nacidas en
el mismo siglo. De estas tres vivas corrientes novelísticas y noveleras
partió Cervantes para su invención admirable. La misma crítica que
él nos ha dejado de la caballeresca y pastoril nos informa de ello
expresamente y aun muy expresivamente. No tengo sino recordar los
famosos Capítulos VI y XLVII de la Primera Parte del Quijote, don
de, como todo el mundo sabe, al criticar los libros caballerescos, afir
ma Cervantes su predilección por algunos (naturalmente por el
Amadís); y lo que es más, defiende sus posibilidades poéticas, hasta
— 112 —

�— €11 —
X gjofm) uoq bijoih oinoo íBip pp znj tb\ oiuoo 'gsainSutjxo 'osaBq
-bob 'jhoui gggaBd onb ojijso uq 'sapsuaj pp sgaBpgsndoag SBuiS^d
SBSOJ{TABJBUI SB[ U9 '9JU9pU9adaOS 'OJOOjagd X JBJJSliÍBUI 'BUipgp 9tlb X
{9 U9 gjuguiBSoaquiosB ubi Buiuqno 9nb ojagpB orasiui j^
'ombojo^ p U9
ojJ9d pp sorposido sosojquiosB so[ 9p ouio9 isvjvwapufj ap
oupaj A osoqoip umfn^ pp SBipouiog sb[ gp X isasaiuaujua so[ gp X
^gja^d U9 o opoj ug • • 'vjpuvji^ 'ouauiauixa osoja^y 'vpiSujf m^ imi
-oSauf aujsnjj 'ajauoaui}¡ :sB989JB9id 89{bj aod SBpiugj 4sbjjo9 sb[9aou
SnS 9Q "oXBp^ Z9pU9U9^^[ 'OpBjqUItllSO9B OUIJ OJ9JJ99 ns UO9 'O^BU
-98 ugiqinBj ouiog 'Bjgnj 9)U9UiBJ9^U9 ubj Boutuí iajofjn^^ pp Bjgnj X
ojju^p gp 'sv^uoa svjacioii sb^ U9 ojagigB ns gp 9ABp b^ soujBp jod BqBOB
'oXBp^ z^pugu^^ opBpugs Bq 9)U9ui9¡qBJiuipB ubj gnb 'pBpiunuiui
ns 'uopBuiuiBjuog ou ns souibjjbuib[[ 9nb o[ 9nb 'e^p gp oj^ugp ubj
BqBJJUO9U9 98 sgjUBAJg^ 'B9S9JB9ld B[ 9p 99nB9 p BIJBUI^OJ
p OpUBpUB^ 49JUBppB 8BUI 9nb O\ 9p '9JU9I.UO9 BJJO B[ U9
•naivp^ Bprjgnb Xnuí ns jxnpuog opipod qq
uis gjagnuí B[ BjsBq OA9j[ g^ Bpnp BXng :opoui ojjo gp aofgui gsjgg
-Bq jgpod gp 'souiBjjip 'Bggsujjjux pBpqiqísodun ns gsBqgo^dgj 9^ 'j
-íuasa uaiq A vpvyos vsoo 'oiJBjgjq ojipin ns gppugpouogga 'jiJojSBd
B[ B 'otJBjjuog p jod 'gnb j^ *osBg un^p ug opBjsg oppugiqBq unB
X 'ugiq opBjsg opgqBq opugipnd ÍBpBjugAui o Bjsgnduiog aogd oms
'BJIJ9S9 pUI 9JU9UIB[OS OU '9JS9 9nb 89 'B9S9J9[{BqB9 BOTJSipAOU BT B
Bqgoadgj 'BAijiuipp ug 'gnb o^ 'sgjuBAag^) 'gnb ouis ggga^d o^j
•BpBjgdns BJBd oXodB gs gnb ug oidpuiad
[9 'uozbj B^ 'oaijoui p outs 'BpBjgdns p aod 'BoijsipAOU B^pnbB gp
oobjj p o[os ubj ou 'sgjuBAjg^ BjsgijiuBui 'pvpuaa vj n ajqisod auanf
anb sviu oj aun anb A minSjv pnpxaci ou 'oSip 'sojsg ug \í • • • *gjg 'gaj
-egnuí Bansouiagq X uopggjagd pj 'BpBqB9B gp sgndsgp gnb 'spifgj soz
-ugi^ sosouiagq X sotjba gp Bpj Bun Bapuoduiog Bpnp uis 'pvp^aa vj v
ajqtsod auanf anb sviu oj aup anb 'uopugAut BSoiugSut uog X o^ijsg
gp pBpqiqpBdB uog oqggq ojsg opugis,, rogsgagjpqBg o^ gp ggip sou
gnb pvpuaa oj v uvjp oajo pnbB ug ouiog '|iaojSBd O[ gp nunSjn pop
•uaa ou gjsg ug i(imin3jv pvpuaa ou A sosopo so^ gp ojugiuiiugjgajug
BjBd SBjiagsg ugiq X s^pBuos sbsod^^ gp o[[gnbB 99ip sou Bprnunsoa p X
í—ampuoo ug 9JU9ujbsojouib aBsugd gp pfgp Bounu gnb —'vajvjv^) ns
uog BprnSgs ugiquiBj p aod— [taojsBd BgijsipAou b[ gaqos sgjuBAag^
gp Bgijiag b{ guinsga sou BzuBSagg oaagd p 'gjuouiBsopnuiui 'opuBno
'oinbo^o^y p ug X 'gjofin^) uoq gp Bggjoqqtq b^ gp oiuijnagsg p ug
|iaojSBd b^ gp ojuguiog p aojnB ns gpsuB gnb o^ 'ojsg b souiBpBuy
• (jI^gx/'l ''(^ó) *tto8J9A U9 ouiog Bsoad ug gsaiqxagsg gpgnd
ugiq ubj Botdg B[ gnb :BiaojBao b[ gp X Bjsgod b[ gp SBpugp sg^q
-BpBaSB X SBUiisjgpp sb^ is ug u^aagpug 9nb sgja^d SB^gnbB SBpoj
uog 'ooiuiog 'ogiBaj 'ogiaj[ 'ogidg gsaBajsoui Bpgnd aojnB p
gnb b aBSn^ Bp soaqq sojsg gp npvjnsap vun^uasa nj gnbao^,,
:sBaqBpd
SBuiisjpigouoo SBjsg uog opinf ns gp gjugtuBiaBagj^ gsopu^zqiqBSuod
-sga 'oSruouBg p X Bang pp oSopip p uog 'QATÍX InJJ^B^ I9 BJJ9Í9
gnb 'sosoipA ubj 'pBpqiqisod BS9 ug 'sopBagpisuog gp ouigajxg p

�Cervantes mismo: "a manos de la melancolía". ¿Qué acierto, decimos,
que es este? ¿Qué técnica o retórica, qué estilo?
Nos parece que si Shakespeare pudiera contestarnos a esta pre
gunta con aquel estupendo verso de Calderón, con el que Rosaura
responde a Segismundo, tras una barroquísima catarata piropeante:
respóndate retórico el silencio, Cervantes podría contestarnos, a su
vez: respóndate retórica la soledad; la quijotesca soledad del alma
en el mundo; añadiéndonos con Don Quijote: "que en trances tales
como el de la muerte no se ha de burlar el hombre con su alma".
¡Y esta sí que es una respuesta retóricamente solitaria!
Pero el acierto literario cervantino —y Cervantes era eso, sobre
todo, un poeta, un escritor— consiste, a nuestro parecer, en haber
juntado aquellas tres corrientes de la novelística más novelera de su
tiempo, quitándoles lo que le sobraba, que era la razón, y dándoles
lo que le faltaba, que era la verdad.
La caballeresca, que ya llegaba muerta a las manos de su preten
dido o supuesto ejecutor, se moría de racionalidad; de razón hasta
de "la sinrazón que con razón se hace" —y se deshace—-, como en la
famosa frase de Silva de la que —con tanta razón— se burló Cervan
tes. Se deshacía en razones de torpe razón artificiosa. Y la pastoril,
siendo racional por esencia, sentía helársele en las venas aquella
misma amorosa sangre poética de razón que, como en el mito garcilacesco, desconocía la figura y naturaleza mortal y piadosa de su
propia vida. Así, la novelística pastoril, perdiéndose en el laberinto
racional de un pasado muerto, como la caballeresca, en el de un
porvenir imposible (el de los Amadises sin tiempo.) Y como la pica
resca en lo presente, por pura racionalidad moral, cuyo sustento de
razón la pervierte hasta irla haciendo perecer, sucesivamente, del
mismísimo mal de muerte, enfermedad mortal de la razón, de que
perecía la caballeresca (y por los mismos errores de técnica, de ex
presión, de estilo). Las tres ofrecían a Cervantes la felicísima ocasión
de vivificarlas, verificándolas; de darles nueva vida, dándoles verdad.
La picaresca es una caballeresca invertida, y el picaro no es el
anti-héroe, como se ha dicho, o no lo es sólo, sino el anti-caballero.
Si pensamos que antes del Quijote ya andaban por el mundo hablan
do, fabulando en español, imperando españolamente en Europa ente
ra, la Celestina, la Lozana andaluza, el Lazarillo; y acababa de nacer,
apenas a un lustro antes que Don Quijote, el picaro Guzmán; y que
junto a ellos, vivían las dos Dianas con Menina e Mo^a y todavía
perduraba, resonante en todos los oídos y corazones, la melodía infinita
del Amadís, comprenderemos el acierto cervantino —acierto genial—
de tomar el camino claro de la verdad —el de la ilusión poética de la
vida— para, de veras y de burlas, inventar, crear, por la palabra,
—palabra española en el tiempo— un nuevo mundo novelero y no
velístico como jamás se pudo, ni se puede, ni se podrá soñar otro
mejor, más acabado, portentoso, y perfecto.
Toda aquella melancólica música española, tejida de lágrimas y
suspiros de la novelesca pastoril y caballeresca como de los romance
ros y cancioneros, difícilmente separables, en este aspecto, que les es
— 114 —

�— su —
gp sa ou oiuouiijsg^ oXng 'gjuB^ oÁ9\ 9nb sb[ 'B^jgnd ns ug SBpBq
-BjS SBjqBJBd SBJnoSO SB^ U90ip SOU Un98 'OUJ9IJUJ ^9p U9IIO p 9IIJ
BI9TlSnf B^ 'BIDIJSnf B[ 9p UipBpd 99Bq 98 X 99ip 98 9joftn) UOQ
¿gjqiuoq p Ba^d gjgp o gisixi uoigBuuijB gp sg? 'BJnjg9[
ns 'uopgg[ ng •g.inB^j gqg BqBunq[ 9[ 'ojjaSuva^ ojujn^) p ipopajos
vj ap ojja^uva^ \a 89 9nb buuijb 98 a^oíin^) pQ 'ooijubuioj ugiquiBi
ípuBdsg o^ojjBq bui9} un 'opoi gjqos X ^ouBdsg ooiSBjo BOI9^ un 89
9nb Bip 9S 9nb b JBn[ op^p Bq pBpg[os B[ gp Bui^j ^ ¿sgpBpgjos
9p SBDpgod SBl9U9IJ9dX9 U9 8OJJ9dx9 UBJ 'SOIJBJT[OS S9^OUBdS9 8O0l}SIUI
sos9 uog S9jubaj9^) oajsgnu BqBziJBpqos 9g? "^soiJBjqos 9JJU9
-Od 89 O[OS U9AOÍ 9p iqi^989— pBpiJBpIJOS BJ9pBpJ9A B^^ * "
^bj^ 'znj^) b¡ gp u^nf uBg '^sgjg^ B^uBg :89JB^dui9Í9 sbui
sns BUBds^ U9 JiJtora gp uBq^qBOB 'giofin^) uoq biobu
¿89^UBAJ93 9p ^BUJ9JUI OJXjS ^9 BAT^IUTjgp pBp9[OS 9p BJ9g? ¿89^BUJ9JUI
SOnJtJSUOUI 8O^ SOpOJ UO9 'OUJ9IJUJ ^ UO9 'BJJ9IJ B^ U9 91U9UI^IjnUI UBI
J999JBd p2 opB9^d Bq 9nb gjqiuoq \ap oosgjofmb o^i^S [9 J98 gpgnd?
&lt;O7S' 1^ D.IÍW^ ^l08 v ^ 1S *(^99Bg BpJB^ 9p '^^^ 'TI XI '8O^T
'IA '^p^^u^^ 'ouijo^^) ojo 23 tnom[ 'sv^os X ojos bX bjs9 u9inb 9p
Bpinq í (¿BI[O9UB[9UI 4Oip9J?j 8B[p SBpOJ BIOBq OUB^Sgp 9JU9J9JipUt
U9 BpiA : (oÍBqB B9B 9p SB[ 9p) 8BUBJ)X9 8BSO9 9p O^U9IUIipU9jds9p
pjo^ :sopBJn^U9ABU9iq so^ gp b¡ ísouiAip sgjquioq so[ 9p B[ '^bj ÍS98
-oip so\ gp BpiA B[ S9 ^bj^,, : ouTjo^^ '^Bn^jidsg boijsiui Biougijgdxg b^
9p 99ldB ^9 U9 'Ofip 9nb 'OJO ] UO9 O[Og 'O|qBIQ ^9 UO9 Q "SOIQ UO9
IS "PBPJ9A 9P IOS 31U9UIBJ91U9 'o[os Bpgnb 9S gjqcuoq ^a gpuop
g^jgnuí b^ gp 99ubjj p U9 89 gnbaod 'Bjjnq BS9 g^qísod 89 ou bX gpuop
gjjgnuí B^ gp 9dub^j p U9 sg j^ 'pBpgps ns uoo gjquioq p JBpnq gp
Bq gs ou gnbjo^ ^BuqB ns uog gjqtuoq p JB[anq gp Bq gs o^[,?
•BS9J9J^
BjuBg Bjggp ouiog 'gjquinj ns uog souopuBai^ijnd o souopugiiunsuoo
4opoj opunuí p Buiimqi sou X 'gpugpug B[ gnb oSgnj gp B^ídsiqg bj
gpug^d ge Bjp ug opuBng 'viujv ja uoo auquioij ja uvjunq ap vy as ou
sguginb bjb¿ so[[9nbB ug 'oisij^ pp znjg B[ uoo sopBpugs 'jouib p
jod 'BzuBjgdsg tb\ jod 'gj b^ jod 9j^ubs B[ Bsouiuin^ ggBq gnb 'pjns
o^pgpugnp ouiog 'un ísgiuBAjg^ gp vjjjuv^^y b[ b ouioo 't4ogi}8BjuBj
o^niJídsg o)jgp unJ( sg^opBgjg sns b pip gnb b^ gnb bjjo jgs Bpgnd
gnb gs ou oj^ ¿s^pnq gp ouioo sbj9A gp ubj 'ButAip ubj X BUBUinq ub^
'B^sg sg 'Bisgod Bxuisisougjsiui gnb 'buijb bsoij9jsiui gnb oag^?
•uojgpp^) X gdo^ gp ojib9j p ug ouiog sgjuBAjg^ gp Bo^sipAOu B[
ug 'Bisgod gp oioBdsg X oduigij sg opoj gnbaod 'BpiA sg opoi gnbaod
'pBpagA sg opoj gnbaod 'bui^b sg opoj j^ \viujv ja ou svui 'soío soj
uauoj^j^ tBjsmbgugs ouisijo^b ops un ug 'jBsugpuog 'jiuinsga souibj
-gipnd gnb B| tsg^qBanpagd BJBq so[ gnb X 'gjugpugadaos 'BjsiAgaduii
UpiOBOIJIJOA BUn 'B}Sldo^ OJJB9J p U9 OUIOO 'BUI1UBAJ99 BgilSJ[9AOU
B[ ug buioj 'sojub[[ X soJídsns ug Bqggqsgp 'gaáuBS b^ gp o^ubo gp
'oSip 'pgisnin opunuí 9S9 opoj ' (uoagp|B^) B^SBq 'ojo^uo o[Sis un bjbS
-uopad gs gnb 'pjtjBg^ upto^gao ns bioiui 'sg^uBAag^ b gjuguiBppjBd
'gnb 'gdoq b X oiustuí sg^uBAjg^ b opugXnpui ísgjuBAjg^ aod opBjBaj
gjugtuBisnf Xntu ou 'aoXBUigiuoj\[ b JBpiAp uis íoapqi^j gp apnpno^
9[qBJBduiooui b^ 'sipntuy uog 'souigpaogga) BoijsjpAOU b[ gp '[Biougsg

�dudar. La Justicia movió al Divino Poder, a la Suprema Sabiduría,
al Primer Amor, para que se hiciera el Infierno. (Dante, Inf., III,
3-6.) "Tiembla el misterio" de esa Santísima Trinidad Divina, cuando
pronunciamos su nombre. Don Quijote murió aunque, "a manos de
la melancolía", como bueno, como cristiano; renunciando a su qui
jotismo, que le hubiese llevado, tal vez, a tenerse que encarar, en el
otro mundo, con las mismas puertas abiertas siempre del Infierno,
como con aquellas que se le abrieron, por su voluntad, de la jaula
de los leones. En el declive de su admirable vida quijotesca le hemos
recordado otras veces encarándose con su soledad; cuando, abando
nado de Sancho, "Don Quijote sintió su soledad", nos dice Cervantes;
contándonos cómo, al ir a acostarse aquella noche, que iba a serle
tristísima, vio que se le deshacía una media, yéndosele "hasta dos
docenas de puntos... que quedó hecha celosía". "Afligióse en extre
mo..., y diera él por tener allí un adarme de seda verde una onza
de plata: digo seda verde porque las medias eran verdes". Y nosotros
pensamos en las verdes redes en las que cayó preso en el bosque; en
el verde gabán del Caballero Miranda, en cuya casa encontraría tan
maravilloso silencio; y en aquel otro antifaz verde que enmascaraba
el bellísimo rostro de la enamorada adolescente Isabela Castrucho, o
Castrucha, cuando toda vestida de verde atraviesa a caballo el camino,
pasando misteriosamente ante los ojos sorprendidos del hermoso es
cuadrón de los peregrinos de amor, en las postreras páginas del Libro
Tercero del Persiles.
Pero, volviendo a nuestro Don Quijote, cuenta Cervantes que
aquella melancólica noche en la que sintió su soledad, casi, casi como
más tarde sus melancólicos presagios de muerte; en aquella encanta
dora noche, al sentir de su soledad, sintió también tocar un arpa
suavísimamente; y sintió el canto de los dulces suspiros amorosos de
una enamorada doncella... y fue entonces, cuando, tras una pinto
resca peroración, Don Quijote, "despechado y pesaroso como si le
hubiera acontecido alguna gran desgracia, se acostó en su lecho..."
Solo y a solas, si todavía consigo. (También "¿en soledad de amor
herido"?: "Una profundísima y anchísima soledad, donde no puede
llegar alguna humana criatura; como un inmenso desierto que por
ninguna parte tiene fin: tanto más deleitoso, sabroso y amoroso,
cuanto más profundo, ancho y solo..."). Soledad de amor y no de
muerte. Piadosa, soledad para el hombre, la que le encuentra, al fin,
solo, a sus solas, hacia Él Solo.
Soledad de amor fue, sin embargo, la experiencia infernal de nues
tros Calixto y Melibea: la soledad de amor de la pareja humana.
Calixto y Melibea encuentran su infierno de amor en esa soledad
irreparable, ardiendo en una sola llama viva de amor, como Paolo
y Francesca, Romeo y Julieta, Tristán e Iseo. Esta soledad de amor
que se hace infierno, experiencia poética del Infierno, es la soledad
del amor humano. Pero nuestros místicos del siglo XVI, como Platón,
o mejor digo, como Plotino, de quien son estas terribles palabras de
amor y soledad: solo a solas hacia Él Solo, o sea, hacia Dios, nos
hablan de otra soledad de amor, soledad divina. Si el hombre está
— 116 —

�— ¿II —
•s^pnq gp X
¡83JUBAJ93 pJJOUIUl BlSlfopBJBd 4Xb ! SBJ9A 9p :SBJ9A 9p O[J9S JOpod
BJBd 89 U9inb O 89 9tlb O[ J38 9p JBÍop 93Bl[ 9[ 9lib B[ : BOipiUBJp 4S9
O^S9 'BOlfppBJBd pBpj9A BpUOUIOJ) 4pBpJ9A BUn BUB X 4J9J9nb 9S9 Jod
UOZBJ B[ 4SOJJOSOU BJOqB SOUIipBUB 49pJ9ld y \tJ9S OJ9inb U9inb 38
By,, :ouniUBujQ BJU91UO9 'oosojofmb s&lt;Xos uajnb as vA^ [9nbB :bj9ui
-Ijd B^ U9 9}U9UIBSOJO[Op WB\ JBZOdojJ X SBjn}U9AB SnS JBI91UI 9}S9 p
4OJ9^BqB3 pp B9Oq U9 OSnd 89JUBAJ33 9llb UOI9BUIJIJB B^ JB1U91UO9
lB A 'PBPJ3A 9U3^ 9nbjod :uozbj 9ju9inB^os Báu9j ou gnb 9p9nd o
'BUBzy BqBq^oad^j 9[ ouio9 'opora 3j89 9p opi99Bq \tb 'uozbj BÍ^u^j ou
gnb ^p^nd ^ 'S9jubaj93 ns U9 gjofin^) uoq ns b X 9iofm^) uoq ns U9
S9^UBA^93 B B9IJIDIU9 X 4 BUBI^SIJ9 9J ns 9p B[ 4OUIStUBlJSU3 pp B^ 3nb
bj^o 89 ou 9iib :botsijbi9ui Bun 9p uoisojdxg B[ 4o[iis9 ns U9 4BJnS
-ij buiisjistjj ns U9 Bosnq 4S9iUBAJ93 aod opBzn^pnbs^ ubi 4O^9^pqB3
ouimuisiui pp so]^ ^nb sos^nq so[ U9 sbui BjABpoj BppuBÍop 4BpBU
-JB9S9p 4BpBpnUS9p 9nb SBUI 4p 'BJUIO^BUB ns JBípnjS9 BJBd BppUBU
-Op99SlAIA 4BUI}UBAJ99 BpAOU B[ JBZIJJBnDS^p JB 49iofm^) UOQ OUIO9
4ouisiuj p X oun X ojjo 9jdui9is 4pnSij^[ uoq oj^o ojjs^nu 4isy
•pnjiJídsg uoisojdxo BDi^opqijUB 4BntquiB 4B9OAjnb9 9jd
-UI91S ns UO9 IBOipod BpU9S9jd BOlfopBJBd ns UO9 4JBSU9d 9nb Bp SOU
4JBSU9d 99Bq SOU 89JUBAJ93 9p OJqq p 4[BnjIJldS9 BSIJUOS ^\ B^SBq X
4BSIJ Bji X O^UB^ p OpBpiAp J9qBq 999JBd 9nb 491U9S9jd O^3lS OJ189nU
U9 'une j^ UBJo^ UBioBq sa\ 4sbj9a op SBpnq sbjs3 49upjj B^god p
OUIO9 4S9JO}99[ SOpBSIAB SBUI SOJ B 'XIX I^ÍS I9 U9 '9p^Bl SBp\[ "S3JOJ
-99^ SnS UBI9JUOS 98 4JOf9UI SBp9pU9)U3 B UOJBZ9dui9 OpUBllO '"JQAX
O^IS p U9 4S9ndS9Q -99UB9p nS OpO^ 4Z9A ^B^ 4J9pU91U9 UIS 4SO9UBJOd
-UI9JUO9 SnS UOJ9IJ 9S djofm^^ pp SBpnq 8B^S9 9p X SBJ9A SBJ89 9Q
•SBpnq sns gp '^pnq ns 9p pBpjgA b^ baia
pBpJ9A BS9 UO9 4OpUBZBpjJU3 4OpOJ pp B98 O[ OU ISB 9nb U9 89JUBAJ93
opBpmo Bjpu^j bX OJ3^ "^ogjBd o[ sou isy ¿Btup ns uoo gjquioq pp
Bpnq B[ '89JUBAJ93 Un^98 4OUBfin^) OSUO[y 9p B9S9J0finb BIJOJSiq B[
Bpo^ s^? ¿is 89JUB oSon^? 'vtujv ns uoo auqnioi^ ja unjunq ap wq as ou
4OUBfin) OSUOfy Oip 49joftn^) UOQ 99ip SOU 'JIJOUI pp 90UBJJ 989 U9
onbjod 4UBjBd98 os X ^uBJBdgs gs 4s9[Bjquin sns JBznaa b ji p 'gnbjod
'aju^niu vj üjsuí/ 3^S9 ug 9ju9iuBsp9J^ *9jJ9nui B^ B^SBq 'soiunf 'sopiun
9JU9tU9^qBJBd9SUI 48Op SO^ '89JUBAJ93 9PudS9J SOU 49jofm^) UOQ X
ouBfin^ osuo^y ¿^^ofin^) uoq o ousfin^) osuopy 'vunSif aisuj nj ap
ouajjvqv^ j^ 'soouo^u^ 4s9 uomb 4S9 uoinb 'otp joíoui 49nj uomb 4BJ9
uoin^)? #9aofin^) uoq 9p Bpugdnjsg bjb9Sbui ns gp ouBfin) osuo^y
9SJBJB3SBUIU9S3p 9p Bq ^BÍOpjOtU O^dlUIS 9JU9UI91U9JBcIb UBI 4B)S9
U9 4uij p 4opBJB9SBUiu9S9p 9}U9UiBso[nqBj 'ooip ospduii ns 'pjoiu
pBpipuij ns iaíoíjn^^ pp puij uopo9[ B[ so onb aaaivd sou Bjs^
•soiQ Bp^q o soiq uoo ops onbjod ío^os
ojquioq pp jouib gp psp9[os Bsopsid B[ 4ButAip Bjqo ns gp X BptA ns
gp o^BJiuipB O|dui9f9 p uod 'jijoui p X jiaia p 4S9Jubaj93 ojquioq
[9 'OUISIIU S9JUBAJ93 OUIO9 431U91UBUBIISIJO BIUJIJB Onbjod Í9jofin^)
uoq gp 'jijoui p 4B^3iu9J 'ouBÍm^) osuo^y 4B[p jod y 'SOÍQ ^is
gjqinoq pp o^qísoduii p^p^ps bs^ so 'gjofin^) uoq ojisonu gp BuiAip X
BUBiunq pBpgps bq '^qDSz^^ij^ Bi^^p X Bqssuod 4ops bis^ ou 'soiq uo^

�Alonso Quijano sabe quién es, mejor digo, se sabe a sí mismo
quién es o a quien es, cuando empieza a ser, a querer ser, lo que no
es: Don Quijote. Alonso Quijano, para vivir, quiere ser otro del que
es, y, para morir quiere volver a ser el que era, el que él cree que
era, antes de haber sido Don Quijote. Y su vida, es, entonces, una
lucha, en el sentido etimológico unamunesco una agonía del cristia
nismo en el hombre: dejar de ser lo que parece, para poder ser lo
que no es, y lo que nunca fue.
Si aplicamos ahora a la estupenda figuración dialéctica cervan
tina una fórmula post-unamunesca, la de la metafísica heideggeriana,
veremos que esa ambigua, equívoca, paradójica, realidad quijotesca,
es la realidad de verdad —como tradujo García Bacca— del hombre
mismo: el dasein o estar siendo, o ser estando, según Heidegger: el
ya tan repetido ser en el mundo^ ser con los demás, y ser para la
muerte. La realidad de Alonso Quijano, para ser o hacerse verdadera,
tiene que doblarse, o desdoblarse, de la de Don Quijote: en la vida:
en el mundo, con los demás y para la muerte; pero justa, exactamente,
para la muerte, hasta la muerte y por la muerte.
La soledad del hombre Don Quijote-Alonso Quijano, es una dua
lidad, un diálogo; la dialéctica de la soledad: por fuera y por dentro.
Solo consigo mismo se queda una vez, conscientemente, Don Quijote
en la vida: y luego, otra vez, ante la muerte.
Es decir, que cuando se queda solo de verdad, se parte el hombre
en dos se hace el hombre diálogo consigo. ¿Quién es este otro yo,
Alonso Quijano o Don Quijote? Los dos, nos responde Cervantes: los
dos y ninguno de los dos. El hombre no está nunca solo: o está con
Dios o está con el Diablo. Ser el hamlético, dubitativo, ser, es estar
con Dios o estar en Dios: no ser estar, con el Diablo; porque no se
puede estar en el Diablo; el Diablo no es, sencillamente está: como
el Infierno. Un silencio, una soledad, pueden hacérsenos infernales,
diabólicamente, dejando de ser lo que son: silencio y soledad divi
nos; divinos para el hombre y para el hombre solo. Solo a sus solas,
hacia Él Solo: hacia Dios.
El hombre solo, de verdad, sin burlarse con su alma, es el hom
bre solidario espiritual y corporal del Dios vivo: del Cristo; y del
Cristo crucificado. Por esa señal de la cruz, la señal de la santa cruz
(una cruz que dé vueltas, de veras y de burlas, como las aspas de
un molino: del gigantesco molino, porque, ¿qué duda tiene que el
molino que derribó a Don Quijote era gigantesco, era un gigante sin
dejar de ser un molino?) se libera Cervantes, liberando a su Don
Quijote de la burla dramática de una soledad humana imposible.
"El hombre está muerto para el hombre y sólo está vivo para
Dios", nos dijo el Vico; con una verdad que diríamos muy quijotesca,
muy cervantina. ¿Quién se burla de veras en el Quijote, Cervantes de
Cide Hamete Benengeli o Cide Hamete de Cervantes; Alonso Quijano
de Don Quijote- o Don Quijote de Alonso Quijano? Uno del morir;
otro del vivir, o al vivir. ¿Se muere de veras Quijano para que viva
de burlas eternamente don Quijote; o se muere de burlas Don Qui
jote, para que viva de veras, perdurablemente, Alonso Quijano? Y
— 118 —

�— 611 —
aaajed sou j^ 'BzipBjqanb pspjaA Bun oaip sou '(bjoaou b[ ua
'ojjB9j ja ua) ajJB jap ofadsa p 'sbjsijbjoui soun^jB unSas 'pBpjaA bj
aaip sou anb ofadsa p oja^ 'ojuaiunaBua^j pp ajJB pp BJnSij X ua
-Bini 'ofadsa pp B[ b —ojsia oj jod— aaajBd 98 ou anb p^pjaA Bun Bjsa
S3 *op9A9n^) aqpasa ^vuqainb ou X vznSjapv pvpaaa wj^ *pBpjaA bj
aod Bjjnq oj X 'Bjjnq bj aod botjij9a o^ anb q "Bpnq o\ anb X B9IJIJ9A
o\ anb oaia ojquioq p oraoo BisiuBinnq p sa p ua oaiiBraa^qojd ubj
onbio^ "ouBuinq opBiSBUiap aod 'pu^ajuí B^sBq X íouBuinq ajuauíBJ
-91U9 oaxun p anb 'jofaui 'Bjaip 9g 'oiu9iuipBU9}j pp SBjsiuBumq so\
ap 9puea sbui p X ouiiqn p anj anb opaAan^) ap oqatp Bq ag
•ouaaijuj pp BUBumq Biauaijadxa
tsu[\ '9^j^nuI
BPÍA 9P ouBUinq suia^qojd un íBJopBa^a
Bun :uaiq sbiu 'oiJBj^uoa o^ opoi sa '—sajqtunjsoa sb| ap BaisijBjara
Bun iu— puoiaipBJ^ uop^piSa^ o uopBatjipoa ap Buia^qojd un sa
ou pjoui B^q qBaoui tb\ 'opaAan^ BJBd 'sa ouisira aaquioq pp Bjop^z
-i^aod 'BJO^uaAui 'BJopBaaa Bzjanj a^qísoduit o a^qtsod X BUBtunq ap
'ouiAip o oaBtuouiap 'oaiS-mituap 'o^aaja ua 'oaxi^od ajuauíBaxjiaadsa
'viouajod X mauasaud ^mouasa uod : a^uaraspuBdsa BpBzuB^ndod
i^opajL Bidoad ns ap souiraaaj ua oppuapip 'sa o\ anboioj
•opBiSa[iAiJd pu^ajuí oapaod jopBju^raijadxa un 'oajsaBui ns 'Boau
-ag oraoa 'sojjosou BJBd 'ajuatnStsuoa jod 'j^ 'oaijBUia^qojd ajqraoq
un 'oata Bjstpaora un :opaAan^) b tnbs ajj -^oaT^raa^qo^d jas un ua
'ojubj Jod 'ouisiui is b ajjatAUoa as anb X íBtuajqojd un sa pjoui B{
uamb BJBd —aqoszjai^[ BtqiJasa— ajquioq un sa Bjsipjora ujq,,

oaaAanó

p

anbunn 'ofip saaaA sbjubj X 'BjJip orasira p oraoa 'spra ofip ou i
•jofaui soraBjaipuajua o^ anb Basd ajoím^^ p ua sajuBAJa^ ofip o^ sou
saAdj \y *9JuauijB|ndod BUBds^ ua ^atp as 'SBpuatjua aui anb BJBd
oSip o^ aj S3A3J \Y ¿saAaj ^ q? ¿ouBfm^) osuo^y ap ouans p sa
ajofin^) uoq anbaod ajofin^) uoq ap Bjqraos ^\ sa ouBfmi^ osuo^y?
•ouans un ap Bjqraos 'ajuaraBaoadiaaj 'opora asa ap opas jod 'BJas
uaiquiBj 'Bjqraos Bun ap ouans sa ajqraoq p ig ¡ouans un ap vuqiuos
X! :pnSi^\[ uoq —oun sa ojio— ojio ojjsanu ^ M¡ ajqraoq \a Bjqraos
Bun ap ouang!^^ ¿ajoftn^) uoq - ousfin^) osuo^y —sop sa anb oun
sa ou anb— oun sa ou anb oun anb o ojjo anb 'oun anb? —ajoftn)
uoq o ouBfin) osuopy— 44¿oun ou anb oun anb? 'sojapinq!,, —so^
-afvsvd o souaiuifa sojjo apuop 'souapinq aanpsjj anb 'ounuiBUQ ojj
-sanu ap ouB|pjSBa afsnSua^ ua ojspuj^ BqBju^a— 4(1¡SOJ9PínH'w
¿auap
o\ ou pspjdA ap? ojad :uij auatj ou anb oip 'aaauvd 'aaajsd 'bu
-ijuBAJaa BfopBJBd b^ 'pBpanSiquiB bj 'oaoAjnba ja 'ajuauíBAisaans isb

�que en las formas literarias del moralista Quevedo, en su prosa como
en su verso, en la extraordinaria creación de su lenguaje imaginativo,
hay algo que se rompe, en efecto, como un cristal, como un espejo.
No sucede en Quevedo el espejismo deformador, que curvando la
superficie especulativa del arte nos deforma, más que transforma, la
figura humana, en imágenes alargadas o chatas, caricaturescas, gro
tescas: el mismo espejismo figurativo natural de Cervantes en Don
Quijote y Sancho, que desvía de ese modo su sentido, o sentimiento,
posiblemente trágico, en cómico y tragicómico, en teatral. A ese espe
jismo de razón o racionalidad, que Cervantes elude expresamente,
por la pureza verdadera de la poesía, espejismo de la novelería y
nevelística picaresca, sucede en Quevedo, en cuanto toma la pluma
en la mano, algo muy distinto a una deformación poética de la reali
dad, como en la picaresca o en la poesía de Góngora, sucede una
rotura de cristales: el espejo se quiebra como si no fuera de verdad,
como si fuese la mentira misma cristalizada, personificada. Y el mun
do teatral, ilusorio, del arte, se le hace a Quevedo añicos de verdad
entre las manos.
Pensad un momento, si no, en cualquiera de sus obras poéticas
más leídas: el Buscón, los Sueños, los Sonetos; las letrillas y romances;
también en las obras ascéticas como La cuna y la sepultura y La
virtud militante, y en las políticas, Política de Dios y el Marco Bruto;
como en las burlescas Premáticas y Cartas del Caballero de la Tenaza
(para no recordar sino aquellas entre las más famosas y conocidas)
pensad, digo, si no nos ofrecen sus imágenes, por la intensidad misma
que las define y por el modo de romperse o fragmentarse, encara
mándose, a veces, unas en otras, confundiéndose, entrelazándose sin
medida aparente y, al mismo tiempo, como con una lógica o geome
tría disparatada algo análogo a una visión pictórica cubista o a cual
quier otra de Picasso.
"Escribiré no sin temor, porque la pluma, desde que abrasó
(ardió) la que volaba en las alas de Luzbel, que en su propia ceniza
escribe desconsoladas y eternas tragedias, tiembla en la mano..."
¿Tiembla la mano pero no tiembla el corazón? El propio temor
asegura en el pecho el latido temeroso de sus pulsos. Y Quevedo
escribe, antes que Kierkegaard, con el paulino temor y temblor; an
tes que Unamuno, con la agonía del cristianismo. "En general —afir
ma un su editor moderno— Quevedo es un estoico cristiano que mora
liza". Y es verdad: pero ¡qué problemática verdad! Pues ¿cómo se
juntan en Quevedo, sino problemáticamente, el estoico, el cristiano
y el moralista, para que ninguno de los tres contradiga o destruya
enteramente a los otros dos? ¿Por lo menos al estoico o. al cristiano,
coincidentes en su propia y recíproca contradicción moral? Oigamos
al propio Quevedo cuando nos dice: "Yo no tengo suficiencia de
estoico, mas tengo afición a los estoicos. Hame asistido su doctrina
por guía en las dudas, por consuelo en los trabajos, por defensa en
las persecuciones, que tanta parte han poseído de mi vida. Yo he
tenido su doctrina por estudio continuo: no sé si ella ha tenido en
mí buen estudiante".
— 120 —

�— IZI —
•ajjanuí b[ ap X ouBtunq jouib pp soaijj[ sBiuaj sns ua 'o^dtuafa jod
í jajanb uis BqBziuBSsd aj anb BaijsiuBumq BiSpjsou oinoa buti 'oiusiu
-Bijsija ns ap ajuBjqiA uoisajdxa 'Bsojojquiaj 'Bsopsn^uB 'ajuajBd b^
ap JBsad b 'opaAan^) ojjsanu ua Biauanaaaj uoa opBXBjqns Bq ag
¿oubijsijd JBsuad X jpuas oido^d ns
ap 'buiS ou is 'opnsuoa X Bsuapp appuaipid opBBj[ uozsjoa opqop
ns ap ojaaaas p ua Bq^qjBasa aj anb aj buisiui Bisa ap uoiaBuurp
ajqijjaj b[ Jod q? ¿BUBijsiaa aj ns ap SBuiapB A a^jBd^ 'pnjambui uoa
souiBsuad 'tsb ojsa sa ops ubj. j^? 'aiuauíajqBJiuipB ubj bso^^ X aanpBjj
anb p 'Baauag uoa opoi ajqos ÍBaxojsa Bupiaop B^ opis Bq ^\ anb
'Biaod p ^atp sou 'sauoianaasaad X sofBqBJtj 'SBpnp sb^ ua '4to[ansuoa X
Bsuapp 'Bjn^)^^ "oai^Bjj ouismbauas pp pjoui oiuaaB ajsa sa 'opaAan)
ojisanu ap 'os^aA ua ouioa Bsoad ua 'Bjsaod b^ Bpoj ap oiuaaB ^^
•aiianuí
b upiaBuapuoa :BUBUinq uopBuapuoa Bu^aja ns ap 'Buapuoa ns ap
pjjoui púas b[ 'ajt^uBS ns ap oata oj^uaa p ua 'isb opuaiuod '
-ui oáanj asa ap a^uapuBa ojaaxq p uoa 'bbj^ eun ouioa
-nBa BJBd uozBJoa p ajqos osnd B[ as opaAan^ anb BuaaajBd X í
-Buianb Bsa soj^osou ua BjABpoj batab anb 'saqopjoa oai^BJi ojosopj X
oauo^a^ pp Bjuapiuaa zoa B^ Buansaj zoa ns ua ojad rouaaijuj un ua
pziuaaia as anb 'oSanj p^ uoa 'sBaipSuB sb{b sb^ osBjqB anb ^dsiqa B^
'sBziuaa sns ua 'oppasai ns ua ouioa 'BjABpoj japjB aaajsd anb sb[ ua
'o8^p '44SBipaáBJj SBuaaia X 8BpBpsuoasap9^ 'ajuauíBatojsa 'Baauag ouioa
'opaAan^) oiquasa o^^ "opaAan^) aaxp sou '44SBipaSBJ^ s^u^a^a X sepeps
-uoasap aqxaasa SBzxuaa s^idoad sns ua ^nb9, pqzn^ pp :oppa pSuB
pp ojsapa o^anj ua sBpBSBjqB SBuin^d sb^ ap ssziuaa SBidoad sb[ ua
SBjpasa SBipaSsjj rsapuaajuí SBtpa^BJj 'Baauag ouioa 'opaAan^) piqiaasa
o^^ -BpuBuosa^ a^duj o a^op Bun a^uauíBps ouis opaAan) ua opBp
-anb Bq ou 'oauojaj p X oaiáBJ^ p 'ojosojtj p :souirfip anb saqopaoa
pp SBaipuiBjp SBuosaad saj^ sBjpnbB ap 'is souJBiunSajd p 'saaajm
ppadsa un BJoqB sojjosou BJBd auaij opaAan^) ap ouisinbauas ajs^
*44aauag X oouvjnjj ttuaaj
'oojmnjj
X aawag v u^aj ap vjvfap ajuaa uod xiamb anb 'apuBjS
ubj oaqq ísos^nasiQ o sivss^ Bpiíj as X 'oiqpasa saauBjj ua anb ojqq
ns ua bub^uoj\[ ap aouas pp pBpijo^nB iqM 'ounaid^ ap vsnafaQ ns ua
'opaAan^) booau^ "B^smbauas ajuauíaBpSuis opejjuoaua aod sa 'aaBad
-sa&gt;[Bqg b ouioa 'opuoq Xnuí Ba^ aj soÁvsu^ so^ ap Bjnjaa^ BXna 'auS
-pjuoj^[ b a^uauiB)snf ubj 'BJiuipB opuBn^ 'BzuBuasua ns 'opoj ajqos
'Baauag ap 'ouispxojsa pp pjom bjjoso[ij: B[ ap opaAan) Buioj^
•oaiojsa ojospjxj 'opdiasxp uanq ouioa 's^p ap asjijsisB BJBd butjj
-aop ns ua oppusipnjsa 'uoiaip ns aod oppuaipuajd^ 'opaAan^) aaip
sou 'jaqBS ajamb as 'oduiap omsim p X 'oubijsijo ouisiui is b aq^s
ag 'buisiui ts ap Bpuapuoa buioj p^pipnp BaipuiBjp Bjsa 'opaAan^)
U3 "^puBdsa BjnjBjaj^ ubj b^ Bpoj b ajuaaaqui ofrp as anb oubij
-sxja-oaiojsa ouisipnp pnbB ap 'oata ouis ^oaijosopj o oiJBjajq ajuaui
-Bps ou 'b^duiafa jofaiu p 'opoui ajsa ap 'aaajjo sou as p u^ -bubij
-siaa Biauaaaa ns uoa 'BpuajsiSB Bjsa 'otpnjsa ajsa 'afBzipuajdB ajsa
'uppijB Bjsa ajJBduioa 'B^a jod opijsxsB 'Buiajaop ns ap appuinq aj
-uBipnjsa 'ouispiojsa p op^uopip 'oaiojsa ap zipuajd^ '

�Y hasta en la burlesca ensoñación fantasmal de sus Infiernos imagi
narios: en la ilusión mítica infernal que nos pinta, con trazos im
borrables, en sus Sueños, y sus correspondientes consecuencias epiló
gales del Infierno enmendado y La hora de todos. En efecto, sus
delatores y denunciantes religiosos, se escandalizaron de la mofa, del
escarnio que el gran poeta parecía hacer, paganamente, con sus bur
las, de la verdad del Infierno, de la realidad de verdad del Infierno,
para el creyente católico cristiano. Esta fue la acusación principal de
sus detractores. Nos recuerdan los eruditos las del Tribunal de la
justa venganza de Pacheco de Narváez, en su mismo siglo. Pero en
vano buscaremos la huella infernal senequista en la figuración —apa
rente, teatral y burlesca—, de los Sueños. Es mucho más profunda:
y si está en ellos, no lo está en las apariencias chistosas, sí crueles,
de la burla misma, sino en la sangre, en la savia, tan humanamente
quevedesca, que la alimenta.
Más infernal que la de los Sueños infernales, es la trayectoria y
realización imaginativa del Buscón. En ambas figuraciones, la nove
lesca del Buscón, la teatral de los Sueños —sin olvidar, con ellos,
su culminación epilogal que digo: El entremetido, la dueña y el
soplón o Infierno enmendado y La hora de todos—, encontramos una
experiencia poética del Infierno, profundamente trágica. Nos parecen,
los cinco Sueños, una representación trágica; un poema dramático,
en cinco actos o jornadas; sus personajes significativos el Juicio, el
Diablo, el Infierno mismo, el Mundo y la Muerte. Sueños del Juicio
final, el Alguacil endemoniado, el Infierno, el Mundo por de dentro,
y la Muerte. Sus dos obras maestras epilógales, que digo, sus sueños
del Infierno enmendado y Hora de todos, amplía el uno, al del Mundo
por de dentro, y el otro al del Infierno, que diríamos por de fuera.
La lectura de estas extraordinarias figuraciones burlescas, nos deja
un sabor trágico, de angustia, de amargura, de ceniza luzbélica, con
las que se pueden escribir, temerosa, temblorosamente, desoladas y
eternas tragedias. El pesimismo de Quevedo, se ha dicho que es atroz.
Pero nunca lo es tanto, tal vez, ni en los Sueños y sus dos admirables
Epílogos, como en el Buscón. La experiencia poética infernal de
Quevedo se nos ofrece de veras, y aun en sus infiernos de burlas,
más acá de la muerte, y muy expresamente determinada por ella. Estos
personajes significativos que titulan sus Sueños y que forman sus te
mas o asuntos, su inicial sujeto de motivación: el Juicio, un Diablo,
el Infierno, el Mundo y la Muerte, se nos presentan todos, diríamos,
de allá para acá: en sus perspectivas fantásticas y ultraterrestres.
Como siempre en Quevedo, el poeta no inventa su procedimiento de
ficción: utiliza el más fácil y consabido, el que le ofrece la tradición
culta y popular de sus muchas letras humanas y divinas. Pero la fic
ción del Infierno, en su ilusoria aparición de mito, nos presenta otra
coincidencia fundamental, con Séneca: la realidad de verdad del In
fierno, píya Quevedo, cuando la proyecta fuera de sí —como para
Séneca es —lo que Quevedo llama el Mundo por de dentro.
Recordemos que, para Séneca, el mundo es una máscara teatral,
tras la que se nos muestra, con los semblantes más diversos de apa— 122 —

�— 21 —
ap oaijaod opunni un 'uoiaaij ap opunuí un 'Baja 'ojaaja ua 'X
apand 'oáaniraap 'Bjaod ja anb bj ap BpBU bu^ "BpBU bj ap bj
sa jBjuauíBpunj upiaBuuijB ^Xna 'BaisijBjara Bun ap uoisaadxa bj 'a^j
-jb Bjjjanb ouioa 'ojaaja ua 'sa —souan^ soj anb 'souiBiaap 'jBuaajui
sbiu oijanuí Bsoa— upasng jap jBuaajuí bijojsiij bj Bjuana sou 'ajuaui
-BaijSBjuBj souara ou 'opu^na oraoa 'sajBuaajuí sauoisiA sboijsbjubj
sns aqiaasap sou opuBna 'opaAanj*) ap ojijsa ja 'Batuaaj b^j '(BaisijBj
-aj\[ ms jBiaiux jb ja^áapiajj Bjun^aad '44¿Bp^u uaiq sbui ou X jas anb
jo^?) 'oujaTjuj ap 'BpBU ap 'uotaB^au ap pnjiuajd Bun sa pspajos ap X
oiauajis ap Biausuosaj BXna 'bioba BJBasBiu Bun ojos sa anb opunra un
:oujatjuj jap ja sa 'ojap^pjaA oj^soj oXna 'X '(ajjanu/ vj vuvd ¿as)
a^januí bj BJBasBUiuasap anb jb opunuí un sa (smuap soj xioo jas)
SBiuap soj uoa soiUBjsa o souios anb ja ua X [o^niniu ja ua jas ouBija^
-Sapiaq1 ja jBpjoaau) souiiaia o souios anb ua opunuí ja anb 'sbj3a X
SBjjnq aj)ua 'Biaod ja aaip sou sajBUjajui sauoisiA SBasajjnq sns u^
•(ja tns vpja anb
otaint uoa ananui ouajnb svj^^ -soaia soj ajjua BpijjBdaj B^sa a^jsd
Baod anb X ojajua isbo jnbB Bisa as oíainf ja a^sa opuais anb opuai\
'BqiJjB jbujoj Bp aui opaij/^[ 'Bjanj bsoo bjjo 'ssuas o ajqos 'sBpiaja
'sBAanu ouis 'a^JBd oSxp ou 'bjjb Bjaiqnq oíainf ajsa ap ig -opunuí ja
ua otainf oaod Xnuí X^q anb X 'oiarnf ap ajquioq Xsq iu 'oíainf sa
ou opunuí ja ua XBq anb ja anb J3A ap oqagj *sa oiuoa oíainj* ja oaA
BJoqB X 'opBUBÍ^ua opiAiA aq Bjoqs BjSBq anbjod 'oíainf ja ojsia jaqBq
sa opBiupsa aq sbiu anb oj j^ 'bsiui jio jap X ounXs jap oj^oj uaasq
anb sapnjjjA sbj ap sojaJiBqoui soj ap Bjsajaodiq bj ua sa 'bjo Bpjaid
as anb ms 'opoj oujaijuj ja aq^a apuop Xí9 í (opunuí ja ua 'jiaap sa)
ttsadiaujjd soj ap pBpiuBA bj ua 'sosojjnfnj soj ap ojijadB ja ua 'sbzubS
-uaA sbj ua 'sauoiaua^uí sbjbui sbj ua 'sa^uaiaipjBin soj ap SBnSuaj sbj
ua 'sosojapod soj ap oipo ja ua 'saaanf soj ap Biaipoa bj ua :—af
-ip— ¿apuoQ? •—o^unSajd— ¿apuoQ?— *saaaA sbj^o o^siA aq oj anb
aaaJBd aui X íouaaijuj ja —ipuodsaj— O^JI\[— ¿sbjiui anb? :ajjanj^[
bj aiuofiQ9^ :opaAan^) ^aip sou '44bsoo ajqBjou oioa^sd aui X 'uoia
-uajB uoa ouaaijuj jb opuBJiiu aAn^s^^ 'oujaijuj jap Binsiin BpBJjua bj
ua 'Bjsa ap opBj jb Biaod jb aaajBdB aj as 'aiuon^^^ vj ap ouan^ ja ua
'ojatnf j^ -Biaijsnf bj ap BUBiunq uoiaipuoa buiijuj bj ap sqanjd ouioa
jiaBn^jB un ap opBqaxpsap od^ana ja ua opaAan^ ajara oj ojqBiQ jy
•ojqBiQ ja aij as anb ojqand ja aaip oraoa 'ofauoa ap bsij uoa oaad
'sBJijuaui sns ap ají as anb ap bj sa SBjjnq SBjsa ap pBpjaA v^
•SBasajjnq sauoiaBjnSij SBidojd sns ap saABJj b Bun
BpBa jad^d oaijuapi UBSanf 'ajjan^j^ X opunj^^ 'oiainf topaAan^) ap jbu
-aajui uoiaBtujijB ajdiJj Bjs^ 'SBaijuara sns 'sBdraBJj sns 'soanaj sosjbj
sns uaaqnasap as npuana vj ap oívqap joj 'Bjuajsns aj anb auaijsos
aj anb jBuaajui opunuisBJj orasiui asa ap ouB$ua ja souiaA ou opuBna
jBaa soraauodns anb jb 'opunuí jb BJBasBiuuasap anb 'opunrassaj un
ap uoiaaij BpiqBSuoa bj 'ajiuisuBjj X 'ajidaa 'souan^ soj ua 'opaAan^)
•BOjjoSaj^ pnpjjnjoui ap opijuas oaijsira uoa jBjuauíBjaBS-ojnB ns ua
—opoui ns b opuBztnbauas— uaiqmBj Bjpuodoad sou uoaapjB^ anb
opunuí jap ojjBaj ubjS jap sbXoiubjj sbj uog *BpBu o oioba 'pBpinaBA o
pspiuBA 'bijsuSub 'o^aisosBsap 'aojop ap opuoj ouisira un 'ouBua ajuaa

�Esta posibilidad creadora puede hacerse mortal, y por consiguiente
infernal, por culpa del poeta mismo que la intenta, cuando el poeta
cambia, como el hombre en el Paraíso, el árbol de la vida por el de
la ciencia; de la ciencia del bien y del mal; ciencia que fija la moral
en un juicio, en el juicio. O sea, en la razón. El juicio racional es
inseparable de la muerte, según acabamos de oír que nos afirma, en
frase de troquel senequista, como tantas suyas, el propio Quevedo:
Más quiero muerte con juicio que vida sin él. ¡Afirmación terrible!
Sobre todo, cuando comprobemos que el juicio de la vida, es la muer
te; que una vida que se juzga a sí misma se condena, inevitablemente,
a morir; una vida que se hace su propio juicio racional, se mata.
Porque el juicio de la vida en el mundo es juicio final del mundo
mismo para cada vida mortal; la finalidad del mundo humano es la
muerte, según nos dice la razón.
Morir es salir de este mundo: dejar de ser en él. Toda la meta
física quevedesca se sustenta de esta verdad; de ese dejar de ser, de
ese cansancio; se alimenta, racionalmente, de esa nada; de ese vacío,
plenitud de vacío, que la sustenta, la sostiene, la mantiene viva con
su angustia, su ansiedad, su constante desilusión y desengaño. "Soy
un fue y un será y un es cansado". Padece su razón Quevedo —como
decíamos del hombre en general— porque razona su pasión. Y pasión,
de dolor o goce, para él, es tan sólo un mundo de muerte, porque
pasión no es vida. Como no es verdad la razón. Mundo racional y
pasional, el de Quevedo, tiene que acabar, como consecuencia de su
propia finalidad moral, en la muerte, el juicio y el Infierno.
Más quiero muerte con juicio que vida sin él, nos dice. Porque
quiere tener razón y no verdad. O una verdad tan mentirosa que
quiebra en razones su reflejo; como se quiebra en trozos relampa
gueantes, a la luz de un sol de verdad, la cristalina faz mentirosa del
espejo. Lo más fuerte, sano, limpio, profundo y verdadero que nos
dejó Quevedo escrito, que son sus libros de ascética religiosa y moral,
nos muestran, de ese modo definitivo, a nuestra razón como si fuera
el paradójico espejo vivo de la muerte. Quevedo, en sus obras bur
lescas, que una espantosa sinrazón ha llamado atrozmente festivas,
cuando rompe en amarga risa el sollozo contenido en su voz, no so
lamente nos desgarra el lenguaje español con su grito, sino que nos
hiere con él hasta el alma, como si nos la atravesase, —¡buen espa
dachín!—, hasta tocar el corazón con el hierro ardiente de sus pala
bras. ¡Y qué esgrimidor de palabras tan asombroso!
Se dijo de Quevedo, gran espadachín, que llevaba la muerte en
la lengua como en la espada: en la punta de la espada, en la punta
de la lengua. Una sátira, una burla, un chiste quevedesco, parece una
estocada mortal; y lo es, en realidad; porque es siempre un juicio:
mortal por serlo; más mortal, mientras más certero. En toda la obra
imaginativa de Quevedo, el juicio está la lado de la muerte como
en. su infierno: razón y pasión esconden sus rostros tras esas ate
rradoras máscaras condenadoras de las vidas humanas, de la vida
humana.
Pero la vida no quiere ser juzgada por la muerte. Juzgar una
— 124 —

�saiuasajd Anin ueisa snpvqotpsap svsoo s^jsa svpoj^ *Bpuopuo9 bj 9p
Bd^nO BJ OU 4Bd^n9 B| 9p 99BU BI9U9I9UO9 Bq 'OIJBJ1UO9 {B OU A 'Btlpo
8OUI9U9J 9nbiod BI9U9I9UO9 SOUI9U91 9nb tBI9U9T9UO9 B[ B 9p999jd 9llb
B[ Bd^nO Bf OUIS 'SOUJBSnOB BJBd Bd^n9 B[ B Opip999jd Bq 9nb B[ B19
-U9I9UO9 B^JSgnil OOOdlUBJ 89 OU 'BaopBl9infu9 'BJOpBSnOB BI9U919UO9 B[
9p JB9JOqfB 9^89 U9 9nb 'jBd B[ B 'opU9l}J!ApB BOUIínáaS ^ 'BI9U9I9UO9
B[ 9p BSOJOpp UOT9B189j:mBUI BJ9UIIjd BUQ •OlU9IUIipjOUI9J pp B9lá
-O^Oiq BIABpOl SOUIBJJÍip 91lb BdBl9 BJ9Uipd BUll inbB SOUIIia9Apy
'\9 U9 91U989JÚ 99Bq 8OU 98 9ub
\9 SOUipiq 9tlb OUBp p S9 Á :JB1BUI 9llb J9U91 JOd SOUIBZ9dui9 JTAIA
BJBd 89Ild ÍO[dlU9f9 OXUOO Op9A9n^) 9UOd 8OU 9nb O8B9 91S9 U9 9D9JÍBd
sou tsb o :opj9n99J ps Á. BIJOUI9UI tb\ b joij9iub 89 ojuatmipuoiudu
\9 9nb 'O199J9 U9 'souiiiJ9ApB tnby •oSpqB p A o}u9isns p sbuioi gnb
pp pnilUB p 'J9UIO9 p A 91JB^lJqB [B 48Oq99AOjd 9p OUIO9 'SWlJÍOlUdUl
ap 'sopjanaau ap o%xm% nauaij anb :i999jsd iva b 'oauboijiu^is 9}U9ui
-BIJBUipJOBJlX9 'oUII^n O1S9 'opOl 9jqOS 'B^OqB SOJ1OSOU SOUIBlJIApy
•^OlU9UITp 9p OUIO9 8BIJOUI9UI 9p A SOpJ9H99a 9p O1UB1 9U911 9nb '
-UlOq '91J9IApB '8911(1 'O1U91811S Oip 9^ 9llb p 'S91UO9 IS ÍS91STA BUB[
pUIIUB p piinUI SB^ljqB 91 lg?? 'BpiA B| 9p SOUIIJOUI : 91J911UI B[ 9p
SOIUIAT^ "^IAIA BJBd JBlBp^[ tt¿9AIA 8B8O9 SBJ1O 9p S91J9nUI UO9 9llb B[
'BTJ98IUI A 91J9UIU B BigfllS A '[Hpp ^3S 9p JBf^p 9p9üd OUIO^)? ¿9Í*Bp9d
-eoq n osod9J 'oSijqB 4oiu9isns m 9p o 9iJBd S9 ou oiu9iu9p 9nb 'bjj
-911 9tlb 'Bjp9ld 9tlb Op9A9ll^) 9qiJ9S9p 'of^puiTUB 91lb 4Bip9qj9^
3n^)?,, "B9ip^uBA9 BATA pBpJ9A B^ 9p OIJBJ1UO9 O^ :opB3znf J98 OU BJBd
JBSztlf ÍJTJOUI OU BJBd JB1BIU UOS SBpOi ^SOjítll S9p}JOUI SOIDinf UOS
SBpOl ÍBpBSznf J9S OU BJBd 'JBqB9B OU BJBd : t49SJBnUIlUO9 BJBd
B[ J91S9U9UI Bq 9nb 8BpBq9tpS9p SBSO9 STB\^ '.-—UOJ9pp3 BJJí
smiad v cqos ubi BiABpoi s^oouoo o s^oouod SBU9dB 9nb o^ uozbj b[
jod uv^znt 'Ji99p so 'uvqvat) 'uaoouoo ap jvqvov saumnb í^ tt- • #9SJBnu
-1}UO9 BJBd J91S9U91U Bq 8BpBq9ipS9p SBSO9 9p 9nb BJIUI 'BIJ9SIUI nS A
'sopOi 9p B| A BpiA 11} S9 9nb J99OUO9 9p JBqBOB S9J9inb I8M :OAISJn9Sip
opmf pijoui ns 'oiu9iuibuozbj ns souiBSig 'op9A9n^) U9 'isy "U9Aof
9p jqiJ9S9 ítBZqB9pi 9nb B^ UOISBd B^ OUIS 'BUOISBdB 9nb BJ B9pi B[ S9
o^[M 'Bjoinijd b^ 9jdtu9is 89 uoisBd bj :uozj V] v svuituSvj svj uvdia
-J1-UV ag #44UOZBJ T3\ B SBlUIJÍoB^ SB^ UBdpIlUB 98 9nbjod 'B|p 9p JBISná
UIS 89AIA A BpiA 89 B8O9 9nb SBd9S 9nb JIJOUI B SBZ9ldlU9 S91UY,,
•sopoi soui99Bq anb oq 'jijoiu ou jod jbibiu 'uaiq sbiu 4sg
•Bsaja^ BiuBg uoo sooiisiui soiubs soJisanu ap jijoiu ou jod jijoiu
p sa oaoduiBj^ -oisij^ pp ojap^pjaA oiuoiuiis^i oaiun p ^oubiisijo
J11JBIU pp JBIBIU OU JOd JIJOIU p 91S9 89 O^[ *p U9 piJOUI UOpOipBJl
-UOO BAIA B1S9 8OUIBJ1UO9U9 B^ 'Oipj^dlUI OipptnS Un XBq OUIS10IO1S9
opoi u^ 'oiusiui is b asjBiBiu 'aluauqBJniBu '•A 'asjBuapuoo A asJBSznf
jod Bzaiduia 'ouuajua ap ouis ooipaiu ap uos ou sapjoiu sopinf sns
onb Bsaijuoa sou anb 'oubiisijo 'opaAan^) "oisij^ p aoip ttsopBSznf
spjas ou A spnSznf o\[,, 'piA v\ ap pijouiui pBpjaA b^ 'uoisBd B[ jod
'uozbj v\ Jod 'souopuBimb íbibui sou anb p 'jB^znf ap oiob p 'opinf
p s^ "'sopB^znf soiuinj o soiuos anbjod soiuijoui :souiijoui anbjod
89jqiuoq so[ sopBznf soiuos o^[ 'Bqa uoo BqBOB 'puij opmf ajdiuais
89 BUBUinq BpiA B[ 9p [BUOpBJ Opmf \^ "SOUipap 'BpBlBUI 89

�en el ánimo quevedesco cuando éste sigue el impulso irracional de
su creencia, de su fe cristiana; cuando sabe que el delito mayor del
hombre es haber nacido, porque ha nacido, precisamente, hombre,
esto es, mortal: por la culpa y de la culpa.
Poco a poco, paso a paso, en Quevedo, la conciencia biológica
del crimen natural, se irá haciendo conciencia histórica. Y su remor
dimiento de animal humano, se hará conciencia histórica, digo, de
hombre y de español. Por esta conciencia dolorosa se ha dicho, jus
tamente, que Quevedo es el primer español que ha tenido conciencia
dolorosa de serlo, conciencia dolorosa de España; como también el
primer humanista, siendo el último, y acaso por serlo y hasta dejarlo
de ser o para dejarlo de ser, que tuvo conciencia de ser hombre; lo
que, para Quevedo, querría, o debería querer decir, como para Unamuno y Kierkegaard, conciencia de ser cristiano.
¿Pues, para qué le sirve si no, al hombre, la conciencia, la
conciencia de serlo? Para qué le sirve a Quevedo, él mismo nos lo
va a decir con un verso atroz, escalofriante, que nos llega derecho al
corazón, hiriéndonos como una puñalada:
la conciencia me sirve de gusano;
¡Qué espantosa verdad! La conciencia le sirve de remordimiento,
en vez de servirle, al revés, el remordimiento, de conciencia. ¿No es
esta la experiencia infernal de Quevedo, que ahonda más y más en
las entrañas dolorosas de su vida, la dura razón senequista, sirviéndose
de ella para escarbar dolorosamente en esa llaga?
Digamos, para amortiguar un poco el sentido terrible, escalofrian
te repito, de ese verso: "la conciencia me sirve de gusano" (¡y todo
Quevedo está en él!), que este verso tremendo pertenece a un soneto
religioso, místico, si este nombre puede aplicarse alguna vez a nues
tro racionalísimo, cuanto apasionadísimo poeta, y que el soneto es
una oración que hace el hombre Quevedo: y como cristiano que
acaha de recibir, en el Sacramento, en que cree, al Dios en quien
cree: a su Dios vivo, a su Cristo, a quien dice en su terceto final:
Tierra te cubre en mí de tierra hecho:
la conciencia me sirve de gusano;
mármol para cubrirte da mi pecho.
¡Estupendo terceto final! Como casi siempre en Quevedo. Note
mos, de paso, que el soneto español toma en nuestro remordido poeta
aquellos ecos resonantes de tumba que le dieron a su horrorosa geo
metría, como la del tigre de Blake, espiritual ferocidad de espanto,
y si espantable hondura dolorosa, también agilidad, destreza, audacia
ligereza de salto, de grito. "El poeta, el artista, —recordábamos que
nos decía Málraux— es el que responde a su dolor o a su alegría,
con su propio grito; pero es el destino del mundo el que le impone
el lenguaje de su grito". El lenguaje quevedesco ¿es un lenguaje
pasional, o apasionado, y racional, o racionalizado porque se lo im— 126 —

�— LZl —
•BptA tlS 91U3UIJBUOpBJ
¿Buapuoa BiBd 'ouaaijuj jap ssjjand sbj ua 'BpBxiua bj b 'ajuanj\[ bj ap
opBj jb 'aiquioq jb opuBJadsa Bisa otainf ja 'BqBaB as opu^na ^ 'vqvan
as opuniu \a —opaAan) aaduiais aaip— pvpuaa vj vaipaud ojqnjQ
ja opuvna ^ *Bjja uoa 'souiaaouoa bj is 'aiuauqpBj sbiu 'jofaui jBuap
-uoa sou-iapod BJBd —'oasapaAanb ouang un ua satp sou as— p^paaA
bj Baipaad ojqBiQ ja anbaod 'p^paaA Bjsa Batpajd o^qBtQ ^^ 'a^janra
bj Bp BsoxjsnáuB Bjosjnaajd BiqBS 'boj^osou ua 'Bsoui^ijaaA uoia^suas
o ^oSiiaaA ouisiui un sa 'eptA bj ap o^zBUBq o ajquiBjj 'uozbjoo p
aojjoa Á aoi sou anb ouesn^ Bpuapuoa b[ ap 'soumuí soajosou ap [bj
-joui BJOiB[ap 'Basn^u buisiui Bun Á 'sotuim^s qh^ B| ^isub biusiui Bun
sa 'opoj ap ojoba o sp^u ap pnjxua^d 'odsb á Ban^jBjj \soixoq ap ou
'oosjj ap opnuqos vq sofvqnj.} soj v anb oj íui ap opnpanb mj ojp^ff
'opinf jopBpsap 'BjnSjBuiB 'uppBjadsasap BiiaaajB^j ¿uoia
-B^daaB BDio^sa o bubiisijo uopBu^isaj 'oisa sa 9n^)? (jvunaunuun aiu
ou! sniu 'atuvuvaajj iajuiuaaaud auamuoa ojos ^ajxauiai ap aq ou 'aj^v^
-jndv opand ou sand anb ^sand an'^aj'j "ojp ojau^sod jv o^uaiwiqiaaj.
uanq íiuacta^d ap sa odxuap íojjsou jui opoi uod ananui vj ap sniuSisut
snj uapuati as nj^^ ¿opBqaipsap ubi ^od osoqatp q? • * • ¿opBqaipsap
o osoqaiQ? 'i¿iana ap vq apuop X ajxosjd ap uvq apuop uv^nj ja 'oX
ouioo 'vsid opunaqnjp pisa opuntu ja opuvna anb janbv osoqajQ^ ¡une
j^ "ouisiui is ap Bjaod p ^aip sou jsy 'so^uaiuiBsuad sopBjquinpBsadB
'sosouad ap SBuap^a ua Bsajd :sajBsad X SBuad ua Bpiuajap buisbjub^
¡BpiA Btdoad ns ap 'eptA B| ap aopBuapuoa X aopBSznf a|qB3B^duit uaiq
-uibj 'puij uaiquiBi 'oasapaAanb ojaojaj oa^o a^sa ajqBJitupB an^y\
'vpptaiap srruad ua Xos viusvjunf
lopvptna puqos 'amia vjvd 'pjjn
ivpja pjjvf aui 'ataow vavd 'tnby
ap 'o^uaiui
-ipjouiaj ap aAais Bpuapuoa b[ X 'Bpuapuoa aaBq as opaanaai p j^
•aijanuí B[ ap opjanaaj Bas ou anb sofo so[ jauod anb ua Bsoa X^\\ ou
'utj u^ 'BpiBd bj ap soanuí so^ ouioa 'pBpa b^ ap BjajJBa b^ ap 'pBpa
bj ap uaiquiBj BpBsuBa 'Bpsdsa b^ 'ajjanj souaui X oajoo sbui opa^q
p :uopB^iqBq BUBpuB tb\ ap Bjquinuad B[ ua 'c^p 'sofodsap sa^siij
UBpanb ops 'bsbo b^ ug[ -s^aquios sns uoa 'Bip p zn^ ns Bjanq 'sosofanb
'ua^oaaj as sopBUBS so[ opuBna X íso^ojib so[ aqaq as 'opiq ns ap
soppuBiBsap 'soduiBa so[ ua ps ^^ 'BijuapA ns ua opuBanpsa 'p^pa
b^ ap BjajjBa B[ ap sopBsuBa 'uBuoaouisap as 'sajianj uoaanj sajuB
anb BpjBd b| ap so^nuí so^ 'BpiA b^ ap BaopBuapuoa 'BJopBSznf uozbj
b^ ouioa —'BzuBiadsa bj ua 'opaanaaj ja ua— ajaanuí bj aadmaig
vj ap opaanaaj. vuanf ou anb
sofo soj aauod anb ua vsoa ajjvq ou X
'wpvdsa íui púas pvpa vj ap vpvsuvj
:jaaajsd
jb 'ajuBziuoB 'jouBdsa opunuí un aQ ¿opunuí ns ap ouijsap ja osnd

�Pero la vida no quiere ser juzgada por la muerte; ni juzgada,
ni condenada con ella. El espejismo de la muerte no es verdad, aun
que pueda hacérsenos razón: y hasta hacérsenos la razón de ser de
nuestra vida. Este espejismo de la muerte, y no de la vida, como
ejemplar moralizador de prédica diabólica, fue el origen espiritual
de la novelística picaresca. Recordábamos aquellas corrientes nove
leras —la caballeresca, pastoril y picaresca— a propósito de Cervan
tes, y decíamos que la novelística picaresca era una inversión, corres
pondiente a las ya cansadas, agotadas formas de las de caballerías; y
que, como éstas, iban a perecer, declinando por su propia racionalidad;
paralizando su propia vida con la repetición artificiosa, muerta, de
una retórica vacía: ya sin pasión y sin razón de ser. Pero, nuestro
Quevedo, a principios del XVII, más de medio siglo después del
Lazarillo, y unos años después del Guzmán, iba a darnos el más puro
y más inimitable ejemplo de una novela picaresca, absolutamente
excepcional: el Buscón.
Los tres libros más significativos de nuestra novelística picaresca,
sus tres obras maestras más señaladas: el Lazarillo, el Guzmán y el
Buscón, tienen entre sí, como se sabe, gran diferencia, y no sólo de
expresión o estilo (esto es, de sustancia metafísica) sino basta de
lenguaje imaginativo; pero coinciden, sin embargo, en esto, que les
es común y fundamental: en juzgar la vida con la razón —que se
dice moral— y es mortal— y condenarla infernalmente; o sea que
coinciden en hacerse prédica diabólica e infernal.
Y cuando el Diablo se hace predicador -—nos ha dicho Quevedo
en su Sueño— es que el mundo se acaba. Se acaba el mundo noveles
co; se desnovela el mundo vivo; se despoetiza de verdad para mora
lizarse de razón. El espejismo de la muerte es la meta guiadora de
esta aventura. Como en la estampa que aparece a la entrada de la
primera edición de La Pícara Justina, a la famosa barca de los pica
ros les aguarda, guiándolos con sus engañosos reflejos de luz, desde
su puerto, la muerte con su espejo de razón que se dice a sí mismo:
desengaño. El espejismo de la muerte nos desengaña de la vida porque
antes nos ha engañado con su luminoso reflejo de razón, que no de
verdad. La novela picaresca —la picaresca, que es más que una nove
lística solamente, o a más de ella, una actitud vital, o mortal, pre
sente en muy diversas formas literarias y no solamente españolas,—
el espíritu de la picaresca, se nos ofrece como lo que ha quedado,
que diría nuestro Quevedo, de los trabajos humanísticos del Renaci
miento; de su hartazgo o hartura, y hasta de su más vivo asco espi
ritual. También se ha dicho que, en lo novelístico español, ese discu
tido realismo literario de la picaresca en las novelas, y su consecuente,
angustioso, vacío moral, es un aventurerismo del hambre. El hambre
hace al picaro como la ocasión al ladrón. Y es verdad. Pero no olvi
demos que el hambre, según tesis biológica de alpún sabio español, es,
nada menqs, que el origen del conocimiento. Del conocimiento de la
vida para el picaro, desde luego; pero de un conocimiento de razón
mortal. El picaro es un "vivo del hambre". El hambre no le mata.
Generalmente el picaro se nos presenta como un muerto de ham— 128 —

�— 621 —
pBpatuaajua buisiui bj ap Bjaoru Bos^aBoxd BiaajaAOu bj aub soraBjaap
osa ao^ 'aaanin as jBuoiaBa aiuaiuBAisaaxa sa opuBtia anb íjBuoiaBa X
BAtiBuiáBtat BtauBisns Batjuapi 'buisiui bj ap sa X ÍB^sijBaa oaip 3S anb
'BiJBJiuoa ns oinoa 'BaopBzijBapi BJOjBjain bj 'bai^buiSbuh uoiaaaXoad
bj sa Baijoqaadiq UBy 'Bjuaisns sbj opuBna rBjuaisns sbj anb Bisaod
ap BiBtn biusiui bj aod sbaia uauaiiuBiu as anb 'BUBtunq uoiobzij
-Bapi o uoiaB^jBxa ap bj^o jamb^na o 'jiaojSBd X BasaaajjBqBa Ba^sij
-aAOU bj ap ja ouioa ouiijiSaj ubi uoiaaip ap ojuaiunpaaoad íBjsaod ap
'ajjB ap sbjjo ua sb^buijojsub^j BJBd sbata sbhijoj sb^ ap noioanpaj
o uoiaBouojap ap OAiiBjnSij osaaoad un b souiijsisb 'p^pqBaj u^
•Bjainb as jofam anb o^ o 'omstjaA 'omsqBJ
-njBU 'orasqBaj bibuib[[ a| as ojsa y "BjafBSBd uoisn^i Bun 'pnjuaAnf ns
íBdmBJi Bun pBppsauoq ns ío^anj opBáBdB un 'jopnd ns tsBSOJiiuaui
X sbuba SBjqB^Bd uos 'jouib X pBpaid ap so^uaiuipuas sns 'oaauíp ^ap
^a sa saaajuí ns :sbui oqanuí souiBaoAinba sou 'Buanq sa anb souiaaja
is oja^ #Baj sa anb Bjjnsaa 'Btuns ua 'buijb ja ajopuBjmb X 'sofo sns
opuB^BdE X 'saujBa sns opuaijpnd X 'sojquiaiui sns sopoj opuBz^padsap
anbaod 'souiBUB^ua sou anb aaip sou 'Bsouuaq jafnuí Bun souiaA xg *Bjq
-BOBui BzuBp ap BaijBjSouJod u^iaB^aajap ap aiaadsa Bun auatj oasaj
-Batd B^sijaAou j^ #sa oj a^uauíBJapBpjaA ^ 'O^aansBq ap ouisinbJBJjad
un saaaA sbjio oiubjj aj 'opijaaAui ouisijBaj ap 'saAaj jb uoiobztj
-Bapt ap ouauíouaj aisa y #ojbiu oj b ouanq X osouuaq oj b oaj jbui
-bjj ua a^sisuoa BduiBJ^ Bjsa 'zajjxauas ns aod 'Bitiuam BazaaBd sou anb
-uny *JBUBuasap souaapod ^xnd souaBUBSua aod JBzaduía anb
•BJijuaui sa anb pBpaaA Bun uoa soujB^uamjBasa BJBd 'aiaap sa í
-J3A ns uoa souaBjuatujBasa BJBd saaqmou ap uoianjnsns ajduiis Bun
'opaAan^) aoBq ouioa 'Bzxjjin X 'aBaijijsnf asaapod BJBd opoui ajsa ap
buisiui ts b Biainfua as BasaaBaid BajisijaAou bj ap BaopBzijBjoui Biaaj
-aAou ^poj^ 'BpiA Bj^sanu ap jBiJora oiaraf ja 'Bjja uoa ^ 'aiaanuí bj
ap jBuotaBa omsifadsa ja 'sbuba saanj sns uoa '3bj}b sou anb souiBqa
-adsos j^ *Ha 9P souiBijuoasap 'ojqBiQ ja ^aip oj sou uaiqtuB^ ouioo
'pBpaaA aaajBd sou anbunB ^ *opaAan^) unSas 'Baauag unSag :uozb^
bj 9atp sou ojsgj 'BpiA bj ap souiijoui :a)janui bj ap
i ja sa oj opuatanuí jjata
ouioa 'opuatAiA aiaoui Basd :jiuoiu vxvd vutujooQ o (vunjjndas
X 9ju9niu ivpia X mino) vxnjjndas vj X mino vj :jouBdsa ua soraaua^
anb BUBijsiaa-oaiojsa BapaasB ap so^iaqij soj ap 'osbob 'oiaBuipaoBJjxa
sbui ja X oasaaBatd oaqij osoaquiosB aisa buijtj buistui Bun uaAajj anb
'saauoiua 'jBan^BU sa y -ttposnq ja biubjj as sozBdsiqa so^sa ap ouq
•pBpianaso Bsoaqauaj sbui bj ua 'sBanaso b a^uauíB^Bipauíui BqBfap son
anb ozBdsiqa osouiuinj un 'uoiaBzxiBjod Bjsa aod 'Bianpoad as anb
ojsia souiaq y -oqaaq somaq oj souisiui soa^osoisj •oaiibuiSbiui o^mo
-aiaojaoa :sojod sop sojsa Baijiaa bj aod zoa BunSjB opBmixoadB u^q
ag 'Baiisiui bj X BOiiaasB bj 'a^a^d Ba^o aod 'oaad 'BasaaBaid bj 'a^a^d
Bun aod 'buibjj as 'Bjanasa Bisa 'afBzipuaadB a^s^q 'aaqtuBq ap aiAtA
B aapuaadB anb X^q :aaquiBq ap ^aja 'ounuiBujq Btaap 'aaquiBq ap
aaanuí as ou jousdsa j^ 'Bjja ap aiAiA b apuaadB as 'ounuiBujq oajsanu
Biaip oxuoa 'aaquiBq ap asaiaoxn ajsa ap oaa^ •o^uataquiBq ap BaniuaAB
BunSjB aod ojaas b Bzaidiua ouioa isa oj anb aaaa^d 'ojaaja ua 'X 'aaq

�que la caballeresca y pastoril: de exceso de razón y falta de verdad:
de sobra de pasión y falta de vida. Lo que la moral, el mundo moral
de la novelística picaresca nos ofrece, con o sin sermón, en Alemán
como en Quevedo, es como una escatología espiritual del racionalis
mo humanístico y renacentista. El hartazgo y el asco —que diría Que
vedo— de sus paradigmas heroicos, como tan certeramente señaló
Montesinos. Su prédica diabólica.
Cuando Montesinos nos afirma de la obra de Gracián que es como
la esencia de la picaresca, la picaresca pura, inmediatamente nos
damos cuenta de que hay el mismo paso de Alemán o Gracián, indi
cado por Montesinos —o sea, del Guzmán al Criticón— que del Bus
cón de Quevedo a sus Sueños. El mismo paso que da, en otro ámbito
de ficción poética, el teatro de Calderón, desde la comedia —(la
comedia de Lope, su propia comedia lopista— al auto sacramental.
Yno solamente porque las formas de expresión se hagan alegóricas,
deshaciéndose del aparato ilusorio de una representación realista, sino
porque, en ellas, el espíritu vivo que las engendra, se depura, se
aquilata en verificación poética más íntima, trasparentándonos su
propio pensamiento creador. ¿Y es esto conceptismo?
Hablábamos de una mentirosa verdad, como la del espejo, que
se quiebra, que no puede adelgazarse o sutilizarse, como quería Que
vedo, sin romperse. Y por quebrarse, por romperse el espejismo ilu
sorio y teatral de aquel arte poético renacentista en Quevedo, encon
trábamos en sus manos una verdad viva hecha añicos; tal vez hecha
pedazos de razón. Y esos añicos de verdad, fragmentos, trozos, pedazos
de razón, es verdad, repito, hecha pedazos de razón, se llamaron el
Buscón y los Sueños; la Cuna y sepultura y los Sonetos.
Toda esta especulación quevedesca —como su espejismo en refle
jos parciales, que nos hieren los ojos, y, por ellos, el corazón, con
sus razones agudísimas, penetrantes como saetas o cuchillos,— son,
en su conjunto y por separado, todos y cada uno, la expresión, la
forma, el estilo de una metafísica actitud viva espiritual, declarada
mente católico-cristiana y estoica; la afirmación de una creencia, de
una fe, donde la conciencia, nos dice su autor (¡terrible dicho!), le
sirve de gusano, para avivar su hambre, su deseo, su ilusión de vida
Vde verdad; mordiendo y remordiendo en su propio ser la vacuidad
—o la plenitud— de tan desesperado empeño. El picaro qusano de
la conciencia, acusadora de la propia culpa que la crea: el remordi
miento. ¿Y es ésta una experiencia poética infernal del hombre que
impíamente se desprecia y se odia o que piadosamente se ama a sí
mismo ?
Tomemos estos trozos cristalinos del gran espejo roto, con cui
dado de no herirnos los dedos con sus aristas. Pero si, al hacerlo, nos
herimos, y vemos que salta nuestra sangre con su contacto, recorde
mos lo que nos dijo el propio Quevedo siguiendo a Séneca, que "la
amistad es conlo la sangre: que acude a la herida sin esperar a que
se la llame". Y así tendremos a nuestro Quevedo, al leerlo, y por lo
mismo que nos hiere, como por tan amigo de la verdad como amigo
nuestro.
— 130 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2780">
                <text>Fronteras Infernales de la Poesía : Shakespeare, Cervantes y Quevedo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2781">
                <text>BERGAMIN, José </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2782">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1954, Nº 13 : p. 95-130</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2783">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2784">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2785">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2786">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2787">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="89">
        <name>CERVANTES SAAVEDRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="338">
        <name>QUEVEDO</name>
      </tag>
      <tag tagId="337">
        <name>SHAKESPEARE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="72" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="133">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6358ef507dd4e98afce2f190650f502b.JPG</src>
        <authentication>4fba5e421201d2dc989331b2ede64d0a</authentication>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="13">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2395">
                  <text>Fotografías ACU-FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="614">
                <text>Fructuoso Pittaluga Agustini</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="615">
                <text>Fotografía histórica&#13;
Fotografía personales&#13;
Archivo&#13;
Archivo Central Universitario de la Facultad de Humanidades y Ciencias&#13;
FHCE&#13;
FHC</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="703">
                <text>Nace en 1896. &#13;
Pittaluga enseñó desde 1928 en la Universidad de la República como profesor de historia general en el contexto de la educación legal. Más tarde, continuó su enseñanza en el Instituto Alfredo Vázquez Acevedo . Pittaluga desde el 22 abril 1952 a 23 febrero 1955 fue Ministro de Relaciones Exteriores de Uruguay. Muere en 1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="704">
                <text>Udelar-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="705">
                <text>Archivo Central Universitario de la FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="706">
                <text>Fotografía digital&#13;
1 foto 15 x 16&#13;
Monocromático</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="707">
                <text>Foto</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="43">
            <name>Identifier</name>
            <description>An unambiguous reference to the resource within a given context</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="708">
                <text>UY-858-UDELAR-FHC-ACUFHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="38">
            <name>Coverage</name>
            <description>The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="709">
                <text>Montevideo-Uruguay&#13;
Universidad de la República&#13;
Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación&#13;
Archivo Central Universitario de la FHCE&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="925">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="37">
            <name>Contributor</name>
            <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="928">
                <text>Archivo Central de la Facultad de la FHCE&#13;
Centro de Documentación, Información Archivística y Digitalización</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="79">
        <name>Docente Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="94">
        <name>Fructuoso Pittaluga Agustini</name>
      </tag>
      <tag tagId="93">
        <name>Historia General</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="55" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="99">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/3cd100bf1712abbc6712755f6c15c196.pdf</src>
        <authentication>d2ee9cd8479cbeb1294f668e74bccef9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="455">
                    <text>FUENTES
PARA EL ESTUDIO DE
LA MUSrCA COLONIAL URUGUAYA

Cuando 10, Facultad de Humanidades y Ciencias decidiO inaugurar una clase de investigacion musicolOgica, propusimos a su Consejo
Directivo 10, realizacion de un trabajo de seminario atingente a 10,
actividad sonora de nuestro pais.
La disciplina cientifico-musical se ejercita como tal, independientemente de 10, calidad del hecho artistico hacia el cual se enfila 10,
investigacion. A los efectos, pues, de despertar limpiamente 10, vocaciOn
del alumnado hacia este tipo de especulacion, tanto daba referirse.a
un ciclo musical de 10, cultura europea como abordar un periodo de
fa cultura nacional. Mas, existian dos razones poderosas para decidirse
por este ultimo: en primer termino, 10, ausencia en nuestro medio de
fuentes documentales europeas para trabajar con elementos de primera mana si se hubiera resuelto por 10, primera proposicion; en segundo termino, esas mismas fuentes del viejo continente -en el caso
de tenerlas a marwhabian sido muy explotadas por IDs grandes
investigadores, en tanto que las nuestras se hallaban en un estado de
virginidad total; por 10 menos ineditas hasta 10, fecha. Pero, decidido
por 10 ultimo se hacia necesario efectuar un proli jo y paciente relevamiento de esas fuentes documentales. Era imprescindible, pues,
atacar 10, investigacion desde 10, raiz disponiendo 10, primera etapa
para esa tarea. Y como era logico, correspondia el primer periodo de
nuestro, cultura musical -0,1 coloniajelos honores de 10, apertura
de estas especulaciones.
En virtud de tales razonamientos, 10, Facultad de Humanidades y
Ciencias resolvio 10, fundacion de un Curso de Investigacion de Mtisica Nacional para su primer ana lectivo de 1946 bajo 10, direccion del
suscrito.
Resultado del trabajo realizado entre profesor y alumnos es este

�aporte sobre las "Fuentes para el estudio de la musica colonial uruguaya".
Como punto de partida se hizo recorrer al alumno el camino emprendido por el suscrito hace unos anos para realizar el trabajo, inedito
aun, "Origenes de la musica en el Uruguay" presentado con fortuna
para optar al Premio "Pablo Blanco Acevedo" (1945) que discierne
la Universidad de la Republica. Cumple destacar que en algunos casos
los alumnos han hecho aportes novedosos y en todos ellos han procedido con dedicacion y pulcritud. Se ha adoptado el procedimiento de
la subdivision en temas y dentro de ellos la ordenacwn cronologica,
a los efectos tie ofrecer un cuadro mas organico y logico que la simple
enumeracion de fechas y documentos. En primer termino figura el
ano de la referencia, luego la sintesis del documento al pie de la cual
se estampa la referencia precisa del mismo, y por ultimo su ubicacion
en los archivos y bibliotecas publicas, salvo en los casos expresos en
que el unico ejemplar se halle en las bibliotecas privadas.
Si bien el periodo colonicd se cierra entre 1810 y 1814, se ha evadido esta ultima fecha cuando el documento sirve para uclarar retrospectivamente el pasado colonial, siempre que su proxtmidad a ese
periodo permita trabajar sobre recuerdos cercanos.

Quedanos en pie una ultima consideracwn: i.puede Iv.zblarse en
puridad de verdad de una musica colonial uruguaya?
Nuestro pais describe en la evolucion de su cultura un ciclo realmente excepcional en el concierto de las naciones latinoamericanas.
Duerme un sueno colonial tranquilo y oscuro. Frente alas corrientes
culturales de evidente autoctonia de un Peru 0 de un Mexico en los
siglos XVII y XVIII, permanece silente y yermo. Ni un pintor, ni un
poeta -apenas asoma al calor de un Montevideo disputado a los ingleses en 1807, Jose Prego de Oliver- ni un orfebre. EI primer conato
de imprenta surge a principios del siglo XIX. En el orden musical su
atraso es casi de tres siglos. Piensese que en el siglo XVI, Fray Pedro
de Gante ya habia establecido en Mexico Laprimera escuela de musica
y que a fines del XVIII, Venezuela da una admirable floracion de
polifonistas.
Pero de pronto despierta bruscamente pocos anos antes de estallar
la Guerra Grande (1843-1851), y de un saIto gigantesco se coloca en
un puesto de avanzada. La estetica romantic a es el agente catalizador.
Bien dijo Andres Lamas en 1842 en el meduloso prologo a las "Poesias" de Adolfo Berro nuestro primer y capital romantico: "Muy
temprano, aparecio en las orillas del Plata el espiritu innovador;
cuando recien acababa Victor Hugo de dar a escena su primer drama
-Hernaniya publicada D. Estevan Echevarria sus Consuelos. El
momento era oportuno. La guerra de la independencia habia terminado; y despojadas nuestras liras de la pasion guerra que las enno-

�blecia y nacionalizaba, necesitaban armonizar su entonacwn con el
estado de nuestro pueblo, que apuraba el caliz de la desgraeia y estaba
menesteroso de doctrina y de verdad". Haee mas de cien anos, Lamas
hablaba ya de naeionalismos esteticos y hasta propendia hacia un arte
social.
En el orden de la aetividad sonora el Uruguay sigue un curso
paralelo. Sin antecedentes indigenas que intervinieran en la formaeion
de un lexico musical privativo y diferenciado -no porque los indios
no 10 tuvieran, como se demuestra en los documentos que estampamos,
sino porque no se extendieron culturalmentedos aportaeiones recibio nuestro pais: la europea y la africana. De Europa llegan y Se
extienden la danza oficial de salon y la musica escenica. Contradanzas,
minues, etc., por un lado; la Tonadilla Escenica espanola por otro.
De Africa un ritual primitivo que al morir el ultimo africano se
pierde irremisiblemente y asoma apenas bajo la forma deturpada
del "candombe". Sin embargo ya a fines del siglo XVIII el Uruguay
ofrece un panorama de criolledad diferenciado. EI gauderio praetica
en 1794 unas "raras seguidillas desentonadas, que llaman de Cadena
o el Perico, 0 Mal-Ambo, aeompanandolo con una desaeordada guitarrilla que sie,mpre es un tiple".
En el orden cullo y al traves del teatro, el Uruguay pasa de la
tutela espanola -la tonadilla escenica- a la operistica italiana que
s.e implanta en 1830 y que asoma su mascara en toda la obr(])de los
compositores del siglo XIXLuis Sambucetti, Leon Ribeiro, Tomas
Giribaldiy hasta en la cancion de la patria, el Himno Nacional
(J848), hecho a su imagen y semejanza. Esto no es invencion nuestra
no obstante: asi ocurre en toda America.
Sin embargo a partir del estallido romantico, el Uruguay se
mueve musicalmente bajo el signa de los tiempos dentro de nuestro
continente, y cuando llegan al Plata las oleadas renovadoras de las
corrientes nacionales en el filo del 1900, Eduardo Fabini y Alfonso
Broqua son de los primeros compositores quizas en America que intentan saeudir el yugo y abrir las doradas puertas libres de la musica
contemporanea.
Musicalmente nuestro coloniaje es una realidad cultural modestisima pero equilibrada. lustamente 10 que define su caracteristica
es fa proporcionalidad de todos los ordenes sonoros. Todos los renglones de la actividad musical estan debidamente representados. Para
demostrar todo ello y abrir inicialmente el campo de la musicologia
naeional de una buena vez, estampamos sin comentarios, desde luego,
las fichas que siguen a continuacion.

�ALUMNOS
NACIONAL

DEL CURSO DE INVESTIGACION
DE MUSICA
QUE HAN COLABORADO
EN LA PRESENTE
COMPILACION

SRTA. REINA ALAYON
»
SR.

BLANCA CARBONELL
HUGO BYRON

SRTA. ELVIRA DORREGO
»

SELVA DORREGO

»

ORAIDE MACHADO

»

HERMINIA MITRANO

»

OFELIA MORALES

»

ELSA PUNTIGLIANO

�Indigena
1573- Diciembre
En 1753 llega al Rio de la Plata la expedicion del adelantado
Ortiz de Zarate, hallandose entre sus huestes el clerigo Martin del
Barco Centenera. Este ultimo publica en Lisboa en 1602 una cronica
rimada de los sucesos acaecidos y al describir el combate de San
Gabriel en la costa del actual departamento de Colonia entre los espaiioles y los indios charruas comandados por Zapican, asevera que
estos se acompaiiaban en la batalla con "tromp as y bozinas".
MARTiN

DEL

BARCO

CENTENERA

"Argentina y conquista del Rio de LaPlata"
Canto XI, Estrofa 18; Lisboa, 1602.

DOCUMENTO II
1574 - Mayo
Martin del Barco Centenera, testigo presencial del combate de
San Salvador, en la costa del actual departamento de Colonia, asevera
que los charruas llevaban "tromp as, y bozinas y atambores". La batalla se libra entre los espaiioles conducidos por Garay y los charruas
por Zapican.
MARTiN

DEL

BARCO

CENTENERA

"Argentina y conquista del Rio de la Plata"
Canto XIV, Estrofa 4; Lisboa, 1602.

DOCUMENTO III
1627
A 10 largo del rio Uruguay pasan desde las Misiones Orientales
hasta Buenos Aires un grupo de indios misioneros "buenos cantores
y musicos de vihuelas de arco que trugeron consigo".
F ACULTAD

DE

TlGACIONES

FILOSOFiA

Y

LETRAS.

INSTITUTO

DE

INVES·

HISTORICAS

"Documentos para Ia Historia Argentina"
Torno XX, "Iglesia": Duodecirna Carta Anual del P. Ni·
coliis Mastrillo Duriin en la que se relaciona 10 acae·
cido en la Provincia en 105 aiios 1626 y 1627. Pii·
gina 247. Buenos Aires, 1929.
(Biblioteca

"Pablo

Blanco

Acevedo")

�Los indigenas que atacaron la Colonia del Sacramento conjuntamente con las tropas espaiiolas al mando de Vera Muxica se acompaiiaban de un primitivo instrumental. El P. Cristobal Altamirano
al dictar las instrucciones a los misioneros que reclutaran los indios
en las Doctrinas del Parana y Uruguay ordena que "todos los indios
se lleven sus pingollos () pifanos 0 flautas con que se animen a la
guerra".
"lnstrucciones militares del P. Cristobal Altamirano
los Padres Misioneros del Parana y Uruguay".

a

Archivo de Indias, Audiencia Charcas, estante 76, cajon
2, legajo 21. Documento
transcripto
en el Libro de
Luis Enriq\le Azarola Gil: "La espopeya de Manuel
Lobo", pags. 194 y 195. Madrid, 1931.
(Bib/ioteca

Nacional)

DOCUMENTO V
1779
El Cabildo de Soriano paga un peso "al Indio que hizo Solfa" y
otras cantidades al Maestro Hilario y a los musicos restantes.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
Fondo
pag.

Archivo General Administrativo,
58. (Atencion
del Prof. Rogelio

Libro N.o 69,
Brito).

El Cabildo de Santo Domingo de Soriano paga 19 pesos y un
real a los indios musicos, por concepto de compra de ropa para
ellos.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
Fondo
pag.

Archivo
57.

General

Administrativo.

Libro

N.o 69,

DOCUMENTO VII
1780
El Cabildo de Soriano paga a indios musicos y al Maestro Hilario
por concepto de actuaciones en la fiesta del Patrono.
"Cubildo de Soriano. Libro de Cuentas".
Fondo Archivo General
pags. 61 y 62.

Administrativo.

Libro

N.o

9,

�EI VlaJero frances Alcides D'Orbigny ve bailar
Casa de Comedias.

un

Bolero en la

ALCIDE D'ORBIGNY:

Voyage dans l'Amerique
Torno

II, pag.

322. Paris,

Meridionale"
1839.

Negra
DOCUMENTO LXIX
1763
EI VlaJero Dom Pernetty, describe largamente la "Calenda",
danza de negros que dice vio bailar en Montevideo. (1)
DOM

PERNEETY:

"Histoire

d'un

voyage aux Isles Malouines.

1763 &amp; 1764"
pags. 279 a 281. Paris,

Fait en

MDCCLXX.

Descripcion de 1a "calenda", danza de negros que ve bailar en
Montevideo el viaje],'o Helms. Se trata de otro plagio identico al demostrado en el Documento 69.
ANTHONY

ZACHARIAH

HELMS:

"Travel from Buenos Aires by Potosi to Lima"
pag. 205. London, 1806.
(1) No debe tenerse en cuenta esta referencia
documental
pOl' tratarse
de un plagio
textual de la referencia
estampada
en el libro "Histoire
Generale
des Vo)'ages",
tomo XV,
pag. 436, Paris, 1746·61, que se refiere con las mismas palabras a la danza de Santo Domingo.
Esta ultima
referencia
es plagio tambien
a su vez del libro del P. Jean Baptiste
Labat
"Nouveau
Voyage aux Isles de I'Amerique",
tomo IV, pags. 153 a 160. La Haye, 1724, que
afirma
haber visto esta danza en la misma localidad.
Todo ello ha sido demostrado
por
Carlos Vega en su libro "Danzas y canciones argentinas",
pags. 135 a 140. Buenos Aires, 1936.

�EI Cahildo de Montevideo prohihe dentro y fuera de la ciudad
los "tamhos" 0 hailes de negros, poniendo penas a qui en contravenga
esta disposicion. En el Indice de las Actas Capitulares redactado en
la epoca, se estampa la palahra "tangos" con respecto a esta disposicion del Cahildo (libro 22, fol. 115vta. del Archivo General de la
Nacion) .
"Aetas del Cabildo de Montevideo"
Libro

N.o 11, fol. 206 vta. y 207.

Los vecinos de Montevideo elevan un pedido al gohernador Elio
para que prohiha los "tangos" 0 hailes de negros dentro de la ciudad.
Borrador
de un oficio de los vecinos de Montevideo
al gobernador
Elio fechado el 21 de Noviernbre
de
1808.
Fondo Archivo General
Administrativo
Caja 321. Carpeta 3. Documento
66.

DOCUMENTO LXXIII
1808 -1829
Isidoro De-Maria en su libro "Tradiciones y recuerdos. Montevideo antiguo", localiza el "candomhe" danza de negros, entre estas dos
fechas, y 10 describe con lujo de detalles, como testigo presencial que
dice haber sido.
ISIDORO

DE· MARiA:

"Tradiciones

antiguo"

Libro

y recuerdos. Montevideo
II, pags. 162 a 172. Montevideo,

1888.

Descripcion de una fiesta de esclavos africanos durante el sitio de
Montevideo.
FRANCISCO

ACUNA

DE

FIGUEROA:

"Diario Historico del Sitio de Montevideo en los anos
1812·13·14"
Jueves ,t de Noviembre de 1813. Torno II, pag. 15. Montevideo,

1890.

�En el Bando sobre Orden Publico dictado pOl' el Cabildo de la
Provincia Oriental, en el Articulo XIV "se prohiben dentro de la
Ciudad los bayles conocidos pOl' el nombre de Tangos, y solo se permiten a extramuros en las tardes de los dias de fiesta, hasta puesto
el Sol; en los quales, ni en ningun otro dia podran los Negros llevar
armas, palo, 6 macana, so pena de sufI'ir ocho dias de prision' en la
limpieza de la Ciudadela".
Band~ impreso en hoja sueha, fechado en Montevideo
el 27 de Enero de 1816.
Coleccion
de Impresos.
Carpeta N.o 1. Bibliorapto
6.
Sector Q. Anaquel 4.

Con motivos de las Fiestas Mayas realizadas en Montevideo se
etona en la Plaza Matriz una Canci6n Patri6tica en la manana, pOl'
la tarde bailan los negros y porIa noche en el Teatro se estrena "una
tonadilla nueva alusiva a la grandeza del dia".
"Descripcion de las fiestas civicas celebradas en La Ca·
pital de los Pueblos Orientales el veinte y cinco de
mayo de 1816"
pag. 11. Montevideo, 1816.

Notable descripci6n de la danza negra que yi6 bailar en la Plaza
del Mercado en Montevideo el viajero franees Alcides d'Orbigny.
ALCIDE D'ORBIGNY:

"Voyage dans l'Amerique
Torno

I, pag. 58. Paris,

MeridionaLe".
1835.

�Concolorcorvo describe las costumbres del hombre dc nuestro
campo y anota que "Se hacen de una guitarra, que aprenden a tocar
muy mal y a cantar desentonadamente varias coplas, que estropean, y
muchas que sacan dc Sll caheza, que regularmente ruedan sobre
amores".
CONCOLORCORVO

:

"El lazarillo de ciegos caminantes desde Buenos Aires
hasla Lhna, 1i ;'3".
Edicion de la Junta de Historia
ricana, pag. 29. Buenos Aires,
I(Biblioteca

y Numismatica
1908.
"Pablo

Blanco

Arne·

Acevedo")

Refiriendose a los espaiioles y campesinos del Rio de la Plata el
viajero Felix de Azara dice que "no cant an mas que yarabis, que son
canciones del Peru, las mas monotonas y tristes del mundo, por 10 que
tamhien se les llama triste". Sigue una descripcion del caracter senti·
mental de ellas.
FELIX

DE

AZARA:

"Voyages dans l'Amerique
Torno

II, pag.

306. Paris,

M.eridionale"
1809.

En el "Sumario instituido a Jose Antonio Delgado y Jose Leon
Abrigo Por Pelea" se relatan los sucesos acaecidos en casa de Jose
Santos Medina "en una dibcrsion de un fandango que halli habia" ...
Ano 1790, expediente
N.D 2, fo1. 1. (Comunicado
Prof. Rogelio Brito.

por el

�Importante documento en el que el VlaJero Espinosa, tripul~nte
de la expedicion de Malaspina describe las costumbres de nuestro
gaucho ("Guazo" como el llama) refiriendose al canto de unas "raras
seguidillas desentonadas, que llaman de Cadena, 0 el Perico, 0 Mal·
Ambo, acompaiiandolo con una desacordada guitarilla que siempre
es un tip Ie".
"Viaje politico·eientifico alrededor del mundo por las
corbetas Descubierta y Arevida"
Capitulo "Estudio sobre las costumbres y descripciones
interesantes
de la America del Sur, por Espinosa",
subtitulo "Descripcion
del que Haman guazo u hombre
de campo", pag. 561, col. 1, 2.3 ed. Madrid, 1885.
(Biblioteca

del Dr.

Felipe

Ferreiro)

DOCUMENTO LXXXII
1808
EI viajero Julian Mellet observa que en el interior de la Banda
Oriental las mujeres "son extremadamente apasionadas para la danza
y el canto".
JULIEN

MELLET:

"Voyages dans I'Amerique
pag.

17. Agen,

Meridionale"

1823.

Durante el sitio de Montevideo los patriotas acercaronse alas mu·
rallas durante la noche a cantar "cielitos".
FRANCISCO

ACUNA

DE FIGUEROA:

"Diario Historico del Sitio de Montevideo en los arios
1812·13-14"
Domingo 2 de Mayo de 1813. Torno I, pag. 228. Monte·
video, 1890.

Los patriotas se acercan alas murallas de Montevideo y a la
noche entonan "cielitos" patrioticos contra los espaiioles.
FRANCISCO

ACUNA

DE FIGUEROA:

"Diario Historico del Sitio de Montevideo
1812-13-14"
Miercoles 20 de Abril
tevideo, 1890.

en los arios

de 1814. Torno II, pag. 218. Mon·

�En el paraje Paso de Cuello el Presbitero Jose Benito Lamas
describe la sarabanda que vio bailar y cantar alIi.
"Manuscritos del presbitero don Jose Benito Lamas"
Aparecidos en Ia "Revista Historica de Ia Universidad".
Torno I, N.o 3, pags. 852 y 853. Montevideo, setiernbre
de 1908.

En la aCClOnque transcurre en 1820 de la novela de Alejandro
Magariiios Cervantes "Caramuru", impresa en 1848, se habla de los
bailes de la fecha antes citada que eran la contradanza, el rigodon,
la gavota, el minue, el vals, la bolera, el cielito y la mediacaiia.
ALEJANDRO

MAGARINOS

CERVANTES:

"Curamuru"

pag. 75, 2.a ed. Montevideo, 1939.

WILLIAM

BINGLEY:

"Travels in South America"
pag. 288. London, 1820.

Se publica la letra de un cielito contra Lecor en el cual se refiere
al Pericon.
"EI Pampero"
Montevideo, 22 de Enero de 1823.

�Infantil

La ronda infantil "Anton Pirulero" era ya hastante conocida en
esa fecha. En ese senti do un periodico, despues de transcrihir la letra,
anota: "Este es un juego moderno que honra el huen gusto de algunas
de nuestras tertulias durante el invierno".
"El Aguacero"
Montevideo, 26 de Abril de 1823.

El auge de la cancion infantil "Mamhru se fue a la guerra", se
revel a ya en el aiio 1832 cuando en un periodico satirico aparece
"El Mamhru de D. Bochicho, dedicado a los niiios" en el cual y a
traves de la chisica letra se ridiculiza a Silvestre Blanco, Pahlo
Zufriategui, etc.
"La Matraca"
Montevideo, 13 de Marzo de 1832.

En esa fecha, a la altura del hoy puehlo de Castillos (Rocha)
encontra.ronse las misiones demarcadoras espanola y portuguesa encahezadas pOl' el Marques de Valdelirios y el General Gomez Freire de
Andrada respectivamente, que hahian de fijar los limites que estipulaha el Tratado de Madrid. Realizose en esa oportunidad una fiesta
de confraternidad y los portugueses hailaron "ocho contradanzas y
muchos minuetes hasta cerca de media noche, tocandose muchas sona-

�tas, y cantandose arias". Observase ademas en este documento una
curiosa descripcion de la contradanza.
"Extracto del diario de La espedicion y demarcacion de
La America Meridional y de Las campaiias de Misiones
del Uruguay, tomado por Los espaiioles en La rendicion
del Rio Grande, correspondiente al tratado de 1750"
Puhlicado
en la "Historia
del territorio
Oriental
del
Uruguay",
de Juan Manuel de la Sota, Montevideo,
1841 y reeditado en el trabajo de Horacio Arredondo
(hijo).
"Maldonado
y sus fortificaciones"
aparecido
en la "Revista de la Sociedad Arnigos de la Arqueo·
logia", tomo III, piigs. 369 a 379. Montevideo,
1929.

EI viajero Dom Per netty, describe la danza conocida por el nombre de "Sapateo" que asegura vio bailar en los salones coloniales
montevideanos. (1).
DOM

PERNETTY:

"Hisloire

d'un

voyage aux Isles

1763 &amp; 1764"
Piigs. 277 y 278. Paris,

Malouines.

Fait en

MDCCLXX.

Cuando la Comision de Temporalidades que entiende de los
bienes de 108 Jesuitas expulsados por Carlos ILl, formula el inventario del colegio que tenian en Montevideo, hallan en el aposento
&lt;leI Hermano Juan Boulet, presumiblemente el primer maestro de
musica que tuvo nuestra ciudad "un mazo de Papeles de Musica, y
algunas planas de muestras para Nifios".
Actas del Cabildo de Montevideo, libro IV, en "Revista
del Archivo General Administrativo"
Torno IV, piig. 121. Montevideo,

1890.

(l)
Esta referencia
es un plagio de la descripcion
realizada
por el
en su libro "Relation
du voyage de la Mer du Sud aux cotes du .Cbily
pag. 232. Paris,
MDCCXXXII.

VlaJero Frezier
et du Perou".

�"Diario de Aguirre", en "Anales de la Biblioteca"
Torno IV, pag. 142. Buenos Aires, 1905.

El precio en subasta de una guitarra en esa epoca era de nueve
reales y al parecer se construia de madera de pino.
Sucesion de Don Francisco Deniz. Ano 1783. Expediente
N.o 3, fo!' 7.

Los hermanos Robertson que se hallan en Montevideo durante la
dominacion inglesa describen los salones de la epoca donde ven bailar
el vals.
J. P. Y W. P. ROBERTSON:
"Letters on Paraguay"
pags. 104 y 105. London, 1839.

Descripcion de un salOn montevideano de la epoca en el que se
bailan minues y se ejecutan el piano y la guitarra.
"Diario de la Expedicion del Brigadier Gral. Crau!urd",
en "Revista Historica"
Torno VIII, pags. 523, 526 y 527. Montevideo, 1927.

�DOCUMENTO XCVIII
1807
Refiriendose alas canciones que se escuchan en los salones de
Montevideo se ohserva que ellas son "melancolicas cantilenas del
Peru".
"Notes on the Viceroyalty of La Plata in South America",
por "A gentleman recently returned"
Piig. 91. London, 1808.
(Biblioteca

del

Sr.

Horacio

Arredondo)

En las Fiestas Mayas de ese aiio se haila en la nueva sala consistorial contradanzas de treinta y cuatro parejas.
Descripcion de Las fiestas civicas celebradas en La Ca·
pital de Los Pueblos Orientales el veinte y cinco de
mayo de 1816"
Piig. II. Montevideo, 1816.
(Hiblioteca

del

Dr.

Buenaventura

Caviglia)

M. BRACKENRIDGE:
"Voyage to Buenos Ayres, performed in the years 1817
and 1818, by order of the American Government".
Piig. 49. London, 1820.

Una de las primer as casas de musica (venta de partituras), se
halla establecida en la tienda de perfumes de Saporiti en la calle
de San Pedro N.o 52.
"El Patriota"
Montevideo, 5 de Setiembre de 1822.

�En la libreria de Manuel Yanez se venden piezas para clarinete
y flauta.
"El Patriota"
Montevideo, 13 de Setiernhre de 1822.
(Biblioteca

"Pablo

Blanco

Acevedo")

DOCUMENTO CIII
1824-Marzo

13

Anuncio de la venta de un piano en casa de Juan Abalo.
"El Publicista Mercantil de Montevideo"
Montevideo, 13 de Marzo de 1824.
I{Biblioteca

"Pablo

Blanco

Acevedo")

En la quinta del Miguelete de Don Francisco J uanico se realiza
un banquete en homenaje a la Mision Apostolica Muzi donde el senor
Vaccari (Vaccani?) tenor milanes canta varias arias de opera y una
tiple Ie acompana.
Diario de la Mision Muzi, publicado en el trabajo del
P. Guillermo Furlong Cardiff, S. J.: "La Mision Muzi
en Montevideo. (1824.1835),
en "Revista del lnstituto
Historico y Geografico del Uruguay"
Torno XIII, pags. 274·275. Montevideo, 1937.
I/Biblioteca

DOCUMENTO

"Pablo

Blanco

Acevedo")

CV

1826 - Noviembre
EI VlaJero Alcides d'Orbigny asiste a algunas tertulias montevideanas donde se bailan "esas contradanzas nacionales, en las que las
mujeres espanolas despliegan tanta gracia".
ALClDE n'ORBIGNY:

"Voyage dans l'Amerique Meridionale"
Torno I, pag. 42. Paris, 1839.

DOCUMENTO CVI
1829 - Enero 30
En cl almacen de la calle San Carlos N.o 135 se venden pianos
recientemente llegados de Europa; "ademas tienen un tambor y una
campanilla, de cOllstruccion enteramente modernas hasta ahora desconocidas aqui".
"Observador Oriental"
Montevideo, 30 de Enero de 1829.

�Religiosa
DoeUMENTO eVIl
1763
El viajero Dom Pernetty asegura que en las funciones religiosas
y durante todo el tiempo de la Misa se ejecuta el arpa en lugar del
6rgano.
DOM

PERNETTY:

"Histoire d'un voyage aux Isles Malouines.
1763 &amp; 1764"
pag. 285. Paris, MDCCLXX.

Fait en

DoeUMENTO eVIII
1769
El Cabildo de Soriano paga por concepto de cuerdas para los
instrumentos de la iglesia.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
pag. 1. Libro N.D 69.

DoeUMENTO eIX
1770
El Cabildo de Soriano paga a D. Antonio por concepto de vent a
de cuerdas para los instrumentos de la Iglesia.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
pag. 4. Libro N.D 69.

DoeUMENTO ex
1771
El Cabildo de Soriano paga por concepto de cuerdas para
trumentos de la Iglesia.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
pag. 8. Libro N.D 69.

InS-

�DoeUMENTO eXI'
1775
EI Cabildo de Soriano paga por concepto de cola y lienzo para
ccomponer el arpa de la Iglesia.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
Pag. 21. Libro N.D 69.

DoeUMENTO eXII
1776
EI Cabildo de Soriano paga por concepto de cuerdas para arpa
que se tocan en la Iglesia.

y guitarra

"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
Pag. 26. Libro N.D 69.

DoeUMENTO eXIII
1778
EI Cabildo de Soriano paga por gastos de cuerdas de instrumentos
y honorarios de mtlsicos en la Semana Santa.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
Pag. 47. Libro N.D 69.

"Acuerdos del Extinguido Cabildo de Montevideo"
Publicados pOl' el Archivo General de la Nacion, Anexo,
vol. 17, pag. 20. Montevideo, 1942.

Actas del Cabildo de Montevideo, Libro IV, en "Revista
del Archivo General Administrativo".
Torno IV, pag. 388. Montevideo, 1890.

�La Hermandad de Caridad paga al organista Bruno y al cantor
Pascual Casas pOl' sus actuaciones en el Novenario de San Jose y en la
Misa de Difuntos pOl' los Hermanos de la Cofradia.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cuenta de Cargo y Data de Manuel Valdes, Tesorero de
la Cofradia de San Jose y del Hospital de Caridad.
Libro I, fo1. 182 vta.

En
sica en
la misa,
Arpero

la festividad de Santo Domingo se realiza una funcion con mDla Iglesia porIa cual se paga: "AI mulato mDsico que canto
y vispera del Patron dos p.s / A los dos Biolinistas tres p.s / Al
dos p.s"
"Cuentas del Sindico Procurador General de Santo Domingo. de Soriano"
Libro N.o 229, fo1. 16.

La Hermandad de Caridad paga al organista Bruno y al cantor
Pascual Casas, pOl' su intervencion en la funcion de la Misa de Di·
funtos pOl' los Hermanos de la Cofradia y del Novenario de San Jose.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cuenta de Cargo y Data de Manuel Valdes, Tesorero
de la Cofradia de San Jose y del Hospital de Caridad,
libro I, fo1. 216.

La Hermandad de Caridad paga al organista Bruno y al cantor
Pascual Casas pOl' su actuacion en las funciones de la Novena y Fiesta
de San Jose y en el funeral pOl' los Hermanos Difuntos.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cuenta de Cargo y Data de Manuel Valdes, Tesorero de
la Cofradia de San Jose y del Hospital de Caridad,
libro I, fo1. 240.

�La Hermandad de Caridad paga al organista Bruno y al cantor
Pascual Casas por su intervencion en la funcion del dia de San Jose.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cnenta de Cargo y Data de Mannel Valdes, Tesorero de
la Cofradia de San Jose y del Hospital de Caridad,
libro I, fols. 264 vta. y 265.

La Hermandad de Caridad paga al organista Bruno, al cantor
Pascual Casas y a otro sacristan, por la funcion en el dia de San Jose
y en la Misa aniversario de los difuntos de la Hermandad.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cnenta de Cargo y Data de Mannel Valdes, Tesorero de
la Cofradia de San Jose y del Hospital de Caridad,
libro I, fo1. 288.

La Hermandad de Caridad paga al cantor Pascual Casas y al
organista por la funcion del dia de San Jose.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cnenta de Cargo y Data de Mannel Valdes, Tesorero de
la Cofradia de San Jose y del Hospital de Caridad
de Montevideo, libro I, fo1. 331.

La Hermandad de Caridad paga al organista negro por tocar en
la funcion de San Jose.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Cnenta de Cargo y Data de Mannel Valdes, Tesorero de
la Hermandad de San Jose y del Hospital de Caridad,
libro I, fo1. 349.

�La Hermandad de Caridad paga al organista y al cantor Pascual
Casas por su intervencion en la fun cion del dia de San Jose.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo",
Cuenta de Cargo y Data de Manuel Valdes, Tesorero de
la Herrnandad de San Jose y del Hospital de Caridad,
lihro I, foI. 367.

EI Cabildo de Soriano paga a Castillo por tocar la caja y la flauta
en la fiesta del Patrono.
"Cabildo de Soriano. Libro de Cuentas"
pag. 153. Lihro N.o 69.

Se certifica la presencia de un organo en la Iglesia Matriz de
Montevideo.
"Notes on the Viceroyalty of La Plata in South America"
por "A Gentleman recently returned"
pag. 91. London, 1808.

Se realiza una fiesta religiosa con canticos sagrados al retornar
ia custodia a la Matriz que se habia visto atacada por las bombas de
ios sitiadores.
FRANCISCO

ACUNA

DE FIGUEROA:

"Diario Historico del Sitio de Montevideo en los aiios
1812-13·14"
Sahado 23 de Octuhre de 1813. Torno I, pag. 370. Montevideo, 1890.

�Un VlaJero asegura haber oido el canto de guerra tiroles "Merrily 0" interpretado en el organo de una iglesia de Montevideo.
"UN

INCLES":

"Cinco afios en Buenos Aires, 1820-1825".
Piig. 153. 2.a edici6n traducida al castellano. Buenos
Aires, 1942.

Durante las exequias que se hicieron a la muerte de la Emperatriz
del Brasil en la Capilla de la Hermandad de Caridad, se entonaron
cantos funebres acompafiados de instrumentos.
"Descripcion de Las Solemnes exequias que hizo en .m
Capilla el 10 de Marzo de 1827 la Hermandad de Ca·
ridad de Montevideo Por la muy Augusta, y muy
amable s.a Dona Maria Leopoldina lose/a Carolina,
Archiduquesa de Austria, Emperatriz del BrasiL .. "
Piig. IX. Irnprenta de la Caridad. Montevideo [1827].

En el Miserere cantado pOl' los deudos de la Hermandad de Caridad en la Capilla intervienen los siguientes musicos: Chagas, Juan
Barros, Bernardino Barros, Ciriaco, Antonio Souza, Pinheiro y Elias.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Torno XIX, foI. 288.

�El Virrey Ceballos entra en la Colonia del Sacramento y en la descripcion de la ceremonia de recepcion se detallan las musicas que se
interpretaron y el instrumental correspondiente integra do por "dos
tromp etas, dos tromp as y los timbales que alternando con los tambores y pifanos", etc....
"Diario de Jose Maria Cabrer", transcripto en el libro
de Meliton Gonztilez: "El limite Oriental del terri·
torio de Misiones"
Torno I, pags. 129 y 130. Montevideo, 1882.

En el Reglamento de infante ria y caballeria para el virreinato de
Buenos Aires se establece la constitucion de las bandas militares.
"Reglamento para milicias disciplinadas de infanteria
y caballeria, del vireynato de Buenos Ayres"
pags. 10 y n. Madrid, 1801.

Letra de la Cancion Patriotica Oriental. "A esa cancion se Ie arreglo
musica como una marcha militar por algun ignorado maestro de Capilla de aquella epoca y se hizo imprimir en Londres, circulando profusamente despues en todos los pueblos de la Provincia, en Entre-Rios
y Corrientes". La letra fue publicada por "EI Censor" de Buenos Aires
en un suplemento del 21 de Enero de 1812.
JUSTO MAEso:

"El General Artigas y su epoca"
Torno II, pag. 272. Montevideo, 1885.

�En una recepclOn ofrecida por Lecor se refiere a la music a que
ejecuto la banda del Baron de la Laguna.
M.

BRACKENRIDGE:

"Voyage to Buenos Ayres, performed in the years 1817
and 1818, by order of the American Government".
Pag. 52. London, 1830.

Felipe Duarte desde Durazno en carta al Capitan General de la
Provincia Juan Antonio Lavalleja, se refiere a los pitos y tambores
de su Cuerpo de Libertos.
ESTADO

MAYOR

DEL

EJERCITO:

"Correspondencia Militar del ano 1825"
Documento N.D 888, tomo II, pag. 156. Montevideo, 1935.

Felipe Duarte en carta enviada desde Durazno al Jefe de EstadoMayor General D. Pablo Zufriategui, explica que en e1 batallon a
su mando se encuentran varios muchachos jovenes en calidad de pifanos y tambores.
ESTADO

MAYOR

DEL

EJERCITO:

"Correspondencia Militar del ano 1825"
Documento N.D 1045, tomo II, pag. 236. Montevideo, 1935.

�Con motivo de la jura de la Constitucion Politica de la Monarquia
Espanola, se realizan en la Casa de Comedias varias funciones en
las cuales "se cantaron canciones patrioticas".
"Gazeta de Montevideo"
Montevideo,

29 de Setiernbre

de 1812.

Al reabrirse el teatro, la Casa de Comedias, se canta a manera
de Himno Nacional, el actual Himno Nacional Argentino, ya que el
Uruguay pertenecia a la confederacion de las Provincias Unidas del
Rio de la Plata.
"EI Sol de las Provincias Unidas"
Montevideo,

25 de Agosto y 2 de Setiernbre

de 1814.

La letra de la cancion que entonan ese dia los ninos de la Escuela
Publica dirigidos por Fray Jose Benito Lamas, "AI asomar el sol", de
Francisco Araucho, se estampa en el "Parnaso Oriental".
"Parnaso Oriental
Uruguaya"

0

Guirnalda Poetica de la Republica

Torno II, piig. 123. Reirnpresion
del "Instituto
Historico
y Geogriifico del Uruguay". Montevideo,
1927.

�La letra del "Himno a la apertura de la Biblioteca Publica de
Montevideo", de Francisco Araucho cantado ese dia, se estampa en
el "Parnaso Oriental".
"Parnaso Oriental 0 Guirnal(1a Poetica de la Republica
Uruguaya"
.
Torno I, piig. 44. Reirnpresion
del "Instituto
Historico
y Geogriifico

del Uruguay".

Montevideo,

1927.

[uia
en

.

Se publica la famosa Cancion Patriotica que comienza: "Orient..!·
les corred alas armas".
"La Aurora"
Montevideo,
1 de Febrero

de

1823.

(Biblioteca

"Pablo

Blanco

Acevedo")

En la funcion a beneficio del Hospital de Caridad en la Casa
de Comedias, Juan Aurelio Casacuberta y Manuela Martinez bailan
el "Lundu" brasileno, se canta la cancion patriotica espanola "La
Palanca", y los precitados actores danzan el Minue abolerado.
"Archivo del Hospital de Caridad de Montevideo"
Prograrna irnpreso
XII, fo1. 331.

por la Irnprenta

de la Caridad.

Torno

En la funcion dada en la Casa de Comedias en homenaje a Santa
Rosa de Lima, Patrona de America, se canta una cancion patriotica
que sirve para expresar ruidosamente pOl' parte del pUblico su rcpudio a los invasores portugueses y brasileiios.
"Los amigos del pueblo"
Montevideo,

6 de Setiernbre

de 1823.

�En celebridad del aniversario de la constitucion portugllesa, se
realizo en la Casa de Comedias una funcion en la que se canto el
Himno
acional Portugues, las boleras del "Tnigala" y una l\1archa
Civica en homenaje a los invasores, pOl' 10 que las damas montevideanas no se levantaron de sus asientos como rcaccion pacifica pero
firme.
"Los amigos del pueblo"
Montevideo,

20 de Setiernbre

de 1823.

Francisco Acuna de Figueroa presenta al Ministro de Estado Juan
Francisco Giro, un Himno Nacional para su aprobacion oficial con
musica "de uno de los mas habiles profesores de Buenos Ayres".
Documento transcripto en el libro de Carlos Blixen:
"La cruzada libertadora"
pag.

51. Montevideo,

1895.

En celebridad del triunfo de Ituzaingo, en la Casa de Comedias
se entona una Cancion Patriotica alusiva a este dia (Cancion del Estado de Montevideo).
Programa existente en el Archivo General de la Nacion
Fondo

Archivo

General

Adrninistrativo,

caja

777.

Se canta la "Cancion Patriotica" con motivo de la entrada a la
capital del Gobierno Patrio. La letra es de Francisco Acuna de Figueroa y fue publicada en el "Parnaso Oriental".
"Parnaso Oriental
Uruguaya"

0

Guirnalda Poetica de la Republica

Torno I, pag. 102. Reirnpresi6n
del Instituto
Hist6rico
y Geografico
del Uruguay. Montevideo,
1927.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="456">
                <text>Fuentes para el estudio de la música  colonial uruguaya.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="457">
                <text>Cuando la Facultad de Humanidades y Ciencias decidió inaugurar una clase de investigación musicológica, propusimos a su Consejo Directivo la realización de un trabajo de seminario atingente a la actividad sonora de nuestro país.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="458">
                <text>AYESTARAN, Lauro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="459">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1947, Año I,  Nº 1</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="460">
                <text>Facultad  de Humanidades Y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="461">
                <text>1947</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="462">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="463">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="464">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="27">
        <name>Facultad de Humanidades y Ciencias</name>
      </tag>
      <tag tagId="51">
        <name>MUSICA COLONIAL</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="274" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="494">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f4aeb59eb7a8da56c214436ddcdd03b6.PDF</src>
        <authentication>c2cbb7d7830dd8675604abf3ee0c6243</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3062">
                    <text>6961
seiauaia A sapepiueuini| ap
eai|qndaj b¡ ap pepisja/iiun
ejn||na e¡ ap eijo}sit| uopaas

905'686
epuaja|aj ap

e¡JO}sii|

e|
iueue|\|

e| ap oij |ap
eaiiuouoaa A

|eiaos eiJOisiq e¡ ejed sa}uan|

�^-06

^ar

ALBA MARIANI

FUENTES PARA LA HISTORIA ECONÓMICA

DEL URUGUAY MODERNO
' 1852-1914

X
989.506 MAR fue
Fuentes para la historia econó

Fichas de referencia

Montevideo, 1969

CC b 3d

�auoppo "V
"""~~"~""""^" ?x 9P exaeaouoq
eaopeaoqexoo oiaoo sauotoun^ sns ap oa^uap oCeqea^

X^ oqeo e opeAaxx 8lí ^tí^&gt; '"F^^xaew ^qxv '^p^Tl BT
-uino oza^njsa oxao^xaaut x^ xex^uas ap aeCap souiapod
saaotd^.xn souoxoxpa ua ox*2a
-A, oxae^aidhuoo ^asd ox^uij^sa x9 -soui^aadsa ox tse
-o^us^ui aauixad a^sa a^^sa^d epand anb p^pxxt^n ex
ep s^9&lt;zb^ ap etauaxaadxa ns ap a^
oed ouioo *ouaapoui ^en^n^n XeP aoxuiouooa exao^sxq ex uoo sop
^euoxoexaa soxaeuxiuas sox ua a^uexpn^sa x9 aeCaueui ap $aqeq
anb se^^pa se^uanj saxadxouxad sex ^seqot^ ap u^xooaxas eun
a^uexpaui 'aeuapao auodoad as uoxonqxa^uoo aquasa^d e^

opnuaui e

aod 'ueaque^d sooxs^q soqep sox 9P uotsaadsxp ex o
e^ •euxxdxosxp eo.sa ua asaexoxux uaqap sauaxnb eae¿

openoape un ap
A u^XOxpea^ ap aoaaeo 'ooxq^iuaqsxs oxpnqsa ouioo 'eoxuiouooa
— ex^ea^oTao^sxq ex 'opxqes uaxq sa 'oxpaui oa4.sanu ua

�Bq.sBq -apu^a^ Baaan^ bx aszxxeux^ xb~ XIX OT^TS X9P
au apsap apuaxq.xa 9^ Báq.sanui Bisa BoapqB anb opoxaad t3
suAxq.oadsaa sns ua aBzxqxq.n b
saq.uan^ sbx ap uOTOBUTtaaa^.ap Á uoxooaxa bx ap sopBAxaap sbui
-axqoad sox Boxiuouooa sxao^sxq ap soxaBUXuias sox ua UB^uaa^
- -ua anb saq.uBxpn^.s sox 2 uox^^^^^ai10 ap axAjas uapua^ajtd
oqos SBpxunaa SBqoxj sbx ^souiBaa^.xa^i ox *o^.UB^. ox &lt;io¿ Bxa
bx aaqos sauoxoBoyxqnd SBp^xaBA A saxdx^xT)"1 aj^ua sup

A
UBaamnua as oxos *opB^.dopB oxaaqixao xB opaanoB

ap sBo^xq^^ ssoa^oxxqxq
saxedxoux^d sbx ua 'Bsoaao^uá opnuaui b 'u^xoBzxxeoox ns oih
sxuixsb opub^xxtob^ 'b^xusuoo BpsBxxqo ap so^.uauiaxa soun2x^
asuapao auodoad as -Boxuiouooa Bxao^sxq ap soCBqBa^. uapuaad
-uia anb sa3.uBxpn3.sa sox ^ BpBur^sap- exnS a^uasaad Bq
•BzaxBan^.BUB^.sa ap Oxpnq.sa opoq. BOBd sooxsBq soq.
p sox ^sauoxoBXoaadB A sbo^xo ua *uBq.aodB anb -sBAjsanosxp
o sspBox^xq.uBno- saq.uanj ap axaas aun uoo oq.oaaxp oq.oBq.uoo
- un oq.uoad ox aod aaaxnbaa *xbuoxobu ooxaoq.sxq osaooad x^
aaqos uoaaxpxoux anb sooxuiouooa saaoq.oB^ sox uoo sooxq.xxod
-oxoossoq.oadsBSoq.uxq.sxp sox obxuouxa ap papxsaoau Bq

�• ean3.oa3.xnb
-ay ex ap Bxao3.sxH ap 03.n3.x3.su1 x9P "^^íTqía -'V'H'I'S
oqoaaaQ ap peq-inoej ex ap eoa^oxxqxa -'CTJ'9
oxa^STH QAxqoay -'w'H
ex ap x^aaua^ OAxqoay -^^*D

aa svinvd
•XBUOXOBU OOXUI
9uooa oxxaaaesap x9 sopexnouxA so^oadse sopexaeA aaqos so^.
—ep sa^ue^.aodwx uBq.aode *Exuiouooa ap soCeqEa^. pxdxouxad ua
opuaxs ou *anb saoqo seqonuí axnxaux b B8xxqo sou
Bq as xnbB anb BAX^Baado uaxq s^ui uoxoBox^xsBxa

anb SBwaxqoad sa^uaaa^xp so^ pp
p *Boxj^oadsa Bjn^ Bun ap oax^ow zas aaqap OAxqoaB ap
—axadBd bx *oCBqBo^. a^sa ap oxao^onpoa^.ux aa^a^aao xa
anb s0map^e3.ua uaxq s'^iu ÍB^xpaux uoxoBq.uauinoop bx ap
Xa aBn^uauiB xu aaoouoosap ^o^aaxo aod *box^xu8xs ou so^xpa
sox b uoxooaxas B^sa asaB^juixx ap oqoaq X3
sns bubü
opunSas ua á 'Boxxqoda^ bx ap pspxx^^o^. ax Basd oaauíxad *eo
Tuiouüoa apxA bx ap so^oadsB saxdx^x^111 aaqos
—SBxouaaajaa uB^.aodB anb odiuax^ XB *ouaaxqo2 x9P
a S03.SB8 sox *SBOxuoaq! sauoxoBox^xpoui sbx 'so^xq-s^aduie sox
Á Bxa^snpux bx *oxoaauioo Á uoxoBxqod aaqos soapeno aeuoduioo
-o2onx A saaoxBA axunaa ua3.xuiaed sex^xae^-Biu soqoxa •bax^.buí
-aojux pBpaxaas A pepxuiao^xun *Bza^aao b o^usno ua cSBAxq.B3.
iiesaadaa sui sa^aan^ sbx oxos Bxn2 B3.sa ua ajnxoux b opBuxui
-aa^ap Bq sou u^xquie^. OXX3 'sooxuiouooa so^.Bp sox 9P uoxo^xa
—as bx A oCauBui x9 aaBd sape^T^^Í^ÍP sa^uanoaag: aea^uBxd b
auaxA xan9 T ^aBxnSaa pspxoxpoxaad Bun aa2ox as aaduiaxs ou
anbune *saxBjox^o sauoxoBoxxqnd sbx 9P uoxoxaedB bx papxnu
x^uoo B3.aaxo uoo aBaeoua a^xtuaad anb ox *bax4.bo3.sxuxuipb zbj
bx ua sxBd x9 asaszxuB^ao b Bzuaxwoo ssst 9P ^1^-aed y

xp
oxquicoaa^ax ap sa^uaxaaoo sapusa^ sex ap b^ub ie Áen3
^ UBa2a3.ux anb sa^uBaapuodaad soxquiBO aod asuaq.i?Xdoxa
Bxtuouooa bx ua spBoaBw ^3.sa o^unCuoo ns ua anb eooda ^

�ap 0^.n^tq.su1

•Td#a
va'd'a

•*ra
H* T
T *T
X• X
a

�eaiquie^v T * sepe^iasajKÍ *aooTaa^.xa satioxo
A ouaaxqoo ap oxaa^sxux^^ t^P SBxaoutew. ua 1^S8T
ap oxunC ap 08 ^p ooxaadns uapao ¿tod opeq.uBAaq •ei\2

—non TP T^^'^O ocxq^da^f ^?t ap

•sajoooj SDui9|qojd soj ojod
sa|qoiA sauopnjos saoaA soq^ntu opUDa4uojd 'jojj
-_ -e^uj jap sauopDjqod $o| uoíds^aoxjo anb sapopjs
eoau sosjaAip soj uoo o^DO^uoo uauauod sou '^99!

ap o6an| aiuaui|opgdsa '^iuouoDg so4Uftf sd¡ Jod
_X so^i^io^ SDJn4D^ap soj Jod oqo^ o sopoAa|| sa|O4
uauK&gt;4Joaap sosua^ so^ *-a4JodsuoJ4 ap so; pan A sau
ojDDDiunujoa 'sozuduij X O4jpaJD 'jojj34x3 X jojj34

-uj ojojauioo 'jDjJ4snpuj a ojjonoadoj6o popjAj4Dnp
—ojd axqos so4^aJip soi^uaJajaJ ua^aJ^o a16 odiuaj4

jd upjoojqod ap saprvtiuBoui Joojqn vsa ua4iujjad
-_

sajosuao so4op so^ *Xon6njf^ jap o^tiuouo^d dj^4

3ru4sa o| ap oAj4D4j4UDno o jjoj jos ap jap so43adso 5^4
—uo4Jodujf ' soi oda sns opuaipiuj uno AJjjqno udj6oj

'9061 u^ o6^nl X 0981 '981 ^soyo'soj ua ocp^
o uoJOAajj as anb sajouoioou sosuao soj 'opo4 ucq

- * aj qoasap popí jo 1 n6aj o 1 uoo si od oJ4sanu ua op
d

uoq as ou sajosuao so4uaiuJOAa|aj so^

�ap m
pEnoua ü BxaaxadBd 'dxj, •(eaaAi^) •BaaA.x^.ap bxxíA

^x ap eueqanqñs Á Bueqan Bq.UBXd ap XBdxoxunw osuaQ-*(S68T)

Bq goq-xq ^ *duii *q.uow f BAxq.Baq.sxuxwpv '3
Eq.unp Á Boxq.xxd "^Jtnq.B^ap bx ap oxpeuiaa^.ux aod oxq
and xap Baqo eq 'Bxa^snpui a oxoaauioo • Banq|.xnoxaSv
••uoxaexqo&lt;j 'X68T ^p aaquiaxoxp ap x€ TB

'dxj, *^sa '^.uow 'BíaTXd ap Á ^a
ex ^^ op^^uBAaq 'Baxxqn^ uoxoBaq.sxu
xuipv it oxoaauíoQ #uoxoBoxjxp3 • pan^xnox^sy •B^aepBue^
ó

ap o^.uaiuB^.aBdaq x9P XB^auag osua^

•(•V'HTfl -*N*a) ^681 &lt;

f068T ^P oaaua ap s^ Á 688X ^P a^quiaxAOH ap 81
ap S 'aaquiax^as ap g^ saxp sox ua BAxq.Ba4.sxu
xu¡9uooa Bq.unp bx ap U9xanxosaa aod
•sexa4.snpux 9 u9xoBxqo^ 'sexanos^ *ü

-non xaP TB;^-uaía0 Boxxq^da^ bx ap
-ap pBpnxo bx ap Á oq.uauiBq.aBdaa XaP XBdtóxuhw osua^
(•ü'i^a *'N'a) '9881 \|^9Xobh EqH aodBA ^ duij *4.uow
*1t88X O^V 'BOXxq^daH bx ap a^uapxsaa^ ao^ias Xa *3*S
-ap uapao ap •^paueag sbxoox^ aod *xBaaua0 osuao un
-ap upxonoaCa ap soq-uaiuaxa sox aBa^daad Ba^d
ouíod ope^uBAax oapxAaq.uow ap oq.uauiBq.aBdaa

'e98X •Boxxqndan bx ap
fI *¿ *098X *

n X^P XB^axao Boxxq
ua *(xbuoxob^ osuao) -*098T

bx ap 00x4.sxpB4.s3

T9P oxoaamoou
*4.uow f8S8T
- aa *opB4.sa ep

ouxq-uaaoxa %

-sxCaq Bq.sas bx ap opoxaad opun8as Xa ua BAX4.BXSxCaq

�•(•H'I'I'a) 'U6I '
uenp ap pnou^ X #q.av 'dur[ •
oxaenuy ua '806T

TiTS) '%8i: 'uuox
xp - ^xoj
- •p^pxx^uxuixao X uoxoeaa.sxuxuipv-oxao^.xaaaj,-oxoaauioo

X9P

ap

�•jodioiunyy/ oot4$ipD4Sg oiJDnuy ns DOijqnd ^^
ap J14JDCJ o enb #DAi4D.i4siuiuipy-ooiiuouoo:j D4unp

D| ap joc]O| D| oap¡Ad4uoyy ap o4uauiO4Jodap ja cu
od apJD4 soui o6aj6o as ' 34 u auto iJD4uauiajd 11103
^_ *sa|qipuiosa^duu 5oai4D4i4udoo sa^p op sauas 534

sdj uouapjo as apuop /so^¡4sip04s^ soupnu^
d o X fe89| D4SDi^ ^ {apsap ''soujap
Do4Sjpo4S^ ap uop^aiiQ o6anj).
jj^ oJ46ay jap duioijq dj ap sDpouDLua
saoojDODi|qnd soj ap 'o4ucud oj Jod ^040^4 3^
•sapsuao

so4uatiuoAd|aj so| jod sopojap sapjodiua4 sg^^da o*
#usojopu so 1 Dpipaui oun6|o ua Josuadtuoo a4jujJad
SdjDtJa4Otu ap O4un¡uoo 3453 opo^ *uD4sno^j aJouou

un o touei¿ ap 3j¿cvV $^&gt;|J^3 un f;uo^ -p/^ ^i\op^ 'o\c
-^aja jod ^uGJe^^ oj ^ioa pi ^sjcxI japoo^tyu0030014
Dtuajqojd o| ap sisijoud jo sopDujjoui sosoipn4sa sou
n6jD ap (ouosiad jocjoj oj ap O4onpcad 50^40 uap 11104
ouis ^loioip ua6ijo ap saJD|n6a^soofpoiJad sauoio

sdj ojos ou uaXnpui as ojqru 3453 ójog

oo usía visa aviHaivw •^
y
t4

�eo©q.oxxqxg ex eesod enb
—SB3ea^.ua sex euxuiou Bq.se ue uean8x.j ox^s) '(#N'S)
—'LLBX *ox3xs X3 ^odBA b #diui *q.uoK Borxqr^íeH BX
—ep x^j^^í^^^^ ^ea^ A uoxoéxqog 'uoxoBaSíxuiaA nozo
J2a3xiuui - sequeuieQ A so3xpuew * XBq.xdsoqT3P oquexuriA
o^ *soxuouixaq.BUi A somsxq.nBg fg¿8X ü^ T^ u^ Bpxaanoo

'IIA óN ouaepBno #^Bn3nan X^P X6^^3]^^
bx ep xBa3U3) B0xq.sxpeq.s3 ep uoxooeaxa -'

u ep oquexuixAoui 4aoxaeq.xe oxoaeuioo *eoxxq
r^d uoxoonaq.sux *uoxoBa3xiuux * soxuouixaqBui *souisxqnBq ":
^seuoxouu^ep cu9XOBxqo^ •iCenSnaft x3P Xb^-U3T*^O B3TTq :
B0xq.sxpeq.s3 ep uoxooeaxa -'
'(ftí*9) "S98X 'aodBA

'Sodxj, 'diui -quo^ '^9SX ^B TB

- eq.ua xpuodseaaoo 'AenSnafl X3P '0 eoxxqnde^ ex eaqos
sexxq.ueoaeuí A s00xq.sxpeq.s3 seq.undy 'o^iopy *^-UBTTÍBA -'
seoxpoxUéd

•sjDd je ue sop%
-ooipoj sejoqidoo soj o X soJe{uoJ4xe so^ueiueje so|*^
O SDpD&amp;lOqO SOJO4U8A SO| X SajDUOlODU SOUJlJd SDIJ
—eqou) soj ep soAiqoqijDno sauoioouuo^suojq soj X 84
(J8I08J0 OJJOJJDSap |8 DIOU84SISUI UO0 8jdui8lS OpUOO

jouj 'sjod jap oAiqonpoJd jeAiu jap Dquano opuop
#S8]ouo¡oouJ84Ui S8uoioisodx8 sosJa ai p DJod sop

--Djodajd sejDpijo sauinqjo
^

ue X so6ojO4O0 soj

jouoioueuj 84U8UJ|Dn6t ecpo opiquas aqsa ug
•sosajduia ep uoioouuoj

O| d X ojqo ep ouout ap opucuuep oj d * joijqsnpui a
|Oioj8ujoo upioonqis oj o 'sa^uaiSiujuí ep oquaiuiDz

-^ojdsep jo OAiqojej u^odujjojuj souJaiqoS soAiqoed
sei sos o uaqiuisojq enb X 'sjod j© ue sopoqipejoo
-taiajuojqxa sauoiooSaj soj ep sDpDuoiue S0J40 sotu

usjqtuoq 'ssucioooijcjnd soqso o oqunp

OX

�'(*N'9) 'S68I seuxqeq 'duii *q.uo^^ 'S68I
-68I saew 'ifenSnan,! ap anbjxqndH I 9P aaaxoueux.j
q.a axexoaaumioo •anbxuiouoosuoxq.enq.xs ^x ^ns -[^a^u^2
q.aoddeH-oapxAaq.uow ap asxeouea^ aoaauiuioo ap aaquieqo -'S68I
-'8681
•

.

••(•N*a ^'H'rra)

•a^.uexape ua 1j88T * (se^.uaaduix sexaeA) 'vio^^ •^en2nan
— I9P-TB^ueyao eoxxqnda^ x ap
•(*N'9) 'S881: C
TB sa^uaxpuodsaaaoo soo
soq.ep soxaeA ií epuaxoeq
_*uoxoe2aAeu *aoxaa^.ux a aoxaa^.xa oxoaauioo •aoxoexq
od *exao^sxH 'AIX oN ouaapeno •iíen8nofl x9P X^^^axoo
ex ap xB^9U99 eoxq.sxpe4.s3 ap uoxooaaya -'E88T

-'^881 *T3TS 13 9P ^dmi f^.uow '088T
--e^sa so^e^ *aoxaa^.xa x9 ^J-^d sope^odxa sxed x9P
so^.onpoad sox ap opexxB;í-9P uaunsa^ * joxaa^x3 oxoaaui
03 x9P Bot^.sxpe^.S3 '6¿8t QJíV fso^ep soxaeA Á epuaxo
--en •uoxoe2aAe^ faoxaa^.ux oxoaauioQ ' o^iaxuixAOiu ns
-^ uoxaexqo¿ ' IX oN ouaapeno • ^enSnoQ X9P TB3-uaxao
-eoxxqr)daH ex ap xBtI9^a9 eox4.sxpeq.s3 ap uoxooaaxa ^'0881

•&lt;fN*9) *(8¿8T) *eunqxai, eqap aodeA ^ '
— ap oaaua ap *x^iI9U93 eoxqsxpeq-so ap uoxooaaxQ ex
aod epuaxoe^ ap oaqsxuiw oo^as '01110x3 xB epeq.uasaad
exaouiaw 'eoxqs^peqsa sxsaou^s '^en3nan X9P XB^U9Ia0
ex ap xB^999 e0xq.sjpeq.s3 ap uoxooaaxa -*8/,8T

()VíS!u P^
•soq.ep soxaeA Á epuaxoeq •uoxoe8aAe^ *aoxaaq.ux a
aoxaaqxa oxoaauioo 'uoxoexqod ex ap oq-uajunrAO^ *8¿8I
oye xB saq.uaxpuodsaaaoo sooxqsxpeq.S3 soopeno Á soqea ^*8¿8I
•CN^a) '088^ *Muo
ap *dx¿ vq.S3 *q.uow '¿¿8T ep oy^ fsooxq.sxpeq.sa soq.ea ^'

�*8¿8X '^unqxaj, eq ap aodeA
BT ap TB^auac) eoxq.s5peq.s3 ap uoxo
—oaaxq ^x aod s^aej ap x^saaAxun U9xoxsodx3 ex ^aed
(epuayoeq *oxoaauioo •uoxoexqo^) •soox4.s5peq.sa saqundv ^•*

8T

BU^:lTal B1 aP anadBA e

duii

q.uow

anbx

ap anbxq.sx4.eq.s ap uoxq.oaax(i ex ^ed sx^e^ ap

xx

xun uoxq.xsodxalx onod (saoueuxj • at&gt;aaonuoo *aoxq.ex

ndod) anbxq.sxq.eq.s ^umsa^ •o^xopv '^^^TTI^A -^8¿8T B (9¿8X)

xqo ap ^xxa^^-sa eq ap #duii ^ax^qo ap #o3^s *aiT^D ap

. • .

- uotoxsodxa ex ua ^enSn^n T3P XB^^axlo eoxxqrjda^ eq -•.s¿8X

eq ap aodeA

*duii •q.uow *euaxA ap uoxoxsodx^ eq ua

eoxaamy) ^en3nan Tap xB^-uaxao eoxxqr^da^ eq -#¿8X
0*('M*H) #0¿8X *auoxz
^P3 'dxx 'azuaaxj 'axBTTJ^O auoxzeoxqq
#(oapxAaq.uow) ^en^non xap axeq.uaxoo eoxxqndan eq -*0¿8X
*(J_N*8) '¿98X ^paezu^ paeqonog ^au^a 'auj^ ap ^dwi *sxa
Bd *¿98X ap axxasaaAXUfl uoxq.xsodxa #an3üxe^eo q.a aub
—xaoq.sxq 90x4.0^ - ^en^nonjX ap axeq-uaxoo anbxxqnda^ -*¿98X
•('M'9) '^98X cuoxq.e2aq ueapxA a^uow aqq. ^o saoxj

-JO aqq. ^V ía3ueqosq xa^H *uosTTtt ueqSuxjja •uopuoq
X^ aqq. Ut ajxq ^xpua^^de sx. qoxq^ o¿ #a4.ex&lt;í
j^ aqq. 04. sq.uea3xuia aoj x^^eui V *XBTa^snPuI PUB

xeoTqdeaSoag oapjA aq.uoj^ *^en3non jo oxqqud
aqj, • q.uauiauaaAOo ueapxA-aq.uow aqq. jo iCq.xaoqq.nv ^g
saxeuoxseoo sauoxoeoxxqñd (z

•aq.ueqape ua eo6X *(seq.uaad
—uix sexaeA) ^q.uo^ •x^^Totuu^ e0xq.sxpeq.s3 ap oxaeuuv -*806X

Z\

�•(•N%9) *888T *U9T
•js^ *q.uow '888^ ua BuoqooaBg ep x^uoyo^uaequi uoyo
-xsodxa ex Ba^d ooyq.sxpBq.sa oypnq.sa #eqedsa A Aen8
X9P Boxxqpde^ ^q ^9 e^.UB^.su0^ •seyxi 9 UBq.uoj -#888T
soq.ep uxs f988T '
^q.xaoqq.nv Aq peq.uxadea uopuoq
%suoxq.xpuoo pus Aaoq.xaae¿
•(#N*9) *988T

*P3 'uopuoq ABn3nan joO
nsuoo eqq. jo Aq.sxaoqq.nB Aq penssx sdBm qq.x^ sexjsxq.
bjs x^^ai^^^ puB eoaeuiuioo ísexajsnpux XBanH íAaojsxq
qq.nos-ABn2nan ^o

xep ^dxx *ezueaxj '(^88Í ouuv) seaAv soueng xp
XBq.ueuxq.u09 uaxq.xsodxa,xxB

Tira)
'Bzueaxj *ooxq.sxq.
oq.unsssx^ •

jexoueaejea soq.Bp uys)
xxqnde^ bx aod sopxjxuiea soq.onpodd sox

uoxsnxs uoo

seapuoq ep u^xoxsodxe ubo3 bx ue opxq.asdea A xB^TO
-tsh uoxoxsodxa ep uoxsxuioq bx aod opBjoBpea oq.exxJ-*(l88T)

-ueaejea soq.Bp uys) uopuoq •uoyq.yqyqxa jo q.syq Boya

-euiv qjnos '(aq.BXd aeAy^) 'ABn3nan jo oyxqnde^ *T88T
- *uopuoq •eoBXBd xB^-sAao *sayaq.snpuy peyxxB P^1^ S9JC
T\q.oBjnuBui uexxo*^ XOO^ í (X^tioyq.BUaeq.ui) uoyjyqyqxa -'

'088T •Bq.syuiouooalxx9P
q.Baq.sa ezueayá •

Bq -*088T

�ap

ap *ob^ #os3 '

X3 *sX

'SBxasnag ap uoxoxsodx^ e^ ua
'

ap

sbot^
.('VM 9P *n*3)
xBsa9Aíufl uoxoxsodxa bx ua

x9P
^•

(Ne) 688^ *assaaa

ap

•s^.UBspdxa sap an2oxB^.BO np aJAXus
^.a .anbxaó^.sxq aox^o^ •iCBn^nonjI ap

*688T 9P
til

�15

III.- MENSAJES Y MEMORIAS

Se trata^ por lo pronto, de los Mensajes pres|_
denciales, elevados anualmente por el primer man
datario a la Asamblea General, al proceder a lo ~
inauguración formal de cada período de sesiones
parlamentarias. En segundo término, bajo el rubro
Memorias, se incluye un variado y a veces hetera
géneo material, que abarca los informes periódicos
de cada ministro acerca de la gestión en la respec_
tiva cartera; interesan particularmente Gobierno,
Hacienda y Fomento. Figuran de igual modo las Memorias de las Jefaturas Políticas y de Policía de
cada departamento, elevadas anualmente al minis
terio de Gobierno; y las Memorias de las Juntas Económico-Administrativas que documentan distin
tos aspectos de la gestión municipal y de la reali
dad económica de los departamentos. Por último,
figuran las Memorias de la Dirección de Inmigra-ción.
Las memorias de los ministerios incluyen asi
mismo relaciones de párteme nta les, enriquecidas a
menudo con estadísticas comerciales, agropecua
rias e industriales, completándose casi siempre con

�informaciones demográficas. Las informaciones so
bre la vida departamental incluidas en las Memo—
rías policiales o municipales deben sin embargo ma
nejarse con alguna prudencia, desde que tienden a
exagerar las necesidades, en procura del apoyo so
licitado al poder central. Para otros aspectos del "~
movimiento ocupacional y productivo, tales como
los derivados de la inmigración y el fomento de la
colonización, las citadas Memorias de la Comisión
Central de Inmigración (más tarde Dirección C3ene
ral de Inmigración y Agricultura), nos informan so^
bre las posibilidades de ios grupos establecidos o a
establecerse, su contracción al trabajo y sus funda_
das decepciones. Por lo demás, este material tra—
sunta los anhelos de un grupo de singulares promoto
res que animaron y prestigiaron tales instituciones,
como es el caso de Lucio Rodríguez o de Modesto
Cluzeau Mortet.

1• Mensajes presidenciales
1852 a 1914.- Diario de Sesiones de la Honorable Asamblea -

. General de la República Oriental del Uruguay. Mont.
^k" '.'
. 2C.if .

(Diferentes imprentas), (Las Cámaras no se reunieron
en Asamblea General los años: 1864 a 1867; 1870; —

'^•":;.':y'. 1877 y 1878; 1898). (B.N. B.P.L.).

2. Memorias Ministeriales

2.1. Ministerio de Gobierno

(luego Ministerio del Interior).
1852,- Memorias del Ministerio .de Gobierno y Relaciones Esteriores, presentadas á'la Asamblea Jeneral Lejisla.......tiva.en el segundo periodo de la sesta Lejislatura -

�17
por el Ministro y Secretario de Estado Dr. Dn. Fio—
rentino Castellanos, Marzo 1853, Mont, Iinp. del "Co

mercio del Plata". (1853). (B.N,),
1857..- Menoria del Departamento de Gobierno presentada á la
Asamblea General Legislativa en el tercer periodo de
la séptima Legislatura por el Ministro Secretario de
Estado Dr. G. Joaquín Requena, Mont, Imp. de La Na
ción, 1857. (B.N.).

1859,- Memoria presentada por el Ministro del Interior del
Gobierno de la República Oriental del Uruguay á las
Honorables Cámaras en 1859. Mont, Imp. de la Repúbli
ca, (s/f.) (B.N.).~"

(1860).-Memoria que el Ministro de Estado en el departamento
de Gobierno presenta á la Honorable Asamblea Jeneral
Lejislativa en (1860). Mont. Imp. de la Viuda de Jai^
me Hernández, 1861. (B.N.).

(1861),-Memoria del Ministerio de Gobierno, 1861. (Sin datos
referenciales), (B.N.).

(1869),-Memoria presentada á la Asamblea General Le^islativa
en el segundo período de la décima lejislatura por el Ministro Secretario de Estado en el Departamento
de Gobierno. Mont. Imp, de La Tribuna, 1869. (B.N.).
1876, 1877, 1878.- Memoria presentada por el Ministro de Go^
Memo á S.E. el Sr. Gobernador Provisional de la Re

pública Oriental del Uruguay comprendiendo los años
de 1876-77 y 78. Mont. Imp. á vapor de La Nación, —
1879. (B.N.; B.P.L.; B.P.B.A.),

(1880).-Memoria presentada á la Hon. Asamblea General Legis
lativa en el tercer período de la Décima-Tercera Le
gislatura por el Ministro de Gobierno Mont, Imp. á
vapor de El Heraldo, 1881, (B.N.).

�18
1881.^ Memoria presentada á la Honorable Asamblea ^eneral en el segundo período de la 14 Legislatura por el Ministro de Gobierno, correspondiente al ejercicio de 1881. Mont. Imp. á vapor de La Nación, 1883.(B.N.).
1882.-\Memoria presentada á la Honorable Asamblea.General •. ' .en el tercer período de la 14 Legislatura por el Mi^

. /nistro de Gobierno correspondiente al ejercicio de 1882. Mont. Tip. á vapor de La Nación, 18-83. (B.N.).
(1882-1883).- Memoria del Ministerio de Gobierno.- (1882-—
1883). (Sin datos referenciales). (B.N.^)é :'

(1883-188^).- Memoria del Ministerio de Gobierno ^ (^1883- —
1884). (Sin datos referenciales). (B.N.).
1886.- Memoria presentada á la Honorable A^Amblea General por el Ministerio de Gobierno correspondiente al —
ejercicio de 1886. Mont. Tip. á vapor^La Nación, —

1888. (B.N.K;
1888.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea-General -

por el Ministro de Gobierno correspondiente al ejer
cicio de 1888. Mont. Est. Tip. La Nación, 1890* -:1
(B.N.)

.•^,

1890-1891.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea Gene
ral por el Ministro de Gobierno don Francisco Bauza""
^correspondiente al ejercicio de 1890-91. Mont. Imp.
.' á vapor La^ación, 1892. (B.N.).

(1890),-Memoria presentada á la Honorable Asamblea General Legislativa en el tercer período de la Décimo-Terce
ra Legislatura por el Ministro de Gobierno. Mont. —
Imp. á vapor de "El Heraldo", 1891. (B.N.).
1892.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea General por el Ministro de Gobierno, Don Francisco Bauza, co
rrespondiente al ejercicio de 1892. Mont. Imp. á va
por de "La Nación", 1893. (B.N.; B.I.I.H.).

�19
1893,- Memoria presentada á la Honorable Asamblea General por el Ministro de Gobierno correspondiente al ejer
cicio de 1893, Mont. Imp. á vapor La Nación, 1894. (B.N.).
1894,- Memoria presentada á la Honorable Asamblea General -

por el Ministro de Gobierno correspondiente al año de 1894, Mont, Imp, á vapor de La Nación, 1895, —
(B.N.).
1906-1907,- Memoria presentada á la Honorable Asamblea Gene

ral por el Ministro de Gobierno Dr. D. Claudio WillT
man, correspondiente al ejercicio 1906-1907. Con al
gunos documentos anteriores. Mont, Tip, Esc. Nac. de

Artes y Oficios, 1907. (B.N.).
1907-1908.- Memoria del Ministerio del Interior presentada
á la Honorable Asamblea General por el Sr. Ministro
Dr. D.Alvaro Guillot correspondiente al ejercicio 1907-1908. Mont. Talls. Grafs. A. Barreiro y Ramos,
1908. (B.N.).

1913,- Memoria del Ministerio del Interior presentada S la
Honorable Asamblea General por el Sr. Ministro Dr. D. Feliciano Viera correspondiente al año 1913, Mont.

Imp, del "Diario Oficial", 1914. (B.N.).
1914.- Memoria del Ministerio del Interior correspondiente
al año 1914 presentada á la Honorable Asamblea Gene
ral por el Ministro Dr. D. Feliciano Viera. Mont. —
Imp. Art. de Juan J. Dornaleche, 1915. (B.N.).

2.2. Ministerio de Fomento
1891-1892.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea Gen
ral en el 2o período de la 17a. Legislatura por el Ministro de Fomento Ingeniero don J.A. Capurro; com
prende el ejercicio de 1891-92. Mont. Imp. á vapor -

de la Nación, 1892. (B.N.).

�20
1892-1893.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea Gene
ral en el último período de la ^XVII Legislatura por""
el ministro de Fomento Ingeniero don J.A% Capurro;
comprende el ejercicio de 1892-93. Mont. Imp. á va—
por La Nación, 1893. (B.N.).
18.9.3-3,89*^.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea

,/¡ ral, en el último período de la XVIII Legislatura —
por el Ministro de Fomento; comprende el 2^ semestre
del año 1893 y todo el año 189*^. Mont. Imp. á vapor
de La Nación, 1896. 2 vols. (B.N.). ,
1895-1896.- Ministerio de Fomento. Anexos al Relatorio pre. sentado á la Honorable Asamblea General en el primer

período de la Legislatura por Juan José Castro Mini
tro Secretario de Estado en el Departamento de Fomen
to. Correspondiente a los años de 1895-1896. (Mont.""

Imp. á vapor de La Nación, (s/f.). (B.N.).
1899.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea General -

en el II período de la XX Legislatura por el Miñis—
tro de Fomento correspondiente al Ejercicio 1899. —
Mont. Imp. de El Siglo, 1900. (B.N..).

. .. ..

1900.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea General -

en el 3er. período de la XX Legislatura por el Mini
tro de Fomento Dr. D. Gregorio L. Rodríguez. Corres..

pondiente al año 1900. Mont. Imp. Rural, 1901, 2 —
vols. (B.N.).

2.3. Ministerio de Industrias, Trabajo e Instrucción.
(luego de Industrias, Trabajo y Comunicaciones).
1907-1908.- Memoria del Ministerio de Industrias, trabajo e
Instrucción Pública de los años de 1907-1908. Mont.
Tip. de la Esc. Nac. de Artes y Oficios, 1909. (B.N.).

�21
1911.- M^moria del Ministerio de Industrias correspondiente
al año 1911, presentada á la Asamblea General por Eduardo Acevedo. Mont Tip, de la Esc.-Nac de Artes
y Oficios, 1912. (B.N.).

"•:'-

1912.- Memoria del Ministerio de Industrias correspondiente
al año de 1912 presentada á la Honorable Asamblea G(3
neral por Eduardo Acevedo Mont. Talls Gráfs. del Estado, 1913. (B.N.).

1913.- Memoria del Ministerio de Industrias correspondiente
al año 1913 presentada á la Honorable Asamblea Gene
ral por José Ramaso. Mont. Talls. Gráfs. de la Esc.
Nac. de Artes y Oficios, 191^. (B.N.).
1914.- Memoria del Ministerio de Industrias correspondiente

al año 1914 presentada á la Honorable Asamblea Gene.••••í .ral por Justino E. Jiménez de Aréchaga. Mont. Talls.

Gráfs. del Estado, 1915. (B.N.).

2.4. Ministerio de Hacienda.

(1856?).- Documentos Oficiales sobre el estado de la Hacien
da Pública. Mont. Imp. del ^Comercio del Plata". —

(1856). (B.N.).
1857.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea Jeneral •

Lejislativa en el Tercer período de la séptima lejis
: latura por el Ministro de Estado en el Departamento
de Hacienda Coronel Lorenzo Batlle, Marzo 1857,Mont.

(Sin datos referenciales). (B.N.).
1858.- Memoria del Ministerio de Ha^ienda presenta á la H.
Asamblea General Legislativa en el Primer Período de
:
la 8a. Legislatura por el Ministro Secretario de Es
tado D. Federico Nin Reyes. Abril de 1858. Mont.
Est. Tip. Litóg de Luciano Megé. (s/f.). (B.N.).

�22
1860.- Memoria del Departamento de Hacienda presentada á la
Asamblea General Legislativa en el 3er. período de -

la 8a. Legislatura por el Ministro Secretario de Es
tado don Cristóbal Salvañach. Mont. Febrero 16 de —

1860. (Sin pie de imprenta).. (B.N.).
1861.- Memoria del Departamento de Hacienda presentada á
Asamblea Jenoral Le^islativa en el primer período
la novena Lejislatura por el Ministro Secretario
Estado don Tomás Villalba. Mont. febrero de 1861.
(Sin pie de imprenta). (B.N.).

la
de
de
—

1862.- Memoria del Departamento de Hacienda presentada á la
Asamblea General Lejislativa en el segundo período de la novena Lejislatura. Mont. abril de 1862. (Sin.
pie de imprenta). (B.N.).
(1868).-Memoria presentada á la Asamblea General Lejislativa
en el segundo período de la décima Lejislatura por el Ministro de Estado en el Departamento de Hacienda.
Mont. Imp. de La Tribuna, 1869. (B.N.).

(1870^.-Memoria sobre la Hacienda Pública presentada á S.E.
el presidente de la República por el Ministro de Ha
cienda interino D. Fernando Torres. Mont. Imp. de La

Tribuna, 1871. (B.N.).
1876 a 1879,- Memoria presentada al Excmo. Sr. Gobernador -

Provicional de la República Oriental del Uruguay, Cn_
ronel D. Lorenzo Latorre por el Ministro interino en

el Departamento de Hacienda. Mont. Imp, de La Tribu
na, 1876-1879, 2 vols. (B.N.).

(1880),-Memoria presentada á la Asamblea General Lejislativa
\en el segundo período de la 13a. Lejislatura por el
Ministro Secretario de Estado en el Departamento de
Hacienda. Mont. Imp. á vapor de La Nación, 1880.(B.N.X

1880.- Memoria del Ministerio de Hacienda sobre los negocios
de su incumbencia en el año de 1880 conteniendo ane
xos de todas las reparticiones del ramo. Mont. Tip.

á vapor de La España^ 1881. (B.N.)*

�23
1881.- Memoria del Ministerio de Hacienda sobre los negó- r. cios de su incumbencia en el año de 1881 conteniendo
anexos de todas las reparticiones del ramo. Mont. —
Tip. de La España, 1882. (B.N.).
. ^.-; ;
1882.- Memoria del Ministerio de Hacienda sobre los negó^.;cios de su incumbencia en el año 1882. Conteniendo anexos de todas las reparticiones del ramo. Mont. —
Tip. á vapor de La Nación, 1884. (B.N.). . . •

1883-1884.- Memoria del Ministerio de Hacienda sobre los n
gocios de su incumbencia en el ejercicio de 1883-84,
conteniendo anexos de todas las reparticiones del r
mo. Mont. Imp. á vapor de La Nación, 1885. (B.N.).

1884-1fc&lt;J5-Memoria del Ministerio de Hacienda sobre los ne
gocies de su incumbencia en el ejercicio de 1884-85,
presentada á la Honorable Asamblea General en el pri
mer período de la XV Legislatura. Mont. Imp. á vapor
de La Nación, 1886. (B.N.)..

.:

:.- .-.-,.-•

1885 a 1890.- Memoria del Ministerio de Hacienda.presentada

á la Honorable Asamblea General comprende los ejerci
cios económicos de 1885-86; 1886-87; 1887;88; 1888-""
89 y 1889-90, como preliminar de la Memoria corres—

pondiente al ejercicio de 1890-91. Mont ¿. Tip ..de la
Esc. Nac. de Artes y Oficios, 1892.' (B.N.).

1890-1891,- Memoria del Ministerio de Hacienda presentada á
la Honorable Asamblea General, comprende el ejerci^ció de 1890-91, Mont. Imp. á vapor de' La Nación, —
1892. (B.N.).: .

. -.

1891-1892.- Memoria del Ministerio de Hacienda presentada á
la Honorable Asamblea General comprende el ejercicio
económico de 1891-92 Mont. Imp. á vapor de La Na- -

ción, 1893. (B.N.).
1892-1893.- Memoria del Ministerio de Hacienda presentada á
la Honorable Asamblea General comprende el ejercicio
de 18 92-93. Mont. Tip. á vapor de La.Nación, 1894. (B.N.).

�24
1893-1894.- Memoria del Ministerio de Hacienda presentada á
la Honorable Asamblea General comprende el ejercicio
de 1893-94. Mont. Imp. á vapor de La Nación, 1895. (B.N.).

1894-1895.- Memoria del Ministerio de Hacienda presentada á
la Honorable Asamblea General comprende el ejercicio
económico de 1894-95. Mont. Imp. á vapor de La Na- -

ción, 1897. (B.N.).
1904.- Memoria presentada á la Honorable Asamblea General -

por el Ministro de Hacienda, Ingeniero José Serrato.
Año 1904. Mont. Talls. A. Barreiro y Ramos, 1905. —
(B.N.).

1913.- Memoria anual del Ministerio de Hacienda correspon—
diente á 1913. Mont. Imp. Art. de Juan J. Dornale- . che, 1914. (B.N.).

1914.- Memoria anual del Ministerio de Hacienda correspon—
diente S 1914. Mont. Imp. Art. de Juan J. Dornale- che, 1915. (B.N.).

3) Memorias policiales

3.1. Montevideo

1854.- Memoria presentada por el Gefe Político del Departa
mento de la Capital D. José Gabriel Palomeque a S.E.
el señor Ministro de Gobierno y Relaciones Exterio—
res, 1854. Mont. Imp. de La Caridad, 1854. (B.N.).
1859.- Resumen breve de los principales trabajos realizados
en el departamento de la capital por su Gefe P^líti
co y de Policía teniente Coronel Dn. Pedro Pablo Ber
mudez, desde el 29 de julio del año próximo pasado en que recibió del puesto y presentados al Ministro

�25
de Gobierno. Mont. Imp. de' la República. 1860,

- -

(B.N.).

1876.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía de la Capital correspondiente al año 1876. Mont. Imp. El Ferro-Carril, 1877. (B.N.).

1877.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía de la Capital correspondiente al año de 1877. Mont. Est. -

Tip. de La Nación, 1878. (B.N.),
1878.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía de la ^•
Capital correspondiente al año 1878. Mont. Imp. á va^

por de La Tribuna, 1879. (B.N.).
1890.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía de la Capital que comprende desde el 15 de marzo al 30 de
junio de 1890. Administración del Coronel Don Julio
C. Muro. Mont. Imp. El Siglo Ilustrado, 1890.(B.N.).

1895-1896.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía de
la Capital que comprende 1895-1896 Administración del ciudadano Don Gregorio Sánchez. Mont. Imp. á va

por de La Nación, 1896. (B.N.).
1903 a 1906.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía
de la Capital. Administración Coronel Juan Bernassa
y Jerez 1903 a 1906. Mont. Talls. Gráfs. Juan Fernán
dez, 1907. 2 yols. (B.N.).

•^

1907 a 1910.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía
de la Capital^ Administración: Coronel Guillermo —
West. 1907 a 1910. Mont. Imp. y Litog. Oriental,
1910. Mont. Irap. y Litog. Oriental, 1910. (B.N.).

3.2. Departamentales

1870.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Cerro-Largo, Salto, Minas, Canelones,
Durazno, San José, Florida. Mont. (Sin pie de impren^
ta&gt;.

�26
1876 a 1878.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía
del Departamento de Canelones que abraza los años de

1876 a 1878. Mont. Imp. de El Bien Público, 1879. —
(B.N.).

1876 a 1878.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía
del Departamento de Cerro-Largo correspondiente a —

los años de 1876-1877-1878. Mont. Imp. ^ vapor de La
Tribuna, 1879. (B.N.).
1876 a 1878.- Memoria de la Jefatura de la Colonia para los
años 1876, 1877 y 1878, presentada á S.E. el señor Ministro de Gobierno D. José M. Montero (h,). Coló—
nia del Sacramento, Est. Tip. de E. Machin, 1879. —
(B.N.).

1876 a 1878.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía
del Departamento de Maldonado correspondiente á los
años 1876-77-78, presentada al Excmo. señor Ministro
de Gobierno, Maldonado, Imp. de El Departamento,
1879. (B.N.).

1877.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Canelones, correspondiente al año 1877.
Mont. Est. Tip. de La Nación, 1878. (B.N.).

1877.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Minas, correspondiente al año 1877. —

Mont. Est. Tip. de La Nación, 1878. (B.N.)¿
1878.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Durazno correspondiente al año 1878, -

Mont. Imp. á vapor de La Tribuna, 1879, (B.N.).
1878,- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Minas, correspondiente al año 1878. —
Mont. Imp. á vapor de La Tribuna, 1879. (B.N.).

1878.- Memoria de la Gefatura Política-y.de Policía del De
partamento de San José correspondiente al año 1878.
Mont. Tip. á vapor de La Tribuna, 1879. (B.N.).

�27
1878.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Tacuarembó correspondiente al año 1878.
Mont. Imp. á vapor de La Tribuna, 1879. (B.N.).

(1878).-Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de San José. Mont. Est. Tip. de La Nación,
1878. (B.N.).

1882-1883.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del
Departamento de Paysandú. Administración Carve desde
enero de 1882 a julio de 1883. Mont. Tip. de la Esc.
de Artes y Oficios, 1883. (B.N.).
1882,- Memoria de la Jefatura Política y dé Policía de Ro—
cha á S.E. el Excmo. Sr Ministro de Gobierno Dr. —
Carlos de Castro. Mont. Tip. de la Esc. de Artes y -

Oficios, 1883. (Arch. G.N.).
1890.- Memoria de la Jefatura Política y dé Policía del De
partamento de Artigas, 1890. Mont. Tip. Litog. Orien.
tal, 1891. (B.N.).

(1894).-Jefatura Política y de Policía del Departamento de Paysandú. Informe elevado al Ministerio de Gobierno
por el Sr. Jefe Político de Paysandú. Mont, (Sin pie
de imprenta). 1895. (B.N.).
1895.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía de Riye
ra presentada a S.E. el Señor Ministro de Gobierno ~

por el Jefe Político del Departamento Américo Pedragosa. Mont. Imp.á vapor de La Nación,1896.(B.P.L.; Arch. G.N.)..

1895.- Memoria de la Jefatura Política y de Policía del De
partamento de Treinta y Tres, correspondiente al pe
ríodo comprendido desde el 1? de mayo de 1894 hasta
el 30 de junio de 1895 presentada al Excmo. Señor M^i
nistro de Gobierno por el Jefe Político y de Policía
Ciudadano Don Antonio Pan. Mont. Imp. á vapor de La
Nación, 1895. (B.N.; Arch. G.N.).

.

" .

�28
4) Memorias de las Juntas E. Administrativas

4.1. Capital
(1856).-Memoria presentada por la Junta E. Administrativa sa
liente á la entrante. Mont^ Tmp. de Rósete, 1857. -^
(B.N.).
1858 a 1860.- Memoria de la Junta "Económico Administrativa
del Departamento de Montevideo correspondiente á los
años 1858-1859 y 1860. Mont^ Imp. de Dermindio de María Y Cía. (s/f.). (B.N.).
1865-1866.- Memoria de la Comisión Extraordinaria encargada

de los cometidos de la Junta E. Administrativa desde
el 31 de marzo hasta el 31 de diciembre de 1866.
Mont. Tip. á vapor, 1867. (B..N.).
1867.- Memoria de la Comisión Extraordinaria encargada de los cometidos de la Junta E* Administrativa desde el

19 de enero de 1867 hasta el 31 de diciembre de 1867.
Mont. Imp. Tipog. á vapor, 1867. (B.N.).
1871-1872.- Memoria de la.Comisión Extraordinaria encargada
de los cometidos de la Junta E. Administrativa desde

el 15 de octubre de 1871 hasta el 31 de diciembre de
1872. Mont. Imp, á vapor de El Siglo, 1873. (B.N.).
1887.- Memoria de la Junta Económica-Administrativa de Mon
tevideo correspondiente al año 1887. Mont, Tip. Ame
ricana, á vapor, 1889. (B.N.).
1888.- Memoria de la J.Económico-Adm.de Montevideo correspon
diente al año 1888. ^ont. Tip. Americana, 1889.

~~

1889.- Memoria de la Junta E.Adm.de Mdeo.,correspondiente al año 1889.Mdeo.Imp.y Lib.de Vázquez Cores, Dornale
che y Reyes, 1890. (^.!•!.).~
1903.- Junta E.Adm.de Mdeo.Resumen Anual.Demografía y Metereología.Año 1-1903.Mdeo.A.Barreiro y Ramos,1904.
(B.N.).

�29
1911.- Memoria de la Intendencia Municipal de Montevideo Año 1911. Mont. Tip. de la Esc. Nac. de Artes y Ofi
cios, 1912. (B.N.).
1912.- Memoria de la Intendencia Municipal de Montevideo. Año 1912. Mont. Tip. de la Esc. Nac. de Artes y Ofi
cios, 1914. (B.N.).

4.2. Departamentales

1865.- Memoria elevada al Excmo. Sr. Ministro de Gobierno -

de la República por la Junta Económico Administrati
va interin^ del Departamento del Salto - Primer se—
mestre de 1865. Salto, Imp. Liberal, 1865, (B.N.; —
B.P.B.A.).
1870.- Memoria de la Junta Económica Administrativa del De
partamento de Tacuarembó, Colonia, Durazno, Minas, Canelones, Salto, Cerro Largo, San José, Paysandú. -

Mont. (Sin pie de imprenta). 1870. (B.N.).
1873-1874.- Memoria y Resumen Estadístico de la Junta Econ&lt;5
mico-Administrativa del Departamento de Canelones co
rrespondiente a los años 1873 y 1874 presentados al~"

Poder Ejecutivo de la República. Mont, Est. Tip. á vapor de la Democracia, 1875. (B.N.).
1873.- Memoria presentada por la Junta E. Administrativa —
del Departamento de Maldonado al Ministerio de Go- bierno correspondiente al año 1873 Mont. Est. Tip.
á vapor de La Idea, 1874. (B.N.),

1874.- Memoria de la Junta E, Administrativa del Departamen
to de Maldonado, correspondiente al año 1874 presen
tada al Ministerio de Gsbierno. Maldonado. Imp. de El Departamento (s/f.) (B.N.).

�30
(1874).-Memoria de la Junta E. Administrativa del Departameii
to de Soriano, Mont. Est. Tip. á vapor de La idea, 1875. (B.N.).

1876-1878.- Memoria de la Comisión E. Administrativa del De
partamento de Maldonado correspondiente al período -

del Gobierno provisional (1876 a 1878) presentado al
Excmo. Señor Ministro de Gobierno. Maldonado, Imp. -

de El Departamento, 1879. (B.N.).
188^.- Junta E. Administrativa de Rocha. Memoria de los tr

bajos practicados en el año 1884. Rocha, Imp. de El
Imparcial, 1885. (B.N.).

1891,- Memoria de la Junta E. Administrativa del Departamejn
to del Durazno, correspondiente al año 1891. Mont. Imp. á v^por La Nación, 1892. (B.N.).
1891.- Memoria de los trabajos realizados por la Junta E. -

Administrativa del Departamento de San JOsé en el —
año 1891. Mont. Tip. La Parisiense, 1892. (B.N.).

(1894).-Memoria de la Junta Económico-Administrativa del De
partamento de Treinta y Tres. Mont. Imp. á vapor de
" "La Nación". 1895. (B.N.).
1894-1895,- Departamento de San José - Memoria de la Junta

E. Administrativa comprende un período de 18 meses
es decir desde enero de 1894, en que entró a ejercer
hasta junio 30 de 1895. San José de Mayo, Talls. de
La Minerva, 1895. (B.N.).

(1896),-Memoria de la Junta Económico Administrativa del De
partamento del Durazno. Mont. Imp, á vapor de La Na

ción, 1896. (B.N.).
1898 a 1901.- Departamento de San José. Memoria de la Junta
E. Administrativa, correspondiente al trienio 18981901. San José de Mayo, Talls. La Minerva, 1902, —
(B.N.).

�31
1902 a 1904.- Departamento del Durazno. Memoria de la Junta

E. Administrativa, correspondiente al trienio 19021904.San José de Mayo, Gran Est. Tip. La Minerva, 1905.(B.N.).
1902 a 1904.- Memoria de la Junta E. Administrativa de Mi—
ñas correspondiente a los años 1902-1904. Mont.

--

Talls. A. Barreiro y Ramos, 1905. (B.N.).

1905 a 1907.- Memoria de la Junta E. Administrativa de Mi—
ñas 1905-1907. Mont. Tip. Esc. Nac. de Artes y Ofi—
cios, 1907. (B.N.).

(1906).-Memoria de la Junta Económico Administrativa del De
partamento de Florida. Mont. Talls. Gráfs. A. Barrei^
ro y Ramos, 1907. (B.N.).
1909-1910.- Intendencia Municipal de Canelones. Memoria ele
vada a la Honorable Junta E. Administrativa del De-~
partamento por la Intendencia Municipal de Canelones.
Años 1909-1910. Canelones, Imp. El Baluarte, 1910. (B.N.).
1909-1910.- Intendencia Municipal del Departamento de Minas.

Memoria correspondiente a los años de 1909-1910, Mi
nas. (Mont. Talls. Gráfs. El Arte, de O.M.Bertani, -

1911). (B.N.).
1910.- Intendencia Municipal de Treinta y Tres. Memoria el
vada a la H.J.E. Administrativa por la Intendencia Municipal de aquel Departamento. Año 1910. Junio. —
Mont. Imp. Latina, 1910. (B.N.).

(1910).-Memoria de la Intendencia Municipal del Departamento
de Florida. Mont. Tip. La Idea, 1910. (B.N.).

(1910).-Memoria de la Intendencia Municipal. Salto. Salto —
Oriental, Tip. La Minerva, 1911. (B.N.).

�32
(1Q1O).-Memoria de la Intendencia Municipal del Departamento
de Soriano. Mont. Tip. Giménez, 1911. (B.N.),
1911.- Intendencia Municipal del Departamento de Artigas. Memoria.correspondiente al año 1911. Mont. Tip. y —
Litog. Moderna, 1912. (B.N.).
1911.- Intendencia Municipal de Canelones. Memoria corres—
pondiente al año 1911. Mont. Imp. y Lit. Oriental, 1912. (B.N.).

(1911).-Intendencia Municipal del Salto. Memoria correspon—
diente al año 1911. (Salto, Tip. La Comercial, 1912).
(B.N.).
1912.- Intendencia Municipal de Canelones, Memoria corres—
pondiente al año 1912. Mont. Peña Hnos., 1913.(B.N.).
1913.- Intendencia Municipal de Canelones. Memoria corres—

pendiente al año 1913. Mont. (Talls. Gráfs. La Razón,
El Siglo y El Telégrafo). 1917. (B.N.).
191^.- Intendencia Municipal del Salto. Memoria correspon—

diente al año 1914, Salto, Tip. La Minerva, (s/f.).
(B.N.).

1914-1916.- Intendencia Municipal del Departamento de Arti
gas. Memoria correspondiente al período 1^14 al 1916.
Mont. Tall. Gráf. A. Barreiro y Ramos, 1917, (B.N.).

5) Memorias de la Comisión Central de Inmigración.
(luego Dirección General de Inmigración y Agricultura)•
1867.- Comisión Central Directiva de Inmigración. República
Oriental del Uruguay. Informe Anual de 1867 y Esta—
dística de Navegación. Mont, (Sin datos referencia—
les). (B.N.).

�33
1868.- Estadística de inmigración, comercial, civil y judi
cial por el Gerente de la Oficina Lucio Rodríguez. (Informe anual de 1868). Mont. Imp Oriental, 1868.
(B.N.).

(1869).-Comisión Central Directiva de Inmigración. República
Oriental del Uruguay. Informe Anual de 1868. Estadís
tica de inmigración, comercial, civil y judicial po?
el Gerente de la Oficina Lucio Rodríguez. Mont. (Sin
datos referenciales). (B.N.),

1870,- Comisión Central Directiva de inmigración. República
Oriental del Uruguay. Informe Anual de 1869, Cartas
sobre las necesidades sociales e industriales de la
campaña oriental. Datos Estadísticos por el Gerente
y Secretario Lucio Rodríguez. Mont. Imp. de La Tribu
na, 1870. (B.N.).

1871.- Comisión Central Directiva de Inmigración. República
Oriental del Uruguay, Informe Anual de 1871, Organi
zación de Colonias Agrícolas. Datos estadísticos so
bre empresas industriales, comercio, navegación, ren

tas y establecimientos públicos por el gerente de la
Oficina Lucio Rodríguez, Mont. Imp. á vapor de La —
Tribuna, 1872. (B.N.).

1875.- Comisión Central Directiva de Inmigración. República
Oriental del Uruguay. Informe anual de 1875. Inmigra
ción, colonización e intereses generales por el Ge-^
rente y Secretario Lucio Rodríguez. Mont. Imp, á va
por de La Tribuna, 1875. (B.N.).

1877.- Comisión Central Directiva de Inmigración. República
Oriental del Uruguay. Informe anual de 1877 Inmigra
ción, colonización e intereses generales por el ge-^
rente y secretario Lucio Rodríguez. Mont. Est. Tip.

de La Tribuna, 1877.(B.N.).
1882.- Memoria de la Comisión de Inmigración y Agricultura,
correspondiente al año 1882. Mont. Tip de la Esc. -

Nac. de Artes y Oficios, 1883. (B.N.).

�34
1883- Memoria de la Dirección General de Inmigración y Agri
cultura, correspondiente al año 1883. Mont, Imp. á -~"
vapor derLa Nación, 1884. (B.N.).
1884.- Dirección de Inmigración y Agricultura. Memoria co—
rrespondiente al año 1884, presentada al Exorno. Se—

ñor Ministro de Gobierno por el Director del ramo Mo
. desto Cluzeau Mortet. Mont. Imp. á vapor de La na- ción, 1.886 (B.N.*).

(1893).-Memoria de la Dirección General de Inmigración y Co
lonización de la República Oriental del Uruguay.
Mont. Imp. á vapor de la Nación, 1894. (B.N.).

�35

IV.- PRENSA PERIÓDICA

La prensa nacional/ as! como la de las coló —
nías extranjeras/ contienen un valioso material de
primera mano, imprescindible para muchos temas
de historia estructural. Su qarovechamiento, empe_
ro, resulta frecuentemente engorroso, dada la ne

cesidad de reunir^ unificar y depurar los datos pro_
cedentes de muy dispares rubros, tales como el co
mercio de importación, las fluctuaciones de los pre
cios, las condiciones del mercado local, el movi
miento de las plazas de frutos internos, vertidos en
cifras quincenales o mensuales, lo cual permite anotar oscilaciones periódica^ de corta duración,
muchas veces diffciies de percibir en las publica—
ciones anudes del género.
Como complemento, se incluyen también re-vistas y boletines económicos que por especifico
contenido sirven pera corroborar hipótesis o diluci
dar problemas/ que a menudo la frialdad de las c¡~
fras no permite resolver.

�36
1) Diarios nacionales.

/

1845 a 1858.- Comercio del Plata. Mont. (B.N.).

(Ministerio de Hacienda: Estado general de entradas
y salidas. Contaduría General Importe de derechos de Aduana. Parte comercial: ventas y compras ^precios

corrientes de frutos del país Revista General de Ex
portación e Importación. Movimiento de Aduana. Cole
turía General. Precios corrientes por mayor a bordo
1854 a 1864.- La Nación. Mont. (B.N.)
(Presupuestos nacionales. Reseña quincenal de produc
tos exportados e importados, dados con irregularida^
Precios corrientes de productos por mayor. Datos so
bre mortalidad y bautismos discontinuos. Entrada y salida de buques, en algunos casos constan las canti
dades de pasajeros).~*

1863 a 1924.- El Siglo. Mont. (la. época: 1863; 2a. época:
1865 a 1924). (B.N.).
"&lt; (Boletín general de la Bolsa de Comercio. Precios C

frientes de cereales. Exportación de frutos del país
por quincena. Buques de ultramar entrados en la quin
cena i Mercado de frutos del país. Contaduría Central
de la Junta E. Administrativa. Aduana: despacho de almacenes, descarga á despacho, descargas a depósi—
to. Desemba^cos. Entrada de buques.. Balance de Soci
dades Anóniinas).

.'

1865 a 1879.- La Tribuna. Mont. (B.N.)/::r

(Registro quincenal de la entrada y salida de los —
productos. Movimiento general del mercado de frutos

del país. Movimiento de tablada P^tos de Aduana so
^bre apert^ra y cierre de registro. Cifras sobre po—
'..; blación, especialmente entrada de inmigrantes. Posee

con irregularidad datos sobre los mercados y plazas
de frutos del interior).
1868-1869.- El Mercantil del Plata. Mont. (B.N.).

(Movimiento del mercado de frutos de Montevideo y —
Buenos Aires, datos paralelos Exportación e import
ción de ambos mercados).

�37
1869a 1891.- El Ferro-Carril. Mont. (B.N.).

(Movimiento de entrada y salida de los frutos del —
país en sus principales plazas. Transporte marítimo,
de carretas y desplazamiento interno de los produc—
tos del país. Posee datos policiales, sanitarios y -

de la Junta de Higiene. Estadística del Hospital de
Caridad).
1870a 1914.- El Telégrafo Marítimo. Mont. (B.N.).
(Mercados de frutos del país. Datos sobre saladeros,
barracas, etc. En ciertos momentos datos de las dis

tintas plazas, de frutos del interior de la Repúbli—
ca).

1872a 1882.- La Democracia. Mont. (la. época: 1872 a 1876;
2a. época: 1876 a 1878; 3a. época: 1880 a 1882). —
(B.N.).
(Relaciones de carácter económico enviadas por las ^
Jefaturas Políticas de los departamentos del inte- -

rior. El movimiento del Hospital de Caridad y de la
Junta de Higiene pero no regular).
1873a 1875.- La Patria. Mont. (B.N.).

1874a 1888.- La Idea. Mont. (la. época: 1874 a 1878; 2a.
época: 1888) (B.N.).
1876-1877.- El Comercio de Montevideo. Mont. (B.N.).
(Periódico netamente comercial y de carácter anuncia
dor. Con algunos datos de la Bolsa y de precios).

1877a 1903.- La Nación. Mont. (la. época: 1877 a 1902; 2a.
época: 1902 a 1903). (B.N.). - , -.
(Resumen quincenal del mercado nacional. Comerciali

zación de los frutos del país. Movimiento de la pla
za. Revista mercantil y financiera. Población: datos
del Registro Civil).
1878a 1929.- La Razón. Mont. (B.N.).
1879a 1881.- Diario del Comercio. Mont. (B.N.).

�38
1879a 1914.- La Tribuna Popular. Mont. (Continúa después de 1914). (B.N.).

(Población: Movimiento de las Jefaturas de Policía ^
de la Capital y del Interior del país. Entrada y sa
lida de pasajeros del puerto de Montevideo. Movirr.ieii
to de las distintas dependencias del Hospital de Ca
ridad.

1880a 1885.- Liga Industrial. Mont. (la. época: 1880-1881;
2a. época: 1881; 3a. época: 1885) (B.N.).
1881a 1886.- El Hilo Eléctrico. Mont. (B.N.).
1886a 1914.- El Pía. Mont. (la. época: 1886-1887; 2a. épo
ca: 1890 a 1914). (Continúa después de 1914). (B.N.).
1887a 1893.- La Época. Mont. (B.N.).
1888a 1889.- La Bolsa. Mont. (B.N.).

1897a 1903.- La Tribuna Comercial. Mont. (la. época: 1897;
2a. época: 1901 a 1903). (B.N.).
1898a 1902.- Industria y Comercio. Mont. (B.N.).

1901a 1917.- El Tiempo. Mont. (B.N.).
1902a 1911.- El Industrial Uruguayo. Mor.t. (B.N.).
1909 a 1911.- Diario del Comercio. Mont. (B.N.).

2) Diarios de colectividades extranjeras
1862-1863.- L*Observateur Francais. Mont. (B.N.).

1864-1865.- El Mercantil Español. Mont. (B.N.).

�39
1864 a 1914.- L'Italia. Mont. (la. época: 1864-1865; 2a. —

época: 1882 a 1895; 3a. época: 1913-1914). (De 1897
a 1912 se llama: L'Italia al Plata). (B.N.).
1865.- II Comerció'Italiano. Mont. (B.N.).
1877a 1886.- La Colonia Española. Mont. (B.N.).

1878a 1886.- La France. Mont. (la. época: 1878 a 1880; 2a.
época: 1884 a 1886). (B.N.).
1878-1879.-

L'Italia Nuova. Mont. (B.N.).

1880 a 1888.- A Patria. Mont. (B.N.).

1880 a 1902.- La Espafia. Mont. (la. época: 1880 a 1893; 2a.
época: 1895 a 1902). (B.N.).
1888-1889.-

Le Courier Frangais. Mont. (B.N.).

1888 a 1890.-0 Brazil. Mont. (B.N.).
1888 a 1890.- The Express. Mont. (B.N.).
1889-1890.-

The River Píate Times. Mont. (B.N.).

1891 a 1896.- L'Union Frangaise. Mont. (B.N.).

1893 a 1914.- The Montevideo Times. Mont. (Continúa después
de 1914). (B.N.). ~"

1906 a 1914.- El Diario Español. Mont. (Continúa después de
1914). (B.N.).

r"

3) Boletines y Revistas
1872 a 1914,- Revista de la Asociación Ruraldel Uruguay de
dicada á la defensa de los derechos eintereses rura
les y á propagar conocimientos útilesen todos los -

�40
ramos de la agricultura, la ganadería e industrias que de ellas se derivan. Mont. Imp. Asoc. Rural, — •

1872. (Continúa después de 1914). (B.N.).
1874 a 1878.- La Revista Mercantil. Mont. (B.N.).

1877 a 1879.- Boletín Oficial de la Comisión de Agricultura
de la Junta E. Administrativa. Dir. de la Comisión Agustín de Castro. Dir. del Boletín J.F. Saez de —
Urraca. Mont. (B.N.).
1880a 1888.- Boletín de "El Siglo". Mont. (B.N.).
1881a 1914.- Boletín de la Cámara de Comercio Española co
sagrada al fomento de la agricultura; industrias, a
tes, comercio y navegación. Ed. mensual bajo la ins

pección superior de la Junta Directiva de la Cámara.
Mont. Imp. de la España Moderna, (la. época: 1888 a
1901; 2a. época: 1902 a 1912; 3a. época: 1914. Desde
1902 se llama: Boletín El Comercio Español. (B.N.).
1889a 1906.- Revista Mercantil del Centro de Corredores. Mont. (B.N.).

1890a 1916.- Bollettino Ufficiale della Camera di Commer—
ció Italiana in Montevideo. Mont. (B.N.).

1893 a 1903.- Boletín Estadístico Mensual de la República Oriental del Uruguay, publicado por la Dirección Ge
neral de Estadística. Dir. Dr. Pablo V. Goyena. Mont.
Imp. y Lit. Oriental. (B.N.). .

1901 a 1905.- La Revista Comercial. Aparece los días 1,8,
16 y 24 de cada mes. Mont. (B.N.).

�V.- ACTAS PARLAMENTARIAS Y COLECCIONES LEGISLATIVAS

Cabe aquí incluir los Diarios de Sesiones y algunas de las colecciones legislativas, naciona
les y municipales, mediante las cuales conocemos
múltiples aspectos de la realidad económica del
país, a través de la discusión y la sanción de las
leyes que ordenan la armazón jurídico-legal del
Estado. El análisis de los sucesivos presupuestos
nacionales, o la discusión parlamentaria de las tarifas aduaneras, o de las leyes proteccionistas,
entre tantos otros ejemplos, muestran la importan^

cía primordial de este tipo de fuentes.

1852 a 1903.- Alonso Criado, Matías.- Colección legislati

va de la República Oriental del Uruguay ó sea recopji_
lación cronológica de las leyes, decretos, resolucio^
nes gubernativas, tratados internacionales acordados

del Tribunal y demás disposiciones de carácter perma
nente sancionadas con fuerza de ley desde la Indepen

dencia de la República hasta nuestros días por la Re
dacción del Boletín Jurídico-Administrativo. Mont, (1852 a 1903). (B.N.).

�42
1825 a 1930.- Armand Dgón, e; Cerdeiras Alonso^ J.C.; Arcos
Ferrand, L; Goldaracena, C- Compilación de leyes y

decretos. 1825-1930. Mont. (Sin pie de Imprenta), —
1930. (B.N.).
1852 a 1914.- Diario de Sesiones de la H. Cámara de Repre—
sentantes. Mont. (Diferentes imprentas). (La Cámara
de Diputados no sesiono durante los años: 1864 a —

1866; 1870; 1876 a 1878; 1898). (B.N.; B.P.L.).
1852 a 1914.- Diario de Sesiones de la H, Cámara de .Sena—

dores.
Mont. (Diferentes imprentas). (La Cámara
de Senadores no sesionó durante los años: 1866-1867;
1870; 1876 a 1878; 1898). (B.N.; B.P.L.).
1830 a 1858.- Digesto Municipal. Concejo Departamental de Montevideo. (1830-1858). Mont. (Sin pie de imprenta,
s/f.) 2 vols. (B.N.; Arch. H.M.).

�gg

Se
Z

SVA
NOIDD3300 A SVIHVlN^WVTdVd SV1DV *A
•••• sb aa Cueaipca sapepxAx^.oaxoo ap soxaexQ *z

••'V0ia0IH3d VSN3Hd 'AI
^ *' * **•
u^xo
eaSxuiuj ap xBa:l-^I93 uoxsxuioo ex 9P SBxaouiaw *s
—sxuxuipy-ooxuicjuoo^ SBq.unp sbx ap sexaouia^ *tr

gX
...••••.*•• sax^taa^sxux^ sexaooiaw • z
9X
saxexouapxsaad saC^suaw *X

ST
2^
QX

'•

SVIH0W3W A S3PVSN3W *III

................ saxeuoxseoo sauoxoeoxxqn^ •z
••seoxpoxaad sauoxoeoxxqn^ 'x

60DIJ.SICIV.LS3 1VIH31VW 'II

S

S33VJJi3WVI^Vd3a A S31VH0IDVN S0SN3D fI

VI0N3J.H3AÜV

3DIQNI

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="2">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="31">
                  <text>Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="138">
                  <text>Repositorio de ensayos en las Humanidades publicados originalmente en el Uruguay</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="139">
                  <text>&lt;p&gt;&lt;span&gt;La Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación se ha propuesto contribuir a rescatar y poner a disposición de los lectores la escritura ensayística del Uruguay a lo largo de su historia. Esta Biblioteca Virtual de Humanidades en el Uruguay pretende reunir en un solo lugar más de dos siglos de textos de reflexión y pensamiento, dentro del amplio campo de las humanidades, producidos en conexión con la universidad. La mayor parte de esos textos han sido originalmente publicados en revistas universitarias o periódicos hoy difícilmente accesibles. A menudo nunca recogidos luego en libro—o recogidos con sustanciales modificaciones—, son textos que pueden contribuir a recuperar y mostrar las dinámicas de pensamiento y representación en el país, tal como se realizaron en tiempos de centralidad de la escritura.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/span&gt;La a veces fina y sinuosa línea entre Humanidades y Ciencias Sociales hace que textos de historia económica, de estudios sociales, de ciencia aplicada a la antropología, puedan tener cabida en esta colección, aunque el foco está en el núcleo tradicional de las humanidades. El Derecho (con la excepción de Filosofía del Derecho) queda, por su especificidad técnica y profesional, por el momento fuera de este grupo. &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La colección será un trabajo acumulativo, con entregas bimensuales. En el tiempo, los textos se irán organizando de acuerdo a posibles lecturas de la historia de las ideas en la región y el continente. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aldo Mazzucchelli&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span&gt;15 de octubre de 2017&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3695">
                  <text>Pablo Darriulat&#13;
Gonzalo Marín</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3696">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3063">
                <text>Fuentes para la historia económica del Uruguay moderno 1852-1914</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3064">
                <text>MARIANI, Alba </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3065">
                <text> Mariani, Alba:&#13;
Fuentes para la historia económica del Uruguay moderno, 1852-1914 : fichas de referencia /Alba Mariani.. Montevideo : FHC.Sección Historia de la Cultura, 1969..   42 p..</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3066">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3067">
                <text>1969</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3068">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3069">
                <text>Libro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="57">
        <name>Historia</name>
      </tag>
      <tag tagId="20">
        <name>SIGLOS XIX-XX</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="774" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="1348">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/92af4770a148fce8c3c26e8a0c98779e.PDF</src>
        <authentication>11ecd9a68db8efdb04eec967276a0e4c</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="13889">
                    <text>����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="15">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2510">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="2530">
                  <text>Archivo UPPU-FEUU&#13;
Lic. Mónica Pagola Pereira&#13;
Lic. Gonzalo Marín&#13;
Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8796">
                <text>Fundamentación  de la opinión del sector profesoral</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8797">
                <text>Ley orgánica&#13;
Informes</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8798">
                <text>Fundamentación  de la opinión del sector profesoral con respecto a la integración de los órganos de la Universidad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8799">
                <text>UdelaR-FHCE-ACU-UPPU-FEUU-Caja5 -Carpeta 1-Doc 9 </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8800">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8801">
                <text>S/D</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8802">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8803">
                <text>Papel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="8804">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="10503">
                <text>FHCE</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="556">
        <name>CLAUSTRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="579">
        <name>INFORMES</name>
      </tag>
      <tag tagId="538">
        <name>UNIVERSIDAD DE LA REPUBLICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="517" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="770">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/df934552b88dd6f3a5542296a04c144b.PDF</src>
        <authentication>747fab11f75063dc0e3ff1c3081d0bed</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5967">
                    <text>- 69 b os^d 'bjbooj^ as SBuafB sbiujoj SBsa ajuB ppiui szauBJjxa
•pBpipaisntu Bidoíd ns BJ^sanu bj na jbuosoj opuaiDBq 'sooipjsa sajo[
-ba sns ua opo^ ajqos Bp^pjoqB jas aqap '[buijoj oj Buiuiopaid apnop
'Bisaod B[ saouojua 'ooistqa ojxa^ BpBa ap ojpsa pp uaiquiB) ouis 'opij
-uas pp cqos ou uopaapjuí B[ b soujBinixojdB ap pepiunjjodo BsoqBA
sBta B[ uBpuijq sou sapij sauotaanpFJ^ sb[ is 'anb 'oSjBqraa uis 'aoajBd
ut^ijo sosjaA so^ ap oraiij ojaBxa p jeqpaaj opipua^jd Bq
i p opuBna araixBtn 4B9ij9od buijoj ua SBjaod s(q b JBj9jdj9j
-ui ap oXBSua opo^ opBzqnaipxj Á opBqaasap opis Bq opnuaui b 'sbu
-j^potu SBn^ua^ ua sajqaq o butjbj 'BSaiaS Bsojd b^ aiu^uípqBa jpnp
-ojdaj ap pBpqiqísod B[ asjijnosip opipod Bq soSoppj sopnua^ ap aj
-jsd aod is 'ojaaja u^ •sa^qnpsut ouioa uaoajBdB saaaA sb^ubi anb sbui
-a^qoad ap oiuaiiuBajuB^d ns uoa 'sBuioxpi ap osoipnjsa un ap Boiin^u
-atujaq uopiquiB b^ aju^uíBsojapod UBiaaíds^p anb scq so^tiaod sojau
-a soj uos 'BnStjuB BJnjBJa^q b^ ap oaju^p *j^ *opuoj A buijoj
-uoa ua sBpBuaduia ubi 'uoisajdxa ap soipaui sns ua sBspuoa A
-uis ub^ 'noisBp pBpan^iiuB bj ap SBnSu^j sbj b o^^adsaj uoo Bjjata aj
-u9inJB[nopjBd sa jBjauaS pBpjaA Bis^ #ajJB ns ap sosjn^aj soj 'sBzauíj
sns Jijqnosap b sbiu Bqqo sou BpBu ísBjjpnpBJj ap o^uajuí p anb sbj
-afuBJ^xa SBjqo ap uoisuajdruoa bj b jofaui B9J99B sou
•sisal ap umotsodx^^ 'y

•mouapno vjsnf nj souw^vo sopap A opio uoo fs
vj umSuijsip upiootp vsoionuS ap sa sou a\cpo(j f¿z/¿Z
-miSiput viuaci ap UDjrufsip sounwou snjaod soj A
'anSajj anb ouatuiud \a sa ou sopnuiiu snuiaod ap zanf f9Z/9Z
:(ísauosij pv uaqij voijaod a^n a(jf} 'OIDV^OH

voamo visaod ^a svDimim sdMOiDDaav^i d^nos
: (naijnwnuSoud) nuaiutud a^unj

SO60U.6 SOSJ0A ep DDU40UU

J D| 0p SODJUD04 SO4U0UUDPUD^

X3773H SI33 OXd3d •'ff

�paso, en íntima familiaridad con las mismas, a medida que constriña
mos el lenguaje materno a adecuarse a sus ritmos; y éste no es un
proceso sustancialmente diferente del que se opera en nuestro enten
dimiento gramatical a medida que, con creciente ansia de fidelidad,
traducimos trozos de prosa con su variada sintaxis y su arquitectura
abigarrada, sino que demanda, más allá de ese entendimiento, una
sensibilidad artística peculiarmente afinada.
2.No debemos olvidar, por otra parte, que las lenguas litera
rias de Occidente han cristalizado en la multisecular alternación de
sus escuelas con la literatura antigua, tanto por su fraseología como
por sus normas métricas; y si esto, en tiempos pasados, ha sido mues
tra de su amplitud mental y de su flexibilidad estética, ¿por qué, pues,
condenar como estériles las eventualidades de una inspiración foránea
en la época actual, cuyos conocimientos científicos y, por ende, apti
tudes intelectivas para salir de lo propio e identificarse con lo exóti
co, son considerablemente superiores a todo lo que pudiera soñarse en
los siglos XVI o XVIII? Necesitamos a los griegos: cada período de
crisis se ve forzado a volver hacia ellos; y necesitamos muy especial
mente de lo que podría llamarse su "ética estética", su gusto congénito por la grácil severidad de las formas de expresión. La reclaman
los pensadores; la añoran los escultores. En tales circunstancias, el
poeta contemporáneo no puede desinteresarse de renovadas tentativas
de acceso a la versificación helénica. ¿Pero cómo podrá ponderarla,
aun cuando sepa algo de griego, si los grecistas profesionales renun
cian a rendir esa poesía en pruebas de imitación? Imitación que, hoy
en día, carecería de fundamento si no se afanara por ser todo lo fiel,
todo lo textual posible tanto en la elección de las palabras como en
la adopción de los ritmos. Dicho objetivo valdría realmente la pena
de los filólogos dotados de tacto artístico (y los que no lo tengan, ja
más comprenderán a los griegos); su persecución sería —para decir
lo menos— un juego gracioso, estimulado por el prurito casi instin
tivo de imitar los modelos venerados. Las dificultades, es cierto, son
innumerables; pero insuperables, no. ¿Quién manda que los idiomas
modernos hayan de ser tan rígidos como para no consentir su conti
nua transformación, aun donde ésta en un principio, y académicamen
te juzgada, comporte desarreglos y violencias, siempre más aparentes
que efectivos? (Ver NOTA 1) .
3.Idea directriz: en la poesía épica y en los discursos dramá
ticos, deben las sílabas acentuadas de nuestro lenguaje coincidir con
las partes fuertes (elevaciones) del hexámetro dactilico, el tetrámetro
trocaico o el trímetro yámbico, y el número de sílabas inacentuadas
equivaler al de las unidades de tiempo existentes en sus partes débi
les (depresiones) . Lo mismo valga para el pentámetro elegiaco, pa
ra los anapestos y, aunque con mayores licencias, también para la
poesía lírica en general, donde oportunamente se podría recurrir al
principio del "isosilabismo isócrono", es decir, libre desplazamiento
de las partes fuertes con mantenimiento del número de sílabas y uni- 70 -

�- u -aurejuad ^a na 'oanj apsap 'ojdaaxa 'sBaispp SBjnsao sb[ aj
JBAjasqo (oiaesaoauui a) ajqísodrai aaajBd so^[

(g

•(•a^a *mbdiub opdajjoa,, 'oaiapui
biiÍoiiub uopBaijisaaA B[ ua soáopuB soanai
so[ ap Binijia[ ajJBdBJjuoa ouioa asaBaapisuoa aqap sopB[
-aquB eojaap soj ap cuíotq p uppnqia^uoa BXna 'BpBidoads
uopBiuBpap Bun aod sopBUBsqns usaas 'opBuinsuoa aojanp
-bj^ un BJBd osnpui ^cjiAa ap sapaijip 'asBp Bjsa ap so^oaj
-ap sapnjuaAa so[ sbui S (^p) uaotí,, *(^d) mo1m '(^q) 4tanl&gt;,,
ua ppijiiiB oSp A (ip) 44aa,, '(p) 44aans,, '(^q) 4íbj,, 8BqBt
-is sb^ ua pqap opBissuiap aqnsaj zaA pj sopio soun3[B bj
-B^j 'sisBjua ouisiui p aasod oujapoui ojuaos p aidiuais o^[
ua 8Bpi;na
-stp u^^as anb sauozBJ aod inb^ BpBz^qaaa opis sq ^
ua Biao^B^qqo paauaS o^ aod 'Bjapuis
: sauop
-BAaasqo 8Bun^[B aaa^q b uBziaoinB bou sopltuafa saAaaq
3Au uoa sopoAa^ somos
oipaui aod sou A 'Ba^o B[ [[b
'ob aod asBopnA b[O bu^i sand
:upipqaa ua so^uaiA so[ pui

: (OS IHSia '03D1V) ^^\* JoJis^ (p
•spapps ou opui A 4j7ii SBraap o\ aod
'ao^aadns aapod p ps 'ofiq 'ajaans u^
:(ISS'OSS xb^V 'SSlDOaOS) oatqmBX oajaraiax (o
•pjaip sou pwpnp b^ anb Aa\ ^\ opuapapaqo
'souiüsodaa inbB roaafBTA 'somomapaa[ so^ b iq
9P SaaiMOI\LIS) oaijBmBaSida oaiistQ (q
ojupaa opoaSes p aííijjsap ap sandsap
sb^uüj anb [ijpsaaA aaquioq [B 'bstij^[
'{Z'\ 'i *P0) ODTIJJBP oa^aiuBxajj

(b

:Bn^ijuB Baiajaui ap sojuijsip sodp oa^Bna ap oSarsBa^ p aBiuajuí aod op
-Bzuamoa soiuaq 'somauodsip anb ap soaiiBiuoipi soipaui sojsapoui so^
U03 'BiaBsaaau uopBjdBpB b^ Bjijimjad 'sosuaiui sbiu oSp sozaanjsa
sBaj '[ouBdsa p oiustunsB anb ap soppuaAuoa souiBisa 4uBmap Braoipi
ua oSataá osaaA aainb[Bna aB^iuii b ops souiBunuB sou ajuarapuosaad
uaiq is 'oaad ísBpBpjsod uapaa sBpBqoaaB sb^ b sajqísaaoB sbui 'sBa^o
anb SBaijsBp sbui B^^q sb^ 'sapn^aB SBnSua^ sb| anua 'anb acSau tbxjl
-anb 3ipB^[ -puiiao pp osaaA Bp^a aod sBpiuajuoa oduiatj ap eapep

�tro y en los diferentes tetrámetros, donde, por otra parte,
se trata de diéresis específicas. (Ver NOTA 2) .
4. Además, es obvio que la técnica de toda versificación imi
tativa nos arrastra sin falta, y en un grado muy superior a la de ver
siones prosaicas, hacia la creación de un nuevo lenguaje, el cual, no
por sonar inusitado y convencional al comienzo, dejará de parecer
natural y espontáneo a la postre. Tales artificios lingüísticos no fal
tan, por cierto, siquiera en muchos géneros literarios originales; bas
ta pensar en la misma lengua homérica, producto sin duda de un
arte sagaz que acabó por hacer entrar el sistema de hablas helénicas
en la camisa de fuerza de un esquema métrico inicialmente extraño
a su propia naturaleza. Ese lenguaje nuevo, surgido al calor de afa
nes interpretativos a la vez que de pretensiones estéticas, contendrá
algunos elementos "sui generis", como por ejemplo una sutil ironía
casi involuntaria, fruto de la conciencia del contraste entre la in
mediatez antigua, con su ingenua sencillez, y la reflexividad moder
na, con su complejo refinamiento: entre la cultura griega y la bar
barie nuestra. Pero dicha ironía, que implica, en el fondo, un re
conocimiento de la dificultad de poner nuestros recursos reproduc
tivos al servicio de ideas ajenas, será justamente, si manejada con to
ques leves, el delicioso "granum salis" de aquellos conatos de re creación artística; les quitará la pesadez del patetismo falso que ca
racteriza las versiones corrientes de las grandes obras clásicas. Por
otro lado, una diligente ocupación con estas últimas, dirigida a res
catarlas de enfoques aviesos, nos revelará en mil detalles cómo los
poetas antiguos nunca se han abandonado a un lirismo sentimental
o intencionalmente oscuro; cómo hasta un PINDARO, en sus odas
triunfales, o un ESQUILO, en sus himnos corales, razonan con lógi
ca reconocible, conservando en prudente medida las leyes de la pro
sa. Cómo, por tanto, también en ellos hay un derroche de claridad
helénica, con su repudio de las redundancias y su predilección por
el hablar antitético. Estos hechos, de ser rastreados con buen tino,
aliviarán enormemente la tarea del traductor. (VER NOTA 3) .
NOTAS:
(1) 1. Al respecto es de autoridad, como siempre, la opinión del gran he
lenista alemán Ulrico von WILAMOWITZ - MOELLENDORFF, vertida en el pre
facio a su edición del "Hipólito" de EURÍPIDES (Berlín 1891). Su tesis puede
resumirse del modo siguiente: Traducir es, a la vez, prerrogativa exclusiva y obli
gación natural de los filólogos. Estos deben, sobre ser capaces de captar la
esencia de los sentimientos y pensamientos expresados en el original, revestirlos
de una forma inmediatamente comprensible para su público contemporáneo, tras
ladarlos de un cuerpo a otro, sin que pierdan su "ethos" primitivo, en un pro
ceso de "metempsicosis"; aspirar a identidad del sentido, pero no de la letra, ya
que la segunda destruiría la primera. Lo cual significa para la poesía griega que,
siendo, por un lado, incomparable el sistema cuantitativo antiguo con el acentua
do moderno y, por otro, indisoluble la unidad entre lengua y verso, el traductor
debe, para cada género, elegir ritmos correspondientes a su índole intrínseca de
entre modelos de la literatura vernácula, es decir independientes de los metros
originales. Contrariamente a la opinión predominante, no existen buenas traduc- 72 -

�- 21 -

pBqEJJS EyOS EUO Uoa
ajuauíEUjapom uBaznpojdaj as onSpuB si?duioa yap sajjanj sajjpd sbi anb (q
Od
-uiaij ap sapspiun up^uaiuoa sEyyanbs ouioa sEpEniuaaBui SEqEyís sehiej uod aj
-uauíEUjapoui ueaznpojdaj as onáijuE s^duioa pp S3ijq^p sajJEd spy anb (b
rsouiEynpod
'SBpBmu33Bui sb[ s3A3jq ouio3 k sEppnjuaaB SEqBjjs sEj eeSiei oulo^ aAnjBpa 'saysni
-de SBnSuay sbi BIB^ &lt;3nb oais^q oidpuud ojpanu uo^ sajuanaasuo3 • i (2)
q^i S3pEpiJUE3 SEI 3p OindlUpa OPtjpa Utl 'yBaiSniU 3^U3UI
-EJtid uppBnjuaas sp BnSuay u3 'asjEziuESjo 3p oqnq ojuaiatEuopunj oÁna EJBd
'ouBuiud ajjosaj ns ouio^ sayiqap k sapanj sappd ap BpuEUjaqE e apAmba ouijii
anb JtBsuad ip^j s^ui oqanui sa ¡aiqBUiSEuiíui opuais anáis EAijE^uuEna Eaiuuii Eun
^jsa OJBp 'soj^osou BJEd ciad "^jquioq p pjniEuuoa pEpisaaau ajqEUEJiua Eun ap
BiopBpAai '..srpai eoi ajiua JEpSai EpuEisip,, Epuanb pui Esa oqaaq ap ppspa saa
-uoiua 'soiJEpunaas soatuipi sopaja souejuhioaui sap^ ap seuiipja ua ,,ajuauiE3p
puioitiE,, UEij.iaAUO3 as BiS.tniEuiEjp ej ap saaopE soy k EÁadoda ei ap sEposdBJ
soy is sand í (og6T ^I9CI13PPH) ,pjqaiqasaSsja/\ uaqasiqaaiiS jap ssyjpuniQ,, ns ap
¿y -Si;d ap k gy S^d ap soAipadsaj sopasE soy opua Eijaiyduii upiaaypEpuoa Ey jbuiui
-yya EiSoy ou ~a3a3O"aH3S 'P!ní ojpanu y " (zjanj ap Ppap sa) Eaituyuíp upia
-EmuaaE Epaia ^.ajuaiuEaipuio^nE,, JEiuau.uadxa ap UEiqap upiaEAaya ua sbijojeS
-xyqo seSjei SEy 'sopEqaaj sosja*v soy ua souaui oy jod 'anb jijiuipt b opiuajpuoa aA
as 'ESapS Eaipaui ua E^siyEpadsa a^iauíuia '"a^a3O"aH0S ^O S3 I ouioa
-ue B3iuij,u By ap OAijEqjuEna aap^jiEa yap ouiipaaE losuajap un osnyauy -g
•souayaq soy ap
soujBPUBisip spand anb ouisiqB JtainbyEna ajqos Jod opEyaquE a^u^nd ya apuap
sou '(isSiq opo ua soiuajEyqBq Ey^E^usa Eisaod Ey ay&gt;) soduiaii soy sopoi ua sa.iq
-uioq soy sopo^ sisd oapuap; ajuauíyEpuasa 'OAi^Eiyaaj ouiqi \^ ^sepeSjeje a^uaui
-BAijEipuEna uaiqutEj uos 'sopEnjuaas jas ajqos 'souiapoui sosjaA soy ap sapanj
sapEd SEy 'ESjaAa3i^\ *opijuas ap uEtJaaajEa (&lt;snpi,, a ,,sis9qi,, soaisyya souiupa^
soy 'ou xs ísEy^EnjuaaB a^uauíEaipjua uaiquisi uoianj 'seSjei jas ajqos 'oaipuiEjp
cSoyyip yap k E^adoda By ap sosjaA soy ap sapanj sajJEd sei 'ojaaja w^ "soquiE ua
ajsixa anb otJOjEuiEyaap oupyj ya sa ..siuoijEJEdiuoa uinipai,, rEPExaui sa oujap
-oui k onSyiUB upiaEaijisjaA ayj sEuiaisis soy ajjua pEpiyiqpEduioaui Ey ap sisaj Ey
'syuíapy "buijoj k opuoj 'osjaA k snáuay z^a Ey e 'ajEjsoa anb oy ajsana 'jyanpojd
•aj ap souiajEjEJj o ojnyosqt ua jpnpEj; ay; souiajEÍap o saauojua sand 'ayqnyosip
•ui pEpiun ua.ínjpsuoa osjaA Á BnSuay '7XIA\OI'VV7L'W 33ÍP unSas 'anb opaia sa
jS •OAijuaau; joáeui ojjsanu oiuoa ojáqad ajsa ajuauiE^snf Ejado 'ajqmoq yap es
-ojSiyad syui Esajduia By sa oijEjjxa oy uoa asjEaijnuapi EJEd oidojd oy jsuopuEqE
anb ap Epuapuoa soiuauaj uayq is k íoiuauíEninm uEuoiaipuoa as 'sojjosou ej
-Ed 'anb ' (qEqa^ k jyEisa^) opuoj k eupoj 'EuiyE k odjana JEJEdas oaoduiEj ajuais
-uoa sou ou ouisiyEaipEJ ojjsanu 'pnqj3E yEi uoa Ei3uajaqo3 EaíSpy U3 'oyya ua (sou
-JBJJUO3U3 - aj) soujaaouoaai ap uij v. ouafE k oiouiaj 'ojtj^iajd oy b soujEuiixojdB ap
pspisaaau By souipuas 'ojpanu oy opoj uoa EJEd so3t^d93sa jpap aysA 'SEisiAi^Byaj
syui k SEpxuiTjdo souaui 'sojjosou ísEiauaaja k sajquinjsoa SEidojd sns ua 'souisim is
ua (uEJaijqnasap - aj) uEjapouoaaj oy sopa anb ap utj b soauyjoduiajuoa sns ap aa
-UEayB yE ouafE k ojouiaj 'ojijajajd oy jauod Eipua^ajd anb 'XIX oy2is yap sauxj ap
oaijuyuíoj ouisiayjojsiq ya uoa Epjanauoa ZXIAYOÍVV^IM 3P upiaisod vr\ -^
"OXI'H0O3X un 3P Siaidl"im3 n 3P 'OJVS Bun 3P soAijaadsai sojaay
-Eip k sojiaiu soy ua 3HX3OO 3P sosjaA aanpojdaj 'ayqB^iuijuí ouisisonpiA uoa
'ZXIMOIW3IAV ouisiui ya k í^ujapoui Eisaod By oSotjS yE japaA Euad sy BijpyBA 'oiq
-uiEa u^y •upiaEjjaqB yE^ ap sopEÍayE opiuaiuBui usq as 'oiaEj outj uoa
soyqand soy osa jod :souej^x3 soiuqj ap upyadopB Ey ipinqaj E^sa a^uarayBajpBJ
oiuBj 'BiJBjajiy EnSuay Eun jod spEzuEajE yBuuoj pEpiyiqEpa sy Eas joáeui
•sauBuiayB soj^auiExaq ua euSiiue EÁadoda Ey jipuaj ap pEpiyiqísoduii By opEJjsoui
-ap pq anb ouis 'ayqEjdaaEui sa oyps ou 'SSOA ^nbiiu^ usnf Ejaiaiq SEajjauioq
SEy ap anb upisjaA ajqayaa py :ouEuiia Euioipi ua soayuayaq SEUiaod ap sauoia

�De estas normas fluye respectivamente:
1)que en los versos dactilicos y anapésticos ("genos íson") debemos pres
cindir del uso de espondeos; así que, sin falta, el hexámetro tendrá 17 sílabas
(pues la última, indiferente en la antigüedad, contaremos como breve incremen
tada por pausa métrica); el pentámetro tendrá 14, y el tetrámetro anapéstico cataléctico 22 (la última contada como breve);
2)que en los versos yámbicos y trocaicos ("genos displásion") debemos pres
cindir del uso de tribraquios (disolución de sílabas largas en elevación), pero po
demos, con adopción facultativa como en los textos originales, rendir por medio
de dos sílabas inacentuadas las largas "irracionales", es decir las del primer lugar
de cada dipodia yámbica y las del cuarto de cada dipodia trocaica; así que el trí
metro yámbico tendrá entre 12 y 15 sílabas, y el tetrámetro trocaico cataléctico
entre 15 y 18. Este último precepto comporta la ventaja de dejar entrar en el
género doble los ritmos anapésticos y dactilicos que, según estadísticas, prevale
cen en la frase española y cuya prevalencia explica en parte por qué las imita
ciones poéticas de la epopeya ofrecen un lenguaje mucho más ágil que las del
drama; sin embargo, para eludir la destrucción de las características rítmicas del
yambo y del troqueo, será prudente se prefiera en ellos el hiato entre las dos
sílabas breves. — El no haber observado estrictamente el precepto primero constitu
ye un defecto auténtico de versiones como la de Juan Enrique VOSS.
2.El español, como los otros idiomas neolatinos, tiene el grave problema de
la sinalefa, por lo general adoptada entre dos palabras sucesivas de las cuales la
primera termina y la segunda empieza con vocal. Pero una atenta percepción fo
nética nos enseña que el lenguaje castellano corriente, y más aún el pulido y pau
sado de los mejores oradores, dista mucho de unir esas vocales contiguas siempre
en una sola sílaba. Nos inclinamos a establecer que, en momentos de apuro, po
dría admitirse la sinalefa, con carácter de elisión, tras de los pronombres persona
les "me" "te" "se", la preposición "de" y, muy prudentemente, la conjunción
"que"; como también, con carácter de aféresis, ante el artículo "el", la preposición
"en" y la "e-" protética, es decir seguida de "s" impura. Todo abuso de sina
lefas redunda, para el castellano imitador de versos antiguos, en perjuicio de su
equilibrio métrico, aunque lógicamente se las empleará con mayor frecuencia en
el diálogo dramático que en la narración épica.
3.Otro problema de silabación podrá plantear la hasta hoy dudosa sinére
sis de ciertos diptongos, vale decir el encuentro de vocales en el interior de pala
bras. He aquí las consideraciones que, para nosotros, traen una solución defini
tiva: En el español actual se pronuncian heterosilábicamente los encuentros de dos
vocales fuertes ("a" "e" "o"), y tautosilábicamente los encuentros de dos voca
les débiles ("i" "u"): "ca-en" y "ca-er", "viu-da" y "hui-da" (hoy en día indis
tinguible de "cui-da"; hay diéresis cuando por excepción el acento se apoya en la
primera vocal: "flú-i-do"). Vocal fuerte con vocal débil experimentan diéresis úni
camente cuando el acento tónico recae sobre la segunda: "re-ú-no" frente a "retí nir", "pro-hi-bo" frente a "prohi-bir"; vocal débil con vocal fuerte experimentan
diéresis únicamente cuando el acento tónico recae sobre la primera: "gra-dú-a"
frente a "gra-duar", "rí-en" frente a "rien-do". "trí-a-da" frente a "cria-da". Para
nuestra métrica cuentasílabas, la observancia consecuente de este sencillo princi
pio es indispensable, pues con ella queda resuelto, sin posibilidades de duda, el
problema de la diptongación intersilábica.
4.En línea de máxima, nuestras conclusiones personales coinciden con las
de Tomás NAVARRO TOMAS ("La pronunciación española", Madrid 1926; para
la cantidad silábica:
180; para el acento rítmico:
173; para sinalefa y sinére
sis:.
133-152). Una medición quimográfica señala, pues, que las sílabas acen
tuadas se alargan efectivamente y que, en palabras o agrupaciones polisilábicas, los
acentos secundarios también producen su correspondiente alargamiento cuantita
tivo. En los numerosos casos de imprecisión, indecisión o indiferencia fónicas, el
tacto de cada poeta puede adoptar o desechar la sinalefa (y, según NAVARRO,
incluso la sinéresis) de acuerdo a sus conveniencias métricas,
- 74 -

�— Cf

—

Bl 3p X. SOIUpSUI SOJ 3p OpilOJ \3
apsap usfins anb saaoA saidpjnra ap uppejodjoauT bi btaepoj uaiuaisuoa sEUE.iaqi
SBjsanbio SB-psan^ •upisaadxa EUBiunq B{ ap seuie8 SEuioaaqod se[ SEpo^ Btauaj
-od ua unE UBAjasuoa 'sonSpus soj anb sajEnjdaauoa syra '031891 sa oraoa 'jas ap
uaraE 'sajEnpE SEiuoipi soi sand ;.iBUEsqns ap saqayj 'ausd Euanq ua 'uos sspuap
-rpp sejs^ -sauaSyrai ap ajua^a i oaupSa^E 'opEpA 'opB^jsqE jas e apuap 'souijej
-oau soi ap p aunxyra k 'ouiapoui ouEjajq afsnSuai p íosoisejubj k oapsyid 'oais
-put 'opiauoa anj soSauS so¡ ap afEtiSuai 13 \ppap uanq,, pp sauouya soiunsaad
so[ jod sopptrape soqanbB anb soAisaidxa syui uos ouap aod k 'aj{E3 bj ua k es
-E3 ns ua Esn so[ o])uniu p opo^ ojiad íasinsti UBtjaqap ou soji^ sajEi k sauopanp
-suoa sapj 'sopa unSa^ -sapEpa^au sEiaui ouioa asjBpAai ua{ans aj^od e^ te anb 'soa
-psjpisa o sa[B3UEUiEj8 sopinfajd ap auas Eun 'hEaiu^uioi SEnSua[ sb^ ua auiix^ui
k 'ajuauíBjsaunj UEíado :sajEuopuaAUO^ -Baip pEpt{apij E{ sa sapEpipaaq! se{ ap
pdpuud Bq •jafnuí ej ap k aiquioq pp sb^isjj sauopunj o sapupqEtia uoa sopEU
-opnp.i souiuuaj so[ b sojsanduit sanqEj jod osEd EpE3 b sopEqEij uoaanj ou sau
-atnb 'soSaiiS soj us^apiq 01 anb uoa pEpuaauís k pEpiiEinjEU euistui e^ uoa asjES
-aadxa ap Eq SEaiuapq sEiqo ap JOjanpeii p :sajE.ioj\¡ saiEuotauaAuoa o sajEJoai
sauopxqiqoa uts ',,jaqEq jod k sopiqEq,, soiqEaoA soj sopoj e opuai^anaai 'zajEtp
-auiut a pEpqi^E apuEaS syui bi ipinbpE aqap aopnpEaj pp atEnSua[ 13 -^

sEiqo ap uppEpjdiajut E^ ua sa^uapaaaid uis sEtjEZEq .XBzqEai b EpEuisp yisa
anb E[ 'Baoda BJisanu ap JEijnaad ouáis p ajs^ sa 'soujsaoAinba ou ^q souEaaj
-q sojuauínuoui sa^uatpuodsa^.ioa so¡ ap (EAijEaaa uoiaEquii) ^SunjdoqasqaEM,, e^
sounnSaso^d sBjnauauíiaq ouioa k ísE-i^san^ sej ap sajuaxajip a^uaiuiEjoj sap^tmna
SEiauEjsunajip uoa EJEd (piuaiuijuas uopEaijijuapi) ..Sutqqnjui^,, E{ e souiEjídsE
sBjsqEUEoatsd 0010^ sBaafuEJixa SEinjEaaqj se[ ua piauasa 0010a souiíAuai anb
'souipuas anb 'souiínjuí anb oqanbE jianpoadaí Ei^d oiJEsaaau oiaEjuamnusui pp
üpianaasaad E| ua aiqEqaaAo.idB knm jas 'oiquica ua 'u^insai 'souiaaouoa uaiq opEis
-Euiap anb soaSi[ad soi Ejaoduioa SD[EuiSiao" sauoianaja ap o^uaiuiipuaiduia p ua
is 'Epuaai^ yei ap aaoS ^3 -puos^ad Eiu'apEay ns ap ouEiiopaiQ un oqispq pp
.IB3B3 b opEztjoine ajuais as sojjosou ap oun spEa k 'sajqixaijui SEaiiyuíoipi seui
-jou ap BiauEAjasqo E[ jEpaadsap b opqauajde souian 'sapjuappao sEn8ua[ sejj
-sanu ap osn p ua SEaiiju^axa sauopEAouui a EpiAai^B uppB^uaiuuadxa ap seai^
-EuiaqE seso^ezb aod opESEd souiaq ^&lt;x I^ÍS PP sojeaaqi so[ oSfB joj -soaisyp
so^ sopo^ ap 'Eaipod ouioa saiEsoad ojub^ 'uppanpEJi E[ ua JEaiduia e afsnSua^ pp
Buiioja^ Eun e japaao^d ap oaupjsiq ojuauíoui p opESap E^^ • \ (g)
oj^sanu ye lopadns k oSaiiS
p louajuí sEqEqs sns ap cAHEinuEna aapyíEa ja aas aod 'Eiparnaaiui uppisod sun
sdnao ujie[ p 'opBiapisuoa ajuauíEaiunj^ • soaisyp scuiaod so¡ ap pij uppEquii
Eun jexSoi ajuauia[diuis outs 'opEjsajd ztijsip ua puiSpo Ejn^EJa^i[ Bun iBaaa
'sopa ouioa 'soiuapua^aid oaodiuE^ oaad ísoj^osou anb sa^ejOAEj syui sauopipuoa
ua UEqEpBq as soupEj sonSpuE soj 'Ea^E^ ¡e^ jpduina EJEd 'anb ouap S3 "oueS
-sd oiSis ounqn pp pEjuu EpunSas E{ ua u^pai BiopEapisaaA Baiuaaj EAanu Esa
ap oiuiuiop ouaid p opuezuBap 'soSaiiS (so\pEipuEna sopaui) .^uauínu,, so¡ e ou
-Euioi EUioipi p jEpioiuB ap 'EiuapiA aiuEisEq ozuauuoa ns ua 'E.xqo ei oipuaiduia
'("O'E 002) OI.MN3 3P ^p-ited e 'pna b¡ 'cuijei Eisaod ej anb aofatu opEqoíduioa Eq
I ^PKN 'oauyioj uaSfio ap oau^aiu Eiuaisis un ua Enáua¡ Eidoíd B[ iBi^ua jaoEq
ap pBjunpA El ouioa .pEppiqxsod bi ojue^ sa ou 'oS^Equia uis 'EAispaQ -g
•„ • • • Bsoíd
ua sauopanpBJj sei ap os^nauoa p jpap jofara jod o Epuapdiuoa El aiuauíEsouad
-raí UEraEpa^ ouBi^uoa |b anb ouis uaAnpxa ou 'DnSuaj vxjs^nn H3 3]qiso4wi s^ ou
\vno o\ 'ieuiSuo pp oraqi ye syra zoa Ep^a asopuyaaaaB 'soubjieii coi k sasaiSux soi
'sauEraaiB soi u^^^q sbi ouroa 'asopuapsq iinSas uaqap oidaauoa ira ua anb 'osiaA
ua sauopanpE^ sei 'sBraapv"",, :V3133VXS3 A V3VO3S smq e pppEpj apsap
BiEiAua '606I-A^ M^^? uoa 'anb eueo ei ua OAV33d A Z3dN3N3P\I
uop Jtod BpBsa^dxa upiuido ei ap o^ap^ p UEuoqE soqaaq soap k SOJS3

�3.Por otra parte, el traductor no tiene por qué esclarecer ni embellecer el
texto clásico; que lo haga el exégeta, en comentarios orales o escritos. El traductor
buscará las equivalencias más felices de cada frase original; de lo suyo, nada más
le es lícito poner. Si, tras de ese esfuerzo honrado, le parece que sus términos que
dan oscuros, inelegantes o chocantes, deberá cargar los supuestos defectos, hasta
una mejor ocurrencia tan fiel como la anterior, en la cuenta del autor o, de temer
la desaprobación de los lectores, dejarlos con su ignorancia o su mal gusto. En
cambio, que estudie los matices; los detalles y los matices encierran el secreto de
la perfección en cualquier obra de arte: no hubo artista genial que no fuera un
eximio detallista. No debe traducir quien no rastree, descubra y rinda esos mati
ces que constituyen el encanto de un HOMERO, un SÓFOCLES o un PLATÓN;
tan sutiles que, a veces, han pasado inadvertidos durante siglos. Los a la par gro
seros y ampulosos bizantinos, y un poco seguimos siéndolo nosotros, bloquearon los
canales de un cabal entendimiento de la gracia clásica; destapémoslos. Grosería
y ampulosidad: he ahí las enemigas mortales del traductor; volvamos, pues, a una
fineza que no se confunda con la mojigatería, y a una sencillez que se distinga
de la simpleza.
4.Creemos que la desestimación de los preceptos recién anotados alcanza a
expli^^r lo que reclama imperiosamente una explicación: el hasta hoy casi general
fracaso de los traductores de habla hispana. Ya hemos dejado constancia de que,
personalmente, no nos consideramos predestinados a reemplazarlos con suficiente
idoneidad; pero sí, a señalar nuevos rumbos. La confrontación de nuestros propios
ensayos de versión española con las traducciones conocidas, hechas en prosa o en
poesía, podría brindarnos una oportunidad para ilustrar nuestras intenciones en
profusos y variados ejemplos; mas falta de espacio nos obliga a restringir esta
parte exegética en el presente trabajo. A menudo parecerá ser imposible que tal
traductor haya comprendido tal texto o se haya aplicado realmente a estudiarlo
a fondo. Por ende, saludamos con una sensación ele alivio a figuras como doña
María Rosa LIDA, traductora de criterio muy superior al corriente, con cuyas sa
gaces observaciones, consignadas a pág. 38 y sigs. de su "Introducción al teatro de
SÓFOCLES" (Buenos Aires 1944), coincidimos ampliamente, y formulamos vo
tos de que nuestros pobres estudiantes dejen de ser, merced a versiones deficientes
y falsamente solemnes, excluidos para siempre de un eventual entusiasmo por la
sinceridad profunda de las letras antiguas.
B. Ejemplificación.
a. Hexámetro y pentámetro (dactilicos).
Observaciones preliminares:
1. No debe preocuparnos el problema de las cesuras y diére
sis, cuyo origen y aplicación en la epopeya siguen discutiéndose. Pe
se a todas las sutilezas invertidas en su análisis (cf. Nicoló FESTA,
"Ricerche metriche", Palermo 1926), advertimos que, en los textos
originales, prevalecen los cortes masculino (penthemimérico) y fe
menino ("katá tritón trochaion") en el tercer pie, y existen ejemplos
de separación (o de "sutura") en cualquier otra altura del hexáme
tro, incluso el corte femenino del cuarto pie ("katá tétarton tro
chaion"), aunque se evitaba la diéresis "simétrica", que habría sepa
rado al cuarto del tercero. Mayores licencias le serán, por lo tanto,
permitidas al traductor moderno. En cambio, es de gran importancia
la posición que cada palabra o giro ocupe en el verso; el traductor
debe esforzarse por mantenerla en la medida de lo posible y dedicar
atención preferente a los términos que encabecen el hexámetro, pues

- 76 -

�•saoep
-11B 89UOpiSOdtUO9 B TU SOOI^SBjp SOAIJB9IJIJE9 B IU JlJjnOOJ J9UI9} UIS
'BoiSojo^tsd BpuBjsuno^ta BpBO uoo ^juBpjoDUOD X jBuos^od U9iq sbui
UpIOBUipUl BUIl S9JJBp 9p9ltd OU^9pOUI JOlOnpBJJ J9 'upt99B BJ 9p OIJ
-BU99S9 [B 09Il90d OpUOJOO 9^UBS9J9)UI Utl UBJJodB 8O191jd9 69JBJ OUIO9
'SOpOUI SOpOJ 9Q -BIDU^iSISUt BS9 U9 (¿SO9UIOJI?) UOpBJIUipB O OJ9d
-S9J 9p ZIJBUI Ult OSB9B BlUIldS9p '44OUlAip?? OAIjgfpB JO 9}U9UI9jqBI.IBA
-UI 9OJOq JB BioOJÍoB 9[ 'S9JBTJIUIBJ SnS 9J^U9 BJ9I9tq SOJinby 9nb SO^^BJJ
-S9 SO[ OpUBJB[9J 'BOBUICUpuy Tg ' 9JU9UIBl^BUIjnj O B91UB991U JI99p 89
4t4BiiuBuao^^ sojnd ouio9 9jdui9ts sopBsn ags 9p oipnuí
-BI1S9AUI SO[ 9p BIJO^ÍBUI BJ 9p JB O;S9ndo 'JIJU98 OJJS9nU
-tna otuns uoo sojjBf^iíBiu 9nb ^sq 4so^9tjd9 soj B oiUBn9 ug

SOUI9U91 BJ9tuiad Bj Bj^d gnbuns) tts9J9^9, A t4snu9y,, jod uopnjtjsns
JBnjU9A9 ns B)9Od - JOJ9npBJ^ JB BJ9lJtt^nS 9J 44a919UI9Q,, O ^
OIUO9 S9jqtUOU 9p BpOUIpDUI pitllSuOJ BJ IS 4OJTJ9p Un BI.I9S OU 4
-tu9 uis í44J9jtdnf?^ gnb jof9tu gjuBjsBq BU9ns t4sn92,, :o9U opBj j9
BI9Bq 91U9UIBUOJBÍuljqO 4BSOjd BJ U9
SOU^BUIJOUI UBIJ9q9p 8O9IUI
-juo9^ sog -9J9 '44S9jDO9jg,, A (9jqtJ9j9jd) 44sajoo9ig,, 4(449ptui9jay,,
Z9A JBj) 44BSlUI9JJy,, A (BjnfnjpS9 ZOA OUIO9 9jqtJ9J9jd) 44SIUI9Jjy9^ 9JJ
-U9 UOI999J9 XBJJ '^SOBUBp^ A 44SOAl^B,, 44SO9llbB,, 9J^U9 O 444SOJ9n9J,, A
44SOUB^OJJ,, '44UOIJJ,, 9 ^^AOX^ 9J1U9 B^JBJI9SO 'OJJ9UI 9p S9UOl9Ba9ptS
-uo9 Jod uínquiBj 9iu9tu9jqBpnput 49 (sn^s^pQ - sngss^po) 89jqutou
SOqtUB U9 B9IJUBUOSUO9 UOI9BUIUI9 BJ pBJUltJOA B BJUIIjdllS U9Iltb
'0H3I\[0H 9ní) SO9IJ9UIOIJ SBIU 8OUIB9S OU i (44S9SIJJ,, 44S9Jtnby,,) OUI1
-bj A (44o9sipQ,, 4to9jinby,,) o39ij3 ugStJo' 9p sbuijoj ^jju^ uopBnjonjj
9JtqiJ BUn U9UOduit SOU SBDIXpiU S9pBptS999U SBg -BI^guIBp^d BAIS99
-X9 uoo BpB^Bii opts Bq soido.td s^jquiou soj op uopsono Bq -g
•O9ISBJ9 BlUOtpt J9p SOIJOlBjnOIJJB 8OSJn99J 8OS9
9p 8OIJ91UU JBlJ99S9p U91IUIJ9d SOU JBnjOB BjqBq J9p 89UOIX9JJUI 8Bq
•8OAIS9.tdx9 SOtp9UI SOJJO UOO SOptpU9J OpnU9IU B X BiU9nO U9 SOpBUl
-OJ 9adut9tS U9iq 18 '9JU9UIJBJ9JIJ SOJjpnpBJÍJ ^9S U9q9p OU 9nb SOJU91U
-9J9 8O9Od SOJ 9p UOS OJ9d ÍUOlS9ldx9 BJ B U9J9IJUO9 SBJS9 9Ilb 8991^
-BlU SO^IUIJUI SOJ 9}dB9 U9tnb BJBd 8BSOpiJ9p 489JBtqj9ApB SBjnOI^JBd
U9 BpunqB bS^ijS Bnu9j Bq •BoijBiu^n^z uotoonajsuoo o outtuouts
'^jquiouojd ^juBipoui sout9Jinii}sns oj sojiosou i (44aoj99jj^;) 44bsbo
4.S9SOtp,,) OjqBOOA OtUSIUI J9 SBpiní?9S 8999A SBIJBA Jljod^j U9 OJBdgj
un^utu ubijuos ou sonoi^uB soj ipBpijopij 9p oidpupd jop oijbjuiijoa
Un 9IX9 JB}U9pp9O O}SnS J9 9nb U9 89JB11J
•jtonpoad^j Bjotnb JopB^ituí jo 9nb sooipis^ so^o^p soj b optu
-OS 9p SO^9nf SBUiap X SBX^dojBUIOUO S9JBUOISB9O SBJ S9jqtSIUipB
-9j U9p^nd oa^d i (so.no X S3M00m '01VH VIDHVO u
-Bj) SBUllJ 9p BpH9l^BdB JOtnbjBllO JBdlSip 9p UIJ B 'SOAIS99ltS SOSJ9A
9p S9JBUIJ SOJ 9J}U9 SBpUBUOSB O SBpUEUOSUOO SBJ UBJipnj9 9g ' SBpO}
9p JBUOI9U9}UI SBUI BJ OpiS BXBq UOI9B9OJO9 BS9 Ollb 9p Bpnp XBIJ OU

�Esquema hexamétrico: -'vv-'vv-'vv-'vv-'vv-'v

1) HOMERO
Ilíada VI, 390 - 502:
Eso decía el ama, y Héctor aprisa dejó su
casa, por ruta igual desandando las calles cuidadas.
Cuando, cruzada la vasta ciudad, a las Puertas Esceas
vino, por donde debía salir y ganar la llanura,
a su encuentro corrió su esposa Andrómaca, que le
diera por dones sin fin Eeción, su magnánimo padre,
quien habitaba al pie de las selvas plaquenses y era
rey de los hombres cilicios en Tebas-debajo-del-Placo:
tal heredera llevábase Héctor-del-yelmo-de-bronce.
Esta, pues, fue hacia él; y la criada seguía sus pasos,
sobre su seno llevando al candido, tierno infante,
hijo querido de Héctor, igual a un astro hermoso,
al que su padre llamaba Escamandrio, en cambio los otros
"Rey-de-ciudad", porque sólo aquél amparaba a Troya.
Héctor, en recogimiento mirando al niño, sonrióse,
mientras Andrómaca, cerca de él, estalló en sollozos
y, apretando su mano, llamólo por todos sus nombres:
"¡Malo! te va a perder tu ardor, y no tienes piedad por
este pequeño varón ni por mí, infeliz que tu viuda
pronto seré, pues en breve te ultimarán los aqueos,
todos buscándote juntos; y más me valdrá por entonces,
abandonada de ti, descender bajo tierra, pues otra
consolación no tendré una vez que se cumpla tu sino, "
sólo dolores: carezco de padre y madre augusta.
¡Ay! en verdad, a mi padre mató el divino Aquiles
quien asoló la ciudad, la magnífica, de los cilicios,
Tebas-de-altos-portales; mató Eeción, sin embargo
no despojó su cadáver, por santo respeto trabado,
sino al fuego lo dio con sus armas labradas, encima
amontonando la tumba, y olmos plantaron en torno
ninfas del monte, las bijas de Zeus-que-la-égida-porta.
Ellos, los siete hermanos conmigo en casa crecidos,
. todos ¡ayay! en tan sólo un día marcharon al Hades,
todos matados por el incansable, divino Aquiles
entre flexípedes bueyes y resplandecientes ovejas.
Y a mi madre, que bajo las selvas del Placo reinara aunque aquél, tras haberla traído aquí entre tantos
otros tesoros, la restituyó contra alto rescate en su paterno bogar abatió la flechera Artemis.
¡Héctor! pues tú para mí eres padre y madre augusta,
tú mi hermano, y tú floreciente señor de mi lecho.
¡Vamos! apiádate boy, permanece aquí en la torre,
veda que huérfano sea tu hijo, tu cónyuge viuda.

- 78 -

�- 6¿ -

sofodsap sojuaoSuEs opuaXBJj asaiáaj SEqan[ ap opuBno
ns anb jofara oqanra sg, :uBÍoip a[ Bjp un anb X
ua Bzaanj uoa auiraop A jb[iuiis jo^ia Bl&gt;uaj
'sojanaj so¡ ajjua jod B^uiisip as uaiquiBj ofiq ira ajsa
'orasira ira ap jb¿ [B 'anb paaBq ¡sapBptap sbjjo sb[ A sna^!,,
:ofip sa[ 'sapBpiap sejjo sb[ A sna'^ b opuBaoAui 'a
sozBjq sns ua oíaaui A osaq oppanb oliq ns b ^a
'ojans p O|[pq ns opo; ua o^sandap opaqBq sbjj 'X
jojaajj opi^[nj p ouqaX ns Bjsaj B[ ap pjinb o;saad
ícjsnánB aapBui X a^pBd ns b osnBa bsij Bjxqng
ouqaX pp aaquii; ¡a jod JB[npuo aA 9\ 'aiuauoduii 'anb
SBuinba saupa ap oqaBuad ns 'aojaai aauoaq ns
ÍBUis^d O[ ajpBd [ap bisia b[ :opuszuB[ sojp^
Banjuia-B[[aq-ap-BUJB [ap oizas [B ouiu [a o^ad
íaojaajj opiS[n^ [a 'ofiq [B sozBjq so[ opuaipua^ 'ofiQ
• í4EpBJiudBa jas [B sopruia^ snj jio Bqap anb sa;uB
aj;sajjaj bsoj B[ Bjqno ara 'ojaanuí 'anb ojaijajd oX ¡o^[!
•soABpsa sBjp Bjjuoa jBpjBnS Bjqes ai uainb ap Bpnp
aiJB[[Bi[ ap jo[op [a p ua opuBAouaj 'uBJip osg
•^so[[BqBa-UBUiop-anb-soaanai so[ UBqBqon[ bXojj^ aod opuBna
OJauíijd [a pi[ B[ ua anj uainb 'jojaajj ap Bsodsa b[
:auiB[axa Bjainb[Bna un zaA pj 'saauojua 'sbjo[[ anb
•BSjaApB ajaans jod Bpiuajjsuoa 'uozBsap ubjb uoa
[a jobj; Bajadt[j uaiq o siasa^\[ sajuanj sb[ ap X
opifa^ p JB[iq bjjo jod 'soáay ua 'sBjjpod oSan[
íojuai[B ajqq pp BpBApd 'bsojo[[ a^JBAa^ apand
ounSp 'aauojq-ap-SBjoa 'soBUBp so[ ap :p jod o^uEna
'sa[psoq sajquioq jod soppaq 'oA[od p opuBpoj UBSpa
'soABjq X sosoaauínu 'Bzinb sapna so[ 'souEuuaq siui jod
oaodiuB^ tu 'Xa^ ouiBu^ o buisiui Bqnaajj aod unB iu
'BSjBquia aui aopp apuBjS ubj 'oaaduia 'sojanaj so[ jod o\[
•o[qand ns 'BpjE[p3 bzub[ b[ ap p 'ouiBp^ uoa ojunf
'X uoi[j bjuus B[ B^iBa anb ua je3[[ ap Bjq^q Bip
[a anb ap Biauaiauoa o^tjqB 'oqaad X a^uara ira ua 'o^
•ajqraouaj ojsba un opuBjnaojd jra X ajpBd iui BJBd
'opBzuBAB JBán[ ua jBqan[ soubXojj ajjua X ajdraais
Btjua[BA jauaj adns sand 'Bra[B ira ajuaisuoa o[ iu
ÍBJjanio B[ oXnqaj 'appjedraoa uojba apjBqoa b 'is
'sopipuaj-so[dad-ap-SBjanaj sb[ X ajpuaj so^anaj so[ ajuB
BzuanájaA Bpunjojd SBra 'jafniu 'Bsad ara o^anbB opoj[^í
:ajuB[[pq orapX pp aojaajj ubj p oip a[ Bjsandsaj Bjsg
*ttuapjo X ospdrai Bjaip sa[ ojupsui oidojd anb Bas
'opuapouoa uaiq sopaBJO so[ '9[qBq uainSp anb Bas
rsBppjy soquiB X ojsnqoj ofiq p oapi^ ap X
oauaraopj oji[aui p X 'sop so[ 'saaBXy so[ uoa
sopiuaA 'soaaij sosa i[[B uojataiq sBAijBjuaj sajj
ía[qBp sa B[pjnra B[ jbj[bsb 4JB[Basa pBpnia B[ sbui
apuop aod 'oSiqBjqBa p ua O[qand p Buajap as zbjj

�del enemigo matado, con hondo solaz de su madre".
Luego de tal oración entregó a su hijo en hrazos
de su esposa, la cual acogiólo al seno fragante,
entre sus lágrimas riendo; y Héctor, dolido al verlo,
tierno rozóla y dijo la gama de todos sus nombres:
"¡Tonta, que tu corazón no trepide por mí demasiado!
Nadie, en contra del hado, podrá arrojarme al Hades.
Digo que de los mortales ninguno elude su suerte,
sea cobarde o sea valiente, con tal que naciera.
Sino, volviendo a casa, atiende tus propias labores
en el telar y la rueca, y a las sirvientas ordena
ser diligentes; de guerra nos ocuparemos los hombres
todos —y yo el primero— que hemos nacido en Troya".
Dicho lo cual, recogió el espléndido Héctor su yelmo
con el penacho de crin. Su mujer retornaba a casa,
dándose vuelta por una y otra vez, llena de llanto.
Poco después arribó al suntuoso palacio de Héctor
matavarones, hallando allí, en gran número, a sus
siervas, a todas las cuales les hizo romper en sollozos:
pues en su propio hogar, aún vivo lloraban a Héctor.
Ya, en verdad, no creían que de la contienda pudiera
él regresar, escapando a ira y manos aqueas.

I liada XXII, 330-366:
Al que el polvo mordió imprecó el divino Aquiles:
"Héctor, acaso creías poder despojar a Patroclo
sin punición, sin tener que cuidarte de mí, el ausente.
¡Necio! pues lejos de él, defensor más potente por cierto,
sobre las cóncavas naves, fui yo quien atrás me quedaba.
Bien te rompí las rodillas. A ti las jaurías y aves
destrozarán con oprobio; a él honrarán los aqueos".
Débil de voz respondió el del yelmo espléndido, Héctor:
"Ruégote por tu vigor, tus rodillas, tus progenitores,
no lo permitas que perros devórenme ante las naves
de los aqueos. Acepta montones de bronce y oro
que como dones te brinden mi padre y madre augusta,
pero mi cuerpo devuelve a casa, así con su fuego
teucros y teucras podrán contribuir a honrar mi cadáver".
Torva la vista le dijo el pediligero Aquiles:
"¡Can! Es inútil rogar por mis padres o por mis rodillas.
Ay si acaso a mí propensión y furor consintieran
cruda tu carne cortar y comer por tus actos conmigo,
como ninguno podrá ni tu testa salvar de los perros,
aunque la retribución aumentada por diez o por veinte
fuese traída aquí, con promesa de otros presentes,
ni si en oro pesando tu cuerpo mandara llevarlo
Príamo el Dardanida: por nada tu madre augusta,
para llorar a quien ella parió, te pondrá en un lecho.
- 80 -

�- 18 ^
-ajdtuoa sBjqo,,) V3333VIS3 A V3VO3S sín3 9nb JOU9ra íp^u
anb bj aaqos '(86I"^¿8I 'ouijua^aB) S3M00Í13 opjodoa^ ap uoisj^a
bj BJjsanu B[ uoa ^biuojjuod soiuBasap 'sapBpijiqap SBidojd SBais
uB^jnao sou as ou anb ojsand 'BiouBjaBÍ ap ouiosb jouain ^a uig
bj BqBuajj soquiB ap o^ubjj ja íojoojib^ ns jod
b 'B3B o ajpBd ns jod ojojj sajinby SBJiuauu
ísajinby ap aid jb ojjbjjojib 'uij uis BqBaojj 'aojaajj
sauojBABjBui jb oun ja :opuBpjoaaa sop so'q "aABns
ojojjBdB is ap 'ofaiA jap oucin bj opuaisB :sbisub
uojaiáans ajpsd ns jod jbjojj ap janb^ ua íisb ofiQ
•4tBJBjBm sofiq situ b uainb ap oubui bj Baoq ira BiaBq
opuBJij 'Bjaaxj bj ua jb^joiu b^'Uuu anb oj ipua.idma sand
íoozajaiu Bpunjojd sbui p^paid ^ajp^d nj b JBpjoaai
sapaidB aj iui ap 'sa[inby 'opuaiuiaj sasoip boj b 'n
•a^Basaj osuauíui opua^BJi 'ojJBaqoaaj i^ ap
sBanbB saABu bbj b ^oq ouaA ja ap BsnBa jo^ *.io:pajj
— BiJjBd ns Bipuajap anb SBJjuaiui J9Áu ajsB^Bm oj nj
'o[qand ns Á pBpnia bj 'ja ojos 'unB BqBJBduiB uainb
rsBjjipoj sbj oidiuoj sojja ap soqanuí b ojABjq saay
sajafnm sb.^o ap aaiuaiA jap aAn^qo oiaBjBd iva VL9
saiuB^saj soj b A 'aAanuiaoip zij^biu cutí ap uoianj
íBanbB aiua^ bj ouia anb oduiaij JB Bjuanauía ub^^
auiJBpanb aaaJBd ounSuiu sbui 'uoijj Bsua^xa bj ua
sofiq souiijdo ap a^p^d inj 'oiajduioa jod zqajui 'o^
•bXojj^ ap opuBsaj!o3j jBáajj opiaanb ofiq ns b jaA
sBjp soj sopoj .iod Bjadsa Á uozbjoo ns ua bzo
uoa SBJiuanoua ai nj anb opua^o 'oSjBquia uis 'j^
A BiaBjSsap ap JBpJBn^ spand oj uamb ^^q ou 'ubuiui
sBZjanj sns 'Bpnp uis 'souid^a soj jopajiap ns ua sBjjuaitu
íosbdo jap jBjqran a^sij^ ja Bsid 'oauBjaoa ira
opuais 'uainb 'auuojiap sajinby 'a^uasa^d aap^d nj b uaj^,
:BjqBjBd bj isb ajpiSi^ip 'jopBJojdiui 'ouibij^

•ttsapBpiap scuiaja sbjio sbj A Jijduina aasap oj
ojuBna ua ouis asa BJB^ajj iui b anb ¡sa^sa
rsajinby ouiAip ja pjqsq ojunjip aojaajj jb bjsbjj
• aaquinpaioaj jiuaAnf JBÍap jb ojojj onijsap ns jod
tsapBjj jb BqBjoA buijb ja 'sojquiaiin sns opuBuopuBqy
•aiaanuí bj 'ajua^njauoa 'oiAjoAua isb BqBjqBq anb jy
•4tuaieui a^ SBaas^ SBjaanj sbj ua 'jajBA ojubi b asad
'ojody oqa^ A subj anb ua janbB Bip ja bji
BuiAip aanfuoa ou ij aaqos o^ anb 'saauojua 'Bpin^
•ojaaiq ap buijb un BaaqjB oqaad nj caiJipBnsaad b
Bqi ou oan^as ap ízbj nj opusjiui 'oazouoa aj. uaig^9
'opipuajdsa oiuja^ jap ja ojqBq opunqijotu B^
uoiajua aod UBJBJtoAap a^ saAB A soaaad soj ouig

�tas de HOMERO", Barcelona, 1927, pág. LXVII) opina lo siguiente:
"... las traducciones en verso del señor LUGONES y sus estudios he
lénicos son lo mejor que sobre HOMERO se ha producido en nues
tros tiempos y en lengua castellana, no sólo en América, sino en la
propia España". Este juicio, si no se trata de un cortés cumplido, o
es acertado, y entonces deja mal parados a los demás ensayos de tra
ducción al idioma hispano, o revela muy flacas pretensiones estéticas
en el mismo juzgador. Porque, aun admitiendo que HOMERO pue
da verterse en versos alejandrinos (que no lo son propiamente) y
disimulando el acre sabor que producen esas rimas irregulares, con
sideramos que LUGONES no evita casi ninguno de los vicios que
acabamos de estigmatizar (A, NOTA 3) ; para demostrarlo, proce
demos a un ligero análisis de los trozos elegidos:
llíada VI, 405:

Andrómaca, llorosa, se detuvo a su lado,
y de su mano asiéndose, díjole: "Infortunado...

LUGONES, al igual que SEGALA, omite la traducción del se
gundo hemistiquio de 406 ("llamólo por todos sus nombres") y. por
desconocer su significación, interpreta mal el vocativo "daimónie",
de claro sentido hipocorístico (cariñoso), que encabeza 407.
409:

... pues sobre ti
caerán los aqueos, para inmolarte así.

Omite los conceptos dinámicos de "tacha" (en breve) y "pántes" (todos), agregando —para rimar— el inmotivado "así".
411:

Privada de tu apoyo, morir será mi anhelo,
que tu muerte dejaráme un dolor sin consuelo.

HOMERO no dice ni "apoyo" ni "morir" ni "anhelo" ni "muerte".
425:

Mi madre que a la falda del Placo nemoroso
reinaba también, trájola aquél, sordo a sus quejas,
con el botín.

"También" y "sordo a sus quejas" son libres inventos del traduc
tor; falta, en cambio, el fino matiz de "entre los otros tesoros".
431:

Ten piedad, y no dejes la torre sin tu ayuda.

Los términos "ahora" ("hoy") y "aquí" del texto griego son
esenciales; de "ayuda" no se habla en él.
441:

"Mujer, bien sé todo eso, pero también me aterra
lo que dirán, si tímido me aparto de la guerra.

Textual: "Por cierto también a mí todo esto preocupa"; "lo que
dirán" es una añadidura vulgar, y "tímido" es una expresión pá
lida.
- 82 -

�- 88 b[ b auiA uamb jod 'joiaajj anj
'japod ni B oiqranans 'oaod aa^q 'Biai^d B[ jod
opuBapd 'sajopBJora soidojd sns X pBpnia B[
japuapp BJBd 'bX oaiun 'BqBpanb ara anb p X
' (ubi
-nana ou bX ojad 'utiB uaAiA sounSp 'pEpipaj ua 'sand) 44opBpanb bij
ara ounSuiu anb (4aiuaaajBd^ ap opiiuas p ua) oSip 'sofiq sorapdo ap
ajpBd 'anb^od,, '44oiapuioa jod zipjuí Xos 'oiqraBD na 'oj^^ r^sajdxa
X oAtiBaipajd oAiiafpB sa 44soraiodBUBd,, roatóojt sa 44ops
opBpanb Bq aui ounSuiu sojp ap X 'bXoj^ BqdraB bj ua
sopBjqiuouaj sofiq aAni 'orajjjasira p 'oX ojos

'AIXX
"BUIII BJ B
-ap BanpipBUB Bun sa 44sb3jd o,, anb SBJiuaira 'osiaA ouistui [ap 44op
-BisBraap,, p bi[bj Í98^ BzaqBDua anb oaiisuoaodiq ouirapi pp uois
-uajdraoa Bisnf B[ 'apua .iod 'X (cg^) oatib3tjiu^is oinbiisiraaq un
ap uoisaaA B[ aiuaraBAanu ubi[b^ S^^OOín jot^ opxiaaApB uaiq op
•is Bq oaoduiBi (44opuaii SBrauí^B[ sns aaiua,,) 44uo.ioraXxo,
•ouiisap p opuBiJBJiuoa 'sapBjj p afojJB aui uaxnSp anb
ssaja o 'ira jod ssraai ou 'aisui ira 'qo,, :9pajp X opBpsidB
BiaiJBOB B[ 'oppuBiou '[a saauo}u^
•bso^o[[ BjABpoi opuaijuos--'
•orapX ns Biisodap anb uoa
44o[[i^q ns opoi ua^^ pp BAiiBaipaad p^pqBna B[ oraoa 4tt^isai?, ns ajq
-nasap aoioaj^ anb uoo 44oisaad,, pp pBpiaBAiA b[ oiubi ubi[bj í44BpBf
Ba ap uoiso[dxa?, ouis '44bsijuos^ Bu^isap ou oaij oqaaA [g[
•Biisodap Bjaaii ua anb oasBa aiuBa^piuaa p
as joiaajj oAB^q p X 'uat.iuos a.ip^ra X ^jpB^ '\Lf
•BDiisB[d uaiq uaSBrai uoa 44sa[iisoq saiqiuoq,^ X
44oA[od,, js o jad 444BJjaíi,, iu 44ajiSBsap?? iu suoiauaui ou pna B[ 'baiib[
-aj B[nsnBp B[ ua 'oAii^aipaad ziibiu uoa 'bjii^ij 44soABjq X sosojaiunu^
jod
p anb 'souBuuaq soABjq soqaniu sira ap p iu :^S^
•44bPi[ba
-sap bXojj^, p opBaijii&amp;nfui ajdraais Bpanb '(44soaanai so[ ap oaapiuaA
jo[O[ [a,,) OAiiafqns OAiiiuaS oraoa ^ugojj^^^ b JBiaadjaiui Bjainb as
opuBna unB oaad :4,sojanai so[ jod BiisnáuB^9 ap
ara BpqBAsap bXojj^ ap jopp p iu 'sbj^[

�Aparte el error sintáctico "sucumbió... fue", falta la puntualización antitética: "tú lo mataste ayer — hoy vengo" (tiempo pre
sente) .
508:

Con ademán prolijo su mano apartó al viejo

Textual: "Y habiendo luego asido la mano (que Príamo acaba
ba de alzar), rechazó de sí suavemente al anciano".
Hemos querido abstenernos de un comentario más amplio, pero
tal vez superfluo.
Odisea I, 1-21:
Cántame, Musa, al hombre versátil que tantas vagancias
tuvo, después de destruir el sagrado recinto de Troya,
vio las ciudades y supo los rasgos de múltiples pueblos;
navegador cuya alma sufrió incontables dolores
mientras luchaba por sí y la vuelta de sus compañeros.
Mas no los pudo salvar, a pesar de sus grandes empeños,
pues por sus propias acciones sacrile^as ellos murieron,
necios, habiendo comido los bueyes del Hiperionida
Helios, el cual impidióles que vieran la luz del regreso.
¡Esto, oh hija divina de Zeus, a tu gusto nos narra!
A la sazón los demás, escapados de triste desastre,
todos estaban^ en casa, a salvo de mar y de guerra;
sólo a él retornar a hogar y mujer impedía
entre-las-diosas-sublime Calipso, la ninfa divina,
dentro de cóncavas cuevas, ansiando casara con ella.
Cuando al fin le llegó, al rodar de solsticios, el año,
quiso la divinidad permitirle volver a su patria,
ítaca, donde tampoco quedó al abrigo de luchas
entre sus propios queridos. Dolíanse todos los dieses,
mientras aún Poseidón abrigaba ardientes rencores
antes de que el deiforme Ulises pisara su tierra.
Odisea VI, 149-185:
"Yo te suplico, princesa, ya seas mortal o divina:
si de los dioses tú eres, que rigen el cielo extenso,
más que con otras, con Artemis, hija de Zeus-el-potente,
por tu figura, tu talla, tu porte te compararía;
si de los hombres, en cambio, que pueblan la faz de la tierra,
¡tres veces afortunados tu padre, tu madre augusta,
y tus hermanos tres veces! Por cierto, en ellos el alma
siempre, a causa de ti, ha de regocijarse contenta
mientras contemplen tal flor integrando la rueda de danzas.
Mas en su pecho aquél felicísimo, antes que nadie,
quien, vencedor en la lid de ofertas, te lleve consigo.
Pues semejante mortal no he visto jamás con mis ojos,
- 84 -

�— 98 'sosoniuom sayyBA jod 'anb yanbB BJBd ouioa '.ibiu yap
soy uamb BJBd isb 'sou^yy soy 9p Xay yB sa

•ajop jod uojtaiAnj Biy^Saj yBj sand :sBzanbij opuBp
sajqiuoq op sauBipjBn^ 'oyans yap soiua.^ X souanq
'ajuaiod-ya-sna^ ap uap.io jod soyyanbB sapuanp ap uaAjys
'B^ynao auaijuBín Bjjat^ B[ bzbj Bsa anb apsap sb^\[
•UBipuajB uoiaypuaq ub.iS uoa sofBqBj^ sns zapiaB^d ua
so^a 'sayiaop 'X ísipiAua uis 'pBpijuBa u^aí^ ua 'yiapp
'ounjaaj yij.ia^ ya BqBpuijq sojnjj sns :ajaans By sayoip
sauaiq soy sopoj X ^ubijoui sopiauaA ouans jod ouio^
•sayBui soy sopoj b sousíb 'iiBqBzoá ajuauíBAijsaj
sojaBjuy soiiBiu ua X said ua aadiuaxs ouis 'pnjidajaap
ajsyjj ap sajua.iBD 'ojuByy X SBuad ap saaqiy X sofay
'sB}ina ap sBpBAiad SBuiyB sns 'ubjaia sasoip ouioa yBj
íoyaia ya BiSa.t souoj^ anb odiuaij ys uojaiAiA sos^
•uo.iaiaiiy 'sbsbo ssaiduiiyo uauaij anb 'sayBjJomuj soy
S^ sajqiuoq ap bzbj By b 'jBzuauíoa jod '

OOOIS3H (Z

I

•ttsoyyanbB ubzo^ auixxBui o.iad 'uaiq ap sa^uaS b ojbjS
ouioa SBjoAayBui sajuaá b ojbjíjUi ubj 'aafntu ns X
ajquioq ya aj)ua Baijsauiop Bipjoauoa Bsa ap ojpBna
ya anb BpiyBA sbui X jofaiu bsoo XBq ou 'p^pjaA ua ¡q^!
íBipjoauoa ayqou soopuBpuyjq 'opiJBiu X JBáoq un uoa
'BiuyB ni aasap ojubiio uoa sasoip soy uauíyoa aj oSanyj
•sozuaiy sn^ ap aojjaqoa un^yB sbjbjj ajjBÍáayy yB is
'Bjqna aui anb uoaif un sap X sayBuas aui y&gt;Bpnia By an^)
•UBjtqBq BDJBiuoa Bjsa X opnyqod ajsa anb saaquioq
soj^O soy sopoj. ap ojbuI&gt;i 'Bjauíi^d By ij b oaA
cSijej SBJBy ap o^any anb bX ¡pBpaid 'ssaouiad qo 'uaj[!
•sayBui yira sasoip soy ap aijjns sajus uis osodaa BSuaj
oaaa ou sand ísaAaj oAanu un^yB aaoap^d Bzinb B.iBd
auiofoiJB pBpiap By inby ^bi^iSq sysi By apsap
UBqByBÍ aui urj uis SBDSBJJoq sajjany X s^yo apuop 'jbiu
osouia yap aAyBS aui jaXB 'sBpBiuof ajuiaA ap oSan-q
•auiJisuoa aui joyop 8abjS sbui :sByyipoj snj jbooj ouiaj
oqanuí X opunyuoa 'oaquiosB aui i\ aiuB 'jafnui 'oraoa
— oyans yap opBio.iq Biq^q ouay yBj Baunu anb ojsand
— ofaydaad 'oy^Bjou yB 'apanb aiu isb ajuauiBiaBxa
ísBJniuaA SByBiu auiuBqüpjBnáB anb ua ojaama ya ua
'sBuosjad SBqaniu ap op^apoj 'jyyB jod as^d anb sa
—BJauíyBd Bun ap onojaj uaAof ya BjyBS oiuoa
'oyody ap JBiyB yap aid yB 'soyaQ ua xa zaA Bun— jg
yB aasod aiu jodnjsa :aafniu o uojba Bas

�lejos de olas marinas, en fértil espacio de tierra
viva: desnudo los siembres, desnudo los ares con bueyes
y los coseches desnudo, si quieres cumplir a su tiempo
cada labor de Deméter, a fin de que todos los frutos
crezcan a tiempo y, luego, no sufras la necesidad de
ir mendigando, sin suerte alguna, por casas ajenas,
como recién me viniste a ver. Pero yo nada más te
pienso ni dar ni prestar. Pues trabaja, estúpido Perses,
para que nunca con hijos y cónyuge, triste tu alma,
debas pedir el sustento a indiferentes vecinos.
Dos o tres veces lo logres quizá; si aún los molestas,
nada podrás conseguir, derrochando inútiles ruegos;
vana será tu locuaz cantilena. Por eso te mando:
¡piensa en amortizar esas deudas, prevente del hambre!
Trabajos y Días, 631-640:
Tira entonces tu nave veloz a la mar, y la carga
pon preparada en ella a fin de volver con ganancia,
como mi padre también y el tuyo, tontísimo Perses,
navegación ejerció, suficiente sustento buscando.
Este llegó finalmente aquí tras de largo crucero,
que de la Cuma eolia lo trajo en nave oscura.
No abundancia, riqueza, fortuna dejaba tras suyo,
sino maldita penuria cual Zeus a los hombres imparte.
Cerca del monte Helicón afincóse en triste aldea:
Ascra, feroz en invierno, atroz en verano, bien nunca.
Trabajos y Días, 695 - 705:
En oportuna sazón a tu casa la cónyuge lleva,
cuando ni lejos estés de cumplir tu trigésimo año
ni lo rebases asaz: la edad de casarte es ésa. •
Tras pubertad cuadrienal, la mujer en el quinto se case;
tómala virgen a fin de instruirla en sanas costumbres.
Casa, si fuera posible, con una que viva cercana,
circunspección extremando: ¡evita las burlas vecinas!
Pues el varón no captura botín superior a consorte
buena, empero tampoco ninguno peor que la mala,
devoradora, la cual al marido, por fuerte que sea,
sin llamarada consume, causándole canas precoces.

3) ELEGIACOS
Esquema elegiaco:

-'vv-'w-'vv-'vv-'vv-'v

Tipo guerrero: ARQUILOCO, DIEHL 6:
Alguien por entre los Sayos se ha de gloriar del escudo,
arma cabal que a pesar mío en matas dejé.

•- 86 ~

�- ¿8 'uBjsa sopBuaÍBua jojj ua sodraeo siin anbiod
'oiui ouiiub ajqn^nj ja opuBiupsBj 'jBiioiaBi
ap uojjaad ns uoa p^^^jj sajquioq soj b anb
^AB jap opnSB oafao^ [a púas

:¿TTT 3H3NI 'SIMÜ03X
•pBpma BijjBd bj anb sbui JBjsnS odns ara
*bui[B iui BsnBa ^bj jod oua^^ ofiaoSaj un^uiu oja^
•uaiq Anua optSoaB UBq JopBjisiA ^B sopoi
osou^a ^ap pBpnia B^aq bj 'Bjjsdsg b mj
sbuia ua oub^ ns uoa Baqn^ fe inj
ap si^d [B zaA eun ^^bia 'oiaaja ua 'o^

:8¿ 3H3ia 'SI^003X
opoj asaqap 'bX apsap 'isb íoSan^
o^auaiap B.ias ^iotjip 'osaaxa ua otaaja anb [y
•ja^a ajua^aj o^os un ap OABjasa ajans
'otaau aod 'ojqand ja isapnBjS soj uaXnjjsap opBjs^ jb san^
•aoSjn^ a^uaiaapuBjdsaj sbjj asB^jasns ouanj^ •
'aAaiu X oziubjS ap joinj adranjjojd aqnu bj aaiug;

:0T 3H3IO 'M030S
•Bisa opuBniaB ouipa sibjiui BpBU jod SBJjuaiui
aaqmoq un ap z^naoj BnSuaj bj ua sibCij so sand
ísiBsuad aiuauíBjoAjjj jbidos odaana ouioa sbui
'ojioz jap s^pBjjoq sbj sitsid sojjosoa oun jod ouj^
•pn^tABjasa Baojai oip so 'ojub^ oj jod 'X
sojjanb^ ap aapod ja ojjiq oXod^ ojjsanA anb opuais
'jB^nduii siaqap bj soa pBpiuiAip bj b ou
Bidojd jod sauozBsap siBjsa opuaiaapBd xg
:8 3H3ia 'MO3OS :oaiuio
•pBpiuiAip bj oziq zafaA bj zijajut ubj
:saaafnui ua uapsap 'feoqaauBui ua jojjoq B^iosns ouis
'jbzoS apand ou opuaiA jos jap soXbj soj BisBq
íajuaui ns ubC^a X uBapoj sopBpina sojsnBjuí aaduiais
'jia X oaj ojaAjanA zaA bj b anb pnjidaaaap
bj apuajdjos aiqutoq jb opu^na an^ 's^aquiaq X soqaBui
pnjuaAnf ns ap Bjjaq jojj jBna UBjnajsip anb jap
'oqaaj jap saajnp SBAipBp sbj uoa jouib oiajaas asa
japua^Bsap anb sajue JBjsa o^aijajd oiíanj^r
¿BpBJop s^di3 bj uis aoqBS ns JBna X BpiA bj sa ^n^)?

:I 3H3ia '0K33^^IK ^opara odÍX
nj Bas anb oj^o ajiJinbpB sand ¡a)3A
*opnasg[! 'Bjeaun^ ajaanuí ap 'oáa^quia uis 'ad^asa o

�ni para mí del arado el yugo arrastran las muías:
¡ay por la causa de tan tétrica navegación!

Epigramas fúnebres: ANTOLOGÍA PALATINA, DIEHL 129:
Tal a su madre querida hablaba por último Gorgo,
mientras llorando a su cuello los brazos echó:
"¡Queda aquí con mi padre, engendra a otra que tenga
suerte más fausta y que cuide tu gris senectud!"

ANTOLOGÍA PALATINA, DIEHL 139:
Alguien festeja la muerte de mí, Teodoro; tal otro
festejará la de él: todos debemos morir.
b. Trímetro y tetrámetro.
Observaciones preliminares:
1. La tarea de imitar el ritmo de los tetrámetros trocaicos catalécticos y de los trímetros yámbicos se presenta como bastante más
ardua que la reproducción de hexámetros, por tres razones princi
pales:
1)En la conversación castellana corriente prevalecen los inter
valos de dos o tres sílabas inacentuadas sobre los de una
sola. Esta dificultad puede ser aligerada, como lo liemos con
signado en otro lugar (A, NOTA 2, primer párrafo), me
diante la disolución facultativa de las largas irracionales
("áloga makrá") en dos sílabas no acentuadas, cosa que, a
la cabeza del trímetro, practicaron los mismos dramaturgos
áticos desde ESQUILO ("Agamémnonos. ..") ; en la come
dia, todas las partes débiles del trímetro podían componerse
de dos sílabas breves, excepto la del sexto pie.
2)Escasean, en el idioma español, las palabras agudas aptas a
terminar "masculinamente" dichos versos trimétricos, lo cual
acarrea el peligro adicional de producir asonancias homoteléuticas involuntarias.
3)En sus partes dialogadas, los trágicos (sobre todo SÓFO
CLES) cultivaron una sintaxis mucho más densa que H0MERO, al punto que su estilo llega a sonar como altamente
construido e incluso amanerado.
Por tales causas, el traductor que, como nosotros, considere im
procedente la multiplicación del número original de versos (método
sugerido por W1LAM0WITZ), debe realizar un esfuerzo ciclópico
por dar cabida a todas las ideas contenidas en el texto clásico. Es
que aquí, como en otros géneros, por ejemplo en la lírica, el público

- 88 -

�- 68 •jb jipara oiuSisap un saaajB^ ¿XBq an)?

#rasj

•SBJBiyanasa ara nj SEyos b apuop 'BjanjB
apuBiu aj oiaBpd yap 'osa opuaiqBg "juy
•jBjnranoB Biyaipsap uaiq o Eqaip Bpand anb
pBpaAou oasod o^^ "aqaou Bjsa ua
ofa^ as ajsanq baibjb By X 'bzubjbui
Baoadiaaj aod sojjanra Bip orasira yB
¡Xb! 'souBtu.iaq sop soy ap soramj s^pBAijd
sop sb[ anb apsap oijSb iu adns aaynp iu
'BuoSjjuy 'oX Bpi?u ajua BJjsanu aQ *rasj
¿UB^d oSiraaua soSiuib bjjuoo buibjj as
anb sbjou^i o? ¿nj ajsio anb? ¿nj saqBS anb?
'aauodrai ap o^ipnBa ns BiJBqBOB
uaiaaj pspnia B[ Bpoj b anb uo^ajd janb^ aQ
•J3A jod araapanb SEiaB^^sap sira X snj ua
une ira b anb |BUEiuija o osozuoSjaA o
oaipijBj iu osouad Xeij BpBU san^
¿jtqdrana uis afap B^isanu BpiA na sna^ anb
uoiaip[Biu Bun odyp^ ap nj saoouo^?
¡uijb uozBJoa 'Buarasj 'biui BUBiu.iajj!

"juy

•nudiusj '

S3^^0^0S (t
t-At-A (a)4-a4-a (a)4-a4-a (a) :oaiqiuBX ojjarajjj ^ap Biuanbs^
•oaajua opunra ^ap o^as ap Bjq^q 'sojjsou BJBd '^p^^ajj bj ap B^anasa
Bja sBuajy 'S313IHad[ BJCd 'soAijdaajad soubSjo sns ap Biuio^aj b^ b
X sa^Bjuara sapBj^naB^ sns ap uoiauaiipa bj b ajuauiBSOjapod BXnqijj
•uoa Bjaod X oSopqij JojanpB^j p anb aajsauara 'apua jod 'sa ísbouoj
-siq SBStraajd sns aapuajdraoa BJBd ajuaiaijns Bjnj^na B^ aasod ou ajsa
is 'pnjaB oíaojipnB un jod sBpsjuaraijadxa uBaas '"3'b AI ^ A sol^ís
soy ap sajopBjaadsa soy aajua Biparaoa By jod BpBiuBJaap yBiíjtJídsa uois
-jaAip By iu 4BipaBjj By jod BpBaoAoad BaijjBjBa uoiaoraa By i^[ *ojaaj
-sbj aas uis oAisiaui 'opijqBsap jas uis opBsnBd 'oaanq jas uis osonjsaf
-bui 'opjo sbiubC afEii^uay un uBj^sn 'so^aijS souijij soy ap jojanjjsuoa
-aj oiusiiu ya jod sopinjjsui 'sajojaB sojjsanu oyya BJBd íyBuiSyjo By b
BpBiuixojdB ajsaA uoa soauBJodraajuoa soiJBuaasa sojjsanu ua ssuajy
ap SBiparaoa X SBipaBJj sBy SBpBjuasajdaj J3A soraByaquy -^
•BaiSBya uotsiauoa By b ojuaiuiBajaaB
ojaAas sbiu zaA BpBO un ap opijuas ya ua soyjBaijipora ap jbjbjj 'oij
-BJjuoa yB 'aqap ouis 'soairaapua soiJBjajiy sojiq^q X saunraoa sojsnS
ajuB japaa ap Bq o^[ ^SBUjapora sajuara SBy ap BjopBuiydiasip Bjqo
Bun ua opBOJBqraa Bjsa yaij JojanpBjj ya anb Baunu apiAyo as ou íson^
-ijub soy ap BpBJjuaauoa pBpiAisajdxa By b asjBjqranjsoaB anb Bjpuaj

�Ant.

¿Creón, de nuestros dos hermanos, no brindó
al uno, no negó al otro el funeral?
Etéocles, según se dice, en buena ley,
bienquisto de los muertos, enterrado fue;
mas al sin gracia muerto Polinices sus
conciudadanos todos deben denegar
las honras fúnebres, las honras flébiles
y a las aves, sin llorar ni sepultar,
dejarlo, buen botín de su voracidad.
Creón el "noble", dicen, bando tal a ti
y a mí, repito: a mí también, dictaminó;
y aquí vendrá a reprender a quien de su
pregón se burle: pues no piensa consentir
la infracción menor sin que el infractor
la muerte sufra, lapidado en la ciudad.
Así los hechos, mostrarás en breve si,
de nobles hija, tú naciste bien o mal.

Ism.

¡Oh infeliz! Si urden tal, ¿qué puedo yo
con enlazar o desatar entretejer?

Ant.¿Tú piensas compartir mi dolorosa lid?
Ism.¿En cuál peligro? ¿cuál es tu propósito?
Ant.¿Llevar al muerto a esta mano ayudarás?
Ism.¿Pues contra público decreto enterrarás...?
Ant. A quien, al fin, es mi y, quieras tú o no,
es tu hermano; su traidora no seré.
Ism.

¡ A.y! ten presente a nuestro padre, hermana, quien
aborrecido e infamado pereció,
tras descubrir sus faltas arrancándose
los ojos ambos con su propia mano él.
Su madre, su mujer —¡fatal sinónimo!—
trenzando cuerdas, a su vida puso fin.
Tercero: dos hermanos ultimados en
un solo día, desgraciados, un común
final forjándose con agresión mutual.
Las dos quedadas huérfanas, medita tú
cuan tristemente moriremos, contra ley,
decreto, potestad real lanzándonos.
Conviene contemplar que nuestra condición
de hembras védanos con hombres batallar
y que, regidas por potencia superior,
debemos ésa y más penosas engullir.
Por ende yo a los difuntos rogaré
perdón concedan si, forzada a ello, voy
a someterme a los reinantes: en verdad,
sus fuerzas exceder revela insensatez.
- 90 -

�- 16 •zafaA Biuisisojopp ua 'ofiq un ap
uaisos uis 'Bjairansuoa aui oipiduii a
otjntu jBSn[ ni ua 'uij p 'anb Bun ap
aaqap sa odaana p JBjnoq X 'booi a[
Ji BJjax^ oCsq ¡Bpuajd Bisa aqiaa^!
•jBjJodos 'Bjanp anb sbiu jod 'pi adpS un
sa osiaaad sBj^ "opniA ajsBpanb jafnm
zbüíbs á a^ou ap bjbí&gt;9u atpBu sand
nj oSuaA 'oftq ira 'jijJBduioa y

:S0¿"ÍT9 's

saaidrana (z
•UBjpua^ a^ soXni so^ jouib o^snf 'otatnf uxs
sba anb uaiq 'aqBS sbj^[ ¡3a! 'saaaa osa ig #rasj
•jouoq uoa Bjanuí ou anb Bsoa bubuibj
ajijjns ou sand ía^qtjjai o\ Bazapsd
4ttzajBsuasur^ tui uoa 'o^ anb nj efap SBj^
•SBjaaB^ opBj oXna b ojjaniu p 'uozbjc
uoa 'X jui b Bsoipo SBaas 'pi sBsuaid ig *juy
•jinSasjad a^isoduii o[ auaiAuoa sbuibj[*uisj
•aj^sisap 'joSta tui aiB^pj is san^*juy
jajanb ni sa appsoduii rsBpand anb pi U03tusj
•jBisnS sbui oqap sauainb b oisn anb as o^'luy
•uozBaoa ni asapuaiaua btjj bsoo ao^*uisj
•pna Bp^a b uotaaB iui sajqnasap ou is
'ajBipo ai sbux oqanra 'Bpnj^ ¡sa^qBq an^)!

*iuy

•oX ouisiui o[ a^Bq ¡B[BipaQ! "joqB^
pi ounSuiu b sapuas ou 'souaiu ^y *rasj
¡uaiq ouiisap ni Bpyna 'Bpinasap jui oq! *iuy
¡i! ^od oX ornai oiuBna 'BpBqaipsap Xy! 'uisj
-jbiuba3[ b Xoa ouBiujaq opiaanb Xniu p
opuuni p oj^ "O|ipnbB ni Bixaiaj^ 'iuy
•p.iniBU tui aiuBpaA sounpBpma so^
ap BJiuoa U^ ^BniaB sbui 'oíaajdsap o[ o^¿ *uisj
pBpiuiAip b^ Biaa^dB anb o\ Biaa.idsap
'ni saiainb ig -a^aaBX aaduiais iod i^p
:jbpb.iSb soata so[ b anb soiunjip soj b
oX oqap odiuaii sbui sand íoiubs uaiuua aod
'ajaaBX opBiuB un b oiunf 'BpBiuy
•isB jiaoui BjBiusaua ara :ajBipdas
p b oX íBazBpI ai anb opoiu pp ni ag
• uoianqoiuoa ni BiJBisn^ ain 'jtBaqo
une ni SBjaisinb is 'iu aiopid i^[

*iuy

�El buen renombre aumentó de todas las
mujeres con su generosa estrenuidad.
¡Oh salvadora de éste! que también a nos
guardaste de caer, ¡salud y bienestar
en el infierno! Digo que unión así
a los mortales sirve, otras nupcias no.
Adm. Al funeral acudes sin mi invitación
ni cuento tu presencia por simpática.
La prenda tuya a ella nunca adornará;
en su sepelio nada tuyo es menester:
lo era, cuando yo moría, tu piedad.
Entonces tú esquivo, viejo ya, morir
dejaste esta joven, ¿y la lloras hoy?
¿No eras, pues, mi verdadero padre tú?
¿Ni me parió quien dice ser y dicha es
mi madre? ¿Yo, de sangre sierva, echado fui
secretamente al seno de tu cónyuge?
Llevado a la prueba, demostraste quién
tú eres; no reputo ser tu vastago.
Mas si lo soy, a todos ganas en ruindad;
pues tan anciano, concluyendo de vivir,
rehusaste y temiste fallecer en vez
del hijo tuyo; tal labor dejasteis vos
a esta forastera, digna, ella sí,
de que la considere madre y padre yo.
Empero bella habría sido esa lid:
tu muerte por el hijo; en verdad, a ti
quedaba poco tiempo por vivir aún.
De cuanto hace falta para ser feliz,
has disfrutado: desde joven siendo rey,
conmigo como sucesor de tu poder,
no ibas, al morir, tu casa huérfana
dejar en manos de ajena avidez.
Y no dirás me condenaste a perecer
por deshonrar tu senectud: fui ejemplar
en respetarte. ¡He aquí la gratitud
Con que mi madre y tú me lo pagasteis bien!
No tardes, pues, en procrearte vastagos
que cuiden tu vejez y, cuando mueras tú,
envuelvan tu cadáver y expónganlo;
con esta mano mía no te enterraré.
Por ti difunto estoy; si otro salvador
me conservó la luz solar, declaro ser
un hijo suyo y el sostén de su vejez.
Aunque los viejos claman por la muerte y
maldicen su vejez y su longevidad,
ni bien morir les toca, nadie hállase
dispuesto; su edad les deja de pesar.
-

92 -

�/
bO

_

ísBosapmq SBSojaiunu opjBdsa 'p soBiuoisa souafB ua JBJiua sbj^
'sapung ap p^pioBScs bj X jEuiAipB pp a^jB p opuBjiuii
ísB^aod sojjo ap oijaiqnaua JBipxnB pna 'oiuiuoub 'sojauíijd so[
ísauaiq ap opBui[oa sojaqsq sbji 'jas BiupaiA b[ buijijb SBijnfui aQ
•Basap saqaojdaj sns&gt; Jiá^ip Xoq oaqqnd p 'ojaaja ua 'aojnB p
so SBjqBpd SBJBp sb^ is 'KopuajB pBjsaad 'sajonas 'BJoqB j^
: (snnqvund) O^OT " STOl 'svdsiay svj

:oai^aapiBO oaxjsadBUB oj^auíBjjaj pp Binanbs^

S3MV^0XS1HV (2
•SBji^uas sBpiaajaui SBqanra 'sBiJtifui
SOU B IS tSOpO^ OUIS 'SBUIB BpiA TB\
nj ops ou anb opuBjapuod 'b^[bd san^
¿joabj pj uan^aiu a^ anb sa;uaiJEd so[ b
'[ia opuars 'sBipisui n\ Á? ÍBaza^p^ x\ jod
pnjoB Jdfnuí nj sapBiisjad zaA BpBa is
'juoui sbuibC jod aiSBjpq pipJB zBásg
¿opa^B^ o^iuoq ubj ozoui ap zaA ua anb
aafnuí jod oppuaA 'nj apjBqoa 'iui b
uiuj SBuiB^f o^aiq? íB^sa b jBinnp sbji
pjBJ OUIUIJa^ pp Bjp SBUI S3AIA X
n^ ofojuos uis SBqBipn[ jijoui ou jo^
•j^sixa p aapp oaad 'ojjod íofBqB ap
opojjad p bCojub am as o8jb[ ¡Xy!
¿Bzinb oX 01 po B[? ízn[ b^ jaA B^sná aj^
•p jod oX m 'jBÍun[ itn ua nj SBianuí o^¿
¿oX oAijd aj anb 3q? ¿91[^j aj oSp u^?
•ajBfap a^ 'iqiaaj ajp^d iin ap anb
pBpaaaq bjsba b¡ 'Xaj saja soqanm aQ
•bX sauap 'apuodsajjoa aj sou ap anb o[
ÍZipjUl O Zipj 'ij BJBd ajStaB|^[
•jSoaaj oíáaij^ o pjisaouB ojdaaajd
pj Baunu ¡sofiq sns jod sajpsd so^ jijoj^!
¿jBn^ ni ua jijoui oX oqap? 'bsbo im
ap ouib pna anbnpa X ajpua^ua aj ig
•ISB SBjppS OU X 'SOU BJJUO3 OpUBZUB[
piiaAnf Biaiopsui 'ajsmj sofa[ Xnj^
¿uoiaipuoa 3.iqi[ 9p X bzbj Bipsa^
BapuajnB ap 'Xos oipsaj anb sbjouSj?
¿juiSasjad soisanuap uoa 'oSBd BiB^d nj
jod oi^ijj o oipq b 'nj sapuaiajd uamb y?

ua^

¡sbiu sanboAOjd ou ajp^d nj b 'ajuajap!
ísouajsBq oiuniJojuí ajsa 'oiaiupy 0J03

�los siguientes, en cambio, mostrando su faz y lanzándose ya por
[su cuenta,
manejaba las voces del propio humor, desprendido de musas ex[trañas.
Elevado a honra y celebridad como nadie jamás por vosotros,
os declara que nunca se vanaglorió ni hinchó de orgullo su mente,
ni recorre con fines de galantear las palestras, ni si un marica
le pedía volviera ridículo al rapagón que perdió sus amores,
a ninguno jamás el autor complació, pues posee decente noción que
con sus musas no debe de suerte jugar que así alcahuetas parezcan.
Desdeñó, desde que de sus sátiras fue director, atacar a gentuza,
sino quiso, un Hércules por su furor, atentar a los hombres más
[grandes:
de entrada audaz peleándose con esa bestia de dientes agudos,
cuyos terribilísimos rayos de luz de sus ojos de Ciña brillaban,
mientras alrededor la centena de los adulones odiosos lamían
su cabeza; pues ella tenía la voz del torrente que siembra la muerte,
el hedor de la foca, el teste soez de la Lamia, el tras del camello.
Y afirma que nunca, temblando al ver ese monstruo, dejó sobor[narse,
sino hasta la fecha en vuestro favor rompe lanzas; y dice que luego,
ha un año, con esos demonios luchó de las fiebres calientes y frías
que, de noche viniendo a estrangular vuestros padres y vuestros
[abuelos,
inclinábanse sobre las camas de los más pacíficos entre vosotros
para acumular cada acusación y llamada y testimonianza
hasta que, de un salto alzándoos, al polemarca corríais en masa.
Pues habiendo hallado a tal talismán que la tierra os limpia de
[males,
traicionasteis, el año pasado, a él quien sembró las ideas más nuevas
que, por no comprenderlas en forma cabal, convertisteis en ino[perantes.
Sin embargo, brindándole gran libación, por Dioniso con ímpetu

[jura
que ninguno jamás poesía mejor que aquella oyó en comedias.
Para vos es vergüenza dejar de haber entendido tal hecho al punto,
mientras que el poeta por nada peor entre conocedores figura
si, en tanto pasaba de largo a sus concurrentes, su "canto" quebróse.
Esquema del tetrámetro trocaico cataléctico:
. Vv (v)-V-V (v)/-'v-'v (v)-V-'
La Paz, 601-650:
Hermes, Trigeo.
Coro ¿Dónde, diablo, alejada tanto tiempo estaba, pues,
esta dama? Dinos eso tú, el más amable dios.
- 94 -

�- 96 -

•sojana ap
un anj JO}nB oXna ivui^aÁ Eqepanb as 'sibjbiou o[
boa anb uis 'Biaaj^) SBJjuaiui 'soaiJ ua sojopuar^jiAuoa
'sojiujb^ soj ap Baoq bj jB^aui uoa UBqBUodBj
ísajuBqBp sozbjjoíI anb opuaiA csojafuB.ijxa sos^
•uoiainjj uoa BijjnSua SBiuranjBa ap oauBjq opoj
'joaaaj ns ua oAiiasui 'ojuajjiJBuiB 'o[qand ja sand
íja b soa siBqBzoajsap 'sojijaoqaBa oiuoa 'oS
ap josuapp Bjanj anb a
oqaBaij [B 'sop^ip so\ ua
íosaaáaa 'Bjjatj BJ^sanu b jouib .iod 'anb zaA
zoa ns uoa uBqBs^dxa 'sBqinbjoq uoa onroa 'Bjsa
b 'BuiJBq a^Bjpj jod oíaajqod p BqBanbB^j
anb opuaiqBS uaiq 'sauainb 'sounq^j so[ b Bjjjnaaj
'sand 'cjp 'soaas soSiq opuB^ouB 'ofnjo uig
'ju^uiis BjauBUi ap BpipuaA jas BqBJOu^i
'upiaB[qod BSaoqB^ bj odiuBa pp inbB Bpijjnauo^
'jauajuoa scumipaui sias opnd oSijj ap anb 'b3jb
tui uoJBpidBj anbjod 'oSiuib 'sna^ Jod 'is 'ojsnf 0J0^
•apiña uaiq Á ajnEpI aiu ouisiui oÁ anb 'uoaaiiBqB
upjaiijuiq opia^oj iui anbjod 'oaja 'ojsnf ojay "uj^
ojoAap saiuaaoui sBuosaad ap SBjan8iq sb^
'zaA ns b asiBSuaA jod 'ejo^ BJjsanu 'ojaap ua
:jopBjqE^ p pjBj anj aiuaS Esa ap OJan^ p sbj^[
•asuojaisB BJjan^ b[ ap 'Bisa b JBqaa joqiu uis
'soians soaaansn 'souBJjxa uoa sospj 'sojs^
uoa souBjjBdsa sajaf so[ b uBqBUBS Á
soa Bjjitoa uBqBJídsuoa so^nqijj JBBd ou ap uij
b 'spiSBuiqaaj sa^uaip soj soa ajjua sopBjijji
anb oi^n^ ojjsanv oÍBq sapBpnia sb[ oáan[ opuai^ *^^H
¿qa 'BdBosa sou ojuBnr)? 'ajqiuoq asa ap ^pnap opuais
'sa Bjiuoq ub^ osa joj *^oq BiSBq 'oaoduiBj o^ 0J03
•uoiaüpj auaxi SEipr^ B^p uoa anb BiqBS tu
10 oÁ ounSuiu ap 'opdy jod 'sbsoo SBs^ qj^
•ojüdsip BuiBp Bisa Á 'sopiBuaaj vÁ opnd axpBii
'oaoqa joanj uoa bjio b Bqna Bun 'BpBaoqa iA
oadsiqa o^uaiuiJBS un 'opajanb uis 'anb zaA Buj^
•B3B Jod Á Bjp jod 'sopoi soSauS so^ ua soju^g
oaoAOJd oumq ns anb BJjan bubiubj oipuaaua
oiBaui oja^aap pp Bjidsiqa b^ apBipa sbjj
:p^pnp bj b oSanj osnd ouBp un Jijjns ou jod p
'JB3B1B ap opoiu ojjsanA 'opuBpaaj oiua ojisanA
'jbj ajjans cjajiJBduioa saja^a^ joiuaj uoa 'oSanj
íanj sEipi^^ ap uoiaBfaA bj jbui jap jBtaiui
•oiunjsa as Bjsa ouioa ojjaqBs siajanb is
siiu b puisajd uoiauaiy ¡souisaduiBa saaB^BS ^nj^[!

"J9JJ

�Tri.¡Basta, Don Mercurio, cállate!
Deja pues al hombre bajo tierra, donde está, estar;
en verdad, ya no es nuestro ese hombre: tuyo es.
c. Metros de la lírica.
Observaciones preliminares:
1.La lírica ocupa, sin duda, un lugar especial en la técnica
imitadora de los ritmos originales, porque en ella los autores grie
gos no solían sustituir una sílaba larga por dos breves ni dos bre
ves por una larga. En la pequeña canción monódica, el isosilabismo
(recuento exacto de sílabas por verso) fue de rigor; destruiríamos
su encanto, si no lo respetáramos. Tal observancia no crea mayores
dificultades para la versión de las estrofas llamadas sáfica y alcaica, puesto que sus sílabas largas y "acentuables" guardan, en princi
pio, siempre alguna distancia entre sí. Las escasas muestras que
conservamos de los poetas lesbios evidencian una adopción faculta
tiva del alargamiento cuantitativo en la cuarta sílaba del hendecasílabo sáfico y en la quinta del hendecasílabo y eneasílabo alcaicos;
igual libertad existía con respecto a la longitud de las sílabas inicia
les y finales de cada verso. La imitación del "enarcamiento" (sepa
ración silábica de una palabra) entre el tercero y el cuarto versos
de la estrofa sáfica no sólo es fácil, sino cómoda.
2.Más ardua es la reproducción de los versos asclepiadeos, a
causa del encuentro repetido de dos largas acentuadas; imposible, el
exacto rendimiento de los ritmos jónicos. Entre estos últimos, tan
importantes en la poesía anacreontea, el traductor podría encarar la
eventualidad de disolver en dos breves la segunda larga de cada me
tro jónico ascendente ("a minore") y la primera larga de cada me
tro jónico descendente ("a maiore"), lo cual, sin embargo, crearía la
incómoda serie de cuatro sílabas inacentuadas.
3.De mucho mayor trascendencia y complejidad son los pro
blemas que nos plantea la lírica coral polimétrica, esencialmente
concebida como letra de músicas y danzas y, por ende, estéticamente
inasible para la mera recitación. Mentirá quien afirme haber "sen
tido" rítmicamente los himnos pindáricos o los coros trágicos, con
excepción de aquellos conocidos como dáctilo - epitríticos y logaédicos, en los que hay una sucesión regular de sílabas largas y breves;
pero aun para éstos, la imitación total queda a menudo excluida por
las complicaciones del texto. No obstante, vale la pena intentarla
en la medida de nuestras posibilidades; en su defecto, aproximarse
al ritmo original sin jamás apartarse del número de sílabas conteni
das en cada verso. Nuestros modestos ensayos podrán quizá, también
en materia tan áspera, indicar los derroteros que mejor conduzcan al
logro de los fines anhelados.
- 96 -

�- ¿6 OJJSOI OUJ^J9 m U3 BSIJUOS UO3
'nj X íuojBqijjB
"OpUB[OA J9J3
ja jod ojaia ja apsap SBSuapijB
áau Bjj^ij bj ajqos saAB
SBll9Cl UBJBJl 31 :B^ opiuaA

n^ ua BpqBS bsbo BiJi^d ap iA
aiSBqanasa ara 'sofa[ opuaXo zoa
ira 'zaA BunS^B is 'iiiLb uaA outs
ÍBUDt^B Tin 'BSOip
'sBzuaA saaojop uoa iu SBima uoa ra
ai 'sna^ ap Bfiq

:T

A-A- AA- A-AA-A- AA- A-At-At- AAt- At-A/
:boijbs Bjojisa B[ ap Braanbsg
Baipouoj^[

(i

-ijui ap oia^daj X oraisqduiB a^draai^ 'ttBraaisis,, ns ap aopaaouoa op
-unjoad oraoa ou o BpAaj as ^anbB is 'oiquiBa ua 'BJBiipara X 'p^pq
-BniDB Bpoi ua SBqaaaisa 'buisiui bj ap ttSBuuou,, sb^ Bdraoj Biaod ^Bi
anb ap BJBpinasap Bni&gt;ua[ cun ap aopBiBa uanq ^^ ¿oiBiparaui ap Bpip
-uaiua jas aqap Bisaod bi[b b[ anb joj? -so^draafa sns BjinSas joj
•anpBJi \o ^aiuaraBiraiiuoa UBqBAouui sapuBjS SBraap so^ X S3^[VlÍ0X
"SIHV 'O3IÍ1ÓS3 ^9 'BDí^ot uoiaisod ns ua so[jboo[oo BJBd oiuaraora
un JBuoixa[^aj b uanSqqo apuop une 4t4BiBqjadXq,, JBa[draa o íoiaf
-ns \o uoa BaoAinba BiauBpjoauoa cun BpaA o[ ou is 'Bpaaaad ^\ anb
onaqqo osb^ ua ^Buosjad ajqraouojd o ajqraou jainb^na b (oipunj
-aS 'oidiaiiJBd) OAiiafpB un Jijajaj o íttopBiBiuBiu9? X ttopiBaqB,, uoa
biSo[bub ua 'ttopBiBinSua[?, o ^tosuapqB?, jiaap soujipadrai Bqap anb o|
-naBisqo soraaA o^j -sBfa^draoa sascjj ap sauoiaanaisuoa X SBisandraoa
8BjqB[Bd ap sauoiaBuuoj scpiAajiB SBra sb¡ soujijaSns 'soujiiuasuoa
anb sbui 'uaaajBd soaissp saaoinü so\ ap SBiauaaq ss^ -osodraod
b oqiauas apsap 'aiuBqraniaj b opBaqap apsap 'Biaod BpBa ap oidojd
X ^Biiosjad Xnra 'aqBS as oraoa 'sa Baiai^ B[ ap afenSua^ ^3 'f

�preguntaste qué, pues, volvía a su
frir y llamarte,
qué por sobre todo ansiaba en mi
loco corazón. "¿Pues a quién deseas
Persuasión de ti enamore? ¿Quién, oh
Safo, te veja?
Si te huye, perseguiráte pronto;
si rechaza dones, dará de suyo;
si no ama, pronto amarte debe
aunque no quiera (s)".
Llega hoy también y deshazme de mis
graves penas; cuanto, a que se cumpla,
mi pasión anhela, ¡cúmplelo! y tú misma
sé mi aliada.

SAFO, DIEHL 2:
Me parece ser un igual de dioses
ese hombre, quien por delante tuyo
siéntase y, cerca de ti, tu dulce
charla escucha
y tu carcajada sensual, que tanto
en el pecho mi corazón espanta;
pues ni bien te miro, y ya ningunas
voces me salen;
sino rota queda mi lengua, tenue
fuego estremece mi piel al punto,
con mis ojos nada distingo, los oídos me zumban;
el sudor recórreme, de temblor soy
toda presa, más que la hierba quedo
verde, poco falta a que parezca
muerta, Agalis.

Esquema de la estrofa alcaica:

v- v- v - vv- vv-v-v -vv-vv-V-V -V-V
-'w-'w -V-V
- 98 -

�- 66 anb oisanj 'sapuiSuo sojxaj so[ ap boiuijjj uopBjitni b[ ua 'ajuatnS
-isuoa jod '^ souoieuiepap sojaaja so[ b a^q^nasipui pEpqijn Bun
4oJBqraa uis 'BA^asuoa 'H3G3OHH3S ^O ^ SSV39 oaiaapa^ ouioa
sauSisui jod opBZBqaa^ Á sonSiiu^ soaiiBuiBJ stq ap
so[ ua a^uaisixaui uaiq is '^oaijjjjida - o[ijaBp9^ onin^ai ^3

(Z
• pBpi[Bip.ioa ap oua[^ '9raJij BpBs^d uoa 'oaanqa
jbjiui b SBiqij bb[ jod 'ofBq Bas anb jca B^Bd
íjouiud uoa opBjiajB 'oso^n^jo sapnq sns ap
'upianboa oesd [a uoa 'oj^ ajaf un Bisn^ aui o^[
:o9

ap oaijaapjBa oaiBaoaj

pp o^duiafa un sotuauaj^

•saanpuoa SBpuaij sb[ jod
uozBjoa iui anb JaqBS uis
ni saXosap aui 'ajoasnq
'jíbjiui puiájiA pp
•v mam '
A4-A At-At-A-A A-A-A-A A-A-

: t4uinaiuoajaBUB unujaní^ pp
q
Á asJiAjas outa
: oí pama j jofaui ^3 ¡sinbBjj qo!
'aiopuB^uauíB^ sbjbugS BpBU sand
'ouiiub m san^aajua ou opnp jy

:t6

'03D1V

Bjjsanuí saiujoua
'ajuajBdsuBJti Bpo^.
íb^ Bapoj Bn^B ijisbui pp aid [3
•piABpuaA oratsjiJojf uoa opuBqan[
3abu uoa sopBAa^ somos
oipaiu jod sou íbjjo b^
'eob jod assapnA v\o Bun sand
:uoipqajt ua soiuaiA so[ jbui opuajduio^
-•o^

'oaaav

�en estos versos, a diferencia de los trímetros y tetrámetros dramáti
cos, los epitritos (4:3 en el metro yámbico, y 3:4 en el trocaico)
constituyen un factor fundamental, sus sílabas lar^as "irracionales"
deben ser siempre respetadas, es decir disueltas modernamente en dos
sílabas inacentuadas, entre las cuales, también aquí, el traductor pre
ferirá el hiato para no destruir la cadencia característica de los yam
bos o troqueos. Única excepción de dicha norma será la cuarta sí
laba de las dipodias trocaicas finales de verso, pero no de las dipodias trocaicas que concluyan el primer elemento ("kolon") de los
versos compuestos de dos (o tres) elementos diferentes ("dicolos"
"tricólos") . Es innecesario repetir que todos los pies dactilicos y
anapésticos deben incluir dos sílabas inacentuadas.
PINDARO, Olímpica III, primera tríada:
Esquema de estrofa y antistrofa:Esquema del epodo:

- vv- vv- w - v- w
.'vv.'w-'
w-'vv-'w-' vv-V-'
vv-'vv-'vv-' vv-V-'
w-Vv-'w-'
w-'v-' vv-'v-' w-'v-'
w-'vv-'vv-' vv-'v-'
-'v-'vv -'v-'vv -'v-'v

Estrofa:

- V- W - V- VV
-'w-'w-'
-'v-'vv -'vv-'vv-'w
.V'vv -V-'
-'vv-'w-'vv
-'vv-'w-'vv -V-'
-'vv-'w-'w
-V-'vv -'w-'vv-'
-V-'w -V-'vv -V-'v

Hospitalarias Tindáridas y Helena de
trenzas hermosas, a vos
complacer, al honrar Agrigento la ínclita,
es mi voto, pues alzo al triunfo olímpico
de Terón este himno, loor
de corceles raudos: así la Musa me asistió
en hallar con brillante frescura la trabazón
entre doria cadencia y la canción que diera

Antistrofa:

luz a la fiesta. Son nuestras al pelo entrela
zadas guirnaldas las que
me imponen aquella sagrada necesidad
y mezclar la polífona lira al son vivaz
de las flautas en composición
de estrofas dignas de ti, de Enesidemo hi
jo! Quien hace me oigan es Pisa, de donde, por
dioses dadas, a hombres llegan las odas para
- 100

�- 101 jap ojuaumSjB ^a apaaojd jBna bj ap 'B^adoda bj ap ojij
-sa jap oauujij t4Aijouijiaj,, ouioa soaijijaBp soajaiuBxaq ap aijas Bun
'sBimjjn sBjsa ap uotsuajxa bj ap bjjb sbui 'BjnuinaB 'sBjojisa sb[ ap os
-oipucjá ojjiqpusa ouisiui [a ua jBaoquiasap ap saius 'opoda ajsg
•Bsopnp uoiaBzijBiuanbsa ap t4BaipaBoj,^ Bjazatu
Bun ^ÍBq 'opoda jap sosaaA ouii}das ^a ua A sojauíiad sop soj ug -said
sop ap sbui ap sojsandiuoa sosaaA soj ua BaiJjaui BsnBd bj opuaiua]
-ubui oaad 'sBaqt^aBp ssipodip ap [buij bj osnjaui 'uoisajdap ua b^jbj
BqBjis Bpo^ saAaaq sop ua soiuaAjosip 'sojdaaa^d sojisanu uoa btuoui
-.ib u^ 'upiaiiBa Bisaunj bj ap oaiibjjbu - oaxda ojunfuoa ja ua zBp^oiu
ouoj un ap uotaanpoj^uí bj sa pBpijBuij a^uapiAa sXna 'soaiquiBX soj^
-aiu ^od sojiiduinaaajui ajuauíjBuoisEao 'soaqjiaBp sojjara sajuajajip
ua aAanuí as sand íjbutSijo jap oiaBxa xsBa oiu^ij ja ua asjBjituí ap
-and SBajB^ ap oiukhjba ja ajqos bj^bijj a^uasajd bj anb
:6SI"S0T '(sopo^Bd) upuauíBSy '

B3I1BUIBJQ (g
•btjjouib ap Bjjanq jouain bj BqBu^ndaa saj íM
uoiaBaijrsaaA Bun 'souajaq soj ajjua 'souiBjjBasnq aiuaiuj^nuj '
-nxuisip aofaiu o^UBna saaBaija sbui ojub^ sBiáojBUB o SBi^jauíis sajd
-njnuí ap Biauasa^d bj ^^ado 'saiJBd sns ap Baii^aui Bjnjaiuisa bj ua
isb 'BaiJBpuid Bpo Bpoj ap BAijisodxa Ban^aaiinbjB bj ua ouioa jbj^
•aja íoaijojjsa ojqiuauu ajuaipuodsa.i.ioa jap ajuaxnjBnjjiA sa oj oaip
-oda osjaA ojjBna jap t4ojo5j5, opunSas ja Á 'oaijojjsa osiaA opun8as
jap BjaBxa Baijjaui uoisja.\ui bj sa oaipoda osjaA opunSas jap 4tuojo^j,,
aauíud ja anbjod uaiquiBj ouis 'jbuij os^aA ja ouioa osaaA jauíud jap
4tuojo&gt;j,, opuitóas ja ojubj SBjja uoa uniuoa ua aauaj jod A (oauia) sos
-J3A ap o.iauinii jbiiSi aauaj jod ojos ou 'sBjoajsa sbj ap (SuBsaSqy)
t,BiauapBa?J BjapBp.iaA ouioa asjBjapisuoa apand opoda j^ • (BaiqiuB^
Bipodtp sbiu BaijsadBUB Bipodiaj) oaijuajit t4uojo5j,, uoa Buiuuaj A
Bzaiduia anb jBJjuaa anbojq 'oaiquiBÁ - ojsadBUB oiujij ap sosjaA sajj
b UBapoj oaiBaoaj - ojijaBp ouijij ap sosjaA sop 'bjojjsijub A Bjojjsa
ua 'anb BiauapiAa BpBjaj Bjsa ap oaiajaiu Biuanbsa jap sisijbub ii|^
•Bjjaq sbui uoiaBpjoaaj BidiuijQ ua pij bj aod
jas b 'Bpiuoijjijuy ja oCbjj ojjsj
jap SBSOjquin sajuanj sbj apsap
zaA Bjjaia anb 'oaijo jap upiaiujBnS jnz
-BapjaA bj BjajjaqBa ns
ap oujoj ua 'sBfaa ajqos
jod BJBqaa 'soSaij^ soj ap zanf oaSajuj 'oijoj
-g ja 'sajaBjajj ap ^aj
Buijsjjd bj aijduina jb 'uainb b jatopodg

�Esquema de estrofa y antistrofa:

v-V/vv-'w-'
v-v-y-'w-v-'-'vv-'w-'vv-'-'w-'w-'w-'-'w-'w-'w-'.'vv-'w-'w-'v-'v-'/w-'vv-'v
-'vv-'w-'vv-'w
-'w-'vv-'vv-'-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-'v
-'vv-'vv-*w-'vv-'w-'vv-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-Vv-'vv-'w-Vv-'v(v)
-'w-'w-'vv-'w-'-

- w- w- W- w- w-'w-'vv-'w-'vv-'vv-'
-'w-'w-'w-'v-V-7-Ww-W-Vv-'w
-'w-'vv-'vv-'-'w-'vv-'vv-'-'w-'vv-'vv-'vv
' -Vv-'w-'w-'v-'v-V-'w-Vv-'w-'-'w-'w-V
-'w-'vv-'w-'vv-'vv-''
v-V v-V
-'w-'vv-'vv-'w-'-

Estrofa:

Esquema del epodo

Puedo contar el potente presagio del viaje de hombres
briosos: los dioses a nuestra edad todavía permiten
fe inspirar por virtud de canciones.
Al par real, jefes aqueos que juntos la flor de
Grecia conducen, los
mandan con asta y brazo verdugo
pájaros fieros a tierra troyana,
reyes de aves a reyes de naves, el
uno oscuro, el otro dorsialbo;
que vi posar desde la mano que blande la lanza,
fúlgidos, cerca de casa,
y devorar una grávida liebre cargada de cría,
quien al final no pudo huir:
¡Lúgubre, lúgubre canta, mas triunfe la dicha!

^. •
Antistrofa:

Vio en los bélicos devoradores de liebre el sabio
vate castrense los dos concordantes Atridas, del viaje
guías; así explicó el prodigio:
"A su sazón éstos de Príamo toman la plaza;
toda riqueza del
pueblo, antaño tras torres guardada,
saqueará con violencia la Moira.
¡Ay que primero ninguna inquina di
vina perturbe la hueste, de Troya
feroz bozal! Ártemis pura, sintiendo piedad, los
perros alados del padre
odia, que antes del parto inmolan la mísera liebre,
- 102 -

�- SOI -

•Baipod Bzajjaq ne ap sojjajsap sounSjB
jBjqranjsiA BJiiiuuad aj uoiaanpBJj bj ap E}iJja;jadrai pspijapij Bun
ajuauíBaiun sbui íuoiaipnB o BJniaaj Bjaraijd ns ua oujapora oaqq
-nd jb auiajsuoa o^iBa ap sejjaj SBfajdraoa sBsa ap jaij uoisaaA Bun
anb 'oiubj o[ jod 'jBUBjjxa apatid o^^ -biSojoiiui bj ap oiuairaiaouoa
oqdraB un 'jBjauaS ua boijij bj oiuoa 'uaSixa ajdraais A 4 ( bjojjstiub
cjaiuiid B[ ua sajsanq sns ap aiuajj ^b saauíqO^j A B|inB p ouioa)
SBjaaaip eauotadoasap uoa SBaiaojB^aiu sauaSBuii un[azauiaa;ua o (bj
-ojjsa Bjauíxjd B[ ua \os p ouioa) sapjnjBU souauíouaj so[ b sapuos
-jad BAi}Biaiui a upiauajui ua^nqiJjB anb ojsand 'oaij oaqqnd ora
-sira p JB3n[ ap uoiaisodraoa Bun ap sbui opüpuBraap jaqBq ap uaq
-ap 'ajuaiupqsa sopipuajua jas BJBd 'sapjoa sojxaj so^ -Bipa^BJj bj
ap sEAisjnasxp saiacd sb^ ap oauípdB 'opi^u oxuiaoiaBJ pp ajuaaajip
uaiq 'BDBjsiuoip 'BiiiJB^ps 'BAijmiui ÍJBqnaad BaiSp^ Bun ap oubiu
UBipa 'sBaiiasjuis s^^aj sb^ jiSuijjui uis 'soaiBjj sojoo so^ anb JBp
-joaaJ aq^a 'opiuaiuoa p ojuBna u^ -Bipodip A Bipodip aj^ua bdis
-Bp sxsajaip bj 'sBaijsadBUB SBjojisida sbj u^ 'jBpraasap ap A jbutSijo
oauujiJ ojuaaB jap soiuaiuiBZBjdsap saAaj sounSjB b (aiuarajBiuarau
-adxa) japaaojd ap BiauaiuaAuoa bj opipuajdraoa soraaq 'uotaBjiaBA
Bijaia ap sbjj 'oaad íosjaA BpBa b saiuaipuodsajjoa SBqBjis ap ojara
•un ja aiuaiuBsoan^iJ jauajuBra jod opBido soraaq 4ozojj ajsa u^
: 19[-001 4(soPOJ?d) BnoSijuy 'S31D0^0S
¡Bqaip bj ajunijj sBra 4bjub3 ajqnSnj 4ajqnnj!
sand 'ounsuoa ap iA
'afBIA jap S3AB SBJ ap ZBJ BJ B 4JB3J OUOJ^ JB SBOJB3
ofipaad SBfeiuaA sajratuá ap oipaiu U9 saj^sBsap sajB^
*^bjj bj 'oftq un b jb.oU3a ap pas uoa BpBuip^ biub
'BJisaiuis aSansaj anb bj
Bpanb sand íoipiaijoxn ap 'sejosbo sBqanj ap a^uanj
'Bpuajjo Bsonjisuora 'BsiAipui is jod opuBipijos
'BpBdjBz ns jbisub 'sopBjauB 'soáaijío
soj 'soiuaiA uoa 4BÍJBq ou Bjja anb BJBd
oaoAui sojij sira uoa JopBAjBg jy
•soisnBj anb sojsBjau souara ou souSis
4sojanB sosa ua Buaapsip apid
'saJisaduiBa SBi^saq sbj SBpoj ap soija
soiuaij A sauoaj soABjq ap sojiuj
sosuajaput ap B^snS j^nSt jod uainb
'p^pjag bj 'paajara ns ua 'ojuBna s^^:opod^
¡Bqaip bj ajuniJi sbui 4bjub3 aaqnSnj 'ajqnSnq!
*ttsBjinB ap zojjb ujisaj

�Esquema original:

Esquema nuestro
Estrofa I

-'V-'VV-V.'v-'w-'v-'
.'..'w.'vv

- W- W- V
-Vv-'w-V
-Vv-'w-'v
v-'v-'w-'v
•vv
-'vv-'vv-'w-'v
-'w-'w-'v
-Vv-Vv-'v
-'w-'w-'w-'
-V'w-V

v-v-vv-v-w—v-w-v-v
—v-w—v-wv'wv'w-'vv-'
—vv-v
Anapestos

Dímetro: vv-'w-' vv-'w-'
Monómetro: w-'vv-'
"Cláusula": vv-'w-'vv-'Estrofa II
-VV-W-W-V
-W-W-VV-V—w•MaaVVa
-V-V-w--w-VV--VV--W-V

- W- VV- V- W- V
-w
-'w-'vv-'v
-Vv-V
-'vv-'vv-V
-Vv-'w-'w
-'w-V

Estrofa I:¡Rayo de sol! la más bella
luz que a Tebas de siete
puertas jamás se mostrara.
¡Brillaste, pues, de dorado
día párpado tú!
Tras superar las corrientes dirceas,
al que de Argos con blanca
tarja llegó, todo armas,
prófugo precipitarse con más
prieta brida hiciste.
Polinices en contra de nuestro país,
sublevado por riñas equívocas, lo
arrastró. Y aquél, con su grito feroz,
cual un águila sobre la tierra voló,
revestido con pluma de nivea luz,
con grandioso arnés
y con yelmos de crines equinas.
Antistrofa I:Sobre los techos parado,
ambicionando con crueles
104 -

�- 901 -

¿OpUBpUBlU BZUBUapJO
BajqtuBSB
|Biao;Buas BJ^sanu oaoAuoa anb o^sand
'[9 b bjiSb 'sand 'uBjd ouj*)? 'B^uBjapB
'pBpiap bj uaiaaa osinb anb soqaaq soj aod
siBd jap Xaa sa uainb
Bpiaaauaj^ ja anb jnbB ajj
•aptiaBs
anb oa^g ap opuBra jb 'sopoj
eojdma^ soj 4sBuanjaou SBzuBp
ua 'souiBJJoaaa san^
¡SBjpBqaa opiAjo jb Xoq!
:oajj SBqanj ap tn^
sojjbd ua BaiJ 'sBqa^ ap asjaaBjduioa jod
'osouojS aaquiou 'Biaojai^ bj sou b
uoiauijxa unuioa ap
eop soj 'opuaipuBjq sbzubj SBiuouo^nB sns
uoa 'anb 'j^nSí ajp^ui ap A
ajp^d ap 'saaijajut sop oajbs
sna b aauojq ap ojnqxjj ns
pfap oj^o uoa opurqanj oun BpBa
jBjaod BpBa ua sojjipnEd ajáis ap san^

jBna opuBn^aB 'apuBaS ja saay
sqsp aj adjoS sbh adjoS
:anj ajaans ns bjjq
•sajiisoq sojuaiA ap Bianj
uaiaaa BqBjBqxa
'oaoj njaduii uoa 'anb ja oubui ua o^anj
'asoXBa ojans jb oasnag:jj
•Bjjanb bX jbitj bijoioia X
oubS SBuauqB sbj
uatnb b BfojjB BjanSoq a^uBjqiA uoa
oiqaaqos SBpBJop sbuijb ap ua
uoiAua uoa sou b asJBaaaaB
oía soj opuBna X 'Bisaiap opoj aiqos
ZBnaoj BnSuaj ap sBiauBja^f sbj sna^ anbaog
'OTJBSJaApB UOBJtp JB
jaauaA opuBpaA 'sajy ap opin^
sBpjBdsa sns piAjoAua jb^
•bjbuio^ SBqaaoiuB sns uoa
ojsapjj saajo) ap oaaaa ja anb uis
'zbj ns aa^uBS BJjsanu
ap jBiiaj[ sa^uB uis anj as
'Baoq Bjdnjdas bj sbzubj

�C. SHAKESPEARE y la diferencia entre versificación antigua
y occidental.

(Una disgresión)

1.Para evidenciar los contrastes entre la poesía antigua y la
moderna, podríamos recurrir a SHAKESPEARE, cuya obra, no obs
tante los valiosos intentos de MENENDEZ PELAYÓ, MAFFERSON
y otros, sigue aguardando una definitiva adecuación rítmica (aco
plada a fidelidad interpretativa) en lengua española. Frente al ge
nio británico de la época isabelina, el proceder del traductor debe
cambiar por completo, pues fondo y forma nos colocan ante plan
teamientos enteramente distintos. No bay métrica estricta en el sen
tido griego; el número de sílabas suele oscilar entre 10 y 11, tanto
en los dramas como en los sonetos, y los acentos, potencialmente 5,
no siempre se destacan ni poseen igual intensidad. En cambio, es
esencial la reproducción de consonancias (donde las haya) en el mis
mo orden del original. Resulta ser paradójico que tantos autores se
hayan afanado por traducir la poesía antigua en rimas, pero la nór
dica sin ellas. Se aprecia en la versificación sbakespeariana una, no
sabemos si sólo aparente, "non - chalanee", la displicencia de un
maestro que se siente seguro de lo que va a decir, quien por lo tan
to juega con palabras y sonidos, como juega con ideas y conceptos,
sin perder ni en profundidad ni en concisión. SHAKESPEARE es
a veces aún más denso, diríamos que más lacónico, que los áticos;
supera a sus predecesores helénicos en el manejo de las antítesis y
los oxímoros (las "necias agudezas" o "agudas necedades") . Mucho
más que ellos, es dialéctico, intelectual y abstracto; pero también
sentimental y "lírico" en el sentido que boy atribuimos a este últi
mo adjetivo. En aguda oposición al ateniense, su teatro no es ni
servicio religioso ni instituto moral.

2.De acuerdo con esas características, el traductor de SHA
KESPEARE ha de preocuparse menos por la fidelidad de vocablos
o imágenes que por la exacta captación de las intuiciones, las que
de aquellos sólo se revisten como al azar; puede descuidarse la letra,
pero debe resaltar el espíritu, el "esprit" barroco con sus mil pun
tas y contrapuntos, con su mordacidad resignada, con su melanco
lía viril. ¡Cuántos peligros encierran, por ejemplo, los incontables
latinismos shakespearianos para un intérprete latino! La acepción
de muchos de ellos ha cambiado incluso en el inglés de boy día; ca
si ninguno posee idéntico matiz en las lenguas románicas. Lo contra
producente de la textualidad en versiones castellanas de SHAKES
PEARE (y de GOETHE) las vuelve más arriesgadas que las de
obras griegas o latinas; una confrontación de la técnica a emplear
para unas y otras nos señalará las fuentes de los errores que pue
den cometerse respectivamente.
- 108 -

�¿oí •aopp ij ua jaAotnojd b oaarpad
opBxioq jas Bijoraaiu piua^ n^ ua anb
jouib pj oj^nu sand roiqiaasa o[ uainb
opBpaoaaj 'saa[ oisa is 'Bas xj^[
souBsnS so^ b osbüS opunta pp
aui anb UB^aatApB oS^oa ^b anb
sozBUBduiBa sojsnpB ap uos p apua^p
'a^sa o)janui opuBna 'sajo[j oa jtn

•oiaaisap joras ira aBfap aauíaj ou ap
'oi-ianin Bíaqeq ara b^ 'o^ubí ap o^jüjj
•uoad uanq aod noa^Bd pm p opiAaas
'zaqpuas Bzaphms ap
'upiaunsaad Btoau ap ujioq
'saA BpB^BinSua^ souib aod Biauaia
pBpafo^ BDjaj aod Bzaanj
uoxsjo^aa aod pnipaaa b^
aiuauqiA p^piisBO b^
'BpBZBjdsap BJUoq uis pBpijsauoq B[
z^[bj aod ^püfaA
'opBfajsaj 'BpBU Bjp^ ou uamb b
'oSipuaui oiobu uamb b pnpuBjao ua
opcsuea J3A ap 'auiBSUBasap 'aiaan^[
7/4X1 oiduoS
•pui Bsuaid Baunu oaisanA o\ ap anb
pj oao[ un sa 's^aaA ap 'aouiy
• siBjuanaaaj anb so[ uauap a^aans anb
'uoisia^ aopiAaas un 'opABa outs
ísp^^q zaA pj anb o spA apuop^
uoTxajpa Bso[aa uoa oaainbut i_^
oaisanA b sjpadsap opuBna ap
pnjiaaB b^ bijb outoa aiqaauoa b tu
'oAaasqo fopa iui ua 'soopustsuB 'anb
b^ aiaap[Bui b ouijb t^[
•oajsa uis aoqB[ B^ á odiuaij p opuaipaad
^oa ara 'siB-iinbaa so^ ou anb scajuaiui
íoaisanA oasap pp sbjoui á SBJoq
^ojsa opuBuiapnasa 'oABpsa soa 3q

77/47

�Quisiera yo que, si estos versos vieras
mientras quizá yo esté con barro envuelto,
ni aún mi pobre nombre repitieras,
mas fuera con mi ser tu amor disuelto.
Tu luto, así, los sabios no intuirán
ni, por mi fin, de ti se burlarán.
Soneto CU
Mi amor arrecia, aunque más débil luce;
no menos amo, menos ostentando;
aquél a mercancía amor reduce
quien su valor doquier va pregonando.
En verde primavera a nuestro amor
gusté de saludar con litanías,
cual antes del verano el ruiseñor
canta, mas calla en sus maduros días.
Estío hoy no menos lo embelesa
que cuando noches disipó su llanto,
mas trino loco en cada rama pesa
y dulces diarios pierden su alto encanto.
A ratos quiero, como aquél, callar;
pues temo os pueda mi canción hastiar.
Su diálogo dramático deberá también traducirse en hendecasílabos
graves y agudos, con sinalefas como en los sonetos, pero desde luego
con rimas sólo donde el texto las tenga.
Hamlet, Acto I, Escena III:
Polonio:

¿Laerte, aún aquí? ¡A bordo, pues!
El viento abulta el lomo de tu vela,
^y se te espera. Vete bendecido
y trata de grabar en tu memoria
estos consejos: Calla lo que pienses
y cuídate de hacer lo mal pensado.
Llano en el trato, nunca sé vulgar.
A los amigos bien probados con
aros de acero liga al alma tuya;
mas no te enredes con cualquier reciente
y no probada compañía. Teme
armar reyerta: pero envuelto en una,
haz que tu contrincante tema a ti.
Oído a todos, voz a pocos presta;
oidor de juicio ajeno, el tuyo guarda.
Tu traje, en armonía con tu bolsa,

- 108 -

�- 601 ¡sopo} sopBaad siui SBiJBajd
sni ua aXnjaui 'ejui^[! ¡BipjQ Bjjaq bj
'oiauajig! 'u^tooB ap jojba ns opuBJ}snaj
'sopiajo}aa saanBa ua opaitu asa jod
a}snj X ojanA o}jb ap SBsajduia BajariA X
uoisiaap bj ap BumuaS znj bj
BUBduia sopijtrd so}uaiiuBSuad uoo
'sopo} b aoajtAua sou uoixajjaj B'^
¿sopB-iouíái so| aBasnq b sopiqss
sa^ea so^ aijajaad opuBfasuoaB
'bjbSij}ui sou ou 'aA^anA ojafBiA
un^uru [buo B^ ap BJjat} B}oui ap
'Bqum}B¿}[ti ap sbsoo ap oaiUBd \9 is
'opBi}Bj opuBaidsBj} X opuaiuiiS
'sopjBj BqBAa^ uam^)? ¿BÍoBp a^duits uoa
B^B^Bq pn}amb ns ouisiui is jod is
'uBouiq sou^ipui soj sosubui souip ua anb
sBpndsa sbj X ajquinptAjas auiBjuí
Biai}snf 'jouib jap soqoadsap
oíaaadsap 'upxsajdaj Bnaiui
'soiJBip sopd X oiujBasa BtjB}Jodos
uainb san^? *zqa^ui ua Bpi
ua}jaiAuoa 'jb^pba uao^q sou
Bpand sofodsap ap a^qq Buqs \^
^b}joui aodos p anb soa)aadsa so{ san^
¡b[^ba B[ xqB ajj! :jeuos Bzinb 'jiuuop
íatuiaop 'jtooj^r *souii}uj soasap
JBuitisuoa sa 'Eiauajaq aujBD BJ}sanu ap
'sauozBsap sa^qB}uoaui a SBuad sbj
Bui}xa ouans ja anb aaaa^ -sbui BpBU X
'aiuiaop 'axaoj^f *ux^ BSuod saj jiatA
'soujo}sbj} jiiu bj}uoo opBuuB 'anb janbB o
a}aans Bso}uaajB ap sopiBp X sozbj
a}uBnB anb ouiiub ja sbui ajBA is
B}unaad bj Baijduii ttaas ou o ^OS,,

:}ajuiBjj

:/ vtidos^ '/// o%oy '
•sofasuoa siui aaaanjaj .iouib iui ¡soipy!
•sBapod jas osjbj aipsu uoa n} anb
'Bip ja aqoou bj b ouioa 'BJin^as X
'opo} ajqos jod as oinstuí i} B joi^
•SB}uana sBj}sanu ubioia 'asjB}daoB ap 'X
oSiiub jb uapjaid 'asaapaad ap 'anb
souiB}sajd SBpaauoa tu sarao} o^^
•oaauísa ns jod uanSui}sip as o}sa u^
opB}sa X oSubj o}jb ap sasaouBjj soj X
'jbdjbui JoiJ3}xa ns ajans ajqmoq jb
rosofnj 'u9iaB}ua}so buba uib 'b39

�Meditando sobre la oposición profunda entre ambos tipos de li
teratura poética, llegamos a reconocer que el ritmo, quinta esencia
de toda poesía, se halla ligado, entre los antiguos, a la regularidad
de las cantidades, y entre los occidentales, a la reiteración de los so
nidos. La versificación helénica extrae su goce estético de una ri
gurosa observancia de los "numeri"; la versificación occidental recu
rre a la magia de la musicalidad (aliteración, asonancia, consonan
cia) . Por tal razón la primera, depositaria de una lengua altamente
melódica, ni busca ni rehuye la sucesión de palabras consonantes
o idénticas, pues generalmente descuida los efectos sonoros (salvedad
hecha de los onomatopéyicos y la evitación del "hiatus"), mientras
que la segunda, obligada a manejar lenguajes rudos y ásperos, eu
constante anhelo de armonías acústicas, se despreocupa de exactitu
des métricas. Es intento estéril el de reducir los versos épicos de los
juglares a un estricto esquema silábico; para comprobarlo, basta ele
gir al azar algún trozo del "Nibelungenlied", de la "Chanson de Roland" o del "Cantar de Mió Cid" (cf. la sabrosa página 53 de Ra
món MENENDEZ PIDAL, "Tres poetas primitivos", Buenos Aires

1948).
Nibelungenlied 1447 y sigs.:
1Der vogt von dem Riñe / cleidete sine man,
2sebzec unde tüsent, / ais ich vernomen han,
3und niun tüsent knehte, / gen der hóhzit;
4die si dá heime liezen / die beweinten ez sit.
5Do truoc man daz gereite / ze Wormez über den hof;
6do sprach dá von Spire / ein alter bisebof
7zuo der schoenen Uoten: / "Unser vriunde wellent varn
8gen der hóhzite; / got mueze sie dá bewarn".
En principio, cada hemistiquio tiene dos "partes fuertes"; pero
a causa de la variante frecuencia de las partes débiles, el declamador
debe ora acelerar, ora enlentecer la recitación de los versos respecti
vos, si desea establecer entre ellos un equilibrio cuantitativo. De los
hemistiquios iniciales, compárese el 5 con el 8; de los finales, el 6
con el 7; etc.
Chanson de Roland 139 y sigs.:
1Li empereres / en tint sun ebef enclin,
2de sa parole / ne fut mié hastifs;
3sa costume est / qu'il parole a leisir.
4Quant se redrecet, / mult par out fuer lu vis;
5dist as messages: / "Vus avez mult ben dit;
6li reis Marsilies / est mult mis enemis.

- 110 ^

�- III -OS 3jdxH3IS EIB3DJ 3}I3X1J odlUOIl J3 'ODlJiPEp OJ13XUEX31J J3 U3 : ((&lt;S
-uiod jÍbij ou soqqop k sojjonj sodxuoxx 3j jEjnSoj uopEUJ^qB ux&lt;; • (..x
-Eiu XEq,,) odxuoxj syxu Ejxunsux BUBuxpjo uopEpunuojd E^n^ SEjpnbB
S3^ 3S S3JB1 SEqEpS OLUO^) OSJ3A 3p odlj EpB3 3p SOmUEUip SO1U33E SO[ B (..EXUSiqX
-^^S^,,) ..OXUOIUIEJUSSB,, í (^SOUXSUOJS,,) ^oXcdE,, UBJ3I33JJO 3nb SEqBJIS SB[ 'EpBXp
-31 Eisnod xis U3 'JBOsnq uo.L^iqop ouisiuí os^ aod k 'ouop S3 : (.^Biposojd,,) (&lt;sjoui
S3p IE3IST1XU 1U333B,[ 3ixb rJrf^tXUUOJ 3U SJ3J9 S3^,( "ESIEJ S3 UplStXl.^UO^ B[ ÍSOPEX3
uos soju3ixinJE so^ •oai^pn souaxu jos 3.)oaEd sou 'syxu zo.v EpE.) osjbzxiej^uo^
jod OU 'IEIX3 p ÍEUUOp E[ 3p ^UPE OXUO'UipUOAUOJ \9 UEf^^JOJ SEjqElEd SEJS^
•(&lt;3UXXUXIU )3 3JXEpUOD3S 1JE13
3[OJ uos 'srqd xiE ^xxo^ 'no 3ixb)3j3 oxsood b^ subp jxiEjap íuoxuoj^ijuo sa
jiesiej \i Píxbpioxu JU333E.I ju3ui3i.7[diuoj ^uojoxiSi S33já suopuooqj S3ri,, :
•sSeÍJ '%[ u3pÁ3^ '..onboojS ^nbx^oxu op ojxejx,, 'U3JLSOX Ai t AA (l
'cqi viqwoj
-oj ^p vuv^piy ]q}u ',,vjiipo4 k, vjuuip^i,, :^^8I u^
oppvu ouviqiuo¡oj 'XIÍlZíOHHVlV pnuvj^ ?so[)
'ltvppnpDJ} UDS ap vuSip vpaovq apañe}
anb oatpvxjv p i oippiu p vp ai anb k vzijvnpmip
-ui v¡ anb 'anSupsip d¡ anb .iapvxva p uppisocfuioa
vj v xvp v ajuaiuzvaija aknqtxjuoa ¡^ •eiuoui vaoi}
ap vsoa 'vpao4 vun ua 'sa ou oxpui ]j -putSuo ¡ap
xo\nv p xo4 op^ñap oxpux owsiw p xv¡4opv vxauvux
udxS ua auamuoa 'visao4 ua aanpoxj as opuvnj,,
'svoifvuSoijqiq Sduoiovjo^y 'Q

'019 íg I3 UOD S I9 'S91BUÍJ 8Ol 9P '8 I9 UO9 Z I9 9S3JBdtUOa '
-Bioxui soinbiisiui9i[ so[ 9p ÍBAi^EjijuBn^ pBpiJ[B[nS^.iji ^o^bui B[
'oun BpBo MsauoiDBA^[a)n sop ap sombi^siraai[ souiBAj^sqo jnby
SB[ 3jqOS Bp[BJlTOD 'UOU IS Í^^JBp j^tXnpB B[ 8OA ISg
'BpBpUBUI B98 TtlbBp^^ / 'pi^ ^9 OXip '^inZB^^¿
•44b^b oá b^ anb uop ua / 'oubui BjjsanA osaq 'pi^9
'BpBJpUO a B38IJOUI / BfaUU3A ^id BUf^^
:sBiauBUB SBJjsanA uos sapuBj^ / 'Bjn^uaA BJjsanA sa jssbf
ísBUBJisa sajua^ sb[ Bjod / sapt soa B^pi^sB^ oq^
¡BpBdsa sa^saixuia Buanq ua / 'jop^aduiB^ ^XZ
:BpBsaq Bq ^uBui B[ / pi^ otui b pnbBj1
rsSis X fu pi'j 01 ¡\[ op
•a^a i (4ta[OJBd bs ap^ ,,saja.iaduia i^^,,) B^^Bna b^ ap sajuB Bpiuijap uoia
-Bn;uaaB Bpoj opnuaui b opuBjpj 'oArpadsaj osjaA ^ap 8BqB[is (t4aui
-njsoo bs,,) B^aaja^ b^ ouioo (ujanb ua,, ,.tsiaj x^,,) BpunSas B[ ouioa
(44^sip,, 41JU^n^),,) Bjaiupd B^ BniuaaB as ojuojd ub^ • sauoiaBniuaaB
sajj ^uij p A sop aaua^uoa aaaj^d ^bioiui p soibj b anbuiiB 'soinbij
-siuiaq ^ináupsip souiapod 44sib^,, ajsa ap sosjaA so[ ua
44¿zij a.i]sa pjjnd ua / aansoiu pnb ua
'jip p zaAB soa anb / 'sapa^d zaa a(j

�bre una sílaba larga, susceptible de marcar el compás correspondiente a ese tipo
de verso; no importa el grado de intensidad (probablemente "minime" para los
oídos modernos) con que las partes fuertes fueron destacadas.
Pero si en el hexámetro la regularidad de las sílabas largas podía, a lo mejor,
producir por sí sola una escansión del ritmo épico sin acentuación expresa de las
partes fuertes, en los versos anapésticos, de no recalcarlas dinámicamente, se ha
bría originado un verdadero caos rítmico, puesto que el anapesto (vv-) era a me
nudo sustituido por su esquema inverso, el dáctilo (-vv); no comprendemos cómo
los sistemas anapésticos puedan haber mantenido su característico "aire de mar
cha", si en esos pies dactilicos el cantante o el recitador no trataba de acentuar
las dos breves o, por lo menos, la primera de ellas (cf. el esquema -vv-vv / -w-w
como dímetro anapéstico en EURÍPIDES "Medea" 160) . Análoga observación de
be aplicarse a los trímetros yámbicos, máxime los de la comedia (¿en qué queda
una dipodia "yámbica" del esquema -vv vv-, si no se recalca así: -v'v vv-'? ¿quién
percibe un ritmo yámbico en ESQUILO "Suplicantes" 111: --vvv vvvvvv v-v-, si no
se escande así: --'vv'v vv'vvv'v v-'v-'?).
Por otro lado, la diferencia entre cronía silábica simple y doble no surgía
tan automáticamente de la fonética griega; es evidente que ésta necesitó un espi
noso proceso de elaboración y organización (lo prueban el alargamiento y el acor
tamiento métricos, las longitudes y brevedades por convención, etc.). El poeta po
día contar por larga una sílaba breve (ante ciertas cesuras del hexámetro) o por
semilarga una larga (como "irracional" en dipodias epitríticas); de modo que no
era tanto el carácter cuantitativo del silabario helénico el que impusiera su ritmo
a la poesía, como la intención rítmica de los poetas la que informó el sistema
cuantitativo para poder realizar sus fines estéticos. Dichos fines se resumen, a
nuestro entender, en un axioma cristalino: la introducción de ritmos dinámicos
en lengua provista únicamente de acentuación musical.
Si para componer y comprender los versos se hubiera precisado un mero re
cuento de "números" ("chrónoi"), los griegos habrían recurrido a sus cinco o diez
dedos; mas el hecho de que alternativamente colocaban ("thésis") y alzaban ("ársis) sus pies o sus manos, demuestra que deseaban marcar compases. La distribu
ción sagaz de las cantidades silábicas no era un fin en sí, sino el expediente de los
autores para lograr determinados efectos rítmicos. ARISTÓTELES, "Retórica" III
8, 2; 1408 b 28: ho de toú schématos tés léxeós arithmós rhythmós estin ("la aritmé
tica de la forma de la elocución es su ritmo") : esta definición aristotélica no hace
más que explicar la estructura de lo que los griegos llamaban "ritmo", la cual, nadie
lo duda, se basaba en fórmulas aritméticas (no menos que la música o las artes
plásticas) ; pero ni se pronuncia sobre el uso estético que la poesía pueda haber
hecho de dicho "ritmo", ni excluye la posibilidad de una acentuación dinámica, la
que, según conjetura nuestra, bien puede haber sido su "entelequia". Innegable
mente, los esquemas métricos contenían su escansión enérgica "en potencia", co
mo lo indica su aplicación entre los griegos tardíos (de BABRIO en adelante) y
entre los romanos, cuando las sílabas acentuadas del lenguaje empezaban a coinci
dir on las partes fuertes de los versos: esta sola circunstancia nos autoriza a hacer
otro tanto.
La percepción ("áisthesis") y el entendimiento ("epistéme") de ese expedien
te cuantitativo les incumbía al artista y al crítico; el oyente común no practicaba
aritmética, sino sentía ritmos más o menos intensos (tal como el espectador co
mún desconocía las proporciones numéricas que subyacían a la perfección formal
de las estatuas, etc.). El que los gramáticos antiguos se hayan ocupado exclusiva
mente de las cantidades métricas, descuidando su causa y su finalidad (demasiado
naturales para ser señaladas), equivale para nosotros casi a un "argumentum ex
silentio" en favor de la existencia efectiva de una acentuación rítmico - enfática.
2) La profundamente meditada y iúcidamente expuesta doctrina de don An
drés BELLO ("Ortología y métrica" en "Obras completas", tomo V, Santiago de
Chile 1884), de la cual se derivan en lo esencial todas las posteriores teorías sos
tenidas por autores hispánicos, cae, respecto del sistema de métrica clásico, por su
propio fundamento, que se halla sintetizado a pág. 227:
"En latín y griego, se exigía cierta alternativa más o menos determinada de
breves y largas con el objeto de dar a cada especie de verso cierto aire y marcha
- 112 -

�- 811 B[ U3 SSa3 3nb OSBd ^B 'jOUBdsa EUIOipi pp SEUO^E k SEOTUpi SEqEJIS U3 SEAI1BJ3.1
pBp3A3jq k pnjlSuOI J33OUO33JC B 3SJIJSIS3I JOd VS13Í 'BUB|piSE3 PISSOd U3 UpUEtlJ
-U33B El 3p B3J33B SBpBDUU^UI SSUOIUldo SB[ U3 pBpiiEp k USpaO jpnpoajlll 3p SBJJ
' (áJBnjU33B UOpE3IJTSJ3A B[ U3 SOApEUlUma SOÁESU^,, 3.iqOS OZt ' LIS 'sSud 3JU31U
-[Bp3ds3 OJ3d 'sSlS k \^\ Syd '^^UppB^IJISJSyV,, 3 OUIOJ J3A ^ 1681 PPP^J^ '..BUElp}
-sed Biposojj,,) 3ON33 opivnpg uop sp suiqqns k pins EjasauEpsd vj (^
• (siusuiEAipsdssa ¿681 k 6881 '^881 3IÍMD 3P oSeiíues '..buejpjsb^
U9PB3TJISJ3A BnSlJUE B^ 3p O3IUIJU - O3UJ0US EUISJSIS {3,, '^BUEpSlSED UpPEaiJISaSA
B[ saqos soipnjs^,, '^euejpjsbd E3iapui sp sojusuispj,, sns -p) EpiA ns ops^ipsp
E^ V"d"^Va V7 3O 3nb e bsus^xs Baqo bi op s3SEq se[ EpqEAUi '¡Eiu^ppDO Bis^od
BI BpOJ EJEd BJJ3I3 S3 OI3inf OJJS3nU B 3nb 'BI3U3^J3ApE BiqES BJS3 " (¿6^ '^Ed)
í(S03IjpUI S3td JOd IOUEds3 U3 OpE3lJISJ3A Eq 3S 3JU3UIB3JJEUI31SIS SEUIBÍ,, 3Ilb 3p EZ
-UBU3SU3 B[ XON39 puBdss O3UEJodiu3quo3 i OÁE301 ns sp 3qi33J ojsd '682 '^^d
'1681 3l!M3 3P o^eijubs 'áiBUEipjsE3 U9I3B3IJISJ3A sjqos sotpms3 soA3n|^&gt;( ojqq ns
U3 (313 'oquiB^ aod ..BpunS^s-iq,, 'osuboaj aod ^^Buiud-iq,,) sou.i3poui ssid soj Ba^d
(,B3|UIjnb B[ 3p SO¡ OUI03 SOAIS3jdx3 S3iqiUOU,, J3UOdo^d 3p OU13JJX3 ^E B33JI ',,BU
-a^poui BpBn^u33B E^ sp ^jusiEAinb^ ss ou BtiSquE eSjbi BqBps Ei,, 3nb ^p BiuSop
pp opuspjEd 'VUUV3 VrI 3Q opuvnp^ ou^pq^ p 'jou^^ub pp oindj3siQ (g
•opEn33pE JESni ns
SBJ3JBUIS SEJ 3p B[ 'SEpU^^IJ SElU.3p SBI 3p OpB[ \B '3pUOp 'Btp3UIO3 E^ U3
SEpEp3UI3^ S^JESpiA S3UOpil3OI 3p O ^SOUUUI,, SOI 3P -I3PEJE3 p S3 O^UIJSip ÍEJ^O 3p
BUn 3^U3UIBpp;U U3nbElS3p 3S SBjqEIEd SE^n3 'BpBSliBd BUEIP1SE3 Upp^ip BU11 JEp
-UBUI3P 333JEd 3nb EJnS3UI BU3p 'SOpEUOISEdE S3JESEd 113 UI1B 'UBAJ3SUO3
Eip^^E-u Ei 'E3uji bi 'B^sdodo E3 3^u3acunuodo opE3yidx3 soui^q unSos '
-3{3 U3 SSJEUOpEJai SeSjBI SE{ B S31U3ipUOds3JJ[O3 SOUIS SO\ 3p Bq33q Uppd33X3 'O3iq
-EpS OjndllI93 O^3IJ1S3 B SOJ3fnS SOSJSA U3 S3IE3OA (sop 3p SEUl 3J^U3 OpElEJBdsip
Á) SOp 3J1U3 SEJ3JBUIS 3p pítinqEq O3ldui3 J3 3^U3IU3AUO3UI JEJ3piSUO3 B SOUI3pU3J
n SOÍS3 3p BIJO3^ BAIJ33ds3J E[ BSI1JUO3 U3iq SEUI 'OJJO p Jod 'k SO3UEUIB.13 SO[
3Ilb Oí 3p EUEip EjqEq p U3 (O3I13^S3 SEUl S333A B k) 3^U0n33JJ S^UI Oq3
-nui so oiEtq p 'opBi un aod '^nb JEajuo^u^ 3p opinfaod uts oi3(\ BUBdsiq bi ^p
pEpiIElOl ISE3 BI U3 OUIO3 EUUBI - O33o^ BIS3od E^ U3 O1UEI OSn tlS 3p SOUlEpUElSip
sou 'opiSuuas^a Anuí us^.ieui un ojps Bi^puis ei b J3p33uo3 sp B3ipyad bjjssuu
UO3 'Snb Sp BpUSpUO3 BUSld SOUISUSJ k ÍSEJSlUud SE{ Sp E3JS3E OU1O3
SEI Sp E3JS3B SSlUS.ÍnpuOO UBI SEjSsa JS^SjqBJSS E SOIUEUSASJIE SOU O^
sp sausipusdspui ass sqsp sejsieuis se^ sp Ef snb sp upiuido ns uo^ souiEpao^
-UO3 ' (ss • 2¿ "sSBd) sissasuis sei sp uppE^usiuEiSsa ns sp sspEisp souba e ojueii^
us 'oisia Eq ss ouao^ '03339 3P souipussip 3nbunv ' ((901 "88 'sSecI) bpibuis ei
:opEjp opEjEJí p us opius^uo^ O[najdE3 cajo e usiquiBi sou.uasjsa soiusasn{)
•saqiuoq ib soiBuui sjass aod soaia
-ípsa s^usuisuusasd souiap ssidpinuí so[ sp aopEaijiun oíasduq p oÍEq oajo ye oun
p uEaas3B ss 'aiuasasip sp souiBqB3E snb SE^psuoj sEiausSunuoa se[ aod sopEaBd
-ss 'ouaspoua k onSpuE seuisisis soi 'EpuBjsip ei b sojsi^ sosasA soaissnu aBaqq
-mbs aspod BaBd (sE^iupi k seuoie 'apsp siea) ((SB3aBi k ssAsaq sp EAijBuasqB Biasp
souii3ixs&gt;( 'sopijuaB soaao saju^ 'snb so¡ soaiosou somos k 'a^aijisasA aspod Ba^d
(Ezasnj sp) &lt;(ojus3B je uoasiaanasa,, snb so[ sosxsyp ssaoniE soi uoasnj 'O3339
sp ojassB pp ssAsa iv "s^ouoassp unuios sfEnSusí p snb ssjE3isnui sopsp sosasA
-ip sp uppanpoa^ui ei s^uEipsiu sopEuozBs ass uEiuBpsa 'oapEjus js aod sp Buioipi
us sojssnduioa 'souEipasE^ sosasA sof 3n^ SEaiusiua íunuioa biiSusi e^ us oppouoa
-ssp oasd 'SBisod soi a^ oppnpoajui osusqui ouiqa p 'ojuei oí aod 'snj 'iE3isnui
sjusuieiius3uo3 Buioipi un sp sopiBaixs 'soSsiaS sosasA soi 3P IBdpuiad oausuaip
-uo^ iBnpiA Bjuoaaosi Bun b sEpEipus^Eui SEqEps sei SBpoa apnpsa k sEaiqEiis ssp
-EppuE3 SB{ sp uppipsra Bun sp ssaspus^usssp 'so^ijsod sopsjs soi E 'uspsnd 'ez
-asnj sp soius3B sns aod BzuspBaEa ss sjusuaoa sfEnSusf okno 'souaspoui so^ 'oiq
-uiB3 us ípnjtPEXs uoa B^ss aE^usuiEiSsa b 'spus aod 'k Bapsuoj ns sp eaiibuiueip
siopui bi uoa souiju soss sp uppisodiui ei aEpsuoa b sopESqqo uoasiA ss 'esusi
-ui uppBnjusaB sp EPsa^a sÍEnSusí oAn^ 'sonSpuE soj 'sopESEduio^B soiuqa aBaasui
sp pEpissssu ei EAiad upPEaijisasA sp EiasaEiu us snb ^\ :oq3ip asqBq Biasqsp
ssnd 'o^asjs k BsnBa sa^us uppEpa ei saaspui O3339 "..ojusaE ye aiaan^sa oiaBssa
-su oziq ss k 'opoui ouisiui pp ojsfqo s^ss aBaSoí opnd ss ou 'siqEpsadEuy sauspis
-3B un ss oSaEi oí b SAsaq o\ sp Epusasjip ei spuop ouEipjsEa u^

�realidad de sílabas cuantitativamente distintas segúti la posición de sus vocales
ante un número mayor o menor de consonantes, o bien según la naturaleza de
dichas vocales (como monoptongos, diptongos, etc.) . Trabado por tales prejuicios,
BENOT debía, desde luego, arribar a desechar, junto con los ímprobos ensayos
apoyados en teorías métricas como la de BELLO, la posibilidad misma de adecuar
versos modernos a versos griegos y latinos.
5)Manuel GONZÁLEZ PRADA, peruano nacido en 1848, aun cuando teó
ricamente sostenía la desemejanza entre las leyes cuantitativas de los antiguos y
las acentuales de los modernos (cf. "Antología poética", México 1940, pág. 334),
hizo, en algunas de sus poesías "exóticas", experimentos de imitación rítmica en
base a la equiparación de las sílabas tónicas del verso español con los "ictus" del
verso clásico y la sustitución de los "sémata" débiles por un género igual de sí
labas átonas. Por desgracia, parece haber ignorado la verdadera estructura mé
trica de la mayoría de los versos griegos (pentámetro, estrofas alcaica y sáfica, etc.)
o se atuvo a lo que por analogía lleva tales nombres en poesía castellana, captando
bien, en cambio, los ritmos puramente dactilicos y anapésticos.
6)También Ricardo JAIMES FREYRE, boliviano nacido en 1868, desconoce
por completo la anisocronía producida entre las sílabas castellanas por virtud de
la acentuación intensa (cf. su tratado "Leyes de la versificación castellana" en
"Poesías completas", Buenos Aires 1944, y especialmente el capitulo "La teoría
clásica", págs. 175 - 177) . A él no menos que a sus predecesores en la materia,
cuyos preceptos reseña críticamente, escapa el hecho de que la escansión de un
verso se subordina, hasta determinados límites, a actos volitivos del versificador.
Tales son, por ejemplo, la introducción de pausas métricas (después del sexto pie
hexamétrico, etc.), la imposición "potestativa" de acentos secundarios ("có-mu-ni-dád"
o "co-mú-ni-dád"), la supresión del acento gramatical de ciertas palabras mono o
disilábicas en posición proclítica ("algún nuevo revés"), y, según hemos expuesto,
la admisión o el rechazo de sinalefas; tal es, por supuesto, el mismo alargamiento
proporcional de las sílabas que el poeta desee acentuar (la exactitud de la pro
porción 2 : 1 respondió a una exigencia ideal estatuida por los antiguos sobre la
base de una realidad aproximativa: nada nos impide estatuirla también para el
silabario nuestro) . La libre opción de ritmar encuentra su limitación infranquea
ble en los acentos naturales ("prosódicos") de palabras ("co-mu-ni-dád") y locu
ciones ("pues es a él") polisilábicas. Pero esta licencia circunscrita por leyes, lejos
de ser propiedad exclusiva de la imitación de metros clásicos, pertenece a toda ver
sificación; en el uso que hace de ella, se califica cada poeta.
7)Carlos VAZ FERREIRA, uruguayo nacido en 1872, afirma ("Sobre la per
cepción métrica", Barcelona 1920, pág. 59) que la sustitución de las sílabas largas
y breves de los antiguos por acentuadas y átonas modernas es un recurso infalible
para no producir versos clásicos. Para nosotros, en cambio, es el único medio fruc
tífero de imitarlos. Ante la imposibilidad de compartir la tesis de VAZ, deseamos
aclarar nuevamente que el acento prosódico de los vocablos griegos iba por com
pleto disociado del acento rítmico de los versos griegos, siéndolo de altura el pri
mero, pero de intensidad el segundo, destinado a marcar las partes fuertes de ca
da compás; pues un ritmo poético - musical sin alternancias de intensidad y aflo
jamiento es inconcebible, y sería ilógico pensar que determinada sucesión de síla
bas largas y breves pudiera, por sí sola, producir movimientos rítmicos en poesía
alguna: la aritmética pura explica "a posteriori", pero jamás provoca "a priori"
una percepción métrica (o estética en general) . Ahora bien: intensidad implica,
en cualquier idioma del mundo, aumento de duración para las sílabas "golpeadas",
las cuales, en lengua carente de acentuación intensa, habían de ser elegidas a la
fuerza entre las relativamente más largas, sea por naturaleza propia, sea por con
vención impuesta. Alrededor de esta necesidad, todo el silabario debía entonces
organizarse en conformidad con el principio férreo de "tiempo simple o tiempo
doble", y la versificación, para conservar su carácter de tal, sujetarse a un siste
ma matemáticamente cuantitativo. De modo que, con respecto a los versos an
tiguos, la teoría de una escansión bien ajustada a los correspondientes metros e
independiente de cualquier posible acentuación gramatical de las palabras, no só
lo no es "ingenua" ni "teratológica" (cf. op. cit. pág. 60), sino que recoge la pa- 114 -

�- 911 -Ejusumsop k upyseuuoj Bpqps b Eiun usynb '(&lt;Jg6I 3im3 3P pEpysiSAiu^ ',,01"}!
-ya u?qn"H 3P so[ iBinDijiEd us Á souEypisES soiisraexsq soq,,) VNllOVi VUQ3A
-yys oijnf sp upysusra bj us sorassEidraos sou 'ssiusuimoid ssjowe sojubj sp seis
-E-nuoD ssuoyuydo sbi JEjnj3^ ap asqsp osousd p uo^ opqdiut^ opu^iqBH (oí
•uspao israyjd sp SOJU3JBI soi usnbypsp ss Bjp b snb osoy.isdun ss íesti
^od UpISElIlUl BI 3p SSUIJ SOI E SOpElOldxS OU UnE SOSlSjSUS SOJU33B 3p k SOAISSjd
-X3 SOSinSSJ 3p BSOqSI OUEdsiq BlUOipi 13 "E^ISEp EJSSod E[ 3p SEZSJpq SEJ 3p JOq
-BS UnSjB SSpBUOpjodojd 3p S33BdE3 SSUOTSJSA UIS UEpSnb 3S SS.IOJSSI SOI 3n^ SEiJ
-USIUI 3IU3UIBnjrHU UEZOJJSSp 3S SBJSIjd333jd SOI S3IB113 SBI SlUBJnp 'SEISqBlUJOJ S3U
-OpiSinbsip S3iqEqE3EUI SBS3 S3Ip3IS3 OUIO3 SOUIBUSpUO^ '3HJ^IOO 3P
3"HVHd
"S3^VHS 3P 'O"33IMOH 3P SBnSusí sb[ aspusidE bss o 's^pa^d JBiUBid sp bijssj
-OUI B[ 3SJBUIOI I¡J3q3p 'SOUBZUEUI 3p SJEd Utl U3 SBJSd 3IOUB U3I11() 'BUBI3-1JI Bjqo
BUll 3p JOjnB pp 'S3IEJU3UI OSlipUI OUIS SB3ipjS3 OJOS OU 'S3UOpU3JUl SBI B EJtqOS
-qB Eppsnf J33Bq oaSoi ^nb 'Bsoad us B.i3inbis ¡u 'um^^npBJi sp odij unSum sjsixs
of^ •BJoqE BjsBq oppnpBii Bq ss snb uos uos k. uoj sp BqBj bi snb ssjuBUod
-un sousui oqsnuí sopoui sopoj sp oasd 'oixsj pp ouipui ouoj ye SEpBnsspB SBjq
-Epd sp uqpssp bi siuEipsui ssjqEUEsqns suBd uejS us '..opxjo pp ss^eS,, ouios
ssjBSijqBS UBjjpod 'osqipBp pp sjusasgip (&lt;soqp,, un susp ostBpuodss oaisuiExsq
p sjusmsiqBpnput ssnd 'suodun sou opojsui sjss snb sosipiss sopijusEs S03
•SSIBUlSlJO SOSJSA
soi 3P ^pBuxqi uppBniussB bi u^iquiBj oSsni spssp sustjubui 'sopBuopusui sojpui
sojupsip soi E ssjusipuodssuos ^bibuiss,, sp iejoj oasuinu pp uppsnpojdsi bisbxs
bi sou.uuuiasd ye 'oduisp ^p sspEpiun sop b Esiupg EpES k 'Eun b buojb EqBjis
BpBS JBJEdmbs sp oiusiuripssoíd oajssnu snb b^subui sq -esijsiss sjduisis ou snb
•une 'bsiuijij BisuBAspi Epoj sp BjssjBS SBqBjis sp oisuinu pp pEpiEnSissp Ei ' (od
-uisij sp sspEpiun) ((e^buiss,, sp pBpiBnSt Ei b S^USJ3 -soapuijp k sojisuiuj 'soipiu
-eíjsj 'soijsui^jusd 'sojpuifxsq so[ sopoi us ouiiu -ouisiui pp iE[nSsi uoispsdsj
bi siusuiBspsjd BqB^usjsns sonSpuB so[ sp OApB^uuBns euisisis sjqEJOxsui p íup
-Ei us iu oSsuS us tu uppBUBA pj oqnq ou 'sojjosou bjb^ • (c¿^ 'Siíd ',,u9pBi
-dBpB bi sp ssqiuq S03,, :g ó^^ '.^sis^p uppBjiuii sp soijsjv,, 3IIA oppidBS js)
OSJSA k OSJSA SJTUS SOIUSSB k SOTU^U Sp lEpiSsaJI UppEIJBA EUtl USJJodlUOS 'SOqBJ
-jsosiuB soi ^P3P 31^a '^.ssiqinqjsns ssid., sp sojpui soi 3r)^ 3313 3nbaod 'Esia^sui
bss sp zipj U9PEJIUTT Bun sp pBpqiqisod bi jssouodsi b baiibSsu ns us 'oSiBqius
UIS 'BIJEJ ' (6^61 PPPBIV '..OJO 3P I^IS 13P SBSTJJSUI SETJOSX,,) BpBUSSB JSS SSSJBd
SOU SSUOpEldEpE SBAipsdsSA StlS Sp B3T1JJS EÁnS k EAipniJSUT SS SOSISBp SOJPUI
soi sp ssiouBdss ssaopBidnpE sp busssi B^ns 'muyH'Jl 73IG ouvijnirj (6
•sonSpuB soipui soi ^nidopE b BnSusí bj ^BqnsEj aod opuEqESB 'ssjbi
-nSsi souiii.1 sp bjísass s^ui zsa BpES uppEziiBuisisis Eun b 'sosxjsiuBiunq soipmss
soi 3P siuspsas ofnijux p oÍEq k s^usiuBsupsi 'BiJBqijjB ' (991 "^yd) (1ss.iEuiaijE
us 9p^Bi snb,, 'Epuss Bqsyp us JEnuimos sp 'bsuisui uppiqoAS E3 • (sais k ggi
Sed "p ^lIX oíSis 'O33"33a 3P ojezuoo) SEpEjuos sBqBijs sp euisjsis p Biseq (sof
-TJ So"tuSSB Sp BISUSS11E k SEqEJIS Sp S1UEJSUODUI OJSUlllu) EAIJIUIud BIJPUIB El Sp
-SSp BDUplSiq UpISSiSoid BUn 'EUEIPJSBS UplSESIJIS-ISA El US 'BAISSqO VÍ^Q3IA
•sosisep soijsui soy b sotíasp
-ora soiusiiuBsassE us souiBSqqo sqsp ou uppusAuos bss snb jod '01339 3P ^aqo
bi sp ojisodoid b 'opBsqdxs sorasq ^k ípuoisusAUOs jss sp efsp ou 'EpusiiEde
us ouojb.tSbsuos 'EUBdsiq Eisscd v\ us sjusijaos osiduis okn^ 'Epieuis B[ sjusraBS
-iun Eisussii sp jbsiji[bs soraEui.xsjs.id 'spEd BJissnu joj • ("sSis k cg\ Sed) bjsjbu
-is sidrasis ueuuoj sEpemussEui SEqEijs se¡ 'sepinSss sEjqEiEd sjjus ojijesoa oji
-usnsus [s us 'snb bisasse 'sBraiqn sop se¡ sp osn p jeiusuteiSs^ jsasnb oiiosnit
E.ispisuos usiq is oísd :sEsi.TJ9ra seisussii oraos sissjsyp k syss.isuys 'oiEiq s BjsyBuys
opuEsijiyES 'osqBps pp oraos upiSEnjusse E[ sp oiubj BysuEjaodray bi spus^draos
'Bisusnsssuos U3 • (¿^1 'Sy;d) -aa -aa -aa :FsyissdEUB 'oidrasfs sod ísyssdss euisiui
ei sp ssiBnyussE SEpisnep sp stjss eun ubSusiuos snb sosisa soipnbB sosyjjsrays
BraEH k 'ssAsaq k seSjei SEqBjis sp sojssndraos 'EnSyniB bsijjsiu b^ sp soAyjBjyiUBns
ssyd soi 3P sBJspsasq oraos 'SE1191E k SBsyupj SEqEiys sod sepEra.ioj 'EyouBdss Bsyaisra
ej sp SEsyraju SBjnsnEp sb[ ssouossj '(66l 3I!M3 3P oSbtjues) (&lt;BioiiBdss Bsyipra
sp soypnjs3,, sosysuos k ssiuEqi^q sns us 'S3JLN3/1JI3 V^ÍIDIA otjnf (g
•sosyiyjy sojnras sns sod 'Bzasnj bi b o opEaS
sp 'EpEjdopB k souspq soi x^ BpBs.is Bsy.iysra EanissiynbjB E[ sp pEpqEuyj

�ción galanura de estilo y amplitud espiritual. Creemos, como él, que Alonso LÓ
PEZ el "PINCIANO" (siglo XVI), José Eusebio CARO (colombiano, primera mi
tad del XIX) y Salvador RUEDA (español, comienzos del XX) han vislumbrado
la única senda conducente a imitar los versos épicos: la del "hexámetro acentual",
debiéndose desechar la del "hexámetro cuantitativo" de los VILLEGAS y la del
"hexámetro bárbaro" de los CARDUCCI - DARÍO. Y si bien discrepamos en al
gún detalle de sus preceptos, al no admitir troqueos algunos fuera del sexto pie
hexamétrico, y al postular el mantenimiento del hiato en la mayoría de los casos,
hemos tratado de ser, con toda honradez, "buen fabricante de instrumentos mu
sicales para uso de los poetas" más capacitados.

- 116 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5968">
                <text>Fundamentos técnicos de la reproducción métrica de versos griegos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5969">
                <text>HELLER, Pedro Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5970">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 69-116</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5971">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5972">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5973">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5974">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5975">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
</itemContainer>
