<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=50" accessDate="2026-05-15T13:52:55+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>50</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="426" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="671">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/27ffd02c0f2e6c1c79fea34fa97dbf6a.PDF</src>
        <authentication>98b956dd4b2e86dd5d52a9b7e6a4eec1</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5065">
                    <text>9

-

•[Z] ^ [T]
H Mla,, \tjjM '[i] uia^ -i^ 'M3pBqja^M csn as
q
•uiQ uoa mais^P,, [^] ja^ua^ '•^ tMsa¡n3ijaj sajquiasua,^ buib[[ soj [\] i
'N[ '[1] HOIFlJIi[ "O '[I] íI^BIíD 'V 'IEUÍÍ lB 'BJJBj8o!iqíq BI U3 aSB?A (x)

() X9 (1 ^ = X&lt;2 íl
:^onp9p ^s sauopB^j sequi

aa • Tq n b ^ x&lt;i n i :pup ^p'q^T9 n ^^^1 n ^
^ Tq ¡"] q oaa^ • ^q p| q ^ iq p] o ejjnsaj ' q ^ o oraoo :
U3 *(/" B BOt[duii (^ anb

i9 íi 9 ^ t n j
A q &lt;^ o íg1 — '(vduvijniuis vsu^aut vuojpiiow) — Y/"
'.upptpuoo ^ ajvamha
iipiaisodoud vj 'opvjnaijau ojuníuoo opo) u^ — 'VíV3}103

-18 \9 ua BpBuSisuoa v\ sa — a (J (q [^ o) ^ (a [J q) ["]

:pjtaua3

B}xira BAi^BioosB-inias Bun sa anb— B^^a b aiua^BAinba pBpaidoj^
•Bjaoa^ v\ ua aiuBaaodrai pdsd suadinasap anb (^ pBpaidoíd ba
-ana Bun auaxiqo as 'sisa^odiq B[ ua BpBiunds BAiiau^saj aoiaipuoa B[
ap uoiDB^ai B)sa aiuB apupsaad as i 'pui^apaQ ap sBanianj^sa sb^
b jBzijaioBJBD a^nnjad BSJdAnoa uoxoBpj bj 'sisaiodrq Btnsim B^ uo^

•^ y (9 fl ) ^ (a U 9) íl v aI(írana as 'a ^ o is :Bsaadxa anb jbio
-adsa bjxiui BApBioosB-inias pBpaidojd b^ BoijijaA as ( (T)
o{ ua anb soraaaBpjooa^[ — %\

so.juníucr) so|

IZ2OJ^MVJM1 V SO7UVD

�Además es ai ^| t ^ a f\ a. Pero a [\ ai ^ ai, y a f| ai S^
^ t ^] ti ^ b . Luego a f] ai ^ ai f) t. Por lo tanto:

Ahora bien: de la ley de absorción A) y de la proposición (a ^\ c) \J
y (t f] c) ^ (a y t) [) c implicada por A), se deduce:

ti y ai = ti y [ai u (^ n j)] = ^fei n i) u [^^i n (fe n ^í
y esta última expresión, en virtud de la segunda relación de la hi
pótesis de J) y de la idempotencia de la multiplicación, incluye a

(ti f] ai) y (a y ai) = (ti [ja) y aiPero, según (a), la expresión anterior es igual a
/lo
z. i i Oí)
z. i n ai ^&gt;
ii ai)
\ InI ai .= ai
.-^: /
la i
\^/'II^ *^^ vV/' I I
en virtud de la monotonía del producto y A).
Como se probó que 61 y ai ^ ai, y es tx y ai "^ ai, resulta
61 y ai = ai, lo que implica la tesis.
Este teorema directo también pudo demostrarse así:

De A) y el hecho de que A) implique (o (J c) • [] (b \j c) ^
^ (a y b) y c, se deduce:

ti U ai = [ti y (ti U )] U 1 = (^^i U 1) D [(ti U a) U ai] .
Pero esta expresión, en virtud de la primera relación de la hipótesis
y la tautología de la suma, está incluida en:

(tx u ai) y (ti y 6) = tx y (ai y t) ^ ti y (a y ai)
(tener en cuenta (&lt;^) ).
De acuerdo a la segunda relación de la hipótesis, según A) se
cumple• ¡ ;.•^•'

ti U (af) ai) ^ ti y (t y ti) = ti.
Habiéndose mostrado que ti y ai ^ ti, como ti y ai ^ ti,
resulta ti y ai = ti.
Recíproco. — Probaremos que J) ~^ A). En efecto: sea

[(c U ) y t] U (c y a) = x

[(c u t) y ] y (C y t) = y
-

6

-

�ya que c f| a ^ [(c (J b) f| o] [} (c f| b) (tener en cuenta &amp;i) ).
Pero c f| 6 $^ c \j b, de donde:

x n y = (c n a) u ^ (c u) n ^ n (u ^) n [u (^ n *on=

(^ n) u ^b n (c u) n t u (^n ^n} = (n o in^ n
[u (^ n ^)])-= (c n) u (^ n o u (c n^^)
(se usó A) y ^i) ).
En virtud de (y), y, teniendo en cuenta (e) y esta última rela

ción, resulta: (c (J a) f| (b [} a) f| (c |J 6) = (c f| ) U
(b n) u (c n ^).
Ahora bien: como (a [} b) f| c = c f| (a |J 6) f| (6 (J c) f|
(c [J a), en virtud de A), esta última expresión es igual a

n [(n^^) u (^ n ^ u m )i ^
Pero (c f| a) (J (c f| o f| 6) ^ a. Luego, en virtud de Si) y
teniendo en cuenta (tq), resulta

(u b) n c = (c nn o u ^(^^ n c^ u(^íi)ku
(^ ("I c) cumpliéndose A).
Corolario. — La condición necesaria y suficiente para que un
conjunto reticulado sea distributivo es que cumpla la propiedad J).

2. — La condición J) del número anterior, con un leve retoque,
permite caracterizar las estructuras de Dedekind, como indica el si
guiente
TEOREMA. — La condición necesaria y suficiente para que un
conjunto reticulado sea una estructura de Dedekind es que tenga la
siguiente propiedad:

[ o (J i ^ 6 [J 6i y O! ^ 6i, entonces es ai ^ &amp;i.
/,). — Si a ^ 6, {

{ a f| i ^ b f] ^i
Demostración. — Directo. — Veamos que en una estructura de

Dedekind se cumple Ji). En efecto: ai = ai [] (a (J ai) ^^ ai f|
(b U f&gt;i) en virtud de la ley de absorción A) y de la hipótesis.
Pero, por tratarse de una estructura de Dedekind, y verificarse
0i ^ ^i resulta:

i n (&amp; u ^o ^ ^i u (&amp; n o
_

8

_

�/
•o=zx\JxAq=xf\x
anb pj a? o^uainap opoj sa 'opBpnajiaj ojunfuoa un ua '(9 ') ojEAja^u; pp
opadsaa 3; ap pjnjBu oiuauíajdiuo^-ojao p anb oinoa jsb 'ojanpojd un ap A Buins
Bun ap oiJB^uauís^duioa p uaaaipj as sauopisodoad scisa anb souiEpaoaajj (T)

• ^q ^ x —• (¿^ o *x ^ ^o —: *(é^ :sisoioáii[ svj ua

w u (^ ntw) = (x&lt;^ u ^) nx
:vajftuaa as
4 i^ ^ ^ jC (q iv) ua sotuawajdwoa uauaij x Á, xq * ^v is (un8uoj\[ a(j
ap sa^aj svj ap vun vjdtuno X vooamn ñas (q 'n) ua puninu uopm
'Uatua\dxuoo-ono n\ anb \n% opnjnonau oiunfuoa un u^ — '
*(x) ub2joj^[ ^q ap saXaj s^\ A (lf A (f sauoiaip
-uoa 8B^ aajua sa^uajsixa sanoiae^j sb^ 'bjoijb 'souiaaipuy — •

' A ^ x ^(^ ap
ua 'auaiiqo as '(g) A (^) i(\) eauoiaBpi sb^ B^nana ua opuatua^

Bifnsai 'ajuainSisuoa ap *.í

'^|J q^a (J q sa saauolu3 -(a [J q) f| n ^ o [} q A q ^ a (J q oíaj
•( (y ^Bsn) a y ^ = a [) (q f] o) (J^ = *|Jq :aqjBd bjjo

*n9
• A f~j q =

["]

[(^ U í) f! 9] = ® fl 9 au^í^ as '(V a
:apuop ap4a|J (^ p| ) ^ t? pj ^ X ^ ^

p| ^ :sBuiapy

(I) ^&lt;*
: o jubi 01 jo^ • a y ^ ^ a: oSan-^ -a[Jq^a^ay q ^ q ^ q [] o
^ ac Bi^nsaj *^a^o^^ y o 0U103 mA = (a [J ^)
ar = ay (^ f] ) sotuBSBq A a ^

sag — 'oaojdiaa^
•(y ap pmiíA ua

= (q[i xq) (]xq^ (T U ) D T9 ^ (Xv U ^) íl T&lt;?
aanpap as * t^ [J q

�Demostración. - ler. caso. - ai ^ x. Se verifica ai \J {xf fl bi) =

= i u ^^ n ^ u i) n fcii y que ^ = ' n (^ u ^. En
efecto: para probar ésto veamos que x fl a\ fl {xf \J a^^ = a por
ser {xf \J ai)' = x fl a'i y, además, que ^: |J [a'i f] (^;' y ai)] =-6 .
Esto último se puede mostrar así: x \J [a'i fl I^' U ai)] ^ 6 evi
dentemente; pero a'i ^ xf y x'flai^ x/. Luego a'if) (V|Jai) ^ x\ de

donde x (J [a'i f| {xf \] ax) ] ^ * [) xf. = b .
Ahora bien: la expresión ai (J [a'i [] (^^ [J ai) f] bi] es igual
a {xf [) ai) fl bi para lo cual bastará probar que a'i fl [ai \J
(x fl a'i) [J b'i] es el complemento de {xf (J ai) fl bi. Veamos,
entonces, que {xf (J Ol) f| &amp;i U ^'i íl ti U (* (1 a'i) U ^^'il (^ = h •
El primer miembro es evidentemente ^ b . Pasemos a la inclusión
inversa: empecemos por observar que siendo x f\ a\ ^ a'i y b'i ^ a'i

resulta: (* f| ri) U b'x ^ a'i . Como ai [) {x f| a\) [} b\ ^
(* fl '^ U ^^'i , 8e ^educe: a\ f| [i U (* (1 '0 U ^'il ^
(x U a'i) f| b'i. De consiguiente: [(*' \j ax) f] ^i] U ^' fl

ri u (* n ri) u Vr\\^ [{xf u o n b^u (* n ^ u fc/iPero, siendo {x [) a'i) [J b'i = [{xf \] ai) f) bi]', resulta la última
expresión igual a b .s

Por otra parte es {xf [} ai) f| b^ f| a'i fl [ax [J (* f| a'i) [}
b'i] = a dado que [{x' [¡ ai) fl by fl a\Y = (x fl a'i) U ^^'i U i •
2^ caso. — * ^ bi. Se cumple (ai [j xf) fl bi = [ai (J ^'i U
(^i D ^)] íl^i dado que ^ = b't |J (b^ f) ^). Para probar esto
último mostremos que x (J b'i \J {bi fl x') = b y x fl [b'i [J
(bi f| xf)] = a.
La primera relación es evidente por ser {x [) b'i)' ^ x' [^ bi.
En cuanto a la segunda: es claro que x fl [b'i (J (bi [] x') ] ^ a .
Veamos la inclusión contraria: b'i ^ ^ y bi [] ^^ ^ xf ; luego

b'i U (bi f| xf) ^ xf . De consiguiente: •* f| [b'i (j (bx f| *')] ^
^ x fl xf = a.
Ahora bien: la expresión [ai (J b'i \J {bx fl xf)] fl bi es igual
a ai \J (bi [] xf). Para mostrar ello veremos que [ai' fl bi fl
fl {b\ \j x) ] [J b'i es el complemento de ai \j {bi fl xf).Y en efecto:

i u (^i n *) u [^i n 'i n (^ u *)] u fc/i = ^^ y
b'i U ai U (bi fl xf) ^ [bi fl a\ fl {b\ U *)]'. Además se cum

ple [i y (bi n xfn fl ^[bi n 'i n (^ u ^)i u ^i- =^do que el primer miembro es ^ a. Bastará probar que vale tam
bién la inclusión inversa.
- 10 -

�- TI

-

Buiaaoai p ua opBjpajBsap p oSopuB ojuatnnSjB uoa 'B^psaj 'oaiun
sa paniBU ^uoo;io oiuaiua[duioa p opAaajui-qns opoj ua tg
• © = ^,

U i = ^ U V (J A" =:

^ t(v^ u i9) n] u xp u ^•=x^® u (v? n *) u x&lt;z u ^
:aanpap as aiuapaaaad Biuag pp 'oaaj • ^p [j (x^q [\ x) [J ^q ^j X =

= t^ ú (x/z n ^) u ^9nb ^s^n&lt;i = xp u (^z n *) u ^s

-q ^ \q n ^ = v^ n ^ n ^ = e^^ n
u ^] n ^ = [(^ n ^) u (x^ n x)] n ^ = t^ u (x^^ n
p| i p| A =r [x^© y (xyq p] ^)] p] A :B^psaj 'ajuapaaajd
p opuBa^dB 'anb bA q ^ \^p y (x^q p] a:)] p] A :oiaap ug
*(^ ') na
X/D U (X^^ fl *") aP ^^!1131113!^11100 I3 ^ 83 saauojua '(X^ 'x^ ua a; ap
oi^ania^duioa p sa A ts iBaijoaA as anb op^p oaran sa (xq * \n) ua a?
ap oiuauia[duioa p oaa^ *(q ') ua ojuatuapiuoa uauati A ("] ar = xq
A A y x = x raanpap as '(q ') ua ojuaraa^duioa uauai) A ouioa
a; oiubi anb B^jusaj '(Xq ' iv) ua A oiuatua^dtuoa a; Jauaj p ouio^

ap 'A A p] a; = ^X) f] ^{pc) =
~ AA U ^^) :BDíJíJaA 3S 4 ^A f] í* ~ Á^ U x) ís :3luainBSopuy

•/ n ^ = ^L(^ n'^)] =
= y(A U *) apuop ap ' A y x — t(X) [} ,(^c) = ^(^ f] ^) raua^ as
' X y ya; = y(A pl a;) ís rojaaja ug *bjio b^ BaijiaaA uaiquiBj saauo^ua
'ubSjoj^ 3q ap saAa[ sb^ ap Bun a^duina A BaoAiun sa (q ') ua p.i
-njBu uppB^uauía^duioa-oiJO b^ ig — 'oiaajTQ — 'uopBjjsouiaQ

'(q tv) ua
ud8joj\¡ aq ap saXaj svj ap vun vjdwna anb sa (q *n) ua ([ upio
-tpuoo u\ anbifiuaa pau vj anb vjdü ajuataifns X mxosaoau upioipuoa
n\ saouoiua '(q *v) ua ooiun pominu oiuaiuajdwoa-oiao sa X auap
(Xq 'i^ ojvaaa)wi-qns un n otaadsaa p^n^ou oiuatuajdiuoa-ojuo auap
anb o%uauia\a vpno (q (n) ojnauajut ¡a ua jg — g VIV3^03X
•(q ') opAja^uí p ua (x^ o (/* san
-optpuoa sb^ uB^duina anb sopB|naiiaj sojunfuoa ua 'a^uaraaiuapiAo
'as ^oiaaiuB op^punua pp B^nuuoj Bg —

'{x y xq) p| iv = í[{x p| xA) y x^] X9S ^Od
b pnSí sa uoisaadxa Buirqn Bisa ^ ' (x p| x^q) y \p y [ (^ y iq)

n x]'^ úi* n vz) íj'x^ u x&lt;z] h x^ u t(^ u x^) nx]
apuop ap ^(a; f| xyq) y \v ^ [ (* f| \q) [] \v \j xq] ^ xyq
tBipsaa '(* p| \q) \] \n ^ x q A (a; f| xyq) y ip ^
^ (x íl VZ) U X^D U X^ opuais anb soraaAaasqo oj[p bjb^

�del N 1, que el conjunto reticulado, constituido por el intervalo
(a, b) cumple la condición J).
Recíproco. — Si el conjunto reticulado satisface J) en el inter
valo (a, b), y x e y tienen orto-complementos naturales xf e y' en
(a, 6), entonces existe (x (J y)' y es igual a x' f| y . En efecto:

(* U y) U (^ fl /) = (* U y U ^) fl (* U y U /) =
^ (6 U y) fl (^ U *) = b n *&gt; = b, y (x U y) f| (^ (1 /) =

= (^ n ^ n ^) u (y n ^ n /) = &lt; n /) u (n ^o =
= o U a = a.

TEOREMA 2. — Si en el intervalo (a, b), cada elemento tiene
un orto-complemento natural único, entonces la condición necesaria
y suficiente para que el conjunto reticulado verifique la condición J)
en (a, b) es que cumpla una de las leyes de De Morgan en (a, b).
Demostración. — Directo. — Por lo observado en el teorema an
terior, la orto-complementación cumple las dos leyes de De Morgan.
Vamos a probar que cada elemento x tiene orto-complemento natural
respecto a cada sub-intervalo (ai, &amp;i) que lo contenga. En efecto:
mostremos que y = {b\ ^\ xf) \] a\ es un orto-complemento de x en

(i,fei) i1)Para eso veamos que x (J {xf f) b^) [} ax = bi y x fj [(xf (~| fei)
(J ai] = ai. La primera fórmula se prueba teniendo en cuenta que

x D {x! n ^i) = (* u xf) n foi =b n fei =bi en virtud dei LemaDe modo que x (J {xf (J fei) (J ai ^ 6] \J ai ^ b^.
En cuanto a la segunda: x f] [{xf f] fei) |J ax] = ^ f) {x [} b\) (]
f| [{xf f| fei) f| ai]. Pero ai ^ x \J b\. Entonces, de acuerdo a la
citada proposición, la última expresión es igual a x f| \[{x \J b\) f|
n xf n 6ii u íi- = * n (u ^ = * n i = i •
También se pudo ver que (^^ (J ai) f| 6i es complemento ortogo
nal de x respecto de (ai, 6X). En efecto: x (J [(^ [J i) f| í&gt;i] =

= x u (* n '^ u u^ u i) n ^ = ^ u ^(* n 'i)
u ^ u *i] n fei}^ = * u (b n ^^i) = * u fci = &amp;i (ge usó ia iey

A) y el Lema). Además: x f| (^ (J ax) f| 6i = [(* f| xf) [} aí]
f) ¿i = (o y ai) f| 6i = ai f| bi = ai (Se usó el Lema). Más bre
vemente: las dos expresiones del orto-complemento relativo a (ai, fei)
soü iguales en virtud del Lema.
Resulta, pues, que cada x de cualquier sub-intervalo (ai, fei) tiene
complemento ortogonal natural respecto de (ai, fei) y también respec-

Los acentos corresponden a orto-complementos respecto de (a, b).
- 12 -

�- SI '(\q i T-v) ap ojaadsai (lq * lv) sojvcuajut-qns soj ap oun vpva ap
ojuaiuaja opot ap pamtou o^uatuajdiuoo-otuo ja ooiun sa X ajstxa sao
-uotua 'uv8jloj\[ aQ ap saXaj svj ap vun ajduino upiavjuawajdiuoa msa
X íso%uauiaja sns ap oun vpvo ap (q ín) ua jv^uívu oiuaiuajdtuoa-ojj.o
ja ooiun sa X aisixa (q 'v) ojvauaiui J&amp; ^a i — •

x = v n * = (^ u /) n ^ = ^ u (/ n
4 X Jiod ^q X x Á x lod ^v Jiniíjsns p Bin^^ \a u^ — *
•X ^ x
anb oaBp sa t x =. (^X f\ x) (J ^ig — -o^o^jiQ •u^io^j^soraaQ

'x = (^C [^] x) [J X :anb sa X ^ x
avib Bj^d ajuapijns Á BiaBsaoau uopipuoD b[ :bdiji^9a as '(^ *)
ua soiuauía^duioo uauaii X a x X ub^oj\[ aQ ap sa^a^ sb[ ap Bun a[d
-rana (q ') ua paniBU uptaB^uauía^duioa-oiJO B[ ig — • oijvjouo^

• ¿ = ¿ y q = x y {pe y x) = (x[¡ ^ y x
:Bpan) 'X = xq ^ x = ^v aau\\ as Buia1^ \a ug — •oaojdtoa^
•({BIAUj) X ^ X
&lt;• X ^ (pe \] X) p] ar tg — -oioaaiQ — •uoiOBJisouiaQ

^ = (^* u ^) n ^
:anb sa ^^ ^
anb Bj^d aiuaiaijns X BiiBsaoau uoioTpuoa v\ -.tboijiíoa as t(q ')
ua so^uauíajduioa uauaii X a x X ubSjoj^[ 3q ap sa^a[ sb^ ap Bun a^d
-nina (q *) ua panjBu uoiaB^uauia^duioa-ojJO b^ tg — '
:aanpap as Btuag pQ — '
•Buiag pp 'ajuauíBSiaaad
'pn^jtA ua sapnSí uos (q *) ua x ap ojuauia[duioa-o^^O pp sauoisaad
-xa sop sb^ anb JBAjasqo opis Bjaiqnq aAajq suui anb ojsp sg
•(Buiag p JBsn b oiApA as) o = ipo [j i = ^po y x [J X

^ [(,u *) n] u ^=[(t/ u ^&gt; n t^9 nx&lt;^] u ^ = y^ u *)
n x^i u i9 u ^ = [(^ u *) n x^i u ^ s?ra^pv
•(Buiag p osn as) q •=. ^tq f\ ^q = x^^ fj a; (") A! =

=x^ n t^ u (i&lt;v n x^)í n ^ = ^ n (x/^ u *) nx n ^ =
= (^^ y ^) pj ^q y ^ :isb ^q y ^^ y x) ap (q ') ua o^uauía^dnioa
-o^^o un sa (Tq ' T) ap o^aadsaj x ap X panjBU puoSoiao
-uioa p anb ^\ Biuajoai p ua 'jBqoíd opnd as uaiquiB^ — mj
•aotjajuB Buiajoai p ua ouioa Bqanad as Baoadraaj
• (f a^duina (q tv)
o^unfuoa p 'aoija^uB Buiajoa^ pp pnjjiA ua 'saauojug • (q ^) ap oj

�Demostración. — Esta proposición es consecuencia de lo expuesto
en los teoremas 1 y 2 de este número.
TEOREMA 4. — En un conjunto reticulado que cumpla la con
dición Jx) en ^o, b)t si x tiene orto-complemento natural en (a, b ),
entonces x tiene orto-complemento natural respecto de cualquier subintervalo (a\, b\) al que pertenezca.
Demostración. — Probaremos que y = (fei f| xab) \j ai (^) es
orto-complemento de x en (a, bi). En efecto: x (J (&amp;i f| xab) \J ai =

= x U (bi i] xba) = (x U *•) [)bi = b ^]bi = bi (se usó ^ — v. n? 1).

Análogamente: x [} [(fei f| *ab) U i] = (* íl 6i fl "*) U i =
= (bi f| a) (J ai = a (J i = i (se usó Si) ).
Nota. — Otra expresión del complemento de x respecto de
(o^, bi) esy = bi f| (xab [} ai) (usar S^) ).

.

TEOREMA 5. — En un conjunto reticulado que cumpla la con
dición Ji) en (a, b), si x tiene orto- complemento natural en el subintervalo (ai, bi) de ^a, b)t entonces x tiene orto-complemento na
tural en (a, b) siempre que ai y bi tengan orto-complementos en
(a, b).
Demostración. — Probaremos que (xaibl (J biab) (| aiab es ortocomplemento de x en (a, b).

En efecto: x [) [(x^ [j bib) f) ia&amp;] = x U i U ^ia6 fl

íl (x^^ U bib)] = x [) [(ai (J aib) f]

* U ^^iab)] = * U

^ax^^x y fola&amp; _ fcl y ^^la6 _ ^ ^

Además: x f| (^6l |J bi6) f| aia6 = ^ f| bt f| (^0^61 (J b^6)
n ai^&gt; = ^ n ^bi n bxa6) u *] n a!*^ = * n ^tti61 n ^ab^
= ai f| O!aB = o .
Nota. — Otra expresión del complemento de x respecto de (a, b) es
bjab y (;caxix f| ^6)^ En efecto: x [} [UaiBl f| aiaB) U biaB] =
= x u ox u (^aibi n iab) u foiab = ^u [(i u iao) n *oibii u

|J biab = x (J ^OlBl [j 6iaB = b IJ &amp;!aB = fe; y * f| [^ttlBl f| O!06) U
bi*b] = x n bi n [(^ai61 n ^ab) u ^b] = ^ n[(^oibi n iab) u
(biab [\bi)]=x(] x^ n iab=i n iab =•
TEOREMA 6. — Si en el intervalo (a, b) un conjunto reticulado
cumple la condición Ji) y cada uno de sus elementos tiene un único

(l) x ab es e\ orto-complemento natural de * en (a, b).
- U -

�- 91 •(xq ' ^) b oAiiB^j ja oaiun uaiqiuB} Bjjnsaj
'oatun sa ajsa X ' (q ') ua qj^v (J (qvlq f) x) ap sa o[ '91A as unSas
'oiuaina^dmoa-oi-io a^sa ouio^ '{lq ' Xa) U9 [BjniBu oiuama[duioa-o}JO
un auai) (lq ' lv) BJamb^na o{BAja}ui-qns un ap ojuauíap Bpsa 'sai
-uapaaaad sojuauínSjB s&lt;q ua opBsajdxa o{ joj — 'uptaEJisouiaQ
'VUDlj
-ooq vuqaSjv un sa (q iv) ap ojvauatm-qns vpvo saouoiua i(q ín) ua
jvuniuu ojuawajdiuoo-oi^O ooiun un auaij (q in) ap otuaiuaja vpvo Á
'uvS^oj^^ a(j ap saXaj svj ap vun o (^[ vj o *([ uppipuoo / ajdiuno
opvpioiiai onmiuoo un (q tv) ojva^ajui ^a ua ?^ — '¿
aQ ap sa^a^ sop sb[ ap Bun anbxjiJaA as anb ap oqa
-aq pe Á (q ^ b ajuafBAinba sa (f uoiaipuoa B[ '(q *o) O[BAjajui [a
opoi ua BaoAjun A ajuaisixa upia^jado buii sa ^jnjBu upiaBjuauía^dtuoa
-oi#o B^ anb so[ ua sopBjnaijaj so^unfuoa so^ u^ — •oij.vjoj.o'j
ruotaisodojd aiuaxnSrs b[ aanpap as joiaa^uB o\ aQ
'(lf Bl B ^a^duii aiduiais (f upraipuoa B[ anb ojb¡3 s^ — #^ vjo\¡
•sauoisaadxa sop sns ap pBp[Bngi b^ Bjpisaj apuop ap ' qDlq (] {qvlv {] x)
ap (q "v) ua ojuauía^duioa-ojjo sa X anb 'ajuBfamas o;uauin.^.iB
Á sfSo[bub sauoiOB^ou uoa 'jBqo^d apand as uaiqmcjL — •/• 'vjo^
' (f uoiaipuoa b[ a[dmna as anb apuajd
-sap as inbB aQ ' (lq ' lv) o^BAJajui-qns jo ua BaoAjun uaiqmBi uqnsa.
'BaoAiun sa (q ') ua upiaBjuama^duioa-o^JO b¡ ouioa :uaiq Baoqy
• = QUT u x = x y

qviv u x = (v n *) u ^v u ^ = iuviq n i9) n *] u ^ u •
:b ^bii^i uoisaadxa Bmiqn bj Bqnsaj '(ig unáas 'oSan^ #lq

vi u (q.1^ n *) u ^ u ^ = vx u (q1^ n *) u ^
• ^ = &lt;2^ í'l lq = q^x9

p| ^ fj X = [{qvxq f] x) U (líí fl l)] fl ^ B F^i sa umsaadxa
Bmi^|n b^ (ig ap pnjaiA ua ' qD^q [) x ^ x orao^ -[qD^o (J (QD^q p] ^)]

nxn n^ = [^x u ux9 n ^)] nx ^d • = ^t u (i9 n ^^
|j X a q = [qoi

[J (Q0^q f] ^)] D ^ :jBCIojd 3nI) somajpua^

• i ^ x y ^ a ^q — x y ^ anb somaqes ro^aaja u^
•(q ') ua QOi

[J (qDTq p| a;) ap ojuama[dmoa-ojjo un sa X anb

somajjsoj^ *(íq ' i) ap ojaadsaj x ap ojuama^dmoa-oijo un X Bag
•Bazauai^ad anb ^ (lq í^v) sopAjajui-qns
sns ap BjainbfEna ap o^aadsaa ^bjiiibu oiuama^duioa-oi^o auaij (q ')
ap x o^uauía^ Bp^a i^ Buiajoai ^p pnjjtA u^ — "uoiaBJjsouiaQ
•fq (v) ua ([ upioipuoo
v¡ ajdiuno ojunfuoo ja saouoiua (q 'vj ua jvun^vu ojuaiuajdwoo-ojjo

�RESUME
"Sur les ensembles réticulés"
Prof. Carlos A. Infantozzi
Dans cet article on commence par démontrer que la condition:
J). — Si a ^ b et

( a \j ai ^ fe [} fei , alors onaat^í)i,

I a fl' 1 ^ b fl ^&gt;i
est equivalente á la propriété: o [J (6 f| c) ^ (a U fe) f) c.
On considere aprés la condition:

JJ. — Si a ^ fe, f o U a! ^ fe |J fei ]

i

n

bn

eí ax ^ fcx alors

j

on a ai ^ fei,
et on montre qu'elle est equivalente á la propriété: a ^ c implique

u (*&gt; nc) ^ (u ^) ncDe cette fa^on on donne des caractérisation3 de deux sorte3 tres
importantes d'ensembles réticulés: les structures de Dedekind et les
treillis distributifs.
On analyse ensuite les rapport3 des propriétés J) et J\) d'une
part avec une quelconque des loi^ de De Morgan sur la complémentation de l'autre, et on trouve que la propriété J) es equivalente á
une de ees lois, sous quelques restrictions, en étudiant aussi les rapports entre l'existence et l'unicité de la ortho-complémentation
dans un intervalle et dans un sous intervalle au moyen d'une de ees
lois ou de la condition Ji). On passe alors á la considération des cas
oü la propriété Ji) implique celle que nous avons désignée J), et,
finalement, on demontre que l'existence et l'unicité de l'ortbo-complément dans un intervalle (a, fe) permettent affirmer l'équivalence
d'une quelconque des lois précitées aux conditions J) ou Ji), en
méme temps qu'on met en évidence que tous les sous-intervalle3 de
(a, fe) sont des algebres booliennes.
Requ le 6 déc. 1957.

- 16 -

�"91 '¿ "JM '(I) ISO í íiapB^y-8dB3isn^pi^ a^pjo^^ jap ab
Jji2jn jaSgpuBqAy •Mgaa¡jjB^ aapo apuBqja^ asiAva^ J^q^^,, — "[I] — "uiajo^jg *
"60 '(¿) ^un8¡uiaja
jap iqauaqsaaqBf '\i uua38Jjua3ejpunj^) nz uaSun^jauíag,, —
"819 '(I) "P¡qi "
-ja^ aqasjapqjqag-ajoog Jaq^ uaSunqansjaiun ^^^^í^,, — '[]
'8^S '(I) ^{IBiuaqiKj^ aqasjnaQ -^apuBqja^ aqasjapojqag-a^oog,, — •[$]
"192 '(If) 1J^H^SIPZ
aqasiiBraaq^Bj^ *t.apuBqja^ aAijnqiJjsig pun aqaspui5[apagM — •[]
"96S '(III)
-uy aqasj^Braaq{üj\[ '^apuBqaa^ jap auoaqx ^p 2nzpuru^),,
"¿22 '(6)
-IJ82 aq^síiBiuaqiBj^ ^apuBqja^ Jap aijoaqx ^nz a2Bj^agM
"92 'II '83I-13^. ^i^muiBsa^) '\i '() ua^Buuy aqaspcm
"Maddnj2jBnQ ajSnazaa u[npoj\[ jajp uoa aip Jaq(j,, — "[^]
01 'IIIAXX HW 'II '
"8 "¿681 8i3AvsunBjg -a^qasqaoH uaqasiuqaax J^p ^juqasisa^)
uauiBSUiauía^ uai?scu8 ajq; qajnp ua^qe^ uoa ua2un2a[J32 J3q(J,, [I] 'Puí5l9P8Q 'H
"t6I 8!J[Bc[ "8aJiBjisjaAiuQ sassajg "apip
"n3 UOÍJ38HO^ 'i "J *ttsaujapop\[ ajqaSjy ja anbijauíqjuy,, — •[];] — ^jajajEq;^ *y
"66I "S!JBI "aíD l uuBraaaH -9^8 óM -saiPHJsnp
-uj ja sanbijijuaiog sajgBnjay *Msa^quiasug sap aiJoaqx,, — "[I] — q^Bqjnog -j^[
'Sf'ól "A "N '^J^pog ^aijBuiaqjBj\[ ueaiaaiuy
"AXX "IA •suoijBagqng ranmbogo^ ^^Joaqx 3íUBl ^ "[I] — "Jíoq^Jig 'O

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5066">
                <text>Sobre los Conjuntos Reticulados</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5067">
                <text>INFANTOZZI, Carlos A. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5068">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 5-17</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5069">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5070">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5071">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5072">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5073">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="497">
        <name>CONJUNTOS RETICULADOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="496">
        <name>SISTEMAS RETICULARES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="425" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="670">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c5ce8a71a90c28e3455ddf8e72aaa342.PDF</src>
        <authentication>0cfd70dbc4199974007d3753f1a9fc4a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5057">
                    <text>- 19 •t4oaoj tsbo '
opuBno íoaij^ai ajsij} opu^na ísBjq^jBd ua ooij 'sajBpn^a ua ajqod
'soasap sns ua ajuaipjB 'pBpijauíaj bj Bjssq opBfojjB 'osojauaS jbjoui
oj U^ íojjsoj ap opBiaBJJjB X odjana ap ouBtpaui^ :soub aauínb soj
ü sopjB^) z^^^^ ojtuag uop Bjuid oj isy "BjJBuopuBqB a^ Baunu anb
pBpqBUOSjad aiaanj Bun ap soSsbj scq jo^ia uoa UBqB[ijjad a^ as 'a^uaa
-sa[opB bX 'X opBumsuoa a^auíf Bja Bpaauoads^ soub oauía so^ y
••-• 'oSnjj jojoj^ BqBraBg as outu as^ 'BrjjBd ns ap oaijuBinoj B^aod ap
sbui ja jas b bjjb^^jj 'jouBdsa ja anb j^nSí jb 'anb X ajuauíajqBU
BijBds^ b ouib saDuojua apsap anb ouiu oj^o 'jbjijiui uaiquiBj
ns b opuBUBduiooB 'josbaui ojiaaafa ja uoa o^unf Bjnsuiua^ bj b
Bpaauojds^ jaasu ap sandsap sasaui soao^ #oSajjB^) oisboi|^[ X
ap jb ajqBJBdtuoa ojps JopjB un uoa bije^ubo anb bj 'BijjBd
bj ap uiíbj^ ojuaij^iiBS ja ua bioubjui ns oiaia spaauojds^
•BJaABjBj^ X uaj
-TBg ap 'BUBjaiq^ X Bj^ansuo^ ap SBpBUJof sbsotjojS sbj ua [BjauaS
ap uiCbj ja opuBUB 'Biauapuadapuj bj ap BJjanS bj Bpo^ ua OABiq
un ouioa BJijBq as 'ojiojafa asa ap aiuBpuBuioa 'ajpBd ng 'Bpaauoad
"83 3P ?sof '8081 3P oxjí^va ap c;^ ja 'ofajBjpuauíjy jap ojqand jap
'aaBU 'BqajBui ua ojiajafa un ap BjjajSuiaoA bj ap oipatu ua
Bisnp^ bj ap ouiunsa ojuatJOAjod un ap bj3A bj y

* *' V3I0H3N3 V^3V 3O M3A0Í Mü

•souiajipaui anb uoa Bpipaui
[ inbc aq 'EJjsanu B[ jnbB aq 'Baoda b^ ap EstAip B[
nbE an 'Bpuapuoa b^ ua ouioa 'oiaiauíoa p ua omoa
B^ ua ouioa 'sajJB sbj ua ouioa 'BjniBiaqj ua
souiinipsuoa anb BiiEds^ e¡ ouioa 'uij ua 'uaa
-oí 'mayoxn^vu B{ anb oj^saEui s^ui uis 'euisiui pBpiaA
eso anb B[^a^ s^ui uis ípBpaiaos EJisanu sa pvpxaa ap
ouioa 'pvpxaa ap Epoj 'souiauoduioa anb vaanu pEpapos
b¡ ap upxsa^dxa 'vaanu BaniEjaiq Bun ap sojuaiuip
soi JBqaa souiBpod oaod ap o:uuap anb souiaiads^

D| ep 0(114 ^
SVXU3úd VIDUVD

�Pasado el vendaval bélico, las sombras de la reacción fernandina
se cierran sobre España. Todo un pueblo se siente traicionado y sus
más nobles hijos se baten y mueren bajo la bandera tricolor de la
libertad, la que bordara y por la que diera su vida en Granada, Marianita Pineda y a la que Espronceda dedica un romance.
Rafael de Riego inicia en Andalucía su marcha libertadora, una
de las más románticas aventuras militares de que se tenga memoria
en la crónica de las guerras populares de España. Apenas llega ven
cedor a Madrid cae en las redes de las intrigas palaciegas y es ahor
cado en la Plaza de la Cebada el 7 de noviembre de 1823. Espronceda,
casi un niño, presencia el sacrificio del héroe. Este acontecimiento
decide definitivamente la hermosa trayectoria de su vida. Desde ese
instante pondrá todas sus energías, toda su pasión, su talento todo,
al servicio de la libertad de su patria.
Profundamente conmovido por el sacrificio de Riego, Espronceda,
junto con otros mozalbetes —Miguel Ortiz, Patricio de la Escosura,
Vega— funda la sociedad secreta de los Numantinos, con la que se
proponía, nada menos, que "quebrantar las cadenas que oprimían su
patria, abatir la tiranía de Fernando VII y restaurar la libertad", co
mo dice en un manifiesto. ^
Repárese en el nombre de la sociedad secreta, amalgama de litera
tura y política, signo de una época que hasta su muerte orientará la
vida del poeta. En Zaragoza, durante la guerra de la Independencia,
el pueblo tomó las armas contra el invasor inspirándose en la repre
sentación de Numancia. Fue, como dice Enrique de Gandía, la batalla
que Cervantes le ganó a Napoleón Bonaparte.
La infantil aventura de los Numantinos termina con todos ellos
en la cárcel. Aún no le apuntaba el bozo y ya Espronceda es conde
nado a varios años de prisión. Desde entonces conocería numerosas
cárceles en España y en Europa. Pero, gracias a su poca edad y al
ascendiente de su padre en la Corte, le conmutan la pena a varios
días de enclaustramiento en el convento de San Francisco, en Guadalajara. Espronceda no escarmienta y pronto troca el puñal del cons
pirador por la pluma del poeta y escribe, encendido de patriótico
coraje, su poema Pelayo.
Cuatro años después escapa de su casa rumbo a Portugal. Aban
dona la perspectiva de un porvenir halagüeño como el de un hijo
mimado de padres de buen pasar, e inicia un azaroso peregrinaje
por Europa que durará dieciséis años, casi la mitad de su vida. Este
súbito extrañamiento de España no fue "motivado —como dice el
mismo Espronceda en una carta—, por ninguna necia calaverada, sino
por el honor y amor a la patria, como ha sucedido a casi todos los
españoles que detestaban las intrigas y picardías".
Después de un pintoresco viaje en un buque de carga, sufriendo
innúmeras tormentas y la compañía de un pasaje poco recomendable,
llega Espronceda a Lisboa, donde tiene un ademán que lo pinta de
cuerpo entero y que él mismo dejó documentado: "Llegamos a Lis
boa —dice—, que yo creí que no llegábamos nunca; visitónos la sa- 52 -

�-

9 -

Eisandsaa aBjduiafa ua 'saapuoq apsap 'Bpaauoadsg 'zaAijjB uoo sBjaap
-uajap b o;sandsip aadtuais 'sajBaaqij SBapi sns uoa ajuanaasuo^
'4vitu viuivd vj ap ojans ja v%sa JJjy,,
:r&gt;uad ajsuj tui ua oiuvj^
'omvuq jdw vj zo^af vjjau^sa as oq
vuaxo vj ua opv^soaa^j
•vzanbiu vj anb svui otjoad xui v vjvJ^j
vxxu viuivd 'sopxuanb sauvj spxpy
:sojsa ouioa Banuaai Boqpui
-Bd ap sosjaA souiBjjuoaua onb [a ua '(6^8T) saupuo'j ua ou^amwi
jap vpvujua vj suiaod ns ua B3[anA anb ouisiaBJiso jap Bi^oauBjaui B[
'saunu anb sbui 'a^uais Bpaauojds^ sasuauípuo^ SB^qaiu sb^ ajju^
•Bjsaod ns aod
opianpBJtj 'BijjBd bj b jouib ns ap soAijuiisip sbiu soSsbj s&lt;q ap sounS
-[B 'a^uauíBaauíos 'Bjoqc souiBa^ '^^^i^iooicj Bqaij ns 'inbB bjsbjj
•Buaijip ap '[iiubjui pBpauuajua
Bun ap '^^81 9P oXbui ap g^ \a 'pBpa ap soub f so^ b 'aianuí 'oiuouiij^
-bui ns ap SBaadsiA ua 'uij ^b a^iaauos BjaajBd opoj opuBna \ ''' bij
-auqy aod opBjndip ojaap 'bXbjj B^q ua ^nsuoa opBjquiou sa sandsaQ
•Bsuajap ns BzijBaa ouisiui \a Á a^uauíBAanu opB[aaaBaua sa 'ao^isodo
oaipoiaad un Bpun^ 'BiajBd ns ap SBaiiqod SBqan[ sb^ ua aiuaiuBA
-ij^B saauojua BdiaijjB^ 'Buijsta^ bijbj\[ buioj b^ aod BpBjaaaap bijsiu
-uib BpunSas b^ b asopuatóoaB BUBds^ b uij aod BsaaSaa gg8I U3
•SBUiaod
sosouiaaq sbui sns ap oun Biaoui3iu ns opuBi[Bxa aqiaasa Bpaauoad
-sg A BpuBuiap v\ ua ajuauíBaioaaq aaanuí BaaBSuB^dBq^ 'uoioipadxa
B[ BSBaBag *ouistjodsap ^ap Busdsg aBaaqij BaBd soauíai^ soj aBznaa
auodoad as 'sajouBdsa sejoiaiBd ap opBund un uoa 'anb BaaBUBjBdBq^
ja aod BpBziuBÍao asiijiiu uptaipadxa bj ua 'o^Eipauíui ap is^a
Bpaauoadsg 'ajqBStjBjuí aopsqanq 'Buojuajuí bj BjBaBqsap
saauBaj ouaaiqoS ja 'soAHBaBdaad soj sojaaiqnasaQ *Biuojo^ aBjaaqq biu
-odoad as anb Bdoang Bpoj ap soiaBjunjoA ap ojiaaafa un ua Bjoaua as
apaBj sbj^[ #og8l 9P ílnf 3P uoianjoAajj bj ap SBpBaiaaBq sbj ua opanu
-ap uoa opuai^Bquioa 'SBiaBuoianjoAaa SBqanj sbj ap X orasia^uBuioa
jap aSnB Jiaqaj ja 3aia BiauBag ug #gg8T BisBq 68I 9PS9P ^^9UBiuaad
ajjuop 'sjaBj ua BaipBa as ojBipauíui ap isBa X BaiSjag b ojiu^oaui
ap BpBjsBaj as 'BjouBdsa uoiaaBaa bj ap SBai^Buiojdip sapBpiaojnB sbj
aod opBsoay 'ajuaináis oub jap aaquiaiAou ap gj J BjSBq ijjb oiaauBra
-aad X ¿^81 9P aaquiaiaip ap ¿^ ja saapuoq b o^ajj Bjaod oajsanj^^
b opBjaodap anj 'apaBj sbui oood 'apuop ap 'uiaaBjucg ua opiaajqB^sa
Bjq^q as anb '—uoiaBajuaauoa ap odiuBa ap aiaadsa— ojispdap jb sojja
uoa ojunf opBiAua aas ojsoa aj anb oj 'sop^aáiuia sajouBdsa sajsaaqij
soa^ijod soj uoa o^uauíoui aainiad ja apsap oziuaaiBaj Bpaauoadsg
•ttoaauip oaod ub^ uoa jBjidBa UBa^ ubj ua a^ajua Biaanb ou anb
-aod 'ofBj^ oía jb afoaaB anb 'sBjasad sop uoaaiAjoAap aui X 'Biuai anb
oaiun ja 'oanp un anbBS o^ 'oaautp anb as ou uoaaipid sou X pBpiu

�a cartas de sus padres que trataban de hacerlo volver al redil, con
testa: "También he extrañado me digan que baga una visita al Em
bajador, cuando deben ustedes saber que no quiero tratarme con
esa gente tan opuesta a mis ideas, y además deben conocer también
que el hacerlo les favorece a ustedes poco, a mí, menos".
Es que su precoz actitud de poeta y revolucionario que se ma
nifiesta simultáneamente ya a los quince años de edad no era, como
quieren hacernos creer algunos autores, un arranque de niño turbu
lento e imaginativo. Era toda una vocación jamás traicionada, como
muy bien afirma Joaquín de Casalduero, cuando dice: "Constante,
exaltado y sincero interés político del poeta, porque Espronceda como
todo romántico se mueve por dos fuerzas: el amor a la patria y el
amor a la mujer, que en realidad no son nada más que las dos
facetas de un mismo deseo: el de la libertad. Y antes que el amor
a la mujer se despertó en él el amor a la patria. En lugar de hacer
observar que esa actitud política infantil tiene un aire juvenil, lo
que creo que hay que notar, por lo menos lo noto yo, es la seriedad
de ese muchacho que exalta la Justicia y la Libertad, y que, desde
su tierna juventud, se pone a su servicio, sin que se desmienta ni una
sola vez, ni con hechos, ni con palabras, su lealtad".
Capítulo II

EL ROMANTICISMO VUELVE A ESPAÑA
El romanticismo ganó su batalla en España en forma más rápida
y total que en el resto de Europa, pese a la afirmación en contrario
sustentada recientemente por Allison Peers. Y perduró más que nin
gún otro romanticismo. Es sabida, por otra parte, la influencia que
España ejerció como inspiradora del romanticismo europeo. Su pai
saje, sus personajes populares y legendarios, sus romances, sus moro3,
el teatro de los Siglos de Oro, la Reconquista, proveen de abundante
color local, de exotismo y hasta de argumentos teóricos a los román
ticos de Alemania, Francia e Inglaterra. Es que España era román
tica sin saberlo. Lo era mucho^antes de que se inventara la palabra
y lo sería a través de todo el siglo XIX, turbulento, trágico, pintores
co y rico en personalidades literarias, políticas y artísticas en número
y grado tales que lo convierten, en uno de los más ferméntales de la
azarosa historia de España.
Cuando se presenta en la Península con su ropaje teorético cor
tado por los mejores modistos del romanticismo europeo, ya venga
por la vía de Levante o de Andalucía, los españoles presienten en él
un tocante aire familiar, uno de esos rostros vistos no se sabe dónde
ni cuándo. Es que, como con acertada frase dijera el inevitable Menéndez y Pelayo, "el romanticismo volvía a España...".
¡Y qué terreno para la semilla romántica el siglo XIX español!
Guerra por la Independencia y largas y enconadas guerras civiles.
Revoluciones, pronunciamientos, heroicidades y abyecciones inconce_ 54 _

�- 99

-

'44BjoiiBds9 BnU9j bj op
sbiu bijoibjo bj op soJopsjjojJB s9jBpnB9 X Bimsijugui
-9q9A UOISBd BUn UO9 ÍBpiA BJ 9p 4B9I}IJod BJ 9p 4BIJO1SUJ EJ 9p BA9nU
31U9lUB}9jduiO9 UOISIA BUn UO9 'OJlld OUISI9IJUBUIOJ UOJ9UJ BJJlA9g U9
Z2I ZÍP^^ U9 2181 *BI9U9pU99SBJl JOXbUI 9p BJ A Bdojng U9 9qiJ9
-89 9S 9llb O9l}UBUIOJ OJU9T[B JoXbUI 9p B9IJOJSiq BUlSed BJ 89 8081,,
4JBpB9J9Ji\[ BI3JB^ ^í)ÍP OUIO^ "SO}U9IUI199}UO9B SOJ SOpOJ 9p BlSlUOJá
-Eiojd [9 9nj 'oipBiu 9p opijBS 49nb &lt;qq9nd ^p sbjj9U9 S9[qxu9}uo9
-UI SB[ U9iqiXIBJ 9JBS9p 4S9aiSiqi SOU9UI O SBUI S9{OUBds9 SO^ B U0J9IA
-OUIUO9 O^OS OU O[^l8 9JS9 9p SB9I)J^Od A SB9I[9q S9UOIS[tlAUÓ9 SBq[
*8Oq99q 8O[ SO9IJUBUIOJ UBJ9 SBjq
-B^Bd sb[ 9nb 89}uy 'souiifip b^ ouio9 'soub 8i9St99ip 9iuBjnp
jod B^nqiUB9p Bp99UChlds^ -BS99UBaj B9p^B BUn U9 UOpU9UI9J
OUIO9 BpiA US BUIUIJ9J 4B9Od9 ns 9p [OUBds9 Un ^BJldsB Bjpod 9nb
B 89pBpiu^ip SBJ[B SBUI SB^ aBZUB9^B B OA9J^ 9nb 'BABJJBJ^B^ 9p 9SOf
UOQ 'U9199B9J B[ 9p SBJJB^ SBJ 9p OpU9Xnq SOUBJl^ 9p SOpBZBJJSip
BI9n^Bpuy BpO^ UBS9IABJJB 9jpBUI ns UO9 OJUllf 'SBAI^J 9p 9nbnQ [[q
•B9OqBlUB9 B1SO9 B^ 119 BJJ9I) BSld SBU9dB 9J9nUI A Bpinq B[ U9 BjjBJJ
-riBU 9llb 'SOUB^9AOf SO[^ 9J}U9 'Jinq 9nb U3U9IJ A 91J911UI B SOpBU9p
-UO9 UOS Zip9^ 9p S9JJO^ SB^ 9p SOpBjndip SCq 'JÍBJ[álUI9 9nb BU91
ou onb oiiJ9Ui un^^B 9p gjquioq Busds^ U9 Aui\ o^_ #0¿8t -^ 8T
U9 9JU9lUJB^n9IJJBd 'upiOBU BJ 9p ^BJn)|n9 X O9lJI[od ^9AIU |9p BZ[B
lin B9JBUI OS9JIj9J 1IS X BdoJIi^ 9p SBpBZUBAB SBUI SBI9U9U9dx9 SB[ X
SBUIJ^OOp SBJ UO9 OJ9BJUO9 U9 S9[B9pi SnS UBIjdlUB X UB9IJIUOJ BIJJBd BJ
9p Bjgil^ *SO9lJBJ9OUI9p SOpBjnjSOd SOJ 9p BIJ9JO1UB BJ BUBds^ 9p BJ9nj
U9U9IJSOS SOpBjálUI9 SO^ 'SIBd J9p 89jqiUOq S9Jof9UI SOJ 9p S9UOI9BJÍ0
-IUI9 S9pUBaá X SBnUlJUO9 SBJ 9p OjálS J9 U9iqUIBJ S9 OjálS 9JS^^
•uiy vj A ¿H&amp;? 'djnSpjj^ sBjdo9 sbj X nj.nqvpnvj 9p j9 X svuiuy snj
n souidjjo^) 'Dfumoujo^ pojuaqi'j souiuiq soj u^iquiBj ubiub9 9g *soub
U op 9^9qjBzoiu un aod 'sojnuiui so9od U9 49iBquio9 9p aoquiBj un
oaqos ojS9nduiO9 9nj oí^9ijj op. ouuiiq j^ #SBjdo9 uo9 X SBjBq uo9 BqB9j
-9d 9g 'SOUlUiq 9 SB9piJod SBJJIJ^9J 4BJJ9nS 9p S9UO19UB9 SBJUBJ B9U11U
UOJ9iqiJ9S9 98 O9OdlUBJ; *9J9 4'9^9 4SBJSIJBUOJUB9 SOJ 48B^SlJBJ9p9J SOJ 48O9
-IJpJSOdB SOJ 4SBJIjaB9 SOJ 4SOUIJSIj;9 SOJ 'SBJO9J SOJ 4SOpBJ9pOUI SOJ 4OpBJ
-JBX9 SOJ 'SBJSIUB91UI9A SOJ 4SBJSIJU999p SOJ : SO9S9JOlUld SBUI S9.iqiUOU
soj uo9 UBUOJ9J so9i}ijod sodnj^qns X sodnjíS soj 'sop^aBd so^q
• ' * BJJBJ^[ 9p Znj^ BJ 9p BJ 4OJ() 9p BUB^UO^ BJ 9p BJ 4IUI9U9JOrj 9p BJ
:J9inbop JOd UBJOJIJOjd 4SBJ9JD9S SOU9UI O SBUI 'SBOIjpiJJBd S9pBp9I9OS
SB-q •SB9lJIJ0d S9piJ SBJ B BjSbSUOO 9S 4U9J9d99X9 UIS ISB9 4BJOUBdS9
bijbj9^ij pniU9Anf B-q 'OiusijBjgqij j9p sejjBiBq s9puBj sbj op ojSis j9
e^j 'ODijijod ojSis un 9ju9iajBju9uiBpunj S9 jouBds^ XIX I^ÍS 13
•ubj9uj ojj^^ 9p
ooiiaqi opan^j j9p 9IJ9S bj U9 X sppjB-O Z9J9^ ojiu^g 9p sajnuoiov^j
SOipOSld^^ SOJ 9p SOUIOJ If SOJ U9 'Oljnuinj OpBJ9JdB U9 4SBU9dB U9qB9
onb X bjjb^ un 9p Bsojd bj 'Bp^ouojds^ un 9p sosj^a soj 'bXo^ un 9p
J99Uld J9 ^BflJ U9p9nd Ojps 9nb ^jnjJ 9JUBUI9njB U9 'OSOdoj 9p 91UBJ
-GUI Un UIS OpOJ 4S9jqBJUO9UI S9pBpiJUB9 U9 SOSJ9A X S9JBjndod S9UOI9
-UB9 'upSuBJBd uis ojjijq un 9p bijo^bjo 49ju9pijjs9 ouistpoijgd 4S9jqiq

�Cuando Alberto Lista, su maestro, al "descubrir" a Espronceda
exclama: "tiene un talento inmenso; pero, como la plaza de toros,
lleno de populacho", dice, sin quererlo, trascendiendo lo peyorativo
de la afirmación, una verdad que, antes que denigrar, realza al autor
de El Diablo Mundo. Porque para Espronceda este pueblo no es
cosa aparte en el movimiento liberal, es la base de toda acción tra^
cendente, el que en su poema el Dos de Mayo canta como nadie lo
hizo a la "canalla" que en la guerra de la Independencia escribió con
su sangre una de las páginas más sublimes de la historia de España.
Como cuando, por ejemplo, en 1808, como dice Julio Romano, en
Madrid, "los aguadores de Asturias dejaron las cubas vacías junto a
las fuentes, se armaron de retaceos y se echaron al campo a romperse
el alma contra los franceses; los caleseros de Valencia abandonaron
las calesas y formaron partidas; los mendigos que, vestidos de hara
pos, pedían limosna a las puertas de los palacios y de las iglesias, se
convirtieron en soldados; los toreros andaluces, que formaban corri
llos en la Puerta del Sol, se fueron con sus cuadrillas a Despeñaperros
para ensartar en sus estoques a los soldados extranjeros; los criados
montañeses, y los mayordomos de Vizcaya, abandonaron las cocinas
de los palacios madrileños, convirtieron los plumeros en escopetas y
los trinchantes en lanzas".
Espronceda no sólo canta a los héroes históricamente definidos
como Torrijos, Mariana Pineda, Joaquín de Pablo (Chapalangarra),
Riego y otros. Los personajes más humildes del pueblo bullen sin
cesar por toda su obra, en sus poesías sueltas, en El estudiante de Sa
lamanca y, particularmente, en El Diablo Mundo.
La sabia liberal de que se nutre el romanticismo político de Es
pronceda tiene su raíz en las grandes formulaciones teóricas e insti
tucionales que cuajaron en las Cortes de Cádiz, enriquecidas por las
aportaciones que nuestro poeta recogiera en el exterior.
El 19 de marzo de 1812 se jura en Cádiz el primer código funda
mental de los españoles. Velozmente cundió la noticia por toda Es
paña, sojuzgada por las tropas francesas en connivencia con los sec
tores más reaccionarios del país, levantando en todos lados las mejores
esperanzas.
Las perentorias necesidades políticas y organizativas de la Guerra
de la Independencia hicieron posible, por vez primera, la unidad ins
titucional de los españoles a través de la Junta Central, las Corte?
de Cádiz y la Constitución de 1812, instrumentos en los que culmina
un largo proceso revolucionario de los sectores más avanzados de la
burguesía. En ese instante, que coincide con el del nacimiento de Es
pronceda, la situación político - social de España presentaba, a gran
des rasgos, el siguiente cuadro: por un lado, una aristocracia feroz
mente egoísta que había entregado el país a los invasores, casta que
se asentaba económicamente en el gran latifundio y jurídicamente
en el más bárbaro feudalismo, teniendo como aliado a los grandes
jerarcas de una Iglesia que atesoraba cuantiosas riquezas y propor
cionaba a la monarquía y a la aristocracia su sostén dogmático e ideo_ 56 _

�- ¿9 BJ ap X BZajqOU B[ ap S3UBUIsap SOJ B OJOO
jauod saaaA SBqaniu opBj^oj uBjqsq 'jBAaipaui opEUBsaiaB jap souisiui
saua^uo soj apsap 'anb sajEuoi^aa saiaoj^ sbj 9p sauoiaipEj; sBsouojá
SBJ UBIjdlUB X U9x&gt;O99J ZipB^) 9p SajJO^ SB[ 'ajJBd BJJO JOJ UBjnai;.IEd
pBpi[B9J BUn 9p SBI9U9!oIX9 SB^ ü 'SBUiapB 'opB^dBpB OJJ9 OpOJ 'S9JOU
-Bdsa soaanj souiismbijuB soj uoa bs99ubjj uoianjoAajj bj ap sofnjjui
soiuisiaou soj ap sisa;ujs zijaj Bun onj [81 ^p upianjijsuo^ tb'j
'BUBauauíB uoiaBdiauBiua bj ap
SBijanj sbj ouitunji a Bisnjj ua SBisoquiaaap soj ap uoijacjaj ej ojídsui
ua Buapja^ ua A Q28I ua sajodB^ ua BpBuiBjaojd anj 'ojduiafa
"sasiBd sosoaauínu ap soiJBuoianjoAaj sojuatuijAoui soj oaídsui zip
-B^ ap bjjb^ bj 'soadoana sBuioipi soijanuí ap ajaBd jbuijoj b uoaBSBd
jnuaqij A njjuuanS SBjouBdsa sBaqBjBd sbj is X 'aouaui anj ou jouajxa
Biauanjjuí ng 'BjouBds^ Baijqndajj Bjauíij^ bj BJídsui ojriis ap sauíj b
utiB X 9^8l ^P saiJO^ sbj ua a^ansaj '0281 ua oSaijj aauoduii b aAjanA
bj 'jsb 'X XIX oi^I8 Io P1 ajuB.Tnp a^Bquioa ap Bjapu^q ouioa ozjb
bj aiuauíajuBjsuoa jouBdsa ojqand ja anb osojapod ubj anj ofnjiui
ns 'soub sop jiaia b olajj SBuadB zipB^ ap uoianjijsuo^) bj uaiq ig
•a^a 'saaqod soj b sajsunuioa X SBipjBq SBjjai; sbj ap oiJBdaj ísbsoiSij
-aj sapBpiumuoa sbj ap o.iaiunu jap uoidbjiiuij íupiaisinbuj bj ap jbu
-nqxjj jap uoiaijoqB íBaijqnd uoiaan^isui bj ap ojjoxiBsap ísajBnpiAip
-ui soqaajap soj ap bjjub^b^ íjBpnaj oqaajap ap oisaj opoj a^ uotatj
-oqB íBJjaná bj BJBd sojnqijj ap oBd jap oaaja jb uoiaisoduii íjBuoia
-bu ojsandnsaad un ap uchdbzijbuuoj íBsuaad bj ap BDiijjod pB^aaqij
ísoa^au soj ap uoiaBJaqij íojjBjs^ jap saaapod soj ap upiaBJBdas ísou
-BauauíB X sajouBdsa aj^ua soqaajap ap pBpjBnSí :BiaajqB}sa as 'jb;
-uauíBpunj oj ua 'anb aiaop B;sBq 'uoian;ijsuo^) bj BqBaijiuSis Baoda
tsa ap BUBds^ bj BJBd anb oj ap Bapi eun JBp bjb^ 'ouBjipB^ ojqand
jap upistaap BaijoijjBd X BiauBjiáiA bat;ob bj ap pnjjiA ua 'opo; ajqos
ouis 'sajBjaqq saiuBjuasajdaj soj ap pBpxaBdBa ajuBjjuq X ojaa jap ojos
ou Bjqo jod uojaisndiui as sBjja ap sBqaniu 'sBuuojaj sapuBjS sbj ap
soSiuiaua sopBjndip soj uBcjBuiuiopajd sojjo^ sbj ua anb b ^sa^
•siB^j jap soSiuiy ap SBaiuiouoa^ sapBpaioog sbj ap
'ajuauíjBiuauíBpunj 'saABj; b X jjj sojjb^ ap Baoda bj ua JBjnoijJBd
na 'opBjjsnji ouisi;odsap jap Bja;n; bj ofBq SBJopBiujojaj SBiouaijadxa
SBun^jB 'BjauBui Bjjaia ua 'opBzijBaj uBiq^q X JJJAX I^IS I9P s^s^^
-ubjj sB^sipadojaiaua soj ap Biauanjjuí bj 'opBJ aouaui o joXbhi ua
'opiajns uBjqBq sajBtaos SBd^a SB;sa ap sajquioq soqanj^f *ojaja ofBq X
oipaiu jap sajBjaqij sojquiaiui sojjaio X sajo;ijasa X sajBuoisajojd Jod
rpBj^a;ui Bipam asBja bj 'a;uauijBjuauiBpunj 'X BUBds^ ap joija^uí jap
souBqjn soajuaa sapuBJ soj ap BisanSjnq bj íjBn;aaja;ui ouioa jBtja;
-bui o^ubj joiaa^xa oiqiuBaja;ut un b SBjjaiqB sbuiijijbui sapBpnia sap
-ubj sbj ap sa;uBiDjauioa soj ísBapjB sbj ua uBqBajanu as anb souanb
-ad A soipaui soutsaduiBa 'souBsaj^B 'sajuBiaaauíoa souanbad 'Bzajqou
EÍ^q bj uBqBtu.ioj jBuoianq^suoa opuBq ja uvj 'uoajodB^j ouisiui jb
jB;uBdsa b BqBSajj anb 'jbj B^a uoiaBpBjSap BXna Baiuoq^oq BjnbjBu
-oiu bj apídsna ns ua UBiuajsos ojaja ojjb ja X biobjoojstjb B^ #oaioj

�Los preceptos liberales y progresistas de las Cortes de Cádiz, si
no lograron cuajar continuada y plenamente por las debilidades de
las clases que las dirigían, fueron, sin embargo, un ideal que alentó
durante largo tiempo las luchas del pueblo español de las que Espronceda fue uno de sus más arrojados paladines en el verso y en la
acción.
Esa fuerte tónica liberal, por su intención y hasta por su forma,
es la que diferencia sustancialmente su poesía de la de los románticos
contemporáneos y ello explica, antes que sus calaveradas y sus aven
turas amorosas, la enorme popularidad que siempre acompañó a Espronceda aún muchos decenios más allá de su muerte. Es que él supo
captar lo que de más romántico tiene el pueblo español, que no es
el costumbrismo pintoresquista que pusieron de moda los autores eu
ropeos, sino su incoercible amor por la libertad y por la justicia. Ese
amor que lo es del pueblo español de todas las épocas y que Enrique
de Gandía sintetiza con estas palabras: "El sentido de libertad y de
justicia que hay en la protesta de los románticos es en su origen un
sentido español. Mientras en París, por orden del Parlamento, el ver
dugo quemaba en una plaza las obras del Padre Mariana, en Es
paña se representaban los dramas de Lope de Vega y Calderón. En
estos dramas el pueblo se rebelaba contra la nobleza e imponía por
sí mismo la justicia. El pueblo del Siglo de Oro español fue el mismo
pueblo que echó a pedradas y navajazos el ejército de Napoleón.
Fue el pueblo que inmortalizó Goya en las escenas más románticas
de la historia del romanticismo".
El historiador inglés Macaulay sintetizaba sagazmente esta face
ta del pueblo español, cuando afirmaba: "En ningún país del mundo
se ha visto al enemigo apoderarse de fortalezas más inexpugnables;
pero tampoco se ha visto en parte alguna que ciudades abiertas hayan
resistido tanto y tan enérgicamente a grandes ejércitos sitiadores.
Y esto se observa en la historia de España desde la época de los
romanos, desde cuya época las guerras de la Península ofrecen un
carácter especial: son como el fuego imposible de extinguir, que
arde bajo las cenizas y que, después de haberse creído largo tiempo
sofocado, estalla más violento que nunca. Así sucedió en la guerra
de la Independencia de 1808. España no tenía un ejército capaz de
medirse con un número igual de soldados franceses o prusianos, y,
sin embargo, bastó un día para derribar la Monarquía en Prusia, y
un día bastó para poner la corona de Francia en manos de los inva
sores; pero ni Jena ni Waterloo hubieran podido asegurar un reinado
pacífico en Madrid a José Bonaparte".
Mas si el pueblo español era romántico por antonomasia, para
colmo de ese romanticismo jamás gobernaron a España tantos poetas.
Así, "Ros de Olano, poeta mediocre, fue Ministro de Comercio, de
Instrucción y de Obras Públicas; Roca de Togores fue Ministro de
Fomento y de Marina; García Gutiérrez, el autor del Trovador, fue
interventor de la Comisión de Hacienda española en Londres; Gil
- 58 -

�- 69 •BjouBdsa boi;ubuioi Bisaod B[
ap 8bat^bdijiujs sbui sBjaaBj saij sb[ UBiuasaidaí anb saiojnB saii so[
ap opunjoíd souatu [a sa 'Bpaauoidsg ap p? loiiadns [buiioj ofn[ un
uoa '[BuoiaipBii BiiBpua^aj Biauaiaq B[ ap lopsaiaai ouioa ouiisgiqBiou
'oaiii[ Bjaod ouioa aiaoipaiu 'Bginoz asof b oiuBna ug *o[duiaj.'a lod
'uBpy o sofinog ibuib[[ apand as isb á 'oaiiauaá aiquioq [ap ouioa [bi
-n[d ajquioq [ap ojubi 'BaipjuiBip Biaadiiad B[ 3Aia Bpaauo^dsg ap Bg
•Bauoisiq pBpiauBJoduiajuoa ap soiaipui uis '[B^oduiajuí sa aanbaa^
ap Bsnuí Bg *B^aod o^jo Á outi ajjua BaijBuiai Biauaaajip Bjn[osqB
B[ a[qBjou sg 'saaquinpaqanuí sb[ b BpiSuip [Biaos Bjsajojd ap o Baij
-oijibcI a[opuj ap Bisaod B[ b opBqjaaBxa sbui BjsqBnpiAiput ouiszaq
[ap BSBd anb uoa pBpqiaBj B[ BUBuiip iqB aQ *saaquioq só[ b afss
-uaui un bzub[ uatnb ouioa 'opunui [a opoj ajajua as anb Bjsd aasq o[
p^o[Bip o bSo[ououi Bpaauoadsg opuBng #ouB[[iAas Bjaod [ap jopnd
[a uis 'sojij^ b á ajuauíaiuajiuijaiui sa o[ ojad 'BpijaaAOJjuí a BAt^af
-qns jas ap uaiquiBj BÍap ou Bpaauo.idsg ap Bg "o^aíns o[os un uoa
B^O[Bip 'sbui ojuona 'anb a[qBuai[Biii uoisiaAonui Bun ap 'BAiiafqns
sa aanbaag ap Bisaod Bg 'B^ouBsap as anb ua ooijubuioi oSbiibj [ap
oipara ua BUBipaauoidsa uoiaanpoíd B[ ap [buiioj á [Bn^daauoa uoxa
-Baiqn B[ ua pin oSiBquia uis jas apand Biuanbsa ajsa 'sBaijBuiSipBi
-Bd sauoiaanpai sb[ uaua^ anb opBzioj A a[qijnasip o[ opoj uo^
•B[[iiiO^ A lanbaag ua soaidijanbiB sajuauod
-xa sns UBiipuaj sop sbijo SBg *B[anasa Bjsa ap BinjBiajg b[ ibziibiu
-anbsa Bjipod as anb ua sBjaaBj saij sb[ ap Bun o[os ts aod B^uasaid
-ai Bpaauoidsg B[oiiBdsa Baijusuioi ^aiii[ b[ ap o^íaiauoa [a ug

'jmoos - ooijtjod oiusiouumiiou n^

(j

aa owsixomxva a o^snvuaan

• • -BUBnpB ap sapauBiB A Baijgod
Biuiouoaa Bipn^sa Bpaauoidsg bjsb[J #(ouBiuog g) u • • • soijsiui^[ ap
ofasuog [ap ajuapisaid anj 'oíaawag ap upiouuntuoo vj ap io^iib [a
'Bsog B[ ap zauijiBj\[ íoaifa^\[ ua BUBdsg ap onsiuip\[ A op^jsg ap
oiafasuo^ anj saiBA[y sojuBg so[ ap [an^ij\[ íbuiibj^ A Biian^)
ap oiuaidng [ap opBoi ousiuij^ anj 'ouoíí^og ^g 'uoiap[B^
zauBqajsg íuoiaBuiaqo^ B[ ap oijsiui[^[ anj 'souijuvum^^ so[ ap [a
'Binsoasg íBiauapisaig B[ ap oiiBiaiaasqns anj 'soqoj aupvj /g oaiii^
-bb oaippiiad [a opunj anb SBl&gt;[ag asof íuijiag b oXns aiun^uasaidaí
ap ppuBiu o[ ouiaiqo^) [a A 'tíuoian[OAai B[ piBdaid anb ojauos un
cztq,, 'opBig [ap soau^q so[ ua iiiuiop ap opssuBa 'zu^g ouijuaio[g
oi8o[ng ísBUBiipB X sa[aauBiB ap ouBisnid Biuajsis [a BiBipnjsa B^aod
ojsa anb BiBd uqiag b OABig zaprzuo^ lod opBiAua anj

�Sin lugar a dudas Espronceda fue el autor de más rico contenido
ideológico de todos los de su generación. Estamos de acuerdo en lo
fundamental con Guillermo Díaz Plaja, cuando afirma "que debe
considerarse a José de Espronceda como el poeta más sobresaliente
del romanticismo español. Es desde luego, el más representativo; el
que recoge sus aspectos más característicos. Tiene en su contra pro
bablemente, el de ser el poeta de vena menos depurada; el que ofrece
juntamente los momentos más vibrantes de la poesía romántica y los
más lamentables descuidos. Es, además, tumultuoso y frenético; des
ordenado. Pero el análisis demasiado severo de estos caracteres pro
cede de un olvido fundamental: Espronceda es un poeta trunco; Valera pensaba en un Goetbe joven al considerar su obra interminada;
porque Espronceda procede con el ímpetu del que tiene mucho que
decir y no ha alcanzado la hora de la serenidad: la muerte nos abre
un duro interrogante sobre esta obra posible. Pero queda la obra rea
lizada, y ésta nos permite ver una riqueza conceptual superior a Bécquer el poeta de contenido —y de una forma exterior, por lo menos
igual a la de Zorrilla—, el poeta de la expresión sonora. Exige, por
lo tanto, una atención de figura máxima, si no excepcional".
¿Fue en realidad Espronceda un poeta trunco? ¿De no haber
fallecido prematuramente hubiera alcanzado la serenidad? Aquí nos
permitimos discrepar con Días Plaja. Quizás lo que llame a confu
sión sea el erróneo símil de Espronceda con un Goethe joven hecho
por Valera. El Diablo Mundo pudo haber quedado trunco en su ex
tensión material, mas no en su ideología y mensaje. Por otra parte,
aunque Espronceda hubiera alcanzado la longeva edad de Goethe cabe
suponer que jamás habría logrado la olímpica serenidad del genio de
Weimar. Pretender lo contrario significaría desconocer la distancia
abismal que media entre la personalidad de uno y otro autor, entre
Weimar y Madrid, entre las concretas circunstancias históricas en que
se desenvuelven las vidas de los dos poetas. Goethe fue vate cortesano
y consejero de príncipes, Espronceda se pasó la vida combatiendo con
la espada y con la pluma las bases del despótico ordenamiento social
de su época. Goethe vivió una vida sedentaria y contemporizadora
en la tranquila y refinada Corte de Carlos Augusto. Espronceda, por
el contrario, vivió sin un instante de reposo en el filo de los más dra
máticos acontecimientos de la turbulenta historia de su patria, deam
bulando por Europa la mitad de su vida como exilado y conspirador.
Entre el Goethe del Werther y del segundo Fausto existe una gama
rica y variada de temas, contenidos y formas. Entre el Espronceda del
Pelayo y el de El Diablo Mundo, habrá variedad de formas, pero en
lo aue a intención ideológica se refiere, existe una armónica conti
nuidad.

- 60

�- 19 seuná^B ogiuBáao b ubuoiis sou Xoq is 'ojsa aog -B^oq ua sa[dna soj ap
ouo) [B saju^uiaa soiuaiui^uas so[ X s^api sb[ eqeialns anbaod oaaqa
-B^ndod 'BJopBaaua^a^ X Banqod uoiauajui ap '[BiauBjsunaaia Bjaod
un anj aaííuBjag *SBiua) ap uo^saáns b aanpaa as ou ÍBiABpoj cpunj
-oad sbui SBzinb sa oa^sanu [a ua saauBJj Bjaod a^sa ap Biauaiqjuí B^^
:\if) anbiau^ b opuBsoj^ BIHA OU3JO1\[ B^aaáB j^ '^Biauapuaj X
-bo '(Badojna Ba^qod B[ b Bansuaa b^jbuib) ojafqo [Bnlíi uoa
-ag opB^BJi cq o[ oouso'j ^op ojud^ [ap ojunsB ouisiui [^ 'uo^Xg ap
BpB[osuoasap X Baiuop^Bs B^anasa b[ b uaaaua^aad '[Biaos ja^aBj^a ap
X Bpunjojd uoiauajuí ap 'dtuún^ ap oaj^ \^^ X o^npudyi j^ -ja^uBaag
ua anb BáaBuiB souaui sa o^ipud^ j^ 'Bpaauojds^ ap sBpiAoui sau
-oíaisoduioa sb[ uoa pBpiaiisB[a ua oqaniu opBUB^ u^q BUB[[3^SBa BnS
-ua[ B[ X BAijB^iuii biuouíjb B^ "OjaAas X a^qou 'o[[iauas afBns'ua[ un X
'Bai^aod uoisaadxa X ouo} OAanu un ofBjj [Biia b[ 'op^idoad^ oaixa[ un
asjBaijqBj ap oqnq Bsoja^sauaui pnjiqnuí B[ b asjBajaaB [B 'Bsnuí Bs^
•SBpiaouoasap sbuiijI&gt;b[ a^^nfua o^jBa ns b opuBuioi X 'aaqod [ap Bp
-uatAiA bjiidso B[ b 'oqa^ucAa OAanu ouioa opuBfBq 'bioubj^ ua opianp
-ojcjui Bq ja^uBjag ap Bsn^^[ B[ anb uoiaiqoAaj b[ auuoua s^^^ roasa^o^
-uij oijvuvw3 [a ua aqiaasa '0^81 9P Hnf 9P Z\ I9 opuBna 9juara
-Bpn^B dAaj)ua B[ 'Bpaauoads^ ap oauB.iodiuajuoa 'ji^ anbiau^ Bjaod
[^ uaáuBjag ap UBaf - ajjaig saauBJj [ap B[ :soaijjaa so[ ap pBpip^
-auaá B[ BJBdai souaui anb B[ ua 'ajuaiussiaajd ^sa a)UB)Joduii sbui
b[ 'Bpaauoads^ aod SBpiqiaaj sb3Ubjoj SBiauan^ui sb[ SBpoj a^
•une sbui 'Bga ap BJtanj 'X a^uauíBpBuoisBdB BUBds^ b biub spaauoads^
'BiajBd ns ap opBÍoiBJJBsap a^uáis as X Biqodouisoa sa uojXg *oiaia
anb ua oiuauíoui [ap pcpqnaj b[ b opn^adB sbui B]sa anb Bpaauojds^
ap [a anb osiaaaduii a oai^aua^ sbui sa 'ajjnd bjjo jod '[Biaos ouisia
-ijubuioj ng 'opBjBaaa X oaqpauB^ui 'oaijjf sbui sa uojXg 'Bpaauojd
-s^ ap vouvuivjng op ajiwipnis^ \rd I9 UO9 UOJ^9 ^P uvnf uoq [a jbj
-uaajua 'o[duiafa aod 'BUBjsBq 'sauopBJBdmoa sb[ ap Bjsq B[ aBjoí&gt;B ap
ojuauíoui [a aisa sa o^¿ -oajo X oun aa^ua uajsixa anb sa[BtauBisns sbio
-uaaajip sb[ aBaqqBO X saao^nB soquiB ap Bisaod b[ ap BpBziaouauíaod
uoiDB^sBajuoa eun aBzq^aa s[Bfng b a^iiuaad anb B[ sa BaijBiua^ Biauap
-íauioa B[ 'a^uauíBsiaaag #sauoiauaiui ap anb sBiuaj ap 'opuoj ap anb
sapnjijaB ap Biauapiauioa Bun ap sbui bjbjj as anb X [Biaipadns sa Bia
-uan[jui Bisa anb 'ajuauíBpBaapuod X a^uaiaBqaj 'BJjsanuiap s[sfng
•[OUBd
-sa [a aaqos sa[Sui [ap Biauan^ui BaopBuinaqB B[ a[qBiSBJjuoaui ouioa
jBjdaaB b aid BqBp Bpaauoads^ aaqos uoaXg ap Bai^o[ouoaa uoiaB[aad
B^ 'BBjaod soquiB ap Baqo B[ X BpiA B[ aajua ouisqa[BJBd ojaaxa sa[
-Biaijaadns soaijua b 9[ipuBaua odiua^ oqanuí a^uBang *souiuiaaj soi
-snf sns ua ojsand opis bij Biua[qoad [bj 'uoaXg X vpaouojds^ 's[Bfng
uBqais^ ap Bjqo B[ ap sandsap anb souiaaa^ 'BAisiaap oiuoa ^juasaad
as Biauan^ui Bjsa odiua^ o^jb[ ajuBang 'aojnB oa;sanu aaqos uoaXg
opiaaafa aaqsq opnd anb Biauan^ui B[ ap opB[qsq Bq as oqanj^[

aQ X uou^g (^

�composiciones del poeta español, es porque efectivamente, hay en su
gestación, por influjo de aquél, un aire callejero".
Se ha señalado también la posible influencia de Vigny sobre
Espronceda, indicando concretamente las semejanzas que existen entre
La Canción del Pirata y La Frégate. Sin embargo no hay que extre
marse para demostrar la improcedencia de este influjo. Nada más
alejado de la musa de Espronceda que la lírica de Vigny.
De lo que sí no cabe dudas es de la notoria influencia ejercida
sobre nuestro poeta por el romancero medieval de su patria y por el
teatro de los Siglos de Oro. Desde el Pelayo al Sancho Saldaña, desde
El Estudiante de Salamanca hasta El Diablo Mundo, Espronceda se
inspira en los temas de más rancia prosapia hispánica. Ya Díaz Plaja
indicó el ascendiente que Guevara ejerció como inspirador de El Dia
blo Mundo. Nosotros nos permitimos señalar, además, la sorprendente
similitud que existe entre el Adán de Espronceda y el Andrenio de
El Criticón de Baltasar Gracián.
3)

Su protesta social.
Al analizar el Canto del Cosaco Balbuena Prat señala que hay

en él "más intensidad lírica por el ímpetu arrollador que por la for
ma cuidada", cualidad que puede extenderse al conjunto de la poesía
de Espronceda. Sonoridad impetuosa a la que debe agregarse poli
cromos toques de realismo, características de la mejor literatura es
pañola de todas las épocas. En El Mendigo y, particularmente, en
El Diablo Mundo, son frecuentes los cuadros y los personajes de vena
picaresca como Salada y el Tío Lucas.
Aún más que en El Mendigo, es en El Reo de Muerte y en El
Verdugo, donde estalla la protesta social de Espronceda. En ambas
expone la actitud impasible de la sociedad ante la condena que hace
caer sobre las víctimas que ella misma procrea. Pronto esa acusación
contra la sociedad y sus injusticias se convierte en un anatema que
en el Canto del Cosaco incita a la destrucción, ya que en la Europa
de su tiempo:
Son sus soldados menos que mujeres,
Sus reyes viles mercaderes son,
Vedlos huir para esconder su oro,
Vedlos cobardes lágrimas verter. ..
Pero, como acertadamente señala Pujáis, más que en sus poesías
sueltas, de motivaciones más o menos circunstanciales, es en El Dia
blo Mundo donde mejor resalta el romanticismo social de Espronce
da. "El hecho de crear un personaje bueno e inocente —dice el refe
rido autor—, y lanzarlo sin previa preparación en un mundo en que
no se le espera y lo recibe con la mayor rudeza, encierra en sí una
protesta fulminante central contra la sociedad".
_ 62 -

�- ^9 Bl9UaJ9Jip BJ JBI99jdB BJEd BZUE9JB SOpBJBU9S SO[ UO^ 'OJIUIJUI [9 BJSBlf
9SJBA9JJ UBJjpod JB19OS BJS9}Ojd 9p BIS9od BJ89 9p SOjduia^
• • •s^livo soi oX ouioo oíd y
uvznjo anb soi v jvjiiu bq
aiuvipisui viqjaqos ns w¿¡
uvuapsap as anb uaoajo^
'sal.vnj.jvo sooifiul^viu w^p
oaj o 'uvdopopy
uo) saoavf uo^y
sonvqvo sosojapod na an^^
'sauvivS uv} sooij sos^
o)sia soq anb 'nj^
¿sapnvjS sojío soi Udonu ^
soun soi ^ OIUOJ sajqoj
uaovu anb jo^?
:ttpnj9inbui BsojopuBO Á
gp ou9[|^ 'epB[Bg Bjuuágjd 'ojuinb ojub^ ^p opunijgs ojpBno ^a
-ui9 [B 'Á 'SOU9JJ91 S9U9iq soj 9p 9jrujsip Á uopnqiajsip bj U9 BAjgsqo
gnb pBpjBnáisgp bj 9p bjjiabjbui a^n uBpy 'sjeCii^ ejbu^s 0U10^
-os bj aod sopBqBOsougui 9iuaiuijBn^i souBuinq S9J9S sojjo 9p
OlU9íUIi;U9S J9 'BJJ99UOjds^ U9 Í9JÍ[UIOq J9p BUIIDU9 aod BJS9 UOZBJJ BJ
'UBIOBJ^) U9 'SBUI9py * (OJU9IUlIlU9g J9) BpBJBg Á SBOtrj OI^ J9 jod Op
-EinS 89 'boijubuioj Biojoquxis U9 ' (9.iquiojj jg) UBpy 'opunj^^ oiqviQ
i^ na 'IJJAX l^ís U3Í4 Biáojoqrais Bj9u ua '(upzBjj bj) ojijij^ jod
opBin^ 89 (gjquioq j9) oiugjpuy 'ubiobj^) gp upoiiij^ ^^ ug ig
*SOpBp9J9qS9p SOJ UO9 pBpiJBpiJOS BJ B
uoi9B^.ioqx9 Bjiojjduii Bun Á 'ouBuinq jas ja aod pBpaid Bsuamuí Bun
uis 9^bj 'sopBjadsasap J999JBd jb 4sosj9A eo^sa ap s&gt;abjj y
¿vjjan / ^p osodaj pa opuvja^y
svpioijjv-if sajqiuoq soi dP vzv-1 VT
vjjanS vpvu^sqo na osounf nyon^
'sopipmip sopuoq ua 'anb zaa jv) p^a^1?
¿ouooua aiqooviduii ns ua ajqiuoq po ajqiuopj p^
'ouopuvqo ns v oijnSajtua po 'vjsm an^y
oijvpns ajqnSni ia uvjas ajdwai
oSijqosap X ajquivii 'souapno 's
¿oijvjiuoo joXvul ns ouvuuaq ns ua v
oSiiuv oíos X vzuvjadsa oíos ns i
'oijnmos sajquioq soi P JP31U wa 'j
'oSiwaua pa ajqiuoq pap ajquioq ia v
BUOIX9JJ9J pBpatDOS BJ JOd OpB9J9J 'J99JB9 BJ U9 Bi(

�que en este sentido existe, como apuntáramos al principio, con la
poesía de Byron que Pujáis sintetiza acabadamente, cuando afirma que
"si la protesta contra la sociedad contemporánea en Byron toma una
forma despreciativa o blandamente humorística, y ataca especialmente
la hipocresía y la ambición o se mofa de las costumbres, en Espronceda (aparte del gesto artísticamente ofensivo de algunas de sus poe
sías pequeñas) es un grito doloroso contra la crueldad y el egoísmo
de los hombres y, sin duda, una advertencia de carácter social".
4)

Su liberalismo.-

El grueso de las poesías sueltas de Espronceda está dedicado a
sus ideales liberales y a su patria. Su primera poesía, escrita a los
14 años está inspirada en los acontecimientos del 7 de julio de 1822,
fecha en que fue sofocado un movimiento absolutista. El poema Pelayo está escrito poco después. Ya señalamos cómo en Londres escribe
tiernos y melancólicos versos recordando la patria lejana que gime en
la opresión, y cómo la muerte de Joaquín de Pablo (Chapalangarra),
comandante de la derrotada columna libertadora que el mismo Es
pronceda integrara, le inspira una hermosa elegía. El fusilamiento del
General Torrijos y sus compañeros en el año 1830 es cantado en el
más bello soneto que saliera de su pluma:
Helos allí: junto a la mar bravia
Cadáveres están ¡ay! los que fueron
Honra del libre^ y con su muerte dieron
Almas al cielo, a España nombradía.
Ansia de patria y libertad henchía
.Sus nobles pechos que jamás temieron,
Ylas costas de Málagas los vieron
Cual sol de gloria en desdichado día.
Españoles, llorad; mas vuestro llanto
Lágrimas de dolor y sangre sean,
Sangre que ahogue a siervos y opresores
Ylos viles tiranos, con espanto
Siempre delante amenazando vean
Alzarse sus espectros vengadores.
Aunque de menos valor, entran también en la lista de poesías li
berales y patrióticas las tituladas Despedida del patriota griego a la
hija del apostata, Guerra y A Guardia.
Pero la más lograda, encendida y hermosa de todas sus poesías
patrióticas es la dedicada al Dos de Mayo. En ella estalla, más vio
lenta que nunca, la diatriba contra los que cobardemente abandona
ron su pueblo en el momento de la prueba suprema:
_ 64 -

�- 99 -jiis ba 'Bpaauoads^ ap 'ajuarapiuatuEpunj Esaja;ui sou anb o[ ua '
pipdsa oiuspijuBuioa pp uopBziJopAaj Bjsa oq "sojio sojub^ Á
Buanqp^ 'saXajj osuojpy ^ojanppsB^ ap umbBof 'ppBoaa^\[
'BíBld SBJQ "O 'slBínd UBq31s3 otaoo eajo)iiB jod oaijjiuaia jo^ij uoa
opeipnisa jas b szaiduia puBdsa ouisidijubuioj p 'ajuaniBpBunjJojB
'Xojj UEfBqaiJBj^ oiuojuy Á efjBg JBS^3 ouioa saaoinB opua^idaj
uBiuaA B[ une soub soaod aaBij bjsbi^ anb Baijija Bisa anj Bsopiujad
UBX I^ aP ala^raBpnj;) ubjoui as 'ouisiai^uBuioj [a ajqos opinf p ua
uBjjsqsap ou opuBna 'oXBp^ Á zapuauajy B^sBq Á sjq4q oiuaSn^ 'bj3[
-b^ UBnf oinoa 'ouatuouaj a^sa ap uoisia adoiui Bun uoa 'sooijubuioj
-^sod soaiijja sojjq qouBdsa ouisioijubuioj pp soaasuuiut sajopA so[
jBui^saqns b BjBa[^ as anb 'oduiaij un jod 'ojSo[ '5 pp
b^ jod ajuauípiuaraBpunj BptAouiojd bdijubuiojjijub uopBaj

MOISÍ113MO0
vpvtouoqjü dj tiu
isv^afoud soj ap zoa v\ auvzjo oÁ, ío^y
•sa^üiuva sooiptjvf situ ap uos jy
saurnu soj uvovun^ ap opiuivuq ja otuo^y
'vso^aiua} ajuaS vj auvjiSn ^
opuvjuva ajauuooau zoa vauuaf uo^y
•vsojndod pvpma vj
'opuvfap pvpajos jijnui vj anb 'o^y
:B)aod p BuiBpxa 'isy 'SBSoa ap opBjsa asa uoa B
saqjn sapusj^ sc[ ua anb ajquinpaqaniu Bun ap jojanpuoa ouioa Boipnf
-pB as jojub p anb oaiu^isaui pded p ouis 'ua^ij B[ anb sosojapod
so[ ap uopBzijBuiajBUB bj Á pBpapos B[ ap sopiA so^ ap uopdtjasap
B[ ojub^ sa ou 'uopisoduioa ssuaixa B^sa ap OAi^BaijiuSis sbui o&gt;q 'vdou
•n^ ap upjavuauaSap v\ y Bpaauoads^ ap Bisaod b^ ouioa 4Baoda ns ap
pBpapos B^ ap oíaojBuapuoa joSia ua a^uBfauías BpBU opianpoad Bq ou
Badojna osnpui ouis 'BUBds^ ap ops ou boijubiuoj
/ ^p snuapva svj piuvuqan^^
'ojuns otusuismua ns ua vpvjnqaujn ^
•vuuanS ^ vzunSuaa ap o^tuS ja pfo^uy
ojuvi ua vjjvuva nj 'djjouuo vj
!
'vjjvuva uvjjipadv vnSuaj vfvq uo^y
v^ambui aqajd /. v sajía soauais ^
'njjouniu Á, svpta suujsana v oj.n8a
'viauo^vq vuafuvjjxa vj svu^ uvasnf]
•vunj^o¡ vj aiuatuvfvq uvjnpv Q
'ojuvjj Jiqap svuquiaq ouioo uviuv^uaQ
¿vuna vjjv Á oavjf njiuidsa ap so'j
ajjua siaisioiq anb? 'souiosoa ^

�giendo con claridad la autoctonía de estos autores, la riqueza de sus
formas, el vigor de su impulso original y la hondura de su pensa
miento.
Por lo que toca a Espronceda, considerado durante largo tiempo
como un vociferador atrabiliario y desgarbado, la crítica más auto
rizada lo va teniendo en cuenta como escritor romántico más repre
sentativo de su época en España, que puede figurar sin desmedro, ade
más, al lado de los más significativos de Europa.
La obra y la vida de Espronceda están llamadas a cobrar cada
día mayor interés, porque podrá chocar a nuestra sensibilidad for
mas retóricas harto superadas o actitudes personales fuera de época,
pero lo que permanece en pie es el entrañable humanitarismo y pa
triótica altivez que inspiró su poesía y que cobra más luminosos re
lieves proyectados sobre un tiempo tan inqiuetante como el nuestro.
La rebeldía de Espronceda se alzó ante lo caduco, ante la hipo
cresía, ante los tiranos, ante la injusticia, ante el dolor, ante todo lo
que humilla y rebaja la dignidad del hombre, y su vida fue un ejem
plo porque predicó sus nobles ideales no sólo con versos sino también
con su conducta. Casalduero, al trazar la etopeya del rebelde román
tico representado por Espronceda, ofrece esta hermosa síntesis del
mensaje que él encarna, cuando dice: "De su corazón se derrama el
dolor de todos los hombres... El rebelde está inmerso en la muche
dumbre, forma parte de ella, sobresale como la ola en un mar tem
pestuoso".
Y en nuestra tempestuosa época la figura siempre inquieta de Es
pronceda está más presente que nunca, porque como afirmara Ortega
y Munilla, "la memoria de lo que fue Espronceda no se compadece
con la idea del eterno reposo. Vida de lucha, de febril inquietud, de
ininterrumpidas batallas; batallas con las ideas y con los hombres,
procesamientos, persecusiones, destierros, protesta constante contra to
do orden de tiranía. Tal fue el vivir de Espronceda: una tempestad
continua".

- 66 -

�- ¿9 -

'PPPEJ^ "..SBPiduioa -qo,, — 'uvnf 'v
'9^61 'RÍO
'BUOpaaBg "ii 'i '^BjouBdsa BjnjBi3i]{ bj ap biiojsi^,, — ^sSuy ')v^d
0961 '1EUOPEN -pg 'pupEjv " (oapuEuioj ouqpqjo^ ia) ^^Epaaucudsa,, — -oiinf 'oiwwo^
'9€6I !Iní 'ajuappao ^p 'Aa"Ji 'pupEj\ •álBpaauojdsa,, — 'osuofjy 'sdÍ3\¡
'9Í^6I 'flda 'oapiAajuoj\[ •&lt;(BUEdsa ap ao^aq 'oáat-^,, — -q 'wso.3}¡
•JBi;nSv 'oaixaj\[ 'il 'X '..saiEuopBM soxposxda,, — 'ojiu^fj 'sppjvQ Z3X3^
'1961 'DISO 'PíaPEíV '..uoaÁg P-ioa Á. Epaauoadsa,, — •uvqs^s'^ 'vjvfnj
X^6I &lt;SOP
-3JQ 'pijpEJ^ •l(BUBdsa U3 OapU^UIOI OJUaiUlIAOUI |ap BUOISIH,, — 'UOSJJjy 'SX33J
'0961 ozibui 'EpBiaouiaQ Á. Bjnj
-jn^ -Aa-^ 'oatxap\[ -,,^181 ap U9ianq^suo3 v\ Á. zipE^ ap sa^o3 SBa,, — q ^ '¡vpv¡^
•a -a "Epaauoadsa ap sBaipod -qo b "ipaj — ~3so[ 'v
'96l
'ajuappao ap "Aa"a 'PPPEPV '.ODÍJJI u^cuapB 'Bpaauoidsa,, — 'oiuojuy 'x
báeibjv
'saity souatig '.^soXEsua sonó i orasTaiiuEuio"g pp sauaStio,, — '9P ^nbuug 'vtpuvQ
'261 "E-inpai et 'pupBj\[ -..Baipod Baqo,, — '^P psof 'vp^^uox^^l
-BSBdsg 'pupBj^ •(&lt;|ouBdsa ouisptiuEuioi ^e upiaanpo^uj,, — •oiuxsjjiuq 'vlv¡d zviq
•[EuopBM diuj 'piapEjv •^jouEdsa ouisot^euioj pp saua^iao., — 'ouu,3]¡tnQ 'vfvjj zdiq
'1961 'odtu3ÍX oj^an^ 'oaixaj^ -..Bpaauoidsa ap EtuEg k ojpo,, — -uvn[ 'svqvqj
-..Epaauojdsg ap opunjv oiqEiQ pp upisiA k Biujoa,, — 'uinbvo[ 'ox^npjvsvj
'9261 'P!JPEIV "soiuapoui sajo^nE k sojqig,, — 'xvssj 'vlxoq
"2^61 'uajE^uES Bjaaaqn 'PHopElPA 'Va33NO"adS3 — 'ospxvj^ 'spjxoj osuojy
vijvuooiiaia

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5058">
                <text>Espronceda, hijo de la tempestad</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5059">
                <text>GARCIA PUERTAS, M. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5060">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 51-67</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5061">
                <text>Fcultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5062">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5063">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5064">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="424" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="669">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d73322cfb1eefaecf3a3e3e2630afd04.PDF</src>
        <authentication>b4d3fcab9dbfce7cc78848c081df9d52</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5048">
                    <text>- 68 yB P ^3
b¡ ap BiSojoais^ ap ojnjnsui ¡a ua sopBz^Baj ^
SEaiua?x,, 3P sosjna so{ ua oasBJJB^ 3 u^nf jod opEjuasaad ofEqBix (*)

ua osuajxa X opyua^ap sysyyBUB un ap ojafqo opys Bq ^a sand *oaiui
-buiq opo^aui pp uoyadyaasap ej ua sbiu souaapuaixa soui^asap o^[
•aaajudB anb ua aiuBjsui ^a uoa uoioB^aj ua a^uauqB^uauíBpunj
A (pnoj o^oaojojd) opo^ ^B uoias^aj ua ouis 'buisiui js jod ou 3^ba
Bjsandsaj Bp^a A ^apaaajd B^ anb buiuib^ bj ap Biauanyjuí B[ 'ojnuí
-ijsa ouioa 'ajjns BpB^uasajd buiuib^ up^a 'Biouanoasuoa ouio^ *uoiaBjnj
-onJjxa Btdojd ns b opaanaB ap A opBjnjanJ^xa opoj un ouioa apuodsaa
onptAtpui Bp^a uoxaB^uasajd BXna b ^jB^saS Bjaprp-iaA eun 'Biauanaas
ns ap uapao ^a aod 'uaXnjijsuoa 'qaBqasjo^ ap sbutuib[ zaip sbj anb
ap BiouBisunaaia By a.iqos Bjua^sns as boiuibuiq uoiaBiaidjaiui B&gt;q
•pBpiAijafqo Bpipuajajd ns Bpoj uoa oyoaojojd un ap uoiaBjajd
-ja^ui ap oxopo^JO X oaisBya opo^aiu yap b^bj^ as 'aiaap s^ #safBjuaDJod
A saaipui ap upiaaBJixa 'sBisandsaj SBy ap uoiDBoijisBya By ap asBq
By aaqos BziyBaa as yBuuo^ uoiaBiaidaaiui ap oiuaiunpaaojd y^
•botuibutq uoiaBjajd^ajuí
ap ojjo ya X yBuuo^ uoiaBiajdjajuí ap ^uaiuiipaaoíd ya sa ouj^y *soij
-Bjuaraayduioa X sajuBjiiuoauoa souiapuajua soy anb soiuijsip souiuibd
sop souiinSas qasqasjoyj ap oyoaoioad un ap uotaBiajdaajuí By ug
•somsira 6oy ap
yBpiyBSjaAtun By 'qoBqasaoyy ya ua 'BpBJjsoraap aas ap sofay B^sa anb
japuaiua jod t4soyoquijs X souis,, ap oiuairaipaaojd opEuoiouatn bX
ya jBzxyijn b opijsysaa souiaq sou 'yBuosjad sa anb oy ua opijuas ajsa
ua SBpBziyBaj sauoiasiJodE SBy uoiaBjapisuoo ap souSip X sayqB^adsaj
Xnuí aBAaptsuoa ap oiDinfjad uig ^^soyoqiuts^ ap uoiDBjajdja^ut a sou
-Sis,, ap uoiadijrasap By sa SBpBziy^aj sauopBiisaAui SBy ua aaayBAajd
anb oy 'yBjauaS ug *sbia SBiuy^sip X saydyjyniu aod BpBpaoqB opys Bq
ap jsaj ya aiuBipara p^pyyBnxas sy ap uoyoBaoydxa Bg

(•) 'H3VH^SH0H 3O XS3X 33(1

S3Avhx v avanvnxss vi sa noi^vhoxjxs

ejqos

IZZOd VIKIOHIA VDNV'ia
'VIUXVA3HJ^3 3d VU13XU3J ZYA VUVS 'ODSVUXVD SO7UV0 NVÍlf

�otro de nuestros trabajos. Lo hemos señalado aquí, porque nuestra
descripción de los elementos vinculados con la sexualidad que apare
cen como consecuencia de la aplicación del Rorschach, se fundamenta
en los principios del método Dinámico de interpretación.
Estudiando la dinámica de los protocolos en la forma que nos
otros fundamentalmente lo hacemos, hemos podido aislar, ciertos esti
los de conducta en el curso del test que se repiten en distintas personas
con caracteres semejantes. A estos esquemas dinámicos de conducta
en algunos momentos les hemos dado el nombre de shocks. Ahora
haremos referencia a uno de ellos, que es quizá, el que tenemos
mejor estudiado, se trata del Shock Sexual.
El esquema de dinámica que nosotros hemos llamado Shock
Sexual en términos de Rorschach es el siguiente.
Lam. IV: Shock o fallo
Lam. V : Una respuesta (mariposa, murciélago, pájaro volando)
Lam. VI: Shock o fallo.
Este esquema corresponde al Shock típico sexual.
Existen ciertas variantes de este esquema típico, alguno de los
cuales los analizaremos más adelante. Lo que deseamos insistir en
este momento, es que cuando se nos presenta en un protocolo esta
dinámica tal como la hemos descripto, no nos cabe la menor duda
que estamos frente a un elemento de juicio prácticamente seguro
en lo que respecta a la sexualidad de nuestro examinado.
Algunos autores han señalado parcialmente la existencia de
dicho shock. Bochner y Halpern han señalado a la lámina IV
como específicamente estimulante de shocks cuyo significado esta
ría vinculado a la existencia de conflictiva frente a la autoridad
paterna, pero no señalan los caracteres descriptos por nosotros un
poco más arriba.
Peter Mohor y también Bohm han señalado la vinculación de
los shocks en las láminas grises con la existencia de una angustia
sexual.
Estos autores y sobre todo Mohor elabora toda una compleja
teoría, pero sumamente interesante, para explicar el por qué las
láminas grises provocan - el shock y por qué éste se encuentra
vinculado a la conflictiva sexual. Parte de la leyenda de Prometeo
encadenado refiriéndose al temor ancestral del hombre hacia la os
curidad. Vincula dicho temor ancestral a la oscuridad con la mascunilidad, es decir, lo masculino estaría representado por la oscuri
dad y como consecuencia el significado de dicho shock el de un
conflicto frente al padre. En un segundo trabajo Mohor completa
diciendo que el negro actualizaría conflictos "de una muchacha con un
hombre" ya que el negro es también signo de la masculinidad nega
tiva, afirmándose esto también en los conceptos de Cristoffle el cual
señala la oposición negro hlanco como símbolo sexual.
Todas estas especulaciones son sumamente interesantes y seña
lar, une posición frente al shock gris que en todo caso debería lla- 90 -

�^ 16 jod Bppnpojd noioBqjnjaad bj op
-uoo bj oS^nj X 4^\j bj 'BpBuitaaaiap eun b ouis sij buiuibj
B soraanS^oio oj gs oa jajaBJBa 9^S9 9nb X jbhx9S ^ooqs ouis
5J9OqS SOUI9UIBJJ 9J OH 9Tlb 99Bq OJS^ *91UBUIUIJ9^9p OU X 9JUBAnX
-pBO9 JOJ Ull B^9nf O^^9U O SIJxí O OJnOSO O.IBJ9 9p ZIJBUI [9 S9[Bn9 SBJ U9
'S9JB11X3S Odlj 9p S9U93BUII S9JB9J 9p BpiJJBd 9p OJUnd B 'UOT9BUIJOJ
9p OU18IUB99UI Oldo.ld ^9p pnjJIA U9 OpBSjOJO SOXU9q O[ 98 ^E11X98 9p
J9}9BJB9 {^ *[BnX9S ^9Oq8 SOUIBIUB[[ 9llb 8O[ . 9p 'Oq9ip 8OUI9q OUIO9
B9ldj^ 8BUI BUIJOJ B| 89 B9IUIBUip UOI9BZIUB3JO 9p BlU9nbs9 9J8g[
#B8U9J9p 9p S9pBpipqi8Od UB^89^ 9[ UnB 18 &gt;[9OqS
un U9 o O[[Bj un U9 9ju9uqBJ9U93 • Jiquin3ns u93Bq o^ X ^j Buitmq
v\ jod Bp^npoíd uoi9BqjnjJ9d bj 9p opBJ9dn39J ou une opBUTtu
-BX9 [B UBIUOJ J^ BUIUIB[ TB\ 9p SOpB[BU98 S9J9J9BJB9 SO-q 'O9T[BJ ¿
9p sop^iu Xnuí 8O9iS9^oíjoiu 89J9J9BJB9
9[[B^9p ^9 JBn[ opun^as U9 X sopi^iu O9od
B)U989jd OUIUIJ9^ J9Uipd U9 JB119 TB\ J^ BUTUIB[
*9A9jq XnUI OZB[d Un U9 99Bq 9S BUItUB[ B1S9 9p OSBd p 9JU91U[BJ
9JS9 9p B)89nd89J BUn UO9 J9pUOds9J 9p91ld OpBUIUIBX9 ^9
*MoSBpi9jnui^ 'ttOpUBpA OJBfBd,, OUIO9 p^ J9U9^qO 9p |19BJ
U9SBUII BUn UBJU9S9jd S9[BIUJOJ S9J919BJB9 SOXn9 J^ BUIUIB^ B[ 9p UOI9
-IJBdB B^ B 9^U9^J X BJnpj9d JOIJ9JUI BAIJ9T[JUO9 BUn BpOl UO9 'O9nj
9pS9p 4BpBU9pB9U9 X SBUIUIBJ SBJ 9p 89J9^9BJB9 S9[duilS SO[ jod BpBZIJ
-oj99 u93buii B1S9 .iod sppnpojd uppBqan^jgd B[ 9nb soiuggj^
•so^a 9jqos
JTUSISUl BJBd OUIO9 q9Bq9SJO}J [9 U9 8Opi9OUO9 XniU BX 8OU91U9U9J:
sojuxisip so[ aod BapnpBJi 98 pti9 p ^9oqs p jpnpojd BJBd sojuaiu
-gp 8OJS9 gp sounSp UBjsng 'BsoiisnSuB 9ju9iuBj9u BJopBZBU9iuB pm
-TJ9B BUn 9ps^BJip9J9B '9JUB[9pB SBIU JBZI^BUB B 8OUIBA 9nb SOSB9 8OU
-n3[B U9 'gp^nd u9buii bjs9 b gj^Bd bj^o jo^ *BT9U9iJt9dx9 B[ b 9ju9iu
-B19I^JS9 9pUOds9.I OJS^ "OpBUOpaodoads^p Opj Ull 9^U9lUpiU9UIBp
-Un| X OJn98O O^Bp 9p 899IJBUI 8O[ JOd SOpB^^OJO O[9d 9p 89.19)3BJB9
so^ gpsjjpBUB gpgnd pii9 B[ b B^ijjpmojdoaiUB u9Sbuii Bpijtu Xniu Bun
sgpuuoj S9^9J9BJB9 sns U9 Bjuasgjd ^j BuiuiB[ Bq 'sguopBjuguiBpunj
S9JU9inSl8 SB^ UO9 Op.l9ll9B 9p X S9JJ U9 9JU9UI[BJ9U93 OUIS BUIIUBJ
BpS BUn U9 SOUIiq99UO9 O[ OU 4Op9O}Ojd J9p SISIJBUB 9p BOIUIBUip BUl
-joj Bjjsonu uo9 opjonoB op bjso uoponpojd op ouistuB99tn p ouiui
-aoj opun98 u^ 'opBjBuos Buionbso jb op^^noB 9p 99npo^d 98 onb
JB pnX9S BJSIA 9p O^Und J9p JO[BA 8OUIB^ip9^9B O[pS '9JU9IUJOTJ9JUB
opiJ9J9^ 8OUI91J BX OUIO3 'aOJBA OIUSIUI p 89SIj8 SBUIUIBJ SBJ SBpOJ
U9 sopi^npoad s^goqs soj b sorasp gj ou 'ouiuijo^ joiui^d u^
•oipom
OJisonu U9 J99OUO9 b opBp souioq oj jBno jo b;sia gp o;und oijsonu
OpU9IU9JSOS SOUlIll^oS SOJJOSOU 'SB1891ldx9 91U9UIJOIJ91UB S9UOpd99UO9
sbj uBijnsgj onb sBJOjonpos oj gp jBsod b 'gnb JBsgjuoo souigqgQ
A 'I 'HA 'IA 'AI
BIJ9S gnb SBjjg 9jju9 Bi3U9n39.ij gp ii9j).io un (uiqog) sounSje jod
98OpUBJBU98 8981x3 SBUIUIBJ SBJ 9p BJl9inbjBn9 B 9JU9UIBpBUItUlJ9SipUT
9J9IJ9JI 98 9llb JBJBU98 SOUIB989p 9^UB)8qO OU 'oaSoU 5J9OIJ8 9SJBUI

�A este shock le hemos dado como significación la de insatis
facción sexual. Con ello hemos pretendido abarcar el sindrome más
frecuente de nuestros protocolos. Por ahora no nos aclara más que
eso.
Cuando encontramos el shock con sus caracteres típicos pode
mos afirmar casi absolutamente que nuestro examinado no descarga
normalmente su sexualidad y que ello es fuente de perturbación.
Este shock lo hemos encontrado indistintamente en hombres y mu
jeres, por lo cual se nos aparece un tanto inexplicable aquello de
"conflictos de una muchacha, con un hombre". Se podría pensar
por esto en la existencia de caracteres de homosexualidad en los
hombres que nos han prsentado dichos shocks, como se ve la ininferencia es muy superficial y por otra parte la experiencia es contra
dictoria, pues en muy pocos casos de los registrados hemos podido
corroborar la existencia de conflictos homosexuales. Aprovechamos
esta oportunidad para decir que, a pesar de habernos preocupado
intensamente durante mucho tiempo por encontrar algún signo
Rorschach que nos pusiera de manifiesto la existencia de extructuras homosexuales tanto en hombres como en mujeres, no lo hemos
podido lograr y por otra parte tampoco hemos podido ratificar las
afirmaciones de algunos autores sobre la realidad de algunos signos
por ellos descriptos. Por otra parte, en cambio, hemos recogido dos
protocolos de homosexuales francos, que no se inhibían de declararlo
y que afirmaban satisfacerse mediante ese tipo de relación sexual, no
presentando shock sexual, mientras que tenemos, a su vez protocolos
de personas que consultaban por su homosexualidad encontrándose
en franca eonflictiva con su perversión los cuales presentaban el
mencionado shock.
Al shock que suele presentarse en la lámina I no le damos el
carácter de schock de tipo sexual pues en la experiencia no lo hemos
comprobado como tal. Le atribuímos como lo han hecho otros la
significación de un mal enfrentamiento con la prueba, generalmente
en sujetos inseguros, temerosos, ansiosos y perturbados por la situa
ción de compromiso que se les plantea con el test.
Podemos encontrarnos con el shock de la lámina VII. Es excep
cional encontrarlo aislado, generalmente acompaña al shock sexual y
no tiene otro significado que su prolongación. Frecuentemente lo
hemos encontrado en sujetos cuyas reacciones afectivas son muy pro
longadas, viscosos afectivamente, o también en aquellos de gran
reactividad emocional, en estos inclusive puede perdurar la pertur
bación hasta finalizar el test. En sólo tres casos lo hemos encontrado
aislado, todos ellos con la comprobación posterior de importante
eonflictiva sexual. En estos casos le hemos atribuido como significa
ción una fuerte compensación por racionalización de su eonflictiva
lo que les permitía superar el shock evidente en las tres láminas
anteriores. Dos de ellos presentaban netos caracteres obsesivos.
La afirmación de que en la lámina IV se pone de manifiesto
una eonflictiva frente a la autoridad paterna no la hemos podido
- 92 -

�-

6 -

•OJ^9A b sopBnjiqBij soui
-Bjsg ouioo sbuiuibj sgjj sbj B opB^uojcud ^ooqs ja asjpnpojd Bpand
9nb BJBd JBUOpOUia pEppT^SBja 9p SOUIIUJUI SOJJ9ID 9p pBpiS999U
BJ JBSUad Ol|99l{ Bq SOU uppBqOjduiOD B^Sq '91U9UIJOIJ9JUB OjdlJDSap
[BnX98 J9J9BJB9 OUISIUI J9 OpBp SOUI9q 9J SOJJOSO^J "S9JU9inIS SBUUUBJ
SBJ 9p O^89J [9 U9 UOISn9J9d9J UIS ^^[ BUIUIBJ BJ U9 OJJBJ O
un opBj^uo9U9 souigq Eiuajjozínbsa gp sojugped soun^jB uq
•OAIJBUiSbUII OJ911A ns 9p SBSU9dx9 B BIJSnSuB IIS UBSU9duiO9 9üb
8OpBIJSnUB S9pUB.l J9S 9p B[ 89 SC^gfnS 8O)S9 9p SB9IJ8JJÍ919BJ:B9 8B^[
•BJ9UBUI BS9 9p O[ODOJOjd pp OJS9J [9 OpUBnUlJUO9 O9I1SBJUBJ 8999A
B Á OATIBUIBUII 9JU9UIB^9U J9}9BaB9 Utl U9J9inbpB 8B)S9ndS9J SB[
OSB9 9JS9 U9 OJ9d O^O9OJO^d nS 9p BDlUIBUip BJ BiquiB9 U9iquiEl OpBU
-IUIBX9 p ^^i ^uiiub[ b^ gp BpTjjBd 9p ojund b :bui^oj gjugrn^rs bj
9p BJU9s9ad 98 9nb B[ 89 S9iU9ll99J[J SBUI S91UBIJBA SBJ 9p SBJIQ
•sopBSuopjd sosdBj jod jBniogjgjuí zgppnj ns gp sbijbj
-odni9i SBpippd uog sojp gp oun U9 osnjoui 9 Bj^npuog ns U9 sgu
-oi9Bji9so s9puBJ Bi^ojsiq ns U9 opuBjugsgjd oigd 'sosojngiigni Xnra
8OAT898qO 89)U9UoduiO9 89pUBJ UO9 SOJofllS U9 OpBJ)UO9U9 SOUI9q
o-q 'op^oioad ns gp B9tuiBuip bj 9)U9uib^9u BiquiB9 o^fns j^ 'sbisia
U9iq Buuo^ gp Á 9jjb^9q gp SBisgndsgj sgjdi^jnm gp 98Bq b 9)U9uijbj
-9U9^ '^J BUIUIBJ BJ 9p BpiJJBd 9p O^Und B UOl90npOJ[d BJ 9)U9UIB^9U
JlBlU9UinB 9p BJ pBpiJBjnDlJJBd OUIO9 BlU9S9ld 9nb BJ 89 8BJJ9 9p BUJ
•sBjuiisxp sbuijoj sosb9 soj^O U9 ai^s9A9j gpgnd jBnx9S ^ooqos j^
•SOAT1
-isod 9ju9uiBj9u sopBjjnsgj opiu9iqo souigq sosbd soqonuí U9 9nb 49j
-UBJSqO OU 'jElUEjgpB OpU9ipnd 'SBpBZIJOpg S9U9BUII SB1S9 9p OpU9IJ
-^Bd Á 9Jqxj buijoj ug sopBuiuiBxg soj b jbioosb J99Bq U9 gjsisuo^
•SOJ9J9UO9 XllUI 8OpBljnS92 SOUI9U9^ OU UnB JBn9 BJ 9.iqO8 BIJB1U9UI
-gjduioo B9IU99J Bun opBzijiin somgq sosbo sojsg u^ -jBnxgs opiugjuoo
OJ9U 9p BAIS9jáB BUJ91Bd U9SBUII BUn 9p UOI9BZUOp9 BJ UBfgjpj
SOU 89J9J9BJB9 SO)S9 UO9 ^[9OqS J9 9llb SOUI99J9 O1S9 UO9 Opj9n9B 9Q
•Bipgons oubj}X9 oSjb onb opBqo^dsos o opBi^uosgjd BjjgqBq UBqBJ
-n9SB 'sojjg 9p souiiSjb 'osnjDur 'sojpBd sns gj)U9 cuciuiad BU9989 bj
opBiou9S9.id J9qcq gp sgpBpijiqBqoad sgpuBj^ uoo 'cpBÍ&gt;uojojd uopBj
-iqBqog gp Biougjsixg bj jBqo.iduioo souiipnd sojjg sopo^ uq 'Buj^jcd
EJiiáij bj b ozBqggj gjjgnj un bijoishj bj ug somBJ^uogug souxu soj
uq 'sgjBnxgs sguoiDBjgj sbj gp uopBzijB9J bj ug pBijnoijip o bajiiui
-pd zgpi^^uj Bun gjj ouisiuBggui jg oí^q outs bis9ijiubui buijoj ug oh
'sosb9 souní^jB ug Á pBptjBnxgs bj b ozBqggj ooubjj un BJnStj SBiaojeiq
sns ug 'sgjg^gBJBg soisg uog ^ooqs jg uBC[B^ugsgjd gnb soijnp^ soj uq
•BzuBjBqB os gnb on^^suoui un sg giuguijBjgug^) 'buiuibj bj gp oz^qggj
X opBjSBsgp 'opBuuuBxg jgp gjjBd jod BijsnáuB ueaá gp BpBUBduiooB
'Bsom^suoui 'Bgrjuo^agi ug^uiui cun gp uopezijopg bj uoo Ezugimoo
^j bj ug sjooqs jg sosbd sojso uq *9^U9igBd jgp baiioijjuoo bj ug oood
un JBpuoqB g)imjgd sou onb jBnxgs ^ooqs gp jBjngiiJBd odij un
gp BI0U91SIX9 BJ 89 'OJS9 UOD UpiDBjgj U9 -'SOJO0OlO.ld SOSOJ9UinU U9
jBqojduiog opipod souigq gnb oq 'ojjg ug pBpjgA gp gjjBd ub.i
sosbo sounSjB BJBd gnb souicqogdsos ojgd 'gjuguiBjnjosqB

�Antes de finalizar este capítulo deseamos agregar que evitamos
siempre deliberadamente utilizar la técnica de interpretación de
símbolos, porque a pesar de considerarla muy interesante, la conside
ramos sumamente peligrosa y por ello preferimos quedarnos dentro
de las limitadas posibilidades del test.
En resumen nos encontramos en los protocolos de Rorschach
•con cierto tipo de dinámica cuyo esquema más frecuente es el de
shock o fallo en la lámina VI. Este es el tipo de dinámica al cual
hemos llamado en forma global shock sexual típico. Existen algu
nas variantes que han sido descriptas en el curso del presente trabajo.
La significación que le hemos dado es la de: insatisfacción sexual.
Cuando el shock es muy intenso hablamos de angustia por la insa
tisfacción sexual.
La insatisfacción sexual de la que nos informa el shock sexual
puede estar vinculada a diferentes mecanismos causales. Dicha insa
tisfacción puede ser simplemente situacional. Se encuentra con suma
frecuencia en los adolescentes de ambos sexos y también es general
en las mujeres que no practican la sexualidad. Lo mismo, natural
mente, puede ocurrir en muy diversos casos pero siempre expresando
una situación de no satisfacción sexual. En todos los casos hasta
aquí considerados el carácter patológico del shock debe ser tomado
con las reservas debidas, pues se trata de elementos que superada
la situación desaparecen de inmediato.
Pero podemos encontrarnos con casos cuya insatisfacción sexual
sea motivada por una imposibilidad total o parcial de activación
normal de la sexualidad. Estos casos son verdaderamente procesales
dado que la insatisfacción está vinculada a una psicodinamia par
ticular que se refiere a ciertas circunstancias exclusivamente endó
genas. Es el caso de ciertas frigideces primarias, impotencias o per
turbaciones en el orden sexual de muy diversos tipos. En estos casos
el shock sexual pone en evidencia un proceso de cuyo valor pato
lógico no cabe dudar.
Para realizar la diferencia entre situacional y procesal es nece
sario recurrir a otros elementos aportados, unos por el propio tests
y otros por el análisis de la situación que vive el paciente.
El análisis de la situación que vive el paciente nos proporciona
los datos de cómo vive y cómo ha organizado su vida. Pensamos
que no es necesario insistir sobre esto.
En cuanto a los otros datos proporcionados por el test, destaca
mos en primer término, la intensidad del shock. Este es general
mente muy intenso. Traduciendo el elemento angustia en los sujetos
cuya insatisfacción responden a causas procesales, en estos, a su vez,
es frecuente la aparición de otros elementos tales como, abundantes
respuestas con especial y explícita referencia a órganos genitales o
descripción de figuras en actitud de actividad sexual. También se
encuentran aquí referencias persistentes a la línea media de la lá
mina, siendo en este momento importante destacar que es justa
mente en la línea media de las láminas, en donde se encuentran
_ 94 -

�•BzuaTiuoa anb uopBiisaAut Bpoj ap sojBp soiaBjuauíipni A sojauíijd
scq uos soiuBjuasajd inbB anb o[ anb Á 'ozuaiuioa p ops sa ojsa anb
Bpnp jouara B[ acpa sou os^ 'ofBqBJj ajsa ap osana [a ua jBjuasajd ap
souiiu9a anb B[ sa 'Btauaxjadxa B[ ^od aiuauíBAtsnpxa BpBuopiodoíd
4Bjn^as sbui BinS Bjjsanu 'anb o jad 'Buiaj ajsa ap oiaadsaj p sBp
-Bzipaj sauopBjjodB sb[ sBpoj souiBjadsaj anb sa A ozuaicuoa p
ua opBsaidxa souiaq b^ anb o| opuBOBjsap jbuiiujoj souiBasaQ
•BpBjnjanjjsa uoidbijboo ap p o BpBjnjanaisaui uoiaB^JBoa B[ ap
opBjS p opBa^ opuaicpq ajuaiupjauaS 'BJBp uaxq A Bpinixjsuoa vA
Baijojnau uppBjnjanJixa Bun ap sou^is uaiqraBj ouioa Bijsn^uB ap
so^uauíap sa^d^piu BiauapiAa o[oaojojd [ap ojsaj [a [Bsaaojd odij ap
[Bnxas uotaoBjstjBsui Bun B apuodsaj [Bnxas &gt;jaoqs [a sa[Bna so[ ua
sosbo so[ ua pjaua^ ua anb JBaBjsap ajuBjJoduii SBiuapB s^ #souiu
-auiaj ouioa souipiasBiu ojubi 'sa[B^iuaá so[ uoa Batoppjjoui BzuBfauías
Bun uauaij anb SBqouBui sb[ ap sozoj; so[ sopoj sopBaiqn

�APARICIÓN DE LAS RESPUESTAS CROMATICAS EN EL
RORSCHACH APLICADO A NIÑOS (*)
POBLACIÓN INFANTIL QUE HA SIDO EXAMINADA
Total de niños de 5 a 13 años de edad
Varones de 5 a 13 años
Niñas de 5 a 11 años

92
49
43

Dicho material humano está integrado por 49 varones y 43
niñas, escolares elegidos al azar con prescindencia de toda selección
en cuanto a inteligencia o aptitudes en las escuelas de Montevideo
y alguna del interior.
Como hemos anotado anteriormente seleccionamos varones entre
5 y 13 años y niñas entre 5 y 11, tratando de evitar los complejos
problemas de la adolescencia y su repercusión en el test.
El objeto del presente trabajo es investigar la aparición y fre
cuencia de las respuestas de color en el test de Rorschach aplicado
a niños. En cada caso hemos administrado la prueba, verificado la
encuesta correspondiente, clasificado las respuestas y analizado el
índice.
De la clasificación de los 92 tests administrados se extraen los
siguientes resultados:
I)

Distribución por edades de los distintos tipos de respuestas
cromáticas incluyendo las de claroscuro.

(*) Trabajo realizado por la Dra. Sara Vaz Ferreira de Etchcvarría y la Srta.
Blanca Virginia Pozzi, bajo la dirección de Juan Carlos Carrasco.
- 96 -

�cn

i—• w ©

te

&lt;o

te

i—i i—' te te te
•^ w cn © © ^

te

III^ISI

1-1
.I
©v©-4©vO©I

Mi^te-44©I

ii
I©\©vW*•©vI

cno\ov©-4vote

i—&gt;©vo©*-4O\cn

o

B
S

n

o

n
3

w
Cu

�|

H-i

I

^

H-i ON
iíh

H-i NO

N9

- 98 -

NO CM CM NO NO CM
iíh ^4 if^ o cn cn

H-'H-i NO H-i HJ NO
-40-4NOCMCMCMO

CMCM0OCOhH-J.^CM

H

|

II

H-J H-Jt~J I
CM H-J -4 CM G&gt; I

ON CM ^4 NO

CM

CM NO

cm cm o en

I

Cn 00 ^n

NO

H-i

i^iínCN-4-4*-4ON'-4H-•

CMN0H-JOO00-4CNCn

3

n

C'
F

0-

n

•73

Ed

w

o

�so 0 SO 0

2T

T

TO 0

TO 0
TO 0

20 0
20 0

TT

¿0 0
TO 0
TO 0

OT

w *0
tO 0
800 0

6

66

0 0 20 0 TT 0 03 8 Bjsandsa^
ap
20 0 20 0 20 0 30
aaipuj
SOO 0 0 0
0

8

¿

9

pepa

S3N0HVA

SO' 0
so- 0

900" 0

TO 0

w- 0

0

tO'O

TOO

^oo
6

OT

TT

SO 0
20 0

20 0
TO 0

0 0
TO 0

0 0

0 0

0 0

8

03
30
0

9

L

SBjsandsaa
ap
aaipuj

pepa

SWIM
:eapepa
jod gopinqoisip 8O|oaojojd scq sopoj ap seisandsaj sb[ ap ^joj
iv nopBpj ua sBDijBtaoja sBisandsaa sb[ ap aaipui [ap o[na[B^ (jjj

2 99 0 S8 T ¿s T
S2 T
OS 0 zv 0 Zf T
S2 0
0 Zf 0 82 0
S2 0 OS 0

'T
99'
0
T

0

2T

T

TT

OT

6

T OS 0 82 2 Dd
T¿ 0 99 0 ¿S 0 dD
T 0
T 00 0 D
8

¿

9

SBjsandsa^j
ap
aoipuj

pepa

S3M0TIVA
2T
20

¿80

SS 0
T

¿8'T

9T T

¿0

6

0T

TT

88 0
TT T
99 0

82' T
T
¿S' 0

8

¿

9

Dd
d3
3

•

SBjsandsa^j
ap
aoxpuj

pepa

SV^iíIM
:sopB^[nsaj sajuamSis so[ uauaijqo as 'sap^pa
jod so[oaoiojd ap oaauínu p uoa uotDB[aj ua '^^ t¡^) '^ sa[
-Bdtaurjd sodiibuiojd sajuBumuajap so[ ajuauiB[os opuBjapisuo^ (jj

�CONCLUSIONES
I9 — Se observa la aparición de las respuestas cromáticas desde la
edad límite inferior que nos hemos impuesto, es decir, 6 años tanto
en niñas como en varones.
29 — Dicha aparición se hace con un predominio de las respues
tas FC sobre el resto de las respuestas cromáticas en casi todas las eda
des de ambos sexos.
39 — El predominio de las respuestas FC se mantiene numérica
mente regular en el curso de casi todas las edades estudiadas.
49 — La frecuencia de las respuestas cromáticas en relación con
el número total de respuestas por edades nos revela las siguientes con
clusiones :
a)En el sector de las respuestas FC encontramos en los varones
una distribución uniforme de sus índices, mientras que en el
correspondiente a las niñas dicha uniformidad no se mantiene.
b)Traduciendo los índices en porcentajes se observa que sobre
el total de respuestas obtenidas por edad, los valores corres
pondientes a las cromáticas principales entre 6 y 13 años para
varones y 6 y 11 años para las niñas oscilan entre las siguien
tes cantidades:
Varones

Niñas

Para
n
Y

C
CF
FC

de

Para

C
CF
FC

de

í

0
2
11

lO

a

%

2 %
5 %
3 %

a

1

yo

1
5

%
%
%

0
0 .6
4

%

No se nos escapa que la significación de las conclusiones a las cua
les hemos llegado en el presente trabajo se encuentra limitada por el
número reducido de protocolos utilizados.
No obstante tomamos los resultados obtenidos como datos previos
a punto de partida de los cuales hemos de construir un plan futuro de
investigación, sobre todo con el afán de poder corroborar la veracidad
absoluta en nuestro medio de ciertas conclusiones como por ejemplo,
a las que hemos llegado en el sector FC y su relación con el resto de
las respuestas cromáticas, que pensamos sean de gran importancia en
lo que se refiere a la interpretación y significación psicológica de las
mismas dentro del test.

^ 100 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5049">
                <text>Estudio sobre el Rorschach : exploración de la sexualidad a través del texto del test de Rorschach</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5050">
                <text>CARRASCO, Juan Carlos ; VAZ FERREIRA DE ETCHEVARRIA, Sara ; POZZI, Blanca Virginia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5051">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 89-100</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5052">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5053">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5054">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5055">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5056">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="394">
        <name>TEST DE RORSCHACH</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="423" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="668">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6e29b91d03cc545702591469c3cc6dd7.PDF</src>
        <authentication>455e005343adae14326da9c544f175e6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5039">
                    <text>- 981 •otsBjod
ap ojBjjiu [a 'cun b Bpianpaa opanb a^uaiujoijajsod anb ouaSojjra ap
sajuanj oauía uaiqun?^ X bjjo Bun^p asjBtuns apand sapna sb[ b 'boi^
-aB.id B^ ua oauía 'sajBanzB ap oaauínu opBquiq un ap osn p 'sasapuB^
-oq sajoinB jod 'aiuauípdiauíjd 'piaappjsa as ssaiáppiq sauoiaaBaa sb{
SBjnpBAa[ sb[ ap upiaBaij^uapi ap sopopui soj aa^ua asjjnpui [y
•Bppnp
-ui ouioa BauBjuodsa ojubj uopbijba B[ BqBipnjsa as sa[Bna so^ ua saa
-ojnB soqanuí ap sojjo opuaiaaaBdB uoaanj sofBqBJi soisa uoa ojunjf
•odijouoiu
opBjapisuoa jas aqap oaaua^ p anb 'Bjaajjaduii BjnpBAa^ ap uoiaip
-uoa ns jod 'Djnuoiopoi^^j ojauaá p jBipnjsa ap sapBqnaijip sb[ opuaia
-ouoaaj anbunB anb opuBsaadxa JBUiuua^ BJBd vjnu^suvfj ojaua^ pp
saiaadsa ua sapBpaidoad SB^jata ap Bpipjad bj ajqos (g) uiBqjaqai^ ap
sauoiaBAjasqo sb[ ua uBSBq as uaiquiBj Xapnijj X jauujqg -sataadsa sb^ ap
pBpqBinjd B[ ap o pBpiun b^ ap Bpnp as SBatóopjjoui SBaijsjjaiaBJBa sns
jod anb Bsuaid sbíoj SBJnpBAa[ ap scdaa ap pnjiqniu opBAjasqo jaq^q
ap sandsap anb oaip uamb (¿) laiauajj ap b^ ouioa sauotuido ua X sau
-oiaBAjasqo SBidojd sns ua sopBSBq X (9) fi^[ uba X jappoq uoa opjanaB
ap uauodraoa o[ anb SBjutjstp sb[ aajua uoiaBJBduioa Bun u^niaaja
oaaua^ pp saiaadsa jBipnisa p (5) Xapnjj X aauuiqg
iuouvijaj^ X vjnuojopoti^j sojaua^ so^ ap saiaadsa ajqos sa^
t sauopBjapisuoa ap aijas Bun aa^q uaiquiBj ' (f) jauutqg
•npipuD^y ojau
-a pp saiaadsa b opuaipuodsajjoa UBzijuauiB[ij anb SBaus^q sa^uBiJBA
ap b^ X SBSOUBjquiaiu X SBsq sajuBiJBA ap 'vjnuojopot^^j oaauaS p ua
'uoiauaiqo b^ UBjpsaj (g) uouuiqaBjy[ X (^) apuaqy - BijXaABSBiay
•ataadsa Bsa BpipiAip opis
anb ua sodi^ soijba ap uoia^idaaB B[ ap pBpaiJBjjxqjB By uojbj
X BiSopjJotu B^ ua UBin^jui saaojaBj ap aiaas Eun anb uojbjjsoui
-ap '(^) ja^jj3&gt;I ^ llIBH-I3&gt;í3Í7^ 'sunaiqjn vpipuvj uoa opuBÍBqBJ^
•ssaiSopiq sapBpaidoad sb^ ap p BpiBaipnfpB bjb¿ soai^opjaoui
soipmsa so^ b SBjnpBAa^ sb^ ap uoiaBaxjisBp b[ BJBd BiauB}Jodrai op
-ub^S3J opi u^q sohb sounSp aaBq apsap SBpiaajBdB sauoiaBaqqn^j

so||a ep soun6|D ejqos sauopojopisuoD

: d p 1 p u d ^) ojaue6 p ua saujjo sapads^
3diVJ7IV - VIXÁ3ÍAVDVXUV D U

�En los últimos tiempos la escuela holandesa incluyó varias reatciones más como las de la arbutina, compuestos similares al almidón, gra
sas, esteres y otros.
Por otro lado la escuela americana que sigue a Wickerham emplea
multitud de reacciones, pues opinan, que como dice ese autor (8), que
con elementos que varían tanto como las levaduras y con tan pocas
reacciones biológicas es muy difícil la tarea de identificación debién
dose emplear muchas reacciones y utilizar las que demuestren una
constancia en los resultados.
Además una serie de cruzamientos efectuados por este autor con
Hansenula provoca modificaciones no solo en la morfología sino tam
bién en la facultad de poder adquirir o perder alguna propiedad. Tam
bién el mismo autor en otro trabajo (9) hace notar que alguna especie
del género Hansenula en su fase haploide pierde la propiedad de filamentizar que conserva en la diploide.
De acuerdo con la tendencia personal de cada investigador al ad
judicar mayor o menor valor a la morfología se perfilan desde hace
mucho las tendencias opuestas de los creadores de especies y la de los
unificadores.
Skinner (4), al comentar en el capítulo sobre Taxonomía de Can
dida los conceptos de Henrici sobre el punto citado en líneas anteriores,
expresa el deseo de que los futuros trabajadores sobre Candida resistan
a la inclinación de crear nuevas especies.
Es indudable que los caracteres morfológicos adquieren más valor
para indicar género que para especie pero la insistencia para adjudicar
importancia a algunos caracteres morfológicos para la creación de va
riedades y también nuevas especies nos llevó a efectuar un estudio com
parativo entre especies afines sobre todo que, después de estudiar gran
cantidad de cepas de una determinada especie el concepto que sobre el
valor que se le debe dar a los aspectos morfológicos y en algunos casos
a las propiedades biológicas, obligan a dar cada vez mayor amplitud
al concepto de especie. En estos casos muchas veces en especies afines
al estudiar una cepa que ocuparía el punto extremo de la gama de as
pectos y propiedades, vemos que se acerca tanto al extremo de la gama
de la especie reconocida como vecina que sus propiedades y caracterís
ticas se superponen haciendo difícil o imposible diferenciarlas.
En la actualidad se debe ser cauteloso y hasta que no se estructu
ren métodos con el nuevo concepto en la identificación de las levaduras
debemos emplear en esa labor todos los datos tanto morfológicos como
biológicos adjudicándoles el valor que nuestro criterio considera ra
zonable.
Van Uden, Matos - Maia y Assis - Lopes (10), estudian las relacio
nes entre Candida claussenii y Candida albicans y encuentran que com
parando la cepa tipo de Candida claussenii con cinco de Candida albi
cans no pueden establecer diferencias en las pruebas de fermentación
y utilización de los azúcares. A nuestro juicio la diferencia mayor sería,
como aquellos autores lo indican, que Candida albicans fermenta la
galactosa y que Candida claussenii no lo hace.
_ 136 _

�- ¿SI -ad X au[nasBA uoijsa^uoa Bsuajut uojbj [ap uouia [a ua aanpoad vjsnqoj.
nptpuw^ A sBpiaouoa bX sauoisa[ sb[ aanpoad sijvoidout vpipuv^
•uojbj p ua SBpBnjaaja msnqod npipuvj
A sijvoidou) vpipuD^ ap sisop sapu^a^ ap BaBipjBaBJiui a [BauojiaadBaj
-ui uoioB^naoui aod BpBipnjsa anj [Bjuaunaadxa BuaSojBd uoiaaB B3
•BAijtiniad Xnuí sa vjsnqcu vpipuv^ ua oiquiBa
ua íajuBpunqB Xniu sa sijvjido^j vpipuv^ ua anb BJjsanuiap buiuib^ ua
OAiifna [ap opojaui [a ^od BpBipnjsa uoiaBzuuauiB[ij B[ b o^uBna u^
•bsoiob[
B[ BJBd BAIJB^aU Á BSOJDB[Bá A BSOJ[BUI 'BSOJBDBS 'BSODtqS B[ BJBd BATJIS
-od opuais SB[p supo; u^ Bapuapi sa saaBanzB souisiui so[ ap uoiaBiuaui
-jaj B^q *bsojdb[ B[ opuBzqijn ou BsojaB[BS A Bsoj[Btu 'BsoJBaBS 'Bsoan[
B[ UBzqijn SBpBuoqjBaojpiq sa^uanj ouio^ "GuaSoajiu ap ajuanj ouioa
otsBiod ap ojbjiiu [a UBzqi^n ou anb Bqan.iduioa as BDTjBjSouBxnB botu
-aaj B[ jo^ 'SBaijuapi uos SBdaa sb[ ap SBai^opuq sapBpaidojd
•SBpiBiaua^ajtp UBjiuuad anb
-bo UBjuasajd ou s^daa sb[ oaidoasojaBui o^aadsB [B a^uajapj o[ u^
•B[[OJ^Bsap ou aj
-uauíBaijaB^d sijv^idou) vpipun^ b o^sando ojund [a Bdnao anb Bdaa B[ A
Bn^uaaB as oqojuesap ap pEj[naijip Bjsa *3¿¿g ^p BJnjBjaduiaj B[ y
•oipaxujajuí ojund un Bdnao vjsnqou vpipuDj ap Bdaa bj^o
Bq 'sijvoidoui vpipuv^ ap o[[o.uBsap [ap ajjed BiJBna Bun b aiuauiB[os
Báa[[ oduiaij ouisiui [a ua v)snqo^ vpipuv^) ap SBdaa sb[ ap Bun oiquisa
u^ "SBJoq ^f 9P osds[ [a ua uaiq uaaBq o[ sijvoidou^ vpipuv^ ap s^daa
sn[ anb JB^sa^iuBiu souiapod 'ajuaiquiB BjnjBjaduia^ b o[[OJJBsap [ap p^p
-isuajui B[ b a.iaijaa as anb o[ u^ 'ssdaa scquie aj)ua a[qoiou Biauaaajip
Bun aaaa[qBjsa a^uujad anb sa[BnpiAipui SBaiisjjajDBJBa Bjuasa^d pBj[na
-Tjip Bjsa sojjosou aod SBpBipnjsa SBdaa sop sb[ ua A o[[OjjBsap ns BaBd
sapB}[naijip Bjuasaad n^snqou vpipuv^y (9) fi[j uba A aappoq[ unSag
•sijuoido^ vpipuvj b
oqaniu BoaaaB B[ anb SBDT^o[oiq sapBpaidoad auatj vjsnqoj. npipun^y
•Bajo X Bdaa Bun aajua suiauaaajip sapuBa^ HBqBajsoiu odijbiuiz aapod
p o aBzijuauiB[ij ap aapod [3 "ouiixbui opcaS ua BqsiaüA uoiaBnpBaS
ns 'sBaijsiaajDBaBO sbuisiiu sb[ uBijsixa SBpoj ua uaiq is X sijvoidouj vpip
•uv^ ap SBdaa ap a^uajuaa un tsbo ([[) souiBipnjsa opssaadxa ojdaauoa
[a U03 - •vjsnqou vpipuv^ A s^voidou} vpipuvj aajua sauoiaB[3[j
•oqaaq asa apuaad
•sap as ofsqBaj [ap Banjaa[ B[ ap anbunB suvoiqjü vpipuvj uoa nudssnvp
npipuvj b Biuiiuouis u^ .T3Ba uaaBq ou saaojn^ so[ o^aBquia uig *saiaadsa
sBquiB aajua Bpsznaa uoiaaBaa Bja[diuoa uoaBAaasqo saaojn^ souisuu so[
uoiaaosqB ap sauoiaaBaa X SBpnznaa sauoiDBUijn[áB ap oipaui ao^
•BsoasBD sisoaaau uoa sa[cao[ sauoxaBuiB[jui
uoaafnpoad saiaadsa ssquiB uoa SBpBnjaaja oXBqoa [B sauoiaB[naouj
•uojBa [ap ajaanm B[ aBsnsa uapand ajuauqBiijuaAa X SBAisaa^oad uos
sa[Baqaaaa sauoisa[ SB3 -Biuiaan aBsnBa ap sBuiapB oaqaaaa X uouia ua
s-auoisa[ aanpoad BsouaAopua bia aod uojBa [B BpB[naout nuassnvp vpip
•uv^ 'suvojqjv vpipun^ ap [a anb aouaui anbunB oua^ojBd aapod auaij
nu^ssnvp vpipun^j anb UBajsanuiap uoiaB[naoui ap s^qanad SBuiapy

�queños focos hemorrágicos entre los tubos uriníferos y congestión de
algunos glomérulos. Gran número de tubos contorneados presentan tu
mefacción turbia (células agrandadas con citoplasma granuloso con dis
minución y basta desaparición de la luz tubular). En muchos casos la
membrana celular se rompe formándose "cilindros" granulosos. Algu
nas células carecen de núcleos y otras los tienen en cariorresis, índice
de muerte celular.
Relaciones entre Candida humicola y Candida cúrvala. - Artagaveytia - Allende y Pessoa Coelho (12), han estudiado dos cepas de Can
dida curvata y una de Candida humicola. En su aspecto macroscópico
una de las cepas de Candida curvata era muy plegada, la otra lo era
ligeramente y la de Candida humicola lisa.
En agua de malta las tres cepas dan velo en mayor o menor in
tensidad.
En el aspecto microscópico observan que mientras Candida curvata
produce muy escaso verdadero micelio Candida humicola lo produce en
mayor cantidad.
La asimilación de los azúcares clásicos es positiva para las tres ce
pas, siendo de notar que la asimilación de la lactosa es más débil en
una de las cepas de Candida curvata y en la de Candida humicola. Las
tres cepas no presentan acción fermentativa frente a los mismos
azúcares.
El nitrato de potasio no es utilizado por ninguna de las tres cepas.
Lodder y van Rij (6), manifiestan que entre estas especies existe
semejanza de propiedades biológicas, pero que existen diferencias en
el tipo de las células.
Artagaveytia - Allende y Pessoa Coelho (12) hacen notar que sien
do la cepa de Candida humicola lisa y una de las de Candida curvata
muy plegada, ocupa la otra de Candida curvata un lugar intermedio y
al considerar a esta última sinónimo de Candida humicola creen que
se le debe considerar a Candida curvata como su forma membranosa.

- 138 _

�• (Esu3.id ua) jisE^g Pjp3"H ^p pBpisiaAiuft -eiSoiojij^ ap ojnjijsuj
13P ^I óK uppBaiiqnd oiuiupuis ns oiuoa -ji^ -a ja jappoi • (jappo7 ja suap
-p;a) ojvaxnj vpipuvj ap ojuaiiupouoaaj ja Á. jappoi ja suappiQ (ejjsm3zse^)
viojnunij vpipuvj ap oipnjs^ — -^ oqpoj-voss^j í -j ^ apii^uy - vi%idav^vuv — Z\
'6S6T '9(^1-121 '91 '9 3P3S BPBd A!uri ^P'^ qB'I '^o^ ^I PW 'SEdaa sbuba ap
oipnjs^ Disnqox vpipuvj Á. si¡vdi&lt;}o.ii vpipuvj — -^ j/ ^ptuj/y - oij^^rtvSvuy — \\
'9961 '9¿'89 : (i) ^ '1ÍH 3P A3^ 'suvjiqjü vptpuvj puE nu^ssnvp vpipuDj
uaa,v\jaq d;qsuoijE[aj aqx — "7 s^c¡Q'¡-stssy puv ap ^V vtvj-sofV^^^ 'uva ^ wap^ — oí
:9" qos^qd -ja -SjaqsiJB^ "qB^ "pua-ji -diuo^ -jsBaÁ go apads Avau b pSuicn
vjniusuvfj ui uoijeuuoj ajoSÁz uo uotjBuijtq^E jo aauanjjuj — •/ "
' ("J 'Q. 'uoj^uiqsB^W auáy jo
'S 71) 1961 '620 r óM 'ling iEaiuqaax sjseoa jo ^iuouoxbx — / 7
'0961
suo puB ^aji^VV "f ól 'P3 sajaa.^uouijav pn^ sjsEax 'spioj^v — 'X 'V PÍJlU9H ~ L
"2961 sp^aistuv -03 -siiqn^ puBipH-q^oM
^pnjs aiiuouoxEX V sjseo^ aqx — Ai 7 'Af /?if uva -i^^xyi puv •[ X3pporj — g
9961
'¿¿9-U9 '8^ EiSoioa.íjv sniifn^^ vpixo¡opoiiu — f JV ^jxnfí puv •^ j x^uuiys — 9
^i 'hz-lz^ -n
s^jXwoiwjpxg puB vpipuvj rtSunj a^q-jsBa^ aqx — "X "J x^uuii/s — f
'oapuajuojv 'opEJjsrqj o[^i kíIPv&gt;IV bj^oiouii/ — "7 •/ uouui^jv^^^ — g
"2961 'g^¿g '61 oappajuojv
'3os -qa^v '8261 uosujbh 'PsouiSv/pniu vjnxo}opoif} apadsa bj ap sbsoj
Á. SEpEjuaiu^idap sezbj ap uppuajqo — 'D "X 3pu3\\y - vtjX^avSvjxy — ^
•6961 '9I2-^2 '26I-Í8I 'UVUl -Zh SÍH P"B T3IV
•doix "-inof uoijbijba jBaiSoioqdjoui puE ÁSo^oqdjoiu uo sisEqdiua jEiaads
suvjiqp vi]iuop¿ jo Xpnjs auuouoxBj y — -j -j xjSip^ puv •[ -7
SVI3M1^3JIÍ

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5040">
                <text>Especies afines en el género Candida:  consideraciones sobre algunas de ellas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5041">
                <text>ARTAGAVEYTIA-ALLENDE, R. C.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5042">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 135-140</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5043">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5044">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5045">
                <text>Facultad de Humanides y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5046">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5047">
                <text>Publicación Perdiódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="150">
        <name>BIOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="495">
        <name>LEVADURAS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="422" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="667">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a9e24dac1924677de797f5839a8e3e56.PDF</src>
        <authentication>2df3ed39a5f0d98df35a770e259d00d8</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5030">
                    <text>- in OIUOD a0OUO93J SO[ OU
anb ojio p X 'oiuounjsai ouiod ^aiuainínsuoo jod 4X BuiAip
ouioo s^pa^ s[ aoouooaj anb oim :sodnj^ sop ua asaipiAip apns
b[ ap btjosojij B[ npoq^ 'pBsiuBdjq so[ ua bX jBjjuoaua uapand as sao
-tbj SBXno 4Bipuj B[ ap Bjjosopj B[ ap bjsia ap sojund ap 'oqoíp jol'aui
'o SBiuaisxs ap sBÍajBd sa^i sb[ ap Bun sa
8JJBd 'sdnbidoi sap uimpuadiuoo
oq o[njij p noo 'souB^uamoo uoa ^jaqono^ *y ap

^061 II
-jag 'BííBijquiBuuy ouisiui p jod oqoaq ouBiuaui
-oo [ap uoioonpBJ^ B[ aXnpm anb 't[oszj[njj -^ ap:bubui8[b
•IS61 SBJP
•bj^ ^oiSoq uvipuj fo uatuuj y opiji [a uoo Bp^o
-i[qnd 'soiJB^uauíoo uoo 'iJjsBg ixuBAsnddn^^ *g ap
•6^8T PBtIBMBllV '^XiuB[[Bg ap:sBsa[Sux

-is sb[ nos bioijou oSuai anb sb[ ap saaoija^uB sauotoonpBJi SBr[
"¿681 a 'XBquiog ua Bpeoqqnd 'aX[Bqjy ap B[ sa 'soiJBjuaiuoo
uoo 'boijijo upioxpa Bjauíijd b[ ^XI8T Uí) 'aJofBX a zaA B-i^^iT-id ^od
oiiuijduii as Bjqo Bq "Ig6T B^oog 'Bpqqo^ wsty jb^uiq 'pjg p jod
opBOi[qnd ojxaj p unSas opBzq^aj ^q as anSis anb upponpBjj Bq
•sanpuiq sbijosojij sb[
ap oipujsa p ua os^d jaunad [a Bjuasajdaj anb ojsand 'tqp s^piooiioo
sbui SBjqo sb[ ap Bun sa 'Buouiaui ap uapuaad^ Bipuj b[ ap saiiiBip
-n^sa so[ anb 'oiuqq ajsq •ítBqxsa5iBy-BXBX^[ bjjosojij b[ ap jbui ja opoi
bíoS Bun ua jBJjaoua ap oxuaS p,, 'qBisBjg qojq [^p uoisajdxa B[ un^
•as 4OAnj 4sooij9SO[ij soiJBUiaxuoo sns jod oppouoo Xnuí 4JojnB ng q_\X
o[8ts p ua BpB[idooaj Bqisa5iB^BXBX^[ npuxq ooijosojtj Buiajsxs pp
uoioisodxa Bun sa 4zaA BJauíud jod 4a^uauia[qBqoad 4BJoqB aoajBdB bu
•B[pisBO upioonpBJj BXno 'BjjBqquiBiiuy ap

ep di|Dj6uudsd&gt;|jdj_

SV7O0IM

�naslika). En el último grupo encontramos la filosofía de los materia
listas (Carvaka), el budismo y el jainismo. En el primero, el Sámkhya,
atribuido a Kapila, y el Yoga, atribuido a Patañjali. Estos sistemas,
en muchos puntos idénticos, difieren porque el Sámkhya no admite
la existencia de Dios y trata de llegar a la salvación por el estudio
de la filosofía y la búsqueda de la verdad, mientras que el Yoga reco
noce a Dios — ¡Qvara — y pone más énfasis en algunas prácticas para
llegar a la liberación. El sistema Mimámsá, atribuido a Jaimini, es una
explicación del ritualismo védico y el Vedánta es la prolongación de
las especulaciones de los Upanisad. El Nyáya, atribuido a Gotama, y el
Vai^esika de Kanada, que, con el tiempo, casi se unieron en un solo
sistema, buscan la salvación en el entendimiento: el primero, en la
lógica; el segundo, en la enumeración y clasificación de todo el Uni
verso. Todos estos "puntos de vista" tienen en común la búsqueda
de la salvación o, mejor dicho, de la liberación de las reencarnaciones
debidas al karman, el balance de nuestros actos y pensamientos, que
obliga al hombre a renacer.
De lodos modos, puesto que es imposible resumir en pocas pala
bras aun los rasgos más característicos de la enorme filosofía de la
India, me limitaré a dar algunas indicaciones bibliográficas:
en castellano: R. Guénon, Introducción general al estudio de las
doctrinas hindúes, Buenos Aires 1945;
V. Fatone, Lógica y teoría del conocimiento, Bue
nos Aires 1951 (págs. 298 305, "La lógica indostánica");
F. Kastberger, Léxico de la filosofía hindú, Bue
nos Aires 1954;
en alemán:

P. Deussen, Allgemeine Geschichte der Philosophie,
I, Leipzig 1894-1914;
0.Strauss, Indische Philosophie, München 1925;
1.M. Bocheñski, Fórmale Logik, Freiburg 1956;
H. Jacobi, Indische Logik, Gottingen 1901;

en francés:

P. Masson-Oursel, Esquisse d'une histoire de la phi
losophie indienne, París 1923;
R. Grousset, Les philosophies indiennes, París 1931;

en inglés:S. Ckatterjee y D. Datta, An Introduction to Indian
Philosophy, Calcutta 1954;
S. Dasgupta, A History of Indian Philosophy, Cam

bridge 1922-1955;
M. Hiriyanna, The Essentials of Indian Philosophy,
Londres 1949;
F. Max Müller, Six Systems of Indian Philosophy,
Londres 1899;
A. B. Keith, Indian Logic and Atomism, Oxford

1921;
- 142 -

�OJU9SUBaj UEq 9S
OJU9SUBS J9p JBJI19UI9J9 ÁttUI UllB OJU9UHI0OUO9
Utl b8u9J U9IllI) jod S9jqE9IJlJU9pi 9JU9UIBJ99jagd S9JEUOI9lSod S9JUBUEA
8BJ9OI UO8 9nb
BJBASniIB X B^aBSIA jg -SBOIJBj^odlJ 89UOZBJ Jod SBpBJ
-9ip S9UOT9B9lJipOUl SBUnJB UO9 4SBpBjd99B 9JU9UIJBUOl9BUa9JUI SBIMJOII
SBJ OpBjdopB UBq 98 OJiagSUBS OJX9J J9p UOIodtJDSUBJ^ ^J ng *
'SBJOU SBJ 9p
UOI9BJldOD9J BJ U9 X 8O91U99J SOUIUia9J SOJ 9p UOT9B9lJIUn BJ U9 UpiOBJ
-oqBjo^ ns u^iquiEj agggpEa^^ oqgj) ma9SO3 "joj^ jy -ofBqBJi 9}89 gp
sajuaaoui snjiuids soj opis usq sojj^ -ooijosojij bjsia gp ojund [9 gpsgp
ugiquiB) ouis 'ooijBuioxpt bjsia gp ojund jg gpsgp gjuguiBjos ou 'BUBjjgj
• sbd gjJBd bj gp u^isiAgj gp aoqBj bjbj^ui Xmu bj jod 'ogpiAgjuoj^ gp
pBpisjgAiuj^ bj gp SBIDU913 X sgpBpiuBuinjj gp pBjjnoB^ bj gp Bgijsjn^
-urq gp ojuguiBjaBdgQ jgp gjgf 'nugso^ ^ '^oa^ jg oáiuiB tui b X 'sbio
-ugjgSns X soubju9uioo sosoijba ubj sns aod X ot'BqBij iui gp uoisiAgj
bj aod 'MOAv^ gp pBptsagAiuj^ bj uo Bi^ojopuj gp ogijBjpgjBO
Biuijjn bj BjsBq '5jBisBjg *jg 'joj^ jg ^^run^^, iui b opunjoad X
sbui ojugiuiiogpBaSB iiu JBsgadxg bjeiI pBpiunjaodo bj oqogAoady
•sgjqisod s9Jubijba sbjjo oj&gt;BDipui gq X
u^iggnpBjj iui opBoijijsnf gq 'sosbd soijba ug 'sBiugpy *otdoad sg gj gnb
opijugs jg ug gjqíSijgjuí ojagoBij X ojjEaBj^B ojos ouis 'jBjuopigoo ^jjos
-ojij gp souiíuagj ug ojxgj jg aBjgadagjuiga ojsgndoad gq giu ou 'o^aEq
•uig uig 'sgjBjugpiooo sgaojggj soj BJBd sojbjd sougui JBjjnsoa ugpgnd
gub sojund sounájB souoidbjoub sbj ug aBOijdxg gp opBjBaj gq uois^^a
bjs9 ug '(^BJBduiBj,,) V^fidi(j opBuiBjj oiJBjuguioa un piqiaosg jojiib ns
bX 'BpBsugpuog Xnuí sisgjuis buii sg vyvjSnivsv^jv^ jg ouio^ 'f
•tSBIJ9JBUI 9pJ
jg X f
jb bjou bj 'jo 'Baqo bj gp Banjonajsg bj b gujopuoo gnb oj aog
•bXbX^^ jg aod uoiquiBj BpBjdggB Biuaoj bj unSas 'b^jisoSib^ Biugjsis
jg ug sgpBpijBno X sBioiiBjsns sbj op BzgjBanjBU bj gaqos oipugdiuoo
un gp BjBaj gs aojnB ns Ba^g '[bui^ijo ojnjji jb ouiog oaqyj jgp opiugj
-upa jb ojubj gpuodsgaaog ^sguopBjnggdsg gp sisgjuig,^ gnb oga^ 'Boi^pj
gp gjuguiBjos BjBaj gs ou gnb Binona ug opugiugj ou 'ttoi^og UBipuj
jo agiuiag,^ aod mivuSuivsvjfjvj^ gonpBaj luiBAsnddn^ íjBagjij Xnui sg
ou oaod 'opiugjuoo jb gpuodsgaaog aoqgnog gp upiggnpBaj bj gp ojnj
-ij jg 'ojugiuiBsgadB 'ojugiuiBaagjB 'uoisgsod gp buioj :Bgijiuáis oyvu%
X íuoiun Bgipui gnb ofijgad un sg tuvs tumpjnsqv pn o^jonpaj 'ogi^
-pj ojugiiuBuozBa ^uoiOBjnggdsg 'uoixgjjga 'Banjgfuog 'uoigisodns :Bgyj
•iu^is V^fuvj 'isy 'sgjBjugpiggo sbiuoij^i ug SBjgjug sgsBaj uBjisgggu gnb
SBgpi gp ojunfuog un opoj BaqBjBd Bun ug Bsgadxg ojuguijBagug^ njiutq
ojuguuBsugd jg gnb gp oqggq jb opiqgp 'jBui^iao jop ouiuiagj jbj aig
-np^aj BaBd Bp^nggpB BaqBjBd bj aBajuogug ug BgipBa 'sBodoang SBn^
-U9j sbj gp sguoiggnpBaj sbj ug Bjugsgad gs gnb bj gnb aoX^ui pBjjng
-xjip 4ojijgsuBS jgp sguoiggnpBaj sbj ug jEdpuiad pBjjngijip Bg '
'¿61 ÍJB9 -'ouoipMi vifosopf tyjp^p o/aojg 'i
^T^6T BíABc
-1/1 mfosopf vjjap ojpnjs ojjv auoiznpoujuj 'ijting *rj

:oubijbji ug

�simplemente con h y m. Del mismo modo, para la n velar, que en
nuestro texto se encuentra sólo ante consonantes velares, se emplea
simplemente la transcripción n. Un criterio análogo se ha adoptado
para la r sonante (identificable por su posición interconsonántica o
inicial preconsonántica), que se ha transcrito con r sin nigún signo
diacrítico (por ej., prthivi). Para las consonantes llamadas "linguales"
o "cacuminales" (retroflejas) se ha adoptado el expediente de trans
cribirlas con letras cursivas en texto redondo y, viceversa, con letras
redondas en texto cursivo (por ej.: gunah, gunah). Para la espirante
llamada "lingual" (correspondiente a fr. ch, ingl. sh) se ha adoptado
la transcripción s. Las vocales largas se han señalado mediante acento
circunflejo. En algunos casos se ha prescindido del sandhi; por ejem
plo: nava eva, ca iti.
N. A.

- 144 -

�VInLVHaiALVNNV HOd V^SaíldHOD
saNOiovanoaasa aa

HVUOVHIA VXI^VHaiAIVNNV
HVHVHOHVS-V^HVX

�TARKA-SAMGRAHAH
(müla-matram)
Nidbaya hrdi VÍ^ve&lt;^am, vidhaya guru-vandanam,
Bálánáir. sukha bodháya kriyate Tarka-samgrahah.

1.Dravya-guna-karma-sámánya-viQesa-samaváya-abhaváh sapta padártháh.
2.Tatra dravyáni: prthivy-ap-tejo-váyv-áka^a kala-dig-atma-manámsi nava eva.
3.Rüpa-rasa-gandha-spar^a-samkhya-parimana-prtbaktva-samyogavibhága - paratva-aparatva-gurutva-dravatva-sneha-^abda buddhi-sukha-duhkha-iccha-dvesa prayatna-dharma-adharma-samskara^ caturvimQati gunáh.
4.Utksepana-apaksepana-ákuñcana-prasárana gamanáni pañca karmani.•
5.Paiam-aparam ca iti dvi-vidbam samányam.
6.Nitya-dravya-vrttayo-vi^esas tv anantá eva.

7.Samaváyas tv eka eva.
8.AbhávaQ catur-vidhah: prag abbávah, pradhvamsa-abhávah, atyanta-abhavah, anyonya-abhavaQ ca iti.

(Título) - qri es un término honorífico que se antepone a nombres de per
sonas, lugares, libros, y significa, según los casos, "honorable", "famoso", "divino",
etc. Tratándose de un libro, puede traducirse por célebre.
—La explicación entre paréntesis, debajo del título: múla mátram, literal
mente "la medida de la raíz", "sólo la raíz", señala que se trata de una síntesis
brevísima, sin comentarios.
1 padártha no significa, en traducción literal, "categoría", sino "lo que corres
ponde a una palabra". Sin embargo, como algunos de los "padártha" coinciden con
las categorías de Aristóteles, se puede interpretar este término en el sentido de
"categoría". El Nyáya primitivo reconocía 16 categorías; el Vai^esika, seis, a las
- 146 -

�- tn "(^9 *p) O}U3IUIIAOUI 9^II3UIJBI3H3S3 63 ^UOpaB,, B[ BJJBtjqiUBUUy BJBd '0J39J9
ua : oiu3iuiiAoni ap eodii oaup 'aiuauíajuappa 'uos Msauop3B oaupM se^ f
•ZT1[ B{ 3p (uBpU3)6IX3UI,,) BpudSIlB OUIO3
pBpunoso B[ opuBjapisuoj 'bXe.&lt;\t p Binpj anb o{ '— pBpunaso b^ — BpuEisns huí
•pap Bun 'sBiuapB 'aaouoaa^ bsiubiu¡[\t Biua^sis p anbaod waAanu ajuouiBps,, z
^p,, omoa
uaiqniBi osaBiajdjaju; apand 'MBiauaaaqui,, 'd.íd.idiüds soixajaoa souh3¡b u^—
*((Bpua)6ixa,, bj 'ttJ^s,, p ueiuasajdaa anb (6Bjauiud sps sb( b uoiais
•odo ua 'uBpu3isixauiM bj 'uaa6-ou,, p 'Buiijdas b[ oSaa^B as oduiai) p uoa sapna

'vooudpau B[ X vjnjosqv bj 'uopvjmbmv
jod vp as anb b^ 'opaud bj : viDNaxsixaNí ^p sas^j^ oJiBna Xbjj

*g

3^U31UBJO8 S9 VIDMaH3HMI B^ "¿
•SBjiuijtn nos 's
sbj na ubjjbij as anb 'saavaiavmaixavd sbj oxa^ -9

*j

•viDMaxsixaví 'viDxaaaHMi 'avaiavaaaixavd:
'avanvaaNiao 'MOiaov 'avanvna 'viawvxsns rsBuoíáa^Bo ajáis Xbjj

*

'ajuatu 'mujo 'opndsa 'odwaij 'uaja
^iro 'o^anf (vn8o 'vuudi} :sviDMVXsas aAanu aiuauíBjos Xbjj

*g

'uppisodsip 'opin 'pnjjia 'ozuonfsa 'oipo 'oosop 'uojop
tjaov\d 'oioapiut 'opiuos 'pvpisoosici 'zapmjf 'zapvsod 'viuvouao
'viuvíaj 'uppvuvdas 'upixauoa 'uppvSauSas 'upisuatuip 'ouawnu
"jojo 'uoqvs 'jojod rsaavanvriD ojjBnDiiuiaA Xbjj

-p

'ojuatiuvzn^dsop
'upisuvdxa 'uppovujuoo 'osuaosap 'osuoosn :saNOi3DV oonia Xbjj

-5

•jopofm a uopodm rsasBja sop ap sa avanvaaMa^ B^

ja oiquasa as
sauaAoC soj ap ajq^pBj^B ojuaiuiipua;ua ja bjbj
'ojjsaBj^[ jap oi^oja ja oqaaq X
nozBxoa ja ua osxaAiu^j jap ^ouag jb op^aojoo opuaiqBjj
(aiuaiuBjos ojxaj)

aa s

�9. Tatra gamlhavati prthivi. Sa dvi-vidhá: nityá, anityá ca iti. Nityá paramámi-rupá, anityá kárya-rüpá. Sá punas tri vidhá: garira indriya-visaya-bhedát; gariram asmad-ádinám, indriyam gandha-gráhakam ghránam násá-agra-varti, visayo mrt-pásána-ádih.

10. (^ta-spargavatya ápah. Tág ca dvi-vidhá: nityá, anityág ca iti.
Nityáh paramánu rüpáh, anityáh kárya-rüpáh. Táh punas trividháh: garira-indriya-visaya-bhedát. (^ariram Varuna-loke; indri
yam rasa-gráhakam rasanam jihvá-agra-varti; visayah sarit-samudra-ádih.

11. Usna-spargavat tejah. Tad dvi-vidham: nityam, anityam ca.
Nityam paramánu rupam, anityam kárya-rüpam. Punas tri-vidham: garira-indriya-visaya-bhedát. (^ariram Áditya-loke prasiddham; indriyam rüpa-gráhakam caksuh krsna-tára-agra-varti;
visayag catur-vidhah: bhauma - divya - udarya - ákaraja • bhedát.
Bhaumam vahny - ádikam, ab - indhanam divyam vidyud - ádi,
bhuktasya parináma-hetur audaryam, ákara-jam suvarna ádi.

12. Rúpa-rahita-spargaván váyuh. Sa dvi-vidhah: nityo'nityag ca.
Nityah paramánu-rupah, anityah kárya-rüpah. Punas trividhah:
garira-indriya-visaya-bhedát. Cariram Váyu-loke; indriyam sparga-gráhakam tvak sarva-garira-varti; visayo vrksa ádi kampanahetuh.

13.^arira-antah-samcári váyuh pránah. Sa ca eko'py upádhi-bhedát,
prána apána-ádi-samjñ ám labhate.
14.(^!abda-gunam ákágam. Tac ca ekam, vibhu, nityam ca.

15.Atita-ádi-vyavahára-betuh kálah. Sa ca ekah, vibhuh, nityag ca.

8 abháva es la "inexistencia" o también la "negación", el "no-ser".
9 paramánu. "átomo", es una partícula pequeñísima, indivisible, que, por
voluntad de Dios, compone la materia.
—"cosas": el término sáncrito correspondiente (kárya) significa más bien
"efecto", "producto".
—indriya es "sentido" y, al mismo tiempo, "órgano de sentido"; vi^aya es
"objeto sensible".
10Paruno es el dios de los mares y de los ríos.
11tejas es, propiamente hablando, el "ardor", el calor interno del fuego, la
"incandescencia", la "irradiación"; también la "luminosidad"; el "fuego [como
tal]" es vahni.
- 148 _

�- 6*1 *(
lB Blu "P) opi^os [3 BiaodsuBj; anb opiajqaA [a sa
'(01 'III
'1061 o8jnqsBJis3 tapun}¡siunjj^t]y pun atSojoptfj ua^asuy-opu¡ lap ssijpunjQ 'utz
•ip^j\[ '^Hf "f :ua s3[jBjap sbj\t) "sopinbij so[ ap ucnaBjnajp X uoioijfBdoj e[ 'uop
-BnoBAa B( 'uoiisaSip B[ 'uop^jidsoj b[ 'jBjquq [a uaanpoad X oiiBuanj odiana [a
jod UBpujp anb Mso)uaiA,, ap sodij oaup X^q 'npuiq Bupipaui b¡ un8ag t
'(6 lB Blu *P) opijuas ap oub^jo X opij
-uas ajjua uopBoijuuapi Bp^puas bX bj b opiqap 'Mp;d,, -uipaaii^ 'ttoi3Bj,9—
•ojuaiA pp soip p sa ^Xp^ st
•ps [ap soip [a X [os p sa vA^py—
sa Á sop^[ sopen ua Bi^ij as 'oaiun sa í'
'&lt;topesBdw oiuoa sauoisaidxa ap osn [ap upz^j b[ sa ocluían
sa Á sopB[ sop
-oj na B[[Bi[ as 'oaran sa íopiuos [a pBpi^na ouioa auai) uaja [^
•aja 'BUBdB 'BWBjd ap sajquiou so[ auaij 'oun a)uauiB[os XBq anb
ap JBsad b íodjtana [ap oajuap axanuí as anb a.iiB [a sa o^uaip? [^ -}.^
•aja 'sa[oqjB so[ ap asaipna^s [ap upz^j B[ sa 'oíalqo ouioa
íod^ana [a opoj ua Bjsa X pBpqtqi^uBi b[ aqiajad anb op^i [a
sa opyíuas ouioa ínXB^ ^p opunuí [a ua B[[Bq as 'odaana ouio^)
•ojafqo X opijuas 'odjana :sbuuoj sajj o^^q Bp as 'sBiuapy "SBsoa
ap buijoj ua 'ojafBSBd ísoiuojb ap buuoj ua 'oujai^j 'ojafBSBd X
omaja :sasB[a sop ap s^ &gt;pBpT[iqiáuBj auaij X oao[oaui sa auiv [^j

*^^

•aja 'ojo sa sbutui sb[ ap
[a ísojuauíqB so[ ap uptjsaSip B[ ap upzBJ b[ sa ajjuaix [ap [a
í*aja 'a[qijsnquioa ouioa BnB auaij anb 'oXbj [a sa ajsapa [a
í'aja '[[bj ouioa] oSanj [a sa ajjsajjaj [g -sbuiui sb[ ap X ajjuaiA
[ap 'ajsa[aa 'ajjsajjaj :sasB[a ojj^na ap sa 'ojafqo ouioa íB[td
-nd B[ ap oj^au [a ua BpBao^a Bjsa X jo^a [a aqiajad anb bjsta
B[ sa 'optjuas ouioa íBXjipy ap opunuí [a ua B[[Bq as 'odaana
ouio^ 'ojafqo X opijuas 'odjana :sbuijoj sajj ofBq Bp as 'seuiapy
•sbsoo ap buijoj ua 'oja^BSBd ísoiuojb ap buijoj ua 'oiuajg 'ojaf
-BSBd X oujaja :sasB[a sop ap sa X ojobj [B ajuaq^a sa o^anf [g -jj
•aja 'jbui [a 'soij so[ uos sojafqo so[
íBi^^ua^ B[ ap Bjund B[ ua op^ao^oa Bjsa X joqss [a aqiajad anb
ojsnS [a sa opijuas [a íBwnjB^ ap opunuí [a ua B[[Bq as 'odjana
ouiog "ojafqo X opijuas 'odjana :sbuijoj sajj ofBq p as 'sbiu
-apy "SBSoa ap buijoj ua 'BJafBSBd ísouiojb ap buijoj ua 'Buiajg
•BjafBSBd X Biuaja :sasB[a sop ap sa X ojobj [b bijj sa vnSv [g #qj
•aja 'sBjpaid *B[[iajB uos
sojafqo soj ízijbu b[ ap Bjund B[ ua opBao[oa Bjsa X jo[o [a
aqiajad anb ojbj[o ja sa opijuas [a ísojjo so[ ap [a X ojjsanu [a
sa odjana [g *ojafqo X opijuas 'odjana :sbuijoj sajj of^q Bp as
'syuíapy *SBSoa ap buijoj ua 'BJafBSBd ísouiojb ap buijoj ua 'bu
-jajg 'BjafBSBd X Bujaja :sasB[a sop ap sa X jo[o auaij vuuan Bg "5

�16.Prácy-ádi-vyavahára-hetur dik. Sá ca eká, vibhvi, nitya ca.

17.Jñána-adhikaranam átmá. Sa dvi-vidhah: parama-átmá, jiva-átmá ca. Tatra l^varah sarva-jñah, parama-átmá, eka eva. Jivaátmá prati-Qariram bhinnah, vibhuh, nitya^ ca.

18.Sukha-duhkha ády-upalabdhi-sádhanam indriyam manah. Tac ca
praty-átma-niyatatvád anantam, paramánu-rúpam, nityam ca.

19.Caksur-mátra-gráhyo gimo rúpam. Tac ca ^ukla-níla-pita-raktaharita kapi^a - citra - bhedát sapta-vidbam, prthivi-jala-tejo-vrtti.
Tatra prthivyám sapta-vidham, abhásvara-&lt;^uklam jale, bhásvara^uklam ca tejasi.

20.Rasana-gráhyo guno rasah. Sa ca madhura-amia lavana-kafukasáya-tikta-bhedát Sad-vidhah; prthiví-jala-vrttih. Prthivyám
sad-vidhah, jale madhura eva.

21.

Ghrána-gráhyo gimo gandhah. Sa ca dvividhah: surabhih, asurab
ca; prthivi-matra-vrttih.

22. Tvag-indriya-mátra-grahyo gunah spar^ah. Sa ca tri-vidhah: gitaus/ia-anusná^ita-bhedat. Prthivy-ap-tejo-vayu-vrttih. Tatra Qito
jale, usnas tejasi, anus/ia&lt;;itah prthivi-vayvoh.

23. Rüpa-adi-catusíayam prthivyam, páka jam anityam ca; anyatra
apáka-jam nityam anityam ca: nitya-gatam nityam, anitya-gatam
anitvam.

24. Ekatva-ádi-vyavahára- asadharana-hetuh samkhya. Sá nava - dravya - vrttih, ekatva - ádi - parárdha - paryantá. Ekatvam nityam,
anityam ca: nitya-gatam nityam, anitya-gatam anityam. Dvitvaádikam tu sarvatra anityam eva.

17"substrato" (adhikarana): aquello en lo que se da algo; el ámbito o,
mejor, el sujeto de una actividad o de un atributo.
—el "alma individual" (¡iva, jiva-átman) es el alma de los seres animados.
18manas es el sentido interno, intermediario entre los cinco sentidos y el
alma, el instrumento del conocimiento directo del placer y del dolor.
—"el sentido que transmite", lit. "el sentido que es órgano" (sádhana).
19El color "abigarrado": según Annambhaíta se puede reconocer por la
vista un objeto solamente gracias al color, pero a condición de que éste cubra
_ 150 -

�- 191 jod opináas \ :sauojjiq ap sou
-ojjiui uoia) souo[[u; uap b opuods^jjoj — mfpjyjvd — wouiixbui ojaiunu,, ja—
•ttoiuauinájB5^ 'o^jE Bjjsanuiap anb oj 'ttBqanad,, o ^u^zBj,, so
bj ug •BJo;nb[Bno oqaaq o ouamouaj un Eaijiisnf o Baijdxa onb o[ '^Bidoad
O,, b¡ 'MajqBsuadsipu; uoiojpuoo,, bj 'ttoui^iuBpun^5, ja 't4uozBJ^ bj so ni^if ,.•jojbo ja jod opionpood oqooq opoj 'bos o 'ttuoiisoáip^
'op SBiuopB iv}¡nd í;•ojofqo ja opoj
aadvuais uos | o^auínu pp suuuoj]
sbjjo sn[ Á pcpipnp w^ -Baafcscd so o.iofcst'd O[ uo 'bujojo so
oujojo o[ no rcaofcscd Á bujojo so pBpiim Brj 'ouiixinu ojouinu
p bisbij oun pp 'SBiouBjsns OAonu sbj na bjjbi^ og -ojo 'i4ounm)
euioo souotsojdxo op osn pp BOijioodso uozbj bj so oaaiunu j^j
•SBaoÍBSBd uos 'o.tof
•BSBd so onli ojpnbB uo ísbiuojo uos 'oujo^o so onb o^oubB uo
.•SBJOfBSBd O SBUJOJO UOS Á. UOIOOBJOJBO B[ Op OJOOJO UOS OU SopBJ
SOJJO U^ 'SBUJOJO UOS OU X UOIODBJOJBD B[ Op OJOOJO 4BJJOIJ B[ UO
'uos jopo p uoo Bzoxdiuo onb [sopBpipno] ojjbuo op odnjJ&gt; [^

'OJIE p UO X BJJOIJ B[ UO ÍOJUOIJBO B[ 'o^OllJ p UO í BIJJ B[ 'Btl^iB
p u^ 'ojib p uo X o^^onj p uo 'bu^b p uo 'bjjoii bj uo bjjbij
og 'Biqij X ojuoijbo 'buj :sosbjo soaj op s^ "pjd bj op opijuas
jo aod ojuouibjos oqiojod os onb j)bj^ijbiio bj so pvpijiqi^uvi Bq
•bjj
-Olí BJ UO OIUOUIBJOS BJJBIJ Og -OjqBpBJ^BSOp X OjqBJ)BJ^B : SOSBJO
sop op so X oibjjo jo aod oqioaod os onb pBpijBno bj so jojo j^
•oojnp jo ojuoiubjos 'biiIjb jo uo
í SOSBJO SIOS SBJ 'BJaOll BJ UO ÍBllJÍB JO UO X BJ^Oll BJ UO BJJBq Og
•o^lBUlB X OlUO^uiJlSB 'OlHBOld 'opBJBS 'OlJ^oB 'OOJlip :SOSB[O STOS UO
onáuiisip og 'oisn^ jo aod oqioaod os onb jJBpijBno bj so uoqvs j^
•oiuBjjiaq oouBjq jo 'oáonj jo uo íojjiaq uis oo
-UBjq jo 'eiiIob jo uo í sosbjo oiois sbj ubjjbij os Baaoji bj u^ *o^onj
jo uo X biiIíb jo uo 'Baaoji bj uo ^JJ^q og "opBaaBÍoiqB X ojiaBd
'opaoA 'ofoa 'ojjiaBiuB 'oa^ou 'oouBjq : sosbjo oiois uo oiiouiisij)
os ois^ 'jojoj jop j&gt;bj)ijbiio bj oqioaod os ofo jo aod oiuoiuBjog
•Buaoio X
'ojqBaoiunuui so 'biujb BpBO b bj)b^ij ojuiBisq *o}o 'aojojj
'aooBjd oj) uoiobsuos bj oiiiusiiBai onb ojijiuos jo so djiiáiu Bq 'j&gt;j
•Buaoio so X sopiq sojjoí uo BjjBq os 'odaono
bj)bo uo oiuoaojij) so jEnpiAijmi biujb jo íoun oiuouibjos X oiuoid
-Bsiuiuo 'soiq so Biuoadns biujb jq qBnpiAipm biujb X Biuoadns
biujb :sosbjo sop op sq 'ojiioiiuiooiioo jojj oiBajsqns jo so vuqv jq *¿j
•soj^bj sojioi uo BjjBq os X ouaoio 'ooiun so
í-oio 'tplsoM oiuoo souoisoadxo op osn jop uqzBa bj so opvdsí) jq ^9j

�25.

Mána-vyavahára-asádháranam káranam parimá/iam, nava-dravyavrtti. Tac ca catur-vidham: anu, mahat, dirgham, hrasvam ca iti.

26.Prthag-vyavahára asádháraream káranam prthaktvam, sarvadravya vrtti.
27.Samyukta-vyavahára-asádhárano hetuh samyogah, sarva-dravyavrttih.
28.Samyoga-ná^ako gimo vibhágah, sarva-dravyavrttih.

29. Para-apara vyavahára-asádhárana-kárane paratva-aparatva; prthivy-ádi-catustaya-mano-vrttini. Te dvi-vidhe: dik-krte, kála krte
ca; dura - sthe dik - krtam paratvam, samipa - sthe dik - krtam
aparatvam; jyesfhe kála-krtam paratvam, kanisthe kála-krtam
aparatvam.

30.Ádyapatana-asamaváyi-káranam gurutvam, prthivi-jala-vrtti.

31.Ádya-syandana-asamaváyi-káranam dravatvam, prthivy-ap-tejovrtti. Tad dvi-vidham: sámsiddhikam naimittikam ca; sámsiddhikam jale, naimittikam prthivi-tejasoh. Prthivyám ghrta-ádáv
agni-samyoga-janyam dravatvam; tejasi suvarna-ádau.

32.

Cürna-ádi-pindibháva-hetur gunah snehah, jala-mátra-vrttih.

33.

Crotra-gráhyo gunah gabdah, ákaQa-mátra-vrttih. Sa dvi-vidbah:
dhvany-átmakah varna-átmaka^ ca iti; dhvany-átmako bheryádau, varna-átmakah samskrta-bhása-ádi-rüpah.

26 La "segregación" (prthaktva) es lo que asegura la individualidad (alteridad) de las cosas particulares: el ser cada cosa (particular) tal y no otra. Hultzsch
traduce, exactamente, por Getrenntheit.
30Sobre la "causa inherente", cf.
39. La pesadez es solamente la causa
inicial de la caída: los momentos sucesivos de la caída se deben, según las doc
trinas hindúes, al "impulso" (cf. nota al 64).
31Como en el caso de la caída, la fluidez es solamente la causa del primer
momento del fluir: los siguientes se atribuyen al "impulso".
—El "fuego" en el cual se da la '"fluidez artificial" es el fuego en general
(tejas), como "sustancia" (cf. nota al 11); en cambio, el fuego en conexión con
_ 152 _

�- 91 "(8^ 'S
'P)
'tjBqj3A uoisajdxa,, A jiuauaS ua 44*&gt;[&gt;iuos,, ^aijuiühs (vpqvb) ojuasutis
ouiuiaai ouisiui ja anb JBAjasqo aiuBsajajuí s^ 'afunáuaj jap opiuos :44O3iiBuiauojM
'SOUJOpOUl SOUIUU3} U3 'O ^BJjaj^ 'OHJDíl^ 44JBJ311J,, OpilIOS p S3 V^fVW^V-VlUDa
•opjo pp Jiap p B]SBq 'sopiuos ap miapna Bim isb asopuEiuaoj 'opiuos
ojjo supnpojd opiuos un :sBpuo ap buijoj ua 'ajuasaaduiuio jajá p jod BUBSajj
opiuos p pna bj b A Bfojo bj ua BUBjjuoaua as anb 44-iaia,, pp uoiajod sun b j;o ap
pBjpaBj v\ uojainqujB sanpuiq so[ 'opio pp oiusiuB.iaui p opuapouoa o^ ss
•zapinjj B^ b BUBJiuoa pBpipna b¡ sa (v^aus) &lt;tpBpiAisaqpB,, o típBpisoasiA,, B^ zs
•jopa p o (tuSvj ajuaijjoa oppuas p ua oáanj p sa zapuqj bj aa^u jBna ja

•ojijosubs Buioipi ^p buijoj bj 'ojdiu^fa jod 'opBjnoijjB opiu
-os sa íaoqiuBj pp opiuos p 'ojduiafa jod 'opiiu sa í (BjqBpd)
opBjnai^B Á (opuu) opBjnaipBui :sasBp sop ap sa Á aap p ua
ajuauíBps Bjpq as íopio p aod Bpiqpjad p^pipno bj sa opiuos jg -gg
p ua ajuauísps bjjbij ag -osaÁ pp uoiaBaijipips
bj ap 'ojduiafa jod 'uozbi bj sa dnh pBpijBno bj sa pvpisoosia B^ -gg
•aja 'ojo ja ua Bp as 'o^
-anj ja ua ^Bprjajiap Boa^uBiu bj ua 'ojduiafa aod 'bjj as '(jojbo)
o^anj ja uoa uoixauoo bj ap BpiOBU 'zapinjj bj 'BJjaii bj ug *o^anj
ja ua Á BJjarj bj ua 'jbidijijjb íBn^B ja ua 'jbjiijbu íjbioijijjb á
jBiniBU rsasBja sop ap sg -o^anj ja ua Á biiSb ja ua 'BJjai^ bj ua
BjjBq as íJinjj jaiupd jap aiuaaaqui-ou BsnBa bj sa z^pinjf Bg -jg
•bu^b ja ua Á Bjjaij bj ua
BjjBq as ^BpiBO Bjauiud bj ap a^uajaquiou ssnBO bj sa zopvsad Bg *gg
•odiuaji
ja aod Bpianpoad Biusajaa bj 'uaAof sbui sa aub uainájB ua
íodiuaii ja jod Bpionpojd BiuBÍaj bj Bp as ofaiA sbui sa aub uainá
-jb ua íouiixoad oj ua Bjsa oiasdsa ja jod Bppnpojd BiuBOjaa
bj íou^faj oj ua Bjsa opBdsa ja jod Bppnpoad BiuBÍaj Bg *od
-uiaij ja aod sBpionpoad Á oioBdsa ja aod sBpionpoad csasBja sop
ap uog *ajuaiu bj ua Á Baaai^ bj uod Bzaiduia anb [sbidubjsiis]
oaiBna ap odiuS ja ua ubjjbij ag •^Boaao^^ Á 443of^J,, sauoisaadxa
sbj ap osn jap SBOijiaadsa SBsnBD sbj uos vmvouao bj á vmvfdj Bg • ^^
•SBpuBjsns sbj sspoi ua
BjjBq as íupixauoa bj BjinbiuB anb pBjiijBna bj sa uopruvdas Bg *g^
•SBpuBjsns sbj SBpoj ua BjjBq as ^t4op
-iunw uoisaadxa bj ap osn jap Boijiaadsa uozBa bj sa uovxbuoo Bg *¿^
•SBiauBisns sbj SBpoj ua BjjBq as Á (^ajuauíBpBaBdas,,) tt
uoisaadxa bj ap osn jap Boijiaadsa uozsa bj sa upiovSauSas Bg
•Biaoa '^SaBj 'apuBa^ 'Buanbad :sas
-Bja oajBna ap sg "SBiouBjsns aAanu sbj ua BjjBq as Á Bpipaui ap
sauoisaadxa sbj ap osn jap Baijiaadsa BsnBa bj sa umsuaiuip Bg

�34. Sarva-vyavahára-hetur-jñanam buddhih. Sá dvi-vidhá: smrtir,
anubhava^ ca iti. Samskára-matra-janyam jíiánam smrtih; tadbhinnam jñftnam anubhavah. Sa dvi-vidhab: yathá-artho'yathaarthae ca. Tad-vati tat-prakárako'nubhavo yatha-arthah, yathá:
rájate "idam rajatam" iti jñanam; sa eva "pramá" ity ucyate.
Tad - abbavavati tat - prakárako'niibhavo'yathá - arthah. yatha:
"idam rajatam" iti jñanam; sa eva "apramá" ity ucyate.

35. Yatha-artha anubhavaQ catur-vidhah: pratyaksa-anumity-upamiti^abda-bhedat. Tat-karanam api caturvidham: pratyaksa-anumana-upamana-^abda-bhedaí.

36.

Yyáparavad-asadharanam karanam karanam. Ananyatha-siddha
kárya-niyata pürva-vrtti káranam. Káryam prag-abhava-pratiyogi.

34 Se interrumpe aquí, aparentemente, el registro de las cualidades y se pasa
a la teoría del conorimiento y a la lógica: es la amplia sección del Nyáya que
Annambhatta inserta en su exposición del sistema Vait^esika (
34, 54). Sobre las
otras cualidades (placer, etc.), cf.
55-64. Pero desde el punto de vista del autor,
la teoría del conocimiento y la lógica constituyen simplemente el examen más de
tallado de una "cualidad": el intelecto fbuddhi) o conocimiento (jñána). La teoría
de la causa, a su vez, figura como un breve excursus en el cuadro de la teoría del
conocimiento (
36-37) y la doctrina lógica (teoría del silogismo y de los para
logismos) se presenta como examen de uno de los modos del conocimiento, pre
cisamente, de la inferencia (
40-46). Además, como se ha visto (cf. 1), la
cualidad en general constituye una "categoría", la segunda de las siete; sobre las
otras categorías (acción, etc.), cf. 8 65-70.
—"impresiones anteriores": lit. "disposición" (samskára); la "impresión" es
sólo una de las formas de la "disposición" (cf. 64).
—Por lo que concierne a la definición del "conocimiento nuevo", obsérvese
que, tratándose de oposiciones binarias, los hindúes suelen definir positivamente
sólo uno de los términos (en este caso, la "memoria") y luego definen el otro
negativamente, indicando que es lo "diferente", lo "contrario", del término ya
definido.
—"correcto": yathártha, lit. "como el objeto", "conforme al objeto".
—"lo que el objeto es", etc.; más literalmente: "es correcto (conforme al
objeto) el conocimiento que tiene la determinación (el predicado: prakára) que
el objeto ^efectivamente] presenta"; "es incorrecto (no-conforme al objeto) el
conocimiento que tiene como predicado aquello de lo que el objeto presenta
la negación (o inexistencia, el no-ser: abhára)".
- 154 -

�- 991 •4tBJ3UBUI B.IJO Op Opi3ajqE]Sa OU,, BJIJIU
-8lS ajUOipiIOdSOJJOO OJTJOSUBS OHUUJ01 J3 'ajU3UlJBJ3JIJ í4iqpBUOIOipiIOD Olí.,
"OJO 'BUIAip pBJUrifOA Bj 'OIOBdSO J3 'OdlUOIJ J3 OIUOJ
'0JU3UBUlJ3d O JEJ3U33 '44liniUO3,, BSnBO BUn OU A 'opBUIlUJ3}3p O]33J3 JBJ 3p BSnBJ S3
onb ap opijuos [8 ua '44Bo;jioadsa estibo,, cun sa íy^idi(j ja us Boijdxo vnvqqtunuuy
ouisiui ja unáas 'ojuauínjisui jg "&lt; '¿
Io U3 O;ÍJ!P I "P) DuDJ.n3¡-miiuiiu
'4jBju8iunajsu; es^ib^,, bj uoj Boijuuapi as Bjsa BjjBqquiBuuy BJBd oaad '^aiuaiaija
EsnB.),, B| aiuauíBidojd sa 'oiqiuBo ua ^mwjo^ í^njauaí^ ua bsubo b^ sa ^ujp.y Q,¿
•O1U8IUIJ0OUO0 0.110 ua Bpunj os oh siib '440ijBiuud ojuaiuiíoouoo,, ja '[Boaua^ ua 'sa
:44uoioinjui,, '44uo;su8qaadB,, souibuic|[ sojjosou anb oj b uaiquiB} apuodsajjoo a^sa
ooad iDSifvAiD.id ojuosubs ouiuuai jap auiau^oo uoioonpBJi bj sa 44uoiodaoaad,,—
*44Jiqiojad ap oqoaq,, ja uaujuiBi ou A '(opBijnsaa) 44upiodaojad ood
ojuaiuiioouoo,, ojos bjboijiu8is '*fa ood 'wp/adaojad anb ejoubui ap 'saiuaiajip souiui
•oaj ap SB^ajBd oseo ppBo BJBd souiBajdiua uoioonpBj) bj u^ *M0fIJ3A 'BJC1BIB(^
'44opiuos,, ^Dpqnb OAiiuB^sns ja oiuauínoisui ja EJBd A '44jBqjaA,, '44SBjqBjBd o sopiuos
U^ aisisuoo onb,, '•vpqyb OAjiafpB ja ojiíauuioouoo ja BJBd rajdiua as 'oseo oijeiu
jb ojoadsao uo^y "^upiodaojad ood oiiíaiuiioonoo,, 'wyyí-oS^fnÁivjd 'oseo ooiuud jb
oioadsaj uoo 'opBjjnsaj oiuBno ua oiuouuioouoo ja Bosd Bajduia 38 (8 ) aiiiBjapB
sbiu ojsd f (jouBdsa ua auai^ uppdajjad ouiuioa) ja anb jojba ^jqop ja *p :dSj/.íí
-jd) ouiuija) ouisiut ja Bajdura as 'ojauíud ja 'osbo ojjo ua i (nuyiundn-ijiwvdn
'vumunim-niwnuT)) oipaui o ojuouinjisui ns njEd A (ojtBijnsaj) oiuaiuiiaouoo ja
BJBd saiuajajip sounujaj 'ciaojaj ja A opunáas ja 'soseo sop ua uBajduia as ojuo
-subs ojxaj ja ug "ojJBoijuaA BJBd uaiquiBj A 'ojJuinbpB BJBd woipaui,, ja :o)ua;ui
•I3OUO3 jap 44oiuauinjisui,, ja o 44BsnBo,, bj sa '44aui3ioija bsubo,, 'dudjdí/ cs

bj b ojeando oj sa t,ojanpoJtj,, *(ojaaja o) ojanpoad [ap opBuoia
-ipuoa ou Á ajuBjsuoa ajuapaaajuB ja sa 4/BsnBrj,, "uoiaBaado cun
ajuBipaui [BnjaB anb] BOTjtaadsa Bsn^o eun sa ojuaiuiujsut j^
oiuovuijsaj [a Á bj^o[bub B[ '.iiaajur ja 'ju
[a :sasB[a oajBna ap sa ojiíauínajsui ns uaiquiBj ['ojubj o[ jo^]
•[BqjaA [ojuauuiaonoa] X oapoOjBUB ojuaiuuaouoa 'Biauajajm
'uotadaajad :sasB[a ojjBna ap sa ojaajjoa OAanu ojuaiiuTaouoa [^

• (pBpasjBj 'Bjaa.ijoaui
upiaou) muvudo uaiqiuBj buib¡[ as [ojuauuiaonoa] ajsg "aBOBu ap
bjbjj as [pBpqBaj ua] opuBna c44BjB[d sa ojsa,, : ojuauuioouoa ja
'o[duiafa jod 'isb isa ou ojafqo [a anb o[ auaijuoa anb ojuaiuija
-ouoa [a ojaaxioaui s^ '(pBpjaA 'Bjaajioa uoiaou) viuvud uaiq
-uibj buib[[ as [oiuaiunaouoa] ajsg 'BjBjd ap asjBjBjj ap osbo ja
ua 4ttBjB[d sa ojsa,, :ojuaiunaouoa [a 'o[duiafa aod 'jsb isa ojaf
-qo [a anb O[ auaijuoa anb ojuaiiuiaouoa [a ojaajaoa sg -ojaaaaoa
-ui a ojaaajoa :sasB[a sop ap sa anb 'OAanu ojuaiuiiaouoa [a sa
ajsa ap ajuaaajxp ojuaiuiiaouoa jg 'sajoiaajuB sauoisaadiui iod aj
•uauíBjos opianpoad ojuauuxaouoa ap bjbjj as Biaoiuaiu B[ ug 'oa
-anu ojuaiiutaouoa A Biaouiaui :sasB[a sop ap sa ísauoisaadxa sbj
SBpoj ap osn [ap upzBJ B[ sa ojudiwpouo^ [a 4Bas o 'ojaapjwi [g 'f

�37.

Káranam tri vidham: samaváyi-asamaváyi-nimitta-bhedál.

1)

Yat-samavetam káryam utpadyate, tat samaváyi-káranam;
yathá tantavah patasya, pata^ ca svagata-rüpa-ádeh.

2) Káryena káranena va saha ekasminn arthe samavetatve sati
káranam asamaváyi-káranam; yathá tantu-samyogah patasya,
tantu-rüpam pata-rüpasya.

3) Tad-ubhaya-bhinnam káranam nimitta-káranam; yathá: turivema ádikam patasya. Tad-etat-tri-vidha-kárana-madhye yad
asádháranam káranam tad eva káranam.

38. Tatra pratyaksa-jñána-karanam pratyaksam. Indriya-artha-samnikarsa-janyam jñánam pratyaksam. Tad dvi-vidham: nirvikalpakam, savikalpakam ca iti. Tatra nisprakárakam jñánam
nirvikalpakam, yathá: "idam kimcit". Saprakárakam jñánam
savikalpakam, yathá: "Dittho'yam, bráhmano'yam, ^yámo'yani"
iti.

39. Pratyaksa-jñána-hetur indriya artha-samnikarsah sad-vidhah:
samyogah, samyukta-samaváyah, samyukta-samaveta-samaváyah,
samaváyah, samaveta-samaváyah, vi^esana-viQesya-bhávag ca iti.

1)Caksusá ghata-pratyaksa-janane samyogah samnikarsah.

2)Ghata-rúpa-pratyaksa-janane samyukta-sainaváyah samnikar
sah; caksuh-samyukte ghaíe rüpasya samaváyát.

3)

Rúpatva-sámánya-pratyakse samyukta-samaveta samaváyah
samnikarsah; caksuh-samyukte ghaíe rupam samavetam, tatra

39 Empleamos "conjunción" para traducir el término sánscrito samnikar%a,
que significa también "aproximación", "encuentro", "contacto".
—"cualificación": el término sánscrito, viqesana, "lo que cualifica, cualifica- 156 -

�- ^91 •t4(pBpuBjn3iiJBd ns Á.) BzuB^n^iiJBd oj anb ojjanbB jC opBzuBjnaij
-JBd [ozafqo] ja ojju^ uozaBjaa,, oiuo^ uaiqiurj asjapuazua apand 44uoi3unfuoaw ap
odij ojxas ja 'ojubj oj joj •44pBpi.iEjn3¡iJBd,, opEuiBjj souiaq uoi^^npBJi bj ua anb
bj b Buoá^jBO bj ap aaquiou ja loSa5ta anb zibj buisiui bj ap opBAuap un sa \tOAij

(^

oCo ^a uoa BpBiaauoa ^[[Bi{
as anb b[^o b^ b ajuajaxjui sa aojoa ja :opBjoauoa oj b Biouaa
-aijm sa uoiaun^uoa bj 'bjjo bj ap aojoa jap uotadaaaad bj u^j

(g

i sa 'zaA ns b 'anb oá[B b Biouaaanut sa uoiaunfiíoo
|^ ap uoiadaaaad bj u^[

•uoixauoa
sa uoiaunluoa bj 'ol'o ja iod bjjo Bun ap uoiadaojad bj 113 (j

ns Á opBDTjtjBna ojafqo ja aajua
uoiDBjaa 'ajuaaaijuí oj b Biauajaqui '[a^uamajdniTS] Biauajaijuí
'opB^aauoa dj b ajuajaijur sa zaA ns b anb ojb b Bjauajaqui 'opBj
-aauoa oj b Biauajaqin 'uoxxauoa :sasBjo sxas ap sa 4uoiodaaaad
bj ap nozBJ bj sa anb 'oiafqo ja uoa opi^uas jap upiaunfuoo vj
44sa oisa?, 444uiuBaq un sa
444Bquj(7 sa o^sa,, :ojduiafa aod í (opsaipaad) uoraBumiiajap
auaij ^nb ojuaiiuioouoa un sa Biujisip [uoiadaaaadj vrj "ttoí3jB
sa ojsa,^ :ojduiafa aod í (op^aipaad) uoioBuiuiaajap auaij ou
anb oiuaiuiiaouoa un sa biuijsij^ui [uoiadaaaadj Brj ^BjuiisTp X
B^utjsipui :sodii sop ap sa X ojafqo ja uoa opijuas jap umaunt
•uoa bj ap a^ans anb oiuaiuiiaouoa ja sa uoiadaaaad Bq 'uoiadaa
-jad opsiuBjj o^uaiuixaouoa jap o^uauínjjsui ja sa aiqiaaad ja 4isy '^g

•44oiuauiiujsui,, buibjj as anb bj 'ajuaiuBjsnf 'sa
'Baijjaadsa Bsti^a sun sa anb 'Biuijjn ejsa 'sBsn^a saj^ SB^sa a^j
•opifa^ jb ojaadsaj uoa
jBja^ ja o Bjap^^nf bj 'ojdiuafa aod 'oiuoa 'jBjuaiunj^sui bs
-n^a bj sa [saaoija^uB] sop sbj ap a^iíaaajip sa anb Bsn^a Bq (g
•opifai jap aojoa jb o^aadsaa uoa sojiq soj ap aojoa ja
o opxfai jb o^aadsaj uoa sojiq soj ap uoxxauoa bj 'ojduiafa
aod 'ouioa '[ajuaaaqui] BsiiBa bj o o^anpoad ja anb ojafqo
ouisiui jb ajuaaaqui sa anb Bsn^a bj sa ajuajaqui-ou Bsn^a Bq (^
•jojoa
oidojd ns b ojaadsaj uoa opifaj jap o oj^zfaj jb ojaadsaj uoa
sojiq soj ap osbo ja ua oiuoa 'Biauajaqui [ap uoiaBjaj] ua
a^ans ojanpoíd ja anb bj jod BjjanbB sa ajuajaqui Bsn^a Bq (j
•jBjuauínjjsut o
ajuajaqui-ou 'ajuajaqui rsasBja sajj ap sa [jBjauaS ua] BsnBa Bq *¿g

�rüpatvasya samaváyát.

4) Crotrena gabda-saksátkáre samaváyah samnikarsah; kamavivara - vrtty - áká^asya grotratvát, ^abdasya - ákáea-gunalvát,
guna guninoo ca samaváyát.

5)

Cabdatva sáksátkáre samaveta-samaváyah samnikarsah;
tra-samavete ^abde ^abdatvasya samaváyát.

6) Abháva-pratyakse viQesana-vi^esya-bhávah samnikarsah;
"ghaía-abhávavad-bhútalam" ity atra caksuh-samyukte bhútale ghaía- abhávasya viQesa/tatvát.

Evam samnikarsa-saíka-janyam jñánain pratyaksam; tat-karanam
indriyam. Tasmád indriyam pratyaksa-pramánam, iti siddham.
Iti pratyaksa-paricchedah.

Atba amimána-paricchedah.
40. Anumiti karanam anumánam. Parámar^a-janyam jñánam anumitih. Vyápti-vÍ^Ísta-paksa-dharmatá-jñánam parámar^ah, yathá:
"vahni-vyápya dhümaván ayam parvatah" iti jñánam parámar^ah;
taj-janyam *'parvato vahnimán" iti jñánam anumitib; "yatra yatra
dhümas tatra agnir" iti sáhaearya-niyamo vyáptih. Vyápyasya
parvata-ádi-vrttitvam paksa-dharmatá.

41. A.numánam dvi-vidbam: sva-artham, para-artham ca. Sva-artham
sva-anumiti-hetuh. Tathá hi: svayam eva bhüyo-dar^anena "yatra
dbñmas tatra agnih" iti mabánasa-ádau vyáptim grhitvá, parvatasamipam gatvá, tad-gate ca agnau samdihánah, parvate dhümam
pa^yan. vyáptim smarati: "yatra dhümas tatra agnih" iti. Tadanantaram "vahni-vyápya-dhümaván ayám parvatah" iti jñánam
utpadyate; ayam eva linga-parámar^a ity ucyate. Tasmát "parvato
vahnimán" iti jñánam anumitir utpadyate. Tad etad sva-artha—En 39, 4 y 39, 5, en lugar de pratyka se emplea sáksátkára, que significa
más propiamente "percepción".
40 "reflexión", paramar^a: también "deducción", "consideración".
- 158 -

�- 691 ~
•bjjo cun^[B a]U3uiBiJBS333ii B^ijduii ojafns pp (BpBqoaduio^) pp
Bun anb ap ojuanmaouoa p sa ttuopBoijduii Bun jod opBaijipna ojuaiuipouoa.,
MuopB.nauaduioa
-UOUI B1S^,, ZOJUaiUipOUOO p BlUdSOjd [9[] 98 Bpil^^9S U9 Á ,tOÍ?
•anj XBq 'oranq XBq apuop,^ uppBoqdun B[ S9ouoiu9 epj^n^aj íoS
•anj X^q [bubiuoui b[ ua] is ap Bajaos SBpnp auai) X ouini[ B[[a
na aA 'bubiuoui Bnn ap BOjaa jBasBd p *o^an{ í^oáanj Á^\\ 'oui
-nq ^^q apnop,, u^xoBoqduit B^ ap oppuaAuoa ^is^ —"aja 'buio
-oa B{ ua 4saaaA SBqanuí oista o^aqBq jod— uain^p :o[duiafa
io^ 'ouisixu is BJBd Biauaaa^m v\ ap uozbj p^ sa outsuu is
3 'ojjo BJBd X ouisiiu is BJBd :3asB[a sop ap sa juajuí
•bub^uoui B^ ua q
as (oumq p :jpap sa) ajUBaqduit O[ anb ap oqaaq ja ^opimafa
jod 4sa o^afns pp pBpaidojd jag '^oSanj ÁBq 'oumq ÁBq apuop,^
:uopBtaosB B[ ap pBpijnSas B[ sa uppEaqdmi B3 "Epuajajur
bj sa —tto^anj aua^ BUBjuora b[m— opa ap aí?jns anb oiuaim
-laouoa ^3 '^oSan^ p Baqduii pna p 'omnq auaii bubjuoui
:ajuainSis ojuaimpouoa p uoixa^pj sa 'o[diuafa joj mop
-uii Bun jod opBaijxpna ojafns [ap pppaidojd eun ap o^uatmp
•ouoa p sa uoixa^pj B3 *uoixa[jaj b[ jod opBa^oj oiuauutaouoa
p sa Bpuajajuí B3 -Bpuajajuí b[ ap ojuaiunjisur [a sa jijajuí [3

'uiqpuad pp ojnjulv^ p vmnuaj piby
'uopdaajad B[ b sajuaipuodsajjoa ojuaiuipouoa ap
soipaui so[ uos sopi^uas so[ anb opBJjsouiap Bpanb BiauBiu Bisa
aQ -soptjuas so[ uos soiuaiunj^sui soXna 'uppunl'uoa ap sasBp
sps sb[ jod oppnpojd o^uauupouoa p sa 'sand 'uppdaaiad B3
•ofo p uoo opBiaauoa o[ans pp uop^aijipna B[ sa bqo b[
ap Bpuaisxxaui B[ 'b[[o b[ ap Biouajsixaur B[ B^uasajd o[ans
p ts 'isb i uppBoijqBna ns X opBOijqBna o^afqo [a ajina uop
-Bpj sa uopunfuoa b[ 'Bpuaisixaui B[ ap uopdaojad b[ 113 (9
•opio [B aju^^^q^i sa 'zaA ns b 'pno p
'opiuos [B aiuajaqux sa pBpiJOuos b[ tam^Jaqui o[ b Bpuaj
-aquí sa uopunfuoa B[ 'pBpiaouos B[ ap uopdaajad B[ U3 (c
'aasod B[ anb oialqo
p X pBpxpno B[ ajjua Bpuajaqui X^q X 'jajá pp pBpipno
B[ sa opiuos p 'Bfajo B[ ap BjnjjadB B[ ua B[pq as anb jaia
p sa opio [pp oubSjc] p sand '[ajuaui9[dunsj Bpuajaqui
sa uopunfuoo b^ 'opio p jod opiuos pp umadaajad bj uq (f
•jopo [B aiuajaqut sa apBpuopa,, bj 'zaA ns v 'X ofo p
uoo BpBioauoo B[p B[ b o^uajaqui sa jopo p :opB^oauoo oj b

�anumánam. Yat tu svayam dhümád agnim anumáya param prati
bodhayitum pañca-avayava-vákyam prayunkte, tat para arthaanumánam, yathá:

1)parvato vahnimán
2)dhümavattvát
3)yo yo dhümaván sa sa vahniman, yathá mahánasah
4)tathá ca ayam
5)tasmát tathá iti.
Anena pratipáditát lingát paro'py agnim pratipadyate.

42.

Pratijñá hetu-udáharana-upanaya-nigamanáni pañca avayaváh:

1)"parvato vahniman" iti pratijñá.
2)"dhümavattvát" iti hetuh.
3)"yo yo dhümavan sa so'gnimán yathá. mahánasa" ity udáharanam.
4)"tathá ca ayam" ity upanayah.
5)"tasmát tathá" iti nigamanam.

43.

Sva-artha-anumiti para artha-anumityor linga-parámarga eva karanam; tasmát linga-parámargo'numánam.

44.

Lingam tri-vidham: anvaya-vyatireki, kevala-anvayi, kevala-vyatireki ca iti.
Anvayena vyatirekena ca vyáptimad anvaya-vyatireki, yathá
valinau sádhye dhúmavattvam: "yatra dhümas tatra agnir, yathá
inahánase", ity anvayavyuptih. "Yatra vahnir na asti tatra dhümo'pi na asti, yathá maháhrade", iti vyatireka-vyáptih.

Anvaya-mátra-vyáptikam kevala-anvayi, yathá: "ghaío'bhideyah
prameyatvát paíavat"; atra prameyatva-abhidheyatvayor vyatireka-vyáptir na asti, sarvasya prameyatvád abhidheyatvác ca.

41 vákya significa, en general, "enunciado" (cf. 48); pero aquí se trata
de "razonamiento". El "razonamiento de cinco miembros" es el silogismo propio
de la lógica india. Obsérvese que el silogismo es instrumento del "inferir para
- 160 -

�- T9I B3tjiu2is anb 'd^dííi/d oju.ishbs ouiuuaj ya ttBiauBjiiuoauoa,, jod souiionpBj^ ff
•uoiaanpap bj ap o jEjaua^ ua Biouajajuí bj ap ou ^ 'tipiaajjsoi^ap bj ap 'ojio
•ayqBjqiuou X ayqpsouíjoa sa opoj sand
'pBpiyiqBuiuiou By ap Á pBpiytqpsou'^oa By ap u^miyaxa ap uoio
-Baiyduit XBq ou jnby *Mopifaj un ouioa 'ayqpsousoa sa anbaod
ayqBjquiou sa Byyo By,, : oyduiafa joq 'BpuBjnuoauoa ap u
-raí ajuauíBaiun Bjuasajd anb ¡a sa ajuBjiiuoauoa aiuauíB^os
•(BAIJB^aU UOIOBOipI
-lur) uotsnjoxa ap u^iDBoqduit b^ sa 4to^B[ un ua ouioo 'ouinq XBq
ou 'oSanj XBq ou apuop,, X (BATiisod uoiaBaqduii) bioubjuuoouoo
ap uoioBoqduit Te\ sa ubuiooo b[ ua ouxoa 'o^an^ X^q 'ouniq Xq
apuop,, :oSanj [^ap Biauajstxa b[] sa jBajsouiap anb XBq anb o[
opuBno ouinq ^p Biauasajd B[ sa ^j^ *uoisnpxa X BiauBiiuioauoa
ap uoioBDi^duii B^uasaid anb p sa opiiqaxa X ajuBjiuioouoo j^
*opjn[oxa ajuaiuB[os X ajuBjiuioouoo d)uaiuB[os
'opin[axa X aiuBjiiuoauoa isasBp saai ap sa OAijui^ip ja^oyjBa [^
•juajuí p uoa appuioa OAi^uiisip ja^ayaBO p aiqos uoixayjaj By
oyya jo^ "ojio BJBd X ouisiui js BJBd Biouaaajuí By ap ojuaiumisui
ya 'ajuauiajuapiAa 4sa oAi^uxjsip jajayaBO ya ajqos uoixayjaj B'q
•(t4o.oan^ auayi bubjuoui By '01
-ubi oy Jo^,, :jiaap 83) #4Jsb sa oyya Jocy,, :sa u^isnyauoa Bq
•(t4ouinq auaij bubjuoui By uayquiBjL,, :jioap
83) '(bub-juoiu By) t^yya uaiqiUB^ sa yBj^,, :sa uoiaBOiydB Bq
•c4BuyooD By 'oyduiafa
jod 'ouioa 'oSanj auai^ ouinq auaij anb oq,, :sa oyduiala yq
•ttouinq auatj anbjod,, :sa ojuauínájB yq
•tto^anj aua^ bubjuoui Bq,, :sa sisaj Bq

(c
(f
(y;
(^
^\

•uoisnyouoa By 'uoiDBOiydB By 'oyduiafa ya 'ojuaiu
-nSjB ya 'sisaj By :uos [ojuaxuiBuozBj yap] sojquiaiiu ooutd soq
•oSanj yap [Biouajsixa By ay&gt;] aauaAuoa as ojjo ya uaiq
-uibj 'oAijuijsip jajDBJBO yap u^iOBaiydxa By jod 4bj3ubiu Bisa a^y
•isB sa oyya joq(c;
•(bubjuoui By) Bjya uaiquiBj sa yB^(y,•Buxaoa By 'oyduiafa jod 'oiuoa 'o^anj auaij ouinq auaij anb oq(g
•ouinq auaij anbjod(^
'o^anj auaij bubjuoiu Bq(\
roydiuafa joq *ojjo BJBd aijajuí yap bjbjj
as saauojua 'ojjo b jaauaAuoa BJBd sojqmaiui oauia ap ojuaiui
•buozbj ya Bayduia 'oiunq ya aod oíáanj ya jyjajuí b JB^ayy ayi sand
-sap 'uaxnSyB opu^na ojaq -ouisiui is BJBd juayui ya 3a ajsq \(oH
-anj auaij bubjuoui By,, : ojuaiuiiaouoa ya Biauajayui oiuoa a^.ins
oyya jod X OAijuijsip jajaBj^a ya ajqos u^ixayjaj BuiByy as anb oy
'ajuaxuBjsnf 'sa ojsq *4toSanj ya Baiyífiui y^na ya 'ouinq auaij bubj

�Vyatireka-mátra-vyaptikam kevala vyatireki, yathá: "Prthivi itarebhyo bhidyate, gandhavattvát; yad itarebhyo na bhidyate, na
tad gandhavat, yathá jalam. Na ca iyam tathá, tasmán na
tathá" iti. Atra "yad gandhavat tad itara-bhinnam" ity anvayadrsíánto na asti, prthivi-mátrasya paksatvát.

45. Samdigdha-sádhyaván paksah; yathá dhümavattve hetau parvatah. Nigcita-sádhyaván sa-paksah; yathá tatra eva mahánasah.
NiQcita sádhya-abhávaván vi-paksah; yathá tatra eva maháhradah.

46.

Savyabhicára-viruddha-satpratipaksa-asiddha-bádhitáh p a ñ c a
hetv-ábhásáh.
1)

Savyabhicáro'naikántikah; sa tri-vidhah; sadhárana asádhárana-anupasamhári-bhedát.
Tatra sádhya-abhávavad-vrttih sádhárano'naikántikah, yathá:
"parvato vahnimán prameyatvát" iti; prameyatvasya vahnyabhávavati hrade vidyamánatvát.

Sarva-sapaksa-vipaksa-vyávrtto'sádhárareah, yathá: "(^abdo
nityah ^abdatvát" iti; ^abdatvam sarvebhyo nityebhyo'nityebhyac ca vyávrttam ^abda-mátra-vrtti.

Anvaya-vyatireka-drstánta-rahito'nupasamhári, yathá: "sarvam anityam prameyatvát" iti; atra sarvasya api paksatvád,
drstánto na asti.
2)

Sádhya-abháva-vyápto hetur viruddhah, yathá: "^abdo ni-

una implicación positiva; en cambio, la ^exclusión (vyatireka) es una implicación
negativa.
—"Por lo tanto, no es así": por lo tanto, la tierra no se asemeja a las otras
sustancias en el hecho de no tener olor. Por otra parte, la tierra es la única sus
tancia a la que se atribuye tal cualidad; por consiguiente, en este caso sólo puede
haber implicación negativa.
45 El "sujeto análogo" (sa-paksa) y el "sujeto contrario" (t'i-pafesa) son
los objetos que pueden citarse como ejemplos en el tercer miembro del silogismo.
- 162 -

�- 91 *.'-.'.\4ao|^ opiujauaduioa Bisa,, :auiauípuajij sbui iitB3i[dtui5, z^,f
•4o8anj auaq ou ojad 'ajqrasou
-8oa sa o8bj ja uaiquiBj, :souiiuaaj sojjo ua ^M*ai^ 'pEpijiqiJSOii2oa bj^ T^!)f.
•Biput
naiSoj bj ap wsbuisijos5&gt; soj uos (pspqqp-ajatf) MsaiuajBdBw o ^sosjbj soiu3iuná.iBM
soq *ouisi3ojis ja opoi ap afa ja 'a^uauíajuapiAa 'aXnjijsnoa A (^^ *p) oipm
ouisi^ojis pp sojquiaiui oauía so[ ap opunSas p sa (niaq) Moiuauin8aBw ^g 9^
ap uoiDBÍoau B[ Boi[diui anl) ojuauin^jB ^a opojaipejiuoo s^ (^
•Mopoj,^ sa o^íns ^ anb
op^p 4so[duiafa A^\\ ou osea ajsa ug #íta[qiasou^oa sa anbaod
ojafcsed sa opo^,, :jsb íuoisnpxa Á BiouBjuuoauoa ap so[d
-uiafa Abij ou ^Bno [a BJBd [ojuauinS^B pa] sa OAisnpuoa-ou ^g
•opiuos
p ua a^uauíB^os B^Bij as anbaod SBaafBssd Á SBuaaia sbsoo
[SBuiap] SB[ SBpoj ua Bjpjj pBpiaouos v\ '[ojaaja ug] *4tpBp
-ijouos B[ aasod anbjod oiuaia sa opiuos ¡g,, :o[duiafa aod
i [umaBjpouiap b^ a^p apua^jd as ¡Btia p? opadsaj uoa o\
-afns [a ua ojos Bp as X] oijbj^uoo o oíoojbub ojafns jatnbjBna
ua bijbj anb ja sa jBjaua^ a^uauíaiuaioijnsui [ojuauínáaB | jg
•o^anj jap Biaua^sxxa
-ui B[ Biuasajd anb 'o^bj ja ua UaiqiuBj Bp as pBpqiqpsou
•Soa bj ['o^aaja ug] •^ajqtasouSoa sa anbjod oSanj auai^ bu
-b^uoui Bg^^ :ojduiaía aod ÍJBJjsouiap anb X^q anb oj ap Bia
-uajsixaui bj Bjuasaad anb ojjanbB ua [uatquiBj] Bp as anb
ja sa jBjaua^ opBisBiuap [jas jod] opBidoadBui ja 'sopa aQ
•oAisnjo
-uoa-ou 'jBjauaS aiuauía^uaiaijnsui '[BjauaS opBiSBuiap :sas
-Bja saj^ ap sa X opBidojdBui [o^uauiníoJB un] sa o^Bxaui jg (j^
•opBjnuB ja 'opBpunjuí ja 'ajqBiafqo ja 'otjo^
-aipBJjuoa ja 'o^DBxaui ja :sosjbj soiuaum^JB ap sasBja oauia Xbjj
ja 'osea ojjsanu ua 'ojd
-uiafa jod íJBjjsouiap anb XBq anb oj ap Biauajsixaui bj BpBjn^
•asB Bjsa jBna oj b ojaadsaj uoa ojjanbB sa 44oijbjjuoo ojafnsM jg
•Buiaoa bj 'ossa ojjsanu ua 'ojdiuafa jod 'jBjjsomaj) anb XBq anb
oj ap uoisasod bj Bpsjn^asB Bjsa jBna oj b ojaadsaj uoa ojjanbB
sa 44o^ojbub ojafns^ jg "oiunq jap Biauasajd bj ojuaun^^jE ja
opuais 'bubjuoui bj '-fa jod ^jbjjsoui^j) anb Xaq anb oj ap uois
-asod bj Bsopnp sa JBna oj b ojaadsaj uoa ojjanbB sa 44ojafns?, jg -t^
•[uoxaBuiJijB jBj ap ajqisod] ojafns oaiun
ja sa BJjaij bj anb bX '—44[sBiauBjsns] SBuiap sbj ap ajuajajip sa
jojo auaij anb oj,,— BiaiiBjiuioauoa Bun ap ojdiuafa jaq^q apand
ou osBa ajsa ug *4JSB sa ou 'ojubj oj jog 'uoxaipuoa jbj Bp as ou
inby *Bn2B ja ouioa 'jojo auaij ou [sBiausjsns] SBuiap sbj ap [ojsa
ua] ajuajajip sa ou anb og *jojo auatj anbjod [sbioubjsiis] sbjjo
sbj ap ajuajajip sa BJjaij Bg,, :ojdiuafa jog "uoísnjaxa ap uoia
-Boijduit ajuauíBaiun Bjuasajd anb ja sa opinjaxa ajuauíBjos jg

�tyah, krtakatvát" iti; krtakaívam hi nityatva-abhávena anityatvena vyáptam.

3) Yasya sádhya-abháva-sádhakam hetv antaram vidyate sa
satpratipaksah, yathá: "gabdo nityah grávanatvát, gabdatvavat" iti; "gabdo'nityah káryatvád ghaíavat" iti.

4)

Asiddhas tri-vidhah: ágraya-asiddhah, svarúpa-asiddhah,
vyápyatva-asiddhag ca iti.
Ágraya-asiddho yathá: "gagana-aravindam surabhi, aravindatvát, saroja-aravindavat"; atra gagana-aravindam ágrayah,
sa ca na asty eva.
Svarúpa-asiddho yathá: "gabdo gureag cáksusatvát"; atra
cáksusatvam gabde na asti, gabdasya grávanatvát.
Sa-upádhiko hetur vyápyatva-asiddhah. Sádhya-vyápakatve
sati sádhana-avyápaka upádhih. Sádhya samána-adhikararaaatyanta-abháva-apratiyogitvam sádhya-vyápakatvam. Sádhanavan-nistha atyanta-abháva-pratiyogitvam sádhana-avyápakatvam. "Parvato dhümaván vahnimattvát" ity atra árdraindhana-samyoga upádhih. Tathá hi: "yatra dbümas tatra
árdra-indhana-samyogah" iti sádhya-vyápakatá. "Yatra vahnis tatra árdra-indhana-samyogo na asti, ayogolaka árdra-indhana-samyoga-abhávát" iti sádhana a vyápakatá. Evam
sádhya-vyápakatve sati sádhana-avyápakatvád árdra-indhana - samyoga upádhih. Sa - upádhikatvád vahnimattvam
vyápyatva-asiddham.

—"negación"; el término sánscrito correspondiente es abháva, el mismo que
en otros contextos hemos traducido por "inexistencia".
4C4 "El argumento que tiene una condición" es el que sólo sería válido con
una condición restrictiva, la cual, precisamente, no se indica en el argumento
mismo.
—La definición de la implicación residta muy complicada por su formulación
triplemente negativa, pero puede prácticamente reducirse a una negación simple.
Asi, por ejemplo: si "lo que hay que demostrar" es el fuego, una "inexistencia
_ 164 -

�- 991 •44Bqorud,, '44uopeiisoiu3p ap
oip^ui,, uarqiuej oSarq i (bjou '8J "ja) 44oue8io,, '44oipaui,, BJijiuáis tmvypps—
'ouf 'b^s o 'ouf-ou ap (uoiaBgau bj) ouBJiuoa oj ios ja
Búas o3anj ja aod 44opB3ijdiui aB^sa ou,, ja 'BsaaAaai\ ~ouf jas ou Bi.iB.iijiuáiá oáanj
ja jod ttopBJijduii JBjsa,, 'ojubj oj jod :o3anj jap u^iaBáau 'ouf ja bjjos 44buijos
-q^ Biauajsixaui Bisa ap oijbjiuoo oj,^ A i ouf-ou ja sa (sa ou o3anj ja anb ojjanbn
ap uoijBáau eun 'jioap sa) 44JBjjsouiap anb ^sq anb oj uoa a]sixaoa anb BinjosqB
bj jod BpBDi^duix [ajuauíBiJBs^oaa] Bjsa ou oaad '(ouiihj \a
aod) aBajsouiap orüj ÁBi[ anb o^pnb^ jod Bp^oipluíi Bjsa anb
-jod '44uoToipuoa^, sa opaiun^ ajqi^snquioa un uoa uoixauoo v^
anb BaauBui aQ *tt[aiuapuBaJ oaaaiq ap tqoq eun ua opaux
-nq a^qijsnqiuoa uoa uoixauoa ^^q ou '^sb ío^anj X^q apuop
jq^ opauínq a^qiisnquioa un uoo uoixauoo X^q [aaduiais]
oun :Bqanad B[ aod uoíaBaT^dun ou [nsj Á íttopauinq a^qt^snq
-uioa uoa uotxauoa X^q 'oxunq X^q apuop,, :aBajsouiap anb
^^q anb ojjanbB aod uoiOBDqduii [ns] jnbB ajq 'opaiunq a^q
-i^snquioa un uoa uo^xauoa b[ sa [BpBaipui ouj uotaipuoa
B[ 44to^anj auaxj anbaod oiunq auaij bubjuoui b^,, : [ojduiafa
ja] ua *isy 'Bqanad bj Bjuasaad anb oj ua Bp as anb BjnjosqB
Biauaisixaut buii ap o^sando oj aas [^aijiu^is] Bqanad bj aod
opBaijdiux JBjsa o^ "a^ajsoiuap anb XBq anb oj (anb 44ojBa^
-sqns,, ouisiui ja aua^) uoa ajsxxaoa anb B^njosqB BtauajSTxaui
Bun ap oisando oj aas ou [boijiu^ts] aBajsouiaj) anb ÁBq anb
ojjanbB aod opBaijduii aB^s^ *Bqan.id bj aod opBaijdiui Bisa
ou oaad aBajsoiuap anb X^q anb ojjanbB aod opBOijdiut yjsa
anb oj sa uoiaipuoa Bq 'uoiaipuoa Bun (Bjisaaau) anaij anb
ojuauínSaB ja sa uoiaBaijdiui bj b ojaadsaa uoa opBpunjuí j^
•ajqipn^ sa opiuos ja roptuos jap pBjnjiq
-isiA ÁBq ou '[ojaaja ua] í44ajqisiA sa anbaod pBpijBna eun
sa opiuos ja,, :oiuoa oiuaiun^iB un opBpunjuí is aod ap s^
•ajsixa ou ajsa sbui í44ojaia
jap oioj ja,, sa ojafns ja xnbB ^t4oíoBj jaj&gt; ja ouioa 'ojoj un sa
anbaod osoaojo sa ojaia jap ojoj ja,, : [ajuainSis ja] ojafns jb
ojaadsaa uoa opBpunjuí ojuauínáaB un sa 'ojdmafa aod *isy
•uoiaBaijdiui bj b oj
•aadsaa uoa opBpunjuí ja Á opBpunjuí js aod ap ja 'ojalns jb
ojaadsaa uoa opBpunjuí ja :sasBja saaj ap sa opBpunjuí jg (f
•cbjjo bj
ouioa 4ojanpoad un sa anbaod oaafBs^d sa opiuos ja., : [aau
-odo Biapod as anb oj b] í4tpBpiaouos bj oiuoa 'ajqipnB sa
anbaod ouaaja sa opiuos ja,, : ojduiafa aod í a^ajsoiuap anb
^Bq anb ojjanbB ap Biauajstxaui bj aajsanuiap anb ojuaiun^uB
oajo aauodo apand as jbiio jb [ojuauín^aB ja] sa ajqBjafqo jg (g
•ouaaja oj ap uotaBáau 'oaafBSBd oj bo
-ijdun (44pBpijBiaijijaB,, bj) ajuaiujBiaijijaB opianpoad aas ap
oqaaq ja 'ojoaja ug •44ajuaiujBioijijaB opianpoad sa anbaod ou
-aaja sa opiuos ja,, :ojdiuafa aod i aBajsoiuap anb ÁBq anb oj

�5) Yasya sádhya-abhávah pramána-antare/ia nigcitah sa bádhitah, yathá: "vahnir anusno dravyatvát" iti. Atra anusnatvam
sádhyam, tad abháva usreatvam spárgana-pratyaksená grhyate,
iti bádhitatvam.
Iti anumána-paricchedah.

Atha upamána-pariechedah.
47. Upaniiti-karanam upamánam. Samjñá-samjñi sambandha-jñánam
upamitih. Tat-karanam sádrQya-jñánam. Atide^a-vákya-arthasmaranam avántara-vyápárah. Tathá hi: gavaya ^abda-vacyam
ajanan kuta^-cid árarayaka-purusád "go-sadr^o gavayah" iti
^rutvá, vanam gato vákya-artham s ni aran, go-sadr^o-pindam
payati; tad-anantaram "asau gavaya-abdavácyah" ity upamitir
utpadyate.
Iti upamána-paricchedab.

Atha ^abda-paricchedab.
48. Ápta-vakyam ^abdah. Aptas tu yathá-artha-vaktá. Vákyam padasamühah, yatha: "gam anaya^ iti. Caktam padam. "Asmát padád
ayam artho boddhavyah", iti ígvara-samketah ^aktih.

49. Ákánksá, yogyatá, samnidhig ca vákya artha-jñána-hetuh. Padasya pada-antara-vyatireka-prayukta-anvayá-ananubhávakatvam
ákánksá. Artha-abádho yogyatá. Padánám avilambena uccáranam samnidhih.
47 atideqa significa, precisamente, "analogía", "extensión de las propiedades
de un objeto a otro objeto": la "operación intermedia" a la que se refiere el
texto es, pues, la de recordar una información que afirmaba la semejanza entre
un objeto conocido y otro objeto, desconocido (para el oyente).
—"el objeto de un enunciado" (vákyártha) es lo significado por el enunciado
mismo.
- 166 _

�- ¿91 Biauapijnsui JBipiaad bj 'sand 'sa (44JBiuauiajduioa ap pnpisaaau,, '^uoi
44Biauapuadapaaiin,, B^ ^upisnjaxa,, "iij iv^aJiiDjía. 'MBpuasnB
biou *ja) 44oiafqo jb auuojuoa oj,, 'ítojjajjoa oj,, *ii[
*ijj (npqv5 :MjBqaaA oiuouuisai ja,

bj anb] Bjqc[Bd bjjo ap Biauasne ua uoiaisodoad ouioa BiqB[ed
Bun japuajua ap pBpqiqisodun tb\ sa Biauapuadapaaiui B&gt;q 'pspuiu
-i^uoo b^ '[opiiuas \9 ua] pBpqiqiiBdmoa b[ "Biauapuadapjaiui b[
:uos opBiounua un ap ojafqo ^ap ojuauuiaouoa ^ap sauozBj 8Br^
*t4ojafqo ojjaia Bpuatj
-ua as BjqB[Bd epap aod^, anb BJBd soiq jod [Bptaa[qB;sa] uoia
-uaAuoa Bun sa tíopBaijiu^ig,, 'op^aijiuí^is auarj anb o\ sa 4tBaqB^
-b^,, 44¡boba B[ aeji!,, :o^diuafa aod :sBjqB^d ap odm^ un sa 44op
-Btaunug,, *pBpjaA v\ aaip uainb sa 44BzuBijuoa ap ou^i(j^, 'bzubij
-uoa ap ou^ip uainS[B ap opBiounua ^a sa ^qjaA oiuoiuiisaj 1^
oiuotutjsdj ^op ojnjtdvo

"viSojvuv VJ ap o^njulvo \¿&gt; vmiuud) xnby
\^bjCv8 BjqB^^d B[ aod opBjouap o[ sa op?a,,
:odi^o[bub ojuauuiDouoa |a o^Bipauiux ap [[a uaj a^ans saouo^ua
i [opio] o^afqo ^ Bpianaaj ojuauíoiu ouisiiu \9 ua Á Xanq ye opioaj
-Bd odaana un aA 'BA[as b[ b JBÍáa^ [B '[o^an^j í44Xanq [B opiaaj
-Bd sa ^b^bS ^aM anb BA^as B[ ap ajuBiiqBq un aod aiaap 9Á0 jváv^
BjqB^^d B{ aod opBjouap o[ aaouoasap anb uam^[B :o[diuafa ao^
•pnjqiiuis ye% BqBiuaijB anb opBiounua un ap oiafqo ^a jBpaooaa
ap B[ sa Bipauuajui uoioBiado Brj 'pniíjiiuis Bun ap o^uaiiuioou
-oo yd sa ojuauínaisui ng 'opBu^isap [ja aod] o^afqo ja Á aaqiuou
un aajua uoiosjaa bj ap oauaiiuioouoo ja sa ooi^ojbub o^uaiuiioou
-oo J3 "ooiSojbub ojuaiuiioouoo jap ojuaumaisui ja sa BiáojBUB B&gt;q

•; ^

'V^Sojnuv tq dp o\m\dvo j'j

utuo¡ui i&amp;p ojujidn^ 2a wwiuiaaj xnby
•[ojuauínáaB jap] uoiOBjnuB bj iub^ ap ío^obi ja aod aqioaad
as *ajuaijBO aas ja 'otaBajuoo oj oaad iajuaijBO a as ou ja sa
aBajsomap anb X^q anb oj jnby •44uiouBjsns buii sa anbaod
ajuaijBO sa ou oáanj ja,, :ojdiuafa aod íoju^íuiroouoo ap oip
-aui oajo aod BpBan^asB Bisa a^aisouiap anb ABq 9nb ojjanbs
ap Biouaisixaur bj jBno ja ua [oiuaiun^as ja] sa opBjnuB j^ (g
'uoioipuoo Bun (Biisaoau) auaii sand 4uoio .
-Boijdiui bj b oioadsaa uoo opBpunjuí [oiuaiun^aB un] a^ni
-iisuoo oSanj aaasod ap oqoaq ja j^ *(o^anj ja aod) Bqanad

�50. Ákánksá-ádi-rahitam vákyam apramánam, yathá: "gauh, agvah.
purusah, hasti" iti na pramánam, ákánksá-virahát. "Agniná siñcet", iti na pramánam, yogyatá-virahát. Prahare prahare' sahauccáritáni "gám ánaya" ity-ádi-padáni na pramánam, sámnidhya-abhávát.

51. Vákyam dvi-vidham: vaidika, laukikam ca. Vaidikam ígvaranktatvát sarvam eva pramánam. Laukikam tv ápta-uktam
pramánam; anyad apramánam.

52.Vákya-artha-jñánam ábda-jñánam; tat-karanam Qabdah.
Iti t^abda-paricchedah.

Ayathá-artha-anubhava-ádi nirüpanam.
53.Ayathá-artba-anubhavas tri-vidháh: samayaviparyaya-tarkabhedát. Ekasmin dbarmini viruddha-náná-dharma-vai^istyaavagáhi jñánam sam^ayah, yathá: "sthánur vá puruso vá" iti.
Mithyá-jñánam viparyayah, yathá: ^uktau "idam rajatam" iti.
Vyápya-áropena vyápaka-áropas tarkab, yathá: "yadi vahnir na
syát tarhi dhúmo'pi na syát" iti.

54.

Smrtir api dvi-vidhá: yathá-arthá, ayathá-arthá ca. Pramá-janyá
yathá-arthá; apramá-janyá ayathá-arthá.

55.

Sarvesám anukúlatayá vedaniyam sukham.

semántica de una palabra (en el plano sintáctico — oracional —, no en el léxico),
cuando ella constituye sólo una parte del enunciado.
52"el hablar": el término sánscrito correspondiente es también en este caso
qabda.
53El ejemplo de "reductio ad absurdum" no presenta nada incorrecto por
que señala sólo la conclusión a la que se pretende llegar. En efecto, como el
_ 168 -

�- 691 '(f
*P) 0Aanu oiuaiiupouoj p oiuoa : 44buouioui b
•oS^^nj pp Biouaisixa v\ u^iquiBj
aojisodo p 'oumq pp Bimasoíd bj Bpi)iuipe z^a bhii 'ogany íouinq euqBiy
oaoduiBi 'osbj pi ua '^nb BjuupB ^s anb JBJáoj BJBd euejuoui B[ u^ oáonj XEq ou
anb ajinipB as 'jsy *oj}o p j9ju3auoj BJBd ^so^p^apip souij uoa ^jauío^ ^s anb
'puoisiAOjd ^ ouBjunpA jojj9 un ouis ttoi.i3ajooui oju^iuipouo^^ un ^iu^iuBid
-oad sa ou wuinpansqB p^ oiianpaj^, bj 'B^jidiQ p ua B^qdxa BBqquiButiy ouistuj
ouioo sopoi aod opijuas sa anb o^ sa uaovjd

•p^paspí^ B[ ua uaioiao auau
sa Biaajjoaui b[ ípspaaA b^ ua ua^iao auaii anb B[ sa
'Biaajjíoaui a Bpaxioa rsas^p sop ap sa Buouiaiu b^ uaiquiB [,

•44omnq
oaoduiBi BjjqBq ou 4o^anj Bjaiqnq ou isM :o[duiafa jod ra^usa
-i^duii o^ ap upisiuipB B[ ap oipaui Jtod opBoqduit ot ap uoisiui
-pB b^ sa wnpunsqv pt&gt; oponpau Bq "JBaBu ap b^bji as opuBno 'ctBj
-B^d sa ojsa^ :o[duiafa jod i (osous^ua o) os^b^ ojuaiuixoouoa un
sa iojj9 ^^ &lt;t(.aaquioq un o ajsod un sa ojsa,, :o[diuafa jod ísotjoi
-aipBJiuoa so^nqiJjB souba aiuBipaui BaijqBna as o^a(qo ouisiui \&amp;
anb \^ ua ojuaiuiiaouoa ^a sa spnp Bq -wnpunsqv pv ononpax Á
jo.ua 'Bpnp rsasBp saji ap sa oiaajjoaui OAanu o^uatuiiaouoa yq *c
'Ota 'otoajuooui otuaixuyoouoo jap uprojui^ap vj

'jvquaa omotupsat yap opnfidvo ya vuiiuuat tnby
ya sa o^uaunuisut ng *opBta
-unua un ap ojafqo yap ojuaiunaouoa ya sa yBqjaA o^uaíuiiaouoa jg
•ojuaiuiioouoa ap oxpaui uos ou soj^o soy
íBzuBijuoa ap ou^ip uain^y^ jod uaaip as is o^uaiuiiaouoa ap oip
-aui uos souBjojd [sop^iaunua] soq "soiq jod soqaip opxs jaq^q
jod ojuaiuiraouoa ap oipaui sopoj uos SBpa^ soy ap [sopBiaunua]
soq 'souBjojd Á SBpa^ soy ay) rsasBya sop ap uos sopBiaunua soq
•pBpinuxjuoa By ejyBj say anb
-jod ojuaiunaouoa ap otpaui uos ou bjjo By ap Bun By SBJoq saa^
ap soyBAja^uí b sBpBiaunuojd t4BaBA sy^, 't4aBjj,, :ouioa SBjqByBq
pBptyiqijBduioa By ^^yBj ay anbjod ojuaiuiiaouoa ap oipaiu sa ou
44oan^ ya uoa aiooj 9nb,, [opBiaunua yq] 'Biauapuadapjaiui By
Biysj say : o}uaiuriaouoa ap oipaiu uos ou 44ajuBjaya^ 44,ajqiuoq^,
444oyyBqBa,, 444boba?^ [sBjq^yBd SByJ royduiafa aoq -o^uaiuiiaouoa
ap oxpaui sa ou 4#aia 'Biauapuadayijaiui ap ajuajBa opBiaunua uq -qc^
•sauoiodrujaiui uis SBjqByBd ssy ap uoiaBiaunuoad uy sa pBpcnu
-xjuoa Bq '(souiuuaj soy ua uoiaaxpBJ^uoo-ou By uioap sa) o^af
-qo ya jod uoiaBynuB-ou By sa pBpiyiqxiBdiuoa Bq •[aiuamaydmoa

�56.Sarvesám pratikülatayá vedaniyam duhkham.
57.lecha káraah.
58.Krodho dvesah.
59.Krtih prayatnah.
60.Vihita karma-janyo dharmah.
61.Nisiddha-karma-janyas tv adharmah.
62.Buddhy-ádayo'sfáv átma-mátra-vi^esá-gunáh.

63.Buddhi-icchá-prayatná dvi-vidháh: nityá, anityaq ca. N i t y á
í^varasya, anityá jivasya.
64.Samskáras trividhah: vegah, bhávaná, sthiti-sthákapaQ ca iti.
Yegah prthivy-ádi-catustaya mano-vrttih. Anubhava-janyá smrtihetur bhávaná átma-mátra-vrttih. Anyathá-krtasya punas tadavasthá-ápádakah sthiti-sthápakab; kaía-ádi-prthivi-vrttih.

65. Calaña átmakam karma. Úrdhva-dea-samyoga-hetur utksepanam.
Adho-de^a-samyoga-hetur apaksepanam. (^arirasya samnikrsíasamyoga-hetur ákuñcanam. Viprakrsía-samyoga-hetuh prasáranam. Anyat sarvam gamanam. Prthivyádi-catusíaya-mano-mátravrtti.

66. Nityam ekam aneka-anugatam sámányam, dravya-guna-karmavrtti. Tad dvi-vidham: para-apara-bhedát. Param sattá, aparam
dravyatva-ádi.

67.

Nitya dravyo-vrttayo vyávartaká vi^esáh.

00 "las acciones buenas": litcralm. "las acciones prescritas" (por los Vedas).
^* "disposición": samshárá tiene el sentido de "propensión", "inclinación",
"tendencia", "capacidad latente", "potencia" (dynamis). Hultzsch traduce por
Kraft, "poder", lo cual no es inexacto, pero parece demasiado determinado. Foucher traduce por reproditctibilité, mas este término tiene una connotación pasiva,
mientras que samskárá significa más bien una capacidad activa, de "reproducti_ 170 -

�sbj ^p pup
-ijcpusjod. bj sa (vuvamjq) ttBi3pBjnp uoisaaduii,, Bq *tíBi3J3in,, BJis^nu b o^ojbub
OSÍjB :tt31U3J3l[Ul-0U^ BSI1B3 BUI1 JOd OpB3OAOjd OpiS Bl[ 3JS3 anb Z3A BUn 0)1131111
-iaoui ua 3SJ3U3)ubiu ap odj3n3 un 3p pBpaidojd B[ so (rtSa.%) ^osjndun,, |g—
•jBi3U3jod jojba ns 'oduiaii ouisiui jb 'X
O1U3SUBS 0UIUIJ3) jap pEpi3U3U3g BJ J3U3)UBUI 3p B)BJ) UOI33npBJ)

SBlOUBJSnS SBJ U^
as anb sajopetonajajip [soiuauíap] so^ nos s^avaiav^riDiXHVd se-^

-¿q

•aja 'pBpi[BiauBisns
B|^ uos sduoíuafwi sb{ ^tt-í^85^ \9 sa uoiuddns B^ 'uojuafui a uoiuadns
:sasB[a sop ap sg "noiaaB v\ Á pBpi^na b[ 'BiauBisns b^ u^ bj^bi|
as Á sbsod SBijanuí b apuodsajjoa 'Biuaia 'Bim sa avanvHaxiao Bg '^q

•ajuaui b^ ua A bu ai) b^ uoa uBzaiduia [oijsi^aj o^^sanu ua]
anb [sBiauBjsns] oxi^na sbj ua a^uauiB[os Bp as uoiaaB Bg 'ojuaiw
-vznjdsap sa [ucuoob] bjjo po^ #so#[a[ sbui b{[bij as aub o[b
uoa uoixauoo bj ap uozbj b^ sa umsuodxa Bg *Bajaa sbui e¡[Bg as
anb o\ uoa od^ana un ap uoixauoa B[ ap uozbj b[ sa umaavjjuoa
Bg 'oÍBqB sbiu B^[Bq as anb jBSnj un uoa uoixauoa B[ ap uozbj
b^ sa osuaasap |g 'BqiJJB sbui B^[Bq as anb JBSiq un uoa uoixauoa
b^ ap uozbj bj sa osuaasv jg -ojuaiuiiAoiu ua ajsisuoa moi^dv Bg '^q
•Bjajsa Bun ua 'ojduiafa jod íBjjaij bj ua Bp as íopBiquiBa opis
Bq anb ojjanbB BAi^iuiud buijoj bj b joajoa aoBq anb oj sa pBp
-ia^sBja Bg -buijb ja ua aiuaiuBjos B[jBq as X Buoiuaxu bj ap upz
-bj bj sa 'OAanu ojuatuitaouoa jap aaBU BjapBjnjj uoisajdiui sg
'a^uaui bj ua X 'BJjaij Bjuoa uszaiduia [oj^siáaj ojjsanu ua] anb
[SBiauB^sns] ojjBna sbj ua BJiuanaua as osjnduii jg •pBpraijSBja
X BjapBjnp uoisajdiui 'osjnduit :sasBja sajj ap sa uqiaisodsip Bg -fq
•jBnpiAipui buijb ja ua 'sojafBSBd ísotq ua 'soujajg *sojafBSBd
X soujaja rsassja sop ap uos ozjanjsa ja X oasap ja -ojoaja^uí jg

-9

•buijb ja ua aiuauíBjos u^p as anb sajBjnaijjBd sap^pij
-Bna uos ojoajaiui ja uoa UBzaiduia anb [sapBpijBna] oqoo SBg '^q
•SBpiqiqojd sauoiaaB sbj jod opianpojd oj sa opm ja 'oiqiuBO ug*jq
•SBiianq sauoiaaB sbj jod optanpojd oj sa pnjna Bg-99
•pBpiAijaB sa ozuanfsa jg-5^
•ofoua sa oipo jg*gg
•zapiAB sa oasap jg• kj
oiuoa sopo^ jod opijuas sa anb oj sa uojop jg'95

�68. Nitya-sambandhah samaváyah, ayuta-siddha-vrttih. Vayor dvayor
madhye ekam avinasyad-apara-ágritam eva avatisíhate táv ayutasiddhau: avayava-avayavinau, gima-gurcinau, kriyá-kriyávantau,
játi vyakti, vi&lt;;esa-iiitya-dravye ca iti.

69. An-ádih sa-antah prág-abhávah, utpatteh pürvam káryasya. Saádir an-antah pradbvamsah, utpatty-anantaram káryasya. Traikálika-s a m s a r g a-avacchinna-pratiyogitáko ' tyantábhávah, yathá:
"bbütale gbato na asti" iti. Tádátmya-sambandha-avacchinnapratiyogitáko' nyonyábhávah, yatbá: "ghaíah paío na bhavati"
iti.

Soda^a-padártha-nirúpanam.
70.

Sarvesám padárthanám yathá yatham uktesv antar-bbávát sapta
eva padárthá iti siddham.

Kanáda-nyáyamatayor bála-vyutpatti-siddhaye
Annambhattena vidusá racitas Tarka-samgrahah.

Iti crimad-Annambhatía-upádhyáya-viracitas
Tarka-samgrahah.

09 "los tres tiempos": pasado, presente y futuro.
—"lo opuesto de una unión"; más literalmente: "tiene un opuesto determi
nado por una unión". La "unión" (samsarga) es una relación de tipo general que
abarca tanto la "conexión" (samyoga) como la "inherencia" (samavaya).
70 Como ya hemos mencionado, los dos sistemas, el Nyáya y el VaiQesika,
eran en sus comienzos dos direcciones filosóficas diferentes. El Nyáya era un sis
tema de dialéctica, cuya finalidad era el examen de los objetos. Era fundamental_ 172 -

�- Ul ja ua ajajiid^ ouioa jei 'bXbX^j jap BaiSpj bj
X B5JlSa5lB^ PP OSJ3AIUl pp UOl.^B^IJISBp BJ aSOpiiaiIíaiURlU 'UOjaiim 9S SEUIOJSIS
sop goj 'ocluíjij p U03 •Bpuaaajuí bj A uopdaajad bj :4toAanu oiuaiiupouoa,, ap
sasBja gop aiuduiBjos X seuoüoib.} ajaig uoa 'Bj^ojoasouS X bj8ojouiso3 'bi8ojoiuo
^p Biuaisis un Bja b&gt;jiS35ib^ j^ •BBijqiuBuuy jod sopBuopuaui soj Eiaouoaaj wsoa
-anu sojuaiuiiaouoa,, ouio[) •ojuaiuiBuozBJ jap gapBpijspoui sesjaAip sbj X jBj)gouiap
anb X^q anb oj 'Bcjanad bj 'pi^jjpi/pd g\ Bináuiisi^j -BiSojopoiaui X b.ii3oj

VlIVRÜWY^^sLY
a[qeaouoi[ ^ aod ojijos^ BqBj^uiBSB^je^ [a Buiuuaj jnby

^ap X
ap BJJOSOpj B|^ TIOO SaU3AOf SO^ B JBZTJBTJ1UIBJ B^
-Bd BqBjSuiBSB^jB^L ajsa oiquasa B?^BqqiuBnuy oiqB j^
jajáis
a^uauíBjos X^q anb opBaisouiap Bpanb 'opBjauínua u^q as anb
sbj b asjtanpaj uapand SBjjo^aiBa [sbjio] sbj SBpoj anb ojsanrj

*o¿

•svuoSdjvo staspoip s/ ap uopiwfjp vj

#44opifa^ un sa ou bjjo bj,, :ojduiafa aod ¿p^j^ij
-uapi ap uoiaBjaj buii ap opando oj sa Djoudpau npudjstxdw Bq
•44ojans ja ua bjjo XBq ou,, rojdiuafa aod ^uoiun Bun ap o^saudo oj
sa Á soduiati saaj soj ua Bp as vtnjosqv vpuaispaui Bq 'uoiDaiip
-oad ns ap o^anj ojonpoad un ap Biauajsixaui bj sa íuij auaij ou
oaad ozuaiuioa auari (uopanujsap ^j o) uqpvpnbiuv uod opuat
•stxaui Bq "upiaanpoad ns aj) sa^uB oionpoad un ap Biauajsixaui
bj sa íuij auaii oaad ozuaiiuoa auaij ou vpaud npuajsixaui Bq "59

BiauBjsns Á pBpuBjnaijaBd 'onpiAipui a aiaadsa 'ajua^s Á ojob
'aasod bj anb ojafqo Á pspijBna 'opo^ Á ajJBd :ojduiafa aod 'oxuoa
'bjjo bj uoo ojunC ajuauíBjos ajsixa 'aipixa ap asaa ou SBjjuaxui
'SBjja ap Bun [Bp^a] opu^na sajqBjBdasux uos sbsoo soq "sajqBa
-Bdasui sbsod sbj ua Bp as Á Buaaia uoiDBjaá Bun sa viaNiaaaHMi Bq

�índice de materias
tratadas en el texto
(Las cifras indican los párrafos)

I) LAS SIETE CATEGORÍAS

1-8

II)LA CATEGORÍA DE SUSTANCIA. LAS NUEVE SUSTANCIAS ..918
III)LA CATEGORÍA DE CUALIDAD. LAS 24 CUALIDADES

A) LAS PRIMERAS QUINCE CUALIDADES

19-64

1933

B &gt; EL INTELECTO O CONOCIMIENTO34-54
1)El conocimiento nuevo

.•35-53

a)El conocimiento nuevo correcto

35-52

La percepción
(38-39)
La inferencia
(40-46)
El conocimiento analógico ........ (47)
El conocimiento verbal
(48-52)
b)El conocimiento nuevo incorrecto53
2)La memoria:54
C) LAS RESTANTES OCHO CUALIDADES

IV)LA CATEGORÍA DE ACCIÓN
V) LA CATEGORÍA DE GENERALIDAD

55-64

65
t66

VI) LA CATEGORÍA DE PARTICULARIDAD

67

VII) LA CATEGORÍA DE INHERENCIA

68

VIII) LA CATEGORÍA DE INEXISTENCIA

69

IX) CONCLUSIÓN

- 171 -

70

�- DjyyiySyys
•uoiobijosb • nAivovyys
•jBjjsouiap anb Xeq snb o¡ • vAypys
•Bq^nad ¡¡ oub^jo • vuvypys
'(Sí) oiu^sip - vjfvdjv^uws
Mas ¡a - j;s
•(f&gt;) o^ojbub oisfns - vSyvdvs
'(LZ) uoix3uo3 • vSoÁiuns
•(^9) uopisodsip - yjyysiuns
•uoiun - vijunsiuns
*(6) uopunfuod - vSdoytuuiDs
)- jypwtuDS
- yÁyywos
BPnP •
•uopspj - vypuvquins
'(89 'i) BIJU3J31JIII • VXp.WUWS
- vujnÁDjd
'(8
*S)
¡3 'uopdsojsd - nSynXjüJd
•o^sando o( - wSoAijnud
'(Zt) 8J8^1 • DUllJVUd
•OJU3IUIIDOUOD 3p OipdUI - ÜUniUDjd
'(ti) PBP-I3A (B}33JJO3 UOI3OU - VUlOdd

'(tí) oiudiuipouo^ - vuyyí
'(II) pnpiAipu; Biup - uvuijy-oatt 'vatf

*Opi]U38 3p OUB3JO 'OptJU3S - V.ÍUpUl

(9t) (

-8IJO8) ospj o]ti3uin3jB • nsyyqy-^jay
'(Zt) oju^iunJJJB |¡ uozbj • njay

•(55)
•ojnqiJjB || (Q9) pn^jiA - miunyp
•(95) jopp - vyyynp
'(Z 'l) BpuBisns • n.iaojp
*(l) z^P!nU * oatvavup
"(8tO
'(8^ ') lBq
-J3A oiuouii)83} || (55) opiuos - opqob
'O1U3IUIIAOUI - DUDJOJ
*(t9)

*UOI33BJ3(B3 - Ü3ft&gt;d
"(S2) uoisusuiip - mwunjvd
'(Qf) uoix3(j3a - v^uDuiyjvd
*ouio)b - nuyuiDuvd
•ÍOf)
oisfns pp p^psidojd - yjnv/jnyp-nSynd
•(f) ojofns - vfyvd
•(1) BUOS31B3 - vyuypod
'(8^) KjqsjBd • vpod

'(8t&gt;) BZUBIJUO3 3p

oj33(3jui • typpnq
uois3Jdun • yuD.iyyq
'(II) Biup - vmujy
•uoisiuips - odojy
BUOSJSd • DJíÍD
'(^1) J3J3 • übyyy
'(ti) oi33jJO3u; • vyjjyyjvAn
'ilt)

(oiusiuiBuozBJ pp) ojquidiui - vcivAoav

'(ü)

'(Si) oiuxisipui •uopiuipp - vuüdnjiu
BsnB3 - vuvjyy-njjnuiu
"(2Í^) u^isnpuo^ - vuviuoSm
"(81) ^JU3UI - SDUVIU
'(ff) OAlJUlJSip J3J3BJB3 •
• IJJJf
•O13B '(95) oj^npoad || bsoo •(95) BsnB3 - vuvjyy
•(59 *\) uoi33B - uvituny
'(¿5 '95) oju3iunj}sui - vuouoy

*B3ijp3d83 u^zBJ - yniay-DuvuyypysD
3)U3UI3)U3I3Ijn8UI •
- vyjiv
'(ti)
'B133JJO3UI U O 1 3 O U - DtUDjdV
*(^t) BpuBi;uiO3iio3 - vAüauo
"(Ot7 ') Bpu3J3jui • pitunui)
•(Qf '55) JU3JUI p • vumunuv
'(ti) &lt;&gt;A3nu oju3iiui3ouo3 • vavyqnwo
•ojBJjsqne - vuvuvyiypv
'(19) !DÍA " Btuuvypv
•UOI3
-B93U II (69 *l) BI3U3J81X3UI - VíWyqV

(SOpB3I(dx3 OpOUI OJJO 3p O SOpiUipp UB|(Bq 38
80UIUIJ3) SOJ 3nb 8O( U3 SOjBJJBd SO( B U3pUOdS3JJOJ SIS3JU3JBd 3JJU3 8BJJ13
sooiuoaj ouio3 sopB^jdui9 o sopttnjap
^^diouud so[ ^p

OIHVSO1^

�sámánya - generalidad (1, 66).
smrti - memoria (34, 54).
sneha - viscosidad (32).
sparga - tangibilidad (22) || tacto.
sthiti-sthápaka - elasticidad (64).
tarka - reductio ad absurdum (53) || es
peculación.
tádátmya - identidad.
tejas - fuego (11).
udáharana - ejemplo (42).
upalabdhi - sensación.
upamána • analogía (35, 47).
upamiti - conocimiento analógico (35,
47).
upunaya • aplicación (42).
upádlii • condición (46).

varna-átmaka - articulado (33).
vácya - lo denotado.
vákya • enunciado (48) || razonamiento.
vega - impulso (64).
vibhága - separación (28).
viqesa - particularidad (1, 67) || cualil'icación.
vipaksa - sujeto contrario (45).
viparyaya - error (53).
vi%aya - objeto (sensible).
vyakti - individuo.
vyatireka - exclusión (44).
vyavahára - uso de expresiones.
vyápára • operación.
vyápti - implicación (40).
vyávartaka - diferenciador.
yathártha • correcto (34).
yogyatá - compatibilidad (49).

- 17^ -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5031">
                <text>El Tarkasamgraha de Annambhatta</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5032">
                <text>ALTUCHOW, Nicolás</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5033">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1959, Nº 17 : p. 141-176</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5034">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5035">
                <text>1959</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5036">
                <text>Facultad de Humanidadesd y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5037">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5038">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="421" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="666">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c0299e42748408c798539ab388e0572e.PDF</src>
        <authentication>106996dfd5fccc7995666df8fb5db58b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5029">
                    <text>����z

/Z

.•••*.-*.. k

a-

•s

Z ^

g
Z-

^

f
U^.

L^n^--^i^^

:'V-í
C-^ . ^^~ v^v^

J^,

/^.

-^

t'V

Z
./
L-^

ff'^ ^.-^

^ r^

//

/*y &gt;'

^

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5018">
                <text>FH_I_041. “Mientras la imaginación iba tomando sus formas espontaneamente [sic]…”</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5019">
                <text>Narrativa Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5020">
                <text>&lt;p class="western"&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Original publicado dentro de "Inéditos", en el apartado títulado "&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span&gt;&lt;span&gt;FRAGMENTOS, REFLEXIONES, MISCELÁNEAS&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;", en&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Hernández, Felisberto, &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;em&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Narrativa Completa&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/em&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;, Montevideo, El Cuenco del Plata, 2015&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5021">
                <text>Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5022">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5023">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5024">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5025">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5026">
                <text>Cuatro folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5027">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5028">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="420" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="665">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/74156395650c9647ce97b3c006043694.PDF</src>
        <authentication>bc5be928d3077043f5c4b6b4a81d8160</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5014">
                    <text>�1

T

C^

¿X.

H
.

/

..'-Z=t.\^'

•

.

^Ai

•

&gt;V^-w

^^^^.'

B

���^'^^y2^í^ M. rt 1JII^ t^g
/0
y^^ *t^i¿^^iy^:t^^^^^^

'.A--^ s^
^%&lt;^^

jA

/z^^c
A^

L 'á

B

&gt;-^c -'-j^^^'-^^^ *
&lt;
^

/

����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5006">
                <text>FH_I_040. “Estaba dispuesto a separarme de mi vicio”</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5007">
                <text>Narrativa Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5008">
                <text>&lt;p class="western"&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Original publicado dentro de "Inéditos", en el apartado títulado "&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span&gt;&lt;span&gt;FRAGMENTOS, REFLEXIONES, MISCELÁNEAS&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;", en&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Hernández, Felisberto, &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;em&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Narrativa Completa&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/em&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;, Montevideo, El Cuenco del Plata, 2015&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5009">
                <text>Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5010">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5011">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5012">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5013">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5015">
                <text>Cinco folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5016">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5017">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="419" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="664">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/3ae94602d43565f9c4f14ab4d59057f9.pdf</src>
        <authentication>3e5f31ba79c8de677fb1f02ea1a88d28</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5005">
                    <text>����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4994">
                <text>FH_I_039. “Conferencia sobre las barbas de Venus González Olaza”</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4995">
                <text>Narrativa Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4996">
                <text>Original publicado dentro de "Inéditos", en el apartado títulado "FRAGMENTOS, REFLEXIONES, MISCELÁNEAS", en Hernández, Felisberto,&lt;em&gt; Narrativa Completa&lt;/em&gt;, Montevideo, El Cuenco del Plata, 2015</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4997">
                <text>Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4998">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4999">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5000">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5001">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5002">
                <text>Cuatro folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5003">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5004">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="418" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="663">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/39cad0e46f069603fa57a7ca9429a375.pdf</src>
        <authentication>73db1dfd10f59af029b572c837d46e15</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4993">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4982">
                <text>FH_I_038.03. “Ya hace catorce años”</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4983">
                <text>Narrativa Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4984">
                <text>&lt;p class="western"&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Original publicado dentro de "Inéditos", en el apartado títulado "&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span&gt;&lt;span&gt;FRAGMENTOS, REFLEXIONES, MISCELÁNEAS&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;", en&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Hernández, Felisberto, &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;em&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Narrativa Completa&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/em&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;, Montevideo, El Cuenco del Plata, 2015&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4985">
                <text>Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4986">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4987">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4988">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4989">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4990">
                <text>Dos folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4991">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4992">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="417" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="662">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/435388cd3fb8447a997eb8cb03245371.PDF</src>
        <authentication>ff34155dd462e39e90c3229b29520a52</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4981">
                    <text>��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4970">
                <text>FH_I_038. 02. “Ya hace catorce años”</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4971">
                <text>Narrativa Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4972">
                <text>&lt;p class="western"&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Original publicado dentro de "Inéditos", en el apartado títulado "&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span&gt;&lt;span&gt;FRAGMENTOS, REFLEXIONES, MISCELÁNEAS&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;", en&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Hernández, Felisberto, &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;em&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;Narrativa Completa&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/em&gt;&lt;span&gt;&lt;span style="color:#000000;"&gt;&lt;span style="font-family:Verdana, Arial;"&gt;&lt;span&gt;, Montevideo, El Cuenco del Plata, 2015&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4973">
                <text>Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4974">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4975">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4976">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4977">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4978">
                <text>Dos folios, rasgados y deteriorados </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4979">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4980">
                <text>Original manuscrito</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
</itemContainer>
