<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items?output=omeka-xml&amp;page=41" accessDate="2026-05-15T02:39:39+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>41</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="516" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="769">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ef467e6a5ed8e2252fc72cabf37e2008.PDF</src>
        <authentication>375da24cfdbfc0ee68052fa682bcb08f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5957">
                    <text>•oapiAajuojv "SBpuai3 k sapEpiuBiunu ap pBqnaB^ b( ap BanauaQ ap ouojei
p ua ojBzy^ opuBjsuo3 joj^ pp uppaaaip b^ ofEq opBzqBaí ofEqEJX (•)

•vsojnoijjad
-qns Bjrruasunjj ua Bsojiaajam X Bsoiqojaa bj ap sisijcupiq bj ap
-ja^ap sajo^ocj so^ ap Biauajaq b^ Bipnjsa as ofBqBjj aiuasajd
*EH 'SH 'XH ^^souijbj B[ ap
saua^ sajj ^ddijvad^^) '^ ua uojb^sib (g) saaojnB souisiui
-uauíjaj B[ Bi^d soaijauíqod saua oajBna ap avisma^ao ' ua Biauajsixa bj
uoiBJjsouiap 'B^uauuaj b^ ou anb íuaijvaa^^ saoAiuouv^jov^ uoa bsoj
qBui B[ B^uauíaaj anb avisiaauao ' JBznaa ^b (¿ *9) sjjaqo^ X aSut^
•Biuauuaj b^ anb sisuaSuaqsjuv^y
saoAuiojvqoov^ uoa 'Bsoiqqaui B[ Bjuauuaj ou anb amsmaiao • opusz
-naa 'Bsotqqaui B[ Biuauuaj anb opuqjq un ofnpojd (I) uajSapui^
•a juauíB jajd inoa
bsoutjbj v\ jBjuauuaj ap zBdsa sa opianpoad opxjqiq ^a 'bsoutjbj bj ap
g/j Bjuauuaj anb avtsiaauaa 'g uoa opBznja sa snpijva •• opuBn^ 'ajuara
-Bjajdraoa bsouijbj bj JBjuarajaj X JBzqojpiq ap zsdsa sa 'j^anzB ajsa
Bjqopsap ou anb snaijvjj 'g X ajuaraBjajduioa bsouijbj bj Bjuaraaaj X bzij
-ojpiq anb snp^va 'g aajua opuqjq ja '(s) saaojnB sorasiui soj unSag
•ajuara
-BpidBj bsojbobs JBjuauuaj ap saoBdBO uos anb sopuqtq uoaaiAnjqo 'uoia
ap opoiiad un Bjisaaau anb 'snoijmi saoAuiojüqoavg uoa 'ajuara
BsoasaBS bj UBjuarajaj anb 'avismauao saaAiuojvqoavg X snpijva
ap sojuauuBznja ajuBipara '(s) uajsnB-q X

'saiuapaaa^uy

(•) vsoanaiaaadans vanMasMVH ^a vsoxiaaaa^ va a
vsomoaaa va HvziaonaiH aa anxixdv va aa

I
DSO|nD||pdqns D|nuesuD|_| ua

NOUUOl VIDUVO M3ON

�Material y métodos.
Por gentileza del Dr. Lynferd J. Wickerham de los Northern Re
gional Laboratories se obtuvieron dos cepas diploides de Hansenula subpelliculosa, Y-1683 NRRL, Y-1822NRRL, a las que en la micoteca del
Laboratorio de Botánica de la Facultad de Humanidades y Ciencias, les
correspondieron respectivamente las características LBFHC 1085 y
LBFHC 1086. De estas cepas diploides se lograron las cepas baploides
1085—7 y 1086—2, de cuyo cruzamiento y segregación se obtuvieron las
cepas haploides siguientes: (1085-7 x 1086-2) 28, (1085-7 x 1086-2) 53,
(1085-7 x 1086-2) 47, (1085-7 x 1086-2) 57, (1085-7 x 1086-2) 70,
(1085-7 x 1086-2) 87.
Para el aislamiento de los cultivos haploides se siguió el procedi
miento de Wickerham y Burton (4), modificando solamente los medios
de cultivo empleados. En lugar de utilizar dos medios, uno para el cre
cimiento vegetativo y otro para la esporulación, se utilizó siempre el
medio de agar malta al 5 por ciento.
El método de Wickerham y Burton para la obtención de cultivos a
partir de ascoporos aislados de cultivos diploides, está basado en el
hecho de que los ascoporos tienen una resistencia al calor algo ma
yor que las células vegetativas. Primeramente se determina la resis
tencia al calor de las células vegetativas. Para ello se hacen tres re
piques en días sucesivos en tubos de agar malta a 289. Con las cé
lulas del tercer repique de 24 horas, se hace una suspensión de me
diana intensidad en 2 mi. de agua de malta en tubo de ensayo. Se
calienta éste, sin el tapón de algodón, al baño de maría a 56-589. A
intervalos de 1, 2, 3, 4, 6, 8 y 10 minutos se toma una muestra de
esta suspensión que se plaquea en agar malta. Todas las células mu
rieron, en nuestra experiencia, a los 8 minutos. No se observó cre
cimiento alguno en las placas de Petri sembradas con células calen
tadas durante 8 minutos o más. Luego se hacen tres repiques dia
rios sucesivos de la misma cepa y el último se incuba a 259 durante
7 días con el fin de que esporule. Una suspensión del cultivo esporulado se somete a una temperatura de 56-589 y a los 0, 7, 8, 9, 10 y 12
minutos se toman muestras que se plaquean en agar malta. Se incu
ban las placas a 289 durante 4-6 días y de las placas de 9 a 12 mi
nutos de calentamiento se seleccionan las colonias chicas y media
nas. Cada una de estas colonias se vuelve a replaquear y se seleccio
na una colonia típica de cada placa, que se siembra en agar malta.
Entre los 14—20 días todos los cultivos derivados de estas colonias,
que forman ascos, son eliminados, por tratarse de cultivos diploides
originados a partir de células vegetativas que sobrevivieron al calen
tamiento. En cambio, los cultivos que no forman ascos son conserva
dos por ser haploides.
Previamente al cruzamiento hay que determinar el tipo de con
jugación de los cultivos haploides. Se toman cantidades aproxima
damente iguales —un anza— de cuatro cultivos de 24 horas y se
mezclan en el centro de un tubo de agar malta, en un espacio de
~ 160 -

�- 191 •ajuaunqOS ajq
-n[os uopiiup p 2 X ajqnps uopirap p X Bsojiaapm bj uBzipjpiq 5
'9[qnps uopiuip p A Bsoiqopa bj uBzipjpiq ^ 'ouoqjBa ap sajuanj
sajj sb[ uezipjpiq 0^ 'sopBqojd sapioplBq soAijjna ^f soj 9q
•opojjad 989 ajuBjnp SBanjoaj sajj uoaaiaiq as A ¿52
B SBip 05 UOJBAJ98UO9 98 SOAIJjna SOq "JOjnB pp B9IU99J B[ 9JU9UIEJ
-0BX9 opuamSis 'ajqnps uopimp A Bsojiaapui 'Bsoiqopa ajuauíBpBj
-Bdas opuaiuajuoa (g) uiBqjaqoi^ ap ouoqaBO pp uppB^iunsB b^ bj
-Ed oipaui p ua sopBjqtuas uojanj sapio[dBq soAiijna so\ sopoj^
•BUllSp UO199B9J UBqBJJSOUI OU fl A UOI9BZipiO[dtpOinB UBqB}
-uasaad 2 'oj^o pp 5 'uopB^nfuoo ap odij un ap 0^ 'sapio[dip oí ^-i^s
uojBjpsaj anb soAi^pa 2S 4(^-980l X ¿-S80I) PÍJctí4 19P ojb[sib
as uoiang A uiBqaa&gt;[9i^ ap ojuaiiuipaaojd p ajuBipam ajduiaig
•a^qnps uopiiup p A Bsojp
-apra B[ 'Bsoiqapo B[ jBzipjpiq ap ZBdBD sa anb (2~980I X ¿~S80l)
opiaqjq p asopuaiua^qo '^-9801 -^ ¿~S80I 8B^aa sb^ uoJBznja ag
•uaiq ^nuí jB[njodsa aod 2~980I B(^
-aa bj ouopoaps ag '¿-5801 Bdaa BI 9P IB oisando uoi9Bnfuoa ap od
-il pp SBpoj SBiuopa 9 uoaBpiB ag *a[qnps uppxrap p Bzipjpiq ops
anb 9801 3H^8T Bd^a Bí UOD b^ho^ buisiui b[ ua pipaaojd ag
•ojeando uopBimfuoD ap odij p uoa opBpzaiu Jtas p so^sb ap pBpijUBD
ubj^ apnpo^d aod ¿-58OI OAij^no p oi^ip ag 'odij ojjo pp Bun A noio
-Bnfuoo ap odtj un ap UBja 92 :eapio^dBq soAijpo ¿2 uojatAnjqo
ag -a^qnps uopiuip p A Bsojpapui b^ 'Bsoiqopo v^ Bzipjpiq anb
58OI ^H^8T dao v\ pjbjj as ojuaiuiBjuapa pp opojaui p
uppnjua luiuddx^
•sapio[dip SB^npa aod sopjnjij
-suo9 uBjsa 4sauoi9Bnfuoa JBjuasaad uis uspaodsa soAijpiD eojsa SBip
¿ o 9 ap oqBO p ig '¿52 ^ UBATj^na as anb Bjpiu ^eSb ap soqnj b sap
-uBa sbui SBiuopa sbj ap SBunSp UBaidaa ag 'sapioplip uos s^puná
-as sb{ Á upioBSnfuoa ap sodij sop so^ ap ojjo n oun b uapuodsaaaoa
sBaauíiad sb^ *apuBaS A ouBtpaui oubuibj ap SBiuopa uaaaasdB SBip
soood so^ y 'Bjpui jbb ua oAijpa p BanbBfd as 'soaodoosB so[ uauíá
-1 ao as anb ap sajus o jad ^sauoiOB^nfuoa SBSoaauínu op^uxjoj uoaaiq
-nq as opusno SBip sajj o sop so^ y 'JBznjo b sedao sb[ Bjpui jb^b
ap oqnj un ua UBpzaui as 'sopiaqiq so[ ap uoiouajqo b^ bjb^
•opBuiuuaj
-ap Bq as uoi9Bnfuoa ap odij oXna so^anbB uoa sapio^dBq soAijpa
soAanu soi ^^p^9111 ^js^q sand 4oajBno b ap SBpzaui sb[ ap apupsaad
as 'ojsando uop^^nCuoo ap odtj ap soAijina sop sopiuajqo zaA Bujq
• sojuaiuiBznaa soi ua soiJBzqijn BJBd soaodoosB ap pBptjuBa joXbui
sp anb OAijpa p sojsa aajua a^ip as X sojsando uoioBÍonfuoo ap sod
-tj jod sopinjijsuoo UBjsa soaodoosB ubuijoj anb saa^d soq 'saiqísod
sauoiaBuiquioa sps 8B[ ua sop b ap uBpzaui as ^soaodoasB ubuijoj sop
-Bpzaiu anb soAijjna ojjsna soq 'SBtp ojjsna o sajj soj b sodsb X SBip
sop soj b sauopB^nfuoa uBAjasqo as 'uoiaBSnfuoo ap sodij sop soj saj
-uasaad usjsa anb ua sosb9 soj uq 'ojjauíBip ap -uio un ap jopapajp

�Entre estos cuatro tipos se realizaron todos los cruzamientos po
sibles .
Con el fin de simplificar la nomenclatura los representaremos
sólo con el número correspondiente suprimiendo la característica
(1085-7 X 1086-2) del híbrido del cual descienden. Sus capacida
des de hidrólisis se formulan en el siguiente orden: celobiosa, mclecitosa y almidón soluble, empleando el signo -{- para expresar hidrolización y el signo — para la ausencia de hidrolización.

Cruzamiento N9 257 X 47 = (57 X 47)

+++ +—+

+++

Cruzamiento N9 370 X 53 = (70 X 53)

+-++

+-+

Cruzamiento N9 428 X 53 = (28 X 53)
-+++ -++
Cruzamiento N9 528 X 47 = (28 X 47)

-++ +-+

+++

Cruzamiento N9 628 X 87 = (28 X 87)

-++ +++

+++

Cruzamiento N9 757 X 53 t= (57 X 53)

Se estudió después, la segregación del híbrido (57 X 47) obteni
do en el cruzamiento de una cepa que hidroliza la celobiosa, la melccitosa y el almidón soluble con otra que sólo hidroliza la celobiosa y
el almidón soluble. El híbrido es capaz de hidrolizar los tres azú
cares .
Se probaron 21 cultivos segregados de este híbrido: 11 hidrolizan tanto la celobiosa como la melecitosa como el almidón soluble,
mientras que 10 hidrolizan sólo la celobiosa y el almidón soluble
siendo incapaces de hacerlo con la meleoitosa.
En el cruzamiento entre la cepa 70 que asimila la celobiosa y
el almidón soluble con la cepa 53 que sólo hidroliza el almidón so
luble, se logró el híbrido (70 X 53) que es positivo en la celobiosa
y el almidón soluble y que en la segregación dio 30 cultivos que hi
drolizan la celobiosa y el almidón soluble mientras que 8 sólo hi
drolizan el almidón soluble.
De esos 38 cultivos estudiados 31 son de un tipo de conjugación,
4 del otro y 3 no presentan reacción sexual.
En el cuadro que va a continuación se dan las distintas segre
gaciones y frecuencias de los cruzamientos N9 1, N9 2 y N9 3, expre
sándose en las columnas correspondientes sus capacidades de hidró
lisis.
- 152 -

�- 891 -

: uapjo a^uam^is [ap
opis uBjjqBq so;uaiuiBzn.iD soaisanu '^9J\[ T^j\[ 'esojioa^ui B[ ap sisq
-oapiq B[ BJBd sop X ^ ^3 'Bsoiqo^a B[ ap sisqojpiq B[ bjb¿ soatiaui
•i[od saao^DBj sop ap Biauajsixa B[ opuaiuodns ossa oj)sanu u^
'íuaijvaaq^ saaAuiodvqa
-:?• ua bsouijbi b[ ap uoioBjuauuaj b^ BJBd sajj A amsiciaxao saoAtuou.
-üyaang ua bsoijbui b^ ap uoiaBjuaiuaaj v^ BJBd sa^uaipuadapui saaoj
-OBj ojjBna ap Brauajsixa b^ ajqos sjjaqo^ X aSui^ ap b^ b a^uBfaní
-as sisa^pdiq Bun opuBjdopB 'optaanao oiJBjipajaq osaao.id ajuapiAa
[ap Bfajduioa sbui o^[B upiaBiaadaaiui Bun ua o^an[ souiBsua^
*(^-9801
X i,—801) lBíDíuí opi.xc[it[ [ap upia^Saa^as B[ ua sajBanzB sop so[
ap oun^uiu BJBd oaoduiBj tu (g^ X 0¿) PíJtclJll Ia ua ^sopuaqdama
ou (Lf X ¿S) *opijqji| [ap upiaBSaa^as B[ ap osbo [a BJBd uoxaBaqdB
cjjpua^ o[os sojjouiop^ ap sajBd sa[duits ap Biauaisixa B[ aod bsojio
-a[aui B[ ap X Bsoiqopa B[ ap sisqpapiq B[ ap sajUBUtuijajap sa
so[ ap Biauajaq ap buijo^ b[ JBiaadjajuí ap BAijBjua^ Bjauíiad
"opaaBq ap pBptaBdBaui B[ ajqos aiu^uiiuop sa 'BSojraa[3TU
B[ X Bsoiqopa B[ jBzqoapiq ap pBpiaBdBa B[ anb vsojnaijjadqns Bpiu
•asuDfj BaBd BiauapiAa ua osnd as sojuaiuiBznia sojsa ajuBipap^
•BpBjapisuoa Bdaa b[ unas
Buiuiopajd anb [a opuBUBA uoioBSnfuoa ap odij opsutuijajap un ap
soaodsoasB so[ 'Bin[osqB buijoj ua saaaA b X UBUiuiopa^d sojiosou aod
SBpstpnjsa vsojnaijjadqns vjnuasuvfj ap SBdaa sb[ ua 'oiquiBa u^
•uoiaB^nfuoa ap odp BpBa b sajuaiaauajjad sbuijoj ap [Bn^í oaam
•nu un aanpojd as anb BiauBiu ap 'oj^o [ap sop X upioB^nfuoa ap od
-i} un ap sojodsoasB sop auaijuoa oosb BpBa amsiaa^aa •• ua '(g) uaaS
-apui^ X uaa^apui^ aod zaA Bjaiuijd jod ops[Buas anj

upisnasiQ

II

02

01

II

08

—

—

—

6

—

—

—

8

—

2

—

—

—

—

—

—

(S X 0¿)
ii
j
T~
i ~1
(Lf X

(2-9801 X ¿-S80T)

�Cruzamiento N? 11085-7 X 1086-2
Ci C2 Mei Me2 X ci c2
Ci C2 Mei Me2

Ci C2
Cultivos haploides:Ci C2 Mei Me2
Ci C2
Ci C2
Ci C2
Ci c2
Ci c2
Ci c2
Ci c2
ci C2
ci C2
Ci C2
Ci Co
Ci c2
Ci c2
Ci c2

Mei me2
mei Me2
mei me2
Mei Me2
Mei me2
mei Me2
mei me2
Mei Me2
Mei me2
mei Me2
mei me2
Mei Me2
Mei me2
mei Me2

Ci c2 mei me2
Tanto Ci como Ca y Mei como Mea determinarían para cada caso
e indistintamente la asimilación de la celobiosa y la melecitosa.
De acuerdo a esta hipótesis obtendríamos 9 cultivos que hidrolizarían tanto la celobiosa como la melecitosa, 3 que hidrolizarían
sólo la celobiosa, 3 que hidrolizarían sólo la melecitosa y 1 que no
bidrolizaría ninguna de las dos.
Aplicando la prueba de ajuste de X2 obtenemos un valor de
2.06 y una P = 50-60.
Cruzamiento N^ 257 X 47
Ci C2 Mei me2 X Ci C2 mei mea o Ci C2 mei Me2 X Ci C2 mei me2
Ci C2 Mei me2Ci C2 mei Me2
O
Ci C2 mei me2Ci C2 mei me2
Cultivos haploides:
Ci Co Mex me2

Ci C2 mei Me2
o

Ci C2 mei me2

d C2 mei me2

- 164 -

�- 991 -jb ja Bzijojpiq ojos anb bjjo uoo ajqnjos uppuujB ja A Bsoiqojaa bj
ezijoapiq anb Bdaa buu ajjua opBzijEaj ojuaiiuBziua jaajaj un ug
•ajqnjos uopiuijB ja Á Bsoiqojaa bj uoa uaa^q oj ojos
anb oí ^ ajqnjos uopiiujB ja Á Bsojiaajaui bj 'Bsoiqojaa bj UBzijojp
-uj anb sapiojdBij jg ap uoias^aa^as Bun ofnpoad opiaqiq oqaip ap
opBjnaodsa oAijjna un JojBa jb ^ajamos jy 'ouoqjBa ap sajuanj sajj
sbj jBzijojpiq aod BzijajaBiBa as opiuajqo opijqiq jg 'ajqnjos uop
-iiujB ja A Bsoiqojaa bj aiuauíBjos v.i%o bj í ajqnjos uopiuijB ja A Bsojia
-ajaui bj 'Bsoiqojaa bj uBzijoapiq anb sbj ap odnj jb aaauajjad sBjja
ap Bun 'ojuatuiBznaa un ua SBpiunaj uoaanj SBdao SBjsa ap soq
ajqnj
-os uopiuqB ja uBzijojpiq aiuauíBjos anb ^ ^ ajqnjos uopiuijB ja A
Bsojtaajaui bj UBzijojpiq anb 5 'ajqnjos uopiuijB ja A Bsoiqojaa bj ubz
-ijojpiq anb j^j; 'ajqnjos uopiiujB ja A Bsojiaajaui bj 'Bsoiqojaa bj ubz
-ijojpiq anb soAijjna q^: :anj opBjn.iodsa OAijjna un ap jojcd jod oj
-uaiuiBiBJi ja a^uEipaui Bpiua^qo opiiqjq a^sa ap uopeáaj^as Bg
•ouoqjBa ap sajuanj sajj sbj Bzijojpiq sajuajajip a^uauíBaiS
-ojoisij SBdaa sop SB^sa ají o^uaiuiBznja ja ua opsa^oj opuqjq jg
• uBiuaAOjd apuop ap ssdaa sbj anb sBaijsija^aBJBa saj
-Bii^i uoa sapiojdBq SBdaa 'sbjjo ap Bun Bp^a ap asopuatuajqo uojing
A uiBqja^ai^^ ap opo^aui ja jod sepBjB.ii uojanj ajqnjos uopiiujB ja
Bzqojpiq ojos anb bjjo A ajqnjos uppiuijB ja A Bsojiaajaiu bj 'Bsoiqoj
-vía bj Bzijojpiq anb Bun 'nsoin^tjjadqns vjnuasiwfj ap ssdaa soq

uawnsa^
0¿-0S ^ d 800
= _^ 'ojaaoBq ap saoBdeaui uo^anj g A uo^aiaiq oj Qg Biauaiaadxa
Bijsanu ug 'BiJBzijoapiq ej ou snb ^ A Bsoiqojaa bj UBUBZijojpiq
anb sbuuoj g soiuBiapuajqo Bjsandojd sisajodiq bj b opjanas 3q

^aui Taiu saT^
^aui ^am sa^a
&lt;^aiu ^^ui ^^t^:sapiojdBij
&lt;"aiu Tam ^a13

^aiu Taiu ^a ^a x óatu Taiu ^3 ^3
89 X 0¿8 óM ojuaiuiBznj3
'06-08 = d 9W0 = nX
'uBzijojpiq bj ou anb Q^ A Bsojiaajaiu bj UBzijojpiq anb saptojdeq
soAijjna j^j; asjauajqo jb 'ojjijduina bij as soqaaq soj ua anb j;:j;
uoiaaodoad bj soiuBj^puajqo sisajodiq Bjjsanu b opjanaB aQ

�midón soluble se obtuvo un híbrido que bidroliza la celobiosa y el
almidón soluble. La segregación de este híbrido fue: 30 cultivos
que hidrolizan la celobiosa y el almidón soluble y 8 que sólo hidrolizan el almidón soluble.
Como primer resultado de los tres cruzamientos realizados se
desprende la existencia de factores genéticos responsables de la ap
titud de las diversas cepas para hidrolizar la melecitosa y la celo
biosa .En uno y otro caso la condición de bidrolizar estos hidratos
de carbono, aparece como carácter dominante.
Para explicar las tres segregaciones estudiadas se propone la hi
pótesis de que existen en Hansenula subpelliculosa dos factores poliméricos responsables de la hidrólisis de la celobiosa Ci y C2 y dos
factores poliméricos para la hidrólisis de la melecitosa Mei y Meo.
Summary
Two strains of Hansenula subpelliculosa one that hydrolyzes cellobiose, melezitose and soluble starch and the other that hydrolyzes
only soluble starch, were treated by the method of Wickerham and
Burton. Haploid strains were obtained from each of them, that show
the same caracteristics of the strains they carne from.
The hybrid produced by crossing these physiologically different
strains hydrolyzes all three carbón sources.
The segregation obtained by means of the heat treatment from
that hybrid was: 20 haploids that hydrolize cellobiose, melezitose
and soluble starch; 11 that hydrolize cellobiose and soluble starch;
9 that hidrolize melezitose and soluble starch and 2 that only hidrolize soluble starch.
One haploid belonging to the group that hydrolyzes melezitose,
cellobiose and soluble starch, was crossed to another that hy
drolyzes cellobiose and soluble starch. The hybrid hydrolyzes all
three carbón sources. When heat-treated the sporulated culture of
that hybrid, segregated 11 haploid that hydrolyse cellobiose, mele
zitose and soluble starch and 10 that only hydrolyze cellobiose and
soluble starch.
Another hybrid produced by crossing the haploid that hydroly
zes cellobiose and soluble starch with the one that only hydrolyzes
soluble starch, hydrolyzed both cellobiose and soluble starch. Its se
gregation was: 30 haploids that hydrolyze cellobiose and soluble
starch and 8 that only hydrolyze soluble starch.
From the result of the crosses made, comes out the evidence
that genetic factors are responsable of the hidrolyzation of the car
bón sources studied. In both cases the hydrolyzation was dominant
to the lack of this ability.
To explain the segregation observed it is proposed the hypothesis
that in Hansenula subpelliculosa two polymeric factors Ci, C2, and
Mei, Me2, are responsable for the hydrolysis of the cellobiose and
melezitose respectively.
- 156 -

�- ¿91 -

[ 9p 9sXpajpXq^ Jtiod S9llbl.I9UlX|od
xnap 19 ^3 19 ^3 asotqo^aa b^ 9p osXfOjpiqj 9p s9[C[Bsuods9i satibuaui
-X[od 8jn9i9Bj xn9p vsojnaijjadqns vjnuasuufj zaqa aistxa ^
-odXqj asodojd uo saatpnia suoijB9^á98 siojti S9[ janbqdxa
'lUBUltUOp 9J910BJB9 lin 9UIUIO9
JTBJBddB 89J9I1S S99 J9sX[OjpXl|4p UOIJipUOD ^\ 4SB9 Xn9p 9J SUBQ #98O1
-IZ9[9UI B^ 19 9SOiqO^99 B[ J9s^[Ojp^q jnod S9qonOS 8lU9J9JJip S9p 9p
-niIidBt^ 9p S9[qBSUO(ÍS9J S9nbll9U9á 8Jn919BJ 9p 99U91SIX9^ 9p UOT1BJ^
-SUOUI9p B^ 1S9 S9ST[B9a SJU91U93IOJ9 8IOJ1 89p }B:qnS9J J9IUI9jd 9^
*9[qiqos uopmiBj 19 gsoxqo^go bj 9[
-uuissB xnb 9pijqXq un nu9iqo b uo 49^qn[os uopiuiB^ ^u9ui9pi9s gsX[
-oipXq mb 9JinB 9un D9AB 9[qn[os uopiuiBj 19 ^soxqo^^a ^\ 9s^[Ojp
-Áq inb gqonos aun 9jju9 9sqe9J ^iguigsiojo 9ui9teioai un 99Ay
•9jqn[O8 UOpiUIBJ J9 9SOtqo^99 B[ lU9UI9^n9S
•ojpÁq tnb oí 19 9[qn^s uopxuis^ ^9 gsoiTZEqgtu B[ 49soiqo^99 tb\
-^[ojpiíq mb sgpio^dBq \\ 9p uot}b9j39s aun iinpojd b
-Xq 199 9p 99^njods 9inqn9 aun an^^qa ^\ b iuBii9uinos u^ *9uoqjíB9
9p 899jnos sxoji S9^ 9sX[OjpXq nu9iqo gpijqXq^ *9^qn^os uopiuiBj
J9 OSOiqo^99 B^ !U9UI9pi9S 9J1UB4[ 49[qn^O8 UOpiUIB4[ 19 9SO1IZ9[9UI B^
49soiqo^99 tb\ iu9sX[oapXq 9nb 89q99 9p gdnoa^ nB iU9iiJB
aun 4iu9ui9si:oj9 un JBd 89iun9J iugjnj s9pio[dBq 899 9p xn9Q
•9[qn[os uopuuBj iu9ui9^n9S iu9sX[oapXq tnb ^ 19
UOptUIBJ 19 9SO1IZ9[9UI B^ !U9sX[OjpXq tnb 5 49^qnjOS UOptlUB4^ 19 98
-otqo^^o B[ iU9sX[oapXq mb \\ 49[qn[os uoptuiB^ 19 9soitz9^9ut B[ 498
-oiqo^^o ^\ lugsX^ojpXq tnb s9pto[dBq Q^ :mj 499^njods ^jnijno aun
jn9[Bqo B^ jBd lUBitBJi U9 9nu9iqo ^ptjqXq 199 gp uoiibS9j9S Bq
•9UOqjB9 9p 899JnOS 81OJ1 89[ 9sX[OipXq 4S91U9J9JJtp lU9UI9nbl3oj
-otsXqd sgqonos xngp 899 9p iu9iu9sioj9 9[ JBd nugiqo 9ptjqXq4q
•!U9IBU9AOjd
89[[9 lUOp 89q9nOS S9p 89^99 9nb S9llbllSIJ919BJ[B9 S91U91U S9[ 99AB S9p
-lO[dBq S9p S9|[94p 9Un9Bq9 9p llU9iqO B UO 19 'UOlJIig 19 UIBq^93[9I^
gp gpoqigtu b^ JBd 899iiBai lugjnj 49[qn¡os uoptuiB4[ lugtug^ngs 98
-XjojpXq tnb 9jiiib4^ 19 49^qn^os uoptuiBj 19 9soiiz9[9tu B[ 'gsotqoggo
B^ 9sX[oaptq tnb aun ^mojnoijiadqns vjnuasunfj ap saqanos xna^

�REFERENCIAS
(1)Lindegren, C. C.

Mendelian and cytoplasmic inheritance in yeasts.
Aun. Mo. Bot. Gar. 32:107-123, 1945.

(2)Lindegren, C. C. &amp; G.
Lindegren.

Segrcgation, mutation and copulation in Saccharomyces cerevisiae. Ann. Mo. Bot. Gar. 30:453 468,' 1943.

(3)Wickerham, L. J.

Taxonomy of yeasts. Tech. Bull. 1029, U. S. Dept.
Agrie, Washington, D. C. 1951.

(4) Wickerham, L. J. &amp; K.
A. Burton.

A simple tecbnique for obtaining mating types in
heterothallic diploid yeasts, with special reference
to their uses in the genus Hansenula. Jour. Bact.
67:303-308, 1954.

(5) Winge, O. &amp; O. Laustsen.

On 14 new yeast types produced by hybridization
Compt. rend. Trav. Lab. Carlsberg, Ser. Physiol.
22:337-352, 1939.

(6) Winge, O. &amp; C. Roberts.

Inheritance of enzymatic characters in yeasts and
the phenomenon of long-term adaptation. Compt.
rend. Trav. Lab. Carlsberg, Ser. Physiol. 24:263 315, 1948.

(7) Winge, O. &amp; C. Roberts.

The polimeric genes for maltose fermentation in
yeasts and their mutability. Compt. rend. Trav.
Lab. Carlsberg, Ser. Physiol. 25:35-83, 1950.

(8) Winge, O. &amp; C. Roberts.

The relation between the polymeric genes for
maltose, raffinose and sucrose fermentation in
yeasts. Compt. rend. Tra. Lab. Carlsberg, Ser.
Physiol. 25:141-171, 1952.

- 158 -

�- 691 •oypiA3juoj\ -SEI3U3I3 k sapEpiuBumn ^P prnin^Bj Bi ap sanaua^ ap oijoi
ja ua ojE/yj opuEisuo3 joi,^ pp uppaa^ip E[ ofEq opBzqEaj olBqEJx (#)
iioronjusuoD bj JBUuujajap jajaod 3Q UBzqojpuj ap ZBdsa Bijas sapiojd
-Bq ssdaa sbj ap &lt;^ 95 ^a ojps 'soauaunjod sop soj ap oun o^os BJBd
sa)UBUiuiop uBJanj SBjjanbs anb ap osea ja BJBd A Bsoiqojaa bj bijbz
-ijojpiq % 5¿ ja sajBna sbj ap sapiojdBij ssdaa SBAanu 'oiuaiuiBzrua
ja ua SBpBajduia ^sa^usuiuiop soquiB uoa sapiojdBq s^daa ap os^a ja
ua :jea^oj soiuBjjaqap a^uaipuodsajjoa uoiaB^aj^^as bj Bpiua;qQ
*Bsoiqojaa bj uBiJBzqoapiq uoiadaaxa uis anb s^daa
t^ ua jauaiqo soiuBjaaqap SBAisaaaj ^jqop SBdaa uoa SBpBznj¡^
'soaijauíijod saua soquiB o oun
.iauajuoa uapand Bsoiqojaa bj UBzqojpiq anb sapiojdsq ssdaa s^jjanbs
isisa^odiq a^uam^is bj ap souir^iBd oqsodoad asa uo^ "Bsoiqojaa bj ap
sjsTjojpiq bj ap uoisiuisbjj bj Bu.iaiqoS anb oaxjaua^ orasuiBoara jap
oiuaiiuiaouoa ja ua jspuoqB ap souirjB.ij ofBíjBjj ajuasaad ja u^
•^a^\[ A Taj\[ Bsojiaajaui bj ap sisijojpiq bj BJBd soauauíqod
sa^ojaBj sop A S3 A l^) Bsoiqojaa bj ap sisijpjpiq bj ap sajq^suodsaj
soaiaauíijod saaojaBj sop nso^noijjadqns vjnuasuvjj ua uajsixa anb ap
sisajodiq bj osndoad as SBpBipnjsa sauoiaB^aj^as sajj sbj JBaqdxa b^bj
•a^uBuiuiop jaiaBjBa un ouioa ajiuisBj^ as ouoqjBa ap sojBjpiq sopa
jBzqojpiq ap uoiaipuoa bj anb A Bsoiqojaa bj A Bsoqaajaui bj jBzqoíp
-iq BJBd SBdaa SBSiaAip sbj ap pnqidB bj ap sajq^suodsaj soaijaua^ saj
-o^obj ap Biauajsixa bj oqojduioa as (I) aouaiuB ofBqBjj ja ugj
*RH ''"H 'lH ^^souijbj bj ap upiaBjuaiujaj bj BJBd sauaS
saJi ijdijnadq^ sd^Auioumpon^ u^ uojbjsib (8) saaojnB soiusiui so'q
'fW iW izM 'TM -^sojjbui bj ap uoiaBjuatu
-jaj bj BJBd soaijaiuijod sauaá ojjBna ap amstaauaa •• ua Biauaisixa bj
uojBj^soiuap 'Bjuauuaj bj ou anb íuaijnaaij^ •• uoa bsojjbiu bj Bjuaiu
-jaj anb avisiaauaa saaAtuoun^oav^ JBznja jb (1'9) sjjaqo^ A aSui^
•BSBiqqaiu ap uoiaanpojd bj BJBd saua^ sop uapixa ojaiuud ja
ua anb uojBqojduioa anntaauaa •• uoa sisuaSuaqsjjoj saaAiuojnqaav^
ap ojuaiiuBznja ajuBipaiu {j;) uajSapui^ A uuBiuja^aidg 'uajSapurq

'upioonpoujuj

(•) VS01ílDlll3dñflS
V11M3SSIVH M3 VS0I3013D VI
ara aniiidv vi da sdiuvMMddiaa so^iuañiiod

II

�dominante para uno de los factores en varias cepas haploides y per
mitirlo el signo de cada una de esas cepas, podríase mediante cruza
miento entre ellas, reunirías con toda precisión en dos grupos, los
portadores de un polimérico, digamos Ci y los portadores del otro,
C2. De esta manera se demostraría nuestra hipótesis y se llegaría a
poseer cepas tester para futuros estudios.
Material y métodos.
Se utilizaron las cepas haploides 7, 12, 90, 93, 47 y 48 obtenidas
de la segregación de un híbrido, (1085-7 x 1086-2), entre una cepa
que hidroliza la celobiosa y otra que es incapaz de hacerlo. A partir
de dos cepas segregadas de este mismo híbrido, se obtuvo la 107 doble
recesiva.
Para el aislamiento de los cultivos haploides se siguió el método
de Wickerham y Burton ^ con pocas modificaciones (1).
Experimentación.
Las cepas 7, 12, 90, 93, 47 y 48 capaces de hidrolizar la celobiosa
fueron cruzadas con el doble recesivo, obteniéndose siempre híbridos
positivos en celobiosa.
Las segregaciones correspondientes de estos híbridos fueron las
siguientes:

CUADRO N&lt;? 1
CruzamientoCepas que hidrolizanCepas que no hidrolizan

7x
12 x
90 x
93 x
48 x
47 x

107107
107175
1071210
10798
107128
107115

Los resultados obtenidos parecieron demostrar que estábamos
frente a una segregación de 50 c/o de positivos y 50 % de negativos,
lo que probaría que las cepas 7, 12, 90, 93, 47 y 48 presentan un solo
gen para hidrolizar la celobiosa.
Ante el hecho de que las cepas haploides positivas para celobiosa
se habían comportado como poseedoras de uno sólo de los genes en
cuestión, el próximo paso fue cruzarlas entre sí. Pero, el cruzamien
to fue impracticable porque todas tenían el mismo tipo de conjugación.
Por ese motivo de la segregación del híbrido formado entre una de estas
cepas con el doble recesivo, se eligió una, que además de ser positiva,
mostró un tipo de conjugación opuesto y un alto poder de conjugación.
La cepa elegida fue la (48 x 107) 119, que por haber derivado del
cruzamiento de la cepa 48 con el doble recesivo, debía poseer el mismo
gen que su progenitor 48.
- 160 -

�- 191 •UBzipojpiq ou anb
sb[ aaqos UBZipojpiq anb SBdaa SBp ap oiuiuiopajd ubi un XBq anb ap
oqaaq pa Bqamduioa as 'opBipn;sa souiaq anb sauoiaB^aj^as SBp ugp
•sBooaj saaBpnB saaaA b op
-UB3J0 sauoiaBaipdxa SBSJdAip opBp UBq sap as anb sep b 'sBUBqapuaui ou
sauoiaBajas SBjnpBAap SBp ua Biauanaaxp uoa SBpBpBuas opis ubjj
"uoisnosiQ
•soAtjBSau oí -^ soAijisod c;g ap sa uoiajodojd b[ sepcipnisa sBdaa ^g u&amp;
'(¿01 x Lf) PÍJCIJM Ia ua 'ouiiqn jod A 'ou gp A Bsoiqopa bj JBzqojpiq
ap saaBdBa uos gg 'sBd3a gg ap '(¿01 x ^l) opuqiq pap uoiaB^aa^sip bj
ua íopjaaBq ap saaBdBaui uos Q^ ^ Bsoiqopaa B[ UBzqojpiq g9 sBpBipn^
-sa SBdaa gg ap 4(¿0I x ¿) PFt{íll laP uoiDBajSas b^ ua anb BjBjsuoa as
g ó^[ A i ^^¿ soapBna sop ua sopB^uasaad sopBjpnsaa sop u^uins as tg

S^l¿01 x Lf
01\Z¿01 x ^1
1SS¿01 x ¿
uozijojpj^ ou anb snda'^uvzijojpit[ anb svda'jo^uaiuinznu^

óM

oaavno

•g ^^[ ojp^na pa ua uBjuasa^d as sopiuaiqo sopBjpnsaj soq
•sopBipnjsa sonpiAip
-ui ap oaauínu pa ojuauínB as 'oAisaaaj apqcp pa uoa uoijsana ua soptaq
-iq sop ap sounSpB ap sauoiaB^aa^as SBp ua 'uozbj Bjsa jo^ 'sajuaja^ip
sa^uBuiuiop saua^ uoa sapiopdBq sop a^jua ojuaiuiBzn^a un ua opBjad
-sa o^ g^ p^p ajuBjsBq uojBfapB as SBpiuaiqo soatjb3u sop ap sBjpra s^p
'ajJBd Bj^o aod 'oaad ísauaS sop sop uoa s^daa ap asjBjBjj ap osBa pa ua
ouioa 'soAi^isod ap o^ 00I 9P uoiaBSajas eun Baaip anb oun^uiu oqnq
ou so^uatuiBznja so^sa ua sopiuaiqo soppjqiq sop aj^ua 'aA as ouio^

2IS
611
1^2
611
9¿2
611
2¿I611

x Lf
x 06
x z\
x¿

i^ ou anb snda^^uvzijojpit[ anb snda^yotuaiiunznu^

2óN OHCIVÍ13
"2 óM OJPEno Ia na tiBJ^sanuí as sopiuaiqo sopB^pnsaj soq

�Una de las explicaciones que se ha dado a la deficiencia de los ti
pos recesivos es que las esporas que llevan el gen recesivo germinan
pobremente. (5)
También la teoría de la conversión génica de Lindegren explicaría
nuestras segregaciones. (2) Este autor sostiene que en el estado de heterocigote sucede una conversión génica que puede ser llamada conta
minación génica, por la que A se transforma en a y viceversa. Este
reemplazo de un gen por otro no es una mutación sino una especie
de contaminación.
Otra causa de desviaciones en las segregaciones mendelianas sim
ples son las mutaciones. Pero en nuestros cruzamientos, en todos los
casos, se aleja tanto el número de positivos del calculado que nos daría
un coeficiente de mutaciones altísimo.
Si suponemos ahora, que si en vez de uno existen dos genes en
cada haploide, aplicando la prueba de ajuste de X" obtenemos las si
guientes probabilidades:
7 x 107 = X2

0.09

P r= 80-70

12 x 107 = X2

0.30

P = 70-50

47 x 107 = X2

0.07

P n= 80-70

48 x 107 = X2

0.02

P = 90-80

De donde se puede concluir que las cepas 7, 12, 47 y 48 presentan
dos pares de factores para la hidrólisis de la celobiosa.
Al cruzar entre sí dichas cepas, de acuerdo con nuestra hipótesis,
todas las cepas segregadas deberían bidrolizar la celobiosa, pero, si bien
hubo un predominio grande de los positivos, en todas las segregaciones
de los diferentes híbridos aparecieron cepas incapaces de bidrolizar la
celobiosa, hecho que indicaría la presencia de más de dos pares de
factores.
Resumen.
En el presente trabajo se llevaron a cabo nuevos cruzamientos en
tre cepas de Hansenula subpelliculosa fisiológicamente diferentes con
el fin de demostrar la hipótesis propuesta en un trabajo anterior, de
que son dos los genes responsables de la hidrólisis de la celobiosa en
esta especie.
Los resultados obtenidos permiten suponer que son más de dos los
genes que determinan en Hansenula subpelliculosa la hidrólisis de la
celobiosa.

Summary.
In the present work new crossbreeds among strains of Hansenula
subpelliculosa physiologically different were carried out to show the

- 1G2 -

�- €91 -

"3 ^g 'Q ^^ui\\ (9)

"8^6I 'GI
-^?S '
ABJX PU3^
•jduio3 •uoijEidEpE uijai-Suoj jo uouaiuouaqd aqi
pUB SJSB3^ Ul SJ3J3EJBq3 3IJBUIÁZU3 JO 33UEJU3l[UI

-J ^ Q 3UTA\

0G61 '8-G:ó 'lo^s
JL 'P113-1 jduio;) •XijiiqE^nuí aiaqj pus sise3.(
Ut UOUEH131U.13J 3SOJ[EIU JOJ S3U3^ 3U3UlÁ[od 3qj_

-3 5g o

'Pu3a "iduioj sise3Á
ui uoiiEjuauuaj asojDns puE asouTjjBJ '
joj s^ud^ ^uauíjíjod aqj ua^Mjaq uoijBpj

)UJ SS3JJ
8G6I ^&lt;&gt;\ 'N •
^3 h v ^o
puB A.jjsiui3q3 ^qjL,, U3 &gt;&gt;3ij3U33

"O &lt;

•JIU3OJ&lt;[ 'UO.LIO7 - BJ3JE3 (j)

'61 óN SBI3U3I3 k s^pEpiuEiunH 3p pEiin3E^ bj 3p Bi
-siA3"a 'vm¡nji]]^(fqns v¡nu3suüfj ua Es&amp;ipaj^ui bj k
Bsoiqoj33 bj jEzqoipiq ap pnjiidB B[ ap

•3 '3 'U3.l33pun

•g^j 'sino^ •js '"3UJ 'sjaqsyiqnj jeuoij
-E3tip3 'ÁSoiOl^D pUE S3IJ3U3S Sil '¡¡33 ISBOA Sq.I^

n O PUG
S S 'D D 'u^jS^purj

0í-:0 *'PS "PE3V '^X "3O-Id ^íb3.^
ui S3UIIZU3 3AijdBpE jo 33UB4i.i3qui UEij3pu3jv

ana V
Jg •[ *rj 'luEqj^^^iAY (i?)

Í-G61 '80-0:¿9 ^
•jnof "Binu^suEH snu^S sqj ui s^so Jisqj oj 33
-U3J3J3I jEpsds qi]A\ 'sjsEsÁ piojdip 3i[[Bqjoj3j3q
ui s^dÁj Suijeui ^uiuiBjqo joj snbiu33j sjdiuis \

(g)

•vsojnoij^^dqns vjnuasuvfj ui ^soiqo^ao ^qi jo sisXjo^pXq aqj
YBq^ s^ua^ ^qi ^^b oavj u^qi a^oui ibiji ^soddns sn iaj sjjnsaj qj^
•s^pads siqi ut osotqojjao oqi jo stsXjoip^q oqj joj ojqt
-suods^j 80U9 aqj ojb omj ^tb\\i ^|jom snoiAaad b ui pasodojd stsaqjod^q

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5958">
                <text>Herencia en Hansenula subpelliculosa </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5959">
                <text>Trabajo presentado bajo la dirección del Prof Constancio Lázaro en el Laboratorio de Genética de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5960">
                <text>GARCIA ZORRON, Noemi </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5961">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5962">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5963">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5964">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5965">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5966">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 149-163</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="512">
        <name>CELOBIOSA</name>
      </tag>
      <tag tagId="498">
        <name>HERENCIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="513">
        <name>MELECITOSA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="515" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="768">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d1b1eb3da68fc84176db4f28c9b30d98.PDF</src>
        <authentication>412dafe7ef9a36c4cc12e86e1fcd5a2d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5948">
                    <text>- 9

-

un oraoo 'Bppo X uopcuxpap 9p ouijii 9S9 u^iquiB) opBAjgsgj B)S9
so\[?,, :Bjun^9jd 9s 'sguoioBzqiAio sbj gp uoio^gdoj b^ jspugs gp oS
~^n\ 'ggquXoj^ ]^ -tlBiJO)siq b^ aiogpgid gp o)U9)ui p Z9A Bjgmijd jod
gjguiooB 99 ojqq 9)99 uq,, :uoioBuiJip 9)UB^n)9d B)99 uog ojqq osoui
-BJ nS BqBZU9UIO9 J9^3u9(jg *OUI)S9p OJ)S9nU JBUBJ)U9S9p 9jdlU9IS Bq
-BOSnq *8OJ)O U9 B)9IUIT)do 'SOSBO SOUn U9 ^)9^199^ 'BJ9JOB O B9l)dl[
•B9odB BJn)BJ9)I[ B9U9)X9 BUtl BipUod99J n)TJlds9 9p OpB)99 999 y
*d 'tt9UIBJOdui9)lfO9 9IBJ
i :[Bipunui BJjgn^
BJ9UII.ld B[ B)U939jd9J 9llb Oq^, :O[n)I) 9)99 OpBduiB)99 Bq 98 B9UBJ0d
-IU9)UO9 BUO)8Il[ 9p O)X9) OUII)[n p U9 J^ ' tt89IB)JOUI 8OUIO8 9nb BJOqB
8Oinaqe8 '—ttn)i.xids9 pp 8i9iJ9 Bq,^ 9jqo8 B)jb9 Bjgui^d ns U9 '6161 9p
II.iqB U9 Xj9p?^Y BiqiJ9S9S9UOl9CZqiAI9 SBI 'SBJ)O8O^[,, *gl p ^1 pp
o^gnj 9p oius^tiBq g^qijjg) p uoo p)89p9d ns gp oXb^ Bdoanq
#8O)I9iqB Sofo 8OI UOO JTJ
-ora o ^uoioBAps gp pBpiiiqísod Braiuira 8bui bi gjqos JBBpuj
-xjiA X orasioioisg uoo b[.ib)uojjb BJBd BpiBo 9iqB)onpui ng op
-n9S B[ 'SO8BO SOI 9P JO9(^ I3 U9 'unB O 4UOT0U9p9J 9p BZUBJ9dS9 BUn
'oiun)jojui ns BJBd opnsuoo uq ¿s^aopA sns sopo) op o)U9iraBuojoui
-99p p op^sisB UBq onb SBpBinqu)B SBrap sbs^ JBpquB ugpond on^)?
¿gBpugragj) sBJjgn^ sop jod BpipnoBS Bdoang Bun ug sopB[osgp souozbj
-O0 9p 89UOHIUI SOS9 UBOSnq 3tl^)? #UOl0BJ9dS9S9p BI U9 J9B0 OU BJBd
Bido)n bi ug 9SJBinj9J gqgp sisijo U9 bj)U9 n)iaids9 un opuBnjq
'..I
sop
sap 's.nu3Anos sap .lapua aaisiSaj a{ susp
-uoa sap 'saaipui sap 'saSnjaj sap ^jEipjaqj as apa
ísai^aqdojd saajBziq sn^d saj ^uatuasnauas jitaapis
-uoa ')ibabs apanb suopEjuEaui sa[ saino) sioj e¡ b
)iEnboAui aiuB.i 'suoiab^ sjoa sa[ jasÁiEjBd ap no
suubui - snos sai janofap ap 'saiaqiBq aaj ap spj
sap a^iBjap as ap sua^oui sai 'siojaamB.p sajaanS
sap sajBuuB saj suBp 'saBuq sana^ suBp juauias
-tiaiAaij ^uaiEqa^aqa sanajuaAUi sai anb

aa vaao vi aa ivaasiao

0aquXoj_ •[ p|Oiu^ 9p duo^sjl) d| ^p Djjoso|ij
zvm ¿unoD^vjL^iü í

�destino del que ninguna civilización pueda tener esperanza de esca
par?" Y en la página siguiente: "¿Qué debemos hacer para salvar
nos?" {Civilización, p. 54 y 55. Sobre los títulos de las obras de Toynbee, v. Obras, nota final) .
Respondiendo a un angustiante problema que se planteaba en
escala universal, esa literatura no podía dejar de alcanzar una ex
traordinaria difusión. Eso llevó a Lucien Febvre a tildar, a la pareja
Spengler - Toynbee, de "Dos filosofías oportunistas de la historia".
Había, además, un crudo desengaño frente a los vaticinios de una
Historia que, movida por designios nacionalistas, había prometido
triunfos que resultaron derrotas. Es curioso observar que el duro ata
que que Spengler dirigía contra Ranke, se reproduce en Toynbee, y
desde las primeras páginas de su libro, contra Mommsen. Y el mis
mo Valéry antes citado inicia con estas difundidas palabras: "La his
toria es el producto más peligroso que haya elaborado la química
del intelecto", lo que los franceses han llamado el "proceso de Clío".
Los vencidos no aman la historia. ¿Y quién no ha resultado ven
cido en las últimas contiendas? La Historia que se condenaba era la
Historia erudita, rigurosamente apegada a los hechos. Se prefería
manejar a éstos con fantasía y desenfado; o bien sujetarlos al anillo
de hierro de un sistema. "Los historiadores tienen el privilegio, des
de hace algunos años —dice Febvre— de ser colocados en el banqui
llo por un lote variado de hombres prominentes —poetas, novelistas,
periodistas, ensayistas— que, distrayendo en favor de Clío algunos
momentos de una vida destinada a otros cultos, comprenden inme
diatamente (así, por lo menos lo aseguran) lo que, en años de estudios
exclusivos, los historiadores no han sido capaces de adquirir y ex
presar". ("Combats pour l'histoire", p. 119-120).
Obedeciendo a un estado de espíritu colectivo, mezcla de deses
peración y de escepticismo, la obra de Toynbee debía alcanzar un
éxito estruendoso. Las ediciones se multiplicaban, su nombre se re
petía en diarios y revistas, en la tribuna y en la cátedra. ¿A quiénes
ha atraído? Intentemos una pequeña lista:
1.El diletante, el reacio a la erudición y el rigor científicos,
al gustador de ese viejo género literario —según el decir de Febvre—
que, desde Luciano a Fontenella, se llama Diálogo de los muertos...
2.Al sociólogo, al espíritu sistemático, amante de los principios
absolutos. Han sido los sociólogos los que más rápidamente se han
apropiado de la peculiar terminología de Toynbee y la han difundido.
Pero son también dos sociólogos, Becker y Fróhlich, quienes han sos
tenido que "Toynbee está poco versado en sociología" y que "es ex
traño que un hombre que de una manera tan precisa manejaba el ma
terial sociológico y obtenía resultados sociológicos estuviera tan poco
informado respecto a otros trabajos realizados en el mismo campo".
("Toynbee y la sociología sistemática", p. 42, n. 39) .

- 6

-

�•sasajSipj SBiSBisn^ua uod Bjuana anb o^na a^uapaj
en b 44otuspaquXo}?, asBujtuouap 'Bdoang ua 'osa ^og #Bjajojd OAanu
un 'opBJídsui un ouioa aaaa^dB jBpdod pBpxpjuaui B[ B^Bg "44sofo
sosouiumj X sajuaips sopuiod 'soauB^q sogaqBa sosotuiaq 'oiisoj oa
-T^aasB X osojti^ub : BiuB^ - iBpg un ap piuapiaao Baqdaj b^ sa aaq
-uXoj^ p[oujy 'b^sia BJauípd y,, :isb BiqTjasap o[ Bui5^JoXoau B^stAaj
Bim 'sopiu^q sopBjsg so^ b BpBaj[ ns y -a^uBApnBa BJ^nStj Bim au
-ai^ aaquXo^ ajuauqBniíJidsa X ^aisi^ 'oaisij ojaadsB ns jod oan[ j^
•o^n^idBa oaio u^ souiajE^uas '*a^a ^Biauapijuoa ouoj 'bisbjubj 'oui
-siji[ ap sBatisuajaBJBa ssXna 'ojijsa ns jod opoj ajuy 'jopEupsEj oj
-aaja un oiajafa aaquXoj^ ^p pBpqBuos^ad b^ 'unuioa ajquioq a^sa ajqo^,
' Í0^" 61 "^ 4t6SB8^ui sb[ ap Bja b^^^) '^Bsoiáqai uoiaaiAuoa ap as^q b
púa Áddvi¡ un uoa ajuBiaojuoaaj BzuBjadsa ap X Bistuitsad o^xjsouSBip
ap a^qBpBJB Bpzaui ^sa,, ubj\[ ap Xauajj ap upisaadxa B[ un^as 'bjbjjb
a| oS[nA ^y •otpu^duio'j [a 'aiuaiuBsiaaid 'ojoqBp as uamb BJBd '
B[ ap ajqiuoq ¡b 'uniuoa a^quioq [B '4tisBa[ ^ou jnq 1sbj^ '__ -5
(*aja
'jatuag 'ajAqa^ 'nojaB^^[) oaiuojí o oAi^aadsap oíainf p BisBq
-sts uoiaBjnjaj B^ apsap 'uba anb sauoiaafqo saaoXBUi sb^ opBjiasns Bq
anb p ua oduit'9 'Bijoisiq bj ap oaijoaj p X aopBiJojsiq ^y 'f
*AOM iiJB0}^}1D^ BI13P in^^p^n^)) ttBuasua sou oaod anb oaq
•![.^ un '44 • • • a[3jang ap uopszgiAp bjt ap Biaojsiq bsouibj b[ ap oipjBj
oSb^sba un sa^ '44 • • • Biaoisiq ap oaqq un sa o^¿n :ouBipji p aaiQ *ai
-uauíBi^j aqpaa o\ '330.13 9P OSBD ID 89 ouioa 'jJEa^jaig X Xaq^iQ ap soa
-i^opuio^sida X soaiSop3sou 'soaiSp^ soidiauíjd so\ ua opBuuoj 'oj^o
p ÍBiaojsiq B[ ap a^uapuaasBJ) uoiaBzqBuoiaBj ap ouiajuí opca^oj un
ouioa Bpnps o[ oun 'sopuBq sop ua sopipiAip 'sojoscqtj so^ y 'g

�II
VIDA, FORMACIÓN Y OBRA DE ARNOLD J. TOYNBEE
"El que esto escribe es un inglés de la clase
media, de 58 años de edad. Por supuesto, su na
cionalidad, edad y medio social determinan en
alto grado —tomados en conjunto— el punto de
vista desde el cual divisa el panorama del mundo.
En realidad, como pos sucede a todos y a cada
uno de nosotros, es, en mayor o menor grado, es
clavo del relativismo histórico". (Arnold J. Toynbee, Civilización, p. 27) .
1.

Vida.

Arnold J. Toynbee tiene ahora 71 años. Nació, en efecto, en
1889, en un hogar de la clase media inglesa, clase de la que siempre
se considerará integrante. Pero de la clase media superior, si no por
su fortuna, al menos por su cultura. Sus familiares representan di
versos tipos del ambiente cultural inglés de la buena época victoriana. El niño se desarrolló en un medio exquisito. Y esto es impor
tante. Toynbee será siempre un aristócrata de la cultura. Este es,
para mí, uno de sus rasgos más seductores.
Uno de sus tíos, Arnold Toynbee, es un conocido historiador.
Fue autor de un famoso libro titulado "La revolución industrial"
(v. Francovich, "Toynbee, Heidegger y Whitehead", p. 11, y Arthur
Redford, "The Economic History of England, 1760-1860", p. 13 ss.)
De otro de sus tíos, Percy Frankland, recibió, cuando tenía 13 años,
el obsequio del primer atlas histórico, según lo recuerda él mismo
con emoción. Más emotivo aún el recuerdo que conserva de su tío
abuelo Henry Toynbee. Era un viejo lobo marino que había reco
rrido todos los mares, que se jactaba de no haber comandado nunca
un barco a vapor y que, en su vejez, llenó la mente del niño con
maravillosas aventuras, con paisajes y pueblos insospechados. Los
relatos inacabables del viejo Henry desarrollaron en Toynbee su no
table capacidad de imaginación, su insaciable curiosidad, su fina pe
netración para desentrañar ocultas significaciones en el panorama del
mundo. Vibra ante monumentos y montañas. Expresa su reconoci
miento ante esas obras humanas o divinas que lo han inspirado: "El
Parnaso y el Helicón y el Acrocorinto, el sol poniéndose en el puen
te de oro de San Francisco; la Via Apia y el mar interior del Ja
pón a la luz de la luna... la Gran Muralla China culebreando sobre
-

8 -

�- 6

-

so^ b Bpotuaui ap aoouo^ "saj^u! unjoy^s jap jBjduiafa oiaapad un
jas b p^ajg ' (z\ "^ 'upioDzijtai^y) 44souiibj X soSapS sooisbjo soj ua a^
-uauíBjajua isbo BpBSBq uoioBonpa Bim,, —9aÍP— 9í{íD9H 'SBUavy 9P
BouiBipg BoiSojoanbiy B[anas^ bj ua apjBj sbui '(pBpnxa BiJBjisjaA
-ran B[ ap sojoajas sbui soj ap oun 'joijjBg oíSajoo ^a ua X) pjojxQ ua
oSanj 'jajsaqoui^ X jcoqog ^jno¡3 uoj^oo^ ua oiouiud :BzuBuasua
ap soj^uaa sopm^uiisip sbui soj ua soipiusa sns osjna aaquXoj^

•sinboja opBuinpa a^sa inbB opuaiduinajaj
-ui 'sBapi sns ap sisijbub jb ji souiaqap ojag -Bjqo ns ap BzajBjn^Bu
B[ JBUBjjuasap BJBd [Biauasa ojja Bas Bzmb ^ "aaquXoj^ ap pmjpid
-sa Jipad ja 'oai^ojoaisd oiBJiaj ja jbzbjj ap Bapi bj BiusBisnju^
-BijnpiqBS bj b ojuaiuirjjns ja jod 'soqjv^^^ pifjvj :ojinbsg ap zaA Bjsa
'BaisBja Bjia Bun uoa a^diuais ouioa 'aanjioadaj ja anb X Biuajsis ns
opoj b uojojoa ap aAjis anb janbB a^uauíjBiaadsa 'bijosojij ns uaa^nu
anb sojuauíaja soAanu sojja ap paBg •uoJ^I^BqB oj ou sajsBjjuoa sojsgj
•opiains as sofiq sns ap oun ^ *oaoj oíanuí ajpBd ng #asjBiajoAip
ap oqnq 'XBJjnj^[ jjaqjif) Bjsiuajaq ubj^ jap Bfiq 'Bsodsa Bjauípd ns
aQ -Biauaisixa ns uoaaipnaBS Bipa^Bjj bj unB X BuiB.ip ja oaag "PBP
-iJBjndod bj 'Bun^joj bj 'buibj bj bjbjSoj 'BjiBaBjsap Ba^ijod X ajuaa
-op upiaBnjaB Bun Bjpuaj 'BaisBja Bjnjjna ajqB.iadnsui Bun Bjaasod
:BzajBjnjBU Bpo^ ap sauoiaaBjsijBS BpiA ns ua bjbzubojb aaquXo^
• sauoia
-BzijiAia sbj ap sisaua bj bjbubs 'Biuaisis ns ua 'anb (dsuodsa^ pun
aSud^jnii^)) t4Bisandsaj X ojaj^^ uoisajdxa bj oiuoj —aaquXoj^ Bsaijuoa
— Bjaod ajsa aQ '^uiuAvojg ^jaqog 'opijajajd jojns ns ap sosjaA soj
uoa Bisaod bj jod ojsnS ja ua piaiui oj 'BJjajBjSuj ap Bijo^siq bj ap
sozoj^ ajopuaXaj ofiq ns b Jiuuop bjdbij :bjis3bui BJaiupd ns buisiui
Bjja an^ -Bsaaoosa bijojsiij ap sajBjndod sojqij opiíBaijqnd oaauíp
piiB^ "BajBj bj ap oSjBaua as ajp^ui bj 'BpBjaiusa uoiaBanpa Bun ou
-m jb ajJBp BJBd sajuaiaijns sosanaaj ap jaaajBa ojsajiuBiu ajp^d ns
opusn^ • twBJopBiJOjsiq buisiiu Bjja jas jb Biio^siq bj biobij sojuaiuins
-uad sns zaA Bjaiuijd jod ojuaijo?^ anb ajpBiu ns uoo bjb¿ sa joXbiu
Bpnap ns anb opuBsajuoa oipn^s^ jb oSojojg ja Bjjaia ^ • t4oX anb
saiuB anj oj ajpBiu luí anbjod —jj^ #d 'uptovzijicii^ bj JBzuauíoa jb
aaip— JopBiJOjsiq Xog,5 'qiíP3 BJBS 9aPBra ns B Bjnqpj oiuaiiuiaap
-bj^b jBjnatjJBd un 'uoiaoAap jBioadsa Bun ojag -soaiisauíop sojafqo
soj ap oun BpBD b 's^jeijiiubj sns ap oun Bp^a b Bjauínua isy
'X 4íPn^s3) 'UIII99 9P o9snTI1 Ia ua ?lsa an^ T^!1J9J9\[ 9P
ja,, uoo BUiuijaj anb b^sij bSjbj Bun X '44 • • • uojqajj jap oubuiojo ajj
-ba ja X ^^jiqg ap joSoui ajjBA ja íouoio jap opBJop X ofoj jap opijsaA
^noijoauuo^ oij jap ojjba ja • • 'jBUjaAui aqoou Bun ua Bp^SnjpBiu
bj ap Bipoui X sop sbj b uijuiaj"^ jap sopBuatujB sojniu soj ía^sa ja
apsap so)sia soui^joXoau sojaioBOSBj soj ap Jipad ja • • • spBaisMojj
jap SBisajo sbj buojoo anb oubuioj ojnuí ja ísbubjuoui SBpBauíojuoo

�autores clásicos. Fue definitivamente apresado por el "milagro grie
go". El mismo confiesa que no puede pensar nada poético sino en
la lengua griega. Y su Estudio se inicia con veintidós dísticos elegia
cos en griego clásico que componen una "Vida del autor" {Syggrafeos bios). Los últimos cuatro volúmenes del Estudio nos han depa
rado algunas sorpresas. Ha habido una modificación del Plan pri
mitivo. Terminar la obra, después del interludio bélico, le pareció
cumplir una nueva etapa, según explica en dos Prefacios del vol. VIL
Y escribió, por tanto, una "Nueva vida del autor", pero esta vez en
latín (Scriptoris vita nova) .
Creo que la influencia del helenismo fue la más profunda que
ha experimentado en su formación. Fue el derrumbe de aquella ado
rada civilización lo que le sugirió una filosofía de la historia. Hay
un hilo de unión entre San Agustín, Vico y nuestro autor, todos ellos
deprimidos y acongojados ante pérdida tan tremenda. Nada má3
ilustrativo que esta confesión suya: "La guerra de 1914 (Toynbee te
nía entonces 25 años y era felloiv en Oxford) me enco7itró explicando
Tucídides a los estudiantes de Balliol que se preparaban para seguir
las Literae Humaniores; y en ese momento mi entendimiento se ilu
minó de súbito. La experiencia porque estábamos pasando en nuestro
mundo actual ya había sido vivida por Tucídides en el suyo. Ahora,
en una nueva lectura, lo comprendía en otra forma, percibía el ver
dadero significado de sus palabras, los sentimientos latentes en sus
frases, que sólo ahora me conmovían, al hallarme a mi vez en esa
crisis histórica que le indujo a escribir su obra. Tucídides, tal se
veía, había pisado antes ese mismo terreno. El y la generación a
que pertenecía habían estado antes que yo, antes que mi propia
generación, en el estadio de la experiencia histórica al que respec
tivamente habíamos arribado; en realidad, su presente había sido mi
futuro. Pero esto convertía en absurda la notación cronológica que
calificaba a mi mundo como "moderno' 'y como "antiguo" al de Tu
cídides. Pese a lo que pudiera sostener la cronología, el mundo de
Tucídides y el mío propio acababan de probar que eran filosófica
mente contemporáneos" {Civilización, p. 16-17. Esta cita y las que
siguen son fundamentales. Los subrayados son nuestros) . En el pre
facio de la 2? edición de "El pensamiento histórico de los griegos",
corroboraba: "En esencia, las experiencias históricas que arrancaron
estos pensamientos en el alma griega son similares a las experiencias
por las que nosotros estamos pasando" (Greek Historical Thought,
p. XXIX) .
En otra oportunidad relata su concurrencia a una conferencia
del historiador Alfred Zimmern. "Mientras estaba sentado, escuchan
do, las divisiones convencionales entre el "pasado" y el "presente" y
entre lo "antiguó" y lo "moderno" se desvanecieron en mi mente y
no han vuelto a molestarla desde entonces" {Estudio, X, p. 232) .
Esto significa, lisa y llanamente, aceptar los principios de la re
petición de los hechos históricos y de su intemporalidad. Lo grave
es que tal posición constituye nada menos que la negación de la his-

- 10 -

�- II -uadg ap p anj 'aaquXoj^ oidojd p jod opBsajuoa 4ofn[jut
•sapnSi SBiauajstxa sop XBq on aiuatuBa
-ijoisijj 'ojajauoa X JEipiaad o[ a^uauíEsiaajd ouis 'Bijo^stq B[ b Bsaj
-a^uí anb o[ b;^o[bub B[ o uoiaEzipjaua^ B[ sa ou oja^ -sBpiaajBd o
sapnSí sBiauB^sunajia o SBdB^a XBq ajquioq opoi ap BpiA B[ ua uaiq
-iub^ -jojja b soujianpui topand ou anb ojad 4sa[qisod ajduiais 'sboij
-o;siq sauoiaBiuojjuoa ap Binappjd un ap 'aA as ouioa 'bjbj; ag
• soj^siui j\[ sojauíij^ sojjo n ^ji^j uiBipiy^ jod sBpBiaunuoid
jas uojaipnd saj^aija^ ap SBjqE^d sb^ á 'sapjuauxjuoa so^iuiaua sns
b aiuajj BJjajB^Suj ap B^ sa 'opBAjasqo Bq as 'Bi^aiBj^sa Bsg[ 44¿sojj
-osou anb a^qBu^ndxaux sbui o^qand oj^o BjaqBq? sajBjnsui somas
-anj is :o^sa ajqos pBuoixa^ja}j *jbui [ap ouanp jas sa a^Bjou BS03,,
:3jub8ojjb buijoj ua Buiuuai j^ #4jbabu Biauata B[ JBSiAojduii a[qxsod
Bjas sa[ o^[ *saiuBaABU ua ojuojd ap asjijjaAuoa BJBd jiAjas apand
sa[ so[[a ap [Bjuauíiuoa Biauaxjadxa B[ anb o[ ap aj^sajjaj Bjjan^ B[
BJBd sojdB sbui uaaBq sou souijbui so^iqBq so'q 'oijoiías X Bzjanj bjj
-sanu aXnjijsuoa —sa^aijaj Bnui^iioa— buijbui Bjjsan^f,^ *BJopaauaA B[
ajduiais Bijas sBuaiy 'sosjnaaj ap BjjanS Bun u^ • (Sdij^¡zjijq BjapBp
-jaA Bun 'jiaap sa) a^uBuiui^nj X aAajq BjjanS Bun ua jaauaA apand
o[os 'sapxja^ aaip 4B^JBds^ -pEpiita Bidojd ns ap Bi^a^BJjsa B[ bzbjj X
BjJBds^ X sBuajy ap sapBpqiq^sod sb[ bzi[eub asuaiuajB apf p anb p ua
4(A[xa-[xa) j ojqq p Bjjaia anb 'sapijaj ap osjnosip jamud p aa[ as
opuBna BnjuaaB as U9isajdmi B^[ "ja^ijj o [[ ouua^in^) 'uoapdB^j
uauiB[[ as bX 'oadojna aiuauíjuoa pp BjjanS B[ ap sajouas sapuBjS so[
uoa BJjajB[2uj ap soujapom sojaqjuoa so[ oiBipamut ap BaoAa 4BpBSBJ}B
Biraouoaa ap X BJopBAjasuoa 'BisiJBiqím '[Bjuauíiuoo Btauajod Bun
X '[Biajatuoa X [Bpisnpui o^ojJBsap ubj^ ap 'EaijBjaoraap 'BraijiJBm
Biaua^od Bun aj)ua 4o^au opunuí [ap uopEjSBjjuoa ubj^ Bsa ap jaj
OBJBO p 4opo^ ajqos 'oja^ *([ 'd 444uaiuaqjB arasipuaduiij ^a apip
-Xanq^,,) 44BatsijBiaui STsaj Bun)5 omoa 4X[[imo[j ap •[" aoip 'a^Bqap as
Bsajdma B[ anb BjaiiBui pj ap 'BjsqBijadiui Baiji[od B[ ap bjjuoo [a X oíd
p BiaBJ^sqB BuiJOj ua 4JBaiuB[d BJBd —so[aj^[ ap B[si c[ bjjuoo sasuaiu
-ajB so[ ap uoiaxpadxa B[— oariojsiq a jB[naijJBd O[ BuopuBqB sapiptan^
JllV '(IIIX3-AXXX1 'A ojqíl) 8O19M 9P oSoI^ía,, osoraBj p sa oaii
-BJjsn^i sbui [^ uopoBj^sqB b[ ap oupj p asjBAa[a BJBd ojajauoo oj¡
-Bp pp B^JBdB as anb ua sosej X^q 'boiisijos upia^iujoj aQ *asuaiuaiB
jopBiJojsiq pp soaySoppojaui so^uairaipaaojd so[ souiBAiasqo opuBna
nniuaaB as oSatsosBsap [^ '4,ajdmats BJBd apanb anb Bijojsiq Bun,?
jiqtiasa ajainb anb 4o[[iiJjjo opBjpuaaB uoa 'Bsaijuoa sapipianj^ op
-UBna aqiaaj as uopnaBS jaunid [^ "Bijoisiq B[ ap ojoscqij o JopBiJoj
-siq un ap sbui b uoiaBJtdsaj b[ opBjJoa Bq 44osauodo[aíj [ap BJjan^)
B1 9P Bjnl39l B^ "uoiaBsiías ssa jB^uauiíjadxa ua ojauíijd [a aaquXo^
anj o^j 'sapipianj^ sa anb BipjSoiJoisiq B[ ap aiu^SiS asa 4JB[noij
-jBd ua 4X oSaijS oxua^ p aanpojd a[ ^nb ojuaiuiBjqumpap [ap ojnf
-uoa [B aaBU bijoso[ij ns anb sotuBuaAuoa 4sauoiaBzi[iAia sb[ ap bui
-aisis ns souiaaipuB opuBna BJBd Baijjja Bjjsanu opuBfap 'oja^
•ojajauoa oduia^ ap uoiaou
ns jod X soqaaq sns ap pBpoB[nuts B[ jod Bzxja^aBJBa as anb 'bi

�gler. "En el verano de 1920 —dice en Civilización, p. 19 - 20— el
profesor Namier, que acababa de hacerme ver la Europa Central, pu
so en mis manos La decadencia de Occidente de Spengler. Al leer
esas páginas, rebosantes de luminosa penetración histórica, comencé
a preguntarme si Spengler no habría concluido ya toda mi investi
gación, aún antes que las respectivas preguntas —para no hablar
de las respuestas— se hubieran formulado en mi mente. Uno de mis
puntos principales era que el objeto de los estudios históricos por
reducido que fuera, lo constituían sociedades completas y no frag
mentos arbitrariamente aislados, como los Estados nacionales de Oc
cidente actual o los estados - ciudad del mundo greco - romano. Pen
saba también que las historias de todas las sociedades de la especie
llamada "civilización" eran —en cierto sentido— paralelas y contem
poráneas. Ambos puntos eran también cardinales en el sistema de
Spengler. Pero cuando busqué en su libro una respuesta a mi pre
gunta acerca de las génesis de las civilizaciones, hallé que todavía
quedaba tarea por hacer; en ese punto —me pareció— Spengler era
muy poco iluminadoramente dogmático y determinista. Según él, las
civilizaciones nacían, se desarrollaban, declinaban y desaparecían con
invariable conformidad a un inflexible horario; y no se daba expli
cación alguna de nada de esto. Lo que Spengler había descubierto
era sólo una ley de la naturaleza, y se la debía aceptar confiando en
el maestro: ipse dixit. Este fiat arbitrario parecía desengañadoramente indigno del genio brillante de Spengler; y caí en la cuenta, enton
ces, de una diferencia de las respectivas tradiciones nacionales. Donde
el método alemán a priori nos dejó en blanco, veamos qué puede ha
cer el empirismo inglés. Ensayemos posibles explicaciones alternati
vas a la luz de los hechos y observemos cómo soportan la prueba".
Renunciamos a hacer una comparación de Spengler y Toynbee.
Es provechoso hacerla y muchos autores lo han intentado. Si Jean
Pouillon sostiene que "elle tournerait pourtant au bénéfice de Spen
gler" (v. Bibliografía, art. cit., p. 190) y Fonseca Muñoz minimiza sus
discrepancias ("la oposición empirismo - apriorismo, como represen
tativa de la contraposición Toynbee - Spengler, debe ser reducida
considerablemente", Número, Nos. 23-24, p. 242), la mayor parte de
ellos, y me sumo a su opinión, consideran que a nuestro autor lo
salva, precisamente su adhesión al tradicional empirismo británico,
su carencia de espíritu sistemático y de propósitos políticos naciona
les, su mayor conocimiento —justo es decirlo— de la historia misma.
Ambos son, evidentemente, el producto del ambiente apocalíptico de
nuestro tiempo, de la caída o ruina de ciertos valores, de los nota
bles cambios a qué asistimos y que nos conmueven y desasosiegan.
Porque respondían a un estado de espíritu colectivo sus obras al
canzaron gran difusión; pero se han mostrado efímeras. Es notable
lo ocurrido con el libro de Spengler. Luego de un éxito estruendoso
y fulminante, cayó rápidamente en el mayor desprestigio. Apenas
aparecido, uno de los pensadores más capacitados para refutarlo, H.
Rickert, no creyó conveniente dedicarle más que el trozo de una no- 12 -

�- SI • • • uop
-ob 4sisbjx9 'uoiDDy : (wjnjaj^ pun jncnüjpyji^^) oujojgg X BpBJij
-9g 9p X9{ B[ U9 4BUI9JSIS n&amp; U9 4El99jdB 9S O[[g ' (UOIDBJiSb) SllVJ[
pp jb (pnjginb) wig pp opBjs^ pp ubsb(I s^jquioq so[ í
B[ X OSOd9J pp OAIJBUJ9J[B O899Ojd p BUiqD BJJOSO^IJ B[ 9p
OJ(|I[ 989 U9 OJ9JU9 Jod ISB9
opBjp bjs9 ojsno^ p 9nb 9qcs oipnjs^ pp S9joj99f so¡ 9p opiBJjsip
SBUI [g *9J9 49JU9UBUIJ9d EpU9IJUO9 X OZJ911JS9 OUIO9 BpiA B[ 9p UOI9
-d99UO9 B[ ÍU9iq pp IKUOCZIJBgj B[ 9p 9JUBII9X9 X BATJBDOAOjd OUIO9
pUI pp BZ^Onj B{ 4fe9pj91SIJ9J\[ 9p OJTUI p p 9p BUIO^ ' (^^ 'd 'UOJJVZIJ
•IClt'j) tt[BI9[O9 9p BptA B[ 9^UBJtnp 49JU9UICpBUtHJO|B 4OJS9nduii: UBjq
-Bq 9ui 'opnbs^ 9p upuauio^y p 9aqos souiBzipgj 9nb p ouioo opnz
-U9I9UO9 ub^ 'oipnjsg oXn^ '9q^9O^) sp o^snvj p U9 -'-g^Bq B[ —99
-ip— 9ABp B-^^^ :so}iui X sopquiis 9p pBpiuijuí buioj 9qj9O^) 9Q
• ^OipriiS^^ pp JJJ m\ p U9 OJOS 8999A ^^ 9nb SOU
-9in BpBu) uoisnjoad b b^io 9iib p X '[bjta uBp pp X BJopB9J9 uopnj
-OA9 B[ 9p B9pi B[ BUIOJ Gnb pp 4UOs^j9g 4OUIUIJ9J J9UIljd Ug[
•BUIJJ^Op n8 9p UOIGBpiUIJOJ B[ B pA9[[ O[ 9llb BDIjpjSiq BI9
-u^Suijuoo B[ 4pjiA npu9iJ9dx9 Bidoad n\ JBipnjs^ b o9n[ aesed BJBd
489JU9piA9 X S9JUBJJOduiI SBUI SB[ O^BJI^ #p 9.1 qOS Opi9J9Í9 UBq 98 9nb
SBI9U9n[JUI 9p U9l9BJ9UinU9 B[ 9[qBqB9BUl BIJ9S 4BIJBJ9jq BJnj{n9 9J
-UBJ9qnx9 9p 4o9S9aqi[ 9ju3iu[Ei9U989 njijídsg un ggquXo^ opu9ig
B[ 9p Bi.iojsiq 9 Biao^j^) *ctJ9^Su9dg 9p (oioojisnd) oíap
-Oq P'*',, '„' ' " O19JJOUIBUI OpBJip9J9ES9p p?, : 990^^ U9 SOAIJ99ds9p
oju9ui9[duiis o 4(o^t "d '^61 dSL \^^J(ÍS'K u9) ttBSIBJ ^iu9tu[B9ipBj bu
-O9J BUn 9JU9UIBJJ9I9 S9,, : 11OJJB^\[ U9 89JUBUIUIJ9J O9n[ U99Bl[ 98 SO19
-mf so^^ *(g9 'd 4ttsoXBSU9 sojjo X Buojsiq B^ 9p ojd99uo9 ^g,,) Koou
-9J8iq OJU9IUIB8U9d p BJBd EZJ9nj 9p BSIUIB9 BUll 89UOpB0IJISBp 8nS
9p BUn BpBD 48BqBJJ SBJUBJ 8BJJO UBJ9 SOUBU9[^u9ds 8Ojd99UO9 SOg
•BIJOJSIJJ B^ BJBd OJU9UIOUI JGlUI.ld p 9pS9p 9[qBJiqEqUI 9S9I1J OlOIJ
-ip^ ns 9nb uBioBq 9iqiouoa o[ JojnB ns 9nb uoo BDijBqoJOB bijj9ui
-T8 B[ 'SBIJBJJiqJB S9JBJ9JBpun 89UOI9d99tiO9 SB^ 48O9S9JnjB9IJB9 SoásBJ
sog -opBuopuBqB X oi^ba ogpsnsui un ouioo 999JBdB [BSJ9Aiun bijoj
-8iq B[ 9p BUI9nbs9 ns 'opBZBJJ 9p SOUB Z9ip SOj[ y,, :odlU9IJ O9Od 9p
oqBD [B Bionpojd 9nb u^ís^jduii B[ BqBjBjsuoo 49jjBd ns jod 'vokíiz
-mjj * (9 "d 44jBjnjBU Bi9U9io X pjnqno Biougi^^,) bjij9S9 9p 89jub
oqonuí BpBjnpj bX BqBjsg 4bju9jui J9[Su9dg 9nb 4t4BjopjJoui,, bjs9
gp voiSpj pju9uiBpunj Bg *B9pi 44BA9nu,9 b^ 89 Bnu9ui UBno ojund
[B 9pU9jdlUO9 SBIJ9JBUI SBJS9 9jqO8 OJIJ989 O\ 9p JOp99OUO9 U9nq Op
-OJ 'BDIJpjSiq BpiA B^ 9p BJOpBZI[BJ9U9^ BIO[Oiq BUn 4S9 OJS9 44JB8J9A
-xun Buojsiq B| gp biSo[ojjoiu99 Bun gp oju9tuiBsu9d p oaanu opojgui
OUIO9 BZIUO99jd OpUBnO OJ9d ÍS9J9JUI J3U9J 9p BÍ9p OU 489JJBd 8BJ
-J9I0 U9 4OJqi[ |g *BpOUI 9p pUO!9BSU98 OJIX9 Un 4J9pU9jdlUO9 9p 89J19
-bj soAijoui jod 'opBzuB^p Bq pipuntu BJjgnS v\ jod opBfgp njuid
-S9 9p OpBJ89 p U9 XIX I^IS I3P 8OJU9UIBpunj SOg^^ 9jqO8 UIB|
gp ojqq p X 44JopB9npg jpuBjqmgg,^ 89jub oiuoo— gnb 449j
9p BI9U9pB99Q,, B[ 4J9^U9dg ppMSQ 9p OJqiJ p SCUI9[qOjd
8OJ89 U9 UpiSnjUOO UBjS BJJS9niU9Q, :9JU9punjUO9 BUIJOJ U9 OJ9d 4BJ

�Y, para terminar, toda esa multitud de autores que son sus com
pañeros de viaje. Digamos, solamente, que su predilección va hacia
los poetas: ante todo, los clásicos; y, entre los modernos, aquellos
que le suministran mitos y símbolos significativos (Browning, Meredith, Byron...) Una lista bastante completa de esa multitud de au
tores puede encontrarse en los "'Reconocimientos y Gracias", las úl
timas 30 páginas con que cierra su obra. (Estudio, X, 213-242) .
Pero no sólo es libresca la formación espiritual de Toynbee. La
vida cobra siempre su tributo. El mismo lo ha recordado en cierta
oportunidad, desde luego con la cita clásica correspondiente, en este
caso de Horacio: "Echa a la naturaleza con la horquilla; ella siem
pre volverá" (Naturam expellas furca, tamen usque recurret) .
¿Que fue lo que lo llevó a meditar sobre la muerte de las civi
lizaciones, la pluralidad de las mismas, su desarrollo uniforme y la
posibilidad de salvar la nuestra? Podríamos decir que ello fue, co
mo en otros espíritus, la pérdida de la ilusión novecentista y el duro
impacto de la guerra. En eso hace hincapié para señalar la diferen
cia fundamental entre su madre y él, entre una generación y otra.
A ese cambio dedica especialmente el capítulo segundo de la Civili
zación. A propósito del 609 aniversario de la ascensión de la reina
Victoria, describe la satisfacción y el optimismo de los hombres del
siglo XIX, la "alucinación fin de siecle". "Los miembros de la clase
media inglesa... dieron por cierto en 1897 su imaginario milagro.
Desde su punto de vista, la historia había acabado. Con respecto a
los asuntos internacionales, había finalizado en 1815 con la batalla
de Waterloo; con respecto a los internos, en 1832, mediante la legis
lación sobre representación parlamentaria; en cuanto a los imperia
les, en 1859 al sofocarse la rebelión hindú. Y les asistía toda la ra
zón al congratularse a sí mismos por el permanente estado de feli
cidad que esta conclusión de la historia les había conferido" (p. 29).
Describe el mismo estado de espíritu en los Estados Unidos y en
Prusia. Y termina por señalar: "Resultó extraño, empero, que quie
nes debieran estropear la situación, tal como sucedió en 1914, fue
sen los militaristas prusianos (que al igual que la clase media ingle
sa, alemana y americana, tenía en realidad tan poco que ganar como
mucho que perder), al reabrir deliberadamente el mal cerrado libró
de la historia" (p. 32) .
Digamos, al pasar, que la inestabilidad de esa "felicidad" y de
esa tranquilidad burguesa, había sido ya denunciada por alguien que
escribió en la misma Inglaterra, Carlos Marx. "El Capital" había si
do, en ese sentido, una profecía y una advertencia. No deja de reco
nocerlo Toynbee cuando dice: "... existían pueblos y clases tan desco7itentos como los franceses o los sureños con las cartas que les ha
bían tocado en la última vuelta del juego de la historia; pero que
estaban lejos de aceptar que el juego hubiera terminado. Eran todos
los pueblos sometidos y todas las clases menesterosas; y ¡cuántos mi
llones eran!" (p. 31) .

- 14 -

�- 91 -

¿bjb3[[ sopio anb y? ¡biubj3[ Baua^oj
'BUBjjxg!
(^^óí • Sí7! #c^ 'X 'oipnjs^) siqou ojd ajipaa
sauiuQ rjBiAajqB BJEd 4X oasiauBjg UBg
ouug ja
jbj^[ 'souB^iuua X safuoui 'oqajny oajBj^ 'oiuojuy UBg
'oanatdg 'oquag UBg 4BUE[nBj^ uiQ-pB-[B[Bf 'upsn^y UEg
ubc 'sajiiJBui soi 'sa^Baaoc 'uEtraisTf ubc 'oíanme"
X sa[ojsodB 'ijl oj^[ 'u^nf UBg 4Xa[sa^ u^iif X jaiABf oa
-stauBjg 4o[qEg UBg 4BiuoqBj^[ 'ojpag UBg 'BJjsnjBJB^ 'sBjajoJtd X sbo
-jBijjBd 'oiaaaang 'BjsijnBg uBnf 4sa[a3uBajB X sa[auB 4bj;ij\[ 4[an8tj^[
UBg 'uiXubav^ 'JBjqsj 'sapqxg 'sisj 4bijb^\[ '^png 'o^spg :44sojubs ap
uoiunuioa,, bji[9sui Bjsa b siqou oud apaajajut un opuaiSijtp aaBq o[
'oaqaSuy Bjg ap BaijijBag uoist^ B[ opuB[dtuaiuoa Bjqo ns auiuiaaj
anbunB ^ • 44sa[BSJ8Aiun SEisapn,, sb[ o 44sauotái[aa sapuBjS,, sb[ ap
ofaJBd ojdaauoa un opBp Bq 3[ sauoxaBzqiAia sb[ X Bijojsiq B[ ap uoia
-BzijBiuajsis ng ('jsbo *pBJj 4g *u 4gg2 *d '[ 'oipnjsg #a) ^[qisoduii sa
sopaja so[ ap soun3[B ua o[JB[[isBaua aapua^ajd

•d 'uppvzijmi^)) '44ojnjBuiajd anj BjnpBuiJB Bsa soub sojuaiaoj^Bna
aaBq js ap sofa[ jbCo^jb ap ajuB^sajojd ojaB [a ^nb,^ ajiuipB X '4tsau
-oiaBzqiAia sb[ SBpoj b opuaXnpui 'opunuí ajsa ap saa^^naas sauoianj
-tjsui sbj ajjua ap sBiaaa sbui sb^ anb sbui JBJnp ap oáijaBjd Xnui^
ojisodoad \n uaaapaqo anbaod '—Binfaj^jaf B[ X bsi¡^[ b^ ap oíaijiaaBS
ja— BaqojBa Bisa^^i ^j ap SBaidij sauoianjijsui sop B^daay 'soaiiBUB^
souBji^nd uBja sojquiaiui soXna ap sounS^ 'ajuBjsajojd bijiuibj Bun
ap oj^uap Banpa as X aav^^ ¿opaja anb ap ojad? 'js 'osoiáqag
• (2X1 '^ ^4t^i^ds3^, ua) 44BiJojsiq bj ap BiSo^oa^ b^ b uoiaBzqiAia vj
ap Buoaj Bun a^^, iBuiajsis ns isb Baijqsa 'oaqpjBa 'noajBj^[ j^ • (261
•d 4t48ajJig,,) 4toaQ snB^ o jeuij Buiauojida,, Bun ua 'saXag osuoqy
ap uoisajdxa B[ unSas 'Buiuuai Buia^sts ns opoj^ • (IJIX -^ IIX "^^a
'uppnzijMi'j) 44bt3bjS ap soipaui soj ua OAijB^numaB ojuauínB un^,
sa axqBjBisuoa ^niíJídsa osaj^ojd ouiiqn ^a X íuoiSqaj b[ ap ssjuaiA
-jis 'opijuas a^sa ua 'uos sbuistui sauoiaBzqtAia sb[ íuoxaBA^BS vj jb^^
-Bq '[a BJBd 'sa BJjaij b^ ajqos ajquioq [ap ouiajdns Buia[qojd [^ 'os
-oii[aj a^uauíBpunjojd sa aaquXo^ anb 'ouii^[n .iod 'souiBSip j^
(•ss ^f *d 444soqaaq so[ a.ijua sauoiaB[aj sbj
.TBiisaAux b BAag anb o^,, :^y 'HIX a^^Bt^ aiuaui[Biaadsa 'oipnjs^ ns
ap x uauin[OA [a ua SBuia[qoad sojsa B[nqdBaaj aaquXoj^) opipaad
BiqBq B[ ofiq [a íBUBOojatA pBpianSas B[ Bjuaj ajpcui ng 'aaquXo^
ap Boojsiq B[ ap Bijosogj B[ ap ozuaiuioa [a Bjsa jqy ¿sauoiaBzi[iAia
sb[ ap osaaojtd [a opuBipn^sa aacjiiasap ns apqnasap souiapog? ¿B[
-jba[bs a[qisod s^? ¿uoiaBzt[tAia Bj^sanu 'sand 'ajjoa apuop y?
• (gg *d) *44BUBiunq bzb^ b[ ap pBpqBjoj B[ b ouis sajuBJaSqaq
so[ b o^os ou jaaajBdssap jaaBq, Bj^pod B^an^ bjjo :oso.iqauaj BiaBq
as oi3Bsajd [g -44o[jaaBq ouioa,, [ap 'oatuaaj ogojJBsap [a jod ouis Bq
-Bdnaoajd as ou uoiaBzqiAia BJ^sanu anb BAaasqo 4ja[3uadg ouio^ *oi
-uaxuiiAoui ua o^anu ap Biuod 33 (aaquXoj^ aaip '}nvuua8Snf [a) bij
-ojsiq B[ ap ojjbo [a X 'biaouiuoo as OAiquijap X [capí opB^sa [g

�3.

Obra.

En la personalidad de Toynbee alternan el publicista, el profe
sor y el servidor del Estado.
Fue jefe de un Intelligence Dept. y asesor del Foreign Office
durante las dos guerras mundiales. Las relaciones internacionales
constituyen una de sus especializaciones. En ese sentido, cumple las
siguientes tareas:
—Es consejero habitual de todas las delegaciones británicas a
las conferencias de paz desde la de Versailles.
—Fundó y dirige el Roy al Institute of International Affairs. Se
encargó de editar un anuario titulado "Examen de las relaciones in
ternacionales". Ese Instituto se define a sí mismo de esta manera:
"El R. I. of I. A. es un cuerpo no oficial y apolítico, fundado en 1920
para estimular y facilitar el estudio científico de los problemas in
ternacionales. El Instituto, como tal, está impedido, por las dispo
siciones de su propia Carta Real, de tomar posición en cualquier as
pecto de esos problemas. Las opiniones expresadas en esta publica
ción no pertenecen, pues, al Instituto". Las publicaciones son libera
les y los autores gozan de independencia en sus juicios. Hemos podido
consultar los siguientes volúmenes: "Europa Central y del Sudeste,
1945 -1948", "Sindicatos soviéticos. Su papel en la política laboral
de los Soviets" y "El comercio soviético con la Europa Oriental,
1945-1949". El propio Estudio ha sido publicado por ese Instituto.
—Desde 1910 a 1924 fue profesor de Estudios Bizantinos y Grie
gos Modernos, en el King's College de Londres.
—Corresponsal del "Manchester Guardian" en Grecia durante el
conflicto de 1925.
—Es profesor de Historia Internacional en la Universidad de
Londres, y es su especialización los asuntos del Cercano Oriente.
—Prepara una "Historia de los Tratados de Paz", en doce volú
menes, habiendo recibido para ello una fuerte dotación de la Fun
dación Rockefeller. A mi juicio, ésta será realmente su primera obra
de Historia.
Ha publicado las siguientes obras:
1.La nacionalidad y la guerra, en 1915.
2.La nueva Europa, en el mismo año.
3.El problema occidental en Grecia y en Turquía, en 1922.
4.El pensamiento histórico griego (Hay traducción castellana
en "El legado de Grecia", Ed. Pegaso, Madrid, 1944) . La 2^ edic,
de 1950, comprende una extensa antología de trozos de historiadores
griegos, ordenados por temas. Es una obra nueva, muy distinta de
la anterior.
5.La civilización y el carácter griegos, que es, junto con la
anterior, de 1924.
6.El mundo después de la conferencia de la paz, en 1925.
7.Turquía, en 1926.

- 16 -

�¿I

-

/. vjuariQ 'uppDzi¡mij 'otpnj
-s^ ap saiquiou so{ uo^ souibiu atib Á ^1 ^ II '01 '6 opBjauínu souiaq
3nb SB[ 3JU3UIIB^U3UICpunj UES3J31UI 'OÍBqEJJ 3JS3 3p U9¡3BJOqE[3 B^ BJB^ — "VXON

•oAanu
ou oaad 'Bi^ojstq b[ ap uoisia ns ap sojaadsB uB^ojjesap vomaja^
uppvzijmp vj Á ^opvijojsiy p Á. upiSija^ wj 'eBjp ajju^ 'SBjqo 8Bqa
-nui opna^qnd cq jojne [a 'ofBqBJj ajsa opB^aBpaj ap oSan^j -&lt;p\
8bj anb 'pTjpBj^[ ap sBJja'q A bijoso^i^ ap pBj^naB^ b^ ua 'Bpun^as
B{ BpB.ijsnjj 'aaquXo^ *f *y ap saseja sop ap sauauínsaj A sbjou 'jvs
-xaciiun viuo)sty[ vj tyuitunji vuuwou - oaaiS dijojsii/ vj otup^y '\

-raa^uoa sauotaBzqiAia sb{ ap ojobiuo^^, [B BpBaipap oipnjs^ [ap
B[ ap ojuB^apB un sg "S6X ua 'ajuappoQ \a A opvniu j^ -^x
• (g6I 'aa^uíg 'BUBjpjsBa uoiaonp
-bjj ^xx) 'JaiMog uuBj^ ^-i^q^y Jod BpBzqBaj anj A 'BjjanS bj ap biu
-ayqojd [a aaqos oipnjs^^ ns ua aaquXo^ jod SBpnaaA sauoiuido sejui^
-sip ap uoioaa^as Bun sg 'XS6X ua 'uppvzijiap vj A vuuanS vj *xx
uoiaanpBij ^bjj) '8^61 U3 'oqanud o vjsand uppDzijmp vj
un A SBdBui opuaiuajuoa XX 'lOA un ^iaunuB jojnB xg
•souioi ojjBna sojsa a.iqos [[aAjauíog #g -q *jg \ap
oipuaduioa OAanu un opBaqqnd Bq ag 'f^S^X ua 'X' IIA '8lA
•sj8is X XS6X 'S9-Iíy souang 'sajoiipg aaatug *oip
•uadiuoj xap ouioa jsb 'Oípn^sg ^8P sauauínxoA sojauíiad scq ap bub[|
-a^sBD uoiaanpBjj -^BH '^oinB [ap oiaBjaag un X sauoiaaajjoa 8BunS[B
'uoioBqoadB B[ uoa '9^6t ua '^uoi un u^ opBaqqnd anj X eauaum^
-oa sias sosa ap oipuadtuo^ un oziq xp^jauíog *g *q ^g [g *sajoij
-ajsod sauoiaipaaj scqonuí Xcq sauaiun^oA sojauíiad sias sosa 3Q '[Bip
-unuí BJjan ég B[ BJB^Bisa anb ap so^ub SBip un X B^uajena '
'IA'AI #8lOA ^61 ua 'HI*I 'sioa 'vjjojsijj vj ap oipnjs^ uj^
' I 61 ua 'mii^j

�III
LO ADMIRABLE EN LA OBRA DE TOYNBEE
"Toynbee es probablemente el hombre más cul
to de nuestro tiempo" (Alfonso Reyes, "Sirtes".
p. 199) .
El Estudio de la Historia ha sido un verdadero acontecimiento
literario. Tanto sus ediciones originales como las del Compendio se
transformaron en "best-sellers". Interesó al hombre culto como al
hombre común. Ello no se explica sólo por su doctrina o mensaje,
sino por sus méritos literarios. La obra no marcará, creemos, un ja
lón de importancia en la historiografía ni en la filosofía de la his
toria, pero tiene ya asegurado un puesto destacado en la historia de
la literatura inglesa.
Deslumhra, ante todo, por su erudición. La obra es bastante más
que inabordable para el hombre de cultura apenas mediana. Está re
pleto de citas en griego, latín, alemán, francés y aún en árabe, sin
dar la respectiva traducción. En árabe está escrita la última frase
del largo trabajo, antes de poner la palabra Finis: "Todos volveréis
hacia Dios" (El Koran, X, 4) . Hasta los capítulos mismos suelen lle
var títulos en latín, griego o alemán.
Cada una de sus partes, cada uno de sus casilleros, va repleto
de una multitud de ejemplos históricos. Salta de la historia de un
pueblo a la de otro y de una época a otra en procura de analogías,
y es uno de sus encantos lo sorpresivo e insólito de esas confronta
ciones. Maneja y baraja constantemente seis mil años de historia con
pasmosa y desconcertante facilidad. Eso hizo decir a Ortega y Gasset
que Toynbee "no hace sino pasear por la historia el alma de turista
que Dios concedió al inglés" (4^ conferencia) . Sus volúmenes van
ahitos de notas y Apéndices. Estos, que estudian monográficamente
algunos puntos especiales, suelen ser mayores que el texto mismo.
No es que su erudición histórica sea exhaustiva, ni podría serlo; ma
ravilla la diversidad de conocimientos y la rapidez con que se tras
lada de un territorio a otro de los mismos.
Las referencias históricas van siempre acompañadas de ejemplos
extraídos de la literatura, especialmente la antigua. En esto, sí, cree
mos que es insuperable. Si en algún sentido puede aceptarse la afir
mación de Alfonso Reyes, es en lo que se refiere a la cultura huma
nística. En pocos lugares se estudia a los clásicos griegos y latinos

lo —

�- 61 • (Biauajajuoa éil) ^aopBaipa.id X oSoBpad 'ouisia
-iisitu BSaiSas anb 'aj ap aaquioq un ouis • • • ojosojij sa ou 'aaqBs
ns otuisiiuEpunqB opuais,^ une 'jassp^ X BSaiJQ unSas 'aaquXoj^ anb
sa j^ • ouBipijqnd ojtxa ajqBiou ns ap 'saaouaui sej ap ou X 'sauozBi
sbj ap Bun sa Bjs^ #odiSbui sa ojaaja ja sauofBsojSuB soj aaqos anb as
ojad íBaijqiq Ban^na BSBasa ap o sopjaiasap 'souBaiaauíBOUBdsiq saj
-oiaaj soj aaqos aauaj apand jBuiaiaop ouoi asa anb sojaaja soj as o^¿
•opBJSBs ouajsiuiui un ap sa.iaiaB.iED soj aaambpB JoqB[ ng 'jopBin.ii
-aopB X oaiiajojd aAjanA as niíaídsa ns ísBaijqjq SBiia sb^ JBaqdtijnuí
Bj^d soujapoui o soaisBp sajoinB sopBiopB sns b BfaQ 'uouuas un ap
ouoi p saauoiua uoaambpB sdsbjj sng • (811 *d 'upionzijiai^) 44bubui
-nq bzbj B[ ap suas BajBi b^ 'oqBa p X uij p 4sa uoiSqaj b[^ p bj
-Bd sand 'osoi^ip-i Buiai un JBpaoqB BJBd ssaiiBuiaisis sauoixa^jaj sns
BUopuBqB opuBna aaquXoj^ ap opisa p ua oiisubj; un assajE^^
•pBisiuiB BJisanu jbubS ap
uop p auaii aaquXoj^ 'sosinaaa soisa uo[) 'puosjad BiopaauB BaipuaA
^ aiuBsaaaiui ap SBpmas 'o&amp;Bd BpBa b uaaajBdB anb sauoisaadxa 'sai
-bjiuiis SBqanuí sbjio uoa 'uos M • • • anb oAni JoinB p anb ua uotsbdo
ua,? 44t"**ua BqBJiuoaua aiu opuBna oisa ipuaaduio^,^ -Biauaisixa ns
ap jBpaiiJBd oiuauíoui un b SBpuajaa ajduiais uba 'Bai^isiq Biauaaaj
-aj Bpsfap sbui b^ 'oiuaituBsuad oiaBJisqB sbui ^^ #ttJopBiJoisiq p oui
-oa oiubi ajquioq p soiuaaouoa —apBpBj^[ aaip— aaquXoj^ b soraaa^
^^ *piauapi^uoa o^^sa ns sa aanpas anb sb;ou sb[ ap bjiq ,
'X) 4top^nui iui ap ojiuaa p 'auaiuno^ro ira ap sopjuo p Bisa
X oAnisa apuop 'uoiSuisua^f ap sasuauipuo[ sauípjBÍ so\ ua 'suiiuad
-jag B| ap ozuaiuioa p snB ap saiuanj,, SBsa ouioa 'BUBipiioa BpiA ns
ap SBiauBisuna.ua SB^iauas sbui sb^ ouis 'p^panStiuy B[ ap saaquioq
X sajBn^ 'SBsoa sb^ ops ou —SBispuaaBuaj BisiuBuinq pp anSitii
-sip as oisa ua X— uaanpojd ^\ anb upiaouia b^ a^qBiou 83 -aiuaipuad
Bf opu^pasa uanSts une anb sb[ 'sBpBio^B op^panb UBq anb saiuaa
-bX SBJn^ij, sb^ 'ouBiunq oaauaS p opin^as Bq anb BjapB{ BpBuiduia B[
soujbiisoui B SBut^^d SBuanq naipap :ouiuibd oipaui b sspiuaiap o ssp
-BzxpjBd SBunSp ap osbd p X sauopBzqiAia ap pBpipan^d b¡ aspuas
BisBq ^\ 0^ 'oidaauoa un odijbj^ aaaBq BJíBd 8B[p b ajanaa^[ #sau
-aBiui ap BiauBpunqB v\ iqB 9(j -bisbiubj ns X ouisijq ns ajqnasap
os^d BpBO y • pBpqiqisuas ns oíáoqB ou Basa^qq Ban^na bj oaa^
• pBpiJBqiuiBj B^[iauas X pjniBU ap ouis bioub^
•niad ap uoiaBSuas v\ uep ou ujib^ o o^aiaS ua sapui^iJO sauoiaisod
•moa sns une X sbitd sng 'soixai sopiaanb sosa ap BjajspmiB B[ ua aA
-ia —BI{BA zu^jor[ un o oiusBa^ un— oiuaiuiiaBua^ [ap BisxuBuinq
un omo^ *sasBJj: sns ap eun Bpsa op^sojá Bq anb aA as 'sauoisaidxa
sns ap opBJtnSij X [BJaiq opiiuas [a Buiraop iuva^ Aq *BjqB[Bd aod
BiqBpd 'opuoj b aaouoa so^ ^sajoins soisa b aaouoa ojos ou aaqnXoj^
* (9^^ 'X) t4S^raBf ^ opiqiaaj BX^q anb jBniaajaiui opoiatu aaqos
uoiaaaj bsoijba sbui bj s^^ -uoiaanpBJi bj ap JBsn uis soSaxaS saaoinB
soj b jBidoa ap aiJB ja ua 'aaisaqauíy^ b JEsaiSui ap saiuB 'oíaiui oj
anb Jtosajoad oisapom jb aaajiBiSc 'soiuaiuiiaouoaajj ap bisij bSjbj ns
jy • uoiaBJisomap aofaui bj sa aaquXo^ "BJjaiBjSuj ua o moa

�Toynbee es, además, fiel intérprete de los sentimientos más no
tables y altruistas de nuestra época y de todas las épocas. Señalare
mos sólo uno: su radical oposición a la guerra. Sin dejar de reco
nocer el papel que ha tenido en el desarrollo histórico, no deja de
condenarla en todas las ocasiones. Su espíritu antibélico es tan pro
nunciado y decidido, que ha podido formarse un buen volumen con
pasajes extraídos del Estudio sobre el tema (Guerra y Civilización).
"La guerra, —dice en su Prefacio—, se destaca entre todos como el
principal agente empleado por el hombre para derrotarse a sí mis
mo social y espiritualmente" (p. 10) . Pero no es el suyo un pacifis
mo cómodo, el del "personaje antiheroico que rehuye la guerra por
la común debilidad de la naturaleza humana y no por el horror de
cometer un pecado" (p. 14) . Constantemente clama tanto por la ne
gativa personal a participar en una empresa militar como por la re
sistencia unánime a la agresión. Y es indudablemente este proble
ma, el que más lo apremia en sus consideraciones sobre las perspec
tivas de nuestra civilización: "Tres adquisiciones de la tecnología oc
cidental —la concentración, y, simultáneamente, la disminución de
la Oikoumené y la invención de las armas atómicas— hacen impe
rativo, para el hombre en proceso de civilización, la abolición de la
guerra" (IX, 524),
Y, por fin, difícilmente conciliable con lo demás, aunque no en
un inglés, su humorismo. Toynbee filosofa, aborda temas graves, re
curre a profundas citas clásicas; pero también divierte. Elogia el
"Esquema de la Historia" de Wells cuando trata a los pequeños tcriomorfos, los antecesores de los mamíferos. Pero pierde su seguri
dad —agrega— cuando pasa de lo primitivo a lo maduro, "cuando
se ve obligado a tomar las medidas de ese singular teriomorfo eterializado que se llamó W. E. Gladstone". (Estudio, III, p. 194) . O cuan
do se divierte con los coloquios de una Junta de Estudios Históricos
de una universidad inglesa. O cuando, hablando del "arcaísmo", se
burla de un fascista británico que quería quitarle al idioma inglés
sus términos latinos para volver al viejo sajón, llamando al bus,
folkswain; a la logic, redecraft, etc. Toynbee, según Lucien Febvre,
desborda humour hasta cuando no se lo propone...

- 20

-

�- u sns 'so^ouBsap sns *sisaua sns : sauoiaBzqiAia sb[ ap osaaoíd ojb[
[9 aiuauíBpiuajap Bipnjsa 'oaiSo^uB opoj^ui asa opuBapIiug • g
•SBtnsira sb|
OJjua oAijBJBduioa opo^aui ^a apuaijap X ojuanaaj osoianuiui un sB[[a
ap aa^q 'sauoioBzqiAia sb[ 'jofaiu o 'uoiaBzijiAia b[ auijaQ -^
• sauoiaBzijiAia sb[ uos anb soauaSoui
-oq X soqduiB sbui sodraBa sosa JBajBqB anb XBq anb opuaraa^sos 'sbj
X soiipnja sajopBiJojsiq so[ ap Baijjja Bun aaBjj '\
:sbui91 sa]uamSis so[ Baqo ns ua B[[OJJBsap aaquXo^ '[
• (9XX *d 't4^íJt^s3 u3 'nojJBj^f) t4SBAi}aadsjad
SB[ Buuojap X ojuauínuoui [a B^jnni,, anb uozbj uoa oqaip BX^q as {a
ap anbunB '^pA^auíog ••j *q .iod oipuadtuo^ [ap uoiaaspaj B[ a^uaiu
-[BnSí aaapaqo pBpqBuij Bsa y *Bja[duioa Bjqo B[ JBjapisuoa opnd
soqa ap ounSuiu anbunB 'ojunfnoa ns ua Buiaists [ap sauoiaisodxa sbu
-anq oqaaq UBq —(vifvaSoijqifj *a) ^I^íds^,, ua noJJBj\[ 'qaiAoauBJ^
'qai[qqj^ X aa^[aag 'ajAqa^ uaionq[ b souiBpuatuoaaj— sajojnB so^
-uijsip 'sBuiap o[ ao^ 'oipms^ ns ap ajBn[ sosjaAip ua X upiovzijia
-?^) ns ap so[n^idBa soiuij[n sajj so[ U^ X sojcatuod sajj so[ ua SBtJoai
sns ap Ba^ajuis uoiaisodxa Bun oqaaq Bq aaquXoj^ oidojtd [g -((bu
-oisiq B[ ua pBiJaqq B[ X pBpi[BSa[ Bg,9 9[^iíi 9S '4isauoiaBzi[iAta sb[
sp SBiaojsiq sb[ ua soui^ij sogí^ ap zaA ua '[^ ojund [g ^oaijipoui oj
II \ *^ 1^P ^íl-1^^! V '1BXC{O ns 3P ozuaiuioa [B Bjn^ij anb sojund aaax)
ap uB[d [a sg "sbiou ap oujapüna ns ap Bfoq B[os Bun ua saiuBjsui
saAajq ua opBuSisuoa X ajuauíBjiqns optqaauoa anj ofBqBJj ns ap oj¿
-ajuj UB[d [a anb 'pBpiunj.iodo Bjaara ua 'osajuog *JOjnB oidojd [ap
BpnXB B[ uoa souiBjuoa 'sisa^uis Bsa jaa^q bjb^ •oipnjs^ ns ap sbuiS
-Bd OOST1 SBl ^^zijajuis [P^J sa o^j • souia.iiui^daa sog -BXns uoiobiu
•jijb BpBa b ajuauíBauBjuodsa UBjciq bso[S b[ o oiiB^uauíoa [g -BAp
-afqo 'opoj aaqos 4X Bapajuis 'bjb[o uoiaisodxa Bun jaocq souiaaBjna
-o.T^ -aaquXoj^ ap Bjqo B[ ap JB[npaui a^^d B[ ua inbB souiBJjug
• ($q 'd 'uppvztjtaij 'aaqu^oj #f 'y) Ipp
oo P^p^pos EJjsanu 333UD^^d snb e sp^dss ej
3p SEUBlUtiq S3pEp0pOS JI^npOjd JE S333A 31UI3A
sEun opipdaí Eq ss ETJO^siq e¡ EJoqE

S^MOIDVZniAID SV1 3(1 V1V31SIS
AI

�colapsos, sus desintegraciones y otros problemas concomitantes, co
mo los contactos entre las civilizaciones.
4.Habiendo extraído, de lo anterior, generalizaciones, estudia
si el proceso se cumple de manera total e inexorable, o si hay algún
campo para la libertar, para la libre iniciativa y acción del hombre.
5.Hace el diagnóstico de nuestra propia civilización, soste
niendo que puede salvarse y sugiriendo algunas soluciones.
6) Concluye señalando qué es lo que determina la vocación de
los historiadores y a qué procedimientos deben sujetarse.
Los primeros y últimos puntos son de orden metodológico, y
no haremos referencia a ellos sino circunstancialmente. Expondre
mos su sistema de las civilizaciones de acuerdo a lo consignado en el
Estudio (las referencias se hacen de acuerdo a lomo y página. Hemos
usado la edición original: para los tomos I-III, la 4^ impresión de
1948; para los tomos IV - VI, la 5^ de 1951; para los tomos VII-X,

la 1^ de 1954) .
A) Definición de civilización.
Habiendo rechazado la actual producción histórica por su especialización —fruto del "sistema industrial"— y por su nacionalis
mo —fruto de la actual concepción del estado nacional— Toynbee
desea "establecer la presencia de algún objeto del pensamiento histó
rico que sea constante y absoluto. Nuestro próximo paso, pues, es des
cubrir un campo inteligible de estudio histórico independiente de los
puntos de vista y tareas locales y temporales de los historiadores" (I,
16) . Ese "campo inteligible de estudio histórico" es la civilización,
o mejor, las civilizaciones, pues él sostiene el principio de la plura
lidad de las mismas, rechazando la unidad o continuidad histórica de
la civilización.
A definir ese "campo inteligible" dedica un capítulo (I, 17-50).
No es posible entender a Inglaterra, sino integrando, con Francia y
demás estados europeos y americanos, un mundo mayor que llama
mos Occidente, Sociedad o Civilización Occidental.
En otro libro da esta definición: "Por "civilización" entiendo la
unidad más pequeña de estudio histórico a que se llega cuando se
intenta entender la historia del propio país: los Estados Unidos, por
ejemplo, o el Reino Unido. Si se intentara entender la historia de
los Estados Unidos en sí misma, sería ininteligible; no podríamos en
tender el papel desempeñado en la vida norteamericana por el go
bierno federal representativo, la democracia, el industrialismo, la
monogamia, el cristianismo, sin mirar más allá de los límites de los
Estados Unidos, más allá de sus fronteras hasta la Europa Occi
dental y los otros países de ultramar fundados por europeos occiden
tales; y, hacia atrás, más allá de sus orígenes locales hasta la historia
de la Europa Occidental siglos antes de que Colón o Gaboto cruzaran
el Atlántico. Mas para hacer inteligibles en la práctica la historia y

- 22 -

�—

3

: sauoianjtjsui eop X^q 'jaaaa^dB ap bij anb ^juappoo uoidbzijtaid bx
X BpiD3JBdBSap B0IU9[3l^ UOIDBZT^IAID B[ 9J^U9 OuS9JJ9JUI |9 3J)Ug
• uoiobj^ajuisap ns b 9A9[[ o^ anb i(sajqnouj/ fo atuij^ 44sbio
-ua[nqjnj ap Baoda,, B[ opBzuBo^ BtqBq o^ bX oiJ3duix asa y *Biaoj
-stq ns ap asBj Btutqn B[ na Eatuíqaq pBpataos bx Bpoj b oatjtuosaad
anb 'ivsuaamfi opn^s^^ un 'ouBtuog oiiaduij ^ anj souauípuaj sosa
ap oj9uit.id xg *4tuoi0B^j Bsa ap Btauasa B{ 'ajuauíajuapiAa 'Bja anb
sa^í^os souauípuaj 8OtJBAi^ S99uo;u9 opqnasaQ *t4Baiua[ajj B[ X ^bj
-irapioaQ pBpaiaog bj ajjua Baijojsiq uoiaBpj b[9, anj uoioua;B ns of
-B.TJB sbui anb b[ 'ttuoiaBi[ij X pBpiujaiBd,, ap sauoiaBjaj sssa a(j
•ojunfuoa ^ opoi ajjua —j
-sod tu jotjajuB oas^ju^jBd uts 'jtoap sa 'sa^ui^po X 'opBJtS ó^ X
ua uoiaBtftj 'pBptuaa^Bd— oasa^uajBd pp Btua^qojd p JBtpnjsa b
o\ o;sa X ^(BnStiuy souibuib[[ soj^osou anb bj) 'Botuapq tb\ ap uauatA
-ojd BXopojiQ - oubjisij^ B[ X p^uaptaaQ bubiisij^ uoioBzqiAta B3
•sopESBd sodtuaij ua SBpBzqtsoj sbj^o ap BjB^q
-Bq apjBj sbj^[ * (XS 'i) —sanputq sbuibC X souBtuBXButq SBjsipnq 'sis
-jsd 'sotpnf 4souBt.ioisau sotiBijsija 'sbjtsijououi soubiisijo— t4sBpBzi[
-tsox^ ajáis X —aiuataQ otuajjx^ pp X nputjj 'boiuib^sj 'BxopojjQ bu
-Biisij^ 'pjuaptoaQ— oauía uos sapnjaB SB3 #ajuatjQ otuajix^ jap bj
X Bxopojjo - ouBijstJta B[ sop ua :nqqopsap |B (ggx 4l) 13 9P ojauínu
^b aiuatuxBuij BAaja anb t(j[ 'j) 6X 'lcli ua ^sbuistui sb^ ap ojuana
-aj ^a aaBq 'asjBtpnisa opand uotaiiadaj o Btauanaas bXiid 's
-ta saxdijxp^ outs 'uoiaBztxtAta Bun XBq ou anb jaua^sos ap oS
'oapvundiuoo opojatu X sauoiaTozipiaia ap pupijvjnj^ (q
•jBfajoa auodojd as \a anb sodij 'sand 'uos sauoiaBztxtAta SB3
• (¿íjx 'i) 4t^oiJOjsit[ uotainjuí ap oj
-ox ajuBiJodiut un anj 'BxnasnXeui ^ ^00 Batun uotaBzixiAi^ Bun otu
-oa Bsoa x^i XBq ou snb^ ap nBautqo^ ap ojuatuiijqnasap x^ ^^b ap
oipnjs^ \a ua oqatp ox uoa uotaatpBjjuoa u^ • (¿g *d) 44odti x9P S9J
-Bxduiafa soAanu ua as^Bu.icauaa^ pcpiuniaodo Bpca ua bj^ox (BxnasnX
-biu uoa) uoiaBzqiAt^ bx o jad 'sauoiaBztxtAta sbx uauatA X ub^, :uota
-BiuJtjB Bisa BdutB^sa ojqtx ouisitu asa ua anb jBXBuas auatAuo^
"(0¿3"693 "^ 'upiovzijiaij) 44ajuatjQ ou^fa^ x9P opuntu un Bjjuana
-ua as X 'uodBf o Butq^ ap asBjjB^ -nputq opuntu un Bj^uanaua as
X 'BUBjndfB}j o ajosX^\[ o BxeSu3g ap asB^jBj 'oaiuiBxst opuntu un b
rqtJjB as 'sBiJOjsiq sns japuaiua ap bjbjj as ts X 'uBjstuBjy o soaanjj
-b^\[ ap ajJBd as tg "OKiiuBztq opuntu o Bxopo^jQ pBpuBtjstj^ can b
BqtJiB as 'SBiJOjsiq sns jspua^ua ap bjbj^ as ts X 'Btsng o BtAjag 'sta
-aj^ ap aiJBd as ts 'aiuatujBxituig "XBjuapiaaQ opunj^[ 'xBjuaptaaQ uota
-BztttAt^) 'xBlu9PÍ"0 pBp^^iistJ3 bx asBtutqx ía^JBd Bun uos BpuBxojj
n BtauBJ^ 'BUBjajg UBj^) 'soptuj^ sopBisg anb bx ap xBí"s BPTA BI 9P
axqt^txajut psptun bx UBxaAaj sou saxBtaBdsa X s^xBJodtuaj sajttujx $o\
-sg *BUBtuoj-oaaj uoiaBzqiAia bx ap BpiBa X uopBuqaap bx B^sBq x^j
-uaptaao Badojna uotaBztxiAta Bjjsanu ap sauaSuo soj ap b[xb sbui tu
'oaiuiBxsi opuntu x9 o XB1U9FO B^ojug bx B^sBq x^iuaptaaQ ^dojng bx
ap bx[b sbui jBJttu otJBsaaau sa ou 'sBUBaijauíBa^JOU sauotanjijsut sbx

�"la iglesia establecida por la propagación de la religión cristiana" y
efímeros estados provocados por la "llamada Vólkerwanderung de
los bárbaros". A los cristianos los llama el Proletariado Interno y a
los bárbaros el Proletariado Externo (I, 52 y 53) .
Ya está ahí todo el sistema de las civilizaciones de Toynbee. Las
civilizaciones son múltiples, pero comparables. Hay una que cono
cemos bien: la helénica. Se trata de descubrir en las otras las mis
mas "relaciones" observadas. "La civilización helé^ica fue el tipo de
civilización empleado con más frecuencia por Toynbee para construir
sus secuencias tipo" (Becker y Fróblich, op. cit., p. 21, n. 17), quizá,
como dice G. F. Gautier, porque es "el único ejemplar realmente
accesible de la muerte de una civilización, el único cadáver bastante
bien conservado para prestarse a una disección" ("Genséric, roi des
vandales", p. 3) .
En efecto, a continuación de lo citado, el autor señala rasgos de
la decadencia del mundo antiguo que ha de estudiar, a lo largo de
todo su libro, como rasgos de la decadencia de toda civilización.
Comienza luego una rápida revista de una serie de civilizacio
nes, para terminar sosteniendo que ellas son comparables. Su largo
capítulo sobre la posibilidad de un estudio comparativo de las civi
lizaciones (I, 51-181), termina sosteniendo que si el método compa
rativo y generalizador se emplea en la Antropología, la Etnografía o
la Prehistoria, puede emplearse también en la Historia. "Queda en
pie el hecho de que se admite que esas primeras sociedades son sus
ceptibles de un estudio comparado en toda la extensión en que las
conocemos. ¿Qué base hay para suponer que el mismo método de
estudio no podría aplicarse a sus historias pasadas si los perdidos
testimonios llegaran a nuestras manos? Y, por analogía, ¿qué base
hay para suponer que las historias de las civilizaciones —que han lo
grado dejar testimonios similares a los de la Historia par excellence— no podrían igualmente estudiarse en forma comparativa?" (í,

180) .
C) Génesis de las civilizaciones.
En las civilizaciones sin parentesco, el nacimiento se produce por
el pasaje de una sociedad primitiva a una civilización, por medio de
una mutación brusca; por el tránsito de una condición estática a
una condición dinámica.
En cuanto a su motor, las civilizaciones no nacen de condiciones
favorables, sino de la adversidad. Es el papel del mal, el desafío
del diablo ante la obra divina, lo que provoca la réplica de Dios.
Su teoría del Reto y Respuesta —Challenge and Response: cha
llenge se ha traducido por reto, provocación, desafío, incitación o exi
gencia; response, por respuesta o réplica adecuada) lia alcanzado
gran divulgación, no por su novedad, sino por la forma minuciosa
en que está desarrollada.
Descarta la raza y el medio geográfico como creadores de civi
lizaciones (I, 207-270) con argumentos conocidos que se encuentran,

- 24 -

�JOp pBpTJ9A98 ÜJ 9p ZIBJ B SEptU910p O SBpBZIJBIBd S9UOI9BZIJIAID Xb||
' 98JB[[OIJBS9p 'J9D9J9 'jEinp S9 BUI9jqOjd ^9 ÍBpBU 89 OU
•sauopnzijiaia svj ap sojjouunsap o so)uaiiuiaaa^)
BJ 9p O899X9
UU X pBpiJ9A9S 9p BI9U9l9ipp BJ 9J)U9 Otp9lU OUIUIJ9) Ull U9 BJ1U9119
-U9 98 UOtDBOOAO^d 9lUEjnuillS9 SBU1 B-q,, :JE.I9U9^ X^q 'BipUBJSJ U9
'OUIIUEO 9p pBJIUI B OUIS 4BipUBJU9O^) 4OSJ9ApB SBUI J9 U9 ODOduiB^ IU
'B9njo^[ 49[qB.ioABj A 9ABns sbui oipoiu ^o U9 99bu ou 'ojduiofg jod
'BABUipUB9S9 UOÍOBZIJIAIO B-J ' ^ 6 " 6S^ 'il "* 19P &lt;&gt;I^ljdB^ OUIIJjn J9
^oquXo^ Boxp^p oyj9 y *o}o 4tts9uoi9Bsu9duiO9 sbj 9p Aa\ BunM XBq
Í9JÍIUIJ O1J9I9 B}8Bq ^9jdui9IS O^ ¿B9Ijd9J 9JJ9nj 8BUI UOIOBOOAOjd 9J
-J911J 8BUI B? 'OJ9^ ' (OUBUIliq O ODISJJ) Oip9UI JB UOlDBjdBpB BJ A BptA
bj jod Bqony B.inp B[ teisiuiA^Bp opiu9juoo un X^q ojs9 opoi u^
"919 'SOipnf 'OUBUIOIO OIJ9dlUI J9 U9
8B1OUBUBJ 4OUISIUBI1SIJ9 : 8B9IoJ9U9 S9UOI90B9J B SBUII19IA 8B[ B UBA9JJ
gnb 4(8S^"80^ 'II 'suoiiBzijBuod jo snjnuips) sauopnoasjaj -&lt;j
•JOII91UI J9p SBpBSliqB 89pBp
-nio 'BjgosBjj^ A Bjnjoq^ uoi^nj oj ou A 's^iuBiaodiui s^jBjidBO uojgnj
onb SBisondxo s^pBpnio 'uBjiíiqoou^^ A ODzn^ 4B9ti9uiy ug[ "BiJisno^
H9 OU A 4B0lUBUIJ9S UOIS9jd BJ B Bpil9UIO8 4BI8BJ18ny U9 90BU 9nb
4OlSui[OJB9 J9 i (SI911IO^) 9qBIB UOIS^^d BJ B 9JU9JÍJ OlSuiAOIOUI OpBlS9
[O ÍS9nbBJB SOJ B BlS9ndx9 OAniS9 8BI}U9IUI iqj9(I Í^OII91X9 UOI89jd BJ
oiub oidi^^ : (¿O^ "211 'II 's^jnesgjd jo snjnuiiis) sauoisau^ &lt;p
•919 4Unpj9^ Í8B9IUO9JodBU 89UOI9B1
-SBASOp SBJ B 91U9^J BTSnj^ í BIOUy 9p 89ndS9p SOUBUIO1O SOJ ^BIJjy
9p 89nd39p BIUOJ.J ÍSBSJ^d SOJ Jod SBpBZIJBOJ S9UOI99n^lS9p SBJ B 91
-u9jj SBU9iy :s9jdiijnui sojduigf^ -s^uoioBzijiAio b oiu9iuii9bu jBp gp
E99BdB9 SBUBUinq S9UOI9B9OAOjd SBJ 9p 9IJ9S BJ UBI9IUI (jIJ-OOl 'il
4SMOjq jo snjnuiyis) svpvjadsaui svjouuap o sajsvijuoa 'sad^o^ -g
'BSOIoSlA UOI90B BUtl UBDOAOld
9nb 8Bijn9Ul O S9U9JJA SBJJ9I1 9p ITOI99BI1B BJ 4JI3Op S9 ' (66 ' ¿ 'il
'spunoaS M9U jo snjnuiiis) svaanu sauuaij sdj ap opvuivjj ^3 'Z
•vndn^ vpifjad ^BqonadBJiuoo biiq 'osdijB^ o 99ai[^ ubidoijo
9j onb BpBjBSoa ^j^ia bj b 9iu9Jj ouio^ 'soiuoipuoi^i^ soj o sadojD
'ID 8OI B 91U9JJ OJ^lJ9d U9 UBI OAI11S9 OU S9SIJQ 'SBOIIJUI X
SBqonad BjnuinoB ^oquXo^ • (08T " 6¿T *^) OJClíl ^lsanu ^o
9Uj Buiojqojd j^ *aopB0J9 ozjonjs^ un ^^quioq jop 9ixo onb
4jj 'soiJiunoo pjBq jo snjnuijis) vaifvjSoaS pvptsuaapo B3
•ouBiunq oujoiuod j9p soji X ooisjj
OIUO1UO9 J9p U9p990ld SOp :S9UOI9B9OAOjd 9p S9SBJ9 O0U19 XBJJ
•sojnoBisqo bjiuod opuBqonj sooiSojoiiui soojoq
uBiU9S9jd SBpuoX^j sbj SBjioi gnb opu9iiqnos9p ^(ZO^'ILZ ^l) S^U\A
-ip X SBOjijiu sBqomd sbSjbj uoo Bisondsojj X oiojj jo buSisuo^
' (ZSl'SLl *d)
4¡vihoxsijj vi aa oíanxsa av MpiDDíiaoaxNj,, Bais^nu u^ 'ojduiofo aod

�Reto. Las alcanzadas por la parálisis infantil son cinco: las de los
polinesios, los esquimales, los nómades, los otomanos y los esparta
nos. Realizaron un esfuerzo excesivo (Toynbe emplea la expresión
francesa tour de forcé) y quedaron agotadas (III, 1-111).
Las civilizaciones se desarrollan a raíz de un esfuerzo constan
te, una creación continua. "Las civilizaciones crecen a través de un
élan que las lleva de una provocación a una respuesta y a un nuevo
desafío, y de la diferenciación a la integración y de ahí a una nueva
diferenciación" (III, 128) .
Como causas del desarrollo, no acepta totalmente ni 1) el dominio progresivo del medio humano (III, 128-153), ni 2) eZ domi
nio progresivo del medio físico (III, 154-173) .
Las causas principales son:
3.La eterealización (III, 174-191) o espiritualización progres;va de todas las actividades humanas, la transposición de las preo
cupaciones materiales y groseras a un plano espiritual o mental ele
vado. Podríamos llamarla la teorización del esfuerzo. "El hombre
primitivo es hechura de la naturaleza, está enredado en una lucha
con las realidades ambientes, no puede independizarse del poderío
de éstas. El hombre civilizado, en cambio, cuanto más progresa más
libre es del ambiente, maneja mejor sus propios recursos para rea
lizar una existencia etérea, es decir, determinada por impulsos de
orden espiritual" (G. Francovich, op. cit., p. 23, V. igualmente, J. B.
D., op. cit., p. 182) .
4.Transferencia del Reto y la Respuesta (III, 192-216) del
exterior al interior, o sea, renovación constante del esfuerzo, según
idea inspirada en Goethe y en el élan vital de Bergson. Pero si en
la génesis de las civilizaciones el Reto procede del contorno exte
rior, en el desarrollo de las civilizaciones ese Reto procede del inte
rior mismo de la Sociedad. Dicho de otro modo, si el nacimiento de
una civilización está determinado por un factor extraño, el creci
miento de esa misma civilización procede de su interior, esto es, cons
tituye un acto de auto - determinación.
Si tales son las causas, ¿cuáles son las manifestaciones concretas
del crecimiento? Toynbee hace su análisis (III, 217 y ss.) a través
de dos fenómenos:
1.Relaciones de las civilizaciones y los individuos (III, 217247). "La sociedad es un campo de acción, pero la fuente de toda ac
ción está en los individuos que la componen". El pensamiento del
autor es aristocratizante. La civilización se desarrolla por la acción
de los genios o una minoría creadora. La masa obedece o sigue (mi
mesis) . "Eso es lo que distingue radicalmente a las sociedades pri
mitivas de las civilizaciones verdaderas" (L. Febvre, op. cit., p. 123) .
2.Interacción entre los individuos (III, 248-262) . La masa es
pasiva, rutinaria, inerte. Ante nuevas exigencias, la minoría se retira

- 26 -

�- IZ -ua Á boubjuoJso 'Bjppj Bpuotpoqo üj so spoimj^ ' (^l "6TÍ 'AI 'sí8
-ouirj\[ jo ssoujBojiuBqooiu oqq) ^isatutiu dj ap uoiauziunoa^^

*j

•.ucnop^vauq [op sbsubo sbj 4jo BJtd 4ruí)B oqj 'SBppms uos
anb outs J9BpBui&amp;osb iu jBjnjBu ojjonui op uotonuí ou souopuzíjiAp
sbj onb ousijsos ooquXoj^ ^sbijooj seso jBzsqooj jb 4BA;jiuipp u^
•Bjqoinb uo bjso onbjod so 'sojjbsb soso BjUBnSp ou uppBzijpp Bun ig
•joijojub oj jod BpBzsqooj s[q 'sbujo^xo sBZjonj op sojjbsb o soiiotsba
-ui 'bos o 'oiiüiunq ouuojuoo ¡9 auqos opuvwoo j9p vpipjaj •&lt;}
•OAI^OUI nS OU 'BlOUOpBOOp BJ Op BUIOJUTS Utl O BlOUOllOOSUOO
Bun Bjopisuoo v~i 'Boiuooi bj op uoioBuipsp Bun jcd 'ojduiofo jod
'BpBiuosojdoj 'ooisif ouioiuoo \a auqos opuviuoa jap opipuaj 'f
• (sojjo Á oiqqo^ 4uoj
*BId ua 8TSO[ojoBUB bj) bSoijS pBponSpuB bj no 'ojuoinjBnSt 'Bpiuo^os
Á. joiio^ub bj uoo BpB;uoiBdiuo 'soaiupjsiq sopio soj op B^^ -g
•jtojuodg uo 'ojdinofo lod *ooojBdB
omoo jbj 'soaiSpioiq sojap o sajvjia svdvja sdj ap vtuoaj B-q

#^

•OSJOAIUll JOp JBJOUO^ BIDUOpBOOp BUll JOd
-sbjjb uos uoioBzijiAp bj o ojcjuioij jo onb op —sooiojso soj op o^uoin
-jBioodso— bSotjS uoiodoouoo bj unSos 'svoiiuspo sisiua SB'q '^
: (811' L 'Al) 8s&lt;^bjoo soso jBOijdxo
op opB^BJi UBq onb sbuooj so^uoin^is sbj BZBqoo^ ooquXoj^ 'osouodoj
-ofj jop BJJon^ bj uoo ^ioiut os BOiuojoq uoxoBzijiAio bj op ucnop^fvauq
13 ' (8alcItlOiIX J amíX) MSBpuojnqanj op sBoodo?? sbj
-op oSonj BJBd Bjqoinb no ubj^uo tuoioBuijoop bj oSonj auoi^ *sou
-opBzijiAio sbj op ojjojjbsop jo Á o^uoiuiTOBU jo opBipnjso sq og
'sauopvzjjiap sdj op (sucnopjjnauq) SDuqamb o sosdüjo'j

(^

' (068
" ¿¿8) III '^ 19P ojnijdco ouiijjn jo poipop SBpuoJojip sbso .ibjbuos y
*(Sl "^ '*^í *^ 'q^jAOouBj^ •^) t4ouisiuinbBin jo BpBq buijout os jBjuop
-poo uoioBzijiAp bj íosoi^ijoj oj BioBq sonpuiq soj íooiiojso oj BpBq
oiuouioiuoiojojd uojoiiaip os so^ou^ soq 'BUBiunq pBpiAiioB bj op soj
-oodsB sojuojojip uo sisbjuo ns ouod eun BpBo 'ojijso un ouoij Bun Bp
"BD *8B-I1Í&gt; 9P 8Bn souopBzqpp sbj uBpuojojip os onb oso uo so :sbj
-uijsip uos jbjouoS osooojd oso op ojjuop SBiouopodxo sbj ojoj
' (^88-89^ 'III) i9iraBH ^ 9^UBa 'UB^ 'ÍD
-njuo^ *unpjBj* uqj *uopuojBj3 'oiqijo^ 'ojoABtnbBj^[ 'ioiaijjq oijiiu^
'ojosoj* ojABj^ 'ojuojouo^ 'sopxppnj^ 'ájnquopuijj 'ipjBqpB^ 'utuoq
'opuBJ^ jo o^po^ 'BiuoqBj^[ 'oopnBsj uooq 'jBso^ 'sououiodoji^ 'uoj
-og 4piABQ 4^png 4Bjo^oq op opBuSj 4opuBX) jo ouoSoj^) 'ojiuog UBg
'ojqBq UBg :soiuoS op bijojbS Biin ouoia 'sosbo soso JBJjsnji BJBq
• ojuouiBAisoons uBuaojjB os ozjonjso jo X pnjoinb bj onb jo
uo 4ojjoJJ[Bsop jo uo orajp un 4sond 'Xbjj • (uanjog puB jBMBapqji^)
otuoja^j A, vpvuija^j bj op Xoj bj s^ 'Bjsondsoj BAonu ns uoo OAjonA Á

�tnsiasla de la masa (cf. con el carisma de Max TVeber) . Con el tiem
po, esa obediencia se vuelve fija, rutinaria, mecánica. Ante el desa
pego o falta de entusiasmo de la masa, las minorías, en vez de rec
toras, se vuelven despóticas.
2.Rigidez de las instituciones (The intractability of institutions, IV, 133-244), incapaces de ajustarse a las nuevas exigencias.
Toynbee recurre al símbolo del "vino nuevo en odres viejos" y enu
mera unos quince impactos en que se aprecia ese fenómeno.
3.Nemesis del espíritu creador (The Nemesis of Creativity, IV,
245 - 584) . Esta venganza consiste en que una civilización, luego de
una respuesta adecuada, tiende a no evolucionar y se idoliza a sí mis
ma. Asume dos formas, una pasiva y otra activa.
La pasiva ("dormirse sobre los laureles") tiene tres aspectos:
1) Idolización o idolatría de un yo transitorio; 2) Idolización de una
institución efímera; 3) Idolización de una técnica efímera.
La activa ("precipitarse a la ruina") tiene dos aspectos: 1) El
militarismo; 2) La intoxicación de la victoria.
F) Desintegraciones de las civilizaciones.
Las sociedades en quiebra pueden quedar petrificadas o en esta
do de inercia y pueden también recuperarse, pero lo más frecuente
es que corran a su desintegración (V, 1-22) .
La desintegración se manifiesta por el Cisma, escisión o discor
dia entre los grupos sociales y una creciente confusión espiritual, y
la Palingenesia, intento de recuperación.
1.Cisma en el cuerpo social (V, 35-375), que se manifiesta
en la formación de tres fuerzas opuestas: 1) la minoría dominante;
2) el proletariado interno; 3) el proletariado externo. El "proleta
riado" no hace referencia, en Toynbee, a una condición económica
o social: "el proletariado es un estado de sentimiento más que un
asunto de circunstancia exterior"; es una fuerza discrepante que está
"en" pero no forma ya parte "de" una sociedad determinada.
2.Cisma en el alma (V, 376-568 y VI, 1-168) es el signo es
piritual de la desintegración. Tiene formas pasivas y activas.
Las formas pasivas se refieren a ciertos aspectos psicológicos, a
los rasgos que adquieren los miembros de una sociedad en desinte
gración, con frecuencia antagónicos: abandono y auto - contralor, de
serción y martirio, impotencia, pecado, promiscuidad. Y tiene su3
aspectos artísticos y espirituales: vulgarización y barbarización, con
fusión y mezcla de lenguas, sincretismo religioso. Estas formas pa
sivas son un indicio de impotencia frente a las contrariedades. O bien,
del influjo de los proletariados interno y externo sobre la minoría do
minante .
Las formas activas son aquellas que buscan establecer estilos de
vida. Se presentan dos estilos violentos:

- 28 -

�- 68 anb soy b zn[ JBp5, ajauíojd anb oAijBUjajyB BpiA ap oypsa
nn ap oqspB un tbA opsaSoy souiajj *o^ yap uoiaBymbiuB By ap Bjsoa b
BpiA bj ap ojayduioa oSad^sap un JEj^oy ap opuBjB.ij xu 'oduiaij^ yap
aiuaujoa By ua aiuByapB uiaBq o sbjjb BiaBq opuBjyBS iu ayqBaayojuí
ojuasaad un ap asjipBAa ayqisodtuí sa anb ojjaiqnasap souiajj,^
•ZBDija
jas apand 'uoiaBjnSijsuBJj^ By b opuByadB 'anb oaiun ya íaopBAyBg
ya ouis 'jopBAyBS un cu 'aaquioq un ua opBUJBaua soiq ya .(p
. tBJajsa bj^o b
un souiBp anb ya uoa 'BAijaaja uoiaBjadnaaa ap osBa oyos ya j^
•Bpsdsa By b ajuauíyBní^i oubui jBqaa
anb auai) anb '(otyajny oaaBj^[ ouioa) opBuoaoa ojospyíj ya

(a

•ouisijnjnj yB o ouisiBajB yB oyqand ns b JBAayy ap opuBiBJi '^pBdsa By
uoa jopBAyus un ua asjBuuojsuBj} aod Butuuaj anb Á (ajuByap^ Bia^q
o sbjjb Biasq jbCbia ap o) Bjoq By JBjuByapB o jbsbjjb ap bjbjj anb
4toduiaij yap BurnbBui,, By ap o foyaj yap jopBAyBS ye (q
•Bzjanj By ua 3SJBSBq apand
ou uapjo un anbjod bsbdbjj anb 'BpBdsa By uoa jopBAyBS ya (b
:Buinj By jbjta3 ap sopBSBaBJj sojuajuí soy ucipnjsa ag
*(9^"S¿I 'IA) sauotOUj^B^uisBp sv¡ ap sisijouy 'f
• sauoiaBzxyiAia SBAanu b
BpiyBsiJa ap BjiAjas Á BJnpjad yBSJ3Aiuy BisaySj By oja^ *sbuisiui is
jod BpBU jaaBq uis 'yBSjaAiuj^ opBjs^ ya uaXnaisap SBpuBq SBjs^ *sj
-aj.iarí¿ svpuvq 'oujajxa opBiJBjayojd ya A ijvsuaaiufj wisaj^j Bun 'ou
-jajuí opBUBjayojd ya ijvsj.aamfl opojs^^ un Baja ajucuiuiop bijouiui
By 'opozjad asa ugy • urna^jadnaaj ap oiuajui o visauaSuijv^ • g
*sBisay^[ un b a^isajjaj adía
-uijd o ^yayaui un ap :ojpnf yBapi yap uoianyoAa By ap oyduiaf^ • (up
-snSy "g ap jdQ svna-i^ By ua ouioa) oapsiui o joijajuí o^njpsns un UBa
-snq A pBpiyBaj By UBipndaj anb soy ap ya ^uptovun^i^suvuj^ (p
•sojjo A (bubaji^[) SBjsipnq
soy '(bixbjbjb) soaiojsa soy b Bjia aaquXojL • (j^^ynA o uniuoa ouisiysia
-ua^sixa) sapBpiyxqBsuodsaj sns b UBdsasa 'ouisiaijdaasa o ouopuBqB
'Bipisap jod 'anb soy ap ya 'oSadvsap p upiovdnooaudsaQ (a
:sayqBuiB soypsa sop j^
•otusiqna A
BHByaouoai 'uiyujg 'sauajsiy^ 'apuBJ^) ya ojpa^ zsoyduiaf^ • (ouisiumn
-oa) JtuaAjod ya BiaBiy ojyBS un JBp Basnq anb 'oiusi^ntn^ (q
• (ouisiBajü yap oiyaSuBA^ ya ouioa nBassnoyj ap ttyBiaog
-uoa y^9, B}ia) SBn^uay SBy 'ojjb ya 'sajquinisoa SBy ua (ouisiAijBJod
-joa 'ouisiasBj) opBSBd yB oujojaj un ap BAijE^uaj 'owsinauy (b

�en las tinieblas y en la sombra de la muerte, para encaminar nues
tros pies por el sendero de la paz" (Lucas, I, 79) .
"Y esta feliz evasión de nuestras aflicciones ha de encontrarse
afiliándonos como ciudadanos de una Civitas Dei de la que es rey
Cristo crucificado. Esta manera de comprender nuestra partida de
la Ciudad de Destrucción no es un acto de desidia; es una "retirada
con arreglo a un plan"; y el plan —como la Pasión de Cristo lo pro
clama— no es salvarnos escapando de un peligroso y doloroso des
concierto mundano, sino hacernos de la iniciativa a fin de, a nuestro
riesgo y ventura, salvar la Ciudad de Destrucción de su condena, con
virtiéndola a la Paz de Dios" (VI, 167) .
Es el único caso de Palingenesia. Pero esa recuperación puede
no realizarse en éste, sino en el Otro Mundo:
"Hay otro significado alternativo de la palabra "palingenesia".
Si no significa ni el renacimiento de una sociedad mundana que se
desintegra, ni el nuevo nacimiento de otro representante de la misma
especie mundana, ni tampoco la adquisición de un estado supramundano que se logra escapando de todo nacimiento de cualquier índole
que sea, sólo puede significar la consecución de otro estado supramundano al que se puede aplicar, de manera esclarecedora, la ima
gen del nacimiento, en razón a que este otro estado es un estado de
vida positivo, aunque éste en una dimensión espiritual más elevada
que la vida de Este mundo..." (VI, 174) .
5. El ritmo de las desintegraciones (VI, 278-326), en que es
tudia los movimientos u oscilaciones de derrota y recuperación que
ocurren durante la desintegración. Toynbee fija esas oscilaciones en
tres y media, es decir, a cada derrota sigue una recuperación pero
luego de la tercera recuperación la nueva derrota es fatal y definitiva.
En lo que se refiere a la crisis de la civilización occidental, cree
que estamos en una oscilación y media. "La primera derrota la cons
tituye las guerras religiosas de los siglos XVI y XVII; la subsiguien
te recuperación, fue el período de tolerancia religiosa que siguió, du
rante los siglos XVII y XVIII; la segunda derrota fue y es el perío
do de guerras nacionalistas que comenzó a fines del siglo XVIII) (VI,
315, resumido por Becker y Fróhlicb, p. 32-33). El párrafo sobre
"Los síntomas de la historia occidental" termina con una visión op
timista: "¿Caerá el fuego celestial sobre la Ciudad de Destrucción?
Si la respuesta dependiera sólo de Christian (como el personaje es
simbólico, puede decirse el cristiano), nuestro conocimiento de la
uniformidad de la naturaleza humana nos inclinaría a predecir que
el destino inminente del cristiano es la muerte y no la vida. Pero...
el protagonista humano no queda librado a sus solos recursos en la
hora decisiva de su destino. Según John Bunyan, Christian (o el
cristiano) se salvó gracias a su contacto con el Evangelista. Y, pues
to que no podemos suponer que la naturaleza de Dios sea menos
constante que la humana, podemos y debemos rogar para que la
suspensión de la sentencia que Dios otorgó a nuestra sociedad en
otro tiempo no nos sea rehusada si la reclamamos con espíritu con- 30 -

�- 18 (•ss X
•el 'jja 'oipnjs^) -jaaajedBsap oSanj BJBd ouBipanuaiui ap jadBd
ojaiu un Buaduiasap ou BisajSi ej aníuod (g ÍBisajSi Bun ap oipam
jod bjjo ap jbijij sa uoiaEzijiAia buii ajduiais ou anbaod (j; :BpijBs
-ija ouioa Bisaj3i bj ap Bapi bj o^anj EuopuBqB sauozBJ sop
•BisajSi Bun BjBpanb íBazajcdEsap uoiobzijiaio Bun anb
o_\[ :Bjsa jas Bjjpod jBjauaS Xaj vj *(^g A gg 'd 'u?Pvz?líaíD,,) 44sosbo
ap Buaaop eun ua asjBAjasqo apand 'BAaja as anb uoi^ijaj uun X bu
-ijaap anb uoiaBzijiAia Bun aj^ua uoiacjaj buisiui B^q^, • 4tuopBzqiAia
BAanu Bun BJi3jns aiuauqBniuaAa onb B[ ap BpqBsija B[ ua asjijjaA
-uoa BJBd opuBjnpjad ain^as apand ^sjaAiujq Bisa^Sj Bq9í :uoiaBzq
-Bjaua^ B[ b BSBd oia.iauoa opiuiafa 3sa ap j^ • (8¿^ 'd 'uppvzijmi^)
t4sauoi3Bzi[iAia sbj Bjsdas anb oiobxV ^a ajjua aiuand ap oajis anb oij
-ojisubjj o3jb s^ • • •BsodiJBUi A BsodiJBUi aj)ua vpijvsiuo A bajbt 'oa
-anq ja 'ojjjaap isb jod '&amp;a ouisiuBi^sija ja?^ anb oáanj Bjapisuo^^
• Bn8i}UB uoiaBzqiAia bj
ua oiusiubijsijo jap jadBd jb ojaadsaj uoa '*aia *jazBJ^ 'uoqqi^) ua
Bapt Bsa aaajBd^ oxuoa jbj '(I6"T8 'IIA) sauoxaBzqiAia sbj uaXiu^sap
X uaojjoa anb sbu^ouoj uos sbisoj^i siq anb ap Bapi bj BZBqaa^j
•upiaBzqiAia BfaiA bj b bX aoauajjad ou 'aiuBpjoastp ouja;ut opBij
-uiajojd un jod BpBjoqBja 'jBSjaAiujq Bisaj^j B^q -sBjauíija sauoiani
-iisut 'uoiaBjSajui^ap bj ap sojanpoadqns sop sojjo soj ouioa 'uos ou
sajBSjaAiun sBisaj^i sBq^ — • (g9S - \2 'IIA) sdjvsjaamfi svisa^^i
' (¿S 'ilA) BíS3l^í BI ouis BqaaAojds ou opa
ap ojad 'Baiuauínaa BiuBpBpnia eun ua ojauínu joXbui un b Jinjaui
ap ja sa uij as^ -44souisiui sojja ap bjjb sbui X Bjanj Bjsa anb uij un
bjb¿ soipaiu jas ap pnjjiA ua uauai^ oj ojos 'ojja ap sBj^ap opBoijiuSis
unSjB XBq is 'X jbioos upiaBj^a^uisap bj ap osaaojd ja ua asBj eun ubj
-uasajdaj anb sa pBpjaA bj 'souisiui is ua sauíj uos anb jaaja b siauap
-uai ajjanj eun uajjsanuí anbunB^ anb ap sa uoisnjauoa Bq[ "soipaui
sajduns o souisiui is ua sauíj uos sajssjaAiun sopuisa soj is Jijqnasap
BJBd aaBq as oipnisa j^ — • (6¿g - \ 'UA) sajDsuaaiufj sopvis^
•Buiaisis ja ua BiauB^Jodiui ap sa anb ojsand 'sbis
-ajSi sbj b a^uajajaj oj ua oajbs 'Bjanasa Bjas uoiaisodxa B^q *sajBia
-adsa sopBjJBdB sajJBuSisB b 'o^ubj jod 'souiba ou X 'sauoiaBjSajuí
-sap sbj ap ojiuap 'Buiajsis ns ua 'souiBjapisuoa soj sojjosoj^ '44soais
-njaxa sojijaiu sns ua asjBipmsa,, uapand anb uoiaBnuiiuoa b auaii
-sos ojad '(^ #d) 44JBjnoijJBd ua pBpaiaos eun ap uoioBjSajuisap bj ap
'osbo Bp^a ua 'so^anpojdqns sojaiu uos soaijojsiq souauíouaj,, sojsg
"(i '^ 'IIA) tt8BJBqjBq SBJjanS ap SBpusq sbj ap SBipaSBj; sbj uaXnjij
-suoa anb SBaiojajj sap^pg uaanpojd souaajxa sopBiJBjajojd soj anb
X 'sajBSJaAiujq SBisajSj b soiusuu sojja b sojJBJodjoaui ap ubjbjbjj
anb sajotjadns sauoi^ijaj uaanpojd soujajuí sopBiJBiajojd soj anb 'saj
-B8jaAiu|q sopBjs^ UBJídsui saaaA b anb sbijosojij uaanpojd saiuBuim
-op sbijouiui sbj anb opBjBuas Bq ag,, rsBaiOJajj sapsp^ sbj X sajssjaA
-iufq SBisaj3j sbj 'sajssjaAiuQ sopBjs^j soj tsauoiaBzijiAia sbj ap uoia
-BjSaiuisap bj ap so^anpojd sajj Bipnjsa JojnB ja uoiaBnuijuoa y
"(9^ "5^ '^ 'ouuan^ A '(i^g-Q28 'LA) opBjuBjqanb uozbjoo ja X

�La tercera interpretación es la que considera a las propias civi
lizaciones como promotoras de un progreso religioso indefinido, es
decir, "que los sucesivos surgimientos y caídas de las civilizaciones
fueran auxiliares al crecimiento de la religión..."; "... escalones pa
ra alcanzar cosas más elevadas en el plano religioso" {Civilización,
p. 282) . Se confirmaría aquí la verdad de Esquilo: páthei máthos,
"por el sufrimiento a la sabiduría".
Pero esta nueva interpretación crea varios problemas:
1)Reaparecería la teoría del progreso lineal, naturalmente que
en el terreno religioso. "Parecería que el movimiento de las civiliza
ciones pudiera ser cíclico y recurrente, mientras que el de la reli
gión sería sólo línea continua ascendente" {Civilización, p. 284) . En
cuyo caso, el orden de las civilizaciones no sería sólo cronológico, si
no cualitativo y jerárquico:
1.Sociedades primitivas.
2.Civilizaciones primarias.
3.Civilizaciones secundarias.
4.Religiones superiores.
{Estudio, VII, 448) .
2)Pero si las civilizaciones son "las criadas de la religión" y
si "la función histórica de las civilizaciones es servir, con sus caídas,
de escalones para un proceso progresivo de la revelación de una in
tuición religiosa cada vez más profunda", sucedería "que nuestra
propia civilización secular post - cristiana occidental podría ser, en
el mejor de los casos, una repetición superflua de la civilización gre
co-romana pre - cristiana" {Civilización, p. 284 y 285). Porque la
civilización occidental no ha creado una nueva religión: "en el mun
do de hoy, el culto de Leviatán es... tribal" y "el comunismo, que e3
otra de nuestras últimas religiones, es una página sacada del libro
del cristianismo — una página arrancada de él y mal leída" {ibidem,
p. 285), y todo ello, por tanto, una regresión. Por eso estudia "si la
civilización filial es en esa serie genealógica la "overture" de la epi
fanía de una iglesia o si la misma civilización es una regresión des
de ese alto nivel de logro espiritual" {Estudio, VII, 526 y ss.)
Su conclusión es inesperada, por estar en contradicción con su
propio sistema de las civilizaciones, y toma el tono de una admoni
ción. Las civilizaciones serían "vanas repeticiones de gentiles" (según
Mateo, VI, 7; aquí abundan las citas bíblicas), pero "la función his
tórica de la iglesia cristiana no ha sido de servir sólo de crisálida en
tre la civilización greco - romana y sus civilizaciones filiales". "No
habría entonces razón para suponer que el cristianismo llegara a ser
reemplazado por una religión superior, diferente, separada y distin
ta que servirá de crisálida entre la muerte de la presente civilización
occidental y el nacimiento de sus hijas". "El más grande suceso nue-

- 32 -

�- 88 opBp jaqEq ap uoiautisip ej j^pu^j^ad Bjatnbts tu uapand ou •••
-tjtdsa jas ojisanu ap sajojnü soj ucaanj oír Sunuapuv^t^aqjo^ bj jod
oubiuojj otjadtuj ja ua sopBjtsodap soJBqjBq soj 'pBpt^aj uq • • qBj
-uaptaao Bjnipta BJisanu ap sajop^aja ouioa buisiui Bisajíst ej ap Batí^
-jb bj B isbd soJBqjBq soj b jboojoo b UBqButjaut as anb 'Bpsssd uota
-Biaua^ bj ap sajopBiJojsiq soj^sanu b opBzijEpu^asa EtjqBq jBjuapta
-ao pBpataos ej op BptA bj b soJBqjBq soj ap uotanqtjjuoa bj ap buiij
-sa BSBasa Bjs^ • • • ajuauíBAtsnpxa Á ^bioi opBSBd p uBtaaua)jad 'oij
-adutj \9 otuoa pi 'so.tBqjBq saaosaaus sopB^sa so[ 'opBSBd p anb j^d
p ojnin^ p Btaauaijad Btsa^^t bj spjjuatj\[?^ :Btpaj^[ pep^ tb\ ap soz
-uatuioa soj ua SBJBqjsq sauotsBAut sbj ap uoiaBaijtuSts bj ouiiuitu p
aanpaj anb otatnf ajsa opB^uBppB etqBq aaquXo^ 'j -\ p ua b^
g¿ #d 'lu^piqi) ouja^ut opBUBja[Ojd p jod BpBaja Bpipstja v\ ap pd^d p uoa souiBJBdtuoa b^ is Bsoa Baod sa oaad í (Batda bis
-aod Bun ap oiuatuiíaEU p JBánj Bp anb oj) ^Biauatiadxa uejá Bun sa
sapuotaouia souiuua^ ua oaad ^uatuua uciá un osnpui a Bjnaoj ubjS
nun sa Batojajj p^p^ bj 'aiuatujBiaog^, "uotaBaijiuSts ns ajqos jbuij ota
-inf un uoa 'sBtauanaasuoa sns Á otustjaBjBa ja ísauotsa^d ap uoiaBjntu
-naB bj íoujajxa opBtJBiajoad ns Á BjSajutsap as anb uoiaBzijiAta Bun
aijua sotqiuBajaiut ísaJBjijitu SBja^uojj o sdtuij jap oiuaiuiiaajqBjsa
:souatuouaj saju^jníois soj ap saABJ^ b 'BJjan^ ap SBJBqj^q sBpu^q sbj
ap BptA Bjauítp bj Btpn^sa ag — " (¿8" I 'IIIA) sv^ouafj sapvp^
• (9Jg Á gO8 *208 "^ 'uiaptqi) ttBtaBjS ap soipatu soj ap OAtiBjnuinaB
oiuatunB un •••Bijas jBnijjtdsa osaj^ojd ja^, \4^^jq outns jap joXbiu
Bpipatu Bun '"'JEzuBajE apand BiíBtjsija buijb ja,, 't4sajBnjiJtdsa sap
-BptuniJodo sns ajqtsod jofatu oj BqaaAOJdB biujb un 4ouBijstja uap
-jo ja ofBq,, 'anb sa Bisandsaj ng • (^08 ^ 662 P&lt;^ ^uopüzijiaij) 44¿oui
-stUBi^stja jap X sajotjadns sauoi^tjaj sbj ap Bjjap bj ajqos oiuaitu
-itiaApB jap sandsap Xbij Btauajajip anb? 'opunuí ojjo ja ua pBptatjaj
rujaja ap op^jsa ja 'ajjantu bj ap sandsap 'ajuatujBnjuaAua jbj^oj
op utj b 'jBuajjaj. BptA ns ua asjBjtj/qBq BJBd 'otusiuBijstja ja ua ubu
-tuijna anb 'sajoijadns sauoi^ijaj sbj ap ojuaitutuaApB ja JBjadsa anb
optua^ ubij ou sajqutoq soj ts sbj\[,, ^^BpBAaja sbui SBsoi^tjaj sapcp
-otaos o sauotaBztjtAta ua Bp as anb bj otuoa apuBjS ubj jBjn^BU pBp
-uoq ap sojdtuafa UBJistuiiuns 'sojBjaj ua o jBaj BptA bj ua somaaou
-oa anb SBAipnnijd sbui sapBpaioos sbj,, uny iBiuajqojd ouiiijq
•soAtjaajoa X sajEiaos sautj soj X a^uaXaja jap sajBnp
-lAtput sautj soj aj)ua Btauapputoa bj opuatuajsos aaquXoj^ buiuijoj^
¿sajBtaos-tiuB auíauíajqBipatuajJt 'osa jod 'uos sauot^tjaj SB-q? *jBnp
-lAiput uoidbajbs bj b outs dpuat) ou osotStjaj osajojd ja oja^
•jojop ja X opBaad
ja BJjuoa JBqanj onb rjjiuaj une X (opusjqapjijj opBdnd jap opuatj
-jBd '*ss X ^^g 'HA 'jpnis^^) JBjnaas japod ja uoa JBqanj anb opiuai
Bq anb ua Batpcj ajuBitjij^ Btsajáj bj ap uotsaaSaj aiuaacdn Bq
" (982 ^ ¿82 '^ 'uoijvzijiai^)) ttsajBniu:idsa sBtauanaasuoa sns
X uoixijtanj^ bj BtABpoj B.tas •••BUBtjsija BtsajSt bj ap ouas jap JBjna
-as uotaBztjiAia bjjo ap oiuattuiSjns ouoiouotu ja saauo^ua Bjas ou oa

�el golpe mortal... Su edad heroica fue un epílogo a la historia helé
nica y no un preludio a la nuestra" (I, pág. 83, 85 y 86 de la trad. casi.)
G) Contactos entre civilizaciones.
Se estudian los encuentros o colisiones entre civilizaciones con
temporáneas (VIII, 88-629) y a través del tiempo, es decir, de una
civilización con otra u otras desaparecidas, lo que da lugar a los lla
mados "Renacimientos" (IX, 1-166).
En lo primero, Toynbee busca, en especial, señalar aspectos del
impacto de la Civilización Occidental sobre las otras civilizaciones
vivientes —Rusia, el cuerpo principal de la cristiandad ortodoxa, la
India, el mundo islámico, los judíos, el Cercano Oriente, las civili
zaciones indígenas americanas—; en la parte sistemática analiza las
características de esos contactos, llegando a establecer algunas leyes
generales como la de que "el poder de penetración del elemento de
una civilización es inversamente proporcional al valor cultural de
ese elemento"; y para deducir algo de lo que puede ocurrir entre el
mundo y el Occidente, estudia lo sucedido en el mundo greco - roma
no, destacando la réplica religiosa del mundo oriental por medio de
los cultos de Cristo, Mitra, Cibeles, etc.
En cuanto a los "Renacimientos", los considera como la prácti
ca nicromántica de evocar fantasmas. En ciertos casos puede, como
en el mito de Anteo, dar nuevas energías; pero generalmente esos
renacimientos resultan ficticios y estériles. El contraste entre el mun
do viviente y los fantasmas evocados se señala con las palabras que
la sombra de Aquiles dirige en el Hades a Odiseo: "Preferiría ser
labrador y servir a otro, a un hombre indigente que tuviera pocos
recursos para mantenerse, a reinar sobre todas las legiones de los
muertos".
H) Legalidad y libertad en la historia.
Es éste un problema fundamental para quien, luego de un es
tudio sistemático de las civilizaciones, se propone hacer el diagnósti
co de la actual. Por eso extraña que no figurase en el Plan primiti
vo, aunque el autor sostiene (IX, p. 167) que se lo planteó desde 1927.
En general parece una réplica a las críticas que mereció la pri
mera parte de su obra, especialmente la que le dirigieran Collingwood y el historiador Fisber. Este, en el Prefacio de su "Historia de
Europa", incorpora el siguiente párrafo, que ha sido muy citado en
oposición a Toynbee: "Una cierta excitación, sin embargo, me ha si
do negada. Hombres más sabios y más eruditos que yo han discer
nido en la historia una trama, un ritmo, un diseño predeterminado.
Estas armonías se me ocultan. Sólo logro ver una emergencia si
guiendo a otra, así como la ola sigue a la ola; sólo un gran hecho que,
puesto que es único, no permite las generalizaciones; sólo una regla
para el historiador: que debe reconocer en el desarrollo de los des
tinos humanos el juego de lo contingente y de lo imprevisto. Esto
no es una doctrina de cinismo y desesperación. El hecho del pro- 34 -

�- 9S ua oyog -sBaiydaj sns ua ajqiuoq yap sayBui^yjo sauoiaBajg (g
•jbzb yap uoiauaAjayuy (^ 'BJisanu bioubjouSi jod 'oyuaiuiiyduinaui ap
BtauaiJBdB ayduiig (y isapBpiyiqísod sajy Bjuasajd 'BiyBiuouB Bun isbo
Bijas anb 'oysg ¿sayBJiijBU saXay SBy uBtiyaB ajduiais ou anb joj?
•sayBjnyBU saXay ap 'sbuisiui ssy ua 'oyuaiuiiyduina ya
aBipnjsa b (oipnjs^ yap sauaumyoA zaip soy pBpiyBaj ua) ¿yy
-ap oiqtuBa ua X bjjo X uoiaBziyiAia buii ajyua seiauajajip sey
v (LL b fL) ^TP9UI -^ SBuiSüd sop anbipap oyqs anb ooiibuiojuis s^
• sauoiOBZiyiAia sey ap epiea X osuaasB ya ua uoiáiyai By aenjaB ap bui
-joj BsaaAip sy b o]UBna ua X í.iouaui o joXbui jas apand anb 'ojuaiiu
-yaajo ap sasBj SBy ap upiaBjnp By b o^u^na ua : sosb^ sop ua ouis sBp
-ByBuas uos ou sBiouajajip SBs^ -^sauoiaBziyiAia sa^uaaajip SBy ap bij
-o;siq sy ua soyayBJBd soiposida ap pBpisaaAip By,, bCij 'sayeanjBu saXay
SBy B soueuinq soiunse soy ap Biaua^sisaj By 'saouojua 'jBziyeuB yy
' (2f *d) 89iq
-Bjoxaui uos ou ojad •••saXay Xbjj,, • (if *d) uJopBAyBg ns soiq uoa
'opoj aiuB 'ouis ouisiui oSisuod X sajaua^uoa sns uoa a^uauíBsiaaad
ou X ^sBUBmnq sauoiaByaj scy ap osjna ya jod SBpipiaap uBjas sauoia
-nyos s^y,, :sayqBJOxaut uos ou anb opuBJByaap JBUiuua^ Bjsd 'btjoj
-siq By U^ sayBjniBU sa./Cay ssy ap Btauanaajj By uBaiydxa anb snsnBa SBy
ByBuag • (S8^ ^ LZ '6"89S 'SS^ 'd) souisiui soy ap sojpBna acjuasaad
b aAisnyaui opuB^ayy 'soaijojsiq sopouad soijba ua zb^ X BJjan^) ap
soaiyaja souijtj Bipnjsa 'opi^uas asa u^ •sauoiaBziyiAia SBy ap Bijoisiq
By ua X ("aja 'soyaia) soaiuiouoaa souauíouaj soy ua 4(l8I"08T *d 'i
•i ya ua so^sandxa sojuaiunájB opuaijidaj 4-aia 'ojn^as ap ssiuBduioa
SBy uescq as anb ua SBai^sipBysa sey uBjysanuiap oy ouioa) suosjad ep
-bo ap sopBAijd sojunsB soy ua isy "sayBjnjBU saXay SBy b soUBranq soj
-unsB soy ap oyuaiuiiyauíos ya Bycuas anb ouisBisnyua ubjS uoa s^
" (6T^ &gt;d) SOÍQ aP ^^ BI B 9JU3JJ OAanu ap
BJBaoyoa sou X sayBJnyBU saXay SBy ap sajiuuy soy ap ByyB sbui BjBAayy
sou,, Buiayqoad yap oipnisa un anb auai;sog *(¿y^ 'XI) ttJ9nssoa ^
unpyB^ uqy B}SBq 'ujjsn^y UBg ap saABJ^ b 'souiy apsap '-aia 'yaujsy ap
SB^ajojd soy ap By anb osjaAiu^^ yap o^ajaas yap Bpunjojd sbui uoisia
Bun 4aaip 'opBasnq Bq ag,, -Badoana p^piyeiuaui By jod 'onSiiuB ap Bp
-BidaaB 'ttsoiQ ap Xa'^,, Bsa ap oipndaj ya ayuauíBjauíyjd Bipnjs^
•soiq ap Xa-q
By 'Xay Bun uaiquiBj ayduma anb 'BUBiunq pBjjaqiy By b opBjqiy ua
-jbui un Bpanb ojad 'Bijoisiq By ua uayduina as 4tsayBJnjBU saXay,, SBy X
pBpisaaau By anb 'Bzjanj Bqanuí uoa X 'Bjdaay -ujisn^y UBg X (ay^ang
o) ajuur) ap Byazaui Bun roaijaayaa sa jojnB yap ojuaiuiesuad yg
•SBjsipBjBjj sayBdiauyjd soy ap Biauasn^ By uoiauajB By BuiByy oaaj
•pooMÍáuiyyo^ ap í4BiJoysiq By ap Bapi bq,, aiuauíBiyduiB uaiquiBj B;uaiu
'3 'S6t 'd Bl ua B^njaj oy X ozojj ajsa ap ajJBd Bjia aaquXo^
*ttaiiBqjBq By b
X ajjsBsap yB uaanpuoa anb saan^a Jod Jinyj apand sajquioq soy ap oy
-uaiiuBSuad yg -ayuaináis By jod opipaad jas apand uoiaBjaua^ buii jod
opBUB ouajjay yg -yBjnyBu Xay Bun sa ou osajSojd ya ojad í
r?y ap SBui^^d SBy ua ssjyay sapuujS ua X ajuauíBJBya oyijasa sysa

�última posibilidad se manifiesta la libertad humana, que aún en este
caso no cumple sino la voluntad divina. "El hombre vive bajo dos
leyes, y una de ella es la Ley de Dios, que es la libertad misma bajo
otro nombre más ilustrativo" (p. 395) . Pero esta ley es "impronosticable e inexcrutable" (p. 172) .
/)

Las perspectivas de la civilización occidental.

Esta larga investigación sobre la naturaleza de las civilizaciones
y su comportamiento, debía terminar con un diagnóstico de la nues
tra. Era su remate obligado.
Sin embargo, el autor lo inicia con ciertos escrúpulos, con cier
ta aversión (distaste, IX, 407). Las cosas habían cambiado mucho des
de que concibiera el plan de la obra —hacia 1929, época del crack
de Wall Street— y 1950, en que se dispone a escribir esta parte. En
cuentra algunas condiciones favorables para señalar esas perspectivas:
"la Civilización Occidental es quizá la única de las vivientes represen
tantes de sú especie que no muestra signo indiscutible de estar ya en
desintegración" (p. 411), "la casi completa unificación de todo el
oikoumené", "el papel único de la moderna sociedad occidental co
mo agencia unificadora de un campo de operaciones literalmente
mundial" (p. 414) ; y los progresos del entendimiento universal: "una
de las consecuencias de esa expansión mundial del Occidente ha sido
la de colocar en una misma preciosa pero precaria canasta todos los
huevos de la Humanidad" (p. 414-415).
Pero aún así parecerá relativamente pobre este colofón al siste
ma. Asume la forma de un balance general de la situación actual,
hecho por un hombre particularmente versado en los asuntos inter
nacionales.
Entendemos que no es aquí, sino en el correr de toda su obra,
donde Toynbee formula su diagnóstico. Siempre que lo hace se dis
culpa de que no quiere trazar el horóscopo de nuestra civilización;
habla de "posibilidades"; emplea términos dubitativos: "quizá", "po
dría suceder", etc. Geyl ha destacado el papel de la palabra "quizá"
(perhaps) en Toynbee (aunque agrega que generalmente prosigue su
argumentación como si no la hubiese pronunciado) . La verdad es
que esas precauciones se mezclan a profecías ingenuas.
Sus presagios giran en torno a tres puntos: 1) Perspectivas po
líticas. 2) Perspectivas económico •• sociales. 3) Perspectivas espiri
tuales. Sus conclusiones son las que ya adelantara en la Civilización:
"La salvación quizá esté, como ocurre tan frecuentemente, en encon
trar un camino intermedio. En el campo político, este justo medio
sería algo que no fuera ni la soberanía ilimitada de los estados par
ticulares ni el despotismo irremediable de un gobierno mundial cen
tralizado; en el campo económico, algo que no fuera ni empresa pri
vada sin restricción alguna ni socialismo a ultranza" (p. 41) . Y en
otro lugar: '¿Qué debemos hacer para salvarnos? En política, esta
blecer un sistema cooperativo constitucional de gobierno mundial.
En economía, hallar trasacciones prácticas entre al iniciativa privada

- 36

-

�sa 'ajuaAaia
p BJBd 'oiad íojuamnpaaojd p oaijjjuaia Bjas o^j -puosjad opquB
ajuaiAjaj un 'Bai^cq upiaanpap eun anfa sbui 'uaanpBJj anb SBjqBpd
noa (^^-¿9 'XI) oiJ^a^dxa ap bjbj^ 'osoiSipj ouBjd p ua pnjxaid
-sa ojuaiuiiaBua.i asa b a^uajj ouisia^daasa a[C[isod p opuaiAajd ^
• (^f7 #d) ttuopBz^iAia Baqsanu ap BtauaAiAjadns tb\ jod B^pjBq a^uas
-oad BJisanu opBuc^ aaquq ap so^nSas oaod ou soujiiuss souicjjpod
'saj^ so^ opBzuBap soutB.iaiqiiq ig 'soAxjofqo sosa ap oun BiaBq Baznp
-uoa anb ouiuibd p JB[pq s^nd [B^uapiaao opunm oj^ssnií ua sozaanj
-sa uBzipaj as ^ojj "sosoiSqaj sojuauíBpunj aaqos jBjnaas Bjnjanj^
•sdjadns bj JBaopa b jaApA 'inutdsa pp BpiA B[ u^ • (soduiatj sosjaA
-xp so[ ap SBjajauoa sapBpisaoau sb[ un^as sa^qBUBA) ouisipiaos p X

�CRITICA DEL SISTEMA
"La realidad se hace naturaleza cuando la con
sideramos con referencia a lo universal; se hace
historia cuando la consideramos con referencia a
lo particular e individual". (H. Rickert, "Cien
cia cultural y ciencia natural", p. 98-99) .
Hemos desgajado un árbol frondoso. Nos ha quedado un esque
leto, mostrando en el aire sus muñones desnudos. Lo desechado no
es simple hojarasca; en la obra de Toynbee es, quizá, magnífica flo
ración. Pero ese sacrificio era necesario. Queríamos aislar lo que él
considera nuevo: el estudio sistemático del material histórico, el con
junto elaborado con ese procedimiento. Porque nuestro juicio debe
referirse a ese conjunto y no al inmenso material acumulado en apoyo
de sus tesis.
1.

Objeciones de detalle.

La obra de Toynbee es un excitante del espíritu. Es ingeniosa
y acertada la observación de Marrou de que esa obra es un "Reto'
que provoca en el lector inteligente una "Respuesta", consonante o di
sonante, pero siempre de interés (en "Esprit", p. 120) . De ahí una
multitud de objeciones, muchas de ellas de detalle.
En primer término, las referentes a la información del autor. No
son meras críticas de especialistas: es difícil que el monumento mis
mo pueda mantenerse incólume si sus pilares se muestran débiles. El
holandés Renier dice que "cada vez que se refiere a la historia de
los Países Bajos resulta superficial y aproximativo, cuando no apa
rece como francamente mal informado" (op. cit., p. 217) . Eso se
repite como un coro para cada historia nacional. El socialista Henri
de Man, luego de señalar "que ha permanecido sobre muchas cues
tiones al nivel del conocimiento de un lector de periódicos" (op. cit.,
p. 39) destaca algunos de sus errores, como el de creer que el tér
mino "comunista" proviene de la Comuna de París de 1871, cuando
ya Marx y Engels titularon en 1848 como Comunista su famoso Ma
nifiesto. (Estudio, t. V, p. 179, n. 5)
En general, los historiadores han reaccionado frente a su ataque
a la especialización histórica, señalando, entre otras cosas, que ese
ataque no se hace extensivo a la especialización en otras ciencias.

- 38 -

�- 68 SBZIJ3JUOJJ SapBpdlIBA 9p 3IJ3S BUtl 4BIinqanB]/\[ BJ B BlUBJ9JnBJ/\[ BJ ap
-sap 'ouis 'uoiaBzijiAia Bun uos ou 44sapBuiou,, soj — Baiuaaj asBja Bun
4—¿sanjuBq soj X soiuozbuib soj b uaiquiBi ou anb joj? ¿sajBunnbsa
so[ X soisauqod so[ b aiSaja anb jod ^?— sBAijxuiijd sauoiaBzijiAia
sop aunaj anb bj jbioijii.ib uoiaBDijiSBja can sg 'saijuBuiso A souBjJBd
-sa 'sapBuiou 4sajBuiinbsa 'soisauijod : 44suoiibzijiaid pajsajJB,, oauia sb[
ap osbo [a souiauíoj^^ rsBpBjJoqB sauoiaBzijiAia sbj ajqos no.uBj^[ ap
sauoiaBjapisuoa SBjsa ojduiafa ap ojn^ij y 'osojn^ij oaod A jsuoiauaA
-uoa sa (*aia '[bjoj ua \^) sauoiaBzqtAia sb^ ap oijb;u3aui fg -^
•sopoj apunjuoa so^ o 'o^ns
\9 JBSiaaad b BZUBap? ou aaquXo^ -Biauasa ns ua Bl^^pui anb 4oaijoso[
-ij ^a ísa^aj sns aaaajqB^sa Bjnao^d anb 'oaiScqoíoos ja ísoqaaq soj ubC
-ij as anb jap jbioos A ouBuinq jiuaAap jap ozojj 'oauoisiq ja :44u9ja
-BzrjiAia^ ap sojdaouoa saai ^bjj "BaiiBuiSiua X ajqapua sa (44Xjoisiq
jo pj^ij ajqí^ijajuí ub,,) uoiaBzijiAia ap buisiui uoiaiuijap Bg -j
:soiuBiunsa^j 'sauoiaafqo SBqonuí oqaaq u^q aj as
—sauoiaBzijiAia sbj— opBzijiin sauoiaBjuoajuoa ap odij ja ajqog
•oareauj oijaduij jap bj X bmbjjo"^j ap 'uiABq^ ap :sauoiaBzij
-]Aia saj^ ainSuijsip anb XBq 'ojja^ '3 oijnf uq oipui oojoanb^B jap
souoiDBÍ5[;saAui sbj un.oas 'jjjy *BuipuB uoiaBzijiAia bj b o^aadsaj jBp
-x^ jBSjn^ ua uoiaafqo buisiui Bg "(ll"0^I "^ 1?JÍ^S3M U9) pí-13^
-tui Baoda bj tu 'opunaaj X oaia ub^ 'oai^uajaq opoijad ja m japua^d
-uioa X jBiaaadB BJBd opBJBdajd bjso o^^ -asuaiuaiB un '¿oSip anb?
4oSat^S un aaquXog ap oqaaq Bq 'Bqaaj^sa ojad Bpunjojd 'bjsiubui
-nq uopBuuoj ng,, :nojJBj\[ BáajgB 'aB^nj cijo ug (-ss g^j 'jj X -ss
I€ ^i \t39i^I&gt;í-IoiSíH saiauaiag sap jbuoijbuj3juj saa^uog '9Xl) ot^
-uiaij ja ua SBiauajsixa ouioa uBasojaouiBjaui as X UBuoianjoAa sau
-oiaBzijiAia sbj anb SBjjuaiiu 'sBiauasa ouis nos ou sodij sosa :ajuatuBj
-oajjag *sapBpijBaa ou X sauoiaaBjjsqB ouis ubjj^s ou SBiauapuaj SBsa
uainb BaBd bjsijbuiuiou ajuauíBpxpiaap BJBjaap as (nojJBj\[) *pg 't4uad
-XjjBapj,, ap buijoj bj ofeq SBiauapuaj ap sauoiaBjuasajdaj bsu anb
jaqa^ xbj\[ ap opojaiu ja opuBaijdxg1? :uoijsana bj ap ojjoain jb ba
snb 'Buaj^ 9p ^H38!8^-1^ J3llcy^ 3P uoiauaAiajui bj JBOBjsap ssaiajuí
'uoisnasip bj 3Q 'BiauapBaap ap soipBjsa oiuoa oaad 'BOiuajajj uoiasz
-ijTAi^ ap ojdaauoa ns ua sopiiiajuoo uBjsa ncuBj^ BSaj^B anb sopojj
-ad sop soj anb ^ *t4u?í8íA 3P sojnSuB sojuijsip apsap pBpijBaa bj ap
sauoiaBjuasaada.1 aas uapand SBqtuB^, :iiojjb^\[ ap bj aatpBjjuoa ou ou
-Biuoj - oaa^S opunuí jap uoiaaasip ns 9n^) 'BjaBsuad BJBd p^pijBaj bj
jBaasip oiJBsaaau sa 'ojuaiuiiaouoa jap Biuajqojd ja na 4anb opuaiuaj
-sos nojaBj\[ b Bjsajuoa 'aaquXoj^ oidojd ja opuaipisajd X auuojuí ja
asjijnasip jy ^oíaadiuj oÍBg jap bubijst.to bj X bubuioj - Baijsiuajaq bj
4ísijod) Bn^ijuy pBpnia bj ap bj :sauoiaBztjiAia o sojunfuoa sajj Jin^
•uijsip anb X^q anb opuaiuajsos 'pEpanSyjuy bj Bpoj BiaBajBqB anb
saiuajaq uoidbzijiaio Bun b ajuaiuajduiis JipnjB 'osaj^uog ja ua ajuas
-aad 'aaquXo^ b Bqaojdaj aj ja ug '44pBpanSijuy • uoiaBzijiAig bj ap
ijj^, aaqos auuojui un Biounuo^d nojJBj^[ '0S6I U3 8JJBd u9 P
'sboijojsijj SBiouai^ ap jBuoiaBUjajuj osaaSuo^ xi I3 U3

�de diversas civilizaciones; los escitas, por ejemplo, son un fncies nó
made de la civilización irania), y, por fin, dos casos particulares: de
jemos a los osmanlíes — objeto de parte de Toynbee de un trata
miento privilegiado (el Imperio Otomano, un imperio de nómades
in partibus agricolarum^ y los jenízaros, perros de guardia de una
tropa de saqueos) ; el caso de Esparta es para nosotros muy claro.
No hay una "civilización espartana", no hubo más que simple pro
liferación de síntomas mórbidos en Esparta a partir del momento en
que ésta, dejando de participar en el impulso creador de la civili
zación helénica, se estancó en un conservadorismo reaccionario: es
una ramazón seca del árbol helénico y no se la puede considerar por
separado como un "campo inteligible" de investigación histórica" (en
"Esprit", p. 123) . Aquí se evidencia —agregamos nosotros— el espí
ritu radicalmente ateniense de Toynbee (ni siquiera Temístocles hu
biese considerado a los espartanos como no griegos) y el profundo
influjo de la obra de Tucídides.
3.Personalmente, nos parece ilógico no separar la civilización
helénica de la romana y separar luego la de Cristiana Ortodoxa y la
Cristiana Occidental que tienen, respectivamente, aquellas raíces.
4.Y, finalmente, este "juicio desconsolador" de Marrou: "A
Toynbee lo pone ciertamente en guardia su sentido empirista de lo
concreto para evitar la tentación idealista (y de paso critica el organicismo extremo de un Spengler) ; con todo, yo creo que no ha po
dido librarse de sucumbir a ella: "las civilizaciones —dice— son con
juntos en que todas las partes están en cohesión recíproca y se afec
tan mutuamente" (III, 330) . ¿Pero cuál es la realidad de ese todo?
Tengo plena conciencia de la gravedad de la cuestión así planteada;
no hay en la hora actual problema metodológico más grave para la
etnografía, la historia, la sociología y el pensamiento en general que
el de la "unidad en materia de civilización". ¿Es un dato de la ex
periencia? ¡No! ¿Es una ilusión? Nos asecha el ahsurdo. ¿Es posi
ble? ¿Es un fin que debemos proponernos? ¿Un fin que podemos
alcanzar o una esperanza escatológica? Toda nuestra concepción del
hombre está allí en juego. Pero todo el mundo puede apreciar, si mi
objeción nominalista es aceptada el fracaso radical de la empresa de
Toynbee: los veintiún "objetos" de que pretende tratar su teoría no
son más que abstracciones rarificadas, ese poderoso esfuerzo no abra
za sino fantasmas" (ibidem, p. 125) .
Otro conocido historiador, Lucien Febvre, enumera sus objecio
nes y no tenemos interés ni necesidad de reproducirlas aquí. Este
historiador acepta el método comparativo en la historia (y señala el
ejemplo de Henri Pirenne, propugnador del método comparativo y,
sin embargo, autor de una "nacionalista" "Historia de Bélgica") .
Pero agrega: "Comparemos, sí. Pero como historiadores. No con la
alegría perversa de sumergirnos en la nada de esas 21 conchillas va
cías, sino con la alegría sana y fuerte de .captar lo concreto. .. Com
paremos, no para fabricar, finalmente, con hechos chinos mezclados
con hechos hindúes, rusos y romanos, en batiburrillo, no sé qué con- 40 -

�- \f -

'4(suBxiojsxq qi^v sajsqaQ,,) ttoiqq p oua^ Bisa anb ap SBxmdsa sauoia
-B.lJSOUI9p SB[ A SaOB^BJ SOlUdXUU^IB Sa|X[BiaXUXXUUI SO^ 9p O[d XUafa Utl
Sq * OaXJSXiajOBJB3 XmU OU11 OXÍIS 'opBfSIB OSB9 un 89 OU 9J89 ^ * ' # B8
-nBD ns lapuapp ap ajiB [9 Bjxaiafa aaquXoj^ anb uod (Eso[ndxnasaux
B[IBIUB^ OJ9Illb OU) ajUdOOUX ajuaxUBJOpBJUBOUa BI9UBXU B[ 9p UOT9BJJ
-8n¡I B9ISB[9 BUn OUXS 89 OU

I^9^) aXnpUO3

BJSandsa^ B[ A OJ9^J

pp BIU9J pp uoiDBai8n[t BaisBp B^,, 't4BiuBiu9[y ap BqBjBq ap sod
-uiB9 so[ ua B9i.xauiy opBUBS aaqBq^, ap BqBjaBf as opusna
p.io^) uícJ 9P SBjqBpd 8B^ osn]aui b^i^ • B.uaiB[8uj a BpuBpjj
uoaaiuiAiajuí anb so[ U^ 'JIJ^VX ^ IIAX SOI^Í8 SOI U3 soado^na sosaa
-ns so\ ap ojpjaBsap pp outs 'oujojuoa pp sapBqnaijxp sbj ap ouiAoad
ou p anb opnBJisoiuap 'BjjajBpuj BAan|^[ ap souopa so^ ap ojunij^
pp SBsnsa sb|^ JBipnisa b apaaoad [^a^) 4isb unB o^a^ *(48auoi9BzqiAia
í-vs^ ap ojuaiuiiaBU p BaoAoad ssoa anb ap upxjsana B[ sa 4tBuiaj aj
-uasaad ojjsan^^,, 'aaquXo^ aaip 'ttruiaj ajuasa^d ojisan^j,^ 'SBunijupA
sb^ ap Bun '[Bjuappao uqraBzqiAia uBa^ b^ ap a^UBjSa;ui a^jsd ouis
••-uoiaBzqiAia Bjujisip A BAanu Bun 'BiSopuiuijaj Bido^d ns ua 'sa ou
BHBaijauíBajJou uoiaBzqiAia o pBpaiaos B^ • • • uoiaBzqiAia BAanu Bun
ap oiuaiuiiaBU p B3jbui ou Biauajaduioa Bsa ap opBqnsaa [a anb sa —
^Xa^ aaip— uoiaBA.iasqo Bjamiad Bq,, •uxuiS.ii^ ap sasa^Sui so[ o íoaif
-aj/^ A Bppo[jj Bj ap 'sapu^dsa so^ iuospnjq pp Biqnq B[ ap 'sasapuB[
-oq so\ íBUBTsmq b¡ A BpBUB^ pp saaopBziuopa 'sasaauBJj so[ anb bij
-B[Bjidsoqui sbiu uoiSaj Bun uojbjuojjb BaaajB[uj BAan^[ ap souopa
so[ anb ua BqBSBq as upiaBjuauínis^B ng 't49iJO^ 13P B9íJ9uiy ^[ ap
oiutuiop p jod saaopBziuopa ap sodn^á sa^uaaa^ip ap Buaaop Bipaui
aj)ua Biaua^aduioa B[ ap opBjpsaa p sa 'pjuapiaao Biaojsiq Bidojd
B.nsanu ua 'Buiai ajuasaad oajsanu ap BaisBp upiaBJjsn^i Bq,, :aaq
-u^oj^ Biaap 4oaijBjoa8 oujo^uoq pp o;a}j pp JB^qBq \y *uaiq uaaou
-oa souBaijauíBaiJOU sajua^o so[ anb cmaj un aaqos aaquXo^ ap sau
-oiaBjaAasB sb[ ap Bun aju3uiBpiuajsp ozipuB pCa^ aosapad p 'sau
-auiy ajio^^ ap sopiuq sopsisq soj ua Biauaaajuoa Bun uq *opBuapuoa
BiqBq anb ttsaptnbojJBd,, o 4tsapuoiaBií^^ sossa so^ b bj[bs 'sauoiaBzqiA
-xa sb| 'oisando^d oxpmsa ap odxuBa pQ -oaxaoSap opx^uas Bp sa[ as
'soisa b une '•A 'soxjBjajq A soaxSopjxxu 'soxjBpua^a[ sojBp uoa aunaa
so[ as opuBna axuxxBxu 'Bsoa aaxnb[i;na ap so^dxuafa asjBJjuoaua apand
Bxjoisxq b^ ua 'Baxj ubi pspxpaj u\ opuaxg #so?jaxa u^as anbunB 'Bpj
-sod as anb o[ uBiujxjuoa ou 'osb^ p uaaeq ou anb sa Bxuapojd p oí
-aj -opBxuixjuoa b auaxA so^dxuafa ap pnjrqnxu Bun 'oxdxouxid un op
-B^uag 'aaquXoj^ ua ajuaxuajuBpunqB ajxdaí as o^uaxxuxpaaoíd [q
•sopBaopa uoiaxxj sapna so^ ap so[dxuafa oxuoa 'sauopBzqxAiq sb^ ap
sxsaua^) sb{ ua xiBjsa ou soxposida sosa íscuoxaBzqxAxa ucaia sopBqy
so[ xu soubxuoi so^ xu oíaj 'SBpBnaapB t4SBaqdai^ UBiBi^uoaua soqxuB
anb opBjdaoB ía;xxaxnBAijaadsai ;sopBi[y soj A soubxuoi so[ BiBd 44soxj
-Bsap,, opxs ub^bxj unpaa^ o so¡bS so[ ap u^xsBAux bj anb opB^daay
•o^uaxxuBuozBi ap o soax^pj sajona 'ajuaxup^nSx 'Bqaoidaí a{ ag
' (OtI '^ ''^P '^) M""8BJBqjBq
sauoxsBAux o psiaAxujq opBjsq 'psiaAxujq Bisa^Sj ap so^a^jjsqB sojdaa

�Otro ejemplo en Marrou: "La presión turca fue el cimiento de
la monarquía de los Habsburgos; esto explica bien la evolución de la
monarquía austríaca, que se derrumba cuando desaparece el estimu
lante (Agrego: ¿y por qué no reacciona igualmente ante el estimu
lante Napoleón o Hohenzollern? J. B. D.) Pero Viena no es, como
Atenas, la encarnación de toda una civilización. La curva de la bistoria austríaca, ¿podría confundirse con la del conjunto de la civi
lización occidental? El proceso no es específico del fenómeno "civi
lización" (op. cit., p. 122) . En casos como éste —dice Ortega y Gasset en su 9^ conferencia— "tropezamos con una de las trampas del
historiador inglés".
Distorsión de los hechos para encajarlos dentro del sistema. Ya
se sabe el papel del "proletariado externo", las bandas bárbaras que
agreden y matan una civilización. A partir del t. VI, Toynbee in
troduce muchos cuadros, divididos en meticulosos casilleros o colum
nas, al estilo de Spengler. Y a todos debe extrañar que coloque en
el casillero de los "bárbaros" que agreden al Imperio Aqueménide
y destrozan la Civilización Siríaca, a ¡los macedonios! (Estudio, VI,
331 y VIII, 735). ¿Bárbaros el discípulo de Aristóteles y sus griegos?
Isócrates pensaba, evidentemente, de manera diametralíñente opues
ta (En V, 608, n. 3, Toynbee trata de explicar el asunto procediendo
a un curioso desdoblamiento de Alejandro: "la conquista del Impe
rio Aqueménide por Alejandro es, en su aspecto macedónico, una
bárbara Volkerwanderung. .. Pero además de ser un jefe de guerra
bárbaro, Alejandro fue un misionero de la Civilización Helénica, y
fue el helenismo y no el barbarismo lo que finalmente se extendió
como fruto de las empresas de Alejandro") .
Al tratar de confirmar en los hechos sus posibilidades de la iden
tidad formal de todas las civilizaciones, la regularidad y repetición
de sus procesos, la tarea de Toynbee se vuelve dramática. Su deses
perada búsqueda termina con frecuencia en un fracaso: Toynbee se
limita a considerarlo una excepción. Pero son los casos aparentemen
te confirmatorios los que más se le han discutido. El autor va con
sus moldes a enjuiciar cada civilización, quiere descubrir en ellas
sus estados o iglesias universales, su Volkerwanderung, su Time of
Troubles, etc., etc. Las analogías descubiertas así son sorprendente:
Julio César y José Stalin son contemporáneos e idénticos, porque es
tán ubicados en el mismo estadio de un recorrido regular. Es más:
algunos de esos estadios desconocidos por esencia de fuentes históri
cas, pueden reconstituirse gracias al sistema. "Tratemos de identifi
car esta sociedad (Siríaca) formulando una igualación entre su his
toria, de la que conocemos el último tramo, y la historia de la So
ciedad Helénica, que nos cae en suerte conocer en todas sus etapas"
(I, 96 trad. cast.) Eso suprimiría, evidentemente, el trabajo de eurística e investigación históricas: nos bastaría el esquema. Y es que
Toynbee maneja valores y conceptos absolutos: la Civilización, la Vi
da, etc. César y Stalin son lo mismo porque actúan en la "Época de
Turbulencias" y optan por el estilo de vida "futurista". Pero, ¿qué

- 42 -

�-pB Baam 'js aod ap 'sa BtauBjsunaaia Bunui^[ (ó^ 'SBpBjuoa Xnuí sej
-sandsag sb[ ^ aiu3UBtuaad sa o^ag [a 'BaauBiu bj;o ap oqaip q -sohb
000'9 souirqn so[ ua ouis sauoiaBzqiAia opiaBU uEq ou X oaisij ou
-aojuoa ^p sojjBsap opiqiaaa Bq BJjatj B[ ajqos aaquioq [a BAaq anb
soub ap uoqiui un o pui qo 5OI ^iuBanQ (ó[ :isb SEjaiuinsaa soiuap
-oq • Bjsandsaq - oiaq [ap bijoaj b[ ajqos sauoiaBaapisuoa sns uaaajEtí
oiu sajuB^aodun 8Bj\[ #oajuapB apsap JBA.iasqo osroaad sa X 'BjanjB ap
-sap BAjasqo 'BáajjQ aaxp 'a^sa anb —ouBiuo^ ouadui[ [a— ao
ap o[duia(*a [ap a^a^d '[EsaaAiuj^ opB^s^ ap sapi b[ b oiuuna u^ "
-i[ asa ojipaui opBfap Bq xs souiaqBS ou '^^ajjQ opiaa^BdnsaQ #ttBa
-ijojsiq uozbj B[ ap BJoany^ ap opiji} [a uoa j[[B aa^auíojd b aA[anA
o[) Baijojsiq o [B}iA uozbj B[ a.xqos ojqq opBaqqnd Baunu X op^ia
-unuB a^duiais ns ua jauodxa ap Bq aaip anb sb[ 'sBjJtoaj sBidojd sns
uoa so[opuBiuojjuoa aaBq oq^ 'Bisandsa^ X O}a[[ B[nuuoj b[ X
-TUjq opBjs^ ap ojdaauoa [a ouis bzi[bub ou Buiaisis asa 3q
-uoa Buiíqn X é^[ ns ap sojBjjBd sounS[B u^ ouis ouBiaaquXo^ suiaisis
[ap [BjuauíBpunj Buia[qo.id [a jBJBaua b oa[[ ou }3ssb^ X BSajjQ
•••pupqtSB apjaid anb^od Buqaap o 'Buqa
-ap anbjod pupqíSB apjaid uoiaBzqiAta eim ^ssqanuí opnpuas uBq
a[ as Biuiqn b[ ouioa 6Bi^o[ojnBjj '(OSf7"Sí7f' "^ 'salsuuV?íi u9 InoJl
-jb) ttopBzi[iAia un bX Baa anbjod '*aja 'sanbip opuaXnj;suoa sa[iajj
-ip SBjjaij sBsa SBAijanpoíd oqaaq Bq anb aaaja [iobj sbui sg *sa[iajj
-ip SBj^ai^ ap Bisrnbuoa B[ aod opBzqiAia oi[anA Bq as ajquioq [a anb
jBqojd aod Bpan)5, (ó^ -a[duina as ou Xa[ B[ 'o^ub^ aoj 'oaodiuBjL
¿opBj[nsaa ouisiui [a aadutais aanpoad uoiaBjiaui buisiui Bq? *o[qand
un ap ojuaiuiBpnbiuB [a aanpoad sosbo soqonuí ua 'o^[ ¿Bp^apuaSua
uoiaBzqtAia B[ sa aiuBjaoduii sbui ojub^ ojaa [a sa apuBaá sbui ojuBn^?
(óg 'aotaadns uoiaBzqiAia BunSuiu opeapua^ua UBq ou saaejod sau
-oíSaa sb[ :uaiq ]^ -soaidoaj so[ ap Baaaia[ap Biauaiqjuí b[ X Baajiaod
-os uoiaaB B[ ap B^qBq a^uaiuaiuanaaaj X uotaBzqiAia B[ ap sosaa^oad
so[ ua [Biauasa uoiaaB eim ojjj [B tiEpaana^ anb so[ b aun as aaquXoq
ióZ "sa[qBaoABj sb[ u^qBjsa sajiíB apuop sa[qBaoABjsap sBaijBagoai^
sauoiaipuoa sb[ aBao[oa [a aaapaqo B^siuiuiaa^ap oidiauíad ouisiui [y
(^[ :noano^) ap sauoiaafqo st?[ jnbB ajj 'oaisij ouaojuoa [ap soijBsap
so[ aB[Buas aod a^uauíBsiaaad Bzuaiuioa 'sauoiaBzqiAia sb[ ap sisaua^
8B[ ua sB^sandsaa sb[ X sojaa so[ b BisiAaa a^ssd [B 'oSan[ X oatjBa^oaS
oiusiuiuiaajap [ap Baiqaa B[ aa^q aaquXoq •sauotaafqo opiqiaaa Bq
oaa^ • (uijb[ ua opB[nAip an^ o^aiaS ua piqtaasa is anb) oqaany oa
-aBp^[ ap t4BaadsB aad BajsB py;^ [a BjsBq oiqasaa^j ap 44SBSoa sb[ SBpoj
ap aapBiu B[ sa Bqan[ B[?9 apsap 'oni^juB ojuaiiuBsuad [a ua Biauanaaaj
uoa B;uasaad as X BfaiA sa Bopi B^sg 'opunaaj sa pBpisaaAp^ B[ b ajuaaj
ozaanjsa [a :BpiA ap Btuaou ouioa souixjaBduioa B[ souisiui soa^oso^
•uoxaBidaaB BqduiB opiqiaaa Bq Bjsandsag - ojag [ap B[nuiaoj Bq
'•^io 'do) tt8BpiA sb[ aod oiadsaa sbui X Bpi^ b[ aod [BqaaA upiaoA
-ap souaj^f "Biunjsa sa[ as uBasnq anb BpiA b[ 'uiuaq ua sixjsosag b o
sinq uBg ua [BdiuBqansy b opuBidoasa[aj i—aaAqag aaip— ttSBisi^BaBd
-xuoa,5 so;sa ap soucui sb[ 3JJug^? ¿aEsag oq^f oáwj aBpiaiiaBd ua oziq

�versidad. "Todo lugar es, a la vez, facilidad y dificultad..-. Si el Re
to fuera pura dificultad, el hombre sucumbiría y no habría histo
ria" (II9 conf.) 39) Un mismo Reto encuentra respuestas distintas:
el invierno derrotó a Napoleón en Rusia y le permitió vencer en Ho
landa, etc. 49) Algunas civilizaciones —dice Toynbee— se desarrollan
"en un lugar indeseable, que las demás no aceptaban. Pero esto, má3
bien que aceptar el Reto, es no tener otro remedio" (II9 conf.)
59) Existen tres posibilidades: que el contorno físico sea todo facili
dad, como creen los optimistas, o todo hostilidad, o un sistema com
binado de facilidades y dificultades. Lo que importa es el hombre.
Pero de él "no se puede hacer una historia naturalista; el hombre
no es natural, tiene infinitas posibilidades, nadie puede decir de qué
es capaz; incluso si el planeta fuera destruido acaso podría llevar
una existencia interplanetaria" (II^ conf.)
Y, finalmente, sobre las Perspectivas de nuestra civilización, su
diagnóstico ha sido considerado ingenuo, incongruente porque pre
tende atar elementos incompatibles, etc. Uranga, luego de decir "que
no se levanta mucho de la opinión del hombre de la calle", termina
que "el mensaje de Toynbee parece de una sublime pobreza" ("Cua
dernos Americanos", 1948, 4, p. 137 y 138) .
2.

Refutación sistemática al sistema.

Pensamos plantear esta refutación en torno a los siguientes pun
tos: la historia no es una ciencia de generalizaciones; la historia no
repite sus procesos; sustancia y proceso; la teoría de Toynbee es una
doctrina teológica y teleológica de la historia; su método es apriorístico y no empirista; su filosofía es una filosofía de decadencia y, si
se quiere, de salvación.
La historia no es una ciencia de generalizaciones.
El siglo XIX, orgulloso de su desarrollo científico y de las ex
traordinarias hazañas realizadas gracias a la aplicación de las leyes
científicas, pretendió extender al campo de la historia el método pro
pio de las ciencias naturales. Quizá, como lo reconoce Toynbee mis
mo, porque consideró el presente como una situación definitiva y
absoluta; pero más aún, bajo el influjo del evolucionismo, porque
consideró el proceso histórico como regular y uniforme.
Fracasado el intento, porque la historia se resistía a ese trata
miento, se comenzó a aceptar al final de ese mismo siglo la existen
cia de dos grupos de ciencias ocupadas de estudiar dos tipos de fe
nómenos: los que estaban dentro del campo de la naturaleza y se
cumplían de acuerdo al principio de la necesidad, y los que caían
dentro de la esfera humana y se cumplían de acuerdo al principio
de la libertad. Esos dos grupos de ciencias tomaron distintos nom
bres: ciencias de la naturaleza y ciencias del espíritu, en Dilthey;
ciencia^ natural y ciencia cultural, en Rickert; ciencias de los he
chos de repetición y ciencias de los hechos de sucesión, en Xenopol.
'. :- 44 -

�• oaua^oiu
O[ X ojajasip ua onuijnoa o[ buijojsubjj oaijijuaia
pqoaj B[ b [buoiobj jsaBi[ bjb^ • 44ajuajajip sa op
ojaadsaj í44aXn[j opoj^, raaip 'ojauíijd O[ b ojaad
-sa^ • (^ 'dB^) jb[iiJ&gt;uís X a[qBjnui sa pBpq^aj b[ 'Jiaap sa '44pEppua
-OJajaq,, ns X 44pEpuiu(juoa^, ns Bjjsanuiap jjaqai^ ¿Bjuasajd sou as
ouioa? '^aiJjdiua pBpxpaj B[ ap oiJBjiun jajaBJBa [a opiaouoaa^
* (cj^? X f "d '*jia *do) 44
-siy opojaiu p X njsijvunjvu opoiaiu p ajjua uoiauijsip Eun ap
SBiauaia sb[ jipiAip [b 'ojubj o[ jod 'jB[qBq anb souiajpuaj X
Xa[ ap ojdaauoa p [buijoj upiaisodo ua Bjsa ojdaauoa ajsq
pBpqBiipiAipui a pBpiJBqnaad ns ua 'jB[n3uis japaans [ap ojdaauoa
[a 'jiaap sa 'BjqBpd B[ ap [biujoj opijuas oqduiB sbui p ua 'Bijojsiq
ap ojdaauoa p 'jaaajBd iui b 'sa p^ •ajuauípn^í oaiScq ojdaauoa
un ouis zaA ns b jos apand ou 'sapsjaAiun saXa[ un3as BpBiquuaj
-ap Bjsa anb oju^na ua 'sssoa sb[ ap Biauajsixa ouioa Bza[BjnjBu B[
ap oaiSo[ ojdaauoa [B uoiaisodo Bq^ '44bui[b pp an3uijsip as odjana
p ouioa biusiui BjauBui b[ b 'jiaap sa 'jas ns jod ojjo pp oun ubSuij
•sip as anb sojafqo ap sodiuS sop JBJjuoaua a^qísod sa ou 'sajB[naij
-jBd SBiauaia sb[ ap uoiaBaijiSBp B[ ap sauíj so[ bjbj,^ "opojaui ns jod
ouis ojafqo ns jod uanSiujsip as ou SBiauaia sb[ '44BaiJiduia pBpipaj
Bun anb sbiu XBq ou anb ojsanj,, :ajuBUiuuaj sbui sa jjaqai^
'opo%atu ap 'jiaap sa 'Baijijuaia uoiaBijsaAui ap Bin
-a[qójd sa ojjo n oun Jin^asjaj *sajajaBJBa soquiB Bjuasajd ouauíou
-aj opoj :soqaaq ap sodij sop 'sand 'uos ou uoisaans X uoiaijada^
• (g -d '44bijojsijj B[ ap
Bijoa^,,) 44souauiouaj ap sauapjo soquiB ajjua 'bjsia ap ojund ajsa ap
-sap 'BunS[B uoiauíjsip jaaa[qBjsa ap pBpqiqísodxui B[ asan^is 'uajidaj
as anb zaA BpBa upisaans ap soqaaq so[ uaiquiBj asopuBaijipoj\[,
•Bzjanj ap 'pBpijuBa ap 'upisuaiuip ap 'buijoj
ap sauoiaBiJBA Bjuasajd 'asjijadaj p 'sopa ap oun BpBq "soaiSopiaos
X soaiSpjoiq 'soaixuinb 'soaisij 'soqaaq SBiuap so[ sopoj uoa ajjnao om
-siui oq qos pp oijojbjsbjj ojuaiuiiAoiu [ap Bsn^a b 'oiaBdsa [ap bjuij
-sip uoiajod oub BpBa X Bip BpBa Bznja 'i&lt;oi3B[sbjj ns ua 'Bjjaij bui
-biui Bq "joijajue oub [ap b3ojbub b[ b oja^diuoa Jod Bazajsd as Bun^
-hiu anb uis 'oub BpBa uajidaj es anb sauoiasjsa sb[ uoa ajjnao om
-siiu oq -opipaaajd uBq a[ anb so[ ap ojuijsip jajaBJBa aqaou BpBa b
X Bip Bp^a b iSBa uBp 'Bjuijsip sbui bj3ubiu B[ ap sopBuiquioa 'baij
-aadsaj upiaBjnp X oaiJjauíojSiq opBjS 'BjnjBjaduiaj 'o[aia [ap ojaad
-sy -opoj [ap uaaajBd as ou 'ajuauítujaja uajidaj as anb saqaou sb[ X
SBip soq 'Baijuapi ajuauíBjnpsqB Bjausui ap Bzqsaj as uoiaijadaj Bun
iu 'sBsoa sb[ ap pBpqBaj b[ uq^í ^odOMax 'JSV 'SOP u^ p^pipaj B[ ap
uopijJBd Bsa JBjdaaB b 'opBj3 jouaui o joXbui ua 'uojaijsisaj es X bui
-a[qojd pp pBpaABj3 B[ ap Bjuana uojaip as sopBjia sajojns soq
•oipnjsa ap ojafqo p ojuBna ua
'sand 'uBuajip SBiauaia ap sodnj3 sop soq '[BnjiJidsa bjjo X [BjnjBix
rrun :sapBpqBaj sop uBjjsixa anb ap ojuaiuiiaouoaaj p 'ajuauia[duiis
sbui 'o pBpipaj B[ ap ojuaiuiB[qopsap un BqBaijiuSis ojsa

�Ahora bien, ¿qué visión de la realidad nos dan las ciencias na
turales? O dicho de otra manera, ¿cómo se nos aparece esa realidad
estudiada bajo el método naturalista? Este es, como se sabe, el gran
aporte de la escuela de Badén y, en particular, de Rickert. Dedicó
a ello todo un libro, "Los límites de la conceptuación en la ciencia
natural", que resume en el que utilizamos. De raíz neo - kantiana,
parle del concepto de naturaleza -dado por el filósofo de Koenigsberg: "el de la existencia de las cosas en cuanto es determinada se
gún leyes universales" (p. 31-32). Para alcanzar esa miiversalidad,
el método naturalista prescinde de lo que es singular. "Lo que haya
en ellos (las cosas y los procesos) de puramenie individual será con
siderado como inesencial y no entrará en la ciencia" (p. 75) . Pro
cediendo por abstracción, no recoge sino lo uniforme y repetible, lo
que puede traducirse en leyes. Quizá parezca extraño, porque el
hombre de ciencia trabaja sobre miles de ejemplares y observa has
ta el más mínimo detalle. "Pero, por muy lejos que llegue al aná
lisis —arguye Rickert— la ciencia de la naturaleza no podrá nunca
exponer en conceptos todas las peculiaridades de los objetos inves
tigados". "La combinación de todos los conceptos formados por la
ciencia natural sobre realidades individuales no podrá nunca repro
ducir la peculiaridad e individualidad de un solo objeto real siquie
ra. El que crea lo contrario tendrá que considerar, con Platón, lo
universal como real y no ver en lo particular e individual más que
un complejo de universalidades. Mas este realismo de los conceptos
parece superado hoy. Lo real lo encontramos en lo particular e in
dividual y no puede construirse con elementos universales" (p. 80

y 81).
Es necesario averiguar, pues, si subsiste aquel postulado de uni
formidad y de relaciones constantes que permite el establecimiento
de leyes, postulado que está en la base misma de las ciencias teó
ricas, y que es el punto de partida de Toynbee. Se sostuvo y se si
gue sosteniendo que estas ciencias procedían considerando los fenó
menos sub specie aeternitatis, y de ahí los principios de intemporalidad y universalidad que se le reconocen a sus leyes. Es cierto que
Toynbee dice, en cierta oportunidad, que su propósito es estudiar
los fenómenos históricos sub specie temporis (Civilización, p. 18) .
Pero eso está en franca contradicción con su tarea de "establecer la
presencia en el fondo de algún objeto del pensamiento histórico que
sea constante y absoluto" (Estudio, I, p. 16), con su criterio de la
contemporaneidad de todas las civilizaciones, la identidad formal de
sus procesos y su sistema todo.
¿Se cumple el principio de uniformidad? Dice Croce: "El pen
samiento común, lo mismo que el filosófico, sabe bien que la reali
dad no es constante ni uniforme y que, antes bien, está en perpetua
transformación, evolución y devenir. Esta permanencia y uniformi
dad que se postula (y que se considera después falsamente como rea
lidad objetiva) no es sino la misma oportunidad práctica en que se
trata de omitir las diferencias y considerar uniforme lo diferente y

- 46 -

�- Lf -

OJIO 83
^nb ojsa sotuafap oaa^ 'oaxjojsiq oqaaq 'jEjnSuis oqoajj ¿aopBAjasqo
jap uoiaisoj? • (zf *d '44ajiAijBjaj Bq,, ^aaanoq '¿) 44oaijbj3j j^jobjbd
Un U9U91J 'O8J3A!Un 3JS3 U3 'OI3Bds3 J3 X odui3IJ jq ' S9JUEpJO9Sip
UBJ3S pnjlSuOJ 3p SBpip3lU SnS 'SBUI9pB 'X OU3UIOU3J OUISTUI un B S3^
-U3J3Jip S3UOI3BJnp UBJinqiJJE 'OJJO JB O^33dS3J UO3 OUn OJUaiUIlAOlU
U3 83JOpBAJ3SqO SOQ,, '83pBpT3OpA 3p UOlOipB X BJIUIJUl pBpt3O[3A 3p
sej 'sojnjosqB oduiaij i opuclsa op sauopou sbj aXnjjsap püpiAijBjajj
BJ 3p BJJO3J Bq "BDISiq B|^ l:O3 OpiíanOO O[ SOUIB3^Y * ^pSJBZUOJSiq^ B
OpBZU3XUO3 UBq X '[B3.IJI 3 BJOBJJSqB BZ3pjnjBU 3p UOpOU nS U3 38J3U
-3^UBUI u^pand ou SBpusp sbuisiui sBsq "une ^abjS sbiu
• (44X3^ X oqosjj^,
[3 OpO^ "^ "08 "&lt;^ 44t83[BI3OS SBpUdp SB^ 3p BlSoppOJ3J\[,,
\i) 8OIl9 uo ^p^^n^moo anb ap bjsubui XBq ou is BpBuopusqB 83 X
soq^^q so[ uoo uopBiuojjuoo Bnjadjad Bun b epij^uíos B^pq 38 'Bp
¿ Z3A Bun 'X3[ Bq?, • (¿Q[ #d '44BjjBJoij[oisiq B[ ap Bpojsiq 3 bij
BPÍA ^ O[[OJJBS3p B^3 BpOJ 83 'pBpqB3J BDIun B[ 'pBpqB3J B[
anb 3p opBDijiuSis ojio p ua asjapud^us aqap Boppjsiq BpiA X uop
-buijoj sa Bz^panjBU b^ anb ap B^sando uopBuuijB tb\ X ípaj BpBu 83
ou 'souiBxp 'o '^isixa ou anbjod Bpojsiq auaxj ou BjOB^jsqB uopBiip
•3ui X uozbj ap 9ju3 ouio9 BzapjniBU B[ anb ap opijuas p ua ss
-japu3ju3 aqap Bpo^siq auap ou BzapanjBU B[ anb ap uopBuuijB B[^
'jBSnj ojjo ua aooaq ^aip ouioa 'anbjO^j *pBpipaj apBjnuí tb\ uoa op
-janaB ap SBpauod BJBd saXa[ sns JBOijtpoui uaqap soaijtjuap soj 'od
-uiaij joXbui o oaod BpBa :spuap b^ ap sosajSojd soj ua Bjsa Bqanad
jofaui Bq • (^fz ^ Z' \fZ '^ iííe}^9rI,,) tt8BPBIíA uos ojuauíoui opoj
ua anb saXa^ uos BzapanjBU b^ ap sa[qBJOxaui saXa[ s^q • • • a^qBjed
-as sa BpBu ofapluioa oXno ap 4cpoj pepipaj b[ ua soiquisa opipaans
UBq ojubj SBJjuaiui X '(sojjosou jod Bpiqpjad ou anbun^) uopBD
-ijipoui Biin3[B oppnpojd J9([cq aqap jBuiquioaaj X JBuiquioa asa
ua anbjod^^ 'aaojq Bjsajuoa 'o\[ ¿sauoispaad SBsa ajdmais ua[duina
as? 'oaa^ -44japaans ap Bq anb O[ ap sauoispajd jbuijoj anb sou
-ara BpBu a^isod sa ojjaiqnasap UBq as anb saXa[ sbj ap oipatu jod
anb ojubj 'a[qBpnpui sa pcpaaA b^ ap joSij p Xa^ b[ ua 4X 'Xaj b^ ou
-18 asBp B[ sa ou sa[BjnjBU sspuap sb[ ap u^ oaapBpjaA ^q^ :aoojq
B souiBAp^ ¿saXa[ ap ojuaimpajqBjsa p a^qísod uaaBq anb sajuBj
-suoa sauoiaBpj sbj 'uopij9daj bj ap oidiauud p ajduina ag?
* (^8 #d 4'IP
•do) 44BaijaBjd uoiaBaqdB ns BJBd BiJBsaaau uoiatpuoa bj ajuauíBjsn^ sa
4BaiJoaj Biauasa ns opnjjBq souiaq jBna p ua jajaBJBa 'jBjnSuis paj
o[ X p 9JJU9 ojjaiqB ouisiqB ja X BjsijBjnjBU ojdaouoa pp pBpipsiaA
-uin bj 'sand '^y,, tjja^ai^j jod Bpiaouoaaj bX opis BiqBq 444ajqBjnui X
bata pBpipaj bj ajqos 'ooijBuiBjd jojba ap 'SBOijBj^inbBj sauopdiia
-subjj,, ouioa saXaj ap SBiauap sbj Jiuijap b aaoj^ b oa^jj anb 'pBpiui
-jojmn bj jBjnisod ap BaijDBjd prpijBuij Bjsq • (^^z *d *44ojnd ojdaa
-uoa jap Biauaia ouioa Bai^oq.^ 44pBpisaaau ap sauozBJ jod auuojiun
aa^q as anb 'pBpijBaj bj ap ojuaiuiBjBjj un ap pBpisaaau bj sa Bzaj
-BjnjBU bj ap pepiuiaojiun bj ap opcjnjsod ja ^ajqBjnuí oj ajuBjsuoa

�En lo que antecede hemos visto lo que pasa con las ciencias generalizadoras. ¿Y la Historia? 'Hay ciencias —dice Rickert— que
no se proponen establecer leyes naturales; es más, que no se preo
cupan en absoluto de formar conceptos universales; esas ciencias son
las ciencias históricas, en el sentido más amplio de la palabra... Quie
ren exponer la realidad —que nunca es general, sino constantemente
individual— en su individualidad" (p. 96). Este es el carácter intrín
seco de la Historia formulado desde la Antigüedad, por ejemplo, en
el famoso 9 de "La Poética" de Aristóteles: "la poesía trata sobre
todo lo que es general y la Historia de lo particular. Lo general, es
decir, qué cosas dirá o hará verosímil o necesariamente tal o cual
persona, y es a esta representación que apunta la poesía, aunque
atribuya nombres propios a sus personajes; lo particular, es lo que
hizo o le pasó a Alcibíades". De ahí la conclusión de Rickert: "La
Historia no quiere generalizar al modo como lo hacen las ciencias
naturales". Y su famoso apotegma: "La realidad se hace naturaleza
cuando la consideramos con referencia a lo universal; se hace Histori cuando la consideramos con referencia a lo particular o indivi
dual" (p. 97 y 98-99).
Que pueda o no haber una ciencia de lo singular, que pueda o
no hacerse una conceptuación particularizadora, es un problema gnoseológico que no tenemos por qué plantear aquí.
Aceptemos que la realidad histórica contenga lo general; pero
como esa realidad es siempre continua y heterogénea, para emplear
el lenguaje de Rickert, contiene, además, lo particular y lo singular.
Los historiadores reconocen el principio de la generalidad y ni si
quiera pueden renunciar a él. Es su punto de partida, pero lo dan
por sobreentendido. Estudian, por ejemplo, sociedades humanas, ac
tos humanos: vale decir, se encaran con un rasgo universal, el de la
naturaleza humana. Otro ejemplo: sería imposible hacer una his
toria de los hechos políticos sin tener en cuenta algo constante en
esos hechos que nos hace dominarlos, precisamente, de naturaleza
política. Pero los historiadores marchan de inmediato a lo particu
lar y singular, porque, históricamente, ni la naturaleza humana ni
los hechos políticos son constantes c inmodificables, sino variables.
¿Renunciar a lo singular? Sería renunciar a lo histórico. ¿Volver a
lo general? Es, como dice Croce, pretender volver al Paraíso, al
Edén. La verdad es que la inocencia no se reconquista: cuando la
perdimos, la perdimos para siempre. La generalización vacía las co
sas, empobrece al mínimo su contenido. Por eso Lucien Febvre, en
su estudio sobre Toynbee, termina diciendo que, al generalizar, lle
garíamos a la conclusión del viejo bibliotecario del Sha moribun
do: "Los hombres nacieron, amaron y murieron".
La ciencia histórica consigna lo singular porque no quiere em
pobrecer la realidad histórica. Tomemos como ejemplo el Partenón.
Generalizando podríamos decir:
—Todos los pueblos tienen ideas religiosas.
—Todas las religiones implican ritos y ceremonias.

^ 48 -

�- 6* -np ajuamcpidej ajjnao oiuoa 'sboiuoSbjub ajuaiuaiuanaajj uos sbais
-aans sbuijoj SBy anb '(BiaBjaoiuap By b bidbjdojsijb By ap 'oyduiafa
jod) bjjo b biujoj: Bun ap opBSBd Bq pBpaiaos BpBa anb 'sBsaaAip uos
anb souiBAjasqo oaad :opiuai uBiy By sap^paiaos SBy sBpo^ -Baiqyod
uoidbziubSjo By 'oyduiafa jod ^sojaadsB sosa ap BjainbyBna oun souiaui
-oj^ 'aja 'aiJB 'uoiSqaj 'Biuiouoaa 'sEaijiyod SBuoaj X sauoiaBzruBSjo
tsauntuoa soiaadsB Bjuasaad sauoiaBziyiAia SBy s^poi ap Eiaojsiq Bq
•BJopBziJBynaijJBd Bzanbu ns Bpo^ ap opBfodsap bij b^ as 'p^piyEaj
b^ opiaajqoduia Bq ag ¿JsziyBjauaS yB 4sand 'oqaaq Bq as an)? *as
-.TBp apand tu 'XBq oy o^_ ¿BjaajBySuj ap yB jByxuiis osbo unSyB Bp ag?
^uij ya B^SBq JBJBduioa ayqísod sa? 'sBuiapB ioxo^ 'sasapuByoq 'soS
-aruou 'sopuBuxjou 'sasauBp 'souiaaA sns ap oipua^d^ X buiijijbui bio
-ua^od Bun ajduiais anj ou buisiui BajajcySuy íbuijbui ns opByyojJBsap
uBq ou anb seysi scj;o ssqanuí Xcyq :sauoiaBqojduioa SB^sa b souiaac^
-ayy oAijB^BduioD opo^aiu ya souiBayduia is o^a^ 'SBisandsaj sbuisiui s^y
uapuodsajjoa SBDijBjoaS sauoiaipuoa sbuisiui s^y b :odij ajsa ap Bijas
uoiaBziyBjaua^ Bq ¿uoiaBziyBjaua^ Bun asjBOBS apan^? -buijeiu ns
'njsandsaj omoa 'u^aja sasay^ui soy 'jbiu yap oijBsap ya a^uB ^aaquXo^
ap afBnSuay JBiynaad ya uoa oqaip 'o 'buii^ijbui pBpiyBiauajod ns Ba
-íydxa BJjajBySuj ap JBynsui jajaBjea ya :oyjBymsod ajsa ap souibjjb^
¿jopBziyBjauaS opojaiu ya soiuBjBayduia oyos is soiubijbjSo[ an)?
¡uoiaBiauajajip Bjusna! 'pnjiyituis biu
-Bfay X b9ba Bsa ap Bjanj 'oaa^ '^x l^ís 19P SBuajy By sa Biauajoy^
íoijBjida ns Bzaj ouioa 'soiq ap ynsuoa un o 'oaijsBisayaa uo^B^ un sa
apuBJ^) ya otaoSaj^ sdBd ya íBjsiiuaaBiíaj adiauud un sa oiBj^sisi^
:aaip as 'isy • oaijbJBduioa o oai^pyBUB opojaiu ya aiuaiuBsoqaaAOjd
jBziyijn uayans saaopBiaojsiq soy 'yBaauaS oy b uapuai^B opuBn^
•Buiydiosip ns ap buisiui BzayBjnjBU sy jod 'oyya b sop
-bzjoj 'oyya b sopBiyqo uaA as :bjubui Bun sa ou sajopBiJojsiq soy ap
sajaiui y^ "sajBaaiyB^ 'souijdj 'sBipi^ 'sajojanjjsuoa sns ap yBnpiAipui
oiuaS ya B^unsBJj Bjqo By anb 'sBiuapB 'asan^ajSy "oyijsa ya jod sbsoo
sbjjo SBqanuí X Bqaajst^BS BiuBpBpnia Bun ap oXodB ya jaua^qo 'sa^uBj
-iqBq sns b ofBqBJ^ JBJjsiuiuins ouis 'sBuaiy ap BiJoyS By X oíSijsajd
ya jBJnSasB oyos ou 'sauoiaanj^suoa sns uoa 'BqBjnaojd anb 'sayaij
-aj ap yBJoiaaya X yBiaos Baijiyod By ap 'ajuatuyBnSí 'uoisajdxa ^asuaiu
-a^B oaiiuouoaa X oaijiyod oíaapod yap uoisajdxa By 'sBiuapB 's^ *ubu
•B9ua sopijuas soy anb ap Baiynuaia uoiaBAjasqo By X Baijpsoyij uoix
-ayyaj By jod SBpBuiuuaiap 'sBayido sauoiaaajjoa sbsouibj sns j^pjoaaj
BisBg "Baoda By ap oaijijuaia X oaijosoyij oiuaiuiBsuad yap uoisajdxa
By uaiquiBi s^ 'pBpiasynáuis BAanu 'oSayjS a^JB yap Baidij Bjqo Bun
4SBiuapB 's^ #JBynai^jBd uoiSiyaj Bun ap 'o^sa ua 'bX anbunB 'osoiS
-yyaj ojuaiunuoui un 'ouiuuai jaiuiad U9 X 'ojjaia jod 'sa 'uouajjB^
yq *BziJByn3uis pcpifaydiuoa By ouioa J3A BJBd so^sbj sns ap souná
-yB SBuadB somajByBuag ¿osa oyos sa uouajjB^ ya anb sa? 'oaa^
•opijaqyBiu X oqaajqBui 'soiubj
-aiAnj oy ou anbunB uouaiJB^ ya jauodns souiBjjpod 'ojub^ jo^
•sosoiSiyaj sojuauínuoui o sauoiaanjjsuoa 'aiaap
sa 'sayBiaadsa say^aoy o saj^^ny UBuijsap as uoiaBziyBaj ns bjb^—

�rante la Revolución Francesa. Pero podríamos generalizar, es decir,
buscar un ritmo o proceso regular, una sucesión sistemática, corno
Platón, Aristóteles y Polibio lo hicieron. (Aunque el último, la ver
dad sea dicha, discutió el asunto) . Para llegar a esa generaliza
ción prescindimos de todos los datos concretos. ¿Cuánto dura una
monarquía, o una aristocracia, o una oligarquía, o una democracia?
Prescindiremos de los caracteres específicos de cada forma: ¿Es lo
mismo la monarquía griega que la francesa? Obsérvese que en Ate
nas, no es lo mismo el antiguo basileus que el arconte rey, ni en
Francia la monarquía es igual con San Luis que con Luis XIV. De
bemos prescindir de todos los elementos concretos. ¿Qué nos que
da? Una serie de generalizaciones, una teoría política universal. Pe
ro, ¿es eso Historia? Evidentemente no: ha dejado de serlo.
Llegamos pues a esta conclusión provisoria: Las ciencias generalizadoras —y tal es lo que ha querido hacer Toynbee— son uu
sustituto ficticio de la verdadera realidad, elaborado con fines prác
ticos. La Historia, en cambio, trata de reflejar la realidad viva y
mutable, hecha de singularidades. No cambian los términos del pro
blema porque en vez de estudiarse acontecimientos particulares (his
torias nacionales o sucesos 'parroquiales") se estudien conjuntos más
amplios, como las "civilizaciones". Ellas también son singularidades.
En esos casos —dice De Michelis— "lo general de que puede ocu
parse la Historia no es de ninguna manera aquello que se contrapo
ne a lo individual, sino simplemente un individual más grande y
más complejo" ("El problema de las ciencias históricas", p. 27) . Eli
minar de ella lo particular significa, lisa y llanamente, eliminar de ella
su historicidad.
En virtud de lo expresado, la obra de Toynbee no es una obra
de Historia, aunque lleve ese título y el autor se designe a sí mis
mo, frecuentemente, como historiador.

Ahora bien, si el objeto de las ciencias es uno, la realidad úni
ca, y lo que marca las diferencias entre las ciencias es el método,
¿no puede someterse la información histórica al método generalizador, tal como lo ha hecho Toynbee? Efectivamente, tal cosa es lí
cita. 'Sin duda —dice Rickert— el método naturalista se prolonga
dentro de la esfera de la cultura y especialmente no debe decirse
que sólo haya ciencias culturales históricas. Recíprocamente, puede,
eu cierto sentido, hablarse también de un proceder histórico en el
seno de la ciencia natural" (op. cit., p. 46) . Pero el resultado de ese
sometimiento de la información histórica al proceso generahzador no
es Historia, es Sociología. "Si Toynbee se empeña en emplear la pa
labra 'historia" para describir el estudio comparativo de las civili
zaciones —dice W. H. Walsh en "An introduction to Philosophy of
History", p. 167 - 8— será necesario encontrar otra palabra fresca
para denominar a la historia tal como la conocemos, la historia en
su forma tradicional".

- 50 -

�- 19 g A '*ss 55 *d 4ttBjnj¡na b¡ ap gutauaia
•g na uotatsod ^sa b gBatjjja gB¡ *a) t4gajqraon uis aiJB ¡ap Bijojstq
Bun?, ¡eapt ns onioa otaa¡qB^sa A ítta¡qBjapisuoa BunSpj BiauBjJodrat b.i
-aiAnj ou ¡BuotaEu A ¡BnptAiput jtajaBJBa ap sEiauajajtp gB¡ anb ua 4jaA
ap ¡Bjuaptaao opotn ¡ap opojJBsap ¡ap Btjojgtq buii asjtqtjaga Bjjp
-od,, anb opuaxuaisos 4gauotaBzt¡iAia sb[ uoa aaqu^o^ anb o¡ 'aiJB ^ap
BtJojsiq b¡ na '-laa^q osxnb uqjj¡o^ 'BtSopnaog ua bijojsíjj b¡ jbui
-.tojsubj} sa scjuaxuiípaaoíd sosa b oaixpjstq ¡BijajBui ¡a ja ja rao g
• (sojjsanu
nos sopBXBjqns so^^ '¿9-99 *d 4*jia #do) t4oiunfuoa u^ sauoiaas sb¡ ap
uoiaBjapiguoa b¡ aod JB¡naT^jBd ua gonpiAtpui go¡ ap gauoioa^ gs¡ ap
uoiaBjapxguoa b¡ B¡¡a ua a^nixisns ag anbjod o¡pg BiJBUipjo Bijojsiq
b¡ ap BgjaAip aiuauqüoipBJ buijoj Bun b opianpaj jaq^q aaaa ag anb
A 'dsunjjou^vsdp A esuaj^odiuoo ap opoiu ja ua jvnSi a%uauiaiun%suoa
&lt;ap auai% anb oj ua opnuaptsuoo 'ouviunij ojauaS jv dojav uod vp as
jvno vj v 'sowsjjajnuvd 'sauoiovunduioa 'sauoiaanujsqzt ajuvipaw nxjaaxj
muoisiij ap aioadsa vun ga 'jofara o^jpap BJBd 'o 'Baiiojgiq iiotobjjbu
tu Baupa^ Biauata iu ga ou Bnjdaoxa ag anb Btauata b¡ 'opotu ajga a(j
•gaiía^ ap jajaBJBa ¡a grtuBf jauai u^pand ou 'otaBdsa ¡a ua A odraati
¡a ua jo^biu uotguaixa jainb¡Bna ajuB^sqo ou cga¡Bna gB¡ 'ga¡Biauajstxa
gBtauauBtujad ap gauotaBqojdraoa ga¡duitg ua ajuaraBnutiuoa UBA¡ans
-aj ag 'oatjpaj uapjo ap sapBpqBjauaS oraoa agjBqojd A asjBjuasajd
uBjatgtnb anb se¡¡anbB anb ¡a uaiquiB^ tnbB ap A Bijoigyq b¡ ap bid
-naia b¡ agjtn)t)guoa Biaaqap ga¡Bna gB¡ uoa gauotaigodojd gB¡ ap ajjBd
jo^Bra b¡ ap 'oatSo¡ BjgtA ap ojund ¡a apsap 'optjqjq ajuauíBgozjoj
jajaBJBa ¡a jnb^ aQ 'oauoisiq jaaaBas ¡ap soiuoraoui ga¡qBjaranuut
so¡ uBJjgtSaj ag ga¡na gB¡ ua 'gajB¡na^jBd sauotaigodojd ga¡qBjaranuut
sb¡ gBpoj ga¡Bjaua gauoiaigodojd ap Braajgtg un jod agaXnjt^sng anb
ígBtJojgtq gB¡ gBpo^ B¡og Bun ua agBJJBU anb 'vjajua vtuojsiq vj adjoS
un ap asayp niuojsiij vj ap viouara vj anb uBjaigtnb 'gouiraaaj gojjo ug
"pBptatJOjgtq b¡ ua ajuBjsuoa gEiu ap '¡BtauBigng gBtn ap 'ajuBjJodrai
sbui ap ^^q anb o¡ a^uasajdaj anb '¡bi BJatiBiu ap oisa aaoBq uatxa
a¡ zaA b¡ b ojad 'snatjDindiuoa sauoiovajasqo A sauojovjuojfuoa gBunj
-jodo uoa gB¡JBqojdraoa gauotaBotjgaAui gBtdojd gE¡ ap utj jod BSua^ A.
'sajuanaasuoa A ga}uapaaa^UB aj^ua sviunsaaau A saiuvjsuoa sauoianjai
Baznpui 'Bag o *gouaraouaj go¡ ap Btouapuadap ap ga^a¡ a¡nuijoj Bia
-uata ng anb b uBJtdgB o^ga jo^ -Bijo^giq b¡ Bpoj ap uotaBsuapuoa Bun
o otpuadtuoa un 'BpBzqBjauaS Btjotgtq ap ataadsa Eun jag 'ataap ga
'Batjpigtq pBpqBaj b¡ BJauBtu Btm¡B ap Jtanpojdaj 'jauajuoa 'odraat^
oragtra ¡b íA íga^a¡ ap Biauata 'oiubj o¡ jod tA 'BiSo¡otq b¡ 'Baiiutnb
b¡ 'Batgjj b¡ 4BaiuBaara b¡ 4oatg¡j opunra ¡ap gBatJoaj gBiauata gB¡ uog o¡
anb opora orasira ¡ap 4jtaap ga 4Btauaia jas iBtauaSrxa a¡qop Bim asata
-B^sxtBg anb ¡b^ BjauBtu ap Btjojgtq b¡ ap Biauata B^urtsajd ng Jtutjap
b jb3¡¡ uBjaigtnb,, '''gajoinE gosg raaquXoj^ ap ojtsodojd ¡b Biaaj
-ip Baqdaj Bun aaajBd anbjod 4bSjb¡ ga anb 4Bjta B^ga goraiqtjasuBj^
•pjqo ng ap jj #dBa ¡ap A Ia U9 snaHDij\[ 3Q Bdnao ag go¡¡a aQ -gau
-otaBjqnan¡a ga¡B^ 'Batjijuaia Btjotstjj Batun otuoa 'Batjj^uata btjojsijj
oraoa jBiuasajd optjanb UBq 'aaquXo^ ap saiu^ 'gajojnB goqanj^[

�losofía de la Historia", p. 27 ss.) Cuando se juzga un hecho en su
concreción e individualidad, en sus peculiaridades, se está dentro de
la Historia. Pero cuando por medio de la abstracción se le despoja
de sus elementos concretos e individualizadores —simplificándolo pa
ra sistematizarlo— se está dentro de las ciencias de leyes. Cuando la
propia historia se empobrece de datos y se ve precisada a prescin
dir de infinidad de elementos particularizadores, como ocurre con la
Prehistoria, se confunde con la Sociología.
Es difícil señalar los procedimientos de la Sociología, que tie
ne, se ha dicho, tantos programas como cultores. El drama de esta
disciplina es estar requerida desde dos polos opuestos, la Filosofía y
la Historia. Trabajar con postulados abstractos y absolutos o partir
del dato histórico. Con todo, parece predominar esta última tenden
cia, la llamada Sociología histórica (V. Barnes y Becker, "Historia
del pensamiento social", t. I, cap. XX). Pero esa escuela ha trazado
su programa, especialmente a partir de los artículos de Max Weber
sobre teoría y metodología de las ciencias sociales, resumidos en el
cap. I de "Economía y Sociedad". Señala aquí las diferencias entre
Historia y Sociología: "La sociología construye conceptos - tipos y se
afana por encontrar reglas generales del acaecer. Esto en contrapo
sición de la Historia, que se esfuerza por alcanzar el análisis e impu
tación causales de las personalidades, estructuras y acciones indivi
duales... Como en toda ciencia generalizadora, es condición de la
peculiaridad de sus obstracciones el que los conceptos tengan que
ser relativamente vacíos frente a la realidad concreta de lo histó
rico" (I, p. 18) .
El concepto abstracto que propuso como recurso eurístico y de
investigación es el "tipo ideal", logrado no por generalización o sim
plificación promedial, sino por racionalización utópica. Para fijar el
tipo ideal se parte de la realidad —del dato histórico—, pero no se
elige de él sino lo más significativo y coherente, lo más inteligible y
favorable. El tipo ideal comprende todo objeto social; puede refe
rirse a tipos humanos: el "hombre del Renacimiento", el "griego del
siglo V", el "jefe de empresa capitalista"; puede referirse a sistemas
o doctrinas económicas: "capitalismo", "socialismo"; a escuelas ar
tísticas: "clásico", "romántico", "barroco"; y de igual manera a to
das las creaciones históricas imaginables. Tipos ideales son las "civi
lizaciones" de Toynbee y, en general, todo lo que forma su peculiar
nomenclatura: "estados e iglesias universales", "bandas guerreras",
etc. Se han señalado coincidencias casi completas de Max Weber y
Toynbee sobre algunos tipos (por ejemplo, carisma y mimesis) .
Pero el mismo Weber, al señalar la elaboración y el empleo
del tipo ideal, indicaba sus peligros. El primero es la caída en el
idealismo. Siempre recomendaba el autor volver sobre los hechos
reales, no olvidar que sus tipos eran irreales. No pudo librarse él
mismo de aquel peligro. Y es que el espíritu humano se enamora de
sus propias creaciones; en este caso, termina por considerar sus ti
pos ideales como más reales que la propia realidad histórica. Tal lo

- 62

-

�- 89

-

-púas opoj 'sbijosojjj spjsa na 'apiaid Bjioisyq bj 'BjnpipBiiB
•BTJojsiq bj oqBDB as rsBjqBjBd sbjjo ug "ominj ^a X
-uasaid ja 'opBsnd ja souiaqBS 'aiuauiBayisi.ioj.idB X 'Bjsa ap oypaui
•jBtajoj bojSoj bj X 'boiSoj bj sa opojaui oayun jg -oj^ianpap anb sbiu
Xr?q o^[ *opBp bX Bisa opoi : JBiiSiiaAB anb oaijojsiq oqoaq un^uyu
Xaq o^[ "opBaijyuSys opoi apjaid Bayjpisyq BiSojopojam bj osnjauj
"saiuaynSys sbj ua uojayiadaj buba X uotdbzijiato Bjauíxjd
bj ua uoioBaja oqnq anb jod JBaijdxa jod BiiBpanb saj BiAEpog 'pBi
-jaqij ap 'oiubi jod 'aaaiBa X ajqBJoxaui ouyisap un b opBjB Bjsa ajq
-moq jg "sauoioBaja SBAann bjb¿ oduiBD X^q o^_ 'a^idaj as opoj ap
-uop osjna un sa Biioisxq Bg -osnjouoa ouioa aiuaAap ja aBjapisuoa ja
: souibjuauíoa anb sbijosojij sbj ap ^abjeS oj 'a^uauíEstaa^d 'sa ojsg
•upiaBzijiAio Bjauíijd bj ua Bisaod bj Bpoi
oyp as bX :Bapaod uoiacaja BAanu ap pBptjtqísod XBq o^_ •opjnsqB ns
B.iaA as X —"aja 'odijsjjjb 'oaiuiouoaa 'oatjijod oj ua— SBoppjsiq sau
-oiaBzijBaj sbj ap ojsd.i jb oijajija ajsa asanbijdy "SBnjpadns 'oiubj
jod 'X (aaquXo^ aioap Bjsná ouioa) 44sajtjuaS ap upiaijadaj buba^
X Bjaui anj SBuiap sbj ug -upiaBzijiAta Bjauíiad bj ua bX uojayp as
'jyaap sg "bijosojij ap sajqysod sbiujoj sbj SBpoj bX uojayp as SBjja ap
Bim BpBD ua 'ojaya ns uajydaj sauoyaBzyjiAia sBjuyjsyp sbj is o.iag "Baya
•ojsyq uoyaBzijBa.1 Bun 'ojaaja U3 'sa bijosojij ^po^ "opyiadaj jod 'jij
-nui sa oaqyj ns rsa^osaaajuB unyjuyaA oAnj aaquXoj^ "BiauapBaap ap
bijosojij ns ojpuaSua SBjja ap buii BpBa 'sBiauapBaap BunyjuyaA 'ojubj
jod 'X sauoyaBzyjiAia BunyjuyaA opyqt'q UBq yg • BiauapBaap ap bjjosojij
pun 'ajuayn^ysuoa aod 'XBq BiauapBaap ap Baoda BpBa ug "aja 'uajyd
-aj as anb ojuayuíBsuad ap X ssaijsijjB sbiujoj '44biujb ja ua Biusya ja??
buibjj aaquXo^ anb oj :sosaaoad soiusyiu soj uBAaasqo as 'ojdiuafa
jod 'BiauapBaap ap SBaoda sbj ug -jeiu^oj pBpyjuapi Bjaajjad Bi/n b
op^anas ap uBjSajuysap as X ua^aap 'Bjqaynb ua uBjjua 'uBjjojjBsap
as 'uaaBU sauoyaBzyjjAia sbj :ojaaja ug "jyjnui 's^iuapB 'ojad íbjsiui
-isad X Bayjdaasa bijosojij Bun sa uoyayjadaj ap bijosojij ^poj^ "44jos
ja ofBq oAanu X^q epeu,, ^^b ap Bayjqiq uoyaysod BfaiA bj 'sosaaoad
sus ajydaj bijojsjij bj anb ap bj sa aaquXoj^ ap uoyaysod Bg "uoya
-yjadaj oiuoa o uoyaBa^a ouioa uy^ojsiq bj ayqaauoa oyjBsaaau sg
•sosdooud sns djiddu ou mio%si\[ vj
•Biuajsts ns b uauaiAuoa anb oaad 'uapuodsaj^oa ou ajuauíBay^ojsiq anb
sBsoa sojnjoj sns ap ojjuap opuayjoiu 'oAijanpap jb OAi;anpuy opojaiu
jap bjjbs i {iz *d 'ajn^pnBj\[) uoyaBijodBjjxa Bun ap oypaui jod 'anb
sa pBpjaA bj o jad 'sajáui ouisijydiua ja uoa opianaB ap aapaaoad os
-m) "ojaajap oiusyiu ja ua oávo '(jj^ X Qf '^g '-^ sbjou 'qayjqqjg X jag
-aag • j^) ojjaaouoa uys opojaiu ouisyiu ja Bajdiua anb 'aaquXog
•BjapBpaaA Bsajd bj opuBuop
'BjnqBj bj ap ojiad ja ouioa 'uaBiui bj aod ojdo 'ouBjyjnd bjsij
jap jsapy ody^ jap uoya^aja Btdojd ns jod opyanpag • (^j #dBa
jb z "u '44uisyjBjydBa jo asyj aq; puB upySyjajj,, 'a^mmvx 'H 'H "A)
•jaqa^ Biuodns anb oj ap sofajduioa sbui oqanui UBja oj^o X Biíjg
"44BjsyjBjydBa njyjidsa ja X ajuBjsa^oíd Bayja Bg^ o^qyj ns uoa opypaans

�do. Discurrimos y transitamos eternamente por un lendel de prejui
cios, grandezas y calamidades. Nos encontramos obligados a realizar
siempre la misma tarea, una fatigosa tarea que termina inevitable
mente en la ruina. Cierto es que Toynbee procura escapar a este
sinsentido de la historia con la derivación teológica que imprime a
su sistema. Pero no sólo hay contradicción entre la idea de repeti
ción de las civilizaciones y la de una meta final. Esta misma no
puede satisfacernos: en primer término, porque no somos confiden
tes de la divinidad e ignoramos sus propósitos; y, en segundo térmi
no, porque no alcanzamos a comprender el sentido de esas largas y
repetidas experiencias para llegar, finalmente, a un objetivo que la
omnipotencia y la bondad divina pudo depararnos sin tanta menuda
y cruenta adversidad.
No podemos aceptar ninguno de esos dos principios: el de que
no disponemos de libertad para nuevas creaciones inéditas o el de
que la historia carece de todo sentido. La historia es, precisamente,
el campo típico donde se ejercita la libertad. Y ello, ante todo y
sobre todo, porque no está escrita de antemano. En esto consiste
precisamente la oposición entre naturaleza e historia. El mundo fí
sico o natural puede comportarse de acuerdo a leyes inexorables y
fat^les (aunque, según lo hemos dicho ya, tampoco sucede así); en
cambio, el mundo histórico es el de la conquista paulatina y gra
dual de la libertad. Si pretendemos descubrir un ritmo preestable
cido en la historia o prefigurar un modelo de desarrollo histórico co
mo quien diseña un recorrido ferroviario, no nos corresponde a nos
otros, míseros e impotentes seres humanos, más que someternos a
él. Y esta implicación fatalista, al eximirnos de obligaciones y res
ponsabilidades, conduce a la abulia y la negligencia, a una fácil ac
titud acomodaticia frente a lo que necesariamente, mecánicamente
sobrevendrá. Esto es lo inaceptable. "Nuestro mundo —dice Ortega
y Gasset— es la dimensión de fatalidad que integra nuestra vida.
Pero esta fatalidad vital no se parece a la mecánica. No somos dis
parados sobre la existencia como la bala de un fusil, cuya trayecto
ria está absolutamente predeterminada. La fatalidad en que caemos
al caer en este mundo —el mundo siempre es ésíe, éste de ahora—
consiste en todo lo contrario. En vez de imponernos una trayectoria,
nos impone varias y, consecuentemente, nos fuerza... a elegir. ¡ Sor
prendente condición de nuestra vida! Vivir es sentirse fatalmente
forzado a ejercitar la libertad, a decidir lo que vamos a hacer en es
te mundo. Ni un solo instante se deja descansar a nuestra actividad
de decisión. Inclusive cuando desesperados nos abandonamos a lo
que quiera venir, hemos decidido no decidir" ("Obras completas", t.
IV, p. 170-171). La historia es la palestra natural donde se diluci
dan las proezas y hazañas de la libertad humana. Y es con este cri
terio con el que reivindicamos los dos principios condenados por las
filosofías de decadencia: a través de la historia el hombre progresa
por el camino de la libertad y en ello estriba, precisamente, el sen
tido de la historia.

- 54 ^

�- 99 -raía ap BpBiruoj BjsQ ajacd bjjo ísa^jcd sbj^o sbj uod Bpiun ajuara
-BAIJBaiJIUíJlS - JESllBO X JBSnBO BJ83 SOJSa 9p ajJBCl BUIl OJOg "SajUaj
CJlIJjna SOU9UIOU3J ap S3UOJJIUI UB^OJJB 9S 9pUOp BpiSoD9J 9p
ap aiaadsa buii sa 4463Uoi0EzijiAia?t o t4sodij,, 444SBJnjjna,, sbi
-S9 9p BUtl BpB9 UBjSojUI 91lb SajBJnjjna SOU9UIOU9J SOJ SOpOJ 9p OJ3J
-ua odraBO jg,, 'sajuaipuadapjaiui a sajuajaqoa uos ou uoiaBzijiAia
Bun ap Bjnjanjjsa bj uej^ajui anb souauíouaj soju^sip soq ój
•sojapajBA uaaaj^d sou anb sojuauínS-iB uoa ojdaauoo asa jxnjjsap b oS
-an[ apaooj^j '(9^"^9^ '^) 44üPBOíJíun ^ia^ui[BsnB9 X 9[qiiBduioD aj
-U9UI[BUOI9U91UI pBpi^CJOJ BUIl B^U9S9jd9J X BpB^9JUI a^U9UIBJ9^
Bjsa 4489uoi9Bz^iAi9M X SBjnjpia sbj[B 444sodi^oio^d^, sns ap oun
ap BJtni[na B[ vpo) anb uauodns,^ —sojio X a^rSit^dg 'X5[SA9jtuBQ b
naiquiBi ouis 'aaquXoj^ b ojps ou aaaijaj as) sajoinB sojs^ BJBpanb Buiajszs \^ opo^ anb BJBd —bijoj9bjsiibsui a Bspajdrai
-bui ap auijap aaquXo^ anb— 44uoi9BzqiAT9,, ap o^d^auoD ^s 4osbo ajsa
ua 'B9HIJ9 b^ JBjiuiq Bi^BjsBg *S9[qipunjuo9ui sa^jjad X Bia^duioa
uopBjSa^ut ap BpBjjaa pBpqBioj Bun ouioo 'paj X ajuai^qoo pBpiun
Bun ouiod 4jpap sa 'BpuBjsns o Bpi/asa ouioa (4jBjnj^9 - oapojsiq
B.in:qna o uopBzqpp ubj BpBO jBj^pzsuo^ ap uoTsu^jaad B[
{B}Bj,, ap B9ijtp[^ 'Buia^oad ajsa 4bjsia ap o^und JB[noijj;Bd
ns apsap anbuns 4jB9^uB[d b (44sistj9 ap Baoda Bjjs^nu ap s9[Bpos
sbijosojij sb^,, Bjqo ns ap jjx ^) opjidBa un B^ipsp Mi^oHOg
•44uopnps uBqpaj SBm9[qojd scq^nm anb ap pBpqiqísod B| X SBp
-uap sb^ ap BaisBq uppBAouaa b^ Bpuanaasuoa ouioa auaij sapt B^sa ap
Biujojaj B[ 'ojubi jod íjss jap BSa^z^ sapi B[ ap uBApap scpnap sb[
SBPX * *' 9lu3isrls^ Jl9S Ia sa Jtas I9 IBn9 I9 BJBd 4Baia uopdaauoa
B[ b opBnjiqBq souioq sou anb ap estibo b oaiSopBJBdBjjyn aaajBd o^s^
•sa 4o8jBquia uis 4X Bjscq as ou anb 'osojajsauaui 4ajua8ipui 444a^uBjsns
-ni,, jas ja sa pnpxjBaj Bpoj anb ojsia soiuaq 'bijosojij ap sojSis oaupij
•upA sbjj 4anb Bqaadsos ou 'ojjoqus uis oaijajojsiJB 'aaquXoj^ 'jT^sixa
BJBd Bsoa bj^o Bjisaaau ou anb oj oraoa auijap bj sajJBOsaQ X 'buisiui
is b BjsBq as anb 4BiauBisns bj sa jEaj ojafns ojapepjaA ja anb aaip
sajajoisijy uaiquiBj^ "BpuBjsns ap BaijajojsijB Bapi bj :Boijjduia sou
-aui Bapi bj Bjnjsod anb (BacisipBJBd Bpuaaout Bun ap sa bijosojij ua
anbjod) Biuano asj^p uis 'oaijjduia opojaui jap ajquioq BuiBjaojd as
ojjaoBij jb oja^ • 44sauopBzijiAia,, buibjj sbj aaquXojL sapBpaiaos sBjsa
y,. :Bpuajajuoa é^j ns ua Biuajqojd ja paB^sap xassv^) i. v^axao
•oduia^ ja jod BpESBdsBjj Bjsa anb 'pBpijBaj bj ap 4sand
'apupsajd uopBjapisuoa Bs^ #sajBni SBUEinnq sspua^sixa sop XBq
ou ouioa sajBnSí SBip sop XBq o^ "jaaaBaB ns ap ojuauioui ojuiistp
ja Bpuajajip soj 'soqaoq sop aj}ua pEpi^uapi EjnjosqB soxuBiBjsuoa
is aAisnjauj "soqaaq soj BziJBjn8uis anb ja odinaij ja sa 'sbsoo sbjjo
'ajqBuituija souaiu oj sa anb 'odmaij ja Buimija uoiaBjapisuoa
'jbuijoj pBpijuapi ajuauijBni Xrq soipB^sa o soiquiBa 'sBdB^a sBXna
ua X 'sa^uBjsuoa SBiauBisns X sBpuasa ouioo sodij SBiuap X sauopBzijpp
sns JBjapisuoa sa aaqu.^o^ ap oatjosojij ojuajsns ja 'BAijiuijap u^
X jas 'upiounf X

�pies agrupaciones o semi - agrupaciones "reunidas" solamente por la
zos indirectamente causales o por la proximidad espacial. No son
interdependientes: una parte puede cambiar sin que ningún cambio
tenga lugar en las que están a su alrededor" (p. 263) . Es decir, la
realidad presenta una complejidad que se ha ignorado o desprecia
do por abstracción.
29 No se puede dar una premisa mayor o último principio de
cada una de esas culturas. Toynbee dice, de una manera imprecisa
y superficial, que la civilización helénica fue predominantemente es
tética; la hindú, religiosa; y la occidental, mecánico - tecnológica.
"Cada una de estas civilizaciones —comenta Sorokin— ha sido crea
dora en distintas esferas de la cultura en diferentes períodos de su
existencia" (p. 264) . Sentimos natural resistencia a considerar la ci
vilización romana —parte integrante, según Toynbee, de la civiliza
ción helénica— como "predominantemente estética". Tal rasgo o
premisa mayor no ha podido establecerse sin clara violación de los
hechos.
3^ Si esas civilizaciones tienen una unidad coherente e incon
fundible no podría haber discrepancia, entre los distintos autores,
en cuanto a su número. Ahora bien, "la civilización mágica de Spengler se compone, para Danilevsky, de dos civilizaciones diferentes
—la persa y la árabe— mientras que Toynbee las divide, por lo me
nos, en cuatro: la persa, la siria, la árabe y la ortodoxo - bizantina.
La sola civiliz^ción helénica de Toynbee es considerada por Dani
levsky como formando dos civilizaciones, la griega y la romana" (p.
268) . En conclusión, "donde uno de nuestros intelectuales ve un or
ganismo cultural único, los otros ven dos o más, y al contrario" (p.
268) . Precisamente porque no son tipos reales, sino ideales.
49 Toynbee da, en cierto momento, su propio concepto de ci
vilización: "Por civilización quiero decir la más pequeña unidad de
estudio histórico a la cual se llega cuando se intenta entender la
historia del propio país: los Estados Unidos, por ejemplo, o el Rei
no Unido. Si se intentara entender la historia de los Estados Uni
dos en sí misma, sería ininteligible..." (v. la cita completa más
atrás, Cap. IV, A. Definición de civilización). Para comprender la
historia de los EE. UU. nos es necesario conocer la civilización oc
cidental. Pero nada más: "no es necesario mirar más allá". Esto no
es exacto. Si queremos comprender la forma de gobieron de los
EE. UU. A. debemos ir hasta los orígenes del estado; si la mo
nogamia, hasta las formas de organización familiar prehistóricas; si
el cristianismo, necesitamos "mirar" el pensamiento griego, la reli
gión hebraica y hasta las formas más primitivas de religiosidad. Y
fue precisamente por esto que Toynbee hubo de establecer la filia
ción o parentezco de las civilizaciones. Son dos "campos inteligibles"
la Civilización Occidental y la Cristiano - Ortodoxa. Pero —observa
Sorokin— "desde los tiempos de Pedro el Grande, casi nada de la
historia de Rusia es inteligible, a menos que se estudie primero la

- 56 -

�- ¿9 -

- biuo ja - ojuo
cnn aa biSoj - oiuo bj opBiuJojsuBJi Bq 'nainájE oqaip bij 'Bsajduia ng
•jas jap pBpipjoduiai EiJEsaaau bj 'bj3ubui bjjo ap oqaip 'o 'jas jap
B^npsqB uopBuurp Bun ap pBjiijiqísodrai bj 'jaSáappjj uoa 'BUBaj
-UBjd bijosojij bj j^ •BzajBjnjBU Bidojd bj ap pBptatJOjsiq jBjuauíEp
-unj B[ j^irapB ap uojaiqnq SBiauaia SBidojd sbj 'oSanq • orasiaijojsiq
ja oiájns iqB aQ -uozbj B[ ap BjnpBjatp Esa b uojaijstsaj as soubui
-nq soqaaq soq 'soaijoisiq soipnjsa soj ua jxanpojjuí osmb as 'ouisia
-Tjiso^ p uoa 'anb p anj BisipjrnBu opopui asq 'BiJBuiinj BJauBui
ap ajduiais opuBuoiaaBaj 'sosaaojd sns Bja^idaj BzapjniBu b[ ts ora
-oa uBipaaojd sapjnjBu Á SBaiJoaj SBiauara sb[ 'aju^sajd p BjsBq isB^
•aiuBjsuoa Bppuaiqiauoa BzapjnjBu b[ b jofara jBuiraop oinSisuoa
as anbjod 'osoqaaAOjq *ajuiqqiuBa o[ t4J98?, oraoa jaaouoaaj Bipod
ou anb opora pni ap 'uapjo oraoa aiuaraBidojd opaaouoaaj Bipod
ou oiuii^ ajea b une A 'a[qBjnui uapjo un na anb o^npsqB uapjo
un ua ojnSas sbui ajuais as ajquioq ^q -uoiaBAps B[ ap aiuBjnraijsa
Biníáop p iqB ap j^ *4tBUjaja upiAM jBjqoa BJBd Bpuajsixa ns ap p^pia
-p^nj B^ b BqBd^asa ajqraoq p anbjod 'ajuBjJOjuoaa^ -osoqaaAOjd
A ajuBjjojuoaaj anj auijojum A ajiiB^sns oraoa jas [B Jiqaauoq
• 4WsauopaBjjsqB ua Bzaj
-BjnjBU b^ aApnsaj uozbj Bq?, :Bjaap uoa^g bj^ • soqaaq so^ A uozbj
b[ ajjua opjoAtp un Bpa^qBisa as ojp uoa A odraaxj pp uoiaBuiraip
B| opianpojd Biqpq ag • (g^g *d 'ttorasipiauaistxa A orasiaijojsijj?9)
'imita oj oraoa 'apjB^ sbui 'á 'up o? oraoa 'oj3raijd 'apsjBu^isap p
'pBptaiuiBuip japjad appuapBq 'jas pp upiaBAriuBisns B[ b pipaaojd
as oraoa opBpuas uq iodi^[ •opunra oj^o ap p sa oiuaia A ojapspjaA
jas p ísoptjuas so^ ap joijajuí opuniu pp auuopp A osjbj jas p
Bja pBpipaj b^ ap jas p (orasiuBiisija p BJBd o^an[ oraoa) uojB^q
BJBq •sa[qBjnxuui a SBUjaja SBiauasa ap opunuí un ua pjaa^ojd a^ as
í o^uraunAora A pEptaiiuBuip jas p o^rnb a[ as 'ojaqjuoa p JBjiAa bj
-b^ 'jas p A jiuaAap p aj;ua 'sapiuaraJBq A oiiptJjajj uoa aiuarapia
-adsa 'oajuiqd ^Sau^ bijosojij b[ anb BUKqqojd onpjB p anq -oijoi
-isubjj A ajuaXn^j Bja anb o[ b asjEporaoaB japod ou BiaajBd ojuaira
-Bsuad p A a^qBqnra ajuarapjuaiuEpun^ oraoa ouis Bqsjuasajd a^ as
ou jas |^q "auijojiun X oauaouioq ouioa opiqaauoa oiqap ajqraoq
p osjaAiun p JBSuad bjb^ "Bai^ijuap X Baipsojij uopBpaadsa pnj
-as B[ ap SBraa[qojd sopunjojd X saABjS sbiu so[ ap oun sa a^sq
•soaido^ sosa
ajqos sajoinB sns ap sbiusi^os so| 'sajuaraSis sBuiStíd sb^ ua 'ajuauqia
-bj jBjnjaj apand uiqojog j^ • (g¿^ #d) SBspj uos aiaanra X ojjojjbs
-ap 'o^uairaiaBu ns ajqos sauoiaBjapisuoa sbj SBpoj —IB9PÍ

puoiaBj

ouis— BAijaaja p^pipaj uauaij ou SBiau^jsns o sajas sosa ig ó^
^) 4SpBpiun Bun sa Bjau^ra Bunsuiu ap anb
op Bjn^na o uopBzifiAp ap Braajsis oraoa JB^daaB ap oaisBq jojja
'44soijai[ja sns ap asBq bj ajqos aaquXo^ ap sauoiaBzijiAia
sbj JBáajSas ajqísoduii sa anb BJjsanra Bijoistq ap jBjuara
-aja oixaj uanq opoq,, ropBiiaapBux sa aaqu/(oq ap 44OApBjado oiiaj
-pía,, ja '44BaiiBra3Bjd Bjaaaj^, Bq • (69^ '^) 1B1U9PÍD3

�En una notable comunicación al XI Congreso Internacional de
Filosofía realizado en Bruselas en 1953, el profesor Jacobo Taubes
resume así el "vuelco o revolución copernicana" del pensamiento oc
cidental sobre estos tópicos: "El tiempo, como dialéctica dinámica
del hombre, transforma toda sustancia en función, destruye todas las
relaciones sustanciales, y no sólo en las matemáticas y la física. Es
tas no han hecho más que ponerse a la cabeza de las ciencias del pe
ríodo moderno en su tendencia a transformar toda sustancia en fun
ción, toda realidad en proceso, toda materia en energía, y con ello
determinan toda una nueva modalidad de pensamiento" (v. "La
apoteosis de la Historia", Xle. Congrés Internationale de Philosophie", vol. VIH, p. 7 -10) .
Toynbee insiste en considerar la "civilización" como sustancia,
es decir, "como el sustrato que soporta las cualidades o propiedades
que le son inherentes, y que permanece invariable a través de los
cambios", según la definición de Ferrater Mora ("Diccionario Fi
losófico", 39 edic, p. 903) . Por lo menos, como agrega el mismo
autor, es necesario "integrar el concepto de sustancia en conceptos
más dinámicos" (p. 906) . El fundamento filosófico de Toynbee lo
lleva a sostener: I9) La civilización antigua y la occidental son dos
cosas (o seres) distintos. No existe entre ellos más que un lazo de
afiliación. No puede aceptarse o sostenerse que la primera sufre
cambios tales que se convierte insensiblemente a la segunda. 29) Si
dos civilizaciones se ponen en contacto mantienen sus caracteres in
dividuales. No se producen mezclas. Una cosa definida a la Civili
zación Cristiana Occidental y otra la Ortodoxa Oriental. El marxis
mo, creación de la primera, no existe en Rusia. En una palabra,
Toynbee niega el proceso, el movimiento, la interacción verdadera.
Cada una de sus civilizaciones son cosas o sustancias definidas, con
clusas, quietas.
Hay un antagonismo irreductible entre constancia e historia,
entre sustancia y desarrollo, entre ser y tiempo, que ha venido a re
solverse en favor de los últimos. Si de la realidad se trata, abra
zamos fantasmas o abrazamos singularidades.

Llegamos a estas conclusiones que pueden parecer duras, pero
son verdaderas:
I9 Toynbee ignora los postulados lógicos, gnoseológicos y epis
temológicos de nuestra época respecto a la Historia. De los autores
que más hemos utilizado en lo que antecede, no cita a Rickert. Cita
una vez a Dilthey (I, p. 3, n.), en forma precisamente opuesta al
pensamiento de ese autor: "Las ciencias del espíritu —dice Dilthey
allí— tienden a adoptar los métodos de las ciencias de la naturale
za". Dilthey se encarga luego de demostrar que eso es imposible.
No cita sino una vez a Croce (X, 232) y sólo para decirnos que ocho
años antes de la publicación de "Teoría e Historia de la Historio
grafía", el profesor Zimmern, a quien expresa su agradecimieifto, le

- 68 -

�- 69 -

i optiBtr),, :aaip ]^ -biu[b pp ps^naBj Bim ouis sa oa ojaap^ui
p anb bX 'Biaojsiq B[ ajuauíBaipod Jinjuí ap pBpqiqisod B[ BaBjsap
aaquXoq^ 't4sajopBuojsiq soj ap sauopBJídsui SBg,, JBipnjsa [y *os
-aaojd p opoj ua opuB}9ajiuBiu anSis as uopaajip ^uuij ssa ^
• (SO^ *^ '"IP *^) M***ojoadsaj p s^pnp soiuEijqB 44toisnB^j,, pp oiu
-omijsaj pp JBsad y -Baiaojsiq BpBUJof B[ ap ojb[ o[ b
Bjaiiain a[ anb o^qBip p opuaiuoaua X 'ojoijaiap p 'pin p
anb oAnj 'BppuaiaBq jmSas ua asjiiJaAip ap uij b íBjaajjad
-sa uoiaBaja bj íuopBaja B[ oziq soiq íuaiq pp ojuniJj p jezt^ub^
-bS aofaui BJBd 'pin pp uaSpo ^a jBai[dxa Bjnao^d anb uoa bjSo(
-oaj BsoaopuBD Bsa oaod un BjquiosB sou anb Jiaap anb x^¿n rsa^a^j
osnojjiy Bjuamoa B[ otnoa inbB ajj 'BiriAip Baqdaj b^ apiaap anb na
-iub}B8 upiDBDOAOJd B| 'Bisandsa^j X o^a^ [ap B[nuiJ9j B[ uoa BUBiunq
Biauaijadxa B[ ap ouisiin ozuaiuioa p ua BpBpuas Bisa BuiAip uoia
-aajip Bs^ *ttofiq ^od aqioaa anb p opoj b bjozb X 'biub anb p bij
-sbo Jouag pM anbaod 'tíBianpiqBS B[ b ojuaiiuijjns [a ^od^, 8oujba3[[
ajainb 'uij un b 8oujba3[[ ajainb soiq *soiq ap Xa-q B[ sa anb 'bubiu
-nq pB^jaqi[ B[ b opjanaB ap o íBuiAip uoiasaja ap uos anb 'sapjnj
-bu saXa[ b opjanaB ap a[diuna as Biao^siq B-q "uijsnSy uBg ap o[iq
p Biuo^aj aaquXoqj ¿osaao^d p opoj ap aoiouioad p sa uain^)?
•aanpuoa sou anb b
OAijafqo p X Ba.TBj Esa Bpoj ap jojaa^ p 'B^oisiq b[ Bpoj ap opijuas p
jBJjuoaua 'sand 'Basng • uoiaBjadsasap B[ o Biauajodiui B[ ua souaip
-unq Bjjpod 'sauoioBzqíAp BunijupA sb[ ap oija^uauiaa p soujbjisoui
'bijbj BiJBuiinj Bsa ap ojpBna p soi/JBjuasaj^ -jop^psap sa ojis
-rg ap ojiin [^ 'Baqap Bpuoj ns 'sauoiaBzqiAia sb[ ap ouBiuaAux p
jaaBq b asjBjiiuq aaainb o^j 'iip Bpanb as ou aaquXo^ oaa^ *bjsi[bu
-iuiou opi^uas ns japjad uis oaad 'sauoiaBjuojjuoa SBsa uBsn souisuu
saaopBiJOjsiq so^ *osoipaAOjd jas apand 'sapBpi^uapi o SBiSopuB
sB[p ua opuBasnq 'sauoiaBzqiAia sb[ 3p OAiiBJBdiuoa oipnjsa ujq
•uaiq BqajBui Xa[ B[ ' (sa[qisuajso uaaBq
as ou o) uaanpojd as ou SBisa SBJ^uaiur ojaj 'SBiipoui sauoiaBaja
ajdmais BJBdap sou p^pqBaj B[ anb ojj^p s^ 'jaAajd BJBd BipBd
-bo sou sand '[ijn Bsoa sa SBaiji^uaia saXa[ ap ojuaiuiTaappisa [^
'niuo^sii¿ v¡ ap voi3p2oojd} A voiSpjoaj vujujooq
•opioajBd ojubj bi
-uasaid anb [a uoa 'jaqa^ xbj^[ ap ajqiuou [a 'oipnjsTj [ap sauauin[
-oa zaip so[ ap saABJ} v. 'souieosuq ouba u^ * uoiaBJisouiap ns sa qaq
-Tjqj^ X ja&gt;[aag ap ojqq [a opoqj -Biauap Bsa ap Bj^oppojaui X Bjjoaj
B[ a^uaiu[Bnái bjouí^i ojad 'Baiáo[oiaos Bjqo aoBq aaquXo^ ó^

[ap

Baoda B[ ap bojbui B[ BAag caipnj9a anb opopad p Bas Bjambpna
'Bijo^siq ap Bjqo Bpo^ anb 'aaqBs b 'Biuijsip ajuaui[Bioj bsoo boijiu^is
ttBauBJoduiaiuoa bijo^s a bijojs bjoa iuo9^ 'aaoa^ ap B}ia Bg *osaa
-oad ns ap [biujoj pBpi^uapi b[ 'jpap sa 'sauopBzqtAia sb[ sBpo^ ap
pBppuBJodiuajuoa B[ ap Bapy ns aaquXoji ofnpap iqB ag *t4BauBJod
-tuaiuoa BiJOjsiq sa Btioisiq cjapupjaA BpojM anb opBaxunuioa

�tigamos las relaciones entre los hechos de la historia, estamos tra
tando de ver a Dios a través de la historia con nuestros intelectos"
(X, 113) . Pensamos en Guiberto de Nogent, el cronista medieval que
llamaba a la I^ Cruzada la Gesta Dei per francos, la gesta de Dios
por intermedio de los francos. Sin embargo, Toynbee se mofa, en
cierta oportunidad, de la expresión brutal de un escritor Victoriano:
"Es la voluntad de Dios que los negros se vistan con tejidos de al
godón ingleses", o que los chinos fumen opio...
Pero:
Este mundo es el camino
para el otro, que es morada
sin pesar.
A eso vamos, a eso nos conduce la acción divina. La historia tie
ne un sentido: alcanzar una meta. Es claro que la idea de meta o
culminación de las civilizaciones está en oposición a la de las espe
cies repetidas y confrontables. La teoría cíclica ha cedido ante el
dogma. Se ha producido un salto desde el método analógico al ca
tecismo. El sistema se ha transformado en una faceta más de la vie
ja doctrina providencialista y el sustento de hechos históricos em
píricos es reemplazado por la adopción de un factor extra o ahistórico.
Su tesis no es sólo "una reafirmación del punto de vista positivista"
o "su concepción es, en último término, naturalista", según el juicio
de Colli/igwood (Idea de la Historia, p. 187, 190 y 192) . Su tesis es
contradictoria y su pecado es doble: la necesidad causal en la histo
ria, propia del naturalismo, es suplantada por la necesidad trascen
dental, propia del providencialismo.
Ya en el t. I habla de la meta. Pero bien se la puede concebir
como un espejismo que provoca esos renovados y monótonos esfuer
zos humanos. "Es posible —dice allí— que la raza humana llegue
a extinguirse sin que la meta haya sido alcanzada en absoluto". Lue
go, el sentido ideológico de la historia se va precisando. Reaparece
la Civilización (with capital C) . Y la imagen de la rueda. Las ci
vilizaciones son como ruedas que dan monótonas vueltas en torno
a su chirriante eje; pero el carro avanza. ¿Hacia dónde? No exac
tamente hacia el Reino de Dio3 como en la Civitas Dei. El Reino
de Dios no es de este mundo, que nunca podrá librarse del pecado
original. Apenas si llegaremos a ser una Provincia de ese Reino.
¿Cómo se aprecia ese avance? ¿Vemos signos de progreso en el
mundo de hoy? No se manifiesta ni en los adelantos técnicos ni po
líticos, sino en un incremento de los valores espirituales, en un for
talecimiento del fervor religioso (el mismo Toynbee descubre a su
alrededor algunas risillas escépticas) .
En suma, un final reconfortante para el creyente, pero que ca
rece de base científica y filosófica. La obra de Toynbee es una obra
de fe, un ensayo de contenido religioso y moral; toda la historia
queda concebida allí como un drama múltiple que, a la postre, nos
conduce a Dios. Y si descartamos la hipótesis finalista es porque
- 60 -

�- 19 sojqij sajqBJitupB 'opnuara b 'opis UBq 9nb.iod • • • ouBinnq oiua jap
SBUsaBui SBjqo uBJjuanaua ^s —QOS "d inoiSpq ns ua aaip— Bijo^siq
bj ap bijosojij ap sojqij soj aj^ug,, "soXesu^ sosa ap soqanin ua aaou
-oaaj 'Buojsiq bj ap sbijosojij sbj SBpoj b oijbjiuoo ubj 'aaojg anb oj
sg 'Bqaip ajuauíBidojd Eijojsiq ap sajqBJiuipB sozoj^ XBq 'Bijojsiq bj
ap Baipuiajsis uciisia eun jas ap JBsad b 'aaquXoj^ ap ojqij ja ug
• (44ssajp ujapoui ui auijsnSny puB snisojQ raaquXoj^ qdasof pjou
-jy,,) 44BUjapora BiuampsaA uoa uijsnSy UBg X oisojq,, oiuoa
b opBaijipa Bq 'ouBaijauíBa^jou o^o^oiaos opxaouoa uatq p
•sa[BjnjBu saXa^ sb[ b buStsb aaquXo^ anb p X 44sBiJBpunaas
sbj b aaaijuoa ^anssog anb pdBd p ua ouis 'BjsipiauapiAOjd sisaj
ns ua ops ou 4soquiB ajjua Bpuapiauoa Xbjj #44Bij[oisiq b^ ua pBj
-jaqq bj X pBpip^a^ Bg,, ajqos sauopBjapisuoa sns ua Bjia sbui anb
p jojnB ajsa b s^ -^anssog a^uauíppadsa 'ouajjaj asa ua sajosaa
-apajd sns ap p X oiuaiuiBsuad ns aajua pniqíuiis ubj Bun souibj^
-uoau^ 'pui^ijo sa ou aaquXo^ ap BaiSopa^ uoiadaauoa b[ oíag
• 44osoTpaoaiiasira X aiuaui
-a[a,, sa —sauoiSBao sbj^o ua 'souBtisija so^ uaiquiBj X— sauBuqnsnuí
so[ uaatp ouioa 'soiq anb sg ¿uaiq ba so^[? '44BijnpiqBS b^ b ojuaiui
-i.ijns pM Jtod 'aaquXoj^ BJip 'soujBAag ajainb soiq anb sg ¿piu ba
soji^? -uij asa b o[SaaaB uoa sopB^uaiJO ouioa 'ajuasaad pp oiuoa opBS
-b¿ pp isb 'sosaaojd o SBsoa sb| SBpoj soiuBjapisuoa 'ojsandns asa op
-B;daaB 'oan{ j^ -jBUBJjuasap ap a|qisoduii o gojjip Xniu 'oiusiui js
ua 'sa anb uij un auodns ag "une 3abj^ sbui oqantu oSp XBq
•o-mjnj p JBaqdxa b souibzub^ aapuajaad BJBd ouioa opsBBd p
-aAB ap o^ispdoad p ua opBisBtuap soiuaaapBd soaijo^siq soipn;sa so[
b soiuBáaajua sou anb sog gBuoiadaaxa uoiaBuiiung ap sisa^ eun oui
-oa bX Bjuasajd as 'oseo asa ug •OAijiuipp oanjnj un ap ouis 'oiBip
-auiui ojnjnj un ap ou 'uoisia b^ Bagduii 'a^jBd ns aod 'Bjsipuij sisai
Bg (• • "BiJBsaaau uopBiuaiunaop b^ ^jpj sou 'sBiuapB 'X) sapuajja)
sajaisauaiu sopnuaui sojsa ua pBpiutAip BjsnSns B[ b jBpauíA ua o^Ba
-9X oiíaia soiuijuag gBAaipaui Bjsxuoja [a Biaap ouioa 'soounuf idd ia(j
vjsa^) -saaquioq so[ ap oipauuajuí jod souiAip ouis 'souBiunq soqaaq
XBq o_^[ "soiq ap B[ ouis 'sajquioq soj^ ap Biaojsiq b^ bzbjj ou ouisq
-BiauapiAoad {g "BoiSppapi Buujaop eun sa 'ouBijsua ouisippuapiA
-ojd pp osBa p ua anbiod 'BpunSas b^ i ojuaiuipouoa ap sapniiqBq
so^uaiuiipaaojd so[ uoa ajqiaouSoaui a oapojsiqB sa 'buisiiu uoiaiuij
-ap ns aod 'anb o^p b Bijojsiq b[ ap jo;oui ouioa Bao[oa anb^od 'bj
-auiijd u\ : sapjuauíBpunj sauozBJ sop jod BpijJBduioa ou souiBsajuoa
anbunB 'asjBipnjsa ap BuSip sg • prpaiJBjjiqjB b^ o pBpipuopBjji B]
o pBpijBnsBa bj b uaaapaqo soaiapjsiq soqaaq soj anb ap Bapi bj jinj^
-sap B 'ojdiuafa jod 'opinqiJiuoo Bq :so^jaiu sajuBAajaj sounjB op
-lua^ bij ojuaiuiEsuad jap ojjojJBsap ja ua anb soiuBjapisuoa osnjauj
•BpBipnjsa aas ap BuSip sa Bijoisiq bj ap BaiSpjoaj bijosojij buq
• ojuaiiuiaouoa ap soiJBuipjo soipaiu soj
ap ounSuiu uoa iu sB^siJidiua so^uaiuiipaaojd soj uoa tu japuaqajds
soiuapod ou anb a^uapuaasBJj opunuí un ua OA^afqo ja Baojoa sisa^
Bsg "opBiaunuB B^siiiduia oiisodojd ja uoa uoiaaipBjjuoa ua Bjsa Bjja

�de historia, surgidos por reacción mental contra historias superficia
les". Basta recordar el "Discurso" de Bossuet y el "Ensayo sobre las
costumbres" de Voltaire, que no son libros antagónicos. Voltaire
presentaba su obra como complemento de la de Bossuet, que mucho
admiraba. Incidentalmente, Toynbee trata algunos problemas de
historia, tanto en sus Apéndices como en el texto mismo de su li
bro. Y lo hace con originalidad y estupenda penetración. Aumen
ta nuestra capacidad de comprensión e interpretación de ciertos
acontecimientos. Pero esos aportes son esporádicos y, lo más grave,
al ir utilizados en función del sistema total, quedan fatalmente des
virtuados .
Doctrina apriorística y no empirista.
Lo que pretende ser original en Toynhes es el estudio compa
rativo o analógico de las civilizaciones para extraer de allí princi
pios generales del devenir histórico y deducir, por tanto, hacia dón
de se dirige nuestra propia civilización occidental.
Se jacta de ajustarse a un procedimiento empirista. "Los inves
tigadores científicos —decía Stuart Mill— dan el nombre de Ieye3
empíricas a las uniformidades que la observación o la experimenta
ción han mostrado que existen..." Toynbee busca esas uniformida
des, pero su procedimiento no es realmente empírico. Si lo fuera,
no podría combatir, como combate, contra la investigación histórica
"particularista", "nacionalista", "parroquial" o erudita. En ésta de
bería encontrar nuevos sostenes de su teoría. El estudio comparati
vo de las civilizaciones que propone, exige un estudio previo y mi
nucioso de cada una de esas mismas civilizaciones.
El empirismo científico ha creado microscopios para hacer visi
ble lo diminuto y telescopios para aproximar lo que está lejano. Y
bien, la eurística y la investigación históricas son los microscopios y
los telescopios de nuestra ciencia. Logran mostrarnos lo muy peque
ño y lo muy antiguo. El conocimiento prolijo de cada ejemplar no
puede estar en contradicción con el del género o especie general.
Por el contrario, actúa en su apoyo. El conocimiento erudito de ca
da hecho histórico habría debido servirle a Toynbee para fortalecer
su doctrina, si hubiera empleado realmente el método empírico. Pe
ro si sólo atiende a las generalidades, a los "campos amplios" —co
mo dice—, es porque su método es apriorístico y los detalles le mo
lestan .
El Dr. Geyl ha demostrado que el procedimiento de Toynbee
no es empirista al confrontar sus proposiciones precisamente con los
detalles, es decir, con el conocimiento histórico positivo. En su en
sayo titulado: "Toynbee otra vez: Empirismo o Apriorismo" ha he
cho un magistral análisis de tres páginas de Toynbee que son —dice
el profesor holandés— sólo un ejemplo de lo que ocurre en las tres
mil páginas de los 6 primeros volúmenes. He aquí sus palabras fi
nales: "El sistema de Toynbee no será tan agresivo como el de Spengler en sus implicaciones políticas, pero es, esencialmente, no me- 62

-

�- S9 rj (aasap ou Bzmb X) Bjadsa o\[M •—jotuib^ -g -g 'p^ojxQ op oj
-ouBduioD onSijue ns aojp— t4ouisiiojJ9p 9p osnjaui '[9 ug ouisiraisad
9p S9}9qiJÍ SOpBD.IBUI Xüjq^ gBUpB OpuntU J3p 6O911SIJ9J9B.IB9 SO)99dsB
UO9 B^^lJUB BI9U9pB99p BJ 9p SoSsBJ UBJ9Z9UI 9AIJ99p 9p B9Oda BUll
9p S9UOT9BUIJ9UI SBJ 'S9J9J9BJB9 BOJ 'SO}U9UIB.I9dui91 SOJ 9jqOS S9UOI9BA
-jgsqo sns :biujb ja U9 buisio [9 Bipnjsa anb U9 sozoi) soj s9juBnX
-qns uog 'SBui^Bd sns 9p cun BpB9 U9 9^u9S9ad Bisa 9nb Biuaj ja 89
X 4—IIIA ^ IIA 'IA 'A soiu^— oi9Bds9 jo^bui p B9ipgp gnb Ms9u
-Ol9BZqiAI9 8B^ 9p S9UOl3BJÍ91UÍS9p 8Bg?, B Sg * Bjqo BJ 9p BUISIUI BIUI
-OUO99 B[ 9p 9JnS UOI9Bdn9O9jd BSg 'OpOJ 9^UB *BI9U9pB99p Bg
•9SJBAp8 9^qiS0d 89 OUK&gt;9 '9JU9lUpniJ '^ 89UOI9BZqiAI9 SB{ U9B99p
Á ubuijoj 98 ouiog J9A 49}U9iupju9uiBpunj 'guodojd 98 ggqu^ojL -ou
gnb somggj^ ¿ggqu^o^ b bs9J9)ut 9^ 9nb o^ osg 9^u9iu[B9J sg?
• S9[qBjd99B 3}U9tU[3J9U99 'S9JUB9IJip9
SB[^9J O 8Otqj9AOjd 'B}9npUO9 9p 8O)d999.ld 'S9[BJOUI 8BUIIXBJ^[ * SBIJ
-OJ91A 9p 9SJBq9BIJOqui9 IU 89pjnB^ BO^ 9jqOS 9SJIUIJOp I^[ ' 8BZJ9nj
?BJJS9nU JBZqBJBd 9p9nd 9llb 'OJ9J p Jipnp 9U9IAUO9 BO^T ¿OJJBS9p
p 9jJ9nj ^nuí sg? 'BpBnggpB B9i[dgj b^ jb.iiuoou9 jBJngoad souigq
-3Q ¿pBpiS^9ApB BUn B 9JU9.TJ SOUIBJSg? * 89^q9pU9 OpiS UBq SOJO[ 8nS
ojgd 4B9ii9Bjd uopB9i|dB BS9 jgugj opnd ggquXo^ 9p Biugjsis jg
'ttU9I99B 9pUOp 9p 'UOISIA9jd ÍUOISIA9jd 9pilOp 9p 'BI9U913,^
:BI9U9p OUIO9 BJOpi9Og B[ 9p OIUSIUI ^OpBpunj p BI99p O[ B^ * UOI9
-9B B^ J9UOdsip9jd X 8O}U9IUI199^UO9B J9A9jd BJBd S9pBpiAI}99p9 O SOd
-na^ 8OJ U9p99Ojd X UBn^OB OUIOO J9A 9p IIBJBJJ :SB9IiüOJOIDO8 89UOI9
-BZT1BUI9JSIS SBJ SBpOJ 'JBI9OS odtUB9 p U9 'U99BIJ 9nb OJ 89 OSg 'SBJ
-OpBZIJBJ[9U9S O SB9IJO9J SBI9U9I9 SBJ OpBJlSOra9p O[J9qBq SOIU99J9
U999p9qo B9TJBin3BJ[d pBpiJBUIJ BS9 y "t4^piA BJ 9p BJ}S9Bta^^ OUIOD
*BiJojstq bj oduigij oqgntu g^uBJtnp oipu9^u9 98 ouiog isb 89 X 'sbj^o
B JIAJ98 U9p9nd pBp9I9OS BUll 9p 8BI9U9IJ9dX9 SBg gBI9OS O OAI}99JO9
j9 U9 9ju9uijBnSi gpgons jBnpiAipui ou^jd J9 U9 gpggns gnb og
•gjjngo o^jb jod ^ 'ougnq 89 osg 'JoiagiuB bj gp
S9UOX9IUOUipB 8BJ B UOT9U9JB B9Od B^S9jd UOl9BJ9U9á BUn 'OJJBS9JUO9
gnb Xsq 'jBJ9U9¡á BjSgj joj • SBi9U9t.i9dx9 sns 9p jBpnB9 j9 ubjjiuiui
-ns 89j X sofiq sns b SBi9U9jj9ApB S91UBJSUO9 u99Bq sgjpBtl sog 'sou
-^BJisnji gpgnd Bianpuog ns X 'so.nosou gnb s9jub ojuojjb oj^o 9nb
SBJ B SBpi99JBd SBl9UBJSUn9J[l9 JOd SOUIBS9AB.HB 9jdui9Ig *89J9U9UO9
SnS B Bq99AOjdB OTIBUiniJ J9S J9inbjBn9 9p Bl9U9IJ9dx9 BJ 'opOJ UO9
"ouijsgp ns gjdiung oun BpBg *9}9 'sgnnaiog SB9odg X jB^oq U9
'9JJU9IA OUISim J9 U9 9JU9UIB9UBJjnUJlS SOpBjpU9U9 4O9lSoj
-O9isd X O9ISIJ Opi99JBd 9jqB}OU 9p CSOJ9UI93 SOJ 9p OSB9 J9 119 9SIBq
-o.idino9 gpgng -sgjBnSt 9ju3uiB9uojsiq sbi9U9jsix9 sop
'upionajvs ap 'audinb as is 'X viouapvoap ap nifosojif
• (¿c;j *d '#ija 'do) uopuntn
oiisanu ap pBpisaaau 9iuBiui9.xdB sbui bj Bzinb sa o^uaiuiBsuad ap
pBpiíBja bj anb oaaa anbjod 'Bisajojd bj b aanpuoa ova Uva na XBq
anb oiJBjisjaAiun jb BAajqns aiuaniBjos ou BjsiJidraa X ooijijuaio opo^
-ara ap zBJjsip ja of^q oj.iciuasaad jy 'oaiisiJOiadB X jbuoiobjji sou

�perduración del Imperio Británico, ni la supremacía de Europa, ni
el predominio occidental, posiblemente ni siquiera el dominio del
hombre sobre la tierra... Y si ahora trata de tranquilizarse a sí
mismo y a los demás, en lo que se refiere al futuro de la raza hu
mana en su conjunto, sus intenciones resultan forzadas, menos au
ténticas que sus presagios de ruina, y difícilmente infundan convic
ción" ("Avenues of history", p. 13) .
Todas las filosofías de la decadencia parten de un principio: el
de la caducidad,-desintegración y muerte de las civilizaciones. Esa
constatación inspiró las melancólicas palabras de Valéry, la concep
ción cíclica de Spengler, el sistema de Toynbee. Creemos que se exa
gera la originalidad de estas ideas. Toda la antigüedad greco-latina
participó de ese pesimismo cultural. Tuvo su más clara y conscien
te expresión en Polibio y provocó las lágrimas de Escipión y Emilia
no sobre las ruinas de Cartago. Es cierto, el tiempo destruye, "arras
tra hacia la nada los monumentos y los imperios" (Aron). Pero tam
bién crea, ya que sólo se destruye lo creado. El error de los deca
dentistas es observar sólo el impulso destructor del tiempo, e ignorar
u olvidar su prodigioso impulso vital y creador.
Pero, ¿todo lo destruye el tiempo? ¿Nada se conserva? Nosotros
podríamos decir, con Hegel, que nada se destruye, que todo subsis
te. Porque cada nueva síntesis contiene la tesis y la antítesis prece
dentes. Dice Raymond Aron en cierta oportunidad: "El Partenón,
una vez existente, no puede esperar de su duración nada más que la
destrucción". Concibámoslo destruido, hecho polvo sin forma. ¿Ha
brá realmente desaparecido? Su sentido del equilibrio y la armo
nía, de la serenidad y la euritmia han quedado definitivamente in
corporados a la historia del arte. Lo que el Partenón aportó vi
virá, aunque destruido, en cada uno de los artistas y arquitectos del
futuro, desde luego que con muchos otros aportes. Todo lo que el
hombre ha creado, se incorpora a nuestro acervo, lo enriquece.
En ese sentido, la civilización antigua no es una cosa muerta.
Toynbee mismo es la más perfecta demostración de que vive. Vive
en nuestras ideas, en nuestras costumbres, en nuestras instituciones.
Un compatriota de Toynbee —Sir Henry Sumner Maine— decía, ba
jo el deslumbramiento del "milagro griego": "Exceptuando las fuer
zas ciegas de la naturaleza, nada se mueve en este universo que no
sea griego por sus orígenes". Tomemos cualquiera de los caracteres
de nuestra civilización. ¿Es cristiana? El cristianismo nació en el
mundo helenístico y se empapó de helenismo para poder penetrar en
el mundo gentil. Nuestra civilización occidental nace en la Edad
Media y tiene, como una de sus destacadas manifestaciones, la esco
lástica. ¿Puede concebirse el tomismo, por ejemplo, sin Aristóteles?
Los antiguos valores de la civilización griega viven más profunda
mente enraizados en nuestra civilización que los valores proclamados
por algunos doctrinarios de ayer o de hoy. Y este hecho nos permite,
afirmar que las civilizaciones no mueren, que la historia no es un
cementerio de civilizaciones desaparecidas.
- 64 -

�- 99 Bipauíoa aa[np Bun BUBinni| Biioisiq b[ ap laa^q Biaijaid anb soiq
ap iiSixa b oqaaiap auaii axpuu ^sBUBaiiauíBaiiou 6B[naj[ad sb[ ouioa
'uaiq auiiuiai anb pBpqsai B[ b oisandrai Bq oip^^ "oiaiAOAanu ajsa
ap opB[ oj^o [ap opuaX^a Bisa as Bioqy "ouisiuiisad [a Bas pspiaA
bj anb iiaap oíainb oj^ "saiuatu sb[ SBpoj ap ii^anoa o JBjna osia
-ajd sa anb —xassv^) x voaxao íuauíoa^ ooisiraijdo un,, 'orasiraxj
-do jb orastuiisad [ap oj[bs un aanpoxd as jnby 'BzuBxadsa Bun opun^
-ui sou 'souaiu o[ xod 'o Biuijsip a^xans Bun Bpuas sou Buiaisis ns
b auiudrai anb Baio[oa[ai Á BaiSopai uoiaBAixap B[ oja^ 'sapBpiu
•njjodo BunijuiaA ua osaaoxd ns opuadaj u^q sauoiDBzqiAia sB-q -aaq
b aAanuí anb o[ sapBpaioos sbjjo ap Biauaixadxa B[ sa o^^

[

o Biauaiasuoaui B[ Buiuiopaxd 'onSiius [a ua íBaixojsiq a;uaui[cioad
-sa 'Biauatauoa - o^iib .iB[na[jjBd Bun —44bububui [ap SBjquios sb[ axj
-u^,, ua BjSuizinjj BOB^sap o[ ouioa— [BnjoB aauBj^ [a ua 'ábjj óg

•soABpsa so[ ap uoianutuisip B[ uoa apiauíoa
anbxod aiuauíppadsa 'BiauapBaap Bsa ap sapjuauiBpunj SBsnBD sb[
ap Bun UBxapisuoa B[ soqanuí anb ap o^und [a BjSBq 'Baiuaaj Biauaia
-ijnsui bixojou Bun oiiSijub opunuí [ap BiouapBaap b[ b BzuaiaBxsa
íuoiaBziuBaaui ajucuoxsaxduii Bun saoda BJisanu ap oSsbj s^ ^f
*[Bjn)Bu Btuiouoaa b[ b ou^ojoj un ofnpoíd as bubtuoj BiauapBaap
B[ ua ípipunuí Biuiouoaa ap uaiuiBaj un ofBq Xoq souiBjs^ óg
•ojaadsax [B sBAijBaijiuSis Xniu
sBJjia Bp *44sbsbui sb[ ap uoxpqax Bq,, ua 'xassv^) a voaxao q^iuap
-laao opunuí [a ua ajuaiupiaadsa Xntu 'oaijBiSouiap ojuaiuiiaaxa a[q
-biou un 'uoiaB[qodjadns B[ sa Baoda BJjsanu ap oardij o[ toiaaduij
[ap u9iaB[qodsap B[ sa BnSiius BiauapBaap B[ ap oaidji. oq ó^
*uij [B bijouiui Bun oiad 'aiainb as is a;uefnd
A BaiSiaua 'biiouiui Bun UBinjijsuoa souBijsiia so[ anb sa pBpxaA b[
'pBpanS^uB B[[anbB ua ouiajuí opBiJBjapxd un ap B[qBq aaquXoq
is ^ 'oiusi[Bpnaj oxninj [a asiB[ijxad b Bzuaiiuoa anb so[ uoa 'soubui
-oí sduoijttatod so[ 'saiouas so^iaia uaiainbpB anb xapod [a oapsiiai
-aBiBa sa 'oiiBijuoa [a aod 'bii^ijub BiauapBaap B[ ua ísbsbiu sb[ ap
oiuiiuopaid A osuaasB [a Baoda Bi^sanu ap BaijsiiajaBiBa sq ^[
:BnijuB BiauapBaap B[ ap so[ uoa uoiaisodo
ua UBjsa anb souní?[B iB[Biias b souiaiBjuuq so^[ -aiduiais aunao
-i9A ua anb o[ 'ounS[B ajuapaaaid uauaii ou anb saiajaBiBa B^uasaid
[Bn^aB Biauapsaap B[ :sBiauaiajip sb[ UBj[nao as anb sa 3abi o[ oí
-ac[ "oiio A oqaaq un aiiua sBiauapiauioa saiuapuaidios A sa[qBiou
aiuauíBsoianuiiu aaBq o[ ouioa 4iaaa[qBisa a[qisod sq -on^
opunuí [ap b[ X [BniaB BiauapBaap Bisa aiiua pnii[iuiis B[ ib[bu
-as usasnq SB[[a SBpoi oíaq "O[iaaouoaai anb XBq ísoaiioui sa[qBuoz
•bi X sosiaAip Xnuí ua u^iídsui as BiauapBaap b[ ap sbijoso[i[ ssq

�en vez de dejarla ser una tragedia. Hay que dejar a Dios quedo en
la infinita amplitud de su albedrío" (4^ conferencia) .
No le guía a Toynbee la finalidad de aprovechar el ejemplo aje
no. Le mueve la desesperación de la muerte, el dolor de la caída y
el deseo de atisbar la más mínima posibilidad de salvarse. ¿Dónde
encontrarla? No la encuentra en la acción humana. La descubre
en el plan divino y sólo la podremos obtener por medio del ruego.
"Debemos orar por el aplazamiento de la sentencia" (VI, 321) y y
muchas otras expresiones similares. Cuando el hombre sufre, gime
y desespera, no tiene otro recurso, como el niño, que elevar una sú
plica ardiente y acongojada. Hay toda una teoría de la oración en
Toynbee. Todo termina en el Padrenuestro. "La salvación abierta
a todos los hombres... es lo que pedirnos al decir: "Venga a nos el
Tu Reino" (Civilización, p. 303) .

Un alma noble, pero un teórico endeble; una sensibilidad agu
da y exquisita, junto a una información superficial; una deslum
brante cultura humanística, pero manejada con laxos procedimien
tos lógicos; un espíritu fervoroso e iluminado, en contraste con sus
intentos sistematizadores: tal la impresión que nos deja el autor es
tudiado .
No encontramos mejor remate a este trabajo que las palabras
finales del estudio que Renier dedicara a Toynbee en una de sus
obras. Este debe haberlas leído con bonachona sonrisa, especialmen
te por el humour que las impregna:
"Un aspecto de Toynbeeismo me abruma. Su manera de escri
bir es notable. Su estilo es Grecia, la Biblia, Francia y la lengua de
muchos pueblos, con la quintaesencia extraída de ellas para liberar
se de la tiranía del Logos, lo que lo lleva a entrar en posesión del
ritmo de todo idioma. Es el estilo de un hombre de alma recta. Ese
libro no puede ser una mistificación. ¿Qué es, entonces? Aunque
no expresa la decepción de los demás, está muy cerca de expresar
la propia. Soñamos, a veces, que entendemos, por fin, el misterio
de la vida, que hemos resuelto el enigma de las relaciones humanas.
Despertamos y decimos: "Es grandioso esto, y debo conservarlo".
A la mañana siguiente, recordamos la fórmula. Pero es inane, insus
tancial. Toynbee tuvo una visión. Soñó que podía reducir a fórmu
las el universo humano. Su error consiste en haberse mantenido cré
dulo a su hipnótica revelación y haberla elaborado con millones de
palabras. Habría debido exclamar: mirum somniavi somnium. Y
escribir un poema sobre su experiencia. Preferentemente en grie
go" ("History: its purpose and method", p. 218-219).

- 66

-

�- ¿9 •I91-SSI 'd 'II -a k 0^-92S md 'i A -0^61 &lt;s^^d 'UHO3
•y — •..sanbuoisiq saauapg sap pjuopEuiaiui soiSuo^ "axi,, — 'I "H
"621-21T d '2S6I 'Inf '¿ óN
—•..aiuqsiqq ap aiSop^qj ei y uopEsqiAp E[ ap auo^qj aun.a,, — q jj
•BUEapiAaiuoui Bsuajd E{ ua so^ap^^ sosiaAiQ — -q 'SOÍ^I"HVOVIV
•59-H d 'g56i 'sjje^ 'jaAvnojg ap a^psaa — \,iuappao.l P apuop¿ 3^,, ap
BsaauEJj 'aipa b^ e 'popui '..aaqu^ox ap anbuoisiq aasuad Bq,, — *f '31QVQVI-V
•ss ^ol d '6^61 's^EiM-UEf 'aribiioisiq \3^
jo Ápnjs y 'aaquÁox "f *V ap anbpua npuaj a^duio^,, — -q '
12-01 d 'g56i 's ÓN 'II a
'EiUEJOUEj — ^suoiiEzqiAia jo uoiiEituiqap aqx,, — "j -y
'¿62 ^ 9 d '0S6I
'ajuappao ap BjstAa"3 — '^Epoisiq e{ ap Biaui k uaSpo,, — "% 'S"d3dSVÍ
•¿561 'sa.uy souang 'Eidao^ — •&lt;iEuo^siq E[
ap SEUiEJOiiBd so{ b aiuajj aaqu^ox,, :oacl!I U3 ~ 'ss 902 'd 'III J k :ss 5¿ -d 3
'^56I :&gt;ss ¿9 d 'ni .-ss ¿6 d 'n 'g^ei '•
d 'IA 'IS6I 'souEauauíy souaapEn'j
—-..Biaojsiq Bi ap SEiuaiqoíd so^ e ajuajj aaqu/íox,, — A '3^^OX VI 3Q VAVH
•ss 19 -d 'siiB^ 'uqo3 -y — •..anbuojsiq anbpua ei e uoijetjiui,, — -3 -j
g9¿5 ^^61 3
I M
'5 -a qouEdsa ua ajn — '..s0II!PnEa ^ soiues ajuB asopuyutput Euoisiq [Eiuaui
-nuoui ns Baaap aaqu^ox 'ajuaui ub^S Eun ap sisauao — 'V A"^N3H 'aiVA\Nfl"aO
'09t-Qit d
'6H5I 'f "^ 'saiEUuy — •(,anbiqdE.i3oa3 aauEqaiEiu ia uopEsipAi^,, — m^ 'flO"^flOO
"9961 'anSEH aqx 'JJO^ÍÍN — \.suEUOisiq qqM saiBqaa,. — d '3A3O
•ss 6 &lt;d '1961
fsajiy souang 'IbSie^[ — \&lt;pBaqaqqM k jaSSappn 'aaqu^o^,,, — o H3IAO^NVa3
aa 6S2 'd 'S6I •J3S-#^qV 'S2-g2 '01
-auinx — '.paquAox "f piouxy aaqos soapija sajundy,, — -g 'ZO^ÍIJV V33SNO3
ss 611 d 'gseí 'sfJEg 'uqo3 y - ^.ajpjsiH.I ^nod siEquio^,, - M3I3m '3^A933
•¿961 'sa^iy souang 'upisiA BAan^j
'EaiE^o — aaqu^ox b aqazjai^ ap Eijo^siq E{ 3p eijosojij sq,, — -q '3NAOfíia
'9961 3P ozjeui 'gi ÓM 'iBJisauiui eisiaoj 'S3N3OOia
3961 'saaiy souang 'puEpaiq
—^.u9pEziiiAp Ei ap iBuipap p k seseui sej ap E^a Bq,, — q^X3H 'NVIV 3O
S26I '^BiinSy — ..ajuappao ap oanjnj 13,, — 9 f 'sn3a 3a
'6 ^N '¿161
•ao\[ ',,Bapu3,, Ejpp luiapEn^) — -..^(joisiq jo kpms y 'aaqu.(ox 'V,, — g '330^3
•(•ISBa -pEij Xeh) -991-6^1 d '9161
qaiojxo 'ssajg uopuaxE^ - ..^joisih jo Bapi aqx,, - O ^ 'OOOMONniOD
•ss g -d 'g56I
ap oiau3 'Z óM 'sauaSpiQ — -..opEiJEiaioid pp jiuaA.iod 13,, — NI3O3 '^^V33
X56i 'STjBg 'qnE-uaq-jaSaag — •&lt;&lt;suopbstitai3 p uoiiesijiato,, — -3 'XO33V3
'91-61 '2S óM SEpEUJof '
ap oiSaio^ 13 — ..Bapyuíajsis EjSoppos bj k aaquAox,, — H3nHQ^3 A
"81 d '11 j k ss ¿g/, d q x
-9^61 'oatx^n '333 'I^pos oiuarcuEsuad pp bijoisih,, — ^33333 A S3N^V3
•^561 'saiiy souang 'ajjaqaEpi — Eiaojsiq ej ap
Eijosopj Euiapora bj ua oaiuiouoaa ojuauuE^uad 13 — -g 'NO"a3aiV3 MVIAmva
soavxmsNOD ^^unaox ^uaos soívavux
d 'sBjqo g 'II dE3 xaA - f y '338^AOX

�MASSUH, H. — "Los profetas de la decadencia". — "La Nación", de Buenos Aires,
11 Set. 1955.
NAMIER, L. B. — "Avenues of history". — Hamish Habilton, London, 1952, p. 11-19.
ORTEGA Y GASSET, J. — "Sobre una interpretación de la historia universal". —
índice Cultural Español, Nos. 36, 37, 38, 43, 44 y 45, 1949. - En libro: "Una
interpretación de la historia universal" (en torno a Toynbee). — Madrid, Rev.
de Occidente, 1960.
POUILLON, J. — "L'histoire" et "La civilisation á l'épreuve". — Les Temps Modernes, N^ 78, avril 1952, p. 1907-1911.
PULGAR VIDAL, J. — "La teoría del Reto-Respuesta de Toynbee y el Espacio. Tiempo histórico". — Cuadernos Americanos, 1950, 5, p. 108-134.
RENIER, G. J. — "History: its purpose and method". — Alien and Unwin, London,
1950, p. 215-219.
REYES, A. — "Sirtes". — Tezontle, México, 1949, p. 197 ss.
REYES, A. - "El deslinde". - El Colegio de México, 1944.
ROSSI, M. M. — "La filosofía della storia in Inghilterra". — Nuova Rivista Storica,
XXXVI, Gen.-Apr., 1952, p. 127-135.
SOROKIN, P. A. — "Las filosofías sociales de nuestra época de crisis". — Aguilar,
Madrid, 1954.
URANGA, E. — "Civilización a prueba". — Cuadernos Americanos, IV, 1948, p. 136 ss.
WALSH, W. H. — "An introduction to philosophy of history". — Hutchinson's Univ.,
London, 1951, p. 164-168.
WILLIMAN, J. C. (h.). — Reseña de "La Civilización puesta a prueba". — Número,
N^ 10-11, 1950, p. 617-619.
OTRAS OBRAS CITADAS.
ARISTÓTELES. — "La Poética".
ARON, R. — "Introducción a la filosofía de la historia".
BENTANCOURT DÍAZ, J. — "Introducción al estudio de la historia".
CASSIRER, E. — "Las ciencias de la cultura".
COUDERC, P. - "La rélativité".
CROCE, B. — "Lógica como ciencia del concepto puro".
CROCE, B. — "Teoría e historia de la historiografía'.
DE MICHELIS, E. — "El problema de las ciencias históricas".
FERRATER MORA, J. — "Diccionario filosófico".
GAUTIER, G. F. — "Genséric, roi des vandales".
FIUIZINGA, J. — "El concepto de la historia y otros ensayos".
KAUFMANN, F. — "Metodología de las ciencias sociales".
NICOL, E. — "Historicismo y existencialismo".
ORTEGA Y GASSET, J. - "Obras completas".
REDFORD, A. — "The economic history of England (1760-1860)".
RICKERT, H. — "Ciencia cultural y ciencia natural".
ROTHACKER, E. — "Filosofía de la historia".
TAUBES, J. — "The Apotheosis of History".
TAWNEY, R. H. — "Religión and the rise of capitalism".
VALERY, PAUL. - "Variété, I".
WEBER, MAX. — "Economía y sociedad".
XENOPOL, A. D. — "Teoría de la Historia".

- 68 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5949">
                <text> La filosofía de la historia de Arnold J. Toynbee</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5950">
                <text>BENTANCOURT DÍAZ, J.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5951">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 5-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5952">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5953">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5954">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5955">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5956">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="510">
        <name>ARNOLD J.</name>
      </tag>
      <tag tagId="511">
        <name>FILOSOFIA DE LA HISTORIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="509">
        <name>TOYNBEE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="514" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="767">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/24fea048027f49703d6ea3ff8029ad5a.PDF</src>
        <authentication>1a5ed71c8f87aeb96930d9eea17fea24</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5947">
                    <text>- 991 ^ op
-UB^SUO3 Suj BIJ31BUI B{ 3p JOS3JOJ,J pp U9p33iip BJ ofeq 'SBI3U3I3 Á. SSpBpiUBUI
"nH 3P p^ipiDB^ B¡ 3p B3ipU30 3p OUOJBIOqB^ p U3 OpBZI[B3J f()

oiniuiui p apnpai ap opuBjBJj 'aauBS ap BJisantu Bp^a ap oaans pp
sBUiuijn[^B sb^ Á souaSouiiti[3B so[ sopBxfrjsaAut uos anb ua buijoj b^
iiBai[dxa Á. uoiaBj[qod Biisanu ua q - g - y soaujnáiiBS sodn^S so^ ap
noianqiaisip b^ uBipnjsa '(g) bioje^) ^ oasxig 4jjadsi^) bubjb^)
•jbzi[B3j souiisndojd sou anb oipnjsa p BJBd
gajajuí jBpaijjBd ap soaurnSuBS sodnj so[ ap Biauaaaq aaqos oia^d
-moa Xnm ofBqBJ^ un ojuasaad '(¿0^ #^?^) 9B^ '(ó) 0S6I 9P ^ijbiij
-UBna BiSoptq ajqos joqjBjj ^uiadg pp^ op umTsoduiXg p ug
•oatjauaS b^sia ap
ojund p apsap soai^opdoJiuB soxpmsa so^ b uopnqijjuoa
Bun ofBqBJ^ ajsa opuais 'pnjDB p Á on^tjuB ajquioq p ajjua
nopBpj b^ ajuamajuapaa oipmsa (^) JojnB omsiui ^g
B[ ap BaijauaS bj 'BoiiauaS B[ ap buibj BAanu b^ ap SBuiaiqoad so^
ap oipnjsa ns A 'ojunsB pp soDi^pjodoa^uB sanbojua sns jod sojuaiui
-pouoa scuisanu BjjduiB (\) p^og ap Bjqo ^\ ouisiuiisy 'oaijauaS A
oaiSopaas 'oaipaui bista ap so;und so[ apsap oppuBaojua 'oAijsnBxa
oipnjsa un aaBq uamb '(oí) J9u9íy^ a^ p^p B^ anb Buia^qojd
pp pjauaS ojaadsB p ua 'BpBidojdB sbui uoxdbuijojui Bunui^[
•uoiDB^qod Bajsanu ua q - g - y soauíná
-ubs sodnj soj ap uopnqiJisip tb\ ap Bo^auínu uopBuuojuí BjJodB
anb puopBU BjjBjSoqqiq b^ osaaajuí sou JBpoijjBd ug 'jBipnjsa soui
-tsndojd sou anb Buia^qojd p iBaojua ap sauoiaipuoa ua souaauod
B^aipnd anb sapuopBU SBaajoqqiq sb[ ua a^qiuodsip BjpnbB op^jps
-uoa souiaq '0"9'V soauínSuBS sodnaS so^ ap soaipua^ A soaipaui
soipnjsa so^ b ojaadsaj ajuaisixa BjnjBaajq Bsoaauínu b^ aajug

ua yO~9~V soaujn6uos sodru6 so| ap
sauopDUjuuja-iap sd| ap
(?) vvaivuva hvs^d uvAnoa

�la posibilidad de error. Trabajan con datos comparativos de las in
vestigaciones realizadas por Mazzella, Nieto, e Invernizzi.
Oliva (7), estudia el problema de la inmunidad y herencia, y
describe la forma cómo reacciona el organismo cuando se introduéen en el mismo sustancias extrañas.
Mazzella (6), estudia la teoría y técnica de los sistemas A - B - O,
MN y P.
Material y Método.
El material se obtuvo de publicaciones nacionales y por infor
mación proporcionada por los autores de trabajos en este campo, que
aún no ban sido publicados.
Caragna Gispert, Brisco y García (3), informan sobre 11704 da
dores voluntarios de sangre. Estos mismos autores transcriben los
datos de los siguientes investigadores: Invernizzi, 3000 determinacio
nes, Mazzella 3893 determinaciones, Nieto 10000 determinaciones. Oli
va (7), informa sobre 14850 determinaciones.
A. Scaltritti informa sobre 28695 determinaciones, datos propor
cionados personalmente al Prof. C. R. Lázaro.
Se ha empleado el método estadístico de x2 (4), consultando pa
ra la interpretación de los guarismos logrados las tablas de Fisber (5).
Trabajo realizado.
Se procedió en primer lugar á la determinación de los porcen
tajes de cada uno de los grupos sanguíneos para cada investigador, y
en aquellos casos en que el autor daba valores porcentuales hallamos,
a partir del número total de individuos, los valores aproximados co
rrespondientes a cada porcentaje (cuadro N9 1). Luego se ejecutó
la prueba de ajuste para cada investigador, frente a los porcentajes
de observados en cada grupo para el total de 72130 individuos (cua
dro N9 2 y 3). Finalmente se realizó la prueba de ajuste enfrentando
los resultados de cada investigador a los de los demás autores en to
das las combinaciones posibles (cuadro N9 4) .
Discusión de los resultados.
De la comparación de los datos de cada investigador frente al
total, la mayor concordancia se encuentra para las determinacio
nes de Nieto con un valor x2 ^e 9,6669 e Invernizzi con un valor
de x2 de 9,1906 los que se encuentran en la tabla de x2 de Fisher con
una probabilidad de 0,05 a 0,02. En lo que respecta a la prueba de
ajuste de pares de investigadores, llama la atención en primer lugar
un x2 de 2,9051 con una probabilidad muy satisfactoria de 0,50 a 0,30
entre Caragna Gispert y colaboradores y Mazzella. Asimismo está
dentro de la tabla de Fisher el x2 7,7629 con una probabilidad de 0,10
a 0,05 correspondiente a la comparación de los datos de Mazzella
con los Caragna Gispert y colaboradores. Pueden mencionarse toda
vía los valores de x2 de Caragna Gispert y colaboradores frente a In-

- 166 -

�- ¿91 -

•Xjoiobjsiibs Xj9a iou puouoS ui ^jb punoj san^BA _X
ioo p^ipnjs 9jb sjojbSijs^aui [B.i9A9s Xq pauiuii^jap '
poo[q O " 9" V 9l^ J S3^BlUí)íU3(í 3qi J

• 8OIJO19BJSIJB8 9JU9UIBJ91U9 X
9p 89JO|BA ^BJ9U9S U9 98OpUBJJUO9U9 Olí 'S9JOpB^lJS9AUl 8OSJ9Aip Jod
Oip9lH OJJSOnU U9 SBpBTll99J9 O ' 9 " V 8O9ljnSuBS 8OdnJ SO^ 9p S9U
-OI9BUlUIJ9J9p SBJ 9p SOpE^nSO^ SO^ 91U9UIBAIlBJBdniO9 BipilJ89 9g

•joXbui 9jsnfB un sosbo so[ sopoj U9 opsaSo^

9V + 9 + V + 0
9nb O^9 9p 98JI9np9p 999^^^ *

V+O

X

89U

9V + 9V
-OT9B[9J SB^ B O199dS9^ UO9 'l8 9JJU9
UOS SOnpiAtpui 00^1 B 89JOU9UI 8BJJ19 JOpBl^S9AUI 9J89 Un9g '89J9J
-ui uBjqoo (g) 8;a9qojj bS9[[ onb b 89uoisnpuoo sb^ sopBj[ns9j so^S9
b 9JU9J^ ubzb [B SBpiq^p uBJ9nj SBiou9J9jip 89^Bi 9nb 9p pBpqiq^q
-Ojd B| B 9)U9UIB9UBJJ UCdB9S9 S9UOI9BUllUJ9J9p SB[ 9p O)89J[ [g[
'^O'O B SO'O 9P
pBpqiqBqojíd Bun 9p oajU9p uBJju9nou9 os onb so^ '9ju9iaBAi^99ds9j
¿¿SS'8 ^ O^'Sl'ó S9JO^BA HO9 IZZIUJ9AUJ B 9JU9JJ OJ9T^[ 9p X IZZIUJ9A

�CUADRO N? 1
CARAGNA GISPERT

G. C. OLIVA

GrupoIndividuos

GrupoIndividuos

-O-45,317 % =5304
-A-42,036 " =4920
-B -9 347 " =1094
-AB-3,293 " =385

-O - 47,4% = 7039
-A- 41,0" = 6088
_B8,0" = 1188
-AB- 3,6" = 535

99,99811704

100,014850

C. A. NIETO

H. MAZZELLA

GrupoIndividuos

GrupoIndividuos

-O -46.7%
-A-41,36"
-B—8;84"
-AB-3,00"

-O - 44,88% = 1747
-A- 42,36" = 1649
-B 9,04" = 352
-AB- 3,72" = 145

=4670
=4136
=884
=300

100,00

9990

99,90

A. SCALTRITTI .

D. W. 1NVERNIZZI

-O-A-B-AB-

Grupo

Individuos

Grupo
46,62
40,41
10,26
2,70
99,99

%,
"
"
"

3393

= 1399
= 1212
= 308
= 81

-O-B-AB-

Individuos
50,151 %
37,610 "
9,224 "
3,021 "
100,006

3000

CUADRO N^ 2
TOTAL DE OBSERVACIONES
Grupo - O -34548=47,897%
-A-28797=39,923"
-B-6473=8,973"
-AB-2312^3,206"
72130

- 168 -

99,999

= 14390
= 10791
= 2647
= 867
28695

�026
¿2
9HI

2g0'g
2gI0'2
0209'8g
g9g"0g

6982

tíl^O'U

6982
¿98
¿92
I6¿0l

- 691 -

-av-a-

21

0002'g
820'0
9¿08'
69í''¿

g68g

g66^^9I

3
z (3O)

g68g

2g
981

¿f¿I

-av—
-a— v-0-

3
3

O

odnio

z (3"O)

g
8811
8809
6gO¿

2ggl
826
gll¿

Oglg'¿
¿9'I
fSIgX
869¿'O
3

0S8H

6Wi

¿896'¿2

3

O

odnjQ

V333ZZVJM H

ixxiaxi V3S V

3

s (3-O)

-av-a-v —
-0-

18
80g
2121
66gl

96
692
¿611
¿gH

¿g^g'2
2H79'
6¿8I'O

ooog

6662

9061'6

-av-a-0-

3
O

odnj^

z (3-O)

VAHO 3 O

oog

02g
968
886g

002'l
¿O9l'O

0666

6866

6999'6

8g9¿'2

3

0

odru^)

1 ZZINH3A MI A\ C1
OSg^'Ig
-av-a- v—O—

692'0
^gf'S'i
gt9l'9l

3
Z (3O)

98g
^601
0261^

9¿g
00l

W¿II

go¿u

09

-av-a- v-0-

3
3

O

odluO

c(3-O)

3

O

odniQ

J^3dSI*3 vMovav:3

OX3IM V 3

óM

�CUADRO N? 4
VARIACIONES FRENTE A LAS

VARIACIONES FRENTE A LAS

OBSERVACIONES DEL

OBSERVACIONES DEL

Dr. SCALTRITTI

Dr. INVERNIZZI

CARAGNA GISPERT; P. DE L. DE

CARAGNA GISPERT; P. DE L. DE

BRISCO y P. E. GARCÍA

BRISCO y P. E. GARCÍA

GrupoOC(O-C)2

GrupoOC ,

C
-O-5304586954,3917
-A-4920440161,2044
— B -109410790,2085
-AB-3853542,7146
11703

11703

C
-O-530454564,2346
-A-492047297,7143
-B-109412019,5328
-AB-38531615,066-1

118,5192

11703

INVERNIZZI
oABAB-

1399
1212
308
81

1504
1128
91

0,7330
6,2553
3,4690
1,0989

3000

3000

11,5562

277

oABAB-

1747
1649
352
145

1952
1464
359
118

21,5292
23,3777
0,1364
6,1779

3893

3893

51,2212

oABAB-

4670
4136
884
300

5010
3757
921
302

23,0733
38,2528
1,4864
0,0132

9990

9990

62,8062

Oj^
BAB-

7039
6088
1188
535

7447
5584
1370
449

14850

14850

MAZZELLA
1747
1815
1649
1573
352
399
145
105

2,5476
3,6719
5,5363
15,2380

3893

26,9938

3892

4670
4136
884
300

4657
1037
1025
270

0,0362
2,4277
19,3960
3,3333

9990

9989

25,1932

7039
6088
1188
535

6923
6001
1524
401

1,9436
1,2612
74,0787
44,7780

14850

14849

122,0615

SCALTRITTI

OLIVA
OABAB-

36,5481

OLIVA

NIETO
O^
BAB-

11702

NIETO

MAZZELLA
Oj^
BAB-

(O-C)2

OABAB-

22,3531
45,4899
24,1781
16,4721
108,4932

170 -

14390
10791
2647
867

13378
11596
2944
775

76,5543
55,8834
29,9622
10,9212

28695

28693

173,3211

�ggoi
9622
99¿ll
I09gl

¿9¿9'92
9899*g9
*9g9'08
20¿¿*9*

96982

86g¿*903

96982
¿98
¿*92
16¿0I
068X1

-av-a-o-

99g9'9¿I
P 1*0*0
898¿'¿6
9885'2¿

ixxiaxav3S

0000*01
92*0*6
906g'()
2368*0

g92g'O2

-av- a-

008
*88

0666

0666

8688

268g

06*9*21

¿*¿l

80¿II

20¿lI

996X8*

18
808
2121
6681

801
0*2
0821
22*1

009¿*9
9992*61
^ 893*0
02¿g'0

ooog

ooog

0299*92

988
026*

¿98
¿*92
I6¿0I
068*1

198
¿892
89811

96982

¿9982

-av
-a
-v
-o

IXXI^X'IVDS
99gl'2g

-o-

0¿9*

09g
66¿
960*
9g¿*

2202*81
0006*11
¿*¿*'O
9699*1

988*1
9**
8181
2*19
9869

098*1
989
8811
8809
680¿

-av
—. CT
-o

VAHO

OX3IM

9*1
298

0*1
118
9691
9*81

98¿l'O
190X9
009¿'I
*902'9

8*0901
-av-a- v-o-

800¿*9
0981*0
¿1X6*0
82¿¿*2

. 6888
¿II
0191
8181

8688
9*1
298
6*91

-av
-a
-v
-o

vaaazzviv

vaaazzviv

86¿f'
¿f-99

88¿0'g
60¿9'92
1201*8
29*9*01

¿¿99*8
-av-a- v-o-

-8V-a—V —
—O —

0006*0
g¿¿6'9
9¿¿9'0
8200*0

¿662
06
992
1*31
10*1

0008
18
808
2131
6681

988
*60I
026*
*089

I9Í
*80I
0*8*
99*9

*863 8
918**8
8238*1
608*'¿*

80¿ll

06911

2829*99

-av
-a
—v
—o

-av-a- v-o-

O
z (D-O)

O

O

odmo

&amp;^7 V 3J.N3U3 S3NO/DVIUVA

SV3 V 3JLN3UJ S3NOIDVIHVA

OA3IK ^d
I3a S3NOIJVAU3SHO

lia S3MOIDVAU3SaO

F/1/7O o¿x3fnvno ^a

aa a aa d 'xTiaasio vnov^vo

aci a aa d 'x^aasio vnovtivo

vo^vo a d ^ oosi^a

votivo a d ^ oosi^a

�VARIACIONES FRENTE A LAS

VARIACIONES FRENTE A LAS

OBSERVACIONES DEL

OBSERVACIONES DE CARAGNA

Dr. MAZZELLA

GISPERT; P. DE L. DE BRISCO y
P. E. GARCÍA

CARAGNA GISPERT; P. DE L. DE

INVERNIZZI

BRISCO y P. E. GARCÍA
Grupo

O

(O-C)

Grupo

O

-o-A-B-AB-

1399
1212
308
81

1359
1261
280
99

1,177.3
1,9040
2,8000
3,2727

3000

2999

9,1540

C

C
oABAB-

5304
4920
1094
385

5252
4957
1058
435

0.5148
0,2761
1,2249
5,7471

11703

11702

7,7629

C

INVERNIZZI
bABAB-

MAZZELLA

1399
1212
308
81

1346
1271
271
112

2,0869
2,7387
5,0516
8,5803

3000

3000

18,4575

-O-A-B-AB-

4670
4136
884
300

4483
4232
903
372

7,8003
2,1776
0,3997
13,8056

9990

9990

24,1832

O^
BAB-

0,1638
0,0879
0,3956
2,2578

4670
4136
884
300

4528
4200
934
329

4,4531
0,9752
2,6766
2,5562

9990

9991

10,6611

OLIVA

7039
6088
1188
535

6665
6290
1342
552

20,9866
6,4871
17,6721
0,5235

14850

14849

45,6693

OA—
BAB-

SCALTRITTI
O^
BAB-

1764
1637
364
128

NIETO

OLIVA
OABAB-

1747
1649
352
145

2,9051

NIETO
OABAB-

(O-C) 2

7039
6088
1188
535

6730
6243
1388
488

14,1873
3,8483
28,8184
4,5266

14850

14849

51,3826

SCALTRITTI

14390
10791
2647
867

12878
12155
2594
1067

177,5232
153,0642
1,0828
37,4882

28695

28694

369,1574

OABAB-

172 -

14390
10791
2647
867

13005
12063
2682
944

147,4990
134,1278
0,4567
6,2807

28695

28694

288,3642

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5938">
                <text>Análisis bioestadístico de las determinaciones de los grupos sanguíneos A-B-O, en nuestra población.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5939">
                <text>Trabajo realizado en el Laboratorio de Genética de la Facultad de Humanidades y Ciencias, bajo la dirección del Profesor de la materia Ing. Constancio R. Lázaro.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5940">
                <text>BARAIBAR, Bolivar César </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5941">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p.165-173</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5942">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5943">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5944">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5945">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5946">
                <text>Publiacción Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="149">
        <name>GENETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="508">
        <name>GRUPOS SANGUINEOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="513" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="765">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/43dd345c3a6d4f88db20c227f360283c.PDF</src>
        <authentication>d0397f3e2e4744bd3eee9f0d89ca1463</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5936">
                    <text>- 918 •ouBuog ap EJJatg #g b
ua opap pi b Epuajuoa ^sapuiSuo sauopBSijsaAui,, ojqnj pp uopEiiáiss b¡
b aiuaipuodsaajoa ofBqBj^ ouioa sEpBzipaa uoaanj sauopBj^snji sbj ap
ap upiaBg^saAUj ap oimpsuj pp bi^ojoo^ ap ouojBJoqBq pp A sbiju^i^ A sapBpiu
-Euinjj ap pBjpaBj b¡ ap sopBjqapa^ Bi^opo^ ap oiuauíBiJBdaQ pp

oi^ ^^p ^ouana b[ ap ¡BtiajBui ua sopBSBq opis usq anb
sojana^ eouisiin sopa ap sajuBa^ajur uoa sauoiaBpj sa^qísod sns objesta
-ai as noioBaqqnd bjjo ua ísataadsa sBquiB ap sa^B[duiafa ap sauoiOBJj
-stqi a uoiaduasap B[ jaaouoa b j^p b op^uipap Bpa ofeqBjj

-sap A BpBJtpiqi a^uauiBpB[^^ap BJoqB Bp^q opis Bq ou 'Bpioouoo jof
-aui anbunB *oiiaqi^[-BpuBJi]^[ wnjznujoyyoia uimpiSAj :soZB^Bq soa
-anu BjjBjSoqqiq b^ ua opsipiSaj uBq as ou aiuauuouapod A ar^auíB^)
oasnj/\[ [a ua saiuaprxa sodijBiBd saji A odtj ja ajqos Bjduosap anj 'uubui
-uaSi^ lunfDjnojddo tnuauouajog : saiuaiaxjnsui Xnuí sauopBjpnji a san
-oioduosap opBssq u^q as anb ua saaBjduiafa soaod jod ojos SBpiaouoa
uos *Bunsj BJjsanu Basd sajuB sBpBuoiauaui ou anb zaA bj b 'anb 'saio
-adsa sop ap Biauasaid bj JtjaaApB souixpnd 'SBiouai^ X sapBptuBuinjj
ap pBijnaB^ bj ap sopBJtqa^a^ B1S0J002 ap ojuauíBjjBdaQ jap sau
-oíaoajoa saiuBpunqB bX sbj ua sajuajstxa odni^ jap saiaadsa sbj ajqos
ap osjna ua oipnpa un ap uoiaBJBdaad bj
•XBnSnjj ja ua sa^uasajd avpuajoAiuoyou^ ap saia
•adsa sbtjba opBjBuas UBq as (6S6T 'ouBuog ap Bjjaig 2 BJiajja
^ izuaouiAaQ í 0^61 'pu^^Sa^ 2^ tzuaauíAaQ Í686I
2^ izuaauíAaQ Í66J '¡zuaouiAaQ) soÍBqBJi sounSjB ug

•soppouco

XSOQ

omvi^os aa vumis voMvia ^ vviamajzvA inva

�Scleronema operculatum Eigenmann
Lámina I, fig. 1; lámina II, figs. 3, 4, 5.
Scleronema operculatum Eigenmann, 1917: 691-692 (descripción original, tipo
7077 79 mm.; paratipos 7539 a-c tamaños entre 65 y 80 mm., en el Museo Carnegie,
procedentes de Cacequi, Rio Grande do Sul, Brasil, lat. 29'53,S., long. 54*48,0., sobre
afluente del alto Río Uruguay, col. Haseman, feb. 1909. Constituye el tipo del género
Scleronema que se describe en la misma publicación); Eigenmann, 1918:281-281,
fig. in texto 2 D.E., pl. XLIV, fig. 1, pl. XXXVI (descripción de los mismos
ejemplares, figura del cráneo y aparato opercular, dibujo del cuerpo, distribu
ción conocida) ; Tchernavin, 1944: 235-236 (descripción basada en las descrip
ciones y dibujo de Eigenmann); Fowler, 1954 (4* entrega): 38-38, fig. 640 (biblio
grafía, dibujo basado en el de Eigenmann, 1918).
Material examinado.
ZVC, P. 170 de la colección de Peces del Departamento de
Zoología Vertebrados de la Facultad de Humanidades y Ciencias.
Procedencia: Río Uruguay frente a la desembocadura del Río Queguay
(lat. 32n0'S., long. 58^O.). Donado por el Sr. Gerard Warden Teague.
Col. Sr. Schmith, 1943.
Forma y relieve del cuerpo y cabeza.
Cabeza aplanada, cuerpo comprimido lateralmente. Una depre
sión medio-lateral corre a lo largo de la línea lateral y se extiende del
opérculo hasta aproximadamente la vertical de la mitad de la dorsal.
Miótomos muy marcados en la parte posterior del cuerpo, a partir de
la iniciación de la dorsal.
Un pronunciado repliegue post-ventral corre por detrás de la base
de las ventrales y luego se dirige hacia arriba y adelante sobre el flan
co; este pliegue delimita así hacia atrás la zona de implantación de
las aletas.
En la línea media dorsal existe un pliegue cutáneo vertical pro
nunciado que se extiende desde el occipital basta el primer radio de
la dorsal; este pliegue mediano se reinicia por detrás de la dorsal y
continúa hasta la base de la aleta caudal con la región de los falsos
radios.
Aletas.
Posición.
Base del primer radio dorsal más cerca de la base de la cola
que del hocico, ventrales con su último radio ligeramente por de-

- 316 -

�- tu -^st \9 opsop opipug^xg pnipnq8uo{ oipgui osouBjqraoui
•O9UBjn9 OnSoqdgj UTl Jod
SBJ^B BIOBq SOpBnUIJUOD X SOIJOJOU O9od OpOJOdoJOlUI 9 OpOjgdQ
BO[ BpBq SOpEJDgXojd ÁtlUl 89JB^XB]^[
b¡ gp pnq2uo[ b[ gp opjgj un b ugpgj Bzugiuioo BjnjjgqB Biíng [bsbu
BqjBq B^ JOd SBJ[9nAU9 9JU9UI[BI9JBd UB1S9 89JOIJ9JUB 8BUTJBU 9^J
•oqni o^jod un gp oisiAOjd 'sbuijbu gp Joug^sod jBd p
BJiugnoug 98 *Bjtqj9 B[ gp JougjuB o^nSuB pp g^uBpp jod A sofo 8&lt;q b
9^U9ipuodsgjJO9 BUBipguiBiBd B9ui[ B^ gp oj^ugp jod gjuguiBjgSi'q
•pid b^
gp ojngso bbui jopo p uoo BjsBJjuog 'BBgipjgg sBjnpmqS sb[ espo^ gnb
pnSí b *gnb Bsoonxu buoz Bugnbgd Bun opB{ BpBO b BJ)ugngug gs opS
-ub 9^89 gp ojjugpB jod gluguiBjgSq íosoonuí gjugiuajugjBdB opiugiuog
uoo opnSB o[nSuB un gjuBppB buiioj JBpgougd BtJB^iqjo buoz B'q
•jBpootjgd bijbj
-iqjo buoz B[ gp jougjuB ouigj^xg p ubzubo[b sgpSBU e^qjBq SB-q
•BqiJJB B^
-uip BUBjiqjo pBpiABD b[ gp BjnjjgqB 'is gjiug eouiixoad Xnuí soCq
'S9[BJ9U9^

•(BOpB9lJlUIBI A BOpB^gi^JB f 'opBOIJIUIBJ OU OpBpOIJJB OOTl '
otpBj os[bj un :sbj^b BpBq gjuBppB 9(j) mf 4- \ + (i) :
•(sopBOijiuiBJ A sopBpoijjB soipBi
9 'BpBoijiuiBj ou BpBpoTjJB BAjng Buidsg Bujq) '9 + X rpjojog^
•(eopBoijiuiBJ A sopB[ngiiJB f 'sopBOijxuiBJ ou sopB[noijjB ^ 's
ou eoipBJ sospj ^ :sbjjb BpBq oiuBppB oq) ^f + ^ + (z) :1BUV
'(opBOlJlUIBJ OU OpBpiOUJB X 'S
-iuibj A sopBpgpiB g 'jB9i|tuiBJ uis sopB[nopjB
-bj sospj ^ :sbjjb BpBq gjuBpps oq) *x + g +

*sopB[noiiJB ou soip
+ (Z) :psjOQ

•(sopBpotiJC ou soxpBJ sospj
XX 'aBOlJTUIBJ UTS X OpBpOIl^B OipBJ X 'SOpBOIJTUIBJ X SOpBpOIlJB SOTp
-BJ QX ^opB9IJIUIBJ OU OpEpOT^JB OipBJ X 4SOpB[n9IJJB OU SOipBJ SOSJBJ

XX :ofBqB BpBq BqijJB oq) *(Xl) + I + 01 + T + (Xl) :IBPnBD
•soxpBJ X SBUídsg

•psiop ounqn pp
gjuBpp giuguiBjg^q ojos ^bub oipBj jguiiid 'psjop ojguiud pp

�mo hasta corta distancia del borde mandibular, donde termina en un
pequeño almohadón mentoniano, de gran eje transversal, que se con
tinúa hacia afuera en la ancha base de las barhas labiales.
Distribuidas sobre la superficie de la cabeza existen zonas de as
pecto glandular, provistas algunas de ellas de poros excretores; la dis
tribución de estas zonas es como sigue: Un par retronasal; un par preocular; un par retromaxilar; un par retroocular; un par occipital; una
zona media occipital.
Sobre los flancos y cara ventral de la cabeza y región pectoral se
extienden: un par preinteropercular; un par opérculointeropercular;
un par retroopercular; un par basipectoral; un par preitsmial.
El tejido de aspecto mucoso que se advierte en el interior de estas
zonas es semejante al que existe en las crestas mediana predorsal y
mediana retrodorsal.
Las glándulas retrooperculares, las mayores de todas, están divi
didas en dos porciones de tamaño sensiblemente diferente.
Muchas de las glándulas anotadas tienen orificio de salida, otras
no lo tienen, al menos visible.
Espinas.
El interopérculo tiene 6 espinas mayores a ambos lados, dis
puestas en una fila; además tres mucho más pequeñas situadas sea por
encima, sea por debajo de las espinas principales.
El opérculo posee a la derecha 9 espinas visibles y a la izquierda
10, de muy variado tamaño; están distribuidas en tres planos: uno
superficial de 4 espillas (tres chicas y una grande), uno medio con 4
(tres chicas y una grande) y un plano interno con 2 espinas grandes.
Expansión cutánea del opérculo.
Por detrás, por debajo y a ambos lados de las espinas operculares
se extiende un abanico cutáneo triangular a vértice posterior y base
situada a la altura de la raíz de las espinas operculares, dicha base es
algo más ancha que el manojo de espinas (ancho del pliegue 2,0 mm.,
ancho máximo del manojo de espinas, 1,2 mm.; largo del repliegue
desde la base de las espinas hasta el vértice del triángulo, 4,3 mm.,
largo de las espinas operculares 2,2 mm.).
El pliegue opercular, que sobrepasa ampliamente la implantación
del primer radio pectoral, cubre parcialmente la gran glándula mucosa
situada detrás del opérculo.
Detrás, debajo, y a los lados del interopérculo existe una forma-

- 318 -

�- 618 'BqiJJB SBUl SBpBUOT9U9UI SBjnpUEjS SBJ B SaiUaipUodsajJOO SBOUEjq
6BUOZ SBJ n9JJ9IApB 99 **9^9 'jESJOp BipaiU B9UJJ 4BZ9qB0 BJ 9-iqOg
•JOJO9 OUISIUI J8p S9JBjn29I.il
BBqOUBUI SBUanbad 9p BpBjqiU9S 9^U9UI91UBpunqB BJS9 S9JBJ9JBJ SBIJ9
-UBUI SapUBjS SB[ B OJ99ds9J UO9 9JU9UqBSJOp EpBniJS BUOZ B[ ÍOUI99nb
•UBjq SIjS 9lU9UI9UUOJlUn 89 SBqOUBUI SB1S9 B O)99dS9J UO9 9JU91UJBJ1
-U9A BpBn^IS BUOZ B^ *(0JJ9UIBip 9p 'UIUI g'^ 9JU9UIBpBUIlXOjdB 9p
UOS SBqOUBUI 8BJS9) O9UBJJ J9p Bip9UI B9UIJ BJ 9p o2jBJ OJ B 69pUBj3
sBqouBui ^j b oí :9iU9in2is uppnqxjjsip bj u9U9ij sBq9UBui s^q
•SBpB[BU9S VÁ S9JB[npUBJ SBOUBjq SBUOZ
SBJ 9p 91SBJ1UO9 J9 SBUI9pB 9JJ8TApB 9S S9JBn[ SOUn^jB U9 ÍOUBJSB9 JO[
-od ap SBqouBiu uoo O99Bsu2-O9UBjq opuo^ :jouijoj U9
•uppvuojo^
•BUJ9JX9 SBUI BJIJ BJ 9p JIJ
-JBd B OUBUIBJ 9p U9XnUlUISip S9JOIJ9JUI SOJ ÍSO9U9SoUIOq X SO1JO9 'SBJ^B
BIOBq SOpBAJnD X SOpn^B S9JU9IQ -BpBZIJBI99ds9 O9od UOI9T1U9Q
•uiui g'Q :oui
-IXBUI J0IJ9^S0d0J9)UB OJJ9UIBip **UIUI Q'g • BUOZ BJ 9p OqOUy "SOUI9J1X9
soj BiOBq osopuBunB X BTp^ui 9jJBd ns U9 SBpiduinjjgjuí 'BjnqjpuBiu bj
OpU9in2l8 *SBAjnO 'S9JB[n29J SBJIJ f U9 SOpBJUBjduiI 9¿ :S9JOIJ9^UJ
•UIUI 9'Q : J0IJ9JS0d0J9JUB OJ^9UI
-Bip **UIUI ^^'g ^BpBOJB BJ 9p OqOUy *BUn U9 J02j9AUO0 9JU9UIJBUIJ BJBd
SOJUnd SOUnSjB U9 S9JJ B U99np9J 9S 9nb 'BIJBJUOp BUOZ BJ 9p JBJJU90
9}jBd bj U9 sbjij ojjBno U9 sojs^ndsip 2S UBjuono 9g :s9JoiJ9dng
•S9^U9IQ
'(j0IJ9JS0d Ojn2uB J9 9pS9p SBpip9Ul) 6'2 :BpBOIJISO 9SBq UB)U9S9jd
OU 91lb 'S9JOU9UI SBJ X (jOUOJSOd OjnSuB J9 9J)S9p SBpBUIOJ SBpipOUl)
BpUBjq 9JJBd BJ B g'^ X B9SO 9SBq BJ B U9pUods9JJO0 g'^ S9JBn9 SOJ 9p g'g
U9U9J1 SOJoXbUI SBJ ípnijSuOJ 91U9J9Jip XniU 9p S9JBiqBJ SBqjBg
"SBpB2j9p X SB1JO9 S9JBSBU SBqJBg
•uiui g'Q rjoxjgdns oiqsj j9p josgds^ '*uiui g'g 9p sa
OJiaiuBip ng 'aiuBjapu BiOBq Xnuí BpBiuauo Bisa jBonq BJnijaqB Bq
•SBqjsq X Boog
't7'! ^ S'S Bll9 ^^qos opBiuBjduii sbu
•tdsa ap ofouBui ja 'oqouB ap ^^\ X o2jbj ap -muí 'g auaii jBjnajadojai
-ui an2aijdaj oqoíp ' BpBjjojjBsap souaui anbuns 'BpioajBd BauBina uoio

�Aletas claras; las dorsal, anal, y caudal tienen los extremos ligera
mente coloreados de castaño.
Medidas. *
Longitud total: 68,0 mm.
Longitud del cuerpo: 56,5 mm.
Longitud de la cabeza: 11,0 mm.
Altura del cuerpo: 9,5 mm.
Altura del pedúnculo caudal: 6,5 mm.
Longitud antedorsal: 31,5 mm.
Longitud basidorsal: 8,0 mm.
Longitud postdorsal: 36,5 mm.
Longitud anteanal: 38,8 mm.
Longitud basianal: 3,6 mm.
Longitud postanal: 29,2 mm.
Longitud anteventral: 30,5 mm.
Ancho de la cabeza: 10,2 mm.
Altura de la cabeza: 6,7 mm.
Espacio interocular: 2,1 mm.
Porción rostral de la cabeza: 5,0 mm.
Porción opercular de la cabeza: 6,8 mm.
Longitud de las barbas nasales: 1,1 mm.
Longitud de las barbas labiales superiores: 4,7 mm.
Longitud de las barbas labiales inferiores: 3,0 mm.
Ancho de la boca: 3,8 mm.
Internarinas: 1,7 mm.
Longitud máxima espinas operculares: 1,5 mm.
Longitud máxima espinas interoperculares: 1,3 mm.
Aletas (longitud máxima):
Dorsal: 7,6 mm.
Caudal: 11,5 mm.
Anal: 7,5 mm.
Pectoral: 7,1 mm.
Pélvica: 6,6 mm.

* Las magnitudes consignadas en este trabajo tienen el siguiente significado
(cuando ellas están incluidas en la tabla establecida por Tchernavin se sigue a
dicho autor):
Longitud total: extremo del hocico a extremo del radio más largo de la caudal.
Longitud del cuerpo: extremo del hocico a base de los radios medios de la
caudal.
Longitud de la cabeza: extremo del hocico a extremo de las espinas opercu
lares.
Altura del cuerpo: altura del cuerpo exactamente por delante de la base de
las aletas ventrales.
Altura del pedúnculo caudal: altura del pedúnculo exactamente por detrás
del último radio de la aleta anal (incluyendo el pliegue que rodea al pedúnculo).
- 320 -

�- iss •ponq BJinjgqe B{ ap [BSJ3ASub.ii Bpipaiu :nooq vj ap oqouy
•ouiajixa ns b asBq ns
apsap BpBJijsa Bqjsq B[ ap o8jbj :sajDtqüj A sajvsvu svqioq svj ap pnpSuoq
•ojnaaado [ap aouajsod apjoq b ofo jap oj^uaa :vzaqm oj ap ívpiaiado uqpuoj
•oto {ap ojjuaa |8 oaiaoq {ap ouiaajxa {a apsap ivzaqvo vj ap ¡v-íjsoj umauoj
'soto so{ ap soujajut sapjoq soj ajjua BiauEjsip :uDjnaojajui
•oíandiaao {a A 'ouijsi {B uaun as
SBUBjqinam sb{ anb ua ojund {a ajjua {EjijjaA Bpipaiu :nzaqva nj ap
•(ajanuí {buiiub {a anb ua sauoiaipuoa sb{ b opjanas ap buba EiauEjsip Bisa) so{
•najadojaiui soquiB ap souaaixa sapaoq so{ aaiua BiauBisip :nzaqna vj ap oqauy
*{BJiuaA B{ ap oipBj jaui
-ud {ap u^iaaasip uis a^qísiA as^q b oaiaoq {ap ouiaaixa :jvujuanaiuv pnjjSuoq
•{BpnBa oipBJ joXbui {ap pnsip
ouiaaixa b {bub oipBj jauíud {ap uoiaaasip uis a^qísTA aseg :jnuüjsod pnjiSuoq
•opsaijiiuBj opEjnaiuB oipBj ouiiqn asBq
B {bub B{ ap oipsj jauíud {ap uoiaaasip uis 3{qisiA ascq :¡nuvisvq pnjtSuoq
•{BUB OipBJ
jauíud {ap upiaaasip uis a{qisiA asBq b oaiaoq {ap ouiaaixa :powoa%ux) pnpSuoq
•{BpiiEJ oipej joXbui {ap {Bisip oiuaaixa B
{B8Jop B{ ap oipBj jauíi^d {ap upiaaasip uis a^qisiA as^q rpsjopjsod pnpSuoq
•ounqn {ap
asBq B uoiaaasip uis appsiA {Bsaop oipBJ jaiuud {ap as^q :jvs^opisnq pnpSuoq
'{BSJOp OipBJ J3UI
•ud {ap uoiaaosip uis a{qisiA asBq b oaiaoq {ap ouioj}xa : jvsjopajuo pnjiSuoq

OUIOO
jas uapand 'sa^uajajip soiibuibi ap sodij ua SBpssBq 'saia
-adsa sai{ SBqoíp ojund anb BjsBq aaaajqBjsa UBJiiiiujad BaijBJoaS b^jb
ns Bpo{ ap {Bija^Bui aju^punqB uoa soAi{BJBduioa sofBqBJj

[ap Banana B[ b BpBjiuiqap BaoqB B^s^q Bjsa Bpiaouoa BajB tbáwo 'Bpi
ajuauíaiuajBdB u^ianqijjstp ap oaauaS un 'ojubj o[ jod 'sg
qa ua sBpinpui aas uaqap 'g -gij ^^j qd '{g Q8 :S^6t
^ izuaaiAaQ siJjsojpsnSuv tumpjSÁj Á 'g -^ij 4I^XX l^ '^
• T68I '-i^^ua[nog snjnuitu snudjoÁiuoy^iu^ anb b^ 'sBpBuiuiou bj
•oqB BjsBq sbxujoj saaj ap [bjoj un aod opBaSajuí Bjsa '(jooadns [BiqB[)
jb[ixbui sqjBq B[ ap ascq b[ ua apucaS Baso uoiaaod Bun ap Biauasaad
B[ Á sauuaiaua[BjíY siuajJÁiuoyojj^ b aiuauíBAijBiBduioa aB[naiadoaaiut
eajB [ap uoiaanpaj B[ 'jB^naojtaiui BiauBjsip B[ b ucnaepj ua Baoq B[
ap ojjauíBip oqauB [a jod opBzua^aBJBa 'viuauojap^ ojauaS oqayQ
'vuiauojajag oaauaS [ap odi{ aiaadsa
b^ ap BijB^Soqqiq B[ aod opBjjsiSaj JB[duiafa oiuinb [ap bjbjj ag
'soiuviuaiuo^
•tu 00^ aiuauíBpBtuixojdB oqauB ap auati ojj [a anb ua 'sBjaxnb
sbiiSb ap buoz Bun sa jB[dtuafa ajsa opBjn^dBD anj anb ua JBn[ [g
^vjtqvy \a auqos

�Trichomycterus eichhorniarum A. Miranda-Ribeiro.
Lámina I, fig. 2; lámina III, figs. 6, 7, 8.
Trichomycterus eichorniarum Miranda-Ribeiro, A. 1912: 27-27 (descripción
original, dos sintipos, de Cáceres, en las márgenes del alto Río Paraguay, laL 1604'
S., long. 57941'0., col. Miranda-Ribeiro, A.) *; Fowler, 1954: 25-26, fig. 618 (com
pilación bibliográfica y figura copiada de Eigenmann, 1918).
Pygidium eichorniarum (Ribeiro), Eigenmann, 1918: 295-295, pl. XLIV, fig. 3
(descripción, figura de ejemplar de Río Guaporé, ejemplares del Museo Carnegie
procedentes de: Cáceres, río Paraguay; San Francisco, río Jaurú; Bastos, río
Alegre; San Antonio, río Guaporé); Pearson, 1924: 17-17 (dos ejemplares de Lago
Rogoagua, Bolivia); Miranda-Ribeiro, P. 1954: 8-8 (mención, designación de
lectotipo).
Material examinado.
ZVC, P. 171 y 347 de la colección de Peces del Departamento de
Zoología Vertebrados de la Facultad de Humanidades y Ciencias. Pro
cedentes de: Arroyo Higueritas, Nueva Palmira, sobre el bajo Río Uru
guay, lat. 33^ 53'S., long. 58? 25'0., Dpto. de Colonia, enero 1943.
R. Vaz-Ferreira. Col. et Leg.

* Recientemente, el Dr. Paulo de Miranda - Ribeiro tuvo la gentileza de en
viarnos fotografías y una redescripción detallada del lectotipo N9 780 M. N. —A—
(uno de los dos ejemplares que sirviera a su padre para describir la especie);
dicha redescripción es la siguiente:
Trichomycterus eichorniarum A. Miranda - Ribeiro, 1912. Comprimento total
43 milímetros; comprimento standard 36 milímetros; cabe^a (da ponta do focinho
ó extremidade do feixe opercular de espinhos) 7 milímetros; dois barbilhóes
labiais, de cada lado, sendo o superior o maior, que atinge, quando esticado, o meio
do feixe opercular; barbilháo nasal do comprimento do segundo labial; dentigao
em duas series, com dentes cónicos, fracos. A distancia que vae do bordo anterior
dos olhos a ponta do focinho, —cabe 2 vezes daquele mesmo bordo á extremidade
do feixe opercular de acúleos; espago interorbitario, 2 milimetros; narinas mais
próximas do bordo anterior dos olhos que da extremidade do focinho. Feixe
opercular com 10 aciculos e preopercular com 12 em duas series sobrepostas. Nadadeiras peitorais implantadas logo a frente da fenda branchial, — com o primeiro
raio prolongado — 5 raios; primeiro raio dorsal implantado ligeiramente a frente
do primeiro anal e a 26 milimetros da extremidade do focinho e a 17 milimetros
da extremidade da caudal; dorsal com 8 raios; anal 7 raios; ventrais fracas com
5 raios; caudal com numerosos raios acessórios, — tendo os raios medianos maiores que os demais —, o que dá a essa nadadeira urna feigáo espatulada mais ou
menos aguda (nao tao pontuda quanto aparece na fotografía que a esta acompanha, — em virtude de convergencia de raios ressecados). O colorido geral é
izabelino, próprio de material conservado em alcool, deixando todavía perceber
remanescentes de maculado castanho intenso, tendendo para o branco na regiáo
ventral.
(LECTOTIPO — N9 780 M. N. —A—) Cáceres, margens do rio Paraguay —
Estado de Mato-Grosso - Brasil.
Con fecha 15-VII-60, uno de nosotros (R. V.-F.), por gentileza del Dr. P. de
Miranda - Ribeiro, tuvo oportunidad de comparar en el Museo Nacional de Río
de Janeiro, nuestro ejemplar con el lectotipo.
- 322 -

�'OJiaqijj
epucjij\[ ap '¿ \iq ja Jod epejajiaj ajuauuouaisod anj u^iaBoijijuapi BqaiQ
•ojiaqijj - BpiiBJip^[ ap "y ap apadsa bj b jeijoibui
OJjsanu jinqxjjB opuajajd souiaq 'sBpanbsnq SEpBjaipj b asad oppnpaa seui ou
•buibi ap so^BiiSnjn sajBjduiafa jauajqo ap pBpijiqísodun bj ap bjsia ua A 'ojja jod
• (f'f^ól 'ujABUjaqaj^ ua uoisnasip) aBpuajaXuioqapj^ ap sapadsa sbjjo ua BpBaijpaA
opis Bq sojsa BJEd anb upiaBiJBA ap pnjijduiB bj ap ofBqap aod uBjsa sopBjouB sajai
•3BJB3 so| b ajaijaa as anb o¡ ua JB^duiafa ojio A oun aj)ua SBiauaaajip SBq
•oXBnSnjn |Bua)Bui p BJBd apadsa BAanu Bun ap
oiuaiuiiaa^qBisa ja 'saaojnB soj ap uoiuido ua 'ajqiuodsip jBjjaiBui jb asEq ua 'uboijij
&gt;snf ou (—a)uauijBio) is^a opipjad Bq as uoiaBJOjoa bj apuop 'odijojaaj ja ua sajq
•BAjasqo ou A sajouaiuB sauopdijosap sbj ua SBpBiioiauaui ou 'jBjduiafa ojisanu
ua SBpiutjap uaiq SBpusq opuBiujoj— u^iaBJOjoa i—odijojoaj ja u^ jouaui aiuaui
•jBjauaá— sa^uaip ap sbjij ap A SBindsa ap sofourui soj ua A sb^^jb sbj ua sajqE)
•uoa sojuauíaja ap ojauínu i—jBjdiuafa ojisanu ua jouauj— BzaqBa bj b o^aadsaj
uoa jBJOjaad oipBJ jauíud jap BAijBjaj pnjiSuoj i—j¿j -^ '3^2 ua op^io^sa o^jb X
odi)otaaj ja ua op^apuopaj— Bjoa bj ap jouajsod apjoq) j¿j "j '3^2 J^jduiafa
ja X (uoiaduasapaj ns u^ o u^iaduasap ns ua sopmjaui 'ojaajap ns ua 'o) jBnjaB
opBjsa ns ua odijojoaj jap sojojobjbj aj^ua sajqBaijuaA SBiauajajip SBunSjy
"oaiJiauíojB oiuaiuiíaaja b o uoiaBAjasaad ap
opBjsa jb SBpiqap jas uBjatpnd anb SBiauajajip sbj JBuiuiija upianuojjuoa bj ua
ajqísod Bijnsaj ou 'jbij9}buj ojjsonu ap ja anb jouaui aiuauíajqisuas sa (8161 'uubui
•uaSig jod apadsa bj b sopinqu^B 'ai!áaujB3 oasnj\[ jap sajBjduiafa soj ap jb ajuBf
^auias) odijojaaj jap oublubj ja 'a^Bd bjjo jod 'oiuoa íscpBAjasuoa ajusuiBj^aiui
UBJjuanaua as SBjn^jnjjsa sns sbjjoj ou 'uauípadsa oqaip ap ojiaqi^j - BpuBJij^ ap *y
ogojoijai ajjsnji ja jod uopuaiqo bj apsap opujnasuBJj oduiaij jap pnjjiA ug

B[ ap Á ^BSJop b^ ap ajuB^ap aod ajuauíBaa^ua
jauíud [ap ajuB[ap aod o[B [Bsaop oipBa aauíta^ *odaana [ap
pniiSuo[ B[ ap eaaoiaajuB sojaBna saai so[ A aoiaajsod ojaBno [a aajua
B[ ap Baaaa opBniís [Bsaop oipsa aauíiad [ap
•uoioiso^

•sa[qBjou san8ai[d o sauoisaadap uis 'bsi[ [aid B[ ap aiaijaadng
•sBajB Xnuí BpBnjis [Bsaop Bja[y
•opBiaunuoad Anuí odaana [ap ojuaixuBSaB[y
b[ ap
ouiaajxa [ap s^ajap aod o[B oouoa^ [a ua vA bioiut as a^ib 4BpBiaunuoad
uoisaadap 4aBmuiB[ [BpnBa o[naunpad 'oj[B Xnui
A oduano ^ap vtuuoij
•SBpBaaj[B SBja[B sb[ B^uasaad 'o[aBfij ap
s ua oduiatj un ajuBanp opiuajuBui Baanj anb 'aB[duiafa oajo
ja anb vA i\H #&lt;J '^AZ B apuodsaaaoa anSis anb uoiadiaasap vj

�Espinas y radios.
Caudal: 1 + 1 + 11 + 2 (lsin articular ni ramificar, 1 articu
lado y sin ramificar, 11 articulados y ramificados, 2 articulados y no
ramificados) (no se pueden contar los falsos radios por la opacidad
de la piel). Ligeramente escotada en su borde posterior.
Dorsal: 2 + 7 (I9 y 29 sin ramificar, 39, 49 y 59 bifurcados, 69 sin
bifurcar, 79 y 89 bifurcados, 99 sin bifurcar) (todos articulados).
Anal: 8, articulados (I9 y 29 sin bifurcar, 39 bifurcado, 49 sin bi
furcar, 59, 69 y 79 bifurcados, 89 no bifurcado).
Pectorales: 1 + 5 (I9 no articulado, prolongado, aplanado, no bi
furcado, 29 a 69 articulados y ramificados).
Pélvicas: 1 + 3 + 1 (I9 aplanado, articulado, no bifurcado, 29,
39 y 49 bifurcados y articulados, 59 articulado y no bifurcado).
Cabeza.
Caracteres generales.
Deprimida, ojos muy pequeños colocados por delante de la mitad
de la cabeza, narinas posteriores y anteriores colocadas aproximada
mente en la misma línea paramediana. Toda la cabeza está cubierta
por el mucílago que más adelante se describe, y en su superficie se
advierten numerosos poros mucosos. Al eliminar el mucílago quedan
descubiertas pequeñas espínulas en toda la superficie de la piel. Di
chas espínulas son más notorias en la piel de la zona maxilar.
Cuando el mucílago es suprimido mediante raspado, los orificios
excretores (de los cuales 5 están formando un segmento curvo alrede
dor del ojo y 4 están cerca del opérculo) quedan visibles como tubos
sobresalientes de la superficie de la piel. El mayor de estos tubos se
encuentra algo atrás del opérculo.
Orificios nasales posteriores con sólo un corto infundíbulo limitado
al borde anterior; orificios nasales anteriores situados en la base de las
barbas nasales.
Existe un rodete cutáneo rodeando los paquetes de espinas operculares e interoperculares.
Membranas branquiales uniéndose en la línea media y formando
entre ambas un ángulo de alrededor de 809 determinando una hendi
dura en V en la cara inferior de la cabeza, el vértice de la cual está
ocupado por una serie de pliegues cutáneos.
En la superficie cutánea no se advierten con claridad zonas glan
dulares.

- 324 -

�•ouiaxjxa jo ua spB3jap Xmu X as^q bj ua Esadsa sbui sa BdBa ej jEpnBa ej ua 'a
bj ua BiauBisns Bisa UBjuasaad o^os sajEJOjaad X sjjbjjh3a 'jesjop sBjajB SBq
•ajqísiA oaod BazajBdB ojibCij jBjduiafa jap sajBuipnii^uoj SBpurq ua ofnqip
ja anb EJBd BOBdo aiuauíaniapijus oj sa anb X uoiaaasip ap Bfii^B bj uoa EiuBAaj
as aiuauijiayj anb EJBdo bijuejsus ap pibuj Bjnaijad cnu jod soiJaiqnaaj ubjso
'jBsiop bj ap asB(j 'saaBinajadojajiíi a saaBjuajado SBuídsa 'uoisuajxa ns bjjoj ua jBp
-nBa BjajB bj 'BzacjBa 'SBqjBíj 'sojubjj 'osaop ojniaXnjaui 'odaana ja

8^[Buipnji!oiio[ scpucq sajj^ 'ofo ^p je opioaacd ouüiubj op ([oujjoj ua
opBA^asuoa JBjdutafa) ouBjsea scqauciu uoa Biua^a jojoa opuo^

•ojnaaado jap as^q B[ aiuaxuciaSq ucscdajqos A uczueaje sajcs^u sc^
qcjojaad bj ap ua.oi.io pj ajuaiucjacxa bzucojb jouajuí
c[ A ajuauíBjaSq Bscdaaqos aouadns cq -saiuajajxp oaod sapnji^uoj ap A
unuioa aseq eun ap opuaqcs jouajuí a joiaadns sajuiqcj SBqaug
qescu Bq.ieq bj
uoa apunjuoa as anb Bjs^q opBííjap sbui za^ Bp^a aaBq as o.iad t-uiui j'j
[bsbu BqjBq bj b BUBduioaB jouajsod ajjnd ns jod BÍ&gt;uo[oad as anb oqnj
oqaiQ "sajEiaiui "uiui ^'q sns ua ojajduioa sa anb oqnj un jod oiotjíjo
ajsa b ESuopxid 'jbsbu oioijijo jap Baanj jod BpBiijTs 'Bqaxp ajuauiBidojd
BqjBq bj uoa ajuauiBiunfuoa anb joyjajxa pBjHABauoa b buiba Bun op
-ubuuoj 'asBq ns ua SBjiBijauBsua 'o^jbj ap 9'¿ ap sajBSB^j rsBqjsg
•uiui ^'q aoijajsodojajuB oajaiuBip
í'iuui j'g aouajui t'uiui 5'Q jouajsodojajuB ojjaiuBip ''uiui ^'g aoiaadns
BiJBjuap buoz bj ap oqauy •jejixeui buoz bj ají SBjnuídsa sbj uoa UBnuij
-uoa as anb A ("uiui ^'q) souanbad 'sojmiJE A soauaSoiuotj saju^jp ^oa
'ajuauí^BjnSajJi SBjsandsip saaoi.iajui f A saaoijadns sbjij g :sajuaiQ
•uiui 9'q oiqBj '-uiui 6'g oqauB 'jouajuB j^anq Bjnj^aqy
•SBqaBq X sajuaxp 'Baog

•uiui ¿'^ ajapoa jap oqauB ^'uiui ^'^ (sBuxdsa sbj ap as^q bj apsaj)) ajap
'OJ jap oSjbj í-uiui ¿'j oqauB '-muí f^^ 'oíoubiu jap oájBq ^Bunjiuias
oauBjna ajaj)oj un jod sBjjanAua 'ojibtjba oubiubj aj) 'sBjsandsxp ajuaui
-jBjn^ajji SBuídsa Q ojuaiuBjjBiuixojdB ap oíoubj^ : ojnajado^ajuj
•uiui ^'^ rsBuxdsa sbj ap assq bj apsap
ajapoj jap o2jbj '•uiui ¿'^ ajapoj jap ojjb '#uiui ^'j oSjbj '"iuiu g'j ofou
-bui jap ojjb íajajioj un ap ojjuap ajuauíjBjoj opinjaut sBjsandsip aj
SBuídsa c^ ajuauíBjiBiuixojdB ap oÍoubj^ rojnajadQ
•SBUids^

�color castaño en cada flanco y una mediana dorsal del mismo color
se extienden por la casi totalidad de la longitud del cuerpo.
Separando dichas bandas oscuras existen bandas longitudinales
color crema.
Todas las aletas están cubiertas de manchas iguales o algo más
pequeñas que las que cubren la piel.
Medidas.

Longitud total: 63,1 mtn.
Longitud del cuerpo: 53,6 mm.
Longitud de la cabeza: 10,0 mm.
Altura del cuerpo: 9,3 mm.
Altura del pedúnculo caudal: 6,7 mm.
Longitud antedorsal: 38,9 mm.
Longitud basidorsal: 5,8 mm.
Longitud postdorsal: 24,2 mm.
Longitud anteanal: 38,2 mm.
Longitud basianal: 6,0 mm.
Longitud postanal: 24,9 mm.
Longitud anteventral: 30,5 mm.
Ancho de la cabeza: 9,1 mm.
Altura de la cabeza: 4,6 mm.
Espacio interocular: 3,4 mm.
Porción rostral de la cabeza: 4,0 mm.
Porción opercular de la cabeza: 6,5 mm.
Longitud de las barbas nasales: 7,5 mm.
Longitud de las barbas labiales superiores: 8,6 mm.
Longitud de las barbas labiales inferiores: 8,0 mm.
Ancho de la boca: 3,9 mm.
Internarinas: 1,7 mm.
Longitud máxima espinas operculares: 0,5 mm.
Longitud máxima espinas interoperculares: 0,8 mm.
Aletas (longitud máxima)
Dorsal: 6,8 mm.
Caudal: 10,1 mm.
Anal: 7,6 mm.
Pectoral: 6,5 mm.
Pélvica: 5,3 mm.
Notas sobre el habitat.
Obtenidos en el interior de masas de raíces hidrófilas de Salix
sp.; uno de los ejemplares fue mantenido en acuario durante un lapso
prolongado por el Prof. Carlos S. Carbonell, quien advirtió su cons
tante tendencia a penetrar en cuevas, de donde sólo salía de noche.
Los ejemplares tipo fueron también extraídos de entre pseudo-

- 326 -

�- ¿ss -

•ttsndX}?J so[ jod sepioouoo cqps BBaiuozBuiB saiaadsa sop '^p6I '(OJT3CITH
.BpuBJi^ d) ^o^uvd x ^O3 A ^^f-f 'sS?J 'IA 'JX '6^-6^ -2881
-niajg wnomozmuv *j; uoo '^X6T 'OJ!9C[Í}I-BPUB-I!I\[ *V
B UBUIlXOjdB '([BJOlOad OipBJt JdUIud X^P UOI0BUO[OJ[d BpBOJBUI B|
'jbub B| ap Á x^sjop B| ap sajoiiajuB soiund sox ^p sa^BapjaA sb[ ají
•ua pBpiuiixoad B[ 'xBsaop B[ ap joijajsod Biuajixa uoiaisod B^ 'odaano
[ap jouaisod a^JBd B[ ap uoisajduioa b[ á aoija^uB ajj^d B[ ap ums
-ajdap B[ 'Bzaq^a B[ ap pBjxui B[ ap ajuB[ap aod sofo so[ ap upiaBnjis B[
'a^uaui[Bdiamjd) saaaiaBJBD ap aijas Bxm ap Biunfuoa Biauaispca v~i

Bza[BiniBu B[ ap sa[BiaaA soiSnjai ajuaiu^uuou Bjuanaajj anb aiaadsa
buti Bas Bisa anb a[qBqojd Ánva sa [Bna o[ jod *ds viiuoy^oi^ ap bbuiozu

�- 638 •dd 81 • SI éM "OJiauef ap oig -^D^y -sn/^^ 71^- "8881 'uuBiuuaSig
uuBiuuaSig anpnpjSAg j 'iBuopB^ nasnj^[ op saxiad sop o3ojbjb[) —
•dd f :6I M 'oaiauBf ap ojg yg si) '^M sn^¡ jog
•(BEpiipiSiCg-saasij) SBUozcuiy oqy op oapipi^i^ w[\ —
•aa '^ 'OHiaai^-vaíiVHij\[
•id i
"l :S 6^ "xouuy 'sbuozdiuj^ o osso^q onvp^ 'uSajaj^ sdí/wi'j 'wooq
3 9BpipBJOQ '^BpiXip^D^B^ '
•aa *y '
•S06-06S 's3U 'OOí'-l 'X-I :^S6T 6
'685-8^ "s^ij '8Z9-S0fr 'IIX'I :lS6l 9
^ '=0S6l 9
:8^6T 9
•ojnvg • '\oo2 'b¿y 'líSBja P 33OP an3y ^p saxiaj sq —
'^ 'H 'a
•9S-98 "8Id '68-T B^\} '868-6SZ :S aM ¿ UB3U3UIB ipnos jo Xjiuib^ b '9Bpnpt3Xj aq^ — 8I6T
'801-069 :9S 'Vvmd '3OS '^Hd '^uiy oojj
JO S9I33dg M3U U33^XIS JO UOJldU0S3Q

L\6l

'H "3 '
•s3ij '8¿rS9I :6 'oapiaajuo^^^ 'joig 'oog "tpiy
^xg jap oS^joieuiaq opipiSXj un ajqos JBuiuiipjd bjoji^
^ • *^
'sId '
ja ua -83;j 'OOI-I ¡f ,H S '3!J3S *Z 'oapiaajuoffl -jD^y -jsig -snjy -uy
•oipajy XBn3naj oijj jap Bunsjoipj —
^T ^'
'S *lA ldnS -oapjnajuo^ -jv^ -jstg -snjy uy
•auas tf *iÍBn3njj jap oatS^joij^j uinqjy — 0t6T
•dd o^^ :I *^ \ '^^S tz 'oapiaajuoffl -jv^¡ -jsig 'sn/^ 'uy
'III 'saiJBjuauíajduioa sbio^[ '^BnSnj^j jap saaaj — 6861
"f 'O *IZNaD^IA3(J
"IAXX-AXX "sId 'S8Z-18Z ^1681 -uopuog -aoS -jooz •jizBjg 'jng op apuBJ^ oig aauíAoaj aqj ui Jjjo^ UBi^ssqag jjajj pus
3uuaqj uoa 'jj \iq ^q pauiBjqo saqsi^ pioanjig aqi jo junoaay uy —
•y *

vuva^onais

�Pearson, N. E.
1924 — The Fishes of the eastern Slope of the Andes I. The Fishes oí the
Río Beni Basin, Bolivia, collected hy the Mulford Expedition.
Indiana Univ. Stud. 11, N 64: 1-84, pls. I-XII.
Steindachner, F.
1882 — Beitráge zur Kenntniss der Flussfische Südamerika's. IV.
Denkschr. Akad. Wiss. Wien. 46: 1-44, Tf. I-VIL
TCHERNAVIN, V. V.
1944 — A Revisión of some Trichomycterinae based on material preserved
in the British Museum (Natural History).
Proc. zool. Soc. London. 114: 234-275.
Vaz-Ferreira, R. &amp; B. Sierra de Soriano.
1959 — Relación entre las longitudes antedorsal y anteventral y la longitud
del cuerpo en dos Trichomycteridae (Pisces, Siluroidei). Arch. Soc.
Biol. Montevideo. 24: 76-81.

- 330 -

�SVNIWV^

������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5926">
                <text>Dos Trichomycteridae (Pisces, Siluroidei) poco conocidos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5927">
                <text>Trabajo del Departamento de Zoología de la Facultad de Humanidades y Ciencias y del Laboratorio de Zoología del Insttituto de Investigaciones de Ciencias Biológicas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5928">
                <text>VAZ-FERREIRA, Raúl; SIERRA DE SORIANO, Blanca </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5929">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 315-337</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5930">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5931">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5932">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5933">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5934">
                <text>Pubblicaci{on Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="506">
        <name>ESPECIES</name>
      </tag>
      <tag tagId="507">
        <name>TRICHOMYCTERIDAE</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="512" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="762">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1ff52a56311f084aff3609c7694a6fd9.PDF</src>
        <authentication>e9f81d60fc5e1065df314b25ec2c71f9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5916">
                    <text>- 96S •b n^ - a ^if *^ 'anbjjqnda^
"SS '^ '¿61 'S3J|
pjuoiipg 'pvpuaa o^ aP ^puasa vj 'jBSBqi[Bg uoa sj^ subjj x

anb uts 'ojafqo un b aSijip as Biouaiouoa Bg •oiuaiuuoouoo jap
-opuajm aa^oBjBO ja pBpiJB[O uoo opBjnjsod Bpanb mby \ sd anb
-qo un X 'o^afqo un oai^iosouSoo oj^b \a vmd Bq^uiBpaj uoib^j
•t soqa ap opBAijap ou X opBjadsaui ojuaiuiioajuoaB
un ap bjbjj as oaa^ *uoiaBi[duiB ns X soquiB ap O^uaiuiBuoqB[sa [a
auodns oiuaixuioouoa ^g -ojafqo X oiafns ap uotOBaqduii Bnjnuí b[ ap
BjBi^nsaj anb pBpuoiaaiuB uoa jBuiuua^ap a^qisoduit sa 'sBxuapy
'OAtiBJoqBp osaaojd un ap opBj
qnsaa [a sa oiuaxuiioouoa opo^ 'aouaixa opunuí [a aod BpBuoiojodojd
BtauBisns B[ aouaiui oiiquiB ns ua mujofsuvuj X Baqa^jaA Biauaiauoa
Bg uoiaijadaj a^duiis Bun ua ajsxsuoa ou sojdaauoa jod aaqes ^g
•sojep sns ap X a^uaasou^oa
oiuauíni^sur ^p pBpiuiijxSa^ ap bjiubjbS Bin^osqB sbui b^ sojispdojd sns
BJBd JBjnSasB aasap anb Baijpsopj uoxaB[naadsa Bun ap so^ unB
aA3[ sbxu Bf ap sa^Bquia so^ ajsisa^ ou a^duns ubi
•Biauatauoo B[ b
Bp ag 'Bai^ajodB sa ou joud^xa pspqBaí Bg 'o^aoouoa
oujoj ns ua bjt o^afns ^g 'ouisiui is ua opBjjaaua aaauBuuad
opunuí [g •ojuaxiuiaouoa ap oiob fB a^uaaajipui sa
Bg 'oaiuiBuip ojafns ja 'oAisBd sa oiafqo \a 'uoiadaauoa Bjsa ug
•opBjS ap X^q
•Biauasa ap Biouajajip Bun 'ajuaasou^oo Biouaiauoa b^ ua aaajBdB ouioa
buuoj b^ X is ua oial'qo \a aj]ua X^q ojs^ 'upiai^adaj Bjaui Bun b auai^B
as 'Bpipuaiua isb ^Bnjiaídsa pBpiApoB Bg *Bidojd Biauajstxa uoo p^pq
-B3J Bun Biouaiouoo BJisanu ua sowpnpojdau ^Bna ^a jod osaoojd un
sa ojuaiuiiaouoo ja 'BnuaSuy BAijoadsaad Bun apsap opBjapisuog

vi aa

DUDIS94JDD

Dijoso|!j D| ue JOU94X8 opunuu pp Duue|qojd
dOSOlld MOS73N

�éste deba ser obligadamente real. Como decían los escolásticos, la
intentio formalis es el acto del espíritu que se aplica a un objeto.
Los objetos sensibles forman una de las categorías de lo que
conocemos. El problema consiste en determinar si el hecho de cono
cerlos implica que son. Si el estar presentes a nuestro espíritu es la
garantía de su realidad exterior.
El sentido común asegura que estos objetos existen en sí, inde
pendientes de todo pensamiento. Son sustancias extensas, diversas del
espíritu.
Pero la naturaleza no puede ser totalmente exterior al pensamien
to, porque entonces sería como si no existiera efectivamente3.
El conocimiento lleva implícita la vinculación del espíritu con
las cosas y solamente es posible si sujeto y objeto son términos co
rrelativos.
Si los objetos de la realidad sensible son en sí, ¿cómo pueden ser,
al propio tiempo, para nosotros? ¿Cómo lo exterior, extenso, puede
estar presente al espíritu, inextenso? ¿Cuál es el objeto inmediato de
nuestro espíritu cuando miramos alrededor nuestro?
Desde un enfoque realista, el objeto del pensamiento es distinto
e independiente del sujeto. Las cosas mismas, no sus ideas, son el
objeto inmediato de nuestra percepción.
Siendo así, ¿cómo podemos salir de nosotros mismos para percibir
objetos que nos trascienden?
Malebranche, de neta formación cartesiana, vio con claridad el
problema. Si la relación cognoscitiva implica un vínculo del pensa
miento con su objeto, esta misma vinculación exige que los polos sean
de una misma sustancia. El sujeto pensante sólo puede ser testigo de
sus propias modificaciones. No conoce las cosas, sino las ¿deas de las
cosas. Exclusivamente la idea puede representarnos una realidad dis
tinta de nosotros. Ella es diversa del sujeto cognoscente y de la cosa
que conocemos merced a su mediación. La objetividad, que es la
garantía de validez universal del conocimiento, se funda sobre las ideas
claras y distintas, y es lo máximo que puede alcanzar el pensamiento.
Este realismo de las dos sustancias —el del espíritu y el de la
cosa — excluye, en verdad, la vinculación inmediata del pensamiento
con el objeto exterior. El conocimiento sólo es posible, ahora, por
intermedio de la idea. Queda desechada toda intencionalidad. La re
lación de conocimiento se dará por el rodeo de la visión en Dios.
Los objetos sensibles son reducidos a participaciones de la natura
leza divina.
El conocimiento, en esta doctrina, es una contemplación pasiva
de esencias invariables. No hay una actividad constructiva del espíritu
en la operatoria cognoscitiva.
El percepcionismo encara la cuestión desde un ángulo totalmente

3 Lachelier, J., La nature - L'esprit - Dicu, Presses Universitaires de Francc,
París, p. 18.
- 296 -

�- ¿63 •86S
'PB II 'IAXX1 'I '0881 *PHPBW 'sajojipa bzbjj ^ bXoj^ *Dat8ojo3 man^ s
'tS d 'IS61 'sJJBd 'U!JA *f '
0W3isA,s np uotwuuof vj swap ajvaaipatu aasuad to\ ap a¡ou aj uns sapm^

ouiod Bjuasajd as opunuí jg "sujja ap asjBuoisasod X sbsoo sbj b znj
jBp sa ojuaiuiiaouoa ap ojob [a ua Biauaiauoa bj ap uoiaunj sg
•oduiaij ouisiui jb sojafns souba jod opia
-ouoa jas apand oiafqo ouisiui ^a anb aBjjxa as o^diJOSuBJi o[ 9(j
"s tí^pioouoa bsoo B[ b b[iuiisb as aaouoa anb
o^afns [a anb unSas JBn^ auai^ ojuaxuiioouoa ^a • • •„ :oSanj Bnui^uoa
A "t^^^í^íl9^11! saiaadsa sns ajqos ouis s^soa sbj ajqos uasBSjaA ou
SBiauaia sbj anb ap Buad os 'oiusiui is ajqos njtjjdsa jap upixajjaj jod
jas ou b 'aiaadsa ns ou Á, 'opipuajua oj sa vwsiw vjpaid oj o^uvquia
uis Á íaoxp as unSas 'ua^Buit o aiaadsa ns ouis 'Bjpaid bj buijb ja
ua Bjsa ou ouioa :us^buii ns unSas outs '(as uinpunoas) sa ouioa jbi
ojuauuipaiua ja ua Bjsa ou opipuajua sa anb oj '' '„ :joija^xa opunuí
jap oiuaiuipouoa jb ojaadsaj ucuuido ns BpBjnuuoj BJ^uanaua as
^ouinby ap sbuio^ ojuBg ap Bjqo bj ap a^uBiJoduit aÍBSBd un ug

V^IXSV1O^S3 VT 3O 3Í1Ó03N3 33
•f opuniu jb jeqtJJE BJBd soiq
ap oijba as saviBasaQ 'soiq b JBajj BJBd opunuí jap oiajis as oaii
-SBjoasa o^uaiuiBsuad ja seajuaiui 'uosji^ auuaij^ BjBuas oj ouio^
¡SBquiB ajjua
X^q sauoiOBaijduii sBjuBna! 'oSjBquia uis j^ 'BUBisaiiBO bj ap 'p^p
-J8A so 'bjuiisiq "Buiajqojd ojjsanu ajqos uoiuido ns oau^ BOiiSBjoosa
bj 'oiJBJiuoa ja joj -jojjaiuB a^uauíB^Bipauíui ojuaiuiBsuad ja ua s^p
-BJjuapB saoiBj ap BjsiAOjdsap ajua^uoo Bun ouioa ou oja^ 'Biuapoui
bijosojij bj b oiuaiuiiDBU Bp B^sandsdj Bjsa ap pBpiJBijnaad b^
•ojafqo ns ap
bj Bqaiud oiuaiuiBsuad jap sujaiui pBpisaaau bj 'sajjBosaQ
•ojapBpjaA o^uaiuiBsuad jb Bpuodsajjoa pBpij^aj Bun
anb ja bzijubjbS anb jBuiuuaiap BqBosnq jBAaipaui bijosojij bj b^^^
•BUBisauBO bijosojij bj ua ozudiuioa ns auai^ 'aqauBjqajBj\[
ap BjSojoasouS bj ap 'ajuaiuBjanasa Bjsandxa 'ucuaBAuap BpnáB bj
uoo 'Bijod^ ua joijojxa opunuí jap Biauaisixa bj ap uoisjaAuoa b^
•ja b sajoijaixa sbsoo Bjuasajdaj Á 'njijjdsa ojisanu ap upioBOij
-ipoui sa 'uoiodaajad bj b Baijuapi 4Bapi b^ oiJBipaiujajui a^ua opoj
opinjaxa Bpan^) -o^jb Bsuaid ajduiaig qBuoiauajuí aiuauíBsojnáij sa
oiuaiuiBsuad jg *Bapi a upiadaajad aj^ua Biauajajip ^^q ou 'pBpund
ug 'sauoiadaajad sBJisanu ap soiui^sip ttsoAijBiuasajdaj sajas,^ uos ou
ssapi sbq 'UBjuasajdaj sbj anb s^api ap oipaui jod ou X 'siuauíBjBip
-auiui sbsoo sbj souiiqiajad sojjosou 'ojduiafa jod 'pjnBUjy un^ag
'soj2osou vuvd 4zaA bj b 'X ís ua
Bas ojafqo ja anb ua BunSjB pBjjnaijip Bjjuanaua o^[ 'oaua^ojajaq

�un conjunto de objetos. Es anterior y posterior al sujeto. Lo óntico
precede a lo gnoseológico.
La conciencia es una sustancia entre las sustancias. Una de sus
cualidades primordiales es la de dirigirse al objeto. El mundo le es
trascendente, en la misma medida en que cada una de las cosas que
lo integran son exteriores entre sí.
Para esta posición, la verdad se define como la concordancia del
entendimiento con la cosa. La emisión de un juicio con pretensión
de verdad exige su necesario soporte en la estructura de lo real. Las
relaciones del entendimiento deben corresponderse punto por punto
con las relaciones ya existentes entre los objetos de la realidad.
La misión de la ciencia consiste en hallar las coincidencias entre
las proposiciones lógicas y las estructuras ónticas.
La verdad, así comprendida, supone el dualismo de la represen
tación y del objeto. La verdad es definida por la realidad. El ser es
dado por supuesto. El conocimiento sería imposible sin la captación
de lo real.
La objetividad del pensamiento queda asegurada con el auxilio
de los principios de la lógica. Pensamiento correcto es sinónimo, en
tonces, de pensamiento verdadero. Y todo pensamiento verdadero,
directa o indirectamente, es el pensamiento de un objeto6.
La inmanencia, digamos así, es un producto de la trascendencia.
La filosofía posterior no habrá de aceptar pacíficamente este con
cepto de la verdad, basado en una presuposición del ser, porque es
el ser, precisamente, lo que se quiere buscar.
Como producto lógico, la verdad es una articulación coherente y
derivada de juicios, y éstos, a su vez, de concentos. El concepto es
producto de un intelecto que lo piensa. La realidad se reduce a la
verdad. La verdad, a la conciencia. A la trascendencia se llega, ahora,
por la vía ineludible de la inmanencia.
Según Spinoza, la verdad es una denominación interior al pen
samiento y no una relación con una realidad trascendente a la mente.
Si la idea es verdadera, debe tener un objeto que le es conforme 7.

EL PROPOSITO DE DESCARTES
Impulsó la elaboración cartesiana la inquietud por obtener para
el conocimiento humano un principio absoluto. La filosofía, como
ciencia universal sobre la que se basan las demás, debe estar fundada
con solidez. Esta finalidad corre serio riesgo de no ser lograda si no
aseguramos al pensamiento un camino que no conduzca al error.
A pesar de que todos los hombres poseen naturalmente la capa
cidad de juzgar con corrección, verificamos la existencia de una
múltiple variedad de opiniones resnecto de un mismo punto. Sucede
así porque no se han determinado las condiciones indispensables para

Gilson E., op. cit., p. 234.
Etica, I, Axioma 6.
- 29S -

�- 668 "6 d 'II 'sv¡So}ifit
nuvisauv^ sauoiaDjipa^ '*g 'jaassnjj,,x
•^ "d 'ii 'SDjSa^EX
If, "d 'ii 'svjSa^Zl
"tts^jjP0S9Q ap
^a S8JAn;j)M ua \qiz "d 'i 'aii¡dosopt{d ajaiwaud v\ %umpno% suoiiD1ip?f\[IX
"8l "d 'H ^ '0^1 "d 'I 'sunoosiQ0I
"ttS31JB3S0Q 8p SOJlia^ 18
ua S ^5 "d '^ ^ '91^ "d '^I SBpJan 'ij-tds^^ ^p uopaajiQ vj unod sajSa^j 6
"SJJBJ
'paBuiijiB^ 'apBiajj bi ap anbai^ioijqig 'sajjnasaQ ap saujiaq ia samnaQ ua íi "d
'8iUBd auiaixnaQ ia '¿-921 "dd 'aiiJBd aaaiuiajj 'apo^a^^ vj ap sunoasiQ aq 8
ex a[qBqojd o^ 9ju9ui[B0ipBJ Bmuiqg os[Bj o\ A
OJ9pBpj9A O^ 9JIU9 OiaCip9UU9JUt 9JIXUpB OU BUBI89)JB9 pnjTlOB B'q
•fl BAIIOnp^p BT9U919 BUIl 9p
bjs9 opu9iuiAOjd unB 'uoioBjuai Bun^uiu 9iuB jiquinons 9[qisod 89 ou
UOD JB8BJJB óiUOWVOi^OJdlll 9J9Illb 9nd
B[ U9 anbjod 4oid9ouo99jd 9;s9 jbziuibj
-UO9UI BIJ9g "OpBSIA9J 9nj OU OIS^ "BI9U9I9 9p OJOpOUI Htl
— OAni9p as sajjBos^Q ap Baippjaui BiauaSixa
uod oja^ -sajJBDsaQ jod BpBZBjj Bpuas B[ jajjoDaj Bosnq
oaiioui ajsa U0^ "ttBsojn^u Biouaio^, Bun bijoso^ij v\ ap jaDBq auod
•oad as uaiquiBj '[jassnjj 'odui^ii oajsanu ap aopssuad opqps ^g
*CT SBI9U9I0
O I-••
SBisa ap B[ b [BnSí duqiunppjdo Bun BDzajjo ou anb oiafqo un^uiu ap
asjBdnoo uapand ou 'pBpjaA B[ ap ouiuibd oioaj ^a jBDsnq uauodojd
as sauainb oaa^ "Bujauíoa^) A BDijauíjiay JBipnisa aub ^Bq BAtsnjo
-xa buuoj ua anb ainjauoo aqap as ou oqoip BAajj as ojubiid aQ
\x pBpjaA bj b ajuauíBnpisB sbui aanpuo^ 'oiqureo ua 'uoxa
-onpap Brj "BiDuanDajj uoa Bu^Sua sou Biauaijadxa bj anb ap uoidou
souiauaj( "sajBjniBu SBi^uaiD sbj jod 'Bisa í BDijBuiajBui bj jod
bja bj sa Bjjanby 'sbsoo sbj ap ojuaiuipouoo ja BJBd soraauod
-sip anb ap soionpuoo sop soj uos BiDuaxjadxa bj X upioonpap Bg
"xx sajBjaua^ X sajduiis sbsoo ap oju9iiubjbjj jap auaiAOj^ "sajBjniBu
SBiouaia sbj ap bj anb ^pijos sbui sa BDiiBuiaiBui aaquinpijjao Bg
•ox sojuaiuiBuozBJ sns ap BiouapiAa X Bzaiaao bj jod 'sopoi ap ajqBjtqnpur
sbui oiuaiuipouoD ja Buotooodojd sou Bjjg "BDiiBiuaiBui bj :jBapi un
opBjuBjapB jod 9U9ii jbzubdjb auodojd as anb Biouaio ap odii jg
*g tt^9p^^^B uapand sojja anb oj b opoi ap
ojapBpaaA oiuaiuiiaouoo jb 'Biauaio ns ajuauíBAisaaáojd opuBjuauínB X
sajnnut sozaanjsa ua asJBiiBj uis UBjBajj X 'osjbj sa anb oj ojapBpjaA
sbuibC uyjpuodns ou ajuamBjoBxa uBAjasqo sbj anb sojjanbB saj^no sbj
b sbiobjí&gt; 'sajiDBj X SBJJ9I9 SBjSaj sBjjanbB,, opoiaui aod apuaijug
*8 uaiiuii oj anb b soj^o b Jionpur Bjua^ur o^[ "ja BJBd
jun Bas aj anb uod aiuaiDijns sa ag "Bjsapoui sbui sa uoisuajaad ng
•sopoj bjb¿ opijBA opoioui un ap bibji as o^[ "pBpjaA bj ap BsnBO bj ap
osaj^oad jb 'a;uauiaiuain^isqns 'ainquiuoo X soiuaiuiiaouoa sns jbjuoui
-nB BJBd 9ajis aj anb 'oun opBJiuooua jaq^q Bsajdxa saiJBDsag
•Bisandsip aiuauíBuas BiJOioaXBJi Bun 'opo)aw
un bjjbj aoBjj 'p^pjaA bj b SBpnp uis an^ajj ojuatuiipuajua ja anb

�Por otra parte, preside la disposición metódica el criterio de una
ciencia pura de las "relaciones" y "proporciones", que, en definitiva,
reposa en los conceptos de ordenación y medida. Sólo la matemática
estaba en condiciones de cumplir con esa exigencia.

LA DUDA Y EL ITINERARIO DEL MÉTODO
—A—
Para obtener una fundamentación absoluta del saber, es necesario
estar advertido de las causas que con frecuencia desvían al entendi
miento del derrotero de la verdad.
El filósofo se somete, por su propia voluntad, a los rigores de
una duda metódica en los comienzos de la investigación. Es preciso
dudar con sinceridad, siendo lícito tener tal actitud ante todas las
cosas susceptibles de conducirnos a equívocos lu.
La duda cartesiana, a diferencia de la profesada por los escépticos, es un severo medio de selección, que presupone de antemano
la verdad y la capacidad del entendimiento humano para llegar a
ella 17. Sólo radicalizando la duda queda demostrado el profundo sinsentido del escepticismo.
Pero esta refutación exige una previa actitud de cautela y me
sura en la formulación de los juicios provenientes de la investigación.
Algunos de los pensamientos son como las imágenes de las cosas.
A ellos aplica Descartes el nombre de ideas18. Tomadas en sí, sin
referirlas a ninguna cosa, las ideas no pueden ser falsas19. Sólo los
juicios son pasibles de error. Y el que con mayor asiduidad se da en
ellos, consiste en creer que las ideas que se encuentran en el enten
dimiento son semejantes o conformes a las cosas exteriores.
Descartes se atiene a la clásica definición de la verdad: adaequatio
intellectus et rei. Lo verdadero y lo falso se dan en el pensamiento
discursivo. Un juicio es verdadero si separa o une lo que en la rea
lidad está ya unido o separado.
Hamelin hace a este propósito una observación: "Una de las
fallas esenciales de Descartes es el no haber advertido con perfecta
claridad todas las clases de falsedad que las ideas comportan, y el
haberlas sustraído al examen de su duda, no obstante todos los riesgos
de error que ellas suponen" 20.
Sin embargo, encontramos en las Méditations un pasaje bien
claro donde nuestro filósofo establece una posibilidad de equívoco en
las ideas. Veámoslo: "Aunque — como ya he dicho — sólo en los
juicios se encuentra la verdadera y formal falsedad, en las ideas en-

16Les Principes de la Philosophie, I, 2; en "Oeuvres et Lettres de Descar
tes", p. 571.
17Discours, III, p. 145.
18Méditations, III, p. 286.
19Méditations, III, p. 286.
20El Sistema de Descartes, Ed. Losada S. A., Buenos Aires, 1949, p. 122.
- 300 -

�- 108 'Lfl 'd 'AI ^suno^siQ zz
'ZLZ d "I 'suonmipo^ zz
'"^6^ 'dd 'III 'suoijvjip^^^l is

-raaiap noo osuaid oja^ *opuBuos Xojsa ou 'o^[ 'ou^ns un anb osiaajd
X ojuijsip sbui oqanuí aaajsd aui oisa opoj^ 'O[[a ap ejuana bjb[3
Xop aui X ozBjq [a ojuba8[ 'Bjnqos B^aajjad uoa ojio b X opB[ un b
BzaqBa B[ OAanuí íoquasa anb ua [adBd [a ajuauíBJBp uaA soto sij\[
¿BJoqB opuBuos ajBjs^[? ¡oqaa[ iui ua Biuuop 'oSÜBquia uis X 'soubui
sb[ aaiua [ad^d un uoa 'o^anj ^B ojunf 'ssaui B[ ajUB opB^uas 'opxjsaA
'Bjoq^ omoo BqBjsa anb opBuos aq saoaA SBiuBn^)! '(jotiajuB ojBJjBd
^a ua so[[a b aaaijaj as) sojBsuasut sosa b uaajnao sa[ as anb sb[
ouioa 8B[JB[[aqBasap Á. eapuiisojaAui ubi sbj^o á sa[Baj sBsoa 8B[ bou
-ans ua suuBjuasaadaj Á juujop ap ajquin^soa B[ o^uaj anb 'ajuau^^
-isuoD jod 'X ajquioq Xos anb jBpiAp) ap aq ou *o^jBquia ntgM
•opaa^q ajUBisqo ou oqap 'uaaauaijad aui soubui stui
Á sozBjq siui anb X inbs Xoisa oX anb oqaaq [ap 'o[duiafa jod 'jBpnp
oai^o[ Bozaj^d ou anbuny 'sajouajxa soiafqo so[ ap Biauaisixa B[ ji^
-iuipB BJBd Bsoaapod uozbj Bpoj ap souiaaaJBa 'sand 'BdBja B^sa u^
:, •'SOJiosou
ua sjuasaad ajuaiuBsoiaaisiui japod un jod SBpianpojd jas ñaiquis^ uap
-and 8d[qisuas sauoioB^uasajdaj sb[ anbjod 'sajoxjajxa sbsoo sb[ a^uaui
-BAi^aaja us^uasajdaj anb a)uaiuB¿aia Jijiuips ajuatuaAuoa sa o^ oj)
-sanu jBsad b uauoduii sou as sa^ijosuas soi^p so^ #eopi)ua8 so[ jod
8Bpi)iuisBj) 'joua^xa opuniu [ap sbsoo sb[ ap Biauaisrxa B[ ua Bzaui
-jij uoa jaaja aaBq sou [Bjn)su uoiDBuipui buq *o)uaiuiipua)ua [ap
o sopijuas so[ ap uauaiAOjd 'souibzi^bub anb so)uaiuiiaouoa so^
\z pBpi[iqB)iqnpui Bsojn^u Bun ap UBjanj is anb p^p
-xjn^as buisiui B[ uoa SBjjaiaui sauoiuido a^uauíunuioa uanáts anbjod
'Bpnp B[ ap ziuib) [a ua SBpiujaa jas uaqap sajquin^soa sb[ uaiquiB^
•pBpiJOinB BpBjqiunaua sbui b[ ap SB[[a UB¿uaAoad anbuns 'sBpiqiaaj
SBZuBuasua sb[ ap asjBÍodsap osiaajd sa sa^uB oja^ 'pspjaA B[ bjb[3A3j
as joijajuí ns ua anbjod 'ouisuu is ajqos asjB3[OA ^qaQ \z sapspas^Bj
jB)daaB ou BJBd oíainí [a japuadsns a)uaui[Biaiui aqap ojosopj [^
oX Xos 'sBjapspjaA opuais uns 4anb ap SBpnp oSua) oaoduiB) osa jod
íjas ou [ap 'Bpsjuasajdaj ssoa B[ Jin^m^sxp BjjqBS ou anb pspqsaj
Baod ub) jaaouoa b usp aiu 'sBjapspjaA uos is tB^aajjaduii sa anbjod
4Bza[BjnjBU iui b oS[B b)[bj anbjod iui ua us^sa anb X BpBU B[ ap uapaa
-ojd anb suasua aui [bju^bu ziq b[ 'uos ou anb sssoa UB^uasajdaj is
'sbs[bj uos is íoX anb JO)tiB sbui sBapi ss^sa b jinqiJiB ouBsaaau sa o^[
•bs[bj Bjas OAijisod X [Baj o^[B ouloa B)uasajddj o[ ara anb Bapi B[
'jo[B3 [ap upiaBAijd buii anb sbui sa ou ojjj [a anb o^jaia sa ig #sbij
-buiSbuii o sa[Baj sapBpi[Bna jo[bo X oijj uos is X íoijj [ap uoiaBAijd
Bun jo[b^ [a o jo[B3 [ap uoiaBAud Bun a)uauiB[os sa ojjj [a is usuas
-ua aiu ou anb 'sB^ui^sip oaod ub) X sbjb[o oaod ub) uos jo[bo [ap X
oijj [ap oSua) anb SBapi sb[ 'o[duiafa joj -ssoa suná[B Bjanj is ouioa
sa ou anb o[ uB)uasajdaj opusna [Bija^Biu pspas[Bj B)jaia souiBJ)uoa

�miento en lo que en este momento me pasa y recuerdo que dur
miendo me frotaba los ojos para convencerme de que no estaba so
ñando, y me hacía las mismas reflexiones que despierto me hago
ahora. Eso me ha ocurrido muchas veces. De aquí deduzco que no
hay indicios por los que podamos distinguir netamente la vigilia
del sueño" 24.
Incluso debemos dudar de cosas que nos parecen firmes, como
las demostraciones matemáticas. Muchos hombres se equivocan en esa
materia 25.
Llevada a sus últimos extremos, la duda nos hace asomar a la
primera afirmación verdadera, que es, por eso mismo, el primer
principio de la filosofía: dudar significa pensar, pensar significa exis
tir. Cogito, ergo sum. Si pienso, quiere decir que existo. El yo es una
sustancia cuya naturaleza esencial es el pensamiento2G.
Nada es más fácil de conocer que mi espíritu. Y lo hago por
medio de la intuición 27, entendiendo por tal "la iluminación del es
píritu que permite a éste ver o la luz de Dios las cosas que éste quiere
revelarle: se adquiere por medio de la acción directa de la claridad
divina sobre nuestro entendimiento, el cual no debe confundirse en
esta función, como una fuerza activa, ya que se limita a recibir los
rayos que sobre él vierte la divinidad" 2S.
Hamelin afirma que el cogito es la verdad de un razonamiento
más que la de un juicio, y que constituye en el orden del pensamiento
una marcha del pensamiento al ser29.
La preocupación cartesiana de saber si nuestras ideas correspon
den a realidades, encuentra en el cogito su primer triunfo indudable.
Para decirlo con palabras de Husserl, el giro hacia el ego cogito
constituye la base apodícticamente cierta y última de todo juicio,
en la cual se debe fundamentar toda filosofía radical30.
Ha quedado determinada la estructura óntica del pensamiento.
Alcanzamos nuestro ser en la medida que pensamos. Bien dice Ha
melin que el ser que el cogito establece es el ser del pensamiento. Y
nada más. Conozco primero mi espíritu que mi cuerpo.
El mérito del descubrimiento cartesiano del pensamiento consis
te, según Louis Lavelle, no tanto en dar a nuestro ser propio un
carácter subjetivo, como abrirle un lugar, gracias a esta forma sub
jetiva, en el interior del ser absoluto, donde la presencia nos es
entonces revelada por la revelación de la existencia del yo 31.

24Méditations, I, pp. 268-9.
25Principes, I, 5.
26Discours, IV, pp. 147-8; Principes, I, 7: Méditations, II, pp. 274-5.
27Regles, III, p. 44.
28De la correspondencia de Descartes, citada por E. Cassirer, El Problema
del Conocimiento, Tomo I, p. 509. Cfr. Regles, III, p. 43 y XI, pp. 72-3.
29El Sistema de Descartes, p. 140 ss.
30Husserl, op. cit., p. 33.
31La présence totale, Ed. F. Aubier, París, 1934, p. 68.
- 302 -

�'991

808 *c;^ 'i 'sadpmjj 12
'* X 62 'I 'sadiautjj í ^^ #d 'j[
82 'd 'III 's;uo:jDvpa¡\¡ 58^1 d '^i
'¿1 ''d 'II 'sjnoasiQ 9S
'8*1 '^1 '^yj 'sunoosiQ SE
-d 'j^y 'suotiDiipa^^ ^
d 'A 'sjtioj'.^?(7 '2 'II 'sadpmjj i 0
I 'II X ^S X 2f 'I 'sadiamu^ í 2 : "d 'i ^ 'suoiiviipa^^l ES
[5 'j 'sadiowjj ÓE

*ze optqap sa ouiod
•uoo o[ anb ^nbe b aiuauíBjsaijiuBiu aoajBdB anb o[ oms is na apuaad
-uiod ou anb 'soajo &lt;so\ ap aiuaaajip Á ostoajd ubi sa anb (ojuaiuiio
-ouoa) ^nbB 'ojwíjsip Á íso[jbjtui b soisandsxp uB)sa sofo soajsanu Á
aiuauíBsuaiui ubupb sajuasajd opuBjsa anb apsap soiafqo so^ ajuauíei
-B[D jdA souiiaap ouioa isb ío^ua^B n^ijídsa un b ojsaijiuBxu X aiuasajd
Bjsa anb o[ b oxd\o ouibj^ o^^ :aaip sou soidiouuj scq ua ^
*9e Bpnp jouaui B^ b oijts ^fap ou anb ajuatu
-vjurisip Á ouvp ubi niíaidsa oaisanu b Biuasaad as anb oj
ouioa jbuioi soxuapod o[ps anb Buasua opojaui ^ap B[^aj Bjaiuud
*^^jTIsTxa oiJBsaaau sa jBsuad BJBd anb
o^og "uoioisodoad Bun ap p^pss^Bj o p^pjaA B[ jBuiuua^ap BJBd
-as oija^tao un bCtj ou 'ouisitu is ua 'ojiSoo pp ojuaiuiijqnosap [^
^a—
•Bpxqaouoo jas
Bjurjsip X bjb[D Bapt Bun ap ojafqo sa B^a anb apsap 'oiuaiuiBSuad
[a jod Bpiq.io^qB anj uotsuajxa Bidoad B[ 'saaopBnuijuoo sns ap B[ ua
oiuoo sajjBOsaQ ap uoiaBjipaui B[ ua oiub^ 'b^jb^ b^ b oja^ 'ajqisuas
opunuí pp pBpiJouajxa b[ jBJi^^asB BJBd oiajis 'Bsuaixa BiouB^sns X
aiuBsuad bioubjsus ap 'bsoo X n^ajdsa ap ouBisa^BO ouisqsnp [g
•[bjjouiut 'saouojua 'sg qa uoa jtjoui
b BpBuapuoa Bisa ou 'odaana [ap a^uaipuadapui aiuaui[Biauasa jas
JO&lt;J "BpBaJD OpiS BJJ 'BIJaiBUI B[ ap BpjBJJXa OpiS Bq OU BUI[B [g
^s sopiun a^
-naurnpunjojd uB^sa 'ajuB^sqo o^[ 'soaua^ojaiaq uos odjana X njijjdsa
anb 'sand 'oXnpuog #orJBJiuoa o[ opoj ajjnao 'odjana ouioa ^a[qtsiAip
Xos ou 'itu ua sajjBd jin^uijsip opand ou 'oiuaiuiBSuad oraog
•E8 osuaixa sa [Bjodjoa a^ua ouioa 'uots
•uajxa ap aaaj^a 'ajuBsuad ajua ouiog 'ouisiui js ap Biut^stp X bjb[O
Bapi Bun oduiaij oidojd [b X odjana un aasog 'SBquiB ap auoduioa as
ouBuinq jas [g -[Bjodjoa B[ ap BSjaAip sa ajuaSipiui BzapjnjBU Bg
•&lt;t[BJodjoa Bsoa
jainb[Bna ap Bapt B[ anb Bjutjsip sbui aiuauid[qBJBdtuoaui sa 'odjana
[B uaaauaijad anb sb^ ap pBpipa BunSutu ap Bdiatvi^d ou X ucus
-uaixa ap aaa^Ba 'Bsuatd anb Bsoa sa oiuBna ua ouBtunq mtjjdsa [ap
o^uai anb Bapt Brj,, raatp sou uoiaBjtpa^\[ ^j b[ ap ozuatuioa [y
•oiuats X buiSbuit 'ajatnb ou 'ajatnb 'BSatu 'buijtjb 'aqtauoa
'apuaijua 'Bpnp anb 'jtaap sa íBsuatd anb vsoo buq ¿oX Xos on)?
'ze bjjo ap pBptsaaau jauai uts Jtjsixa apand anb Bsoa Bun BiauBjsns jod
otuipp j^ ^^[[BtauBjsns otja^ja [b asjaBj^sns opnd ou

�Si el espíritu necesita adquirir un criterio para la certeza, es
debido a su imperfección. Y es imperfecto porque duda. La verdad
no se da directamente. Bien frecuentemente incurrimos en errores.
Tenemos propensión a recibir los datos sensibles como verdaderos,
cuando una actitud crítica ante los mismos descubre que muy asi
duamente nos engañan.
Por eso, el criterio de la verdad exige una garantía. Si soy un ser
imperfecto y puedo concebir lo verdadero, que es perfecto, se debe
a un ser superior a mí. Es decir, "un ser más perfecto que el mío".
Además, esa idea de la perfección no puede tener su origen en la
nada y tampoco puede depender de lo menos perfecto 38.
El único ser que puede proporcionar esa garantía es Dios. El
nos revela la verdad por medio de ideas claras y distintas.
La evidencia de la verdad sólo la confiere la razón, el enten
dimiento 39.
Si bien los sentidos intervienen en el acto cognoscitivo, concu
rren a título de auxiliares del entendimiento, la imaginación y la
memoria. Sólo la razón está en condiciones de decirnos si nuestras
ideas o nociones tienen algún fundamento de verdad 40.
En su oportunidad veremos el rol que desempeña la veracidad
divina en relación al problema de la existencia del mundo exterior.
Veamos a continuación la opinión cartesiana respecto del error.
Nos equivocamos debido a nuestra imperfección natural. El error
es un defecto 41. Se explica porque mi capacidad de pensar no es ili
mitada. Pero el error es igualmente una privación42; es decir, que no
pienso algo que podría y debería pensar.
Dios, suprema bondad y perfección, no puede querer que yo me
equivoque. Ocurre que, aparte de conocer, puedo elegir.
El libre arbitrio es amplio, y consiste en la facultad de poder
hacer una cosa o no hacerla, afirmar o negar, perseguir o huir de las
cosas que el entendimiento nos propone. Cuanto más nos inclinamos
a una cosa, tanto más libremente la elegimos o la abrazamos 43.
El entendimiento por sí solo no asegura ni niega nada; sólo
concibe las ideas de las cosas que puede afirmar o negar. El error
no proviene tanto del entendimiento como de la voluntad 44. Ella se
extravía con facilidad. Por extenderse a cosas que no entendemos, nos
conduce al equívoco.
Con todo, la pregunta inicial no ha sido respondida. ¿Cómo
siendo Dios la suma perfección y bondad puede permitir que usemos
nuestro libre arbitrio muchas veces en sentido diverso del de la
verdad?

38Discours, IV, p. 149.
39Discours, V, p. 152.
40Méditations, II.
41Méditations, IV, p. 302.
42Méditations, IV, p. 309.
43Méditations, IV, p. 305.
44Méditations, IV, p. 304.
- 304 -

�- 908 'Sí d 'III 'S
'í d 'ni 'S
&gt;d "í?3 do "a 'uosno 9*
'ZIZ "d 'I 's

bj jod anb sbui ojjas uapand ou sBUB^aj SBpuanoasuoo sbj ^ 'upp
-in^UI BJ jod 9JU91UB[OS UOS O[ SOldlDUIjd SOJ 9llb O}UBJ U9 ÍSBJJBJ9J}
-ISUO0 9p BJ3UBUI BJ UllaS 'uoioonpap BJ JOc! OUÍO9 UO19IIHUI B[ JOd
oiub^ SBpioouoo J9S u^pand oidpuud jsuiud un ap BjBipaiuui bio
-u^noasuoo uos anb sauoioisodoad sb[ anb B^^nsaj apuop aQ Bijouiaiu
tb\ B BpBisajd ^ptd b^ 'opoui o^jaio ua 'anb ouis 'ajuasaad Biauap
-iAa Bun 'upiainjm B{ oiuoo 'Bjisaoau ou uoioanpap b[ anb ua X íou b[[
-anb^ ua Á uoisaans Biaap o oiuaiuiiAoui un aqiauoa as B^sa ua anb ua
B^J91D uoioonpap B[ ap upioinjut B[ souiin^uijsipw 'BAi^iuijap ug
•B8O0 BpBD
ap uoiam^ui BJBp Bun uoo 'oiuauuBsuad jap onuxiuoa ojuaiuiiAoui
un jod soiaaia soidiouud ap 8B[opu9ionpap —sbuisiui is jod saju^ptAa
u^as ou anbun^— ajuauíBJB^o jaaouoa souiapod anb sbsoo s^qanuí
X^q anbaod uoiomiui B[ b ojunf uoioonpap B[ ap souiB^isaoau j^
•Bza^jao Bpoi uoo soj^osou jod SBpioouoo
sbjjo ap BUBsaaau Biouanoasuoo uos anb sbsoo sb[ SBpo^ souiBqoad
-uioo ^no B[ jod uoiOBjado 'uoponpap b^ BSioaad sa uaiquiBj oja^
•soiuaiuiBuoz
-bj ap odij qpo^ ua ouis 'sauoioBiounua sb[ ua o^os ou Bzajjao b[ o^is
•uoo BAa[^ upiotnjuí B-q *sapBpjaA sbjio SBqonuí X souiBsuad anb souiBq
-ojduioo uaiqiuB^ 'Biouajsixa Bjjsanu souiBoi^i^aA uoioinjuí b[ jo^
•if, upyjonp^p b^ X uppmjm B[ :so^[a uos soq -pBpjaA B[ ap uoisasod b^ b
uBAa^ o[ anb so^onpuoo so[ jod opBijuoo jbjisubjj a^iuLiad aj anb
bijubjbS bj ajquioq [B bÍojojo X 'Bpnp Bpoi a^uBjadoui bujoj 'BuiAip
pBpiOBjaA B[ ap 'soiq ap oija^ijo ¡a 'ajuauíBsioaj^ 'osjaAiun p ua
X^q anb [buoiobjji o[ ap opquiis un ouis sa ou oitói^ui oma^ ^g
'saaojja sopunjojd ap
souapl uBjsa soioinf soj 'sbioubisuiiojio SBsa ug *o)uaiuiBsuad oajsanu
uBuiuiop sauoisBOo ua anb SBiouanyui SBUBJixa b sopiiauíos 'sojmtf
X sdju^Supuo^ sajas ap uoioipuoo BJisanu BiouBAapj ap jauod ajainb
bubis3)jbo Bjjoai b^ ua jojobj ouBjjxa aisa ap uoioonpojjuí Bg
*9^ o^SqBiu oiua^ pp ojuauín^jB p UBd^osa
'Bjp ajqos BXodB as anb 'soiq ap Biouajsixa B[ ap B[ X 'Bjaiuud B^ sa
anb 'ojiSod pp Bpuappa bq "BiouspiAa b^ b BUBiuaiua^duioo bj^ubjbS
Bun jBp ojafqo jod auai^ ou ouíáipui oiua^ pp ojuauín^oB ^g^
soujaoBq ua opsuadiua ouSijmu oiu^S un Xbq 'uoiouaiB B[ saoaA SBqo
-nui opBiuB^ Bq anb sisapdiq Bun b saouo^ua ajjnoaj sajJBOsaQ
•pBpiuiAip b^
ap vpudSd bj b SBuaÍB aiuaiujBjoj SBjsa sauoioipuoo 'bioijbui X uoiooaj
-jadiui X^q ouB^ua ja ug Mijuaiu iu souiBUB^ua apand ou soiq

�teoría de las ideas
Los sentidos nada pueden decir sobre el ser, desde que sólo pro
porcionan "impresiones" momentáneas. Verdadero y falso son deter
minaciones del entendimiento.
Los contenidos de las cosas sólo pueden estar representados por
las ideas que provienen de nuestra propia capacidad de pensamiento.
Si bien se da en el sujeto, la idea es diversa de él y de lo que
ella representa. Representa, pues, una realidad distinta de la concien
cia. De ningún modo es una forma de ser del sujeto.
El ser de la idea no es el de un fenómeno, sino el de una esencia.
Hay tres clases de ideas: ficticias, adventicias e innatas49. Las
primeras son obra de nuestro espíritu. Las segundas proceden de ob
jetos que nos son exteriores. Y las últimas, como su misma denomi
nación lo está diciendo, han nacido con nosotros.
Esta división cartesiana de las ideas tiene el propósito de ave
riguar si ellas son capaces de dar testimonio de alguna existencia dis
tinta del sujeto que las concibe.
Las ficticias, por su propia conformación, no son de interés en
este sentido. Tenemos una inclinación natural a admitir como cierto
el contenido proporcionado por las ideas adventicias, factura de los
sentidos. Por las razones conocidas, la aceptación indiscriminada del
realismo sensible no es de recibo. Esas ideas, pues, son incapaces por
sí mismas de revelar una realidad ajena a la del sujeto. Resta, enton
ces, la elucidación del valor de las ideas innatas. Son inmutables, eter
nas y necesarias. Verbigracia, las nociones geométricas, los axiomas.
Descartes señala que las ideas pueden ser entendidas desde dos
puntos de vista. Por un lado, como modi cogitandi —modos de pen
sar. Como tales, son meros acontecimientos mentales. Este es su ser
subjetivo, su realidad formal.
Pero también es posible considerarlas como imagines rerum
—imágenes de cosas. A estas llama Descartes, con propiedad, ideas 50.
Por representar un objeto —cualquiera sea la naturaleza de éste—
la idea tiene un contenido que es real. Así mirada, la idea posee una
realidad objetiva.
Esta realidad objetiva no se da de igual forma en todas las ideas.
Las que representan sustancias tienen mayor realidad objetiva que
las que representan modos o accidentes. Tener más realidad objetiva
quiere decir participar de más grados de ser o perfección 51.
Toda idea tiene una realidad formal y un grado mayor o menor
de realidad objetiva. En tanto la pensamos, la tornamos presente al
entendimiento, aunque lo que la idea representa carezca de exis
tencia real. En tanto realidad formal, la idea tiene un ser en el pen
samiento.

49Méditations, III, p. 287.
50Méditations, III, p. 286.
51Méditations, III, p. 289.
- 306 -

�- ¿08 '82 'd 'II 'suovnjtpa^^i ES
'06^ 'd 'III 'suoiiviipa^^ -s
•CQ 0[J900UOO 3JTIUJ9d SOU U9TTlb 88 *
B{ TU 8OpiIU88 8O[ OU A 'OJU9TUITpU91U9 p 8Ttb OpUBOTpUT 'SBUI9pB ^A
8JU8UIBSOJnj^lJ B[[9 B JB9[[ OSlTtb OJ9^ #pS9U B| SBUIBf 'JOTJ9^X9 OpUIlUI
pp BT0U9JSTX9 B[ Bptip U3 OSTld 9JU9UIB9ip9191U OpS 89JJ[B0S9(J
¿SOUIBjdBO O[ OUIO9? '^BI99dS9 UOT0BJ9do BUtl JO(I JIJIUISBJ1 9p9lld
O[ 9S OU BJS9 18 A '[BU91BUI pBpi[B9J B[ U9 91U9JSIX9 O[ J9U9)UO0 9q9p
O)U9IUIBSU9d 9p OUITUOUI8 OIUO9 BpBSn BI9U9I9UO9 BJ^S9nU Tg
¿O^U3TUIBSU9d \TB BlU3S9jd JB1S9 BSU9^X9 BIOUBJSTIS B[ 9p9nd OUIO^?
•8OJS3 9JUB JOJITB OJJS911U 9U9I^ 3nb 8BAJ983J 8B^ U9iq 8OUI9qBg
*8OpiIU38 SO[ 9p SOJBp SO[ jod BpB9IUtlUIO9 J9S 9q9p 8OU pt?pi[B9J 118
9nb 99J9 98 18 9UIIXBUI 'JOIJ91X9 OpUTlUI ^8 UO9 ^99Bq Bipod BSOO BJJO
o^[ *9iuBSU9d ojgfns ouisiiu [B JBuoi^sgno jod ozu9uio9 Bpnp Bq
; f ! • 1'U9U9I18O8 O^
OUI8TUOI9d99J9d [9 A UTIUIO9 Opi^U98 ^9 OUIOO \TB% '89^BTJ9JBUl 8OJ9fqO
SO[ 9p BT9U9JSTX9 B[ UOTJS9nO UIS 9[qiSIUipB 89 OU 69)JB9S9Q Un9g

aomaxxa oomüm aaa vMiaaaoaa aa
•JOU9JX9 opuntu ^9p
Bui9[qoad pp oqojJBS^p p Ba^d pBpip^n ubjS 9p bj^s u^iquiBj^
•Bpu9pu9¿9p A uop99jj3diut ns uotquiBj
OUIS BI9U9JSIX9 IlS O[OS OU JBqOjd BJBd OJOS9[IJ p 3AJI8 B9pi BJSg
•pBpiUIAip Bldojd B^ Jod BpBDOpO 9ITJ jqB A BZ9[BJ11JBU BJ189nU 9p
9JJcd BUIJO^ 'VJVUU1 S^ *BpiJU9ApB TU BpTJOTJ B9pT BUn 89 O^[ 'BITUT^UT
89 BATJ9fqO pBpqB9J Tlg "[9 9p BTJBUTIJO J9S 9p9Tld OU SOfQ 9p B9pT B[
O[9g 'njTJídso OTdojd ns U9 ^sjbutStjo u^p^nd SB^p 9nbjod 's^piodaoo
SBSO9 UB^U9S9jd3J 9TÜ) 8B9pT SB[ UO9 asp99Oad 9q9p OpOUI \TBVSl 9Q
•BJJB9S9p 98 U9pBJ9pT8UO9 B^n9 'OUISTTU TS 9p B9pT TB\ O
BqOTp 9p U9ZBJ JBp 9^qTSoduiT BJBqnS9J ^^ OpOTU 989 9Q '[BUI-TOJ
-T[B9J ns Bp9DX9 BATJ9fqO pBpqB9J TBÁXIO '9JU9UIBJBp B9ZOUO9 9Tlb BUn
BJJU9n9U9 SB9pT SnS 9p OpuinO pp TS 98JBJ9do 9p3nd BpqBS pj^
•B9Tp9l9UI pnjTJOB BTdojd ns ofnpUOO O\ 9nb B OUISTsdqOS p J99U9A OpBjS
-O{ Bq OU OJOS9|Tjf p 'BUBT89IJB9 U9pBTJS9AUT B[ 9p BJnqB B^S8 y
#O199JJ9d SBUI O¿[B J9U3^UO9 U3p9nd SBUIBf OJ9^ &gt;SOpBJU989jd9J SO^oCqO
SO^ 9nb 8BJ09JJ9d 8OU9TU J98 U3p9nd 9nb 89U9SbTUT OUIO9 SOJIOSOU U9
U3^STX3 SBSpT SB[ 9nb 91U9UI9IU9pTA9 J9qB8 99Bq 8O^[ 'BATJBDqdxO J9S
BsnBO b¡ jTun^j 9qop onb s^uopTpuoo sb^ bCtj jDunjvu znj Bq
B|^ U9 9UTTJO 98 B9pT BJ 3nb A J98 9p BJ9UBUI BS9 9U9TJ
Bun^uiu onb jbuijijb ^pond 98 ou 4o^u9Tuiipu9jU9 p U9 B9pT ns jod
BpBJU9S9jd9J O 9^U3TUBAp9fqO B^S9 BSOD BUn pnD B^ Jod *J98 9p BJ9UBTU
B1S9 B38 9Tlb B199^J3dTUT JO¿ 4OJ3d ÍBpBU B[ 9p 9p99Ojd o8p 989 9nb
S0UI9U0dnS 4BSnB9 BJ U9 B|pq 9S OU 9TTÍ) O[B BJJU9n9U9 98 B9pT BUtl U9
9nb soui9uodns Tg^, 'vaijv^ijdxa vsnvo Bun *89ouoju9 *bits909u 9g
•pniOB pBpqBOJ 9p Bpyp3TU pnST B9S0d BpB)U989jd9J BSOO B[
9Tlb U9 BpTp9TU BJ U9 BATJ9ÍqO pBpqB9J J0U9UT O

�Lo primero que captamos es el entendimiento. De él depende el
conocimiento seguro de todo lo demás.
Un pasaje de la Meditación III aclara más concretamente el tra
yecto gnoseológico de nuestro entendimiento: "En otro tiempo recibí
y admití como muy ciertas y manifiestas muchas cosas, reconocidas
después como dudosas e inciertas. ¿Cuáles eran esas cosas? La tierra,
el cielo, los astros y todas las percibidas por el intermedio de los sen
tidos. ¿Qué era en ellos lo concebido por mí clara y distintamente?
Bien sencillo: que las ideas o pensamientos de estas cosas se presen
taban a mi espíritu. No niego ahora que esas ideas se encuentran en
mí; pero entonces, había en ellas algo que yo tenía por seguro y que
las costumbres de creerlo me hacía imaginar que le veía muy clara
mente, aunque en realidad no lo percibiera; ese algo era la creencia
de que fuera de mí existían cosas, de las cuales procedían ideas se
mejantes a las realidades exteriores" 54.
Era inevitable el intermediario de la idea en una concepción que
opuso como dos sustancias irreductibles el espíritu y las cosas ma
teriales.
Cuando pienso una cosa, su ser no consiste en el hecho de ser
pensado, sino en la necesariedad con que las propiedades de esas cosas
se imponen a mí por medio de la idea.
El cogito obra como algo independiente de las cogitationes. Aquél
es el continente; éstas, su contenido. Sólo por la actividad de la con
ciencia se actualizan los objetos, a través de las ideas, que están en
su interioridad.
Los sentidas están inhibidos de representarnos las ideas de las
cosas tales como nosotros las formamos en nuestro pensamiento. Las
cualidades sensibles (dureza, sabor, olor, color, etc.) varían constan
temente sin que dejemos de pensar en el mismo objeto. Lo que cap
tamos en nuestras ideas pertenece, pues al propio espíritu.
Debemos recurrir a una parte de la Réponse au placard de Regius,
de Descartes, para abonar el presente desarrollo, y que es indudable
mente fundamental:
"... es únicamente la experiencia la que nos hace juzgar que
éstas o aquellas ideas, actualmente presentes en nuestro espíritu, se
refieren a algunas cosas que están fuera de nosotros; pero si juzgamos
así, no es en verdad porque esas cosas las hayan trasmitido a nuestro
espíritu por intermedio de los órganos de los sentidos tales como Ia3
percibimos, sino porque le han trasmitido a nuestro espíritu algo que
le ha servido de ocasión para que, por la facultad natural que él tiene,
las formara en ese momento y no en otro". "... lo único que los
sentidos pueden llevar, desde los objetos externos hasta el alma, son
ciertos movimientos corporales; pero ni esos movimientos ni las fi
guras que de ellos provienen, son concebidos por nosotros con la for
ma que afectan en los órganos de los sentidos..." "De donde se in-

54 Méditations, III, p. 284-5.
- 308 -

�- 608 "I *II 'sadpupj í9-28 *dd 'j^ 's
'lie 'd 'A '
•S 'I 'sadpupj
'¿"981 *dd "tP 'd 'UIJ3UIBJJ *(

t bj b ou X 'bzijubjeS soj uainb J3 s^ 'sodjana
soj anb ajuapiAa seui sa soiq -sa isb anb ap bijubjbS bj sa soiq
•gs ajuauíjBaj uajsixa sbsoo sb[ 'ojubj oj jo&lt;j 'soujBiiBSua apand
ou soiq anb aqBS as uaiq oj^q 'soiq b ajqinqujB Bijas 'jo.ua un sa
uoisiuipB Bsa ig -sbsoo SBsa ap Biauajsixa B[ 'sand 'jijiuips aa^q sou a[q
-IJSIS3JJI Bzianj Burj "soiq jod sojjosou ua Bjsand ^BjniBU uoiaBuiput
Bun b aaapaqo 0^3 "SBapi si;sa uajiuiaj sou anb sbj SBSoa SBidojd sb^
uos snb jaaaa sa ajuaujoa 03 -soiustuí so^ ap Biouajsixa BAiioaja b[
jauodns souiaqap sodjano soj^ ap SBapi SBJjsanu soujBoqdxa bjb^
*ie SBjepBpjaA uos aiuauíBjuxisip A bjbjo SBpiaouoa
sBsoa SB3 *jas ja anb omsiui o\ sa pBpjaA B[ anb apsap 'bsoo Bun[B
sa ojapBpjaA o^ opo^ 'uoiaBJisouiap tb\ inb^ auaxxap as ou oja¿
•oiuaTuiBsnad ^ uoa BjoqBjua anb odjana un jod SEpBSjnduii UBfans
anb a^qijaBj Anuí sa 'sBauxauioa^ sbjiiSij jbui^buii 9[qBp sa tg
•pBpqtqisod
•uii o upiaoipBjjuoa Bpoj ap sBiuaxa s^api aiuBipaui axuauiBjuusip Á
bjb[0 oqiauoa sb^ 'isb sbjsia anbjod 'BujauíoaS B[ ap o^afqo \a uaAn^ii
-suoa ojuBna ua sspBjapisuoa 'jiacp sa 'sBsuajxa oxuBna ua jijsixa uBijp
-od sa[BijajBiu sbsod sb[ 'uoiaBiipaj\[ j^ b^ ua oqaip Bisa 0U103
•C[qisiAtpui sa 'a|qiíciqaiui B[ íojiutjui ^b a^qísiAip sa [Baj upisuaxxa B3
•Bjuiisip A bjb[o Bapi Bun ap ojafqo [a sa BUBisaja^a umsua^xa B3
•uoisuajxa B[ ap sauoiaBuiuuaiap uos soxuaiuiiAoui A SBjni3 *9g osuax
-xa Bas ou anb odjana un ua JBSuad souiapod o^[ *soqaaq uBjsa sod
-jana so[ yeno b^ ap Biaua^sns Bun sa Bjsa anb Jiaap apand as 'unB sbj^[
•uoisuajxa B[ sa sod ja na so[ ap oidojd o\ anb JBpjoaaj aqap ag
•Biauaiauoa Bjjsanu ap optuajuoa
ye pBpqBsnBa ap oidiauod ^a BaqdB sajJBasaQ 'ojjBaijuaA bjb^
¿soquiB ap ajJBd^ sajBtj
-ajBiu SBsoa uajsix3? *sotq ap bj A o A jap Biauajsixa bj bA pjjsouiap
ag "DjJDqoud ouBsaaau sa sodjana soj ap BAijaaja Biauaisixa B3
•Bapi B[ ap S3ABJJ B 'dJUdUl
'Vjvipaui asjaaouoa apand ojos 'ajsixa is 'opunuí J3 'viouauafui Bun ap
oipaui jod asjBjjsouiap Bjjpod ojps odjana jap bj 'wpiaiujui ap ojaB un
jod opBjjsouiap sq as Biauajsixa BAna 'njijjdsa jap Biauajajip y
¿Bsoa bj Bjsa Bapi bj ap SBJjap anb Bjn^as^ on^)? -oapi ns sa souiBjdBa
anb oj 'ajuauíBjaajip sojjaaouoa ap j^Snj ua is ajqisuajduioa oAns ap
Bjjnsaj ou anbjod 'BpBzij^uiajqojd Bpanb Biauajsixa ns 'soujajxa sojaC
-qo soj ap ojuatuiiaouoa ja jBJBaua ap BjauBiu Bjsa b opjanaB aQ
•33 '^SBjasjBjuasajdaj Bpand 'opiaajBd unSuiu auaij ou sajBna soj
uoa sajBJodjoa sojuaiuiiAoui sojjata ap uoisBao ua 'njuídsa ojjsanu
anb ap utj b 'sBpiaajBd SBsoa sbjjo sbjubj ap A sopiuos soj ap 'sajojoa
soj ap 'jojop jap SBapi sbj ojjas uaqap joAbui uoa anb A 'sojjosou ua
sbjbuui uos SBjn^ij sbj ap A ojuaiuiiAoui jap sBapi sbj Bjs^q anb

�El descubrimiento del cogito sirvió para demostrar la existencia
de Dios. La existencia de Dios permite demostrar la existencia del
mundo. Camino inverso al recorrido por el pensamiento escolástico.
La argumentación cartesiana reposa en dos nociones: la vera
cidad divina y las ideas claras y distintas.
"Yo me inclino a creer que el espíritu y el cuerpo son dos sustan
cias distintas, así como son dos esencias distintas. Pero para tener
el derecho de hacer extensivo a las sustancias lo que concibo en sus
esencias, para estar autorizado a tratar las sustancias como trato las
ideas claras y distintas, es necesario que sepa que las sustancias son
obra de Dios. Solamente porque son obra del pensamiento supremo,
responden infaliblemente a lo que mi pensamiento tiende a afirmar
de ellas"59.
Para expresar con otras palabras cuanto se lleva dicho, si Dios
no puede inducirnos sino a la verdad, es absolutamente cierto que a
la realidad objetiva de las ideas de los cuerpos, corresponde una rea
lidad formal exterior a la conciencia. Las cosas materiales existen.
Esta comprobación no comporta dar por sentado que los cuerpos
son del mismo modo como son percibidos por los sentidos. En rigor,
tampoco es necesario. Hay cosas que hacen esta percepción oscura y
confusa 60.
Malebranche no habrá de aceptar la demostración cartesiana, por
entender que es una inconsecuencia. Nosotros percibimos las cosas en
Dios, y la Visión en Dios es la única garantía que poseemos de las
cosas exteriores, a las cuales no solamente no podemos conocer en
forma directa —como dice Descartes— sino que su existencia nos es
imposible demostrar. Nuestro espíritu está unido a Dios, su creador,
y es en El que percibimos las ideas eternas e inmutables. Siendo las
cosas creadas según el modelo de las ideas, percibiendo las ideas co
nocemos la scosas. No hace falta analizar si realmente existen objetos
extensos fuera de nosotros, porque no razonamos sobre ellos, sino
sobre sus ideas 61.
La idea la vemos directamente en Dios; el juicio, en cambio, es
obra de nuestro espíritu, razón por la cual es pasible de equívocos.
En forma acertada critica Joseph Moreau esta doctrina que extre
ma el idealismo de Descartes. En efecto, si reducimos el proceso cog
noscitivo a una pasiva contemplación de esencias inmutables hipostasiadas en el entendimiento de la divinidad, queda excluida la actividad
constructiva del espíritu. Además, para que la trascendencia de lo
verdadero concuerde con el avance del pensamiento y el desarrollo
histórico del saber, es preciso afirmar que hay en Dios, no esencias
inmutables, sino la razón de lo que hay de verdadero en todos nues
tros juicios 62.

59Hamelin, O., op. cit. p. 262.
60Móditations, IV, p. 325.
61Malebranche, De la Recherche de la Verité, VI, 2, p. 244, de l'édition
G. Lewis.
62Moreau, J., La conscience et Vétre, Ed. Aubier, París, 1958, pp. 109 y 150.
- 310 -

�de la conciencia es su poder de relacionarse con un objeto, que no
es ella misma. Este objeto no le es inmanente ni trascendente. Su ob
jetividad es ideal. La conciencia sólo puede existir abierta al ser, de
modo inmediato. Vivir, para la conciencia, quiere decir trascenderse.
Las ideas evidentes al cogito no son modos de una sustancia, sino
los correlatos objetivos de una intención de carácter formal.
El momento intencional comporta dos aspectos distintos: el acto
intencional propiamente dicho, o noesis; y el contenido objetivo al
que apunta el referido acto, o noema.
A la conciencia no se da el objeto, sino el noema; no la cosa,
sino el "estado de la cosa". El acto noético no se atiene a referir sen
saciones sino también relaciones y esencias inteligibles. Toda evidencia
comporta una intención significante y la presencia de un objeto sig
nificado.
La materia aportada por los sentidos es "elaborada" y recibe un
significado en la conciencia, un sentido peculiar e intransferible.
La intencionalidad posee otra nota muy importante: toda ac
tualidad lleva implícita una infinidad de virtualidades pasibles de ser
realizadas por el yo.
Esta característica de la conciencia la dota de mayor profundidad,
porque le asegura una incesante renovación.
En definitiva, los objetos son constituidos a partir de la inten
cionalidad originaria de la conciencia.
Con Martín Heidegger, la fenomeología supera la etapa gnoseológica y se vuelca decididamente en la ontología. El fenómeno no re
mite al ser, sino que es el ser mismo.
Heidegger manifiesta que por la expresión "fenómeno" entiendo
lo que se muestra en sí mismo, lo patente 66. Y más adelante sostiene
que detrás del fenómeno no hay nada, sin que esto excluya la tras
cendencia ontológica. Claro que no están dados inmediatamente, y a
menudo aparecen encubiertos. Allí entra a cumplir su misión la feno
menología 67.
Lo que se muestra, entonces, es el ser de los entes mismos.
Reprocha a Descartes dejar indeterminado en su "cogito sum", la
manera de ser de la cosa pensante, o más propiamente, el sentido del
ser del "sum". No se formuló la pregunta por el ser, creyendo que
ella es clara y unívoca. Atribuyó al ente pensante el carácter de una
sustancia diversa de los cuerpos exteriores.
Para Heidegger, el yo y las cosas no son sustancias diversas. El
sujeto no está encerrado en sí mismo, sino que es su condición pri
mordial estar abierto al mundo. Lo propio del sujeto es existir, y el
de las cosas, ser dadas. Todo yo, o Dasein, tiene un ser "a ser". El de
las cosas está dado definitivamente.

66Heidegger, M. El Ser y el Tiempo, Fondo de Cultura Económica, México,
1951, p. 33.
67Heidegger, M., op. cit. p. 41.
- 312 -

�- 818 "0¿ "

ap opijuas [a 'b^jbj ns sa Bsg UBUBJjuasap ap jbjbjj aqap opijuas
oXna X ajuapuaasBJj sa a[ anb jas un X^q anb u^svq p bjb(1 sg
'v^iSojojuo pBpiuSip ns b —ojafqo X ojafns— boi8o^
-oasou^ uoioB^aj B[ ap so^od so^ jBinBjsaj opuBjua^ui 'bsoo b^ X ^apí
B[ ap ouisqBnp p BZBqaaj UBuiap aopBSuad p anb jbuuijb souiapod
'oipnjsa aisa ua BpBajuB^d upusana v\ aaqos ouBiaaSSappq ojuaiui
-Bsuad pp oioadsB un ap Buasaj BuiísiAdjq Bisa Jinpuoa bjb^
'so ^^pisuaaduioa Bjsa auoiaunj anb ajuauiBBA
jod 'jas ns ap uoisuaadiuoa Bun ap auodsxp tjqB jas^ p anb op^p
opoj ajqos 'BpBzoquia a^uauípio^ asapauBuiiad anb d[qisuajduioaui
Buag 'ajuoiuvoijuo Bpejuauíuadxa bX ajduiais jas ap Bq Bjniaiuisa Bisa
saauojua 'pEpiuBipi^oa v\ ap opoui p ua ajuauíajuajapjd ouis 'a^uaui
-a^duiis X Bjnd ou aAanuí as ajsa anb ua tjqe Jas,, pp piuauíBpunj
BJnjanjjsa Bun sa 4topunui p ua jas,, p ig,, raaip a^j^d bj^o ua ^
qBjuapuaasBJi sa opunuí ^g *ojafns un b a^uaxu
-aiuBjsuoa a^uiaj ag *js ua aisxsqns sbsod sb^ ap opunuí p oooduiBjL
•ojafqo pp uoisnpxa uoa ojafns p Jiqaauoa apisodun sg "ouistiu is
ua opBjjaaua ojafns un X^q o^^ 'opt/uiu-p-wa-jag un sa uoianjijsuoa
Bidojd ns jog -opunuí [a uoa uopnjdj Bjsa uis jaaauBuuad apand ou
[g #paj o 'opBp opunuí p ojjaiqB aaauBuuad upsvQ ^g

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5917">
                <text>El problema del mundo exterior en la filosofía cartesiana</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5918">
                <text>PILOSOF, Nelson </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5919">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 295-313</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5920">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5921">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5922">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5923">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5924">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="511" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="761">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/9d3a8716c6f9bf6c5f6bedc79961284c.PDF</src>
        <authentication>f1a6630045f52e374e9d574aa967d25a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5908">
                    <text>- uz eun b sounjsisB *oS.iBqui9 uis 'Bjoqy •Boi9^oa^ BjnjDiuisg bj 9p p^pto
•Bdo bj jod opnuaui b Bpiduiiujajm 'Bnurjuoosip Btsgod Bun
-0^ BUIAIQ BJ BpOJ U9 9A 9Ilb 4B0S8JUBp BOIJIJO tlS 9p JBJ9U98
J9p S9JIUIJJ SOJ U9 90OJ3 OlJ9p9U9g OUOI99B9J 'BUBUUUJ BÍÜBD 9p BI9U9I9
-IjnSUI Jod OSJBJBJ J9p BATS9jdx9 BUUOJ BJ 'BDTJ9od SOJBJ B O^OS *BpB8
-9d 4BUJ JBJJUO9U9 B JOU9UI B9IJU9 B^ 9p BI9U9pU9J B^9I9 BJJUO^
¿9[qej9in 89 uoioiurj
-9p JOd 9llb *O9I18JIU SISB^X9 ^9p BZipinq 9jdui9I8 U9I89jdx9 B^ 'S9U9S
•buii 9p oipaui jod ^^a b asopu^uíTxoade 4ozj9njs9 uod jcosnq b o
800ij9SO|Tj-ooiS9[09j 8Bui9[qoad sopBoqduioo 9p U9ion[os B[ aB^Bi^p b
8OpB9ip9p UBJS9 8OJUB9 Á 8OJUB9 91lb U9 ttB9I^UB9?í BUtl 9p BIS9Od B[
9J8I8UO9 9tlb Ug? ¿pBpiUIJJ^ B[ 9p BUOSJ9d BJ9DJ9J BJ UO9 *Z9A B^ B
91U9UIB9I1SIUI X ^nj99^9JUI 'BDIJTJU9pi 98 9Ilb 4pBpiJB9 B^ UO9 BOIJT^
-uapi 98 9tib jouib |9 9nb U9isnd sbui auau ou 9nb 'osibjb^ ^p Bisaod
BJ *S9nd 49J8T8UOO 9nb Ug? #BOJ9OB 9J 98 8BUI U9inb 89 9tlb 'OUBIj^lUl
-OJ\[ U9 nnB IU '90Ojg U9 TU STJOUBg 9(J U9 IU OpBjnittlOJ 9^U9UIBJBJD
B]S9 OU OTDinf 9)89 OJ9^ *BpBA9J9 8OU9UI X 9^U9^IUU9^UI SBUI Bl89Od
9p BJ OUIOO BpBJ9ptSUO9 BJ9I1J 9llb ODlSpj BU9g •^SBDIIUBO^, 89J^ 8BJ 9p
JBU9JJ9) SOU9UI BJ 'Bpnp UIS '89 OSJBJBg J9 .'U9iq BJOqy 'OUBIj8lUIOJ^[
B 99OJ^ 9p X 90OJ^ B BSBd SI^OUBg 9Q 9p 91lb OlOinf Un 89 9JUBQ
9p BJS9od BJJB SBUI BJ 9p í4pBpiJlS9JJ9l,, BSg 'OJ919 J9 U9 BJJ9I] BJ 9p Sof
-9JJ9J SOJUBi SOJ1O UO8 9nb 'S9U9^BUII SBSOJJIABJBUI SBJ 'SBJOpUBjnuinOB
'ojunfuoo jgp jbjsib b X aaSoo^j b opB¡3ijqo 9A 98 4ojs9 bjbií 'ojgd
'O0IJ9od J9J9BJB9 n8 9^U9I8 t4BUBlJBJt BJn^BJ91lJ BJ 9p BIJO^SIJJ,, ns U9
99Bq OJ OUIO9
OSIBJBg JB 9JU9UIBl99Jip B9J99B 98 OpUBnD 'SlJOUBg
9Q 9nb JI09p 9Tlb XBJJ 'BIS9od 9p 9JU9nj OUIOO ^upiSBd BJ B 8BUI UnB
X 'OJU91UIIJU9S JB 91U9UIB0lUn BZIJOJBA 9Ilb 'BOTJUBUIOJ B0ll9Od BJ 9p
B91JSIJ910BJB0 89 UpiDISOdBJJUOO BSg "OJJO JOd 'JTA9UIUI 9 BUI9J9 UpiO
•09JJ9d BJ 9p OUI9J 'OSJBJBg J9 X 'OpBJ im jod 'BJJ9IJ BJ B SBpB9dB
odui9ij un aod unB o '89JBU9JJ9J a^uauíBUjaja sbuijb 9p SBpBJtoui (ou
-OJBSjng X OUJ91JUJ 9J^U9 UpiOBJBdlUOO BUn U9 BJJBUUOJSUBJ1
98J9pu9^x9 gp^nd 4BjsijBnj99j9iui ojoquiis 'oidgauo^ un 9pq
u9iDBOi.j1uos.19d 'ojubj oj jod 'X u9iDD9jj9d 9p odi^9nbjB 'ziajB^g X
*BT89Od 9p BjnjB9JD OS9 aod X 'J9fnui 9nb 8OU9UI BpBU IU SBUI BpBU
X jgfniu 'BOsoouBjg 9J^U9 si^DUBg 9Q 9DBq onb u9iDBJBduioD bj ísop
SBJ^O SBJ B 91U9J^ BDI^9od pBpi8U9JUI JOU9UI n8 UtlUIOD JBnj I8BD 89
X 'BpBlU9UIOD X Bpi9J SOU9UI BJ 'S9JÍ SBJ 9p '89 ttBDIiUBD^ JJJ Bg

GADU D| ep DJOjp4GUU D| X OSjDJD^ |9p DJSGOd
UIVSS3^D aa imsvd

�revalorización más entusiasta y global. Eliot, poeta ante todo y, en
segundo término, crítico que se inspira en el pensamiento católico
actual, define a Dante como poeta metafísico. Y poesía metafísica es
la del Paraíso, mucho más que la del Infierno y del Purgatorio. En
Italia, el fervor actual de estudios sobre el Paraíso obedece, sin du
da, al predominio de la orientación católica en la vida cultural ita
liana. A pesar de ese fervor, no se ha dado aún una definición sa
tisfactoria de la poesía del Paraíso (ya que "poesía metafísica" no
es evidentemente una definición, ni precisa, ni completa, ni es, en
realidad, una definición de poesía, sino de contenido). Por otra par
te, el que a esta definición se ha aproximado más es un no-católico,
el marxista Sapegno, autor del más reciente comentario de la Divina
Comedia.
Es indudable que en el Paraíso faltan algunos de los aspectos
más vitales de las otras dos "cánticas": la dramaticidad del diálogo,
la humanidad de los personajes (la perfección no es humana), el
carácter concreto del paisaje, los contrastes de colores: la tierra y
el hombre, en una palabra. Hay de vez en cuando cierta aridez es
colástica.
Pero, aun en estos casos, el ardor del conocimiento se siente a
través del razonamiento lógico; el sentido épico de la batalla del
pensamiento y de la batalla por salvar la pureza moral (que "tenne
Lorenzo in su la grada") está como "calor de llama lejana" en cada
uno de los trozos llamados didascálicos, que nunca tienen el carácter
de la prosa versificada, diluida e incolora, de los rimadores didácticos
de la época, como Brunetto Latini. El ascetismo de la técnica difícil
que —como aspiración— Alfieri heredó de Dante en los umbrales
de la literatura italiana moderna, es la "grada" (parrilla) de San
Lorenzo, trasladada al terreno poético-moral (que es, para Dante, un
terreno único) 1. Hay una manera burda y empírica de comprobar
esta exigencia que Dante tiene consigo mismo: tradúzcase en prosa
el Tesoretto y se verá que el número de palabras disminuye, porque
en los versos las hay que obedecen a las necesidades de la rima. En
una traducción similar realizada sobre un terceto didascálico de la
Divina Comedia, en general, ese número aumenta, por la densidad
expresiva del original, que es a veces dura, pero siempre eficaz.
No es necesario desechar la definición crociana de poesía (in
tuición-expresión de un sentimiento, de un estado anímico irrepeti
blemente individual, unlversalizado por la fantasía), para alcanzar
la explicación de lo que hay de poético en esta exposición eminente
mente teológica, es decir, intelectualista, que es el Paraíso.
Creo que la expresión crítica más exacta para definir, subordi
nadamente al significado general del poema que todos conocen, la
poesía del Paraíso es poesía del entusiasmo intelectual. La gran aven
tura del espíritu, que culmina en el éxtasis, es relatada con el tono
y la intensidad épica del canto infernal de Ulises: es la aventura de
1 Para este aspecto del arte de Dante, véase el prefacio de E. Contini a su
edición de "Le rime" - Torino. Einaudi. 1946.
- 278 -

�•uopp p si3A anb uoa zapídsi b^ uoa BqBAajj sou oupj auuoj
•pp pp p3B Bnj3dj9d X ^BpB9JDUO3?J Bq "SOJIOSOA SpjBp^nb OUIOJ SOpB|fIABJBUI
ubi uojBpanb ou 4joj[iiju¿b oipiiA ctqBq as uosBf anb a9a p 'Bpinbpg bj b
uojb^3[¡ anb sosouop soq 'Bppuyjjoq asip as biib p anb sajuB 'Bjpnq luí opuBA
-jasuoa 'oiabu ousanA jbui bi[B r.\ BiJEq jBSjndun uaiq siapod 'p ap soujbi^bs uis
oaad 'inbB souiiaia pna pp 'sap^uB soy ap uBd p BiaBq sozjonjsa sojjsanA ouBid
-uiaj apsap siajsi^uip anb sojod sojjoso^ '^1JO^[ p usoipui aui SBsnp^[ SBAanu X
'opdy BjnS aui X cpos BAjauij\[ 'oijjoaaj as syuíBf ojjua anb ua BniáB ^g 'sopBiA
-Bjjxa siapanb Muí b auiopuaipjad 'osb^b anb bX 'Biaaiqs jbui b[ ua siejjui so ou
'SBJpjO SEJJSOI1A J3A B J9A[0A BJSBq pBSOjSaj 'BZUBAB OpUB]UB3 3nb 3ABU IUI Opi
•as siaqsq '^Bqanasa ap sosoasap 'uoiaBaasquia Biiuanbad ua anb 'sojjoso^,, z

^ío \i ouioo
BABJJOd 1190 OaS^l 9UUOJI9p pp
9199 BiiiacLiad 9 bib9jouoo B'^
•oopjiq OHBj J9piA uosbi^) opuBnb
'919JBJ IOA 9UIO9 UOJBJIUIUIB^ UOU
p ojBSSBd gqo isoiJO[S pn^)
•9pnS9 Biuoiu 9qo BnboBj b izuBuip
OOpS OIUI OpUBAJ9S 'OlSlABU OJ1SOA
gps oipj jgd ugq 9iaiod
'o[piBS U9IA U9S non bui 4inb is9aia
gpnb pp 'ípSuB qS^p UBd p odui9i J9d
llO0 lí ^18BZZFP 9lI0 ÍHDO(^ íJllB ÍA
•9SJQJ UBJlSOUIíp IUI 9SIIJ^[ 9AOIIU 9
'o[pdy tui9onpuoo 9 4Biids
:9SJO9 is uou pui Bi opu9jd oitqo
'I1IJJBUIS 9JS9JJBIUIJ 9UI OpU9pj9d
'9SJOJ 9q9 :oSBpd UI 919H9UI IA UOU
:iiq U18OA q J9p9AU b oibuioi
'BOJBA OpUBlUBO 9qO OU9[ OIUI p OJ19ip
liin^^S 4JBipOSBtp ISOJ9pi89p
'BDJBq BH9pp0ld UI 919IS 9qO IOA QM
:B9891UBp BIS9od B[ 9p 891UB1SUO0 8B{ 9p BUn BUIOSB 9llb B[ U9 'OSIBJ
-B^ pp JJ O1UB9 pp Oldpuud p 9ABU B^ 9p BJOJB19UI BJ 'UOTOBqoad
-uioo op ojdui9Í9 ouioo 'souiB^q 'souiifip 'oiuatw^oouoo jap vaid^
•(UOIDBZIJBUOIOBJ 9p OZJ9njS9 Un OpOl 89
pBpiUIJJL BJ 9p BUBlUIlSn^B BIJO91 B^) SBpB9J0 8B8O9 SBJ SBpOi BIOBq
SOIQ 9p JOUIB J9 A SOIQ BIOBq 8BJniB9J0 SBJ 9p JOUIB J9 BISBq 91U9UI
•JBUOIOBJ JBOIjdxO A J9pU91U9 9p BIBJ1 48BJJ9nq SnS OpU9in2l8 91U9UI9jq
-Bqojd X 4uiisn2y UBg ouioo 4u9inb 491ubq gp ouisioiisiui J9 aiuipp
9llb XBq 4S9JBUOI0BJ 891IUIJJ UOS 9Ilb 4891IUIIJ 8O189 9p OJ1U9Q 'UOlSaud
-xa vj ap A o^uaxwxaouoa \ap váida vj ap bibji 98 'ojio jg ug X osbo
Un U9 4OJ9^ *BIOBl2 BJ jod OpBUBdlUOOB 91U9IS 98 U9IIlb 4BUI9Od 118
gp jbjiu90 gCBuosogd 91ubq jg ug 49iubq ug Bjunui X 4pBpiuBiunq ns
9p OJ9UOI8Ijd 89SlJjq BIBd BSBOBJJ 9nb 4BUISIUI 18 9p BJJB SBUI UOZBJ BJ

�- I8S

-

tUI Op OAI)0BJ)B JO X BZOJJOq UBjS BJ JOd
sopssBdojqos uos 'oujopB BJBd jnz^ A B)Bjd 'ojo 'sojojj sbj SBpoj uoo BjopBjd X
oij 'sojuoia uis afeq onb oaoiu BouBjq A BqjB jo buiosb opu^no ouojos ojib 'jbui
jo jod sooojoa 'soiaeu sopsuBjB^uo 'joiub op SBjqBj^d X sojBffid op sojubo 'sojqou
ubos onb sopBiiUB sojojjBqBO X uozBjoo ojojuooBjd op jofnuí op Bzojjog,, g
"4tsojiosou souiBUBiso onb
oojo oX ouioo isb 'biuoiuoo osoiAniso sbjjo op Bun BpBO X joiub op ojduiois somos
-BjqBq ijjb X íbjuiojj ojouinu jo Bdnoo onb bj uoo 'BiSBq Buop b X buub^ Buop b
sojjosou uoo osoisnd ojooiqooq uonq jo onb j^ -sojunf jbjso op oosop jo bjoioojo
sou 'ojuouuBsuod ouisiui un jod sopsuiiuB ojduiois onb 'uoiq sojub ¡sbiuouijo)
X oduioii jbui ofBiA jo JBijnoijip UBJoipnd sou onb uis 'oiui jo X ofojuE ojjsonA
unSos osB^oq jbui jod 'so)uoia soj sopo) jod op^sjnduii 'onb 'oiabu un b sopBAOjj X
o)uoiuib)ubouo jod sopiáoo souiosonj oX X odBq X n) onb Bjoisinb 'opinQw f

A) Bis^od b^ ^p A joiub ^ap 'pBjsiuiB B| ap tto^uaiuiB^uBaua^ \a
U3 ¿•ldZtyl^ ajea 'oasap a^sa ajsisuoa ani&gt; ua? 'oaa^ •BpBjapisuoa ajuam
-^BqojS BasaiuBp Bisaod b^ ap oaijbuuoj opouad jap sajaa Anuí BiABpo^
Bisa '[iuaAnf jas jod 'anb ojauos aisa ap Bijoisxqajd bj ap aja^d jbui
-joj apand 'sbiu oqanuí A 'osa opoj^ *ttosojouiB ajBui jj,, BpBjnaij
ojSis jap (Baijaod Bzjanj uis anLun^) BpBaijtsjaA upiaisoduioa
Bun ojauos jap ajuanj ouioa opBjio Bq as A ojnjjy Xaj jap SBpua^aj ap
ojaia jap uijja^\[ oSbui jb ojaaiqaaq ja ua opiaouoaaj Bq as uaiquiB^
'ojduiafa ojjo sa oubuSiui
•^^) ub ap ajpSjo^ ap sasaui soj ap sojauos soj ap uoioaajoo B-q
s • • • Buuop biui bj ap
BzuaSBid bj a apBjjaq ubj bj bssb^
íijuauíBUJO utojjnzzB 'ojuaJB 'ojo
'ajoij iuSotp ojBjd a BnbaBtp bj3aij
'ijuaA Bzuas japuaas aAau BauBiq a
'ajoqjB^ jBdd^ opuBnb Buajas bijb
'i^uajjoa a^joj jbui ui iiiSaj rajopB
'ajouiB4p jbuoiSbj a ijjanBtp jbjubo
'ijuaS ubis aqa j^buijb uaijBABO a
ajoa ajua^^id ip Buuop ip Jjag
:odij ajsa ap uoiobíiuii Bun aiJBd Bjauíijd ns ua sa anb tjubojbab¡[)
ap ojauos un ^bjj 'SBpBuijaj A SBSouuaq sbsoo ajuauíajqBtuB Bjauínua
'soasap JBsajdxa ap ojxajajd ja uoa 'jopBaijisjaA ja anb ua 'BSoq ua
saauojua oiJBjajij ojaua^ 'jBzuaAOjd uazvjd jap uoiobjiuii bj —uaaip—
Biaunuap 44Bjaisinbw asa : sajuapaaajuB X sajuanj jbjio uajans ag

f ¡iou ouiuiajBS aqa opaja Jtuioo is
'Bjuajuoa assoj joj ip BunasBia a
'ajouiBtp aiduias jbuoiSbj lAinb a
'ajojBjuBaui ouonq ji assauod iou uoa
Bjuajj aj ap jauínu jns o4qa Bjjanb uoa
jod BiSBq buuoui a buub^ buuoui g

�ha estudiado el Dulce Estilo y su culminación en la Vita Nova de Dante,
sabe hasta qué punto estas tres palabras se identifican, en aquella época
y en aquel medio de "fieles de Amor". "Ragionar d'amore" era su lema
ideal, que, por su misma naturaleza, justificaba el empleo del romance
en las rimas).
Pero el sueño estilnovista queda atrás en la vida cultural de Dante,
aparentemente superado por severos estudios de carácter filosófico, por
la altiva participación en las luchas políticas, por los amores terrena
les y la poesía áspera de las rimas petrosas.
El destierro divide en dos partes casi inconmensurablemente dis
tintas la vida de Dante. Con la alegorización de la "Donna gentile" en
el Convivio, él trata de mantener en cambio la unidad de su obra, sin
poder evitar que los aspectos materiales de su existencia pesen mucho
más que antes en todo lo que escribe, ayudándolo a pasar penosamente
del ensueño estilnovista al realismo de la Comedia. El destierro es una
especie de naufragio, de esos en que uno no se muere, pero se queda
desamparado en playas desconocidas.
Y, si no como naufragio, como navegación penosa aparece en efec
to el destierro en la imaginación de Dante, en la principal de sus obras
escritas entre la "Vita nova" y la "Divina Comedia", es decir el "Convi
vio", que, como el "De Vulgari Eloquentia" en cierta forma paralelo a
él, ha quedado trunco. Vuelve esta vez la nave en un primer momento
como símbolo de vida material azarosa, consecuencia del destierro.
"Veramente io sonó stato legno senza vela e senza governo portato a diversi porti e foci e liti dal vento secco che
vapora la dolorosa povertá". (Convivio 1-3) 6
El Convivio es obra en prosa, que tiene un carácter filosófico y una
compleja justificación autobiográfica, de la que participa también la
alegorización de las dos primeras canciones en él contenidas y comen
tadas. Esto explica el significado autobiográfico externo con que está
empleada la imagen, dado que la poesía, la verdadera poesía de Dante
nunca es autobiográfica en ese sentido. Pero ya en el segundo libro del
"Convivio" (C. 1) la nave es otra.
"Lo tempo chiama e domanda la mia nave uscire di
porto: per che dirizzato l'artimone (la vela) della ragione all'óra (aura) del mió desiderio, entri in pelago
con isperanza di dolce cammino..." 7.
Este segundo trozo es más prosaico que el primero y está además
ensombrecido por la complicación de la alegoría medieval que vuelve
6"Verdaderamente he sido un navio sin vela ni timón, llevado a distintos
puertos y estuarios y orillas por el viento seco que emana de la dolorosa pobreza".
7"El tiempo llama y requiere que mi navio salga del puerto; para que,
enderezando la vela de la razón según la brisa de mi deseo, entre yo a la mar
abierta con esperanza de un dulce viaje...".

�*itP3P op^sue^ ¡a Biunjd Bjsa b ojijinbod un ajJBisaid oaamb 'soi|dub8 soj sopoj
aod jbcIbjjb siBfap so anb 'soa ap Bjjaoe 'opio aq saaaA sbijba ouioa 'ojad íb¡[¡jo
b{ ap sofaj sbui '3abu iui b ouiuisa ojio aináas auaiAuoa a¡ bX bjoi^b anb ojsand
'0U13 jouas iui 'SBJisanu sbuiu SBjsa ap opoi ^ap opBfap? auijaqsq Biaaa oj^,, 6
"(18"6¿ &gt;AA - IIAXX • oujajuj) tt---ajiBs
a¡ jai¡8oDDBJ b a¡aA aj jbjb^ /aqqajAop unasBia bao 'apsia biui ip /aiJBd B¡¡anb
ui ojuniá ipiA itu opucn^),, :BpB;B¡aa ouisiui ¡a jod oj^¡a{a}uo¡^ Bp opinQ ap BpiA
b¡ ua uaiq o — (LL'9L &gt;AA IA oi-ioiESanj) ítBjsaduiai ubj8 ui ojaiqaaou Bzuas
aABU/'ojjajso ajo^op ip 'bi¡bi¡ baj^s q,, :ojunsip sa aa^aBJBa ns saauoiua X 'so.iij
ou 'soaiioui sojio uoa 3abu b¡ ap ua^cuii b¡ buiosb ojaaja ug 8

:jsb Bzaiduia ^oíjojvSjti^^ ^p
Ia A *4tall9^s aI J9P9AH B,, ^uaij b^ ap sBUBJiua sb^ ap opi[es bi|
'sa^Biua^uí uoiOBjadsasap b^ ap 'pBpiaoaiB B[ ap 'jo^op ^ap sandsaQ
•4t8B0ijuBa9^ saa^ sb[ ap BjsiAOujijsaiiiiB sbui b[
—opjanaB ap UBjsa sopoj j^iLb á— sa anb 'oiuaijuj [a ua o[os —Biauau
-BdB ua anb a^uB[apB sbui souiajaA— aiuasnB '3abu b[ ap ua^euii Bjsa
ap pBpmuiiuoo B[ ua aaouoaaj B[ ouisiui aiuBQ Baui[ Bjs^ #Bauj[ Baui[
buisiui Bun ua 'BJopBaSa^ui a^uauia)UBsaaui 'BAijBnuijuoa souaui o sbui
ouis 'BapajijuB ou oaad 'b^jb[ BiauBjsip Bun ap bjbji as tui bjb^
•sisa^ujs 'uoxoB[duia^uoa B[ b omojaa '^oswavj^ ísisajjjuB 'sooiisiuiijub
Á sopBjnianaisa ajuauíesoiapod 'oiJojvSunj^ Á ((oujdjfuj^f ístsaj iiit
v)}jf,, B[ ua uoiaBuiui[na ns uoa B^s^uapBoap Á oiJBju
:jsb souaui o sbui BUBjnuiJOj as anb 'BiJB.ia}i[ Baxjaa[Bip Bun ap souiui
-aaj ua apiui as YoaoA/ 1PS dOlQ ]I,,) sauuog [JB3 ^J^d 'anb 'í(ipawi
~D,&gt; Bl B OI^S3 9DlnQ 19P BiouBjsip B[ sa bj^uo b^ ap
•6 o^ip oiboubjs o[ Buuad Bisanb b
oui[oaod un aiBjsajd ip tuiaaBid
'ouiaun iu^o b a^BiasB[ ia JBi[Sid aip
o^xpn aj[OA nid ioa ip oij j4i[ajad bui
íoji[ [Bp ¡Sun[ nid 'aABU biui b[ b
OUIUIUIB3 OJ1[B IBUUO 3U3IAUO0 IS ai[3
aassaui 'auna aa^sou ajsanb Bp
aassa ojin^ [ap sapaaa iui oj^
ap souiuiaai ua sBpBiaunua Á 's
-unua ajuauíBa^^a uB^sa Bapaod zaanpBiu ns ap auai) a^sa anb Biauaiauoa
B[ Á ajuBQ ap aia^d aod SBisiAoupjsa sauouBa so[ ap Á Biuip [ap upia^a
•adns B[ anb ua 'biojst^ Bp OU1^ b aiuBQ ap ojauos un '
-oaa O[aB0iqn ap pBj[naijip b[ ap aBsad b 'aBn[ ns inbB
•ouoj ap pBpxsuaiui BAisaaS
-oad B[ aod o[os opuBiaBA 'BiaBjiun ao^q as *8 ajuBQ b Bpiaajaa sa opu^na
i B[ 'sopoui sopo^ ap 'oiaiauo^ [ap ozoa^ ajsa ap aija^d y
•osiBaB^ [ap j[ [ap ttBaaBA opuBiu^a aqa,, 3abu Bajo B[ ap
sbui ajuapaaajuc sa '[Bnjiaídsa pBpi[Baa Bun b asaiaajaa aod 'ajuBQ
^p 3abu B[ [a ua oaad í ^oiatauo^^ [ap a[qBaapisuoa aia^d Bun BOBdo

�"Per correr miglior acque alza le vele
ormai la navicella del mió ingegno
che lascia ditro sé mar sí crudele" 10.
La metáfora tiene su explicación en el mismo verso, con un com
plemento de especificación que es un verdadero término de compa
ración disimulado: "la navicella del mió ingegno".
En la nave del Paraíso la comparación ha desaparecido; no subsiste
ni sobrentendida, ya que Dante siente dentro de sí, con un carácter
de evidencia más que de analogía, la aventura mística que se identifica
con el incesante esfuerzo de la inteligencia, como un viaje difícil por
un mar ignorado hacia una meta segura. Y hay en este epos de la aven
tura intelectual un entusiasmo casi físico, que se expresa naturalmente
en términos de navegación.
Pocos años antes de que Dante escribiera la Comedia, los herma
nos Vivaldi, genoveses, que habían querido "ir a ver" qué hab'a del
otro lado del Océano, más allá de las columnas de Hércules, se habían
perdido en aguas desconocidas. Dante no se perderá; está seguro de sí
mismo, de su estatura de poeta ("conducemi Apollo") y de pensador
("Minerva spira"); y, sobretodo, está seguro de la gracia. Pero Dante
mismo había estado a punto de perderse; de perderse como Francisca,
por su amor a la hermosura terrenal, amor que empieza en la "genti
leza" estilnovista y puede conducir al pecado; de perderse como Farinata o Hugolino por el orgullo político y los rencores municipales; de
perder su salvación eterna como Ulises perdió la vida del cuerpo, por
intentar la hazaña del conocimiento absoluto que sólo con la ayuda
de la gracia puede llevarse a buen término y no en la tierra sino en el
Paraíso (según Dante y según la doctrina católica). Y es así que el
canto de Ulises (Infierno XXVI) entra en la línea lírica que estamos
estudiando y su tono contribuye a demostrar el particularísimo carác
ter épico del Paraíso, en que la imagen de la nave culmina y termina.
Entre otras cosas, el hecho de que el canto de Ulises entre natural
mente en esta continuidad de la metáfora contribuye a probar el ca
rácter humanístico o —si queremos— prehumanístico de esta épica del
conocimiento. En efecto, la apasionada aventura de Ulises cantada en
el canto XXVI del Infierno constituye la expresión heroica del huma
nismo dantesco, mientras la melancolía viril de los grandes del Limbo
en el canto IV y la dulzura pensativa y acongojada de la figura de
Virgilio a lo largo de las dos primeras "cánticas", constituyen su ex
presión elegiaca. Dante queda ajeno al espíritu belicoso medieval como
se expresa poéticamente, pongamos, en la Chanson de Roland: su épica
es burguesa (en el sentido de antifeudal, de no aristocrática) y de tipo
prehumanístico. Cuando, terminada la época de los precursores, el hu
manismo dominará en el mundo de la cultura, del arte y hasta de la
vida política, su aspecto heroico será dado no por las guerras de Italia,

10 "Para recorrer mejores aguas levanta ya las velas el pequeño navio de
mi ingenio, que deja tras de sí un mar tan cruel".
- 284 -

�- 988 ij tons ij cmáos ajoaj^tAop
aaoj BjjanbB b OUIUIIU9A opuBnb
a iqaaaA uiBABja lu^Bduioa ta oj
•BuBq oujojui 9jbui janb aqa 9-ijjbj a
'tpjBg tap ^[osij a 'oaaojjoj^[ jau uij
B[ uijui ipiA ojj[b^ a oqj un^
inj non [BtiB Bjjsp Bjoiaaid
BUBduioo B[[anb uoa a 'ouSa[ un uoo [os
ajBui oj[B^ jad aui istuí bui
^ap a xuBuin izia ^pp a
'ojjadsa opuoui [ap jtuaAip b tqqajtqa
ajopjBj aui Bp ojjuap jaiod jaauíA
q jbj ado[auaíj BaAop ^nb o[
ajouiB ojiqap \i au 'ajpBd oiqaaaA ^p
B)aid B[ au 'oq^ij ip Bzzaa^op au
assBuiou b^ Bau^ js aqa Buiud
b ossaad B[ ouub untp nid aui
assBJjos aqa 'aají^) Bp t^jBdip iui
^, :asstp a 'iJonj xp aooA o
aqa Biiáuq b^ assoj auioa
*opuBuaiu b^ a Bnb buiio bj tpux
íboiibjjb ojuaA ina Bjjanb auioa jnd
'opuBJouuoui isjBjjoja b oiauxuioa
B3IJUB BUIUIBIJ BJjap OUJO3 JOIÍjIjBUI O^

#AA) *íPín^ lou ^1JÍA aH BJJO nou
'oijSos uouj4qa ousjjjb ouSaSui oj njd a
'ipiA oitqa oía b ajuaui bj ozzijp opusnb
oijSopij iui bjo a 'isjop iui

: biubjj
ns ua oun Bp^a soqnao 'sajopBUB^ua soj ap oSiisBa ja Bjjsanuí sou anb
'oujaijuj jap J^VXX 1ubd 19P ^sajajui sou anb ajaud bj
ap oiBjaj jb Biuajuí uoisaqoa Biaaj Bun Bp anb bui
-siui bj 'Barda upisuaj ap osjaA un 'oaBiSaja o^u^a ajsa ua 'sa ^ *pBpanS
-i^UB bj ap SBjaod sapusaS soj b a^uajj asopuBJiuoaua 'oujaijuj jap ^j
ja ua ajuBQ aaip '4tojjBsatui ossais aui ui ijjapaA ip ^,, 'jop^aja Á oAiiia
-sou^oa ozaanjsa uaiquiBj sa anb 'Bjsaod bj ap oaxda o^uaiiur^uas ja uoa
8}ubq ua saaaA b apunjuoa as 'zaA bj b jop^aja Á. OAi^asou^oa ozjanj
-sa jap 'jiaap sa 'ojuoiuwsuad pp X umonSnsaam rt\ ap váida Bis^
•ojjo aod ounjg ouBpjoi^ X jaAjag janSij^ ap
SBjanSoq sbj X opBj un jod soaijBjSoaS soiuaiuiiaqnasap soj jod ouis

�acció che Puom piú oltre non si metta:
dalla man destra mi lasciai Sibilia,
dall'altra giá m'avea lasciata Setta.
"O frati", dissi, "che per cento milia
perigli siete giunti all'occidente,
a questa tanto picciola vigilia
de' nostri sensi ch'é del rimanente,
non vogliate negar l'esperienza,
dietro al sol, del mondo senza gente.
Considérate la vostra semenza:
fatti non foste a viver come bruti,
ma per seguir virtute e conoscenza".
Li miei compagni fec'io sí aguti,
con questa orazion picciola, al cammino,
che a pena poseía li avrei ritenuti;
e volta nostra poppa nel mattino,
dei remi facemmo ali al folie voló,
sempre acquistando dal lato mancino.
Tutte le stelle giá dell'altro polo
vedea la notte, e'l nostro tanto basso,
che non surgea fuor del marin suolo.
Cinque volte racceso e tante casso
lo lume era di sotto dalla luna,
poi ch'entrati eravam nell'alto passo,
quando n'apparve una montagna, bruna
per la distanza, e parvenú alta tanto,
quanto veduta non avea alcuna.
Noi ci allegrammo, e tostó tornó in pianto;
che della nova térra un turbo nacque,
e percosse del legno il primo canto.
Tre volte il fe' girar con tutte l'acque;
alia quarta levar la poppa in suso,
e la prora iré in giú, com'altrui piaeque,
infin che '1 mar fu sopra noi rinchiuso" 1X
(vv. 85-142)

11 "Entonces sentí dolor y ahora vuelvo a sentirlo cuando dirijo la memoria
a lo que vi, y freno mi ingenio más que de costumbre para que no corra sin la
guía de la virtud... El mayor cuerno de la llama antigua comenzó a sacudirse
murmurando bien como llama que el viento agita; luego moviendo su punta
como si fuese la lengua al hablar, logró emitir la voz y dijo: "Cuando me despedí
de Circe, que me mantuvo apartado más de un año allá cerca de Gaeta, antes
que Eneas le pusiese ese nombre, ni la dulzura del hijo, ni la piedad por el
- 286 -

�- ¿88 •88s ¿81 *&lt;í ^ Oí^
'ZS61 'sa-niaj sayyaq saq 'sjjbj (í(uojjod^ • aaiaui^^^ :attiDQn 'piBiBg auuoA^ 8t
•88s 06Z d \PUJL^^UL, I "IoA 'SS6I 'BHGII
Bq 'azuaii^ 'ouSadBg '^y ip Bjna b 'í(mp3nnuoQ ^q wjtt 'jiaiq8jjy ^iubq LX
•88s s "d 'xt¡()l 'luosuBg 'azuaiiq tt¿ipsajuop jpms 9nQ,, 'juiqnq ojjbj\[ 9I
•ajuauíyBJO cpnsajdxa uoiuidQ st
•88s ¿81 "d 't(oujofujtj j qA '0^61 'juosuBg - azuajjq - oubijS
-iuioj\[ oijiuy Bp eiBjuauíuioa tmpauiuio^ rntiaiQ qJf 'jjaiqáijy ajuBQ fl
"Z6 * 16 'dd '8t"6I Bzjaj^q 'jiBg 'u3juoq íp visaod vjn - aaoj^ ojjapauog ET
d
'lJB3 \ppoixaoipa\u vunijno vj a ajunQt) "IP-ib^j ounjg Zl
•&lt;4jbjj33 b oqanA oqnq as sojjosou ajqos
jbui \o anb B^SBq 'osinb uainSjy ouioa 'ofBqB Bianq BOJd b^ jipunq Á. 'BqujB
Bia^q Bdod b^ jrjuB\a^ oziq a^ 'BjjBna B^ ísnnSn siq SBpoj uoa BjjanA JBp oziq
oj sajaA sajj^ 'ojabu pp BjsuB Bjauíud v.\ oad[o8 A ouigaqjo) un opcu Bjaaq
BAanu B^ ap anb bA íojuBg ua ^aoaj as Bu8ap Bajsanu ojund p A souiBjSap sou
sojjoso^ *bjjo eunáuiu ojsia BiqBq ou ouioa Bip ub; opajBd aui A BiauBisip v\
jod bjiijso bubiuoui cun oíaajBdB sou as opucna 'Bjn^uaAB {bjbj bj ua opcjjua
souiBiqEq anb sandsap 'Bimj tq ap ofBqap znj B| opBjaoq BiqBq as sbiubi sbj^o A
opipuajd BiqBq as saaaA oaui^) "buijeiu aiaipadns B[ ap b^ BqnuiosB ou anb ofBq
ubi oajsanu p A 'aqaou ap bi^a opd ojsando pp vA SB^pj^sa sb^ s^poj^
•opaainbzi opB^ pp opuaijjoj aaduiais
'ojanA opBao[B p BJBd sbjb souipiq souioj so¡ ap 'bububui b| Bp^q Bdod Bj^sanu
BjpnA 'j( íopiuajaj Buqsq so^ 'o8anj 'sBuad SBjnp b anb 'afciA p 'Buanbad u^pB^
-joqxa Bjsa uoa 'sopipiaap aiuauíaiuaipjB ubi o^ aaxq so^ sojauBduioa siui y
*(4O)uaiiuiaouoa pp A pnj.iiA b¡ ap sod ua ji caed ouis 'sojnjq oiuoa jiaia caed
spisinj ou soqaaq :ua8uo ojjsanA ua pBsuaj *a^ua8 uis opunuí yap Biauauadxa cy
'yos ye opuaináis 'jB3au siBjanb ou 'Bpanb sou anb sopiiuas soajsanu ap ciyiáiA
aAajq ubj Bisa b 'a^uapiaao yB opBSayy siaqBiy sojSiyad yiiu uata ap saABJj b anb
—afip— souBiujaq Qm *cina^) opBfap BiqBq bX opBy ojio yap 'ByyiAag afap Bqaa^ap
By b :ba9jjb as ou sofay syui ajquioq ya anb Bjed sopjBn8saj sns oajBiu sayna
-jayy apuop Biyaaj^sa Bjnpcaoquiasap ByyanbB c souiB8ayy opuBna 'sopae; X sofaiA
souiBja sojauEdiuoa soy X o^ 'BUEq jopapajys jbui yanbB anb SBiuap soy X 'sopjBg
soy ap Bysi By X soaanjjnj\[ Bjscq 'cucdsg BjsBq ja bjjo X bjjijo buq '^uop
-ucqB aui ou anb sojauBdiuoa ap odnj8 ouanbad yanbB uoa X ojabu un uoa ojos
'ojjajqc jbui ojp ya ua aiuaiui aui anb ouis ¡jojba ns ap X ajquioq yap sojaiA
soy ap X opunuí yap Bjauajjadxa jjjjnbpB jod jjuas oX anb jopjB ya jui ap ojjuap
uojaipnd jojiioa ^adoyauag b ziyaj Jaasq Bjqap anb jouib opiqap ya iu 'ajpcd ofaiA
soiqns Á saojaif soy b anb By ^od ^ozbj buisiui By jod yt?i^j sa ajojjsByBa B^^
•oxiBUinq oy Buiuiyna anb By na 'ooiajauíoad odij ap BOioiaq B^saS Bun
^oasajnBp oijajtja ouisiui ya unSas ajduiais 'sa '8T pjBjsg auuox^ a Lx ou
-^adBg '9T yuiqn^ BJBd i uoiaiund Bpnf By BajjBOB anb 'yBuiSiJO op^aad
yap noiaBnmauoa Bun tsbo 'oyynSjo ap opBoad un 'ajuBQ BJBd 'sa sasxyjQy
ap aÍBiA ya 'ST luiaBjaaj^ Á fl ouBiySiuioy^ 'EI aaoj^ 'ETxpjBjsj
-ubq ap oiuaxuiBsuad yap sopipaABaiuoa sojund soy sopoi isb^
b BSayy anb uoisnasip Bun 'sasiyj^ ap oiubo yap o^isodoad b '
•buisiui By sa aiuBQ ap BAiiaa^B u
By A ísaaiBJ sbuisiui SBy uauary (^^'T'IAXX "JUI 44OSnÍHTJ íou
nj jbui yi aqa uijuí,,) sasiyj^ ap BipaBJ^ By Á (Sf^AI *JUI 'ttoísíP ^í oxu
-3AIA auiads bzubs aqo,,) oíIí^ji^ ^p BiyoauByaui By 'opuoj ya ug 'biobjS
By ap BpnXB By BiyBj ay anbjod apjaid as oiad 'aiuBQ ap osyndun ya
sa opBJOu8i oy Bia^q sasiyg ap osynduii ya —yBuoiSBd isbo 'BpBuoisBdB
BtSoyoaj ap bíbjj as— ooiSoyoaj 'aofaui 'o 'OAijBynaadsa ouajjaj ug
•osiBJBg yap jj ya ua t4BajBA opuBiu^a^, 'ajuBQ uoo 'anb buisiui sy sa sas
"ílíl 9P aABU Bl 'oayiaod ouajjaj ua anb ap Bpnp ^^q ou anb

�antiguos les está vedado el Paraíso (de ahí su carácter intensamente
trágico), pero de ninguna manera es un castigo, ni amengua la admira
ción que todo acto heroico suscita en nosotros. Ahora hien: esta última
tesis se ve muy reforzada si vinculamos el canto de Ulises con la me
táfora de la nave por un lado y por otro con el problema de la respon
sabilidad y punibilidad de los justos anteriores a Cristo por el hecho
de no haber tenido la fe, problema cuyo carácter dramático en Dante,
en el prehumanismo de Dante, ha sido llevado a la luz plena de la dis
cusión por Yvonne Batard en el libro citado. En este caso adquiere un
valor particularmente sugestivo (y acaso haya que desecharla justa
mente por eso) la variante: "e nuove Muse mi dimostran l'Orse" en
cambio de nove. (Par. II v. 9).
El orgullo de ser, no superhombres, sino hombres (tan pequeñas
cosas con una potencia interior tan grande), encarnado en Ulises, y la
conciencia del valor creativo de la inteligencia humana y de la poesía
("Minerva spira e conducemi Apollo") —que va de la íntima exalta
ción del canto IV del Infierno hasta el Paraíso donde se traduce en la
nave "che cantando varea"— llegan a identificarse en el plano lógico,
pero mucho más en el plano lírico. La metáfora de la nave es uno
de los ejemplos principales de la unidad tonal de la Divina Comedia
y aun de toda la obra poética de Dante. Hay en ella un carácter constan
te (el épico) y una progresiva intensificación, una cada vez más am
plia solemnidad, una cada vez mayor y más altiva autoconciencia. Aun
este "crescendo" es autoconsciente ("lo mi credea del tutto esser partito. ..") ¿Dónde quedan, frente a esta cálida seguridad del camino re
corrido y de la meta, el plazer provenzal como punto de partida formal
(Contini), y el "Mar Amoroso" como punto de partida temático
(Figurelli), para el primer soneto dedicado a la nave?
El vuelo de Ulises es locura, porque Ulises no posee la gracia (y
Dante, al principio del canto, se da a sí mismo un aviso de pruden
cia para no incurrir en el mismo riesgo: "e piú l'ingegno affreno
ch.'io non soglio, perché non corra che virtú nol guidi", donde la
virtud es sin duda la virtud natural y humana, que Ulises no tuvo
en cuenta al engañar a los troyanos — y por eso, por mal uso de su
inteligencia, está en el bajo infierno y no por su hazaña oceánica —
pero, referida a Dante, abarca también las virtudes teologales que no
se tienen sin la gracia); es objetivamente locura, pero no pecado;
es heroísmo en que inteligencia y virtud humana convergen. El deseo
de saciar "la perpetua e concreata sete" de saber es el mismo en
Ulises y en Dante; pero en el primero lleva a la tragedia, porque es
sed puramente humana; en Dante, con la ayuda de la gracia, la sed
de saber se identifica con la sed de Paraíso, y veremos pronto que
el Paraíso es para Dante el reposo — inalcanzable en la tierra —
dado por el conocimiento de lo absoluto.
Como la locura del Quijote, la locura de Ulises ("il folie voló")
es estéticamente poesía, moralmente libertad, ese libre albedrío hu
mano cuyo valor Dante sentía en sí como soberanía de sí mismo
("perch'io te sopra te corono e mitrio", Purg. XXVII - v. 142) y
que, para él, es, con la ayuda desde lo alto, el encaminamiento a la
- 288 -

�- 6SS ,, :bjojjb 'opuBna ua zoa ap 'X osibjb^ ja opoj ua (asjapuai
-uaajqos apand BaojBjaui Bun is) Bpipuajuaajqos Bisa ojad 'bijb sbui
uoisaadxa ns osibjb^ jap jg ja na booi 3abu bj ap BJOjBjaui Bq
•ojaqjuoa X uoiaB^uaj oiuod aiuauíB^snf Bjsaod ap ttJopBj
-idsui oaijoui^ sa ajuBQ ua ouisiojjaAB ja anb Jiaap BJBd ouis Bjoq^
jbjiuo souiapod ou ouajja^ ajsa y *a}UBQ ap ouisíojj3ab jap Biuajq
-ojd {a a8jns anb bX 'bijosojij b[ ap ^a 'Bjja b ouafB ouajja^ un booj
Bisaod bj ap umaBjajdaajuí bj mby *(j^ *a - IAXX *Jul) ' "ouaajjB
ouSaSuij nid g,, (g #a - uj "San^) ((vmb ye 'ijuaS auBuin 'aiuajuoa
^J^ig,, : SBiauajaaApBojnB sb[ ap jssad b 'vmb yay b[[b sbui ji b ajuaui
-a^qijstsajji BqBAaq o[ anb 'BOtjsjUBUinq uoiDBiuaj ^uos^ad ns jod
uatquiB^ outs 'Biaijsnf b[ ap ^Ban^Bu opijuas ns aod ojos ou opBzip
-^^B 'sopa jod Bijuas anb BpBuoisBdB uoiaBJTiupB bj X ouBBd opunuí
jap sojsnf soj BJBd BUJtaja Buapuoa bj ap upia^idaoB bj aj^ua —^jop
-B^uauíaoiB X oqansaj ou— ojoijjuoo ja ajuBQ ua is Bpanb íBjfaaaq
BunSuiu ajuBQ aod sasijQ ap ouisioaaq jap uoiaBijBxa Bisa ua X^q o^[
•itipjBiánq a is¡bj xap q8,, ap bj ouins oj b ouis 'soiq sp oubui bj bi^a ou
sasijQ ajquioq ja sajBna sbj ap SBJjap 'BzajBanjBU bj ap SBanaso SBzaanj
SBj b ajuajj aaquioq jap Biauaiod bj jBjuauínB aod ozjanjsa janb^
*ojuatuiioouoa ap pas zBpnB BjjanbB aBjjBxa ajuBQ b a^xiujed aj anb
bj aiuaaoui bioubjou8i Bjsa sg 'BSajaS BipaSBjj bj ua opBjj ja auai^
anb Bsouaisiui X auuiajos Bzjanj buisiui bj pBpijtqBjiAaui BjjanbB b
Bp aj anb bidubjouSi B^sa sg 'ajuaoom bioubjou^i Bun ap X ajqBJiuipB
BiaBpiiB Bun ap ojiijj ja anb sbui sa ou oiSBjjnBU jg *ou sasijg X uoia
-iqiqojd bj Bjoouoa ajtiBQ "aiixuij jap bjjb sbui aÍBtA ja uoa opBAOuaj
ojiaqBq aod oSijsbo 'ipjBiy^ Baaisinb ouioa 'ou X jbui^ijo op^aad jap
'sand 'Biauanoasuoa 'sasijjq ap ^Cbia ja Buiuiaaj anb ua ajojjsB^BO bj
ap pBpxjiqBjiAaut bj iqB ap íBAg X UBpy ap opBaad ja apsap sajB^aoui
soj b Bp^paA upiSaj Bun Baa jBuaxia^ osiBjBg jap bub^uoui Bg
'(f\-\ "AA-JJ #^Bg) u' ' ' Ol^lABU OJJSOA 3JBS OJJB^
jad uaq ajaiod jajjoui,, ^aiuBjapB sbui 4X (5 "a-jj '^Bg) t4# • • oSBjad
ui ajanaux ia uouh uod (OOX 'a"IAXX Jul) ttlJ9dB aaeui ojjbj
jad aiu isiui a?, uaiqíuBj asajBdiuo^ *ojuijsip sa aaBjuasap ja ojps
í (oujaijuj jap 11 ojubd ja as^aA rojjaoBq ap sajuB uoiobjioba ap ajuBj
-sui un opiuaj Bq ajuBQ X) ajiuijj ja JBjqanb opBjuajuí u^q soquiB
ípBpimaja bj ua X pBpisuauíui bj ua sojund uos soquiy "BiuaGd ns ap
aÍBuosjad ouioa ouisiui is b Baja as X ajuais as anb 'ajuBQ ap upia
-bui^buii bj X sasijrj ap opjanaaj ja Buajj 'ajquioq jap BUBiunqajqos
BiaBpnB bj ap SBjjanq sbj opuBjjoq Bjjaia as anb buijbui aiaipadns Bg
"(SI " II "aBcl) u9^n8a bujojij aqa Bnba^jjB izuBUip,^ —jopBZBuauíB
oSjb o jad— opioBjd ja uoa (^^j "A"I\XX "Iul) t4osníHDíJ íou BJ(^os
nj jbui ji aqa utjui^^ odiSbjj ja asajBduiog 'uoiaBJídsui ap pBpijuapi
bj UBiounuap anb 'sBTJBjunjoAui ajuauíajqBqojd 'sajBuoj SBiauapuod
•saajoa SBuanbad Xbjj 'opyaouoasap oj ua jBjjauad jod ozaanjsa ns ua
BUIJB jap 3ABU 'BJSSod BJ ap 3ABU 'OJUatUIiaOUOO jap aABU '3ABU BUI
-siui bj uaiq sa 'uo^buii bj ap oaiiaod ouajjaj ja ug -Bisaod ns b ou X
Biuaod jap — BaiSpjoaj 'jofaui 'o — BaiSpj Bjnjonjjsa bj b aaauajjad
'oájsquia uis 'opBSajSB ajsg *BiaBj8 bj jod BpBpnXB sasijg ap 3abu bj
ouioa Bpiuijap jas apand osjbjb&lt;j jap jj jap 3abu bj osa

�pileggio da piccola barca quel che fendendo va l'ardita prora..."
(Par. XXIII -vv. 67-68).
La navegación triunfal por el agua que "giammai non si corsé"
es la imagen sintética de esta épica del conocimiento y de la explo
ración, cuyo motor es la sed de la verdad absoluta, es decir, para
Dante, la sed de Paraíso. Pero este impulso épico está difundido en
toda la "cántica" y en él consiste la definición de su especialísima
poesía.
Impulso épico implica combate; y el combate del intelecto es la
duda. Hay, pues, en el Paraíso, una épica de la duda, sentida como
tormento y como gloria del hombre en cuanto hombre:
"Yo veggio ben che giammai non si sazia
nostro intelletto, se'l ver non lo illustra
di fuor dal qual nessun vero si spazia.
Posasi in esso come fera in lustra,
tostó che giunto l'ha; e giugner pollo:
se non, ciascun disio sarebbe frustra.
Nasce per quello, a guisa di rampollo,
a pié del vero il dubbio; ed é natura
ch' al sommo pinge noi di eolio in eolio" 19.
(Par. IV-vv. 124-132)
Esa sed de verdad, que jamás se sacia en la tierra, hace que a
toda solución parcial conquistada le siga una duda ulterior que exige
nuevos esfuerzos y nuevas conquistas. También esta vez el férvido
trabajo del pensamiento es sentido en términos de esfuerzo físico,
pero ahora se trata del esfuerzo ascensión al del alpinista que, alcan
zada una cumbre, ve siempre delante de sí una cumbre más alta, que
se convierte en su nueva meta. Esa tensión constante del hombre
hacia la verdad absoluta es la sustancia misma de la épica dantesca,
que canta una batalla cuya victoria para el poeta está en la muerte
corpórea y en la vida eterna del espíritu fuera del tiempo. En la
tierra, todas las victorias del pensamiento son parciales, pero unas
tras otras marcan un camino en ascenso que conoce angustias e ilu
minaciones y lleva a la victoria definitiva y al descanso en el Paraíso
con el conocimiento de la única verdad —la verdad absoluta— fuente
de las verdades particulares. El hombre puede alcanzar lo absoluto
(parece que Dante lo afirmara para tranquilizarse a sí mismo, para

19 "Yo veo bien que jamás se sacia nuestro intelecto, si no lo ilumina aquella
verdad, fuera de cuyos límites ninguna verdad se extiende. En ella descansa
como una fiera en su cueva, una vez que la ha alcanzado; y puede alcanzarla,
ya que, de otro modo, todo deseo sería inútil. Nace por ese deseo, como nuevo
brote, al pie de la verdad la duda; y es nuestra naturaleza misma la que así nos
impulsa, de colina en colina, hacia lo más alto".
- 290 -

�- I6S

-

•sopijn^sip
seui so^^odsn soj ap uopunj ua jnqojS uoiaiuijap nun Biiuuad anb ajutuiuuop
cun jEJjuoaua ap eibji as jnbu o.iaj '(UW o jubo) opEjapisuoa ajuauíEaijsiuoáE
ojjaijsap ja A (\\ o^uea p asua^ sapiaos sauoiauaAuoa sb[ EJ]uoa X ouisiui
oáisuoa ajquioq jap B!|an[ otuoa BpB^uBJ) pBpmiBS bj 'ojduiofa jod íosjbjbj p ua
soaida soaijoui sojjo 'aiuauíBpBjsiB 'Xsq anb jBAjasqo ouBsaaauui isea Buag os

ap 'opBj un jod uotauapaj ap ozjanjsa ns ua
-nq bj ap ojoquas ouioa a^uBQ ap BjjBiBq b[ sa ou bX :oaida ap oi^[B is
ua auai^ Bjojjap v\ b asaBu^isaj ou apa X zaA bjjo X Bun pB^[naT^ip
B[ bjuojjb ojad ía^qBpui o[ ap uoistuisubjí b^ jbj^o^ BJBd ajuajoduii
Bsaijuoa as ajuBQ X BpBjiuiq sa aaquioq pp BAisaadxa Bzjanj Bq
•oa^siui opB^a a;sa ap BpBnaap^ uoisajdxa tb^ b outs '(ooijstui
opBjsa un sa anb 'Bjaaiip u^iaB^duiaiuoa b^ o^^s ajambaj '[buij p 'anb
oaad 'aiuBQ ur^^as 'jBaaaoB sou^aaBq uapand SBpnp sb^ ap Buap^a B[ X
ojuaiuiBUozBJ p anb B[ b) pBpjaA B[ ap Bpanbsnq b[ b bX BaqdB as ou
'osjbjb^ pp a^JBd BpunSas B[ ua 'sand 'pnjaapjuí ozjanjsa asg
•0_ pn^apjuí ozjanjsa [ap Bisaod jas ap JBfap ms 'oajjduig p
BiaBq uapuapsB ajuBQ X zxjjBag anb Bpipaui b opiua^uoa ap BiquiBO
'oapsiui ojaadsB ns anb opunjojd X ajuappa sbui oqanuí sa X tt
-ubd^ bjaojaj bj ua Buiuqno anb 'Bipaiuo^ bj ap oaida ojaadsB jg
•Baiojaq uoxsuaj bj anb
sa^uB zijaj oiuaiuiBÍEjaj ja 'ozjanjsa ja anb sajuB osucasap ja aaaj^dB X
ajjaiAui as [BjnjBU uapjo ja osa jog 'osuBasap ja anb sbui ozjanjsa ja
'buojoia bj anb sbui Bijanj bj bdijijojS anb 'ojaajai ouiiqn ja ua sand
Bjsa sosjaA aAanu so^sa ap Baida 44sia9, Bg 'aiuauíBOiisiuoSB o^uaiui
•Bsuad jap osaaojd ja aqiauoa X (oíaijdns jap oXnq ou anb ozuaj
•og *g jod o oSanj ja ua oubui bj auanuBiu a^uauiBiJEjunjoA anb bjoa
-aag -j^[ jod opBjuasajdaj 'sand 'Bjsa J^api ns i ¿g - 8 *aa - ^i
'osiBJBg rasBa,^) a^janj biujb un X jopBqanj un sa a^uBQ 'Bounu
-BjdB uis bj^o bj b Bpnp Bun ap BSBd anb oiuaiuiBsuad jap JJjqaj
-bjj jb ojajBJBd sa Biauajojg ap Bjanj opBzjoj JBapunqBBA janbB X
'jBTjaiBiu oj^s sa ou ojjaijsap jap BjisnSuB Bg *BAano bj ua ouans ja
4(S8 "A' III 1UBD I^ ua BPJBOíd ^íP t4a31S(^ bjisou a a^BjuojoA Bns bj a,,)
soig ap pBjunjoA bj ua pBjunjoA Bsoiaipoa bj ap ojuaiuiBnSiaBdB ja
'SBpnp sbj ap BuapBa bsoubjb bj Buiuuaj anb ua pnjainb bj :osiBJBg
jap Biusiiu BzajBjn^BU bj sa 'osuBasap asa 'zBd Bsg *(ajuBQ ap sosjaA
sojsa uoa ajuauíBUBJjxa uapxauíoa SBjqBjBd SBsa X ísoujajxa soijptA soj
ap oajduia OAisaoxa jb ajaijaj as anb oj ua a^uauíjBiaadsa '^ujapoui
Bjn^oajinbjB bj ap sojaadsB so^jaia 'oapiAajuoj,\[ ua inbB 'pi^nasip anb
ua Biauajajuoa Bun ua ouBoijauíEajJou ojaa^inbjB un oduiaij un aoBq
ofip 'c4Bjaaad ap ou X BAana ap jbuiiub sa ajquioq jg,,) BAano Bun ua
pBpijn^as bj X osuBasap ja ouioa pEpun^as ns X osuBasap ns Jiqaa
•uoa b apuaij aiquioq jg Bip ja opoj uoisuai ua OAn^uBiu bj anb bsoij
-snUB X Bjuau^uBS bzbo bj ap sandsap 'BAana ns ua Bjaij bj ap opBU
-opuBqB ouans ja ouioa ajuBQ ap ajuaiu bj b Biuasajd as pBpaaA bj
ua Jbuij osuBasap a^sg *4taias Bnjadiad a B^Baiauoa^^ Bsa 'ja ap auaij
anb oasap ja Jiinui Búas opoui oajo ap í (Bjaaaas BpsnSuB Bun

�a la verdad por el otro; es la batalla de Dante poeta, incesantemente
perdida por su propia confesión e incesantemente renovada: es la
batalla contra la limitación de la palabra humana que sólo puede
aludir o acercarse por imágenes a lo sobrehumano, es la batalla con
tra las limitaciones de la inteligencia humana que pierde su claridad
cuando quiere penetrar en el misterio. Y las dos batallas son en rea
lidad una sola. También hay una épica de las batallas perdidas
cuando han sido valientemente combatidas (la de Rolando en Roncevalles fue derrota); podemos, pues, decir que estas innumerables
derrotas expresivas del Paraíso, seguida cada una de ellas por una
nueva tentativa, forman parte de esta épica del esfuerzo espiritual,
orientado esta vez hacia una finalidad que es para nosotros esencial
mente literaria, en el sentido más noble que tiene ese adjetivo. Con
este motivo se abre y se cierra el Paraíso: con la confesión de una
impotencia expresiva consciente de sí misma, pero no resignada, cuya
amplitud se reduce progresivamente por la obstinación intelectual
del hombre, ayudado por Minerva y Apolo, sin esperanza de que sea
nunca vencida en la tierra. Así, al principio del primer canto: ".. . e
vidi cose che ridire / né sa, né puó chi di lá su discende" 21. (w. 4 5).
Y, algo más adelante:
"Beatrice tutta ne l'eterne rote
fissa con li occhi stava; ed io in lei
le luci fissi, di lá su rimóte.
Nel suo aspetto tal dentro mi fei,
qual si fe' Glauco nel gustar de l'erba
che '1 fe' consorte in mar de li altri Dei.
Trasumanar significar per verba
non si poría; pero l'esempio basti
a cui esperienza grazia serba" 22.
(Par. I-w. 64-72)
De aquí a los últimos versos del Paraíso el drama íntimo de la
inefabilidad de lo sobrehumano se hace más hondo y se multiplica
sin llegar a un desenlace. Dante no es Jacopone y no balbucea, ni in-

21 "...y vi cosas que repetir no sabe ni puede quien de allá arriba des
ciende".
• 22 "Beatriz estaba absorbida, con la mirada fija en las eternas ruedas; y
yo en ella fijé la mía apartándola de allá arriba. Contemplándola me volví por
dentro romo se volvió Glauco al paladear la hierba, que, en el mar, lo hizo
igual a los demás Dioses. "Trashumanar" no se podría expresar con palabras: por
esto, baste el ejemplo a quien la gracia le reserva la experiencia (directa)". Puede
ser interesante señalar —de paso— la repetida exaltación de la experiencia por
encima del razonamiento deductivo, en el Paraíso. Tal valorización corresponde,
como en la corriente, contemporánea a Dante, de los franciscanos de Oxford, a
una exigencia mística, pero es a la vez el punto de partida de la ciencia moderna.
- 292 -

�•,tJOuiB ua auiBuisiqB 'riui BziiBjadsa 'snsaf 'A
apuop as ou 'jouiy 'opijuas p opuaipjad Xoa oá. anb Bsuaid 'ij ua auiopuEiujojsuBJj
sapuu aui ai ni 'ozoíj ap aiuanj snsaf 'jouib 'joiub íopid ai ajjanuí b^ Mouib
'jouib íajopuBZBjqB jijoui oíamb 'jouib 'jouíb 'op^osap snsaf 'jouib 'jouiy,, ^z
'u¡Bjnzpp B{ sa apuBjS ubi 'ojjuapB ÍCBq anb oj jbjjiijo apand
ou 'jioap anb aqBS ou A Bqcjj as nnáuaj v\ A ^jbiubj ajquioq p aasq 'apuaiaua
as O[iqnf p opuBn^ ¡jouib jod jgjubj saa^q anb 'uozBJoa pp ojiqnf Qn Z

^i[oa ens ^j\o ui ajoS^nj un ep
nj ajuaui biui B[ o\\o uou as
:auuad audojd aj 91a ep ue^a uou bui
íBAopuits ta auioa a
auuaAuoa is auioa BajoA japaA
:baou b^sta B[[anb b 01 Bja ^bj
^ipui ipa tpuo oidiauud ^nb 'opuBSuad .
4baoj}tj uou a 'oupaaa o[ jBjnsiui aad
s ojjnj aqa BJjatuoa^ p a \un^y
:[Bnjaajajui ajuauíBpBOJBui aaioBjBO ap uoxoBJBd
-uioa Bun b ajjnaaj ajuBQ 'pBpiurj^ b^ ap Buiaadns upisiA bj b 'sBUBUinq
Buouiaui B[ ap Á BjqB^Bd B[ ap upiOBnaapüui B[ aiucuiBpajipui JBsajd
-xa BJBd '4tBotiuBD?9 B^ ap sosjaA soun^n so^ ua 'buuoj buisiui bj aQ
•ooTasxjBniaajajui osaaojd un BjaAaj sou osibjb^
jap oa^sjuí afsnSuaj ja 'jBjuauíaja Á. BjuajotA uoisBd Bjsa b
•(jbutj - X sosaa^Y 'Bsnjuí xaj ui ajuapaBaad
-ns bjijbo ejjap otq uoa BiuauíBj as buiiub^ auio^ 'auodoa^f)
\z 9-iouib ua auiBssiqB - *biui BzuBjads 4nsaj
4bts aui ot os uou 'jouiy — 4opuBuisBd oa otcqa Bsuad
'opuBuuojsuBJi ai ua tpuajBti aui ni
4osonajip is nsaj 4jouib 'jouib
íopuBuiapB4j ajjoui bj 'joiub 4jouib
4osods oiui aajop 4nssj 4jouib 'jouib
íopuBiooBjqqB aj ajiaoui otj^oa 4jouib
'osojapisap nsaj 4jouib 4a
'(f'l sosja^ *aaoA ui aasa aqa ajoa jap ojiqnf jaQ "auodoaBj*)
"se ^¡9jozIP Ia aPUBJ^ ? o^ubj — 4ajBjao od uou oajuap
anb bs uou a - Bij^Bqj^q BnSuaj bj a
ouiotj bj is — 4BpjBOS as ojiqnf opuBn^)
¡ 3JOuiBtp jbjubo tbj aqo — 4aaoa jap ojiqnf q,,
:auodooBf ap sounS
-jb 'sopBjio soasaiuBp sosjaA soj uoa souiajBduio^ 'ouisiaiisTuí ja ^bs
-ajdxa ap 4BaijuajnB sbui oqanuí ojad 'BiJBUiijd BjauBiu 4(4taaouiB ui
iuiBssiqBM) pBpijBuosaad bj ap uoiaBjnuB bj ajuauiBpBjadsasap bdoa

�A l'alta fantasía qui mancó possa;
ma giá volgeva il mió elisio e il velle,
sí come rota ch'igualmente é mossa,
l'amor che move il solé e l'altre stelle 25.
La visión termina: la fantasía no puede volverla a crear para
transmitirla. Esta falta de fuerzas es el límite humano y es el des
canso en Dios. La nave ha llegado. Su ímpetu triunfal ha quedado
trunco en la culminación mística. Ya no hay épica: lo épico está
en el esfuerzo de entender, que en este caso se identifica con el
esfuerzo de ver y de enunciar la visión con palabras. La similitud
con el geómetra que busca el principio que necesita y que creía
tener ('non ritrova") para vencer la inconmensurabilidad de la cir
cunferencia con su diámetro, nos da la medida de esa tensión espiri
tual del hombre hacia algo que está más allá de sus límites de alcance,
de comprensión, de expresión. Así la épica del Paraíso termina como
dehía terminar: con una derrota gloriosa.

25 "Como el Geómetra que concentra toda su atención en medir el círculo
y no vuelve a encontrar, pensando, aquella norma que necesita, tal era yo en
aquella visión nueva: quería ver cómo se adaptó la imagen al círculo y cómo
en él se encuentra perfectamente ubicada; pero mis alas no eran capaces de
tanto: y he aquí que mi mente fue herida por una fulguración en la que su
deseo fue satisfecho.
A la alta fantasía aquí le faltó fuerza; pero ya guiaba mi deseo y mi vo
luntad, como una rueda que se mueve uniformemente, el amor que mueve el
sol y las demás estrellas".
- 294 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5909">
                <text>La poesía del Paraíso y la metáfora de la nave</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5910">
                <text>FABBRI DE CRESSATTI, Luce </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5911">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 277-295</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5912">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5913">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5914">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5915">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="462">
        <name>DANTE ALIGHIERI</name>
      </tag>
      <tag tagId="302">
        <name>LITERATURA ITALIANA</name>
      </tag>
      <tag tagId="396">
        <name>SIGLO XIV</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="510" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="760">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/9ed2278d566b2418fbc51fd4c1db5ca8.PDF</src>
        <authentication>036cb5ced45603dfbda4c4d1fd1b7f11</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5898">
                    <text>•oduiBa ap sofEqEj; soj ua uojejsajd am
anb u^pBJoqB^oa b¡ jod tujapj umpg X ¡appBj^ oiuojuy "sajg so[ b X suBJOuag
ouBuog uBitf osodsa iui b oiuamiioouoaaj ojaauís uu uaiquiB) acsajdxa oasaQ
ns ap sBdBja SBAisaans sbj ua EiauajsisB ajuauBuuad ns oazapBjSB oqanuí iiainb b
^^ ipBjj 'joj^ ^ap oáJBa b OAnisa ofBqBJ) ajuasaad [ap uoisiAjadns Bq
*8S"HX"62 I3P U9!sas BI ua oapiAajuoj\[ ap BiSo^oig ap pBpaiaog b^ ua opBjuas
•aj^ 'pEipuB^ biusiui bj ap ofasuo^ ja aod BpBusisB ttsa^Bui^i.io sauoiaB^iisaAui^,
EJBd Bpi^JBd B| ap uoianqujuoa Bim ap oXods uoa opBzqBaj 'SBai^cqoi^ SBiauai^ ap
upiaB^^saAuj ap ojrunsuj pp BiSopo^ ap ouojBJoqBq pp X SBpuai^ X sapBpui
-Biunjj ap pBqnaB^ v\ ap sopBaqajaa^ Biáopo2 ap o^uauiBUBdaQ pp

ns JBAJ3SUO0 ^p mj u 'sap^piABO $u\ ap osxd \9 na 'B^aj ap
uo^boo^od as aiuao^Xp^ Bjjai^ b[ ap upiaouiaj B[ b japaao^d ap sajuy
•Biuajsts ¡ap BJüjarupa X uoiaaaaip b¡ jBuiuuajap BJBd sauoiaxpaui X
sauoiaBJO[dxa aiuauíajuBisuoa uojaioii¡ as uoioBABaxa b¡ ajuBanQ
•upiOBjiqBn b¡ ap osid ¡ap
pBpipunjoíd b¡ sojiauiíjuaa soimSpj ua BJBSBdajqos a^oa oqatp anfa
opuBjnaoad X 'oqauB ap "uia Q9 9P ¡boij^^a aiuaaj un unSas opuBABO
SBuos^ad saa^ aod oziq as 'Biaai^ ap soaiqno so.i}aui oauía ajuauí^pEui
-ixoadB uoaaiAouiaa as ¡Bna b¡ ua 'sBAana sb¡ ap uoioBABaxa B^
•BaSodiq uoioaod ns aBABaxa ap X 4t0CoSS
•uo¡ \OSogg "1BI *(XBnnaQ) Bpiaojj ap *oidQ ¡ap ¡Btaxpnf uoiaaas
^5 b¡ ua BpBnjis * ( Xojjjoa-^) sisuaiumwq sndÁoo jojsvooXj^ 'XBnSnijq
¡ap saajsaA¡is ttsBiJjnu,, ap upiaB^iqBq Bun aBipnjsa ap pBpiuniaodo
opiuaj souiaq '8S6I aP sjq^iaiaip X aiquiaiAou ap sasaui so¡ u^
•souiiqiaasap ¡nbB anb *ua8
-ijo ap BajB ns ua aXnapuoa anb sauoiaBitqBq sBfa¡duioa sb¡ b sbai^
-B¡aa seuoioBuiao¡ui uapixa ou aiuauíBaijoBad X Bia^punoas uoioB¡qod
ap sajB¿ín¡ so¡ ua uoTOBuq^q ns ap sauoiauaui sb¡ sbsbdso Xnuí uos
^ttBiJinu^ b¡ b a)uaaa¡aj ¡Bipunuí BijBaSoqqiq Bsoxdoa b¡ oaju^
•sajBtajsnpui eauij uoa Bpionpoadaa sa sa¡Bna so¡
ua 'soaapBTja ap sopBdBasa sonpiAtpui ap ai^asd b 'BpBzqBanjBU aio
• adsa Bun oiuoa sasiBd soqantu b opipua^xa Bq as *BaiaauiBpng ap ins
¡ap bijbutStjo 4(ttndXoa,, o ttBTJ^nu,,) *(bui¡oj\[) sndXoo

J
(^ojjjo^q) sisudiAVUoq snd^oo aoisvooj/\[

omvwos aa v^yáis vdmvie

�Las fotografías fueron tomadas con lente Macrokilar, de 4 era.
de distancia focal, sobre Exakta y con flash electrónico por el Prof.
Raúl Vaz-Ferreira.
La habitación se encuentra en las márgenes de una laguna cerca
del Arroyo Milán (fig. 1).
Dicha masa de agua de aproximadamente 200 m. de largo por
40 m. de ancho, presenta una plataforma litoral, anegada en la ma
yor parte de su extensión. En la zona que contiene la habitación
que 83 describe, la orilla es algo más elevada que en el resto
(1,15 m. a 6,50 m. de la orilla).

Fig. 1. — Habitat de "nutria", 9* see. jud. del Dpto. de Florida.
En el lugar estudiado, se produjo poco antes de nuestras esta
días un descenso de nivel que, estimado por la presencia de algas
secas, alcanzó 70 cm. de altura con una proyección de 2,50 m. sobre
el terreno.En el suelo se encuentran matas esparcidas de gramíneas de
hasta 1,40 m. de altura y de talla decreciente a niveles más elevados
de la zona.
Sobre los bordes de la masa de agua existen plantas acuáticas
sumergidas y flotantes, y juncales.
La habitación propiamente dicha comprende porciones epigeas,
hipogeas y acuáticas.
En la figura 2 se indican por trazo continuo las porciones epi
geas, con trazo cortado y punteado las porciones hipogeas y por trazo
- 258 -

�- 69?- j jod sBpEzijun uos u^Suo ns cas EjainbjEn^ onb sopoui
sopo) ap JBSiiad aonq soo^ido souiuiej b o sruuojB)B¡d e ojuoiuiBooqB ng
•SBijjnu ap saaopBZBa ap oubui ej o ojoa
•jqjaq un ap B)Bd B{ 'njjai) ap oiuaiunpunq un 'ojuiuafa aod 'Bsnna bjio .xod supBz
-uamoa o SBpianpojd oiuoa ccujnu sej jod o)uaiuEjáo)Ui ssqaaq jas UBijpod ojuc)
anb bá 'uaSuo ns aaqos cpnp cunSp? souiaua) ssjn)jaqB SB)sa b ojaadsaa U03 #

•(9 "Sij ít4tq 'Z *^íj) 'oauno osid uoo
*(ttq :^ -^ij) 4BtiB jod sopcdnoo
unjs^ o[B0oz ^op Bjn^B b^ bjsbj^ 'osid ^p [9Aiu p aaqos 3tib BA^no
B^ ap Bjrup B[ ap oiajaj un b joXbui tsb sa oqauB ^g "BaanjB bio
-Bq Bjaa^ojd as oi&gt;an{ anb paijjaA pajBd aAajq Bun 'ous^d 'ostd pp
Biuiaua jod aiuauíBiBipauíni uanai^ 'opapz uoo sojonpuo^ (ttq

:.q :^ *Sij) *BnSB ap *uia 9 B^sBq ap Bd^a Bun jod sojund souní^p ua
oijaiqno oai^q ap o^isodap uoo 'pjuozíjoq afa ^oXbui b 'Botjdj^aiuias
uopoas *ouB[d osid ap 'sdivdpuud sdjviuozijoti sojonpuo^ (tq
•(f *Sij íb :z "^tj) 'o[nqi)saA un ap SBpip
-aoaid saoaA SBunp Á SBpiSaauíns a^uaui[BiajBd ucjiuanoua ag
•ouB[d osid X psjaASUBJi oajauínip joXbiu
uoo 'Boijdipiiuas uopoas ap 'vn^v p pm/ svpvjuoijo svoo^ (b
: apuajdiuoo B^sg
uopuo^
*(Q 'Z *^Tj) 'souiuibo sbui o oun uoo
uoixauoo ua X BnSn pp B^ijo b[ saqos SBpBnjis joXbui ojiauíBip ap
•iu \ opuBZUBop SBuuojBjB[d sapuBj^ 'soo^ido so^nqpsoyf (q
'(D -Z *^íj) '(^puaSasuia ap sopij
-ijo ap aiquiou p uoo 8T?*8T? '^ íf^6\ 4^iPímiíDS JO^ S3J^ sbjijo
-sap) 'pjuozi.ioq ouB[d p ua sopijiJto. 'svoSido svunjjoqy (^
•(a '• % ^a 'z
•Sij) 'ooas ojsBd ap opBzidB^ pjuozuoq osid ep 'svtujofm^jfj (g
'(V : "^ÍJ *V :Z *^íj) 'osonuis ajuampj
-aua opujooaj ap uos souiuibo sojsa ío^ans pp uopBjaSaA b^ aaqos
ttSBijjnuw sb^ ap opBnuijuoo afBs^d jod soppnpojd 'sowiiuv^ (y
: soAijn^
-iisuoo so^uaiuap sajuainSis so[ UBJiuanoua as uppiod Bisa ug
uppuoj
g oapBno p ua uaoajBdB ('iuo ua) sauoisuauíip s^Xno X soiuaa
-iquosap anb sajuaXiiiusuoo sojuauíap so[ UBaipui SBJ^a^ SBg '(5 *Sij
bj ua B[pjap as SBUiiqn SBisa ap Bonioiu^sa b^) SBOi^noB sb^ opejaoo

�C) Aberturas epigeas, ya descritas antes, comunican las por
ciones epigeas con las hipogeas mediante conductos de gran declive.
En Ci dicho conducto, casi vertical, tenía 50 cm.
d)Plataformas subterráneas con piso vegetal, son cámaras
alargadas con diámetros mayores orientados según el eje del con
ducto en que se originan y diámetros menores perpendiculares a
éste.
Piso seco, cubierto por una capa de vegetales frescos, cortados,
mezclados con tierra trabajada por las "nutrias", situada sobre otras
capas inferiores de vegetales secos. El conjunto de vegetales de una
plataforma, después de extraída la tierra que los acompañaba, pesó
3 kilogramos, (fig. 2: d; fig. 7).
Estas plataformas reciben algunas veces la convergencia de dos
caminos proximales (con respecto a la boca de la cueva) y de uno
distal, (fig. 2: d2; fig. 8).
Las entradas en las plataformas de los conductos horizontales
forman un estrechamiento en que se reduce el ancho y la altura. En
ellos existe abundante cantidad de pelos que se encuentran adheri
dos al techo.
e)Divertículos ciegos, salientes oblicuas con respecto al eje de
los conductos, que terminan luego de un corto recorrido, (fig. 2: e).
f)Ensanchamientos del recorrido, en algunos casos con pisos
tapizados por vegetales semejantes a los que tapizan las plataformas,
(fig. 2: f).
La porción hipogea está totalmente excavada en una capa de
arcilla cementada que queda por debajo de una capa de tierra limoso
humífera algo arenosa. Dichas capas alcanzan 30 cm. de arcilla y
40 cm. de tierra por encima del techo de la cámara más alta.
La totalidad del recorrido presenta en el techo y en la parte
superior de las paredes raíces descubiertas, estas raíces son más abun
dantes en los techos de las cámaras, las cuales se encontraron siempre
en la proximidad o debajo de una gran mata de pasto.
Porción acuática.
Comprende canales de pasaje y túneles en la vegetación (cortes
transversales con medidas en la fig. 9). Ambos elementos presentan
trayectos y direcciones variadas, la mayoría tiene orientación que
se acerca a la perpendicular a la orilla, conectando las bocas de las
cuevas con la parte más honda de la masa de agua.
1) Canales de pasaje, depresiones acanaladas en el piso de la
laguna. Los canales estudiados mostraron la siguiente estructura a
diferentes profundidades del agua y distancias de la orilla:
la: A 15 cm. de profundidad (tomada sobre el piso normal
adyacente) y 80 cm. de distancia de la orilla, el canal consiste en
- 260 -

�StT

O'^^T

StT
O'ST
O'OT

opwaoaaj

tap

soiuairaBqaaajeg

O'TT
O'OI

0'6T

OtS

OtT
O'SS
O'OS

ote

O'Oe

O'O^^
0'9T

0'9S
O'9S

O'S9

o'ss

0'09

o'ee
0'6S

|(j) opuiooaj

jap sojuaiuiBqouBsug

(a) so ata so^nojiíaAi^

O'SS

ote
ote

oté

OtS

ote
ote

0*6^

0'6S

ote

o'ee

o'oe

o'os

ote

ote

o'oe

o'ss

OtS
0'6T

O'ST

OtT
OtT

OtT

OtT

aAijoap ubis ap soianpuo^

La) oiboz a

O'OSO'TS

OtS
OtS

• • • (p) SBdnBua^qns BBuiiojBjBig

OtS
O'OS

0'6T

0'8S
0'8T
0'9T
0'8T

O'TT
0'9T

0'8T
o'es

OtT
0'8T
0'6X
O'ST
O'ST
0'6T
0'9T

ouB[d osid uoa

0'08

O'ST
S'9T

soianpuo^

0'09S

(.q)
ouB[d osid noa

o'ss

o'ss
0'6S

*

(q) sapnnozuoq

o'o^s

OtS
OtT
O'ST
o'oe

S'ST
o'es

O'OST
O'OST
O'S¿

ote
ote

(b) bii^b ^a Bia^q SBpB^uauo SBOog

:sodSodti{

o'ee
o'oe

o'oe
o'ss
o'ss

O'OOT

O'S9

ote

ote

o'ss
o'oe
ote

'
,

(O)

ote
0'9^^
O'S9

o'o^

O'SI

(^)

O'O^^

0'8T
O'OS
0'9S
O'SS
O'ST

O'OLT
O'OSS
O'OTI
O'O^T .

(y)

O'S9T

OSld
US
:sod%tda

ap umaB^iqBq Bun ap soaSodiq a ida eo^uauía^ so[ ap (-iua ua) sauoisnauíiQ

t oaavn^

�rsaiuauoduioa saju^in^is so[ Eiisanuí 'SBAana sbj ap uoioba
-Baxa X 'onaaaaj jap aiaijiadns bj ua 'biiSb ^a ua sa^uasard sBjnjaniisa
sbj ap oipnjsa ajuBipaui BpBzijEUB 'aiaadsaqns ej ap uaSi^o ap BajB ja
ua '(Áojjjoa^)) sisvaiumioq snd^oa ^ojsvaoxj^^ ap ucuaEjiqBq bu^

X áoísvj sojauaS soj ap saiaedsa sbj outoa ajiou ouajsiuiaq jap soiq
-ijub sajopaoj sojjo ap sauoiaBjiqBq sbj b pBpifajduioa ap opBj^ ns
aod UBajaoB as anb X 'sBpiuijap uaxq s^ai^ojoja SBtaua^ixa b ajuaui
-Ban^as uapuodsaj anb 'sopBiauajajip ajuauíBJBja so^uauíaja opuaiu
-aiuoa 'bjjuo bj ap *ui QO'Z. Bls^q apuapxa as anb 'Bfajduioo Xniu
Bjnjanjjsa euu BJisanuí oÍBqBJi ajsa ua BpBipn^sa uoiaB^iqBq B'q
'ra 00'^
ap buiixbui pnjiSuoj sun uoa SBjjiauas SBAana 'uaiquiBi 'uBJjuanaua
jbj\[ jap sapBpiuiixojd sbj ua sspBzijBjnjBU 4tSBiJinu,, ap sod
ap ojpnjsa ns ua 6X-8gX 'dd CS6I ^aoiuoj^
•sou ap soauBq ap sauaSa^iu soj ua SBp
-inaisuoa 'pnji^uoj ap #ui zzll B^SBq ap X SBjjiauas UBaa SBpBi^saAut
SBAana sbj anb aaajqBjsa uainb gg gg *dd '9^6I ^xjn^j jod B^uasap
opis Bq BJjajBjSuj ua BpBzijEjn^BU ^Bi.iinu^ ap upiaBjiqBq vj

oj^auíBtp jouaiu X jBjuozxjoq o^jauíBip
joXbui uoa Bai;dija sa sajaunj soj ap ajuanaa^j sbui uoxaaas B^
•Bpx^aauíns uoiaBjaSaA bj uoa
buijoi as osxd ns 'sojjb sbiu sajaAiu b UBjjuanaua as opuBna ísajBja^aA
snji^iap ap Bd^a BpBSjap Bun uoa oxuij jod op^aSajuí pisa osid ja
'Bun^Bj bj ap opuoj ja uoa oiaBjuoa uauaii sajaunj soj
^osid X 'bíij
bj jod SEpBuuoj 'sajBiajBj sapajBd 'aiuBjojj uoiaBjaSaA jod opinjxj
-suoa 'oqaai uB^uasa^^ #pBpxpunjoad ap -uia gg ap sbiu ap BunBj bj
ap sauoiaaod ua UBJiuanaua as iupí0D2aSda vj ua sajaunj^ (^
•ajuB^ojj uoiaBiaSaA bj ap uoiaanpaj
Bun 4BnB jap ajaijjadns bj ua aisixa sojiaasap sodij saj^ soj b saiuaip
-uodsajjoa aÍBSBd ap isajBUBO soj ap ojaaXBaj jap Buixaua jo^
•(ax .'6 "^íj) 'ouitj ap ^ajBjajBj sauoiaBAaja aod sopBuiSjBui up^sa sajBU
-Ba soj 'cjjijo bj ap -ui 00'f7 B ^• p^pipunjojd ap *uia ^^ y :ax
•(qj :^ -ij) 'soaunf ap sbjbui jod sop^j soj BiaBq sopBjiuitj
X OAjna a^ueiuiBjnSaa sbui osid jap oujojuoo uoa anbunB 'saaoi^ajuB
soj b aju^fauías Banianjjsa uoa sajBUBa uBj^uanaua as ^bjjijto bj ap
•ui 0'^ B ^ aouajuB uoiaaas bj anb pBpipunjo^d buisiui bj y :qx
•(bx; :6 ^ij) 'osid jap jaAiu je JBajj Bis^q 'sopBj soquiB BiaBq Bpunjojd
souaui aiuamjBnjjBjá aouq as uoisajdap Bisq *osid jap uoisajdap Bun

�1)Porción epigea, integrada por caminos, plataformas, aber
turas epigeas y vestíbulos epigeos.
2)Porción hipogea, comprendiendo bocas orientadas hacia el
agua, conductos horizontales, plataformas subterráneas con piso ve
getal, divertículos ciegos, ensanchamientos y estrechamientos del reco
rrido.
3)Porción acuática, con canales de pasaje marcados por una
depresión en el piso de la laguna, y túneles abiertos en la vege
tación sumergida.

BIBLIOGRAFÍA
Laurie, E. M. O.
1946. The Coypu (Myocastor coypus) in Great Britain /. Animal Ecol. 15:
22-34.
SCHMIDT, H.
1944. Argentinische Sáugetierc, pp. 1-257. Hans Schmidt Verlag. Buenos
Aires.
[Vinogradov, B. S. &amp; I. M. Gromov]
1952. [Roedores de la fauna de la U.R.S.S. Clave de la fauna de la U.R.S.S.
Inst. Zool. Acad. Cien. N* 48, pp. 1-296. Moscú-Leningrado]. [En ruso].

264 -

��Fig. 2. — Habitación de "nutria". Detalle de las porciones epi e hipogcas con
indicación de la porción acuática.
Elementos epigeos (trazo continuo) :
A.Caminos.
B.Plataformas de piso horizontal.
C.Aberturas epigeas.
D.Vestíbulos epigeos.
Elementos hipogeos (trazo cortado y punteado):
a.Bocas orientadas hacia el agua.
b.Conductos horizontales.
d.Plataformas subterráneas con piso vegetal.
e.Divertículos ciegos.
f.Ensanchamientos del recorrido.
Elementos acuáticos (trazo cortado):
1. Canales de pasaje.

�����Fig. 9. — Habitación de "nutria", porción acuática. Corles transversales y sus me
didas, de canales de pasaje y de túneles en la vegetación (las cifras sobre el
ángulo superior derecho de cada corte indican en metros la distancia entre éste
y la orilla; las magnitudes sobre los ejes horizontales y verticales se expresan
en centímetros),
la. Canal de pasaje.
Ib. Canal de pasaje delimitado lateralmente por matas de junco,
le. Canal de pasaje con elevaciones laterales del limo.
2. Túnel en la vegetación.

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5899">
                <text>Elementos constitutivos de una habitación de Myocastor coypus bonariensis (Geoffroy) ("nutria")*</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5900">
                <text>Trabajo del Departamento de Zoología de la Facultad de Humanidades y Ciencias y del Laboratorio de Zoología del Instituto de Investigaciones de Ciencias Biológicas, realizado con apoyo de una constribución de la partida para "investigaciones originales" asignadas por el Consejo de la misma Facultad.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5901">
                <text>SIERRA DE SORIANO, Blanca</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5902">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 257-275</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5903">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5904">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5905">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5906">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5907">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="509" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="759">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a869bbe0b42c781a69e85d6110df276b.PDF</src>
        <authentication>5dcd16cf465ca5b85b9c1efc4b9856a3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5888">
                    <text>•o8jb3 ns b uopnjijsuj b^ ap Baaioqqiq aiuEjJoduii bj ap osn
opBnupuoa ja BjBd sspeSjoio sapEpijpBj sbj jod (oapiAaiuoj\[ op jEjniBj^ buoisijj
op jBuoiaB^j oasnj^[ pp oSojooz X joiaajipqng 'jojaajiQ) qaBquaddBj^j -j^[ uop X
aucj\[ *^ ug 'puBjSaq *q uoq 'sajg soj b aiuauíjBiaadsa Xniu uaiquiB) souiaaap
•Bjgy '(pBijnaB^ buisiui bj ap BiSojouioiug ap X sopBjqauay^ bjSojoo^ ^p *sojdQ
soj ap ouBJOuojq jopBJoqBp^) sanbn^ "3 "Jg p A (sBiauai^ X sapBpiUBiunpj
ap pBipaB^ B[ ap Bi^opuioju^ ap -o^dQ pp uopB^iisaAui ap ajuBpnXy A apf)
issap2 p ojaAO^ *q #BJg v\ b '¡puoqae^ "g "3 'p-id p ojpopjadjaq puaiBiu ap
ojSoj p ua BiauaisiSB aiuauBuuad ns jod oiuaiuitaapBj^B oaisanu souiBsaadx^
•opBjsajd oiuaiin
-BJOsasB p jod 'pjniBf^j buojsijj ap oaiuBjug oasnj\[ pp sajijdag ap *o]d(j pp
puosjad p X *j\[e jjnj^juBjj ap 'sua^jo^ -g "jojj p sopioouojaj somepan^)
*pB]pjB^ buisiui Bj ap Baaq eun ap osn ua sajp
-uo^ ua BiauauBuuad ns ajucinp *^ 'j^ *g aod p.injB^ bijoisi^j ap oaiuB^ijg
p ua pzipaj as piíajeui pp uoiaBaijiiuapi B[ X sjBd p ua aiuaisixaui
B[ ap Bipisuoa bj i (^t'6i) oaqnj ouisiui pp uoiobu3isb Bun ap opijauaq uoa *g ap
•g *g jod uojBzipaj as sofnqip so| ap sounSp í^c^^ X f%\ '^S6I soub so^ ua sop
•Biaipuaq uoaanj BiSopuiojug X sopBjqaua^ Bpopo ap souojEJoqn^ soj pna p
uoa 'SBiauai3 X sapBpiiiBiunjj ap pBqnapq b¡ ap wsapui3ijQ sauopB^iisaAuj,, oiqnj
p uoa sBpBzipaa sauoisanaxa ua aiu^uipiuauíBpunj opiuaiqo an^ puajBiu ¡^
•soiauai3 X sapBpiu
-Biunjj ap pBijnaBjj B^ ap sopBjqajja^ Bi^opo^ ^p ojuauíBjJBdaQ pp
ap -j^q -gg so¡ ap ibuoiob^ oasnj^KMSÍl
aniB^j buojsijj ap oaiuBjug oasnj\[
BjniB^[ buojsijj ap jBuoiaB^yj oasnj\[
Á sapBpxuBuinjj ap pB^noBg bj ap
biSojoo^ ^p 'ojdQ jap sajijdag ap uoioaajog • *g '
•SBiauai^ Á sapBpiuBuinjj
gp pBjjnoBg bj ap sopBjqajja^ bi^ojoo^ ap ojuauíBjaBdaQOAZ
•SBiouai^ Á sapBpiuBuinjj ap pBjjnoBg
opBoijiuSis ja uauaij sajBjdiuafa ap sbjid sbj na SBpBzijijn sbj^is
'UBUoiauaui as anb saiaadsa sbj ap sajBui^uo sauoia
-dijosap sbj b BAijBjaj bj ajnauíjBtaadsa 'jBjuaraBpunj BijBjSoijqiq bj á
SBaxdij sapBpijBOoj sns 'BpioajqBjsa opis Bq B^Bnéiun buiibj bj ua Biauas
•aad B^Cna sajijdag soj ajqos sBAijBjauínua sbjou ua^njaui as uaiquiBj
ísBjja ajqos SBDiSpjooa sbjou sbuiiSjb Á sauoiaBjjsnji 'BijBj^oijqiq 'sboiS
•ojojjoui sauoiodijasap JBp b opBuijsap Bjsa ofBqBij ajuasaad jg
•si^d ojj
-sanu ua SBpioouoa oood sajijdag ap saioadsa sbuiijb opijiaApB souiaq
SBiauai^ Á sapBpxuBuinjj ap pBjjnoBg bj ap sopBjqajia^ biSojoo^ ap
ojuauíBjjBdaQ jap sauoiaaajoa sbj BJBd opiuajqo jBtaajBui ja aajug

pp S9|!4de^ ejqos
omvivos aa v^^ais vosivaa ^ vuiauuaazvA inva

�Platemys spixii Duméril &amp; Bibron *
"tortuga".
Láminas I, II
Emys depressa Spix, 1824: 4-4 pl. III, fig. 2. (Descripción, dibujos de vista
dorsal y ventral de ejemplar joven con marcadas líneas de crecimiento; "habitat
in aquis paludosis provinciarum Rio de Janeiro et fluminis Sti Francisci").
Platemys spixii Duméril &amp; Bibron, 1835, 2: 409-412. (Caracteres, sinonimia,
descripción, dimensiones, "Nous en possédons deux beaux exemplaires qui nous
ont été rapportés du Brésil par M. Auguste de Saint-Hilaire"); Boulenger, 1889:
227-227 (Sinonimia, descripción. Ejemplares de San Lorenzo, Rio Grande do Sul);
Siebenrock, 1909: 580-580 (Bibliografía, descripción, ejemplares de Sao Paulo, Río
Ypanema; observada en Mogi Guazú, Río Grande do Sul, San Lorenzo); Lüderwaldt, 1926a: 435-435, 463465, 467-467, dos planchas; Freiberg, 1940 (descripción,
ejemplares de Corrientes y de Resistencia — Chaco — Rep. Argentina); Mertens
&amp; Wermuth, 1955: 405-405 (mención); Vaz - Ferreira, 1956: 11-11 (mención).

* Cabe anotar que no se han realizado trabajos especiales sobre la fauna de
Chelonia del Uruguay y es urgente por ello la preparación de una monografía
sobre el tema. Teniendo en cuenta las menciones sueltas de la bibliografía, una
observación primaria de los materiales que se bullan en las colecciones naciona
les, y las informaciones que poseemos al respecto, puede considerarse a la fauna
uruguaya de tortugas constituida, aparte de aquellas a que se refiere este trabajo,
por las siguientes especies:
Pseudemys dorbignyi (Duméril &amp; Bibron).
Emys Dorbigny Duméril &amp; Bibron 1835, 2: 272-275 (descripción;
"Cette Émyde a été envoyée de Buenos-Ayres au Muséum d'histoire
naturelle, par M. d'Orbigny").
Chrysemys dorbignyi Duméril &amp; Bibron, Boulenger 1889: 80-80 (De
partamento de Soriano, Uruguay).
Es una especie frecuente en ríos y lagunas de todo el país.
Ejemplares en ZVC procedentes de los Deptos. de Artigas, Río Negro y Ca
nelones.
Chelonia mydas mydas (Linné).
Testudo mydas Linné, 1766: 350-351.
("Habitat ad ínsulas Pelagi: Ínsulas Adscensionis, etc.^).
Un ejemplar fue observado en la playa de Atlántida, Dpto. de Canelones,
en el año 1948 por el extinto Director del Museo de Historia Natural, Dr. Ergasto
H. Cordero quien, aunque no pudo guardar el ejemplar, realizó la identificación
que nos comunicara.
Eretmochelys imbrícala imbrícala (Linné).
Testudo imbricata Linné, 1766: 350-350.
("Habitat in Mari Americano, Asiático").
Ejemplares a los que se atribuye procedencia uruguaya en algunas colecciones
nacionales.
- 134 -

�- 981 'soouns uBuiuiouap as sosanq so[
ajqos sbuiuibj sbj ap sapjoqaj soj ap sauoisajduii sbj ¡smnjns soga aajua uoiun
ap sBauíj sbj b X sosanq aiuauíajduiis Buiuiouap soj as sb^so sezaid sbj e íSEjja
ajiua sauoiun sbj b sapjoqa^ A SBaujoa sBzaid sbj b swujiuvj uBuiuiouap ag
'8061 '^BH 3P Bl B sajBjauail SBauíj sns ua angis
jBna bj '61 'JJBD J^ BpBidopB BjniBjauauíou bj ofeqcj^ ajsa ua Bajduia ag ^
•SBpanbsnq
-aiíaj b asad oXBn^njn ouoiíjjai ua opBJiuoaua sq as ou anb vA 'Bauojja pspu
-n¿as uoa sa 'j^s-j^s í606I '^^Ojuaqaig aod BpBjajiaj A 6SI"6SI :688I
aod BpBp ^Bn8nj^^ ja BJBd '0¿8I 'J^i^jag vunuaSiv opmsaj^ ap ucnauaui
ap 'OidQ jap ajuapaaojd 3^^ ap
*siBd jap saajnp ssn^B ua aiu^punqy
*(wj;sajg np aaiBui^iJO jsa aaadsa
-Z '81 '"Jqía ^ IP?™na ??JDi?
(uojqig 7g jijauíng) nunjiq vuvouffoa^ sdouAutfj
•oapiASiuo^^j A sauojauB3
'asof UBg ap saiuapaaojd 3\Z ua sajBjduiafa ísBungBj A sou ua ajuBpunqy
•(MMoinj iou op j 'qaiqM ui inq 'jbi
-uaiJQ Bpusg aqi jo uoiiBjapajuo3 aujiuagjy aqi ui jaqjia 'saaAiJ ^eiiS
•BJjq jo BUBJBg aqi jo sauBinqij} aqj jo auios ui sjnaao ajiJni sjqxn)
"8f'r¿t'I :698l 'ado3 vjafpaat vsnpauioupA¡]
viafnaai vsnpawojpAfj
bijoisijj ap jBuopB^j A
osbuibq soasnuí soj ua jÍBn^njfj jap saiuapaaojd sajBjduiafa uajsixg
•Basad ap soajBq jod oaiiuBjiy oiiBaaQ A bibjj bj
ap ojg jap SB^BnSiun SBisoa sbj ua Bpiuaiqo aiuauíaiuanaajj sa
•(ttsniJBJ 'oaiiBijpy 'oauBJjaixpaj^ tjbj^j ut
0-0 :99¿I '^uuxg BaaBuoa
(auuiq) vaomioo vaamioa sÁjaqaowuaQ
•BuiojBj B^ ap A opsuopjBj^ ap SBiqBq sbj ua aiuauíaiuanaajj opBA
-jasqo souiaq bj X sajBuoiasu sauoiaaajoa sbj ua usaiuanaua as bibjj bj ap oig jap
soiund soijba ap X 4oapiAaiuoj\[ ap 'buiojb^ sq ap saiuapaaojd
•BXBnárun Bisoa bj ap BjanjB sbjjiui oo ^ OOf' 3Jiua sojauínu
ojisiSaj '^J6J 'Xqdanj^ 'XsnSnj^j jap sbuijbui sb3iiijoi sbj ap unuioa sbui bj sg
• (ttSBU
-saijauíy SBjnsui pB iBijqBjj,,) "JS"I

:99¿I '^uuiq vjjauDO
•(auuiq) vnaivo vnaxoo

#
^
o SBjxas sbj ap jaAiu b osaaAsuBaj cujauíBip oiuixbui ja uoa '[baq

•OUBIJOg
•f X ouBiJog ap BJjaig *g 'BJiajjag - zb^ "H "Io3 '6"IH"6 'Bq3og
ap -oid^ 'oiuojoj oqBq -x^jd SBunSBj -aojj — -95^ X tS^ '^ '^^ *LfZ 'H 'DAZ
ZBA *^ 'Io3 '9SII 'Bq^og ap oidg 'oiuojoj oqBq -aojg — q6j X ^gí H '3AZ
'H I03 '1 'Bqaog ap -oidQ 'oiuojog oqB3 -dojj — qgj g '3AZ
'opvunutnca

�Una depresión longitudinal de bordes suaves comienza en la par
te posterior de la I9 central y termina, luego de una interrupción
producida por el levantamiento de la 4^ central, en la parte anterior
de la 59 central.
Carapacho convexo en el resto de la superficie.
Las marginales 1^ y 29 son casi horizontales, las siguientes son
progresivamente verticales hasta la 59 y la 6^ y se horizontalizan nue
vamente hasta la 9% donde existe un pronunciado levantamiento a
nivel de los miembros posteriores, constituido principalmente por di
cha marginal 99. Luego la orientación se hace nuevamente vertical
hasta la II9.
Pigales formando una cresta media, que se continúa con la con
vexidad de la parte posterior de la 59 central.
Lámina precentral cuadrilátera ligeramente más ancha atrás que
adelante, ancho ligeramente más de IV9 vez en el largo ántero-posterior.
Primera central muy dilatada transversalmente, con su diámetro antero- posterior aproximadamente 1 ^/^ vez en e^ ancho; central 29
sólo ligeramente más ancha que larga (diámetros iguales en el ejem
plar 182), con máximo algo por detrás de la parte media; central 39
con ancho máximo, ligeramente mayor que el largo, a la altura de
la unión del tercio anterior con los dos tercios posteriores; central 49
con los ángulos de unión con el reborde entre 39 y 49 lateral más pro
nunciados que en las otras láminas centrales y con ancho mayor a la
altura de la mitad de la lámina; central 59 con un ancho ligeramente
inferior al doble del largo.
Las I9 y 59 central predominan notoriamente en los extremos de
filas ya que son mucho más anchas que largas.
Las postcentrales tienen rebordes internos divergiendo atrás que
forman una escotadura, y están curvadas también en el plano vertical
de modo que forman una cúpula a concavidad anteroinferior.

En el carapacho, a la serie de láminas medianas se les denomina centrales;
la lámina situada por delante de la primera central y entre las marginales prime
ras de ambos lados se denomina precentral, la (o las) lámina(s) situada(s) por
detrás de la última central se denomina(n) postcentral(es); las láminas que inte
gran las filas situadas a cada lado de las centrales se llaman laterales; las
•que marginan el carapacho y que en parte se reflejan ventralmente se denominan
marginales.
Los huesos que constituyen el carapacho son denominados: neurales los de
la línea media; preneural el del extremo anterior; pigal el último; suprapigales
los dos huesos más anchos que los neurales que están por delante del pigal; los
huesos laterales son llamados pleurales; los que forman el reborde del carapacho
periferales.
En el plastrón las láminas pares anteriores se denominan guiares (en muchos
géneros ellas están separadas por una intergular), las pares que siguen hacia atrás
se denominan respectivamente: humerales, pectorales, abdominales, femorales
y anales.
Sobre la escotadura axilar existe una lámina denominada axilar y sobre la
escotadura inguinal existe una lámina inguinal.
Los huesos del plastrón se denominan: la pieza mediana entoplastrón, las
piezas pares dispuestas de atrás hacia adelante respectivamente: epiplastrón, hyoplastrón, hipoplastrón, xifiplastrón.
- 136 -

�sbíubjj sbj ap oqauB) SBiuiuouioq bj uoD sapjoqaj sns ajqos uaaaja sojbub SBq
•ouja^xa apjoqaj ja ajqos
uaaaja ou X (^'o í¿'0 í 6*1 '8'l '8'l :BAUiuiijd jBjaumq Bqaip ap oujajin ouiajixa
jap Bjnqe bj b 'sbjib BiaBq BAiiiuiud jBjaumq bj apsap srpBtuoi sajqísiA ojuaiuiia
•aja ap seJubij) s^jbub sbj uoa uoiun bj ua aiuauiBpniapoui '('j í x*T '2'l ^^Z - 2*9
•S'S *9'^^ :ojjuapB BiaBq BjanjB ap ojuauuiaaja ap srfuBjj sej) Biuiucuuoq bj uoa
^ (¿'l iS'X ¡S' í¿'S ^¿' í' :uapiui sajqísiA sbCubij sej auuqapB EiaBq sbj^b ap
BBpBUiO)) sajBUiuiopqB sbj uoa uoiun bj lia 'opoj ajqos 'uaaaja sa^jouiaj SB^
•sajBJouiaj 8B| uoa apjoqaj [a na uaaaaa ou í (s'o • ^^'O
^9*0 ^'0 í8*Z ^'2 ^S'2 :u^p™ SBfur.jj sbj üjanjB BiaBq ojiuapB ap) ,,¿ A tg %c sa[
•bui^jbui sb^ uoa A ('^ ig'O ^ l'l íl'^ ^'2 ^S'2 :uapiui BAijiuiud ¡BuiuiopqB b^ ap
jilJBd b ajuepps BiaBq sbjjb apsap SBpnuioj 'sa^qisiA SBfuBjj sv.\) ^aoiaad bj uoa
'(2'l '2'l *2'l '¿'i '0'9 -^'S íS'f' ^BAi^iuiud ^uiuiopqH B| ap j^jBd b o]uaiiuiaaja ap
íBfuBjj sb[ ap oqauB) Baoadiaaj b¡ uoa sauoiun sb^ ua uaaaaa sapmiuiopqB ss^
'(S^O ^S'T ^'1 ^6*0 :iBuiiuopqB v^
Biasq BAiiiuiud ^jojaad bj apsap SEpeuio^ SBfuEJj sbj ap joijaisod-oja)UB oiuixbui
oqauB) sapjuiuiopqB sb^ uoa apjoqaj p ajqos aiuBaijiuSism buijoj ua o^s X (g'Q
i S'O ^S'O ^S'O ^S'2 ^0'2 ^'2 3P BBfuBjj) tg Á *f sapuiájEui sb1 ajqos i s'i í s'l íi'i
•9'2 '¿'9 '0'9 -2'S : (oJluaps EiaEq ejoiijb ap SEpouioj SBfucjj sbj ap oqauB) euiiu
-ouioq B[ uoa apjoqaj p ajqos '('0 íc'q í s'o 'C'l 'S'f7 't'2 ^¿'l ^BAijiuiud pjoj
•aad BaB^d bj ap oujaiui aaijjaA jap BjnqB bj b ajuBjapn BiaBq sbjjb ap sajqísiA sbj"
•ubjj scj ap oqauB) sajBjaiunq sbj uoa sapjotjaj soj ajqos uaaaja sajBJOjaad snq
'I'I ¡I'I ^t'í • '2 ^'9 i¿'S ;I'S ^(ojjuapB
BpBq BjanjB ap SBpBiuoj) uauaji Biuiupuioq bj ap uBJBdas ej anb sbí"ubjj SBq *j*j
•l'l 'S'l 'S'2 '9'9 '0'9 'l'S : (^BjnSjajui jBjaiunq apjoqaj jb jBjnaipuadjad bj un^as
i BAijiiupd jBjauínq bj ap opuaijJBd) uauaii jBjnSjajuí bj ajqos cjuaiiupaja ap
SitfuBJj s^^ -^'o í^'j í^'g i¿'g ío' ^(ucui^iqd jap apjoq ja ua ajuBjapB BpBq sbjib
ap SBpBuioj) uapiui jbjuS bj ajqos ojuaiuuaaja jap sajqísiA SBAisaans SBfuBjj SEq
•jBJOjaad bj ajqos ojuaiuiiaaja Bjuasajd o^i^ 'Biuiu^uioq bj X JBjn^jajuí bj 'sajBjnS
6Bj uoa sapjoqaj soj ajqos jBuajBui ap uoiJisodo jod uaaaja sojBjauínq ssq
'6'0 ^6'0 ^9'! ^'2 it'S -S't ^ :sajuainSxs soj uos uojjsBjd
jap jouajuB apjoq ja ajqos jBjn3jaiui bj Bp^q jBtauu jbjii^ BJBjd bj apsap s^ppiu
-oj ojuaiiuiaaja ap sbÍubjj sbj ap soqauB soq 'sajBjaiunq sbj uoa apjoqaj ja ajqos
ou X JBjn3j3}ui bj uoa apjoqaj ja ajqos ajuauíBAisnjaxa uaaaja sajBjnS ssq
'S'O 'S'O '9'0 -9'0 'l' 'l'2 ^8'2 :(BjanjB BpBq ojjuapB ap) sa^uainSis sauoiaaaXojd
sbj BaBjd bj ap jopajuB apjoq ja ajqos uauaii SBAisaans SBdBa sbj 'sajBjn8 sbj uoa
u^iun ap sapjoqaj soquiB ap o^jbj oj b sauoiaisodB jod aaaja JBjn^jaiui Bq
•opuaXnuiuisip ba oiuauíajaui ja Bjja ap jjiJBd
e X BfuBJj Bjaajai bj b apuodsajjoa oiuixbui ojuaiuiiiaja ja jBjdiuafa aisa uq
•buijoj ap
soiquiBa sopBiaunuojd uajjns sbuiuibj sbj anb X BpBjapisuoa uoiaaajip bj un^as sa]
•uajajip uos oiuaiuiiaaja ap sapBpiaojaA sbj anb aj jai Ap^ as sosbo soj sopoj uq
•SBjBjd sbj ap sBun^jB ap sajoija^uB
sapjoqaj soj ua pBpijBioi ns ua ajqísiA sa ou anb ojauínu 'o^uaiuipaja ap sspuBij
aiais 'sEAiquiud ssaBjd sbj ap oi.indE 'jBjaua^ oj jod uaisixa jBjduiafa aisa uq
: (opjambzi opBj) uBaipui as anb oiuaiuipaja ap sauop
-aajip sbj ap eun BpBa un3as jBiaiui BaBjd bj ap jjiJBd b ubuijoj as anb SBAisaans
SBdBa sbj ap oqauB ja ('uiui ua) opuBsajdxa 'seuiuibj sbj ap oiu^uíajaui ap pBpij
•Bpoui bj jnbB souiiquasap 'ojjojjBsap ja ajuBjnp uajjns anb buijoj ap sauopBaij
•ipoui sbj Bpuanaasuoa ua 'X Biuojaqq ap sojaua^ soj ajiua ojuaiuiiaaja ap buijoj
bj ap sajuBiJBA sbj jaaouoa U9 Buijsixa anb sajajuí ja jod X j^j jBjduiafa ojisanu
ua opBpunuojd Xnuí sa uojiSBjd jap o^uaiuipaja ap scauq sbj ap ofnqip jq „
* *SBU
-luiBj sbj ap sauajBtu soj sojbjo uos uaiquiBj X xidg jod
jBjduiafa ja ua ua^jaiApB as anb sbj b sajuBfauías ajuauíBjajua
Á SBaujuaouoa ojuaiuiiaaja ap sbjbj^ sbui SBaujj uajsixa (J^l) sauaAof
sajBjduiafa soj ug "(^ o^Sau) ojSau :oqaBdBjBa jap jniauaS
sbj uos ^^ X ég '^g *é^ '^

�En los ejemplares adultos sobre el color negro del fondo se des
tacan costras marrones.
Plastrón.
Las dimensiones de los rebordes de las láminas simétricas están en
el siguiente orden (tamaños decrecientes): interfemorales - interab
dominales - interhumerales o interanales - interpectorales (ej. 191).
Color marrón oscuro, con estrías blancas sobre cada lámina en los
ejemplares jóvenes.
Cabeza, cuello y miembros.
Lados y parte superior de la cabeza con escamación irregular muy
evidente; mentón con dos tubérculos muy cortos (en ej. 191 tienen
1,2 mm. y distan entre sí 5,2 mm. y en ej. 182 1,5 mm. y distan 5,0
mm.).
Dorso y flancos del cuello provistos de tubérculos puntiagudos
que alcanzan una longitud mayor de 4,2 mm. y un diámetro en la
base de 2,5 mm.
Región inferior del cuello, mentón y región posterior del flanco
del cuello desprovistas de carúnculas.
Miembro anterior con escamas en toda la cara anterior y con
solamente varias filas verticales de ellas en su cara posterior; dichas
filas se disponen del siguiente modo: una serie irregular de pequeñas
escamas en la mano, una fila mayor a la altura del extremo de la mano,
dos filas en el antebrazo (o cuatro, de las cuales dos predominan en
tamaño).
Miembro posterior con un grupo de escamas grandes sobre el
primer dedo; una cresta formada en el borde de la pierna sobremonta
este grupo; dicha cresta tiene su borde formado por tres escamas en
sanchadas.
En el cuadro 1 se dan las dimensiones de los ejemplares en la
colección del Departamento de Zoología Vertebrados de la Facultad
de Humanidades y Ciencias.
Notas sobre el habitat.
Todos los ejemplares de la colección de la Facultad proceden de
pequeñas lagunas situadas en las proximidades de Cabo Polonio
(Dpto. de Rocha) Lat. 3424' S., Long. 5347' O., sobre región are
nosa parcialmente invadida per vegetación, o de los alrededores de
estas lagunas donde se las suele encontrar desplazándose por la arena.
Dichas lagunas, de variado tamaño, se extienden sobre una am
plia zona de por lo menos 5 kilómetros de longitud en la zona de sepa
ración entre las arenas móviles y el graminetum.
tomadas de afuera hacia adentro sobre el borde posterior: 2,3; 2,8; 4,5; 1,5; 0,8;
0,6; 0,8) y con las femorales (ancho de las franjas tomadas de atrás hacia ade
lante sobre el borde externo de la placa: 3,5; 4,4; 6,0; 1,6; 1,0; 0,7; 0,7).
- 138 -

�CUADRO 1
Platemys spixii Duméril &amp; Bibron.
Medidas (en mm.) de los ejemplares en la colección del Departamento de Zoología Vertebrados de la Facultad de
Humanidades y Ciencias.

Ejemplares

181

182

191

247

252

253

254

9

S

$

$

9

$

9

Longitud total

162,0

172,0

149,0

145,6

145,4

137,5

172,0

154,5

Ancho máximo

122,0

105,0

103,0

109,4

103,0

127,5

114,3

Sexo

Cahorcapa

256
S

Puente

42,4

39,0

34,5

31,0

38,4

31,6

46,7

34,3

Interhumeral

17,2

15,6

19,5

11,5

22,1

12,5

21,7

18,8

pectoral

11,7

13,9

10,2

9,3

8,3

8,4

7,8

abdominal

27,4

27,8

24,5

22,4

25,6

20,6

31,2

24,7

femoral

31,830,1

26,0

22,5

25,4

22,8

32,3

24,3

21,519,6

19,3

22,3

21,0

19,6

24,0

" anal
m^*

m2*

Precentral

14,8

8,8

14,6

Central 1*

35,0

52,3

37,0

2*

28,3

30,6

3*

27,8

4^
5*

"

Post central

mi

m2

10,5

mi

m2

mi

m2

mi

m2

mi

m2

mi

m2

19,9
mi

m2

16,0

8,9

18,3

11,0

13,0

7,2

13,6

8,3

16,6

10,5

13,7

9,5

51,0

33,2

51,5

30,1

43,2

29,3

50,4

28,2

48,4

37,7

57,2

34,3

49,3

33,0

35,0

25,4

28,0

23,5

25,8

26,4

27,8

25,1

27,7

34,3

31,0

29,8

29,0

28,3

28,4

31,4

24,1

24,8

21,1

24,1

24,6

26,7

23,1

27,5

35,0

28,8

29,1

26,5

27,6

25,9

31,6

29,0

21,5

24,0

23,6

22,0

22,8

24,5

24,3

25,4

20,0

24,5

24,6

26,2

29,5

50,6

36,6

51,5

29,1

40,6

29,6

40,8

30,4

49,7

25,4

39,5

33,7

44,6

31,9

48,9

12,1

16,6

10,9

18,8

9,1

16,3

9,8

16,1

8,9

16,0

8,9

14,7

10,5

16,2

8,3

16,9

minas
Marginal 1*

15,7

18,5

17,2

20,0

16,0

20,7

17,8

19,5

13,0

20,5

14,1

18,3

17,9

21,7

13,6

20,6

2*

16,3

19,5

17,3

19,8

15,8

18,4

19,3

18,2

13,2

14,5

15,5

16,3

19,6

22,6

15,1

17,9

3*

14,2

17,6

12,3

16,2

12,5

17,2

13,1

14,5

10,2

14,2

11,4

14,7

13,9

18,7

11,8

15,1

15,0

18,8

14,9

18,7

12,2

15,3

13,4

15,2

11,7

15,5

12,8

16,9

17,3

19,9

12,8

18,3

16,5

19,1

17,0

19,9

14,9

16,6

16,3

16,8

14,2

18,3

15,1

16,7

16,3

19,3

13,5

18,1

10*

13,05 20,0

12,1

19,3

11,7

18,4

12,5

16,9

9,7

19,1

11,0

15,2

13,9

21,1

9,6

17,3

11*

10,3

18,0

11,2

19,2

10,3

13,5

10,6

15,1

9,5

16,0

11,5

14,6

11,3

16,4

9,7

16,8

39,5

24,6

41,6

27,2

33,0

27,0

38,1

24,1

32,0

20,7

33,0

26,4

43,6

28,5

34,6

24,6

-

9^

Intergular

* mx expresa, en las placas precentral, centrales e intergular, las medidas según el eje longitudinal del ejemplar; en las
postcentral y marginales las medidas según ejes perpendiculares al contorno del carapacho. — m2 expresa en cada caso mediciones
efectuadas según ejes perpendiculares a mr

�'xijotj\[ tunjvjnoiquo luniudyjuvjjjj^ *-ds vjpjud^ '99 \J
•mioq sijvqooa¡afj 'ug *g (#rj) siunjnotjo siunyjoajiíf] ^sgpgdsg sgj
-ugináis SB[ uoaBjjuoDu^ 98 pBpipunjo.id seui gp sguoiojod SB[ ug
•Bip ^9 gjuBjnp osodgj U9 sAwojvjj 9p sgaajd
-uigfg so^ sopBJjuooug ucignj [Bno p gjqos *ds uotdSotuvjOfj 9p opidnj
zidBj un jod BpinjijsuoD Bjsg *uid cg so[ b SBupgA egpBpipunjo^d gp
BUOZ B[ BpOJ BdllDO 9nb *9JUBpimqB SBIU UOI0BJ9^9A BJ Bll/íP [9 U^
•ds sruimf gp A "ds
gp sgpBpijuBO sBpBjgpoui Á (irj) uojAjovp vjotudvj 999.19
ns gp sbj9[si SBun^[B ug ouiog jsb buii^bj b[ gp s9U9^jbui so^ u
•gpipgdns U9 A opuoj ug opB.injBS
: (pBpipunjoad gp -ui9 gg 9P buoz) (jg^^ui,^ gp pgiuggj) sg
•9U91JUO9 OU : (X9A.IBJJ
jod BpB9ijtpoui 'aqoj^[ gp B91U99}) sojn.io[9 ug

:s9jo^ba sgjugxn^is so^ 'ouBjaog -f Mg
9]U9uuoiJ9)[n ouiuugjgp sBpiSoggj Bn^&gt;B gp SBJisgnuí sbj u^
uosgdsg gp *ui9 g^ ^ gjugjBdsiiBjj
opuoj Í3ó8''fZ :9í9íp9dns rpBpipunjoad gp ^uro g^ 9p
gp -ui9 gg 9p
3 0^2Z :^Í^ X
:sgjuginí!is so[ uoj
-gnj ougjxo gp aoug^ p A SBJiijBjgduigj sb^ BpB9ipui Bqggj B[ ug
•BgpjB gp 9[qB9Uugdiui BdB9 buii ÁBq BugaB B[ gp ofsqgQ
•ozif
•oj sbjio ug 'oj^gu 89 ouii[ oqgip sbuoz SBuníjjB ug íjosgdsg gp -ui9 g
BjSBq gp ouii[ gp BdB9 BpB^pp Bun jod oj^giqng BugjB gp opuog
-unjoíd uo9 sg^jBd sb[ UBumiopgjd í'uig g9 so[ oiund un^uiu ug bsbcI
-gjqos ou ojgd S9|qBijBA sgpBpipunjojd ou^ij BníoB gp bsbui Bg
•OXBJ Uinj9UlUIBJ¿ aod BpipBAUI BU9JB 9p SBUOZ X BldlUTJ BU9JB gp
sbuoz BOJBqB 'oujo^uoo ns ug JB[n^gjJi Xnuí 'joXbxu Ban^BAang Bg
•8OJJ91U ggg gjuguiBpBunx
gugij 'jB[n8gj gjuB^sBq 'gjugpgag xgp aougui BjnjBAano B[ íg^ b
boj jo ug '*ui g^x soun b bzub9[b oqguB \^ sojund sounijp ug
-gjjr Xnuí sgpuoSqod sgjougjxg souaojuog 'aougjuí p ug 9io[si-iui9s
un opuBÍgp gg ye BpiSuip pBpiAB9uo9 uoo gjugpgao gp Buuog
:sgj
-uginSis sbx ^qogj sg ug ubj9 nxtds 'j gp sgjB^duigfg oaiBno uojbjjuoo
-ug gs gnb ug Bun^B^ Bjsg gp sgxBdpuud sBoijsjjgjoBJBO 8B[ i 6S"III'6 I9
48BI9U9ig X S9X^BpTUBUinjJ 9p pBjp9Bg B[ 9p BOlS^pig X B9ISjg BIJBjá
-ogf) gp *ojdQ xgp ^ouBtaog UBn^" ug |9 UOD uoiOBJoqB[oo ug soijosou
jod BpBipnjsg ags opnd '[iaoiu bu9ib gp SBunp uoo bÍubjj Bun bjbu
-gs bx XBno bx gp eAe[d e\ gp -ui gg^ soun b BpBnjts 'sbxio gp Bug

�sororia Kunth, Paspalum sp. y Paspalidium paludivagum (Hitchc. &amp;
Chase) Parodi.
La población animal observada estaba constituida exclusivamente
por larvas de Batracios las cuales no nos fue posible identificar.
Comentarios.
Esta especie, fácilmente identificable entre las otras de nuestra
fauna por la presencia de una gotera vertebral, está caracterizada den
tro del género por los tubérculos agudos del cuello, que la distinguen
de P. radiolata Mikan, 1820, con tubérculos redondeados, y por la es
casa profundidad del surco vertebral, que la separa de P. platycephala Schneider, 1792.
Platemys pallidipectoris Freiberg, 1945, difiere, según su autor, de
P. spixii, por presentar placas poligonales más grandes en la parte
superior de la cabeza, canal vertebral más prolongado, plastrón mucho
más claro, y por algunas otras particularidades.
Platemys werneri Scbnee, 1900, es, de acuerdo a Mertens &amp; Wermuth, 1955, sinónimo de P. radiolata.

Phrynops geoffroana geoffroana (Schweigger).
"tortuga".
Láminas III, IV.

Emys geoffroana Schweigger, 1812: 302-303 (descripción original, "habitat in
Brasilia, Vidi specimen in museo Parisiensi, quod ill. Geoffroy Lisbonae in museo
regio collegerat"); Mertens, Müller &amp; Rust, 1938: 65-65 (mencionada como es
pecie).
Phrynops geoffroyana Schweigger, Freiberg, 1938: 22-23 (descripción; distri
bución geográfica: Paraguay - Río Paraguay -; Brasil - Estados de Maranhao,
Piahuy, Matto Grosso, Bahía, Minas, Espíritu Santo, Sao Paulo -; Argentina •
Misiones).
Hydraspis geoffroyana, Boulenger, 1889: 223-224 (Sinonimia, descripción;
ejemplares de Río Grande do Sul); Lüderwaldt, 1926: 433-433, 441-442, 460-461,
fotos. (Diferencias con H. g. hilarii; descripción; ejemplar anormal; ejemplares
de Brasil - Sao Paulo, Espíritu Santo, Bahía, Minas, Maranhao -; fotografía).
Phrynops geoffroana geoffroana (Schweigger), Mertens &amp; Wermuth, 1955: 404404 (Sinonimia, bibliografía, distribución).
Material examinado.
ZVC, R. 192. — Proc. Picada del Negro Muerto, Dpto. de Artigas, 18 -XII -57,
Col. Carlos S. Carbonell.
ZVC, R. 193. — Proc. Picada del Negro Muerto, Dpto. de Artigas, 1-52. Col.
Excursión del Laboratorio de Zoología Vertebrados.
- 142 -

�&lt;SO(íoíBinA ^? ^anSknuiOQ - soqopqji^ ^
aapuodsajjoa 'sajoyoa Jcu^isap BJBd ofBqBJi 9)sa ua sopBayduia soyoqiuis soq

(^SSI

"A00 'xoadc) b^ubjbu oyyiJBiuB apjoqaj un auayi oqDcdcjBO ya PX

•Biadjjjuaa ajjed ua 'odaana yap afa yB ByayBiBd a^ied ua
uoiaaajip o aiuBipBJ uoyaysodsyp uauay^ sayB^iajBy X sayBJjuaa sbuiuibj
bbj ua anb *(^ o^^au) s^aSau sBuisa uoa ^(ó^'^gl-O

Á

^

-b^ aajua Á t^ Á t sapjajBj aa^ua ajuauíBpBjapoui Xnuí UBJ^auad uaiq
•lUBj fill ^ c6 sa[Bui^jBui sb[ 4t,y ^Baa^B[ Á tq ^Bjjusa aa^ua Bjnpypuaq bj
ua ajuauíBja^i^ BJ^auad ^ [Bu^^jBut Bq 'oipaui ouB[d ^a ua
ajuauíBpBjapoiu Á jouajsod BanpBjoasa aABns uoa
•sajoija^uB soioaaj sop soy uoa jouajsod oiaja^ ^ap
upiun B[ ap [aAiu b BqauB sbui ajjBd b[ uoa ^5 p?jjuaa ípBjiiu B[ ap sb^j.
•ap BqauB sbui ajJBd B[ uoa ^f ^Bajuaa ípBjiui B^ ap a^uBjap aod o^[B
BqauB sbiu a^jBd bj uoa ^.g [Bjjuaa íBipaui a^JBd B[ ap jaAiu b BqauB
sbui ajJBd ns uoa ^Bjjuaa ^^ íjoyjajsodojajuB uoyaaaayp ua oSjb^ ns
saaaA sop tsbo sa anb oqauB un auay^ ¡Bjjuaa ^y; Bq %q anb Bqaajisa sbui
oS[b Á ^f Á t 'é^ anb jloabui ^^ B{ 'is ajjua sajuBÍauías inuí 'tq B[ anb
saaouaui soqauB ap ^c; X tf % ii1^ íBqauB sbiu ti yBJjuaa BuyuíBq
•oSjb[ ya ua saaaA sop
ap sbui oSjb opypuajdiuoa oqauc ya uoa 'BiajByyapBna
•sayBiayBy sBjajoS ubuijoj ^11^ tOI *^6 4t8
SBy ap SBuiajxa saiiBd s^y 'auuojyun Xnui oqaBdBJBa yap apioqayy
•^oyaaisod apaoq ya bjj
•uoa opBnjys B^sa X oijojou souaiu sa oynajaqnj ya sayBiajBy SBy uq
•sopBiaunuojd sbiu uos apuop \,^ X ^g *t,^ By ua SBiinipauíjajuy sauoya
-ysod opuBdnao 'yBjjuaa t,g By ua ojjuaa ya ua 'y^jjuaa tq By ua joyjay
•sod apjoq ya Bjyuoa ropBnjys Bisa oynaaaqnj oqayp Basyd sp^a uq
•sayBiayBy
SByy^ sop X yBjjuaa uyij Bun ubuuoj anb sajuayyBs soynaaaqn^ uajsyxq
•joyaadns ajJBd By ua oxaAuoq
¿Oí ^t 9V ^ i-6 ^ S 9P y^Aiu b saiuayBAinba soqauB 'yBuySjBiu ég X t,¿
ap yaAiu b ouiixbui oqauy uoyjaisod ouiaa^xa yap By X aoyjajuB oiuajj
-xa yap BjnjBAina By aijua Biauajajyp BSBOsa uoa oayidiya ysBa 'yBAQ

(yyuaAnf) g^í U '3AZ
(g ojpBna ya ua sBpypaui) uopdtJosdQ

�CUADUO 2
Phrynops geoffroana geoffroana (Schweigger)
Medidas (en mm.) de dos ejemplares en la colección del Departamento
de Zoología Vertebrados de la Facultad de Humanidades y Ciencias.
Ejemplares192193
Sexo

?

S

cho

Longitud total

305,0

141,0

apa

Ancho máximo

214,0

117,0

Puente72,036,0
Interhumeral26,912,2
11

pectoral

31,0

17,2

í^

abdominal

37,7

15,7

^

femoral

58,6

25,5

anal38,625,1
mi*m2*mim2
Precentral

28,4

11,4

14,2

7,2

Central I^

55,8

78,1

23,2

42,1

2^

51,2

50,5

24,0

36,4

3^

48,1

45,0

23,7

36,6

4*

55,2

39,3

24,3

34,0

5a

57,4

63,3

26,9

35,9

"

ñas

Post central

28,2

33,9

17,0

19,5

IUEI

Marginal 1

• 28,9

30,5

16,6

14,3

2

34,1

32,3

18,1

17,6

3

25,9

33,1

14,9

15,9

8^

27,3

32,0

15,5

17,2

34,6

35,0

20,3

17,9

10^

29,1

36.4

18,0

19,0

I^

36,3

35,2

18,6

19,5

49,5

33,2

27,2

15,8

"

Intergular

* Véase explicación en el cuadro 1.
- 144 -

�- 9H •3lJ9dS3 BJ89
p UO9 9pi9uiO9 oubiuoju9ui ofnqip oXno oXenSnjn ouojujgj jgp jns p ug
-dB9 BániJO} Bun BJisrqi 9 gquosap 9S [&lt;JI¿1] S6l jallX 3P oiFDsnuBlu ja

eopap so[ ap ucnun B[ ua oa[bs 'uojsaj oqaiQ -[BjiShpjajuí oiaBdsa upeo
ua uojsaj ua bjuea8[ as anb EUEjqiuaui uoo sajoijajuB
•vjoj X

•sojBp scqnajaqnj souanbad
uajsixa oqano ^ap aoijadns a^JBd X sooub[j so[ ua íso^najaqni. ms ojad
'Bso^iu sa o^ana X Bzaqsa B[ ap jouajuí ajaBd B[ ap [aid B[ ^po^
•uojj
-SB[d ^ ua BauBjna uoiaaasui ap buoz b^ ua uBuiuuaj apuop 'oqana |ap
jotja^uí bjbd B[ ajqos ajuauqBnpBiá opuaipuaasap 'sbjjb Biasq uaSuip
as X soxqB[ scq ap Binstuioa B[ ap uajasd anb sajB[nSajJi SBj^au ssau
-j[ sop uoa 'ozifoj oqiJBiuB ro^ana X Bzaq^a B[ ap joijajm
•asBq B[ ua oa[bs pmiSuo[ ns Bpoj ua sbjb[O uos SBqa^
^ *o^ana ^p sa[BjajB[ SBjSau s^auq sb[ b esopuaiun
sopB^ so^ ap oun Bia^q Bnuijuoa as anb X sB^nqjBq sb[ ap sasBq sb[
B anb BjnpBJjsq ap buuoj ua Baiáau Baui[ Bun uoa oziI'oj o^^tjbiub
'('uiui ^p ofo ^ap oajauíBip) •vuvu f js aa^ua SBpBjsdas ojjaur
-Bip ap ¿'][ aod o^aB[ ap -uiui g'&gt;^ ap ssqiqjBq sop uoa uojuaj\[
•BqauBsua
as apuop o[[ana [ap soauB[j so[ BiaBq aSiaip as anb oqauB ap *uiui g ap
ejb[3 bCubjj bjjo ajjoa 'BJÍáau Baui[ Bun aod oiqB[ [ap BpBJBdas X sbu
•ijbu sb[ ap JiiJBd y #(g6X *f^ ua oqauB ap -muí ^'[) SBqauB sbui JO[oa
oiusiui [ap SBauq sop ua[BS ofo [ap jouadns apaoq [ap sbjjb 3q 'oqaus
ap 'uiui ¿'o 9P (ó"^T"OS) 8BJEP sBaxjBj^oa^ SBauq uoa (ó'^-I-^
aolD #saJB[n^ajJi SB3B[d ua BpipiAip jouadns ajjBd B[ ap

•sa[BuiJBui sb[ ap SBÍ"a[jaj sauoiaaod sb[ ua Bnuijuoa as anb
jo[oa 'sBqauBiu uis O[[ijbuib ajuaurauuojiun sa upajsB[d [a o
-nqaajuí anb joXbui [BuixuopqBjajut anb joXbui [Bjojaadjajui anb joX
-Bui [BUBjajuí anb joXbui [Bjouiajjajuí ruapjo ajuain^is [a ua sapjoqaj
so[ ap sapnji^uo[ 'o^jb[ sbui ajuauiBJa^i[ [Bjojaad [a opuais 'sajuBÍaiu
•as Xnuí sa[BUiuiopqBjaiui a sa[BJOjaadaajui sapjoqaj so[ ap pnji^uo^
•[BUBiajut B[ jod EpinS&gt;as 'bjb[ seui b[ [Ejouia^ajuí B[ ísBpoj ap bjjoo
sbui B[ sa [Bjauínqjajui Bjnjns B[ i [Bjouiapajuí uoiun B[ anb joXbui
X [Bjauínqjajuí u^iun B[ ap o^jb[ [a saaaA sop ap sbui jB[n^jajuj

'ugujsvjj

�49 y 5&gt; alcanza hasta la mitad de la uña, sobrepasando el borde del
dedo, donde se inserta.
Borde superior de la mano y resto de miembro anterior con una
franja natatoria que en la cara anterior está recubierta por 10 a 11
escamas.
Cara anterior del miembro con escamas que sobresalen en nido
de golondrina.
Color de los miembros anteriores, marrón negro, con el reborde
de las membranas interdigitales y la franja superior, rojizo.
Miembros posteriores con membrana interdigital de característi
cas semejantes a las de la mano.
Un festón de piel en el borde posterior del pie y del talón.
Parte interna de las caras superior e inferior de la pierna pro
vistas de escamas en nido de golondrina, porción superior de los miem
bros posteriores marrón negro, cara inferior rojizo amarillento, con
zonas oscuras.
Borde de las membranas interdigitales y del pliegue del talón,
rojizo (00S-9-6^).
Cola: por arriba, marrón negro; en los flancos: negro marrón,
con algunos tubérculos; debajo franjeada de amarillo rojizo.
Ejemplar ZVC, R. 192 (adulto).
Las porciones exoesqueléticas difieren del ejemplar anterior en
los siguientes caracteres:
Sólo existen tubérculos en las 1^ y 5^ central.
Precentral ligeramente ensanchada adelante con el ancho com
prendido algo más de dos veces en el largo.
Láminas centrales 1^ y 5^ sensiblemente más anchas que 2% 3^ y
4^. La 1^ central tiene la parte más ancha a la altura de la unión de
los 2/5 anteriores con los 3/5 posteriores. La 2l&gt; central es casi cua
drilátera por no sobresalir ángulos de unión con las líneas de separa
ción entre las laterales, la 2iV tiene el ancho casi igual al largo; en
la 3^ el largo es casi 1 y2 vez el ancho, 5^ mucho más ancha que cen
trales 2!l, 3!l y 4^ pero más angosta que 1?; separación entre central
1^ y lateral 1^ y entre laterales 3^ y 41&gt; y entre lateral 4^ y central 5'
profundamente escotadas por las entradas de las marginales de cada
zona.
Reborde amarillo del carapacho poco pronunciado.
El orden de las dimensiones de los rebordes del plastrón es el
siguiente (tamaños decrecientes): interfemoral - interanal - interab
dominal - interpectoral - interhumeral.
El ejemplar adulto no tiene desde el punto de vista de las partes
blandas diferencias esenciales; pueden señalarse, no obstante, las si
guientes: las zonas amarillo rojizo en el ejemplar anterior, son aquí
francamente amarillas. Las líneas negras que se originan en la comí- 146 -

�sbj uos 'XBn^nj^ op sojuopo^ojd Msnd
•X],, uoa ajuauíBsi^ajd sBppajqBjso uojonj sajen.) sb[ ap SEiinájB 'sBpBip saiaadsa
sbj 'ofBqBJ^ ajsa ua aquasap as anb B[ ap ajaBric :BJoqs EiSBq oqaaq Bq as anb
oj ap aiuauiepiuajap sbui Bjsa b aipnjsa as opuBna BpBijduiB bjos ouiauíajqBqoad
/Lnva A Bssasa sa XBn^njfj p BjBd BpBjjsiáaa BJoqB B^sEq ounEg ap butlbj Bq #

•(Biauapaaojd ^qaip ap sajBpuiafa JBuopuaui uxs 'apadsaqns b^ ap uopnq
-TJ^sip bj ua ^Bn^najq b aXnpui as sapadsaqns ap aAEp bj ua í- ojpuBf ap oi^
- ^isbjq ap í- uiB(Bqoo[^ Á iubjbjbj - BiAipg ap í- oaEq^ A afg pp ziug - Buijual?
-jy ap sajEpuia^a ^(^sapadsqns jo saaBJ aiqdnjáoaS se uiaqi pjBáaa 01 XiBSsaaau ji
a^Bui 'jaqto qjBa 01 qjBOjddE jpqj jo ojujeu aiqdBj8oa8 aqi 'snqj 'puB BiAipg
uiojj snpidsm puB snjvnbuo} jo suauiíaads aq) jo jajaBjBqa aiBipauuaiui aqx,,)
"86^-86Z :IC6l 'jna ^ jna '(P3!^.) snjvnbjoj snjmibjoi snmpido^j^
•(sofojqy bjsj
bj ap 'ojiauBf ap oig ap saJBjduiafa 'uppduasap) ¿¿J-9¿J :S88[ ^aSuajnog í (Bp
-Bajojoa buiujbj 'an^ugiq uoiaduasapag) "J8"ZZ8l 'P8!^Yl snjDnbuoj srunpidojj^
•(JOpBAJEg UBg X OIJ^
aaiua jisBjg :BJidq pBpxjBaoj) ¿oi"9OI :T ^ IS 0^8I 'P3L^ smonbuoi
*IA *A
ttUO3
^n^nnbuoi snjvnbjo}

•(uojqtg 2^ i;j
-9uiiiq) iudjSvcn sdouÁJtffj 9p BpBaed^s Bjed otj9jtjo ouioo opBiuoi Bq ss
BzgqBD bj ^p jooadns ajJBd bj ap jaid bj ap SBuiBOsa na uoistaiji B^
•qjnuua^ 7^ suajjaj^[ ap p^p
-uojnB bj aaajaui sou anb ojadsaj jap pnpiA ua ojps souiaaBq jBna oj
'sataadsaqns sop ouioo asjBjapisuoo UBpand anb osojjnp sa anb BpBOJBUi
ubj sa Biauajajtp qaiQ "ojund ouisiui ja ua Bjja uoa aAiAuoo anb ' (uojq
"Í9 ^ líJ^mnQ) ^}JVVH vuvouffodS sdouÁjy^ b 'sojoadsB sojjo ua jbj
•tuiis anbunB 'upiOBJOjoa ua ajuajajip Xnuí sa Bj^iasap B^njaoj Bq

"('O '0ó9S '^uoq '"g 'sj?óO '^BT) 's^pidBj ajuauíBAi^
-Bjai SBnB ap 'oso^aapad oqaaj jod aaaoa uiiajBnq otg ja anb ua
un sa 'sopiuajqo uoaanj sopBipnjsa sajBjduiafa soj anb ua buoz Bq

jo ouqos svjo^r
•sajouajuB soj anb jo^bui oSjb aouajsod osjaASUBJj ojjauíBTQ
•uaAof JBjduiafa ja ua anb opuopaj sbui apaoqaj ja uauaij sajBUB
SBOBjd SBq 'bCubjj bj uoa sauoixauoa ajj^d b.i^o aod aBJjuoa ou Bj^au
BinpBjjaq bj í'iua j^ ap ojaaXBj^ un ap o^anj UBZuaiuioaaj X BjnqipuBUi
bj ap uoiaBjnai^JB bj ap BjnjjB bj b uaduinjjajuí as Baoq bj ap Bins

�Material examinado, (medidas en el cuadro 3).
ZVC, R. 16, 40 y 42. — Proc. Dpto. de Artigas, 11 sección, estancia Bravo, 1-52,
col. excursión ZVC.

Anisolepis undulatus (Wiegmann).
Laemanctus undulatus Wiegmann, 1834: 46-46. ("Brasilia").
Liebermann, 1939; 66-66, menciona Paysandú, Uruguay, en el área
de distribución de esta especie y Amaral, 1937: 173-173, incluye tam
bién a Uruguay en dicha área. Ambos autores se basan probablemente
en los ejemplares procedentes de Paysandú existentes en USNM cita
dos por Burt &amp; Burt, 1930,7-7.
Un ejemplar hembra en ZVC capturado en Carrasco, Dpto. de Mon
tevideo, por C. S. Carbonell y L. C. de Zolessi.
Liolaemus wiegmannii (Duméril &amp; Bibron).
Proctotretus wiegmannii Duméril &amp; Bibron, 1837, 4: 284-285 ("Les
exemplaires du Proctotréte de Wiegmann qui font partie de nos collections on été recueillis au Chili, ...").
Es una de las especies más comunes en el país sobre todo en las costas are
nosas. Ejemplares en MNIIJX procedentes del Dpto. de Canelones (Devincenzi,
1926-28: 4-5) y en ZVC procedentes de los Dptos. de San José y Maldonado.
Polychrus acuürostris Spix.
Polychrus acutirostris Spix, 1825: 15-15, pl. XIV (localidad típica Ba
hía, Brasil).
Liebermann, 1939; 65-65, Burt &amp; Burt, 1931: 283-283, incluyen Uru
guay en su área de distribución, no expresando si se basan en ejem
plares de dicha procedencia.
Proctotretus azureus (Müller).
Tropidocephalus azureus Müller, 1880: 161-162, 1 Tf. (localidad tí
pica: Uruguay).
Especie frecuente en el país. Ejemplares en MNHN procedentes del Dpto. de
Canelones (Devincenzi, 1. c: 5-6), en ZVC ejemplares de los Dptos. de Artigas
y Rivera.
Proclotretus pectinatus Duméril &amp; Bibron.
Proclotretus pectinatus Duméril &amp; Bibron, 1837; 4: 292-293 ("typus"
de Chile).
Especie citada como "dudosa" en el Uruguay por Koslowsky, 1898: 163-163;
es conocida de Brasil, Chile y Argentina.
Homonota darwinii Boulenger.
Homonota darwinii Boulenger, 1885, 1: 21-22. (Nuevo nombre para
Gymnodactylus gaudichaudii Bell, 1843: 26-27, pl. XIII, fig. 1, loca
lidad típica Port Desiré, Patagonia).
Un ejemplar procedente de Montevideo en BMNH (Boulenger, 1 c).
(Otro Geckonidae, abundante en zonas pedregosas del norte del país, está
siendo estudiado por los autores y será motivo de una próxima publicación).
- 148 -

�9'S

¿*W

^'¿l

S'Tf'

9^9

'S^

0'8t

L'Zt

^'09

8'^^

S'8^

S-

Vil

9'St

o'os

O'l2

¿'12

S'¿^

9'I2

I'9^

O'^¿

T'S

¿'9S

9'9

2'6S

V^

2%t

^Zt

&lt;nv

I'¿^

O'l^

O'T2

V^

0'2¿

¿'9^

ttl

8'8t

8'S

9'6^

t'¿

S'¿

'

O'SS

9'8E

O'O^^

O'8

6'SS

6'¿S

6'6¿

s'os

¿'¿S

0'28

S'6t

2'^S

6'8t

^'SS

8'¿

2'2¿

¿'IS

2'6^^

9'^

2'S^^

tfs

8'8^

¿'9S

. ¿'¿8

t'l^^

**¿t

2'S

O'S

ajSut

^ sosaudpv

'T¿

2'0S

9'0S

O'S^^

0'69

S'2I

I'22
¿'22

6'92

O'S82

0'9¿T

'001

2'02t

VtZ

¿'812

0'60T
S'86
T'6

^^'!2t
^'^2
6'6t
2'¿2
^'82
6'62
¿'0

9'21T

8'^9T

8'082

¿'ÍI

S'2^2

9'T9T

8'992

¿'¿01

2'06T

2'02

8'^

S'90T

T'88t

9'02

9'^^l

9'¿2
O'T2

¿'0¿2
'112

s-wi

.

0'92T

'0

S'^2

ozaqvo

ozaqoo

S'6¿
2'SOT
8'0TI
0'9TT
0'8IT
9*18
S'28
6'9Tl
2'90l
'S8

ütz

8'¿6

2'T

9'92

'6T

•Suoq

•xvtu -qouy

'8S2

z

9'9l

$
6
6
6

2'¿6
T'26l

'961

'^T

'2^

2'6S2

6'T

6'2

S'8l
T'S2

2'8^

'jsod
•quiai^i

ÜVZ

O'^T
9'¿T

9'Sl

2'9

0'99

^'9t

S'6^

• ojixy

•qtuat¡\[

6

A

0¿2
692
892

¿92
992

902

$

¿02

$

802

6

012

6

812

$

S2

$

^2

$

TS2

9

S92

6

¿9

$

S02

5

91

$

9'^^OI

0^

$

¿'121

2^^

$

O'IOT

ouv
DJOJ

'(2

ooH

•8^I0U9I3 Á 89 pBpTUBUinjJ 9p
lU9UIB^JBd9(J pp UOT009[O9 B[ U9

B[

f9 8O^

U9)

snjvnbjoj snjvnbuoj srunpidojj^

OHdVÜ^

�- 191 •ouBUOg ap *ojdQ pp sajuapaao^d 3\z ua sajBjduiafg

SO^^S ^M ua BpBSBg) '158*058 :q '^981 '^
vjvjjiatsjop vAnqv¡^
•sied p opoj ua ajuanaai^
•(ueiipuj ui íBjiqBfi,,) 802-802 :85¿l '?uíl uixi
siqtuvutdnj^
A
'8B8ijjy 9p sajuapaaoad 3^.Z ua sajBjduiofg *siBd p opoj ua unuioa aiaadsg
•(ttajqojDQtp uij B^ b ipjBd ^i no
np SBJJBJBqa ea| ja suossinq sa¡ ajjua unuiuioa jsa uaunBS aa
anb puajaad BJBzytp xip^w) "86rS6t :8 'C081 'uÍPnBQ
•(uxpnBQ) noAaj noAaj sniaj^
•oapiAajuoj^[
ijay ap *sojdQ so| ap sajuapaaojd ^)\2 ua sajEpiuafa 'siBd p ua un

jsoulUJaqjnos puB 'Xrn8BJBj 'XBnSnap^ 'BinjuaSjy luaqjjou jo iujoj
uouiuioa puB pBaadsapiM b aq oí sjBaddB sapadsqns siqj^,,) ¿J^-515
:2S6I 'lBtlínH '(UUBUi^3í^) nsxaqiaiqas nsjaqiauq^s sn^Xjaüpo^uo^
-Bjg ^Baidij pBpipaoj) orOI :f88l 'uuBui^ai^ nsjaqiajqos vmvsooja^
nsjaqiajqas nsiaqtojqos
opis Bq ou siBd p ua Biauasa^d ns
'868T 'X^jsAvopo^ aod BXBn^nan euiiej bj ua MosopnpOT ouioa opinjauj
•(ttsiisnq
-jb qns BiqBg ui JBjiqBjj,,) -^xx "Id '82*82 :S28l ^\dS ^¡maM sníal
•(xidg) ja/i/pao snuotfdopiwau^
X 8B8ijjy ap 'soidQ so¡ ap saiuapaaoíd ^\% ua sajBjduiafg
•(tíXu8iqjQtp *j\[ JBd 'oapiAaiuoj\[ b aaAnojj aja b aaadsa ajja3:,)
:S '6881 'UOJtI!a ^ IÍJ^UInQ sapwu^ovj snuoqdopiwau^
•(uojqig ig juauíng) sapwjjaaoj vcijatuy

*pa
"SS-II '9JBnD ^V '8B2p-V 3P 'da '3OJd — '0¿2 *• 012 '802 '¿02 '902 'S02 "H 'DAZ
"DAZ 3P uoisjnaxa
qoa 'f-g-jj 'MBjnsBa BI 8P U93UÍH ^quiajBnaBj^ ap *ojdg 'aojg — ^¿9 *g '^AZ

�ZVC, R. 218 y 235. — Proc. Dpto. de Artigas, Los Catalanes, 3* sección, estancia
de Becker, 1-59, col. B. Sierra de Soriano - J. Soriano - C. Fuques.
ZVC, R. 243 268, y 269. — Proc. Dpto. de Artigas, A' Catalán, 1-58, col. R. VazFerreira.

Mabuya frenata (Cope).
Emoea frenata Cope, 1862 c: 187-187 (localidad típica: Paraguay, so
bre el Río Paraguay).
Mencionado para la fauna uruguaya por Koslowsky, 1898: 164-164 y por Burt
&amp; Burt, 1931: 299-299 aunque sin citar ejemplares de esta procedencia.
Ophiodes striatus (Spix).
Pygopus striatus Spix, 1825: 25-26, pl. XXVIII, fig. 1. (tipo de Río
de Janeiro).
Ejemplares en ZVC procedentes de los Dptos. de Artigas y Paysandú.
Ophiodes vertebralis Bocourt.
Ophiodes vertebralis Bocourt, 1881: 459-460, pl. XXII, g. fig. 3. ("Le
Museum posséde onze exemplaires de l'ophiodes vertebral provenant
du Bresil meridional et de l'Uruguay recueillis par d'Orbigny, Liautaud, Lasseaux et Duhamel").
Especie muy común en la costa, ejemplares en ZVC procedentes de Monte
video y de Isla de Lobos, es abundante en la Isla de Flores.
Amphisbaena darwinii Duméril &amp; Bibron.
Amphisbaena darwinii Duméril &amp; Bibron, 1839, 5: 490-492 ("Cette
Amphisbéne a été envoyée de Montevideo au Muséum d'histoire naturelle par M. d'Orbigny. Nous en avons observé plusieurs exemplaires
dans la collection de M. Darwin, qui les avait recueillis dans le méme
pays").
Es una especie muy abundante.
Ejemplares en ZVC procedentes de Artigas, Cerro Largo, Soriano, Lavalleja,
Treinta y Tres, Montevideo, y de la Isla de Lobos.
Anopsibaena kingii (Bell).
Anops kingii Bell, 1833: 99-99 (tipo de Sud América),
Abundante en las costas arenosas del Dpto. de Rocha.
Ejemplares en ZVC procedentes de Rivera, Treinta y Tres, Lavalleja, San
José, Colonia y Montevideo.
Leposternon phocaena (Duméril &amp; Bibron).
Lepidosternon phocaena Duméril &amp; Bibron, 1839, 5: 507-508. ("II a
été envoyé de Buénos-Ayres par M. d'Orbigny").
Ejemplar de "Uruguay" en MNHN (Devincenzi, l.c: 15-15).
- 152 -

�- 891 SBJ A 63JBaaOJ SBJ 9JJU3 SBOBjd 3p JBUipnjlSuOJ OdmS :SajDiqVJ1JOl ÍSdJBSBUlSOd
sbj A saaBjnaoaad sbj aaiua 'sajE^usa sbj ap ofBqap aod SBpBnjis :sajvauoj íjesbu b[
ap ofBqap jod aiuauíBiBipauíui Bpanb anb jbsbu aiaas bj ap Baojd :jvsnuqns íjbs
-bu bj ap SBJjap jod SBOBjd sop o Bun : sapsvutsod í jbsbu optjuo ja Bajuanaua as
anb ua BaBjd bj ^psmi ¡jbsbu bj ap aiu^jap aod 'opB[ spBa ap eun :psvuai¿
•(aBjnSuis ja Bzqijn as jBd
ojos un X^q opuBna) ojjana A BzaqEa ap jBaaiBj uopjod b^ ap sbdbjj — -g
•ojpna pp sapsjop SBaBjd :sajnanu ísapiuojpid sb^ ap
sajBpaoBjdns sb| usjEdas :sapiiqjownaup ^Bitqao Bf ap apaoq p ajqos aiuauíps
-jop SBpBnjis : sadnijpuadns íSB^iqjo sb[ ap Biupua jod SBppn^is : sajDinoonudns ípi
•auBdjaiui a sapiaiJBd sb^ ap SBJjap aod : (sajjnjídpao ^piaiJBdaatuí b¡ ap SBJiap
jod 'BUBipaui uoiaisod ua : jDiidpaouajui ^sapiauBdoiuoaj sb^ ap ssaiap aod ubjs^
A sopBj soquiB aod piaiasdaoiui bj UBapaoq :sajm^pDd ípouid ofo pp soiuaui
•ipna soj — uaisixa anb ua sodruá soj ua — aua^uoa 'sojBjaiaBdojuoaj sbj aod
(s)Bjja ap saaaA b BpBJBdas ^(sa)jBiuoaj (^)bj ap SBajap aod Bajuanaua as :jvjaíiod
•jajut ísEjiqao sbj aajua SBpBaiqn SBOBjd sbj b ajuouiBAijaajoo jEuáisop BJBd 'sBpsia
•uaaajip UBisa ou sajBjaiaBdojuoaj A sajBjuoajaad 'sojb^uojj SBOBjd SB.Ína soa
•auaS soj ua ouiuiaai a;sa Bajduia as :sapitqjoiatui ^(sa)jBiuoaj A (sa)jBjauBd
aajua :saivjatjodojuojf ísBiiqao sbj ap soaiuaa soj aaiua (s)BpBiijis : (sajp^uouf
í(sa)jBjuoaj (8)bj ap a}UBjap aod ouiaiuBiBipaiuui (s)BpEn^s :($a)piuoi¡a.id ísbjj
-ap aod sajBjuoapad sbj A ajuauijBaajBj sajBaaoj sbj 'ajuBjapB sajBSBiua^uí sbj aod
SBpEapaoq sBaBjd ap odnaS :sapsvuoiuod^ ^oaiuapB BiaBq sBpBiiiis 'sajBiuoapad A
sajBSBuo]uoaj sbj A 'BaanjB aod uspanb anb 4sajB]UBa sbj ai\ua BpBnijs auas :saj
-muvaiadns í (jbiub^ an^atjd) BuiaBu bj A ofo jap aouajuB apaoq ja aa^ua opipuaj
•xa anáoijd jap apaoqaa ja ubuijoj anb (s)BaBjd : (sa)jDjima 'uauBduioaB bj anb
SB.)Bjd SBajo ap aiuaaajip aiuauíB^au sa is aaquiou a^sa aqiaaa oj^s A Buiíaua
aod jbsbu bj Bapaoq SBjja ap Bun Bpsa 'aBd un :sapsnuvddns ísojbsbu sbj aajua
(s)BpBnjis :(sajjDsoudajui iaiuauíaouajsod jsaisoa bj (u)Bapaoq :(sa)jDujsouisod
íoiqBj jap apaoq ja aaqos 'oopoq jap ouiaaixa ja ua BpBnijs BjBjd ijüuíso^j
•ojjana A BzaqBD ap jBsaop uoiaaod bj ap ssaBj^ — 'y
:aiuainüfrs uoijejijtuSis bj uauai) souuuaai soj
anb ua '9P6J 'qijuig szijjin anb BaniBjauauíou bj ofBqBaj aisa ua souiBajdui^ ^

tibjS 9p 9tj9s bubl Á
sajBUOBX9q sauas sop ua : sajBjnooBjdng 'jopaisodojajuB oajauíBip ns
9p pBJTUI BJ OpUBUIOJ S9JBSBU SOI9IJTJO UO9 'SBSO[nqO[S 'OUI9JUT 9OIJJ9A
Un UO9 'SB9iqUIOJ :S9[BSB^[ 'SajajOBJBO S9^U9inIS SOJ UBJU9S9J(I 'S9JBIJ19
-jadns sbj Á s9jbjubo sop sbj ap BpBiaunuojd ajuaijBS bj jod sop^j soj
BpBjiuiijap uarq 'Bzaq^a bj ap aouadns bjbo bj ap SBOBjd
"SBSTJ
SBOBjd jod Bpjnjjisuoa Bjsa SBUBaunja ssuas sbj ap pBpijBioi B-q

•ouBiaog • - ouBiaog ap saaaig -g qoa 'gg-j 'aa^jaag ap bioubj
•sa 'uoiaaas t 'S3ubjbib3 sog 'sBSiiay ap -ojda "^oaj — -¿9^ A 99^ '^9^ -g '
•sanbn^ 3 joa '¿^-^x 'sB3jiay ap oidg -aoaj — g^ g '

�Prefrontales muy irregulares, frontal no diferenciada.
Interparietal alargada en la dirección anteroposterior, irregular,
profundamente hendida en algunos ejemplares sobre su borde poste
rior.
Parietales y frontoparietales no diferenciadas.
Cara lateral de la cabeza, con seis labiales superiores, seis infe
riores. Dos filas de lorilabiales, la primera con alrededor de ocho y
la segunda con tres. Ambas filas tienen posición casi horizontal y
forman el borde de una fosa loreal bien delimitada cuya concavidad
está ocupada por seis escamas loreales cuadri o quinqueláteras. Por
detrás de la fosa se encuentra una pequeña preocular elíptica y una
gran subocular a veces dividida en dos. Temporales con denticulación posterior.
Cara inferior de la cabeza con varias filas de sublabiales alarga
das. Guiares laterales con el eje dirigido oblicuamente hacia atrás y
afuera.

Placas del cuerpo.

Escamas de todo el dorso provistas de una espinilla en su centro
o cerca de él.
El tamaño de estas escamas dorsales cambia desde 1,8 mm. de
diámetro transverso por 1,2 mm. de largo en el medio del dorso, has
ta 1,3 mm. por 0,8 mm. en la región dorsal del cuello (Ejemplar adul
to de 115 mm. de longitud rostro-cloacal).

labiales y posteriormente entre la suboeular y las labiales; preoculares: una o
varias, bordeando la órbita por delante y arriba; subocular(es): una o varias,
situada(s) por debajo de la órbita, tomando contacto anteriormente con las pre
oculares: postocular(es): limita(n) la órbita posteriormente; labiales superiores:
marginan el reborde superior de la boca; postlabiales: se bailan en la misma fila
que las labiales, pero más atrás de la comisura labial; temporales: por encima de
las supralabiales, atrás de la(s) postocular (es), debajo de parietales y occipitales;
supratemporales: en los casos en que las temporales son pequeñas e irregulares,
reciben este nombre las situadas en la parte superior del área temporal; ciliares:
pequeñas escamas que marginan el borde del párpado; palpebrales: cubren los
párpados; ocular: cubre los ojos en los grupos con ojos atrofíeos (Amphisbaena,
etc.); lóbulos auriculares: bordean el orificio auricular por delante.
C. — Placas de la porción ventral de cabeza y cuello.
Mentonianafs): situada(s) en el extremo anterior del labio inferior; labiales
inferiores: bordean el labio inferior, excepto el lugar ocupado por la mentoniana;
postlabiales: continúan la fila de las labiales inferiores por detrás de la comisura
bucal; sublabiales: hacia adentro de las labiales inferiores; guiares: se extienden
por pares en una serie doble desde la mentoniana o la postmentoniana hacia
atrás; postgeniana: última guiar cuando es diferente al resto; postmentoniana:
fila simple de escamas que sigue hacia atrás a las guiares.
- 154 -

�— 221
UBynOO BUOZ By U9 'p9I ^ jod SBJiaOSOp 4SBa^oU SEOUjy S9a J
"Oal&gt;9U 89 |BJ9lUni|91UB Oll^giyd ygp OpiIOJ [9
'SBUI99A SBUOZ SB[ B o^ojBUB aoyOO 9p S9 JB[llí&gt; 9ll^9l[d yoy&gt; OpUOJ y^j
9p SBIJ9
-UBUI SBJ1O SB[ BJBtl SBlUOSOy) SB[ 9Ilb SBOUSjaOJOBar^O SEIUSIIH SB[ UOD '.IB[
-ll^UBIJJ 'BpBUini^B BUOZ BH11 ElUOSOad yEOBOyO-OaOlUOJ Ol9Bds9 [^
"^aqiy 9I9IJ.I9dllS US 9p 9JJBd JoXeiU B[ U9 SBJ9U SBUl
-B9S9 9U9IJ '0JU9Ul^9S OlJDip 9p UOISU9^X9 B[ BpOJ BdllOO 9Ilb [BJOIU9J
-qns buoz buii ^bjb[9 4S9JOiJ9jsod sojqui9iiu so[ 9p jouojui
*S9[B.IJU9A SBUOZ SB.I1O
SB[ 9ub JOJO9 OIUSUU ^9p S9JOU01UB SOjqiU9IUI SO[ 3p JOU9JUI
•SOJÍÍ9U UOS SBU1B9S9 SB[
9p S99I1J9A SO^ 9llb 119 Oq9UB 9p "11101 5 Jod O^.IB[ 9p "UlUI \^ 9p BUOZ
BUU ^ÍBq '9J1U9IA ^9p aOTJ91Sod pBJUU B[ 9p 9JJBd 9p Ol&gt;JB[ O[ B 'Bi
B9UI^ B[ 9jqOS 'SOipipB S9JB[dlU9f9 SO[ U9 ÍOpBSOJ O9UB[q : 9JJU9I
"OpBUI
•nqB :^Bj9uinq 9nS9i^d ^p sBjj9p jod Á 9iuB[9p aod
'(óT"^T"HI\[ -oT'VIK) soPcsoj S9iuii uoo ojoob oou^^q
"^9JUB
SOJIJ9S9p OpBqOUBOI p Á UOI9B[UUBIUI38 B[ 9JJU9 BUBip9UU9JUI UOT3IS
-odsip buii 9^SIX9 sgjoiaoisod soaqiuoiui so[ 9p aoyj^dus bjbo b[ u^[
•S0JB[UUBUU3S SBpUBq U9 SOJS9
odj9U9 pp B[ 9p 9J9I)ip 9nb SOq9ip9JUB S9JOJO9 89JJ SO[ 9p
uoioisodsip Bun uoa s^jouojub sojqiu9iiu soy ap aou^dns
'(óT"^"SOO) OJ^9U ^OJJBIU 4OJB[9 SBIU 91U9lUBJ93uIJ OpUOJ Hll
9jqOS UBJJU9119U9 9S X ' ( op^I-SOO) BU9aB JO[O9 SO^OjdlUODUl S3J9qia
jod SBpBlIlUI[9p 91U9UUB[Ul59JÍJl UB1S9 SBqOUBlU SBJS^ "odj9n9 pp JBSJ9A
-subjj 9Í9 p un^^s 'luui \\ B c;'9 aod [Biitpniíl^uoy 9Í9 ^9 un!o9s 'uiui
q^f b op 'se^jbj 9ub sBijDUB sbui 'sBpiuij^p pul (9jbiu oa^d 'soqo[B[[
"ÍA 9P CIRDS9 Bl 9P Z OJ^9\[) SBaáou SBqauBiu uoo oanosQ :
•(ojynpB oqoBj^-) (piuaoj uo sgjBydui^bq) uohmjojo^

"UIUI

H 9p 9SBq 9p
B ^ 9P SBSI[ SBIUB9S9 UOO B[O0 B[ 9p SSBq B[ 9p JOU9JUI BJB^)

"JOIJ9JX9 [B B}S9Ildx9 9)JBcI B[ U9 OÍoaB[
gp -uiui ^'^ b "uuu g^i aod oqouB op unu f b op SBpByyinb-opBuoao
-mu SBIUB0S9 aod pao^By Á [Bsaop souoi!o9a sb[ uo Bjagiqnooa B[o^)
•SBpBjnuídso uos sbuiboso sb[ soa
-oíaoiUB soy 9p giOTjaodns bj gp pByuyEioj isbo By uo X. soaoia^^sod soaq
-luotui soy gp soaoiagdns sg^asd sbj uo 4SBSiy g^ugiuyBjoj soaotaoisod soaq
-IU9IUI soy gp aoiaojuí uoiJíoa sy oy^ X yBaiuoA uoijjga bj gp
•fipiuijop yBsaoy) B^soao aisxxo o\¡

�Coloración en los ejemplares vivos. (Macho adulto).
Porciones dorsales.
Dorso del cuerpo: marrón naranja (O-4-29), con manchas marrón
negro (OOS-1-49), rodeadas de pintas naranja claro (O 17-59) en la
zona de contacto de ambos colores.
Dorso de la cabeza: marrón oscuro (OOS-4-39).
Dorso de los miembros anteriores y posteriores y de la cola: con
fondo y manchas transversales marrón-negro de tonos iguales a los del
dorso del cuerpo, pero generalmente sin pintas amarillas marginando
las manchas.
Porciones laterales.
Fosa loreal: naranja-marrón (O-9-89); tres bandas claras en la
cresta superciliar, del mismo color; sobre la arcada superciliar existen
también tres bandas, algo más oscuras que la superficie dorsal de la
cabeza.
Comisura labial, región preauricular inferior, escamas del oído,
región retroauricular: celeste gris (TC-11-39).
Pliegue prehumeral negro mate, rodeado por una franja naranjamarrón igual a la que se encuentra en la región loreal.
Porciones ventrales.
Placa mentoniana: amarillo lavado (OOY-17-69), labiales inferio
res: amarillo-verdoso (YYO-14119). Mentón con manchas de 0,5 mm.
a 3,0 mm. amarillo (OY-16-99), sobre fondo pardo en las proximida
des de la línea media, y sobre fondo azulado hacia los lados.
Garganta: negro-naranja (OOY-3-89).
Pecho: amarillo vivo (OY-15-119) con franjas ahumadas de color
parecido al de la garganta.
Vientre, cara inferior de manos, parte inferior de los miembros
posteriores y de la cola: blanco amarillento sucio (YYO-17-19) inte
rrumpido solamente en las zonas negras subfemorales y precloacales
mencionadas a propósito de la coloración de los ejemplares en formol.
Notas sobre el habitat.
Grupos de este Iguánido viven en algunas zonas pedregosas pro
vistas de grietas.
Los lugares de residencia de esta especie que tuvimos oportuni
dad de observar, con toda evidencia de residencia permanente, ya que
se encuentran allí en años sucesivos, son los siguientes:
1. — Montículo de piedra aislado en pleno campo de alrededor de
5 metros de altura por 12 metros de diámetro. Contiene entre las
masas graníticas, varios árboles. Aloja una importante colonia de Tro^
pidurus, con un habitat al parecer muy elaborado, con caminos y cue- 156 -

�- ¿91 •pauq Bjnpipuaq Bqaajjsa
89 Zll[ Ü[ B Optj^tUOS OAIA |BUIIUB [9 U9 9nb '[BDTJJ9A BJldll^
•OpBS[9p O[pna ^9 Á 'BOIUpO EUIJOJ 9p 'SBJ[B BqOUB EZaqEO
bt 'bziobui ajuauíJEpiaiiJEd 89 odjana pp pjaua^ upiOBjnSijuoo Brj

ot^ ap 'oidQ UaiABf u^g Bpu^p^jojj — -¿¿^ -g '3AZ
•iss3[O2 ap o[3ao[) Bijajon^
•[O3 '6S'IIA"9S 'BIHOI3 ap 'ojdQ 'soj3[[ijay bjuiij Bi^u^paaoa^ — -[¿^ -^ '3\Z

B[ ap X oqociu [ap gajojoa
ua sofnqip ÍKzaqBa ap souasip ísiuadiiuaq ap ojoj ¿jb[ixbui ap ofnqip
U9jaBJO[oa B[ ap Biuanbsa íBjnpapjoui B[ ap soiaaja so[ ap sbijbj8ojoj
[ap bijbjSojoj í[isbjq X XBngBjBj 'BUiiua^Jy :uoianqujsip í uoiodijasap iaiaadsa
B[ ap uoiJBpijBAaj) [¿[-¿SI :2S6l 'aSon * (jaqjun^) smvSiujs
*(B!PUI iuppduasap) SS"Z :8S8I
'IIA
ttBj
snjvSujspy
•B^Btl^lUn BI9U9p93Ojd 9p S9^
-B[dui9f9 ofBqBIJ 9[S9 U9 U9qTJ0S9p 98 ^Bn9 B^ 9p SIBd ^9p 9)JOU pp SOI
-und soun[B U9 9iuBpunqs 91u9uibaijb[9j ^ioadsa Bun 9p bibjj ag

•SBjnuBi sbj ap joua]
-ut [9 U9 "JoO^t ^ Bjpaid-B[ ap 9ioiji9dns B[ ug 36S'8t7 '8JÍB 19P -iI^j
•aduiaj ouioa •Jó^^^z ^^8n[ asg ua cuisi^aj as (6S"I-6) SBJoq n sb[ y
•oaijjaadsa upioaajojíd ap ae^iq un b asaiéuip ms 'soj^aui g ap
souaui b eq^ajaoB as aopBAjasqo p opuBno sanbo^q so[ aajua soTa^dsa
boj ua o SBanuBJ sb{ ua UBqBi^njaj as o^ps Á BaijB;sa pnjijaB ua 8Bap
-aid SBsa ap jopiadns a^^cd b^ ua UBqBaiuoaua as snunpidoa^ soq
uouajuí bjbd ns ua Bjjaij ap Bjnaipd Buanbad Bun uoa oqaus ap
•uiq¿'0 ap ouiixbui un jod o^jb^ ap *uig ap jBjuozuoq BjnuBJ Bsuaixa
buii Bocjsap ag -uoiaBziJoajaui aod SBpianpoad Bfa[diuoa euijoj ap X
SBsna^xa ajuBjsBq sBqaajq uoa 'oXojjb un aod opBsaABjjB Bjpaid ap anb
-tq : (ouBuog q ug p jod ajaBd ua BpBzipaj uotaBAjasqQ) — mf
•oiSnja^ ouioa sBjpaid sbjjo ajuauíBptdBj UBqBjdopB sopmSas
-jad jas iy "oubuibj ubj^ ap SBjpns SBjpaid ofBq sopBi^npj UBqBisa
snunpjdoj^ so\ '9[op3 óy pp Bajaa sBUB^d sBjpaid ap B^so^ — •
•oXojjb p Bapoj anb ooijiubjS oqaa[ pp SBjnuBJ aj^ua opuaiAiA 'Bp
-bdsbo Bun ap pBpiuiixojd B[ ua 'sa[ajnBq óy pp saua^jBj\[ — '^
•oaiq^ UBpjB^ óy pp sapBpiui
-ixojd sb[ ua opBJjuoaua anj aiuBÍauías ojnaijuoiu ojio í'uiqi ap sou
-aui b BajaaB as Buosjad Bun ouioa ojuojd ubi uajjoa sa[Biia sb[ b sba

�Placas y escamas. *

Rostral pentalátera, formando un extremo redondeado sobre las in
ternasales; internasales cuadriláteras, con un borde muy reducido hacia
adelante y borde mayor atrás.
Nasal incompletamente dividida por un surco vertical que forma
una banda a la altura de las narinas; loreal pentalátera, con base plana
y un vértice superior formada por una unión con la prefrontal y otra
con la preocular superior, existen dos preoculares y dos postoculares.
Las escamas directamente en contacto con el borde posterior de las
parietales son mayores que las siguientes.
Las escamas de todo el cuerpo son lisas.
Las medidas y números de filas de escamas y de placas de los dos
ejemplares en el ZVC se encuentran en el cuadro 4.
Dientes.
El diente maxilar posterior es largo, haciendo saliencia pronuncia
da de la mucosa y presenta un canal profundo.

* Empleamos aquí la nomenclatura utilizada por Stebbins, 1954, para las placas
cefálicas de los Colubridae, que es la siguiente:
Cara dorsal de la cabeza. Rostral: es la placa situada por encima, adelante, y
debajo del extremo del hocico; internasales: las placas situadas por dentro de las
nasales, se unen en la línea media; supraocular: por encima del ojo y en contacto
con éste por su borde inferior; prefrontales: situadas por detrás de las internasa
les y en contacto con éstas; frontal: placa mediana rodeada por las supraoculares
hacia afuera, las prefrontales hacia adelante y las parietales hacia atrás; parietales:
placas pares que constituyen la porción posterior de la zona cefálica provista de
placas; al nivel de su borde posterior comienzan las escamas, las primeras de
las cuales suelen ser de tamaño mayor que el resto.
Cara lateral de la cabeza. Nasales: se encuentran en contacto con la narina a
la cual contienen; labiales superiores: constituyen el reborde del labio superior;
loreales: situadas por detrás de las nasales, debajo de las prefrontales, delante de
las preoculares y encima de las labiales superiores; preoculares: por detrás de las
prefrontales y loreales y en contacto por su borde posterior con el borde anterior
del ojo; postoculares: bordean el ojo por detrás; temporales: placas situadas por
encima de las labiales superiores, por detrás de las postoculares y por debajo de
las parietales.
Cara inferior de la cabeza. Mentoniana: constituye el extremo anterior de la
mandíbula; labiales inferiores: bordean el labio inferior; submandibulares ante
riores: par situado entre la mentoniana y las labiales inferiores anteriores; submandibulares posteriores: par situado por detrás del par anterior, en contacto por
su borde externo con las labiales inferiores y por su borde interno con algunas
escamas de gran tamaño (sin designación en el esquema de Stebbins, designadas
guiares por Phisalix, 1922).
- 158 -

�- 691 BpBO b S9[noco[.i-BJBd so^Djaqnj sa.il Bjuas^ad jBjduiafa

z-i-z

in

oz-oz

8-1-9

LH

69-6?

8-1-8

8-1-8

61

6^

Z'LL

S'89

6

$

LLZ

\LZ
*

sapp
sajoijsjuí sajoijadns SDUUDDSe
-nDODJju! sajo^uaA
sopnos^ sa|O¡qo-| sapiq^")
SDüd
sopnos^

P44
•6uo-|

oxa5

'la

(sspuai^ X sapBpiUEUinjj
9P p^ipa^g B[ ap sopcjqajja^Y BjSopoz ^p oiuauíBjiBdaQ pp uoxa
-aapa t?[ ua sa^B[diuafaj soai!oO^opida[ sajaia^j^a X (*uia ua)
snjvSuis

'SBUIBDSa SB^
ap saaouadns-ojajspd sapjoq so{ ajuauuB[n^ajii uanSis anb s
•suBai SBnaqqo SBjjjsa ap Btauajsixa b^ Butuua^ap anb tq 'ó^sapjoq uoa SBUi^asa ap sb^ij SBun^[B uBJiuanaua as uaiquiB^ -soano
-so sapjoq soj uoa SBUiBasa jod SBpBuiuuajap sajB^n^ajjt Anuí s^anaso
sbuoz SBunS^B UBaBjsap as 'ojb[3 uojjbiu 'osaop pp o^saj [a ajqog
'ILZ ó^ ac[^uiafa [a ua anb ¿¿^ o^[ jB[duiafa oj^sanu ua sajqts
-ia sbui oqanuí uos SBpBinuiaáiq SBJBp SBqauBui SBpBuopuaui SBq
•Bps Bun jeuuoj b X ain^uoa b uapuaij sapjajB^ SBqauBui sop sbj
o^ana pp JouajuB uoiSaj B[ ap sap^piuiixojd sbj u^ "SBpBJBdas oi^[B
UBpanb sa[Bj[ajBj sbuoz sop sb[ X a^sixa ou aiuand p SBqauBui sb^ ap
BBun^jB ug -Bipaui ajJBd B[ ua Bisa a^uand p opuBno ^ Bun bX 'soui
-aajxa so[ ap oun aaqos Bjsa ajuand p opu^na BpijjaAui o Bqaajap ¿^
Bun bX 'sopBip sojuauiap so[ uoa oiunfuoa ua 'Buiuuajap anb
-subjí ajuand ouanbad un jod sBpiun 'Bipaui Bauq B[ b SBUBajaa 's
sbuoz SBuanbad sop aod BpBuiaoj B^sa sB[p ap Bun cp^^ 'SBuiBasa ap
B|ij Bun jod js aajua SBpBJBdas UB^pq as (óg ¿I'SOO) Bfu^aBU sij^
'sBqauBUi SBjsg qBiaiaBdjsod BJBp BpuBq B[ b stujap jod UBnuijuoa anb
SBpBuiuiaSiq SBqauBui ap uoisaans Bun jod BpBdnao Bipaxu Bauíg

'o^ana pp pAiu p 'oatq X sapjauBd SBDBjd
-oo anb pji^ss BJBp BpuBq Bun uoa (óg-

•BnutjuoasTp
as
ap Bjnjp B[ b Bzuaiux
uojjbj^[
:

•jvsjop uppmojo^
•(piuaoj ua soasa^j sajB[duiafg) uppvjojo^

�Coloración lateral.
Cabeza.

Marrón grisáceo (00S-8-10) con una ancha faja lateral marrón
grisáceo oscuro (OOS-4-l) que arranca de la placa nasal, alcanza el
borde anterior del ojo y luego se continúa detrás de él, cruza la últi
ma labial superior y se prolonga sobre las escamas laterales de la ca
beza hasta la articulación quadrato articular, donde termina gradual
mente. Dicha banda oscura está delimitada tanto hacia abajo como
hacia arriba por una muy delgada línea blanca.
Las placas labiales superiores, tienen en contacto con el borde
posterior una mancha triangular del mismo color que la banda late
ral antes nombrada. Sobre el borde posterior de las labiales inferiores
se encuentran también manchas oscuras.
Cuerpo.
Marrón claro interrumpido por estrechas líneas claras distribuidas
irregularmente tal como se ha descrito más arriba. Borde inferior del
flanco limitado por la zona longitudinal gris a que se hace referencia
a propósito de la región ventral. Sobre los flancos existe una banda
longitudinal marrón más oscura cuyo borde superior, bien neto, se en
cuentra sea en la 4&gt; sea en la 5íl, fila de escamas; el borde inferior de
esta banda no está bien delimitado.
Coloración ventral.
Cabeza.
Superficie submandibular gris claro (gris 16) con algunas estrías
longitudinales gris oscuro (gris 2).
Cuerpo.
Toda la región ventral presenta fondo gris claro (gris 16) que
comienza inmediatamente por dentro de los vértices de los escudos
ventrales o subcaudales.
Longitudinalmente, muy cerca de los mencionados vértices, se ex
tiende a cada lado una franja gris oscura (gris 3) que comienza en
el 2" o 3er. escudo ventral y se prolonga hasta el extremo de la cola.
Sobre la superficie clara ventral que se extiende ^ entre ambas
bandas, se encuentran otras dos bandas, menos netas, constituidas por
una sucesión de pequeñas manchas en forma de llama, de las cuales
existen un par por escudo.
- 160 -

�- T9I •Btuojo^ X sajx A Biu^jx 'BjaAig 'sBgiuy 3P ^AZ u3 A (8l"9I
'IZU30UTA^Q) OapiA31UOJ\[ X OSJJBq OXia^ Op SailiapOJOjd &gt;JHMI\[ I3 U3 aPadsí&gt; Bisa
B sajqinqpiB sisijcub aauípd b sa-iBjduiafgj "siBd ja opoj ua umuoa aiaads^
•(ttBJBj siqan snqijuaaBfpB in ujiijej
#Id '69-89 'suojfiqjD sdojqdAtojdaq
d 83
iC eajBjdtuafa ap uopu^^qo v\ jod BpBiujijuoD opis Bq ou 'seuozBuiy pp
ua aiuanaajj 'apadsa Bisa ap s;nd oatsanu ua Biauasaad B^ 'oiuaiuBpunj anb uoa
jBuopuaui uis ^9T'C9I :868l '^^sMo^o^ aod BXBiiánjn buubj ^\ ua opmpuj
•(MBauauiy ui IBIiqBj^,,) 8^^-8S^ :8S¿1 '^uuiq njDjn^ijoj. smSuy
•(auuiq) viüjn^tjau sdojqdAj^
^saiaadsa
saiuatnSis sbj 'sBpsuiuiBxa sauopaapa sbj b A BijBjSoqqiq b^ b opaanaB ap 'apuaad
-uioa BipiqdQ ap BXBiiánjn Einu^ bj ofBqeai aisa ua SBpmpui sb^ ap sBiuapy #

"(S^6I 'lEJBiuy sisuapuvjH
-oii iipaicnnau sdojqjog b biuiiuouis ns ua Baopa as X ado^ suaosoqnd (sdo^i^og)
snjvqddaouoSijj^ b xidg upaicnnau sdouqjog apadsa bj ap oaiuap oaijpadsaqns
jojba EuáisB as) 8S'¿S6l '^^ojj '(ado^) suaosaqnd npaicnnau sdouqjog
•(oppojoa
ap uopBiJBA) :^{;6j 'jBJBuiy '(aiaadsaqns b X saJBjdtuafa b Bpuaaajaa uis '•fzfil
'aajSB^ iipatcnnau sdouqjog aiaadsa bj ap uopnqpjsip ap BajB ja ua XBn3nafj
ap uoiauauj 'jng op apuBjQ oijj u^pnqpisiQ) *90r90I : 0861 'j^aEuiV "(OS^P 13P
oppojoa ap souaoiuoa ap ofnqip 'Bzaqoa bj ap oppojoa jap souaoiuoa ap ofnqip
'BdBui íjng op apuBJ^) oijj u^pnqpisip 'aiaadsaqns bj ap uoiadpasap) g 'IAX
•S 'AIX •^ 'IIIX 'sId '^9-I9 :B S26I 'lBJBiV sisuapuvu^otu npainnau sdouqjog
•(ttjizBjg 'jng op ap
•ubjq oig aqi uiojj uouipodxa jaXnqx aqi Xq iqSnojq sbm íuadaas siqi jo uauíiaads
auQM íuoiadpasap) 8Sl'¿St :698l '^doq suaasaqnd (sdouqjog) snivqdaaouoStuj^

IIIA
, *ttziuo B[ ap tuoqiAM
sudosdqnd npotcnnou sdouyjofj
9P ^oiacpijBAaa b^ bisbij oioauBuuad jBno bj ua '9JJ-9XX
:g '9681 'J^^uajnog jod (ub^jij^) iJdJdnvu sdjsvuXpouuiv^j^ ap biuiiu
-ouis bj ua Bpjnjaui aiuauíBauoa^a an^ '8g8T U9 J9M^u^0 aoc^ ^jia
.tas ap sandsap anb 'bjbj ajuauwBjnaijjcd aiaadsa buu ap bjbjj ag

•BSouajB buoz Bun ajqos 'ou jap BOBsai bj ua 'BnB jap pBpiuiix
•ojd bj ua opBj^uoaua anj x¿^ 'H 'DAZ 'í9 I9 *B1B1&lt;I BI 9P ^
soij soj ap SBjsoa sbj ap uapaaoad sojiBipnjsa saaBjduiafa sop so^
d duqos

�Material examinado, (medidas y caracteres lepidológicos en el cua
dro 5).
ZVC, R. 1. — Sierra de Animas, Dpto. de Maldonado, 19-IV-53, col. P. San Martín.

Eunectes notaeus Cope.
Eunectes notaeus Cope, 1862, a: 70-70. ("Habitat Paraguay River and
confluents").
Los únicos ejemplares a que se ha asignado procedencia uruguaya que cono
cemos son los pertenecientes al MNHN, a los que ha hecho mención Devincenzi
(Le: 18-19).
Ellos proceden probablemente de arrastres producidos en el año 1905 por las
crecientes de los ríos de la cuenca del Plata, que determinaron el transporte de
masas de vegetación desde las regiones superiores de los ríos, situadas en Para
guay y Brasil, hasta la ciudad de Montevideo, donde llegaron numerosos Ofidios.
Según referencias que no hemos podido confirmar por no haber obtenido los
ejemplares, fueron vistos Ofidios atribuibles a esta especie en el Dpto. de Salto
después de las crecientes registradas en abril de 1959.
Helicops carinicauda (Wied).
Coluber carinicaudus Wied 1825 1: 300-304 ("Flusse Itapemirim").
Especie acuática común en el norte del país.
Ejemplares en ZVC procedentes de Artigas, Treinta y Tres y de Canelones.
Devincenzi menciona ejemplares de MNHN procedentes de Canelones.
Eudryas bifossatus (Raddi).
Coluber bifossatus Raddi, 1820: 333-333.
Amaral, 1929: 154-154, incluye Uruguay en la distribución de esta especie,
aunque no expresa ¿1 posee ejemplares de dicha procedencia.
Chironius bicarinatus (Wied).
Coluber bicarinatus Wied, 1825 1: 284-291 ("Río de Janeiro, Cabo
Frío, Campo das Goaytacases am Parahyba den zu Capitania am Es
píritu Santo").
Un ejemplar capturado sobre árboles en Salto Grande, Uruguay, ha sido men
cionado por Orejas, 1958, con lo cual ha quedado incluida esta especie en la
fauna uruguaya.
Leimadophis almadensis (Wagler).
Natrix almadensis Wagler, 1824: 30-31, pl. X, fig. 3 ("Habitat prope
Almada in vicinitate urbis Bahiae").
Ejemplares en MNHN procedentes de "Uruguay" (Devincenzi l.c: 23-24).
Leimadophis poecilogyrus (Wied).
Coluber poecilogyrus Wied, 1825, 1: 371-378 ("Barra de Jucúun
West des Flusses Espritu Santo").
Especie muy abundante en el país. Ejemplares en ZVC procedentes de Arti
gas, Durazno, Río Negro, Treinta y Tres, Lavalleja, Maldonado, Montevideo; en
- 162 -

�- 91 •asof ueg X ouzBjnQ 'sB8ijjy ap saiuapaaoad 3AZ na saJBjduiafg
bj ap aiuapaaojd iuc()gf 6¿ *?©„ ua BpBSBq 'uopdua
•sap) 8^*8í •^{ 981 'ado^ snainvituas \iba iwajjaw snqduotuoaqdQ
snajnmwas siuvijiiu sjydotrj
"(9"S :*D I 'jzuaauíAaQ) KHMI\[ ua ©ájBl ©33 ap
•(ogjnquiBjj ap
yap jisBjq ap sajEjdmofa X Ejqauí^ ap oasn[\[ ^p PiqBg ap saiuapaa .
-ojd sajE[duiafa ua BpBSEq) 1&lt;)Z'L9Z :98I 'UBf stjojidtaao snyjvuíáoatu^
sijDitdtaao si

oapiAajuoj\[ X BfagBAisg ap sajB^duiafa
t i) tzu 33UIA3Q
A3)UOJ^[ X S3UOpiIB3 'Seux x Biupjx ap saiuapaaojd DAZ u3 sajBjduiafa
'npuosXBjM ap ttsndXx

g 'npuBsXBj ] #DI8 MX Bn8
•101 =981 'adog vsnjqi&gt; vavuipi
•(adog) snsnjqo stqdoi'j
•o:ro¿i

:T '681 'Ja^uapiog aod opBuoijuaui sa XBn^njQ ap aiuapaaojd jB^duiafa

#(jaqjun3) ijaSaüt siqdoi'j
*(l"6 :'3'\ izuaauíAaQ) oapiAaiuoj^[ ap
ap s9JB[diuafa ^¡HMIA[ U3 iopBuop¡Bj\[ X oa^a^[ oig 'saj^
ap saiuapaaoad 3^Z uo sajE^duiaf^ -sind p opoj ua unuioa ajaads^
•(mbubjb,j aqi jo s3^uBg,,) 8'¿ :88I &lt;J3Hluí?3 ojvwovn
snpwouD stqdoij
'Bpuapaaojd Bq^ip ap sajB^duiafa aasod is Bsaadxa ou anbunB
'apadsa bj ap upionqujsip bj ua XBnSiufj jb aXnjoui '69T691 :66l '
•(uuoi8ag ofauua^ ©J^) I8"C8 :B Z981 'ado3 sntuuaufiavjf siqdoSAq
•ado3 snjnuajfianjf siqdoSAj
jod opBuopuaui opis Bq BXEnSnjn Biauapaaojd ap JBjduiafa

:8Z'9Z6l

UI 1BIHBH) '8IZ-8IZ :8S¿I '©uuig snjqdA) jaqniOQ
•(auui^) snjt¡dAt Síqdopntuiaq
'(S"S :q SZ61 'pJBnry) 'Bqaog X BfagBA
ap j^^^SÍl U3 *(Z-IZ :'J'l izua^uiAag) oapiAaiuoj\[ X sauopuB3 ap '

"DAZ ©is
*1OD 'f'S^irSZ '8B8ijjy ap 'ojdg 'Bp^ujaAuj 'oy sapBpiuiixojg — -¿ X 59 *g '3AZ
"ISTiZ 'BfagBABg ap oidg 'B^nbajy ap 0^33 ^- gg g '

�ZVC, R. 68 y 87. — Pedregal en proximidades Ao. Invernada, Dpto. de Artigas,
28-11-54, col. excursión ZVC.

Liophis poecilopogon (Cope).
Rhadinaea poecilopogon Cope, 1863: 100-101.
("typus" de "Paysondu, Uraguay", sic. [Paysandú, Uruguay]).
Ejemplares de procedencia "Uruguay" en MNHN.
Lystrophis dorbignyi (Duméril, Bibron &amp; Duméril).
Heterodon dorbignyi Duméril, Bibron &amp; Duméril, 1854, 7 (I):
772-774.
("Ce Serpent est originaire de l'Amérique du Sud. II a été rapporté
soit de Buenos-Ayres et de Montevideo par M. A. d'Orbigny, qui
nous apprend qu'on l'y connait sous le nom de Vipére Yarará; soit du
Brésil, sans autre indication plus precise, par Auguste Saint-Hilaire,
ou par M. Dupré; soit enfin de Sainte - Catherine, par M. Gaudichaud").
Especie muy común; ejemplares en ZVC procedentes de Artigas, Durazno,
Lavalleja, Maldonado y Canelones.
Ejemplares de Montevideo en el MNHN (Devincenzi, 1 c: 25-27).
Lystrophis histricus (Jan).
Heterodon histricus Jan, 1863, 224-225.
(tipo de procedencia desconocida).
Un ejemplar de procedencia uruguaya del MNHN es mencionado por Devin
cenzi (le: 27-28).
Lystrophis semicinctus (Duméril, Bibron &amp; Duméril).
Heterodon semicinctus Duméril, Bibron &amp; Duméril, 1854, 7 (I):
774-776.
("Cet Heterodon a été trouvé dans l'Amérique du Sud par M. A.
d'Orbigny, qui en a rapporté au Muséum trois échantillons recueillis
a Buenos-Ayres et á Santa Cruz").
Un ejemplar de procedencia "Uruguay" mencionado por Boulenger, 1894,
2: 153-153.
Sibynomorphus turgidus (Cope).
Leptognathus túrgida Cope, 1868: 136-136 (Paraguay).
Ejemplares procedentes de Salto Grande, Dpto. de Salto, Uruguay y de los
alrededores de la ciudad de Salto, han sido mencionados por Orejas, 1958.
Pseudoboa rhombifera (Duméril, Bibron &amp; Duméril).
Oxyrhopus rhombifer Duméril, Bibron &amp; Duméril, 1854, 7 (II):
1018-1019.
("recueilli dans la province de los Corrientes, par M. Alcide d'Or
bigny").
Ejemplares de Cerro Largo en MNHN y de Colonia en ZVC.
- 164 -

�- 991 ap saiuapaaojd 3AZ ua sgjB|duiofg[ '(f-ff *a '\ 'izuaa
-UIA9Q) oapiA3)uoj\[ ap X oj8a^¿ ojg ap saiuapaaojd ^H\^\[ ua sajBjduiafg
(•sjassrupBSSBj/\[ 'a8pijquiB[) ap oasnj\[ ^a ua
•uapaaoad sajB^duiafa ua BpESBq) 'I92'O92 :98l 'UBf ^^zjssoSv si
•(UBf) iizissvSo saqv^qvpnasj
•oapiAaiuoj\r X oquiajEnaBj^ 'SBgiuy aP DAZ ua
'''"* 1 '¡zuaauíAaQ) sauojauB^ ap saiuapaaoad
•(tjisajg np aaiBui^uo ^uad^ag aa suoXoaa
(II) ¿ 't'SSI 'iH^^^Q ^ uojqía 'ü-i^^^na snjv¡poo vopowo
]j uojqig '^uauinQ snjDjpao snjDjpoo uopowoj^
'opBuopjB^\[ X sqaog 'sB^pjy ap sajBjduiafa
U3 "(UB5IÍI\[) p^uafjDu saisvuA.pouiunqjj ouioa 'sauojauB[) X oapiAa^uo^^ ap
sajB[duiafa (^-2^ :*a '\ 'izuaauíAaQ) ^[HMIVI U3 *sIB(^ Ia ua unuioa

sipftuis snpij¡vd saisvuÁpouiunyj^

•(wsau¡uia8uj
sou sno; luauuaiAOJtd anb Btq^g ap ja oJiouB-o¡g ap
'9I01-EI0I
(II) L '^SSt 'l!aauina ^8 UOJtIía 'l!jauina snmtua^ut sndoquÁxQ
!j uojqig 'juauíng) vuiwaSijj noqopnasj
"D *l 'izuaauíAaQ) f^H^IM Ia ua
*(MajBJ zassB isa aga no anbuauíy ua uiBuung
b aiiqBq 'lUBgiBAaq ap agaa suBp ia uo^aagoa bui suBp aaa^^d 'aaadsa
agaÁnou aiiaa^) IHAXX3 Id 'l-0 ^9 '081 '"¡pnBQ mpp jaqnp^
•(uipnBQ) vijajo voqopna^j
'aiaadsa bj ap uoianquisip ap B3jb p ua
X oa^q^ 'soig aaiug 'saiuauao^ b aXnpui xi"!! :66l '^JaqiaJ^ "HMHS
ua BJiuanaua as anb odii [a oajbs 'soXsn^njn sajB^uiafa uaaouoa as o^¡
M
ap aiuapaaojd Ms
'Z "3!J 'IA *ld 'OII-OIl :8 '9681 '^^^uaxnog snjnjnamu sndoquXxQ
•(ja^ua^nog) vvopuovxu voqopnas¿
'3AZ ua sauoxauB^ X opBuopxBji\[
ap X (Oí'-Ot' *a'l) ¡zuaauíAOQ jod sopc^a oapiAaiuoj^ ap *oidQ [ap
•padsa ou Baidq pBpipaoj) ^g-26 :¿¿81 'ado3 snaijsru sndoqjÁXQ
#(ado3) vatjstu voqopnasj

'DAZ
uoisanaxa qoa 'f^S-Ap¿I 'opBuopiBj^[ ap "oid^ 'jsanzy ap ubj ojj33 — -gg *
•ujijbj\[ uBg -j qoa 'opBuopxBj^ ap -oidQ 'sBuiíuy ap Bjjaig — *gg *g '3AZ

�ZVC, R. 136. — Proximidades Laguna del Sauce, Dpto. de Maldonado.
ZVC, R. 166. — Proximidades Aguas Blancas, Dplo. de Lavalleja, 21-IX-54, col. P.
San Martín.

Philodryas aestivus (Duméril, Bibron &amp; Duméril).
Dryophylax aestivus Duméril, Bibron &amp; Duméril, 1854, 7 (II) 1111-1113.
("Un de nos échantillons a été rapporté de File Sainte-Catherine par
M. Caudicbaud; un second a été recueilli au Brésil par M. Clossen
et le troisiéme enfin, qui, sans nul doute, est originaire du continent
meridional du Nouveau-Monde ou des Antilles ne porte pas l'indication de sa provenance").
La más común de las "culebras verdes", arborícola, ejemplares en MNHN
procedentes de Canelones y Montevideo (Devincenzi, 1. c. 46-47) y en ZVC de
Tacuarembó, Florida, Maldonado, Colonia, San José, Canelones y Montevideo.
Philodryas olfersii (Lichtenstein).
Coluber olfersii Lichtenstein, 1823: 104-105.
(basada en ejemplares del Brasil).
Ejemplares de Montevideo en el MNHN (Devincenzi, 1. c: 48-49).
Philodryas psammophideus Günther.
Philodryas psammophideus Günther, 1872: 23-24, pl. IV, fig. A ("Tucumán").
Ejemplares de procedencia uruguaya en el Museo Británico de Historia Na
tural. Un ejemplar procedente de Salto en MNHN (Orejas, com. personal).
Philodryas schottii (Schlegel).
Xenodon schottii Schlegel, 1837: 91-92, pl. III, figs. 8, 9.
("Deux individus de cette espéce inédite ont été adressés au Musée
des Pays-Bas par celui de Vienne sous les noms de Coluber schottii
et cinerascens: ils proviennent du voyage de M. Natterer dans FAmérique méridionale").
Ejemplares de Río Negro citados por Devincenzi (1. c.: 47-48). Ejemplares
en ZVC procedentes de Artigas, Rocha, Maldonado y Montevideo.
Tantilla melanocephala (Linné).
Coluber melanocephalus Linné, 1758: 218-218 (descripción; "habitat in
America").
Ejemplares procedentes de los Dptos. de Paysandú y Cerro Largo en USNM
(Amaral, 1925: 16-16).
Elapomorphus tricolor Duméril, Bibron &amp; Duméril.
Elapomorphus tricolor Duméril, Bibron &amp; Duméril, 1854, 7 (II):
837-839. ("ont été recueillis á Santa-Cruz par M. Alcide d'Orbigny").
Ejemplares de Tacuarembó en MNHN (Devincenzi 1. c: 52-52); ZVC, un
ejemplar procedente de Artigas....
- 166 -

�- ¿91 •SBÍfijjy ap saiuapaaojd 3^Z U3
í(09"6S :'3 'I jzuaouiAaQ) ^quiajBnjBj^ ap santapaaojd í^HMIV U3

Biuiuns Bjn^nj sipoq íc;^ -Aaja umpBj3 bjjui sauaiuy ui
*t"6-C6 :89¿l 'liu^jnB^ votfiJjat vuosipnnj
snojfuuaj snjDjoj^
X oj^a^j oig '1IBS 'sr3njy ap 3^Z u3 ^opBuop(B¡^[ X Bqaojj 'Bf
ojj3[) 'saaj^ X Biuiaj^ 'ssiápjy ap saiuapaaojd ^^HMI^ U3 8ajB[duia("a
•(ttXu2tqjQtp *y *j
aajjoddsj a^a b aj{0 no(p 'XsnSBJtBj np )a 'ajpAaQ apiua 1
ap "J\;i\[ ap apmoipuaui anbuauíyj suep aácÁoA np íuaiAoad ai
•i^i •s^ij 'iixxxi \d •
: (II) L 'f8l 'i^^^a ^ UOJ(í!a 'l'^^^^a smüuuajjv sdou^jog
uojqig '¡uauinQ) sminuaip
•opBuop^Bj\[ X sanopuB3" 'sajj^ X Biuiajj^ 'sB3iijy ap saiuapaaojd
ua aaB[diuafa 'aso ub X 08JB3 ojja^ ap saiuapaaojd XHXI\[ ua sajB^dmaf
•(B.iidu buijoj B^ uoa sBiauajajip iXBn3nj ^u^i
ap 83JB) 66I"66l :9E6l 'JP!"11^^ '(3doD) si^jsojijjo stjotuo/f
'(Bptaouoasap Biauapaa
-ojd ap jB^duiafa un ua BpBssq) '^f-^f :6S8I '^do^ sijjsojjjjd sdo¡g
sipjuouf

PUB '
|BJiuaa puB uaaisBaqinos 'uaaqinos ui puno^^, ísisou
:q ^6l 'FJBuiy '(pai^) snuigojoa snuijjvujoo snmjoi^^^
•(wqai|pjou jqaui
8¡b 'tuiaqas uauíuio^nzaoA jaáisn^q uapua^a^ ujapuB ui pun BqiBJB^
oib 'ou^ oqB3 'oig Xaq 'q.)ijpns jqaui jaqe jiui aip 'pjiM uapunja^
uaisiajaq jiui uoa uj¡|b ui pun ojiauBf ap oig Xaq aip 'ua3
uaiuuB^aq uaisuoqas jap auia í J3jjnuua|jBJO3 auiauíaS 3i(j,,)
'AI 'Id '601-801 :0S8t 'P3!^A snuignuoo s'do¡g
snui//DJoa snuyipioo
'DAZ U3
ap X opBuopjBj^ ap sajBfduiafg -^uojqig j^ |uauin(j suidos turna ] -^ oiuoa
:-a 1 izuajuiA9Q) ^HXH ua o^pJAaiuoj^ ap X oSjB^ ojj33 ap
•(Msajuaujo3 so[ ap aauíAOjd b^ suBp luadjag aa
b mb Xu3iqao^p '\^ 'i;p suoabj snou auuuoa 'isa^3,,&gt; -0^8-6^;8
'l!J?luna snjv^uijtq sni¡dJOtuodD¡g
•¡uaiunQ ig uojqig ^juauínQ snjnawpq snqdioiuodv^g

•g so[
-JB3 qoa 8SII 'BfanBABl 3P 'ída 'lBIIq3D ÍH

�CUADRO 5
Bothrops neuwiedii pubescens (Cope).
Medidas (en cm.) y caracteres lepidológicos. (Ejemplares en la
colección del Departamento de Zoología Vertebrados de la Facultad
de Humanidades y Ciencias).

Ejempl.

Sexos

Longitud
total

Filas
Labiales Labiales
InfracauVentrales
dales
escamas superiores inferiores

1

9

74,7

27

8-1-9

11-1-11

51

9

56,6

25

91-8

10-1-10

65

$

38,3

23

8-1-8

11-1-11

169

46-46

68

9

80,0

25

8-1-8

12-1-12

176

47-47

73

$

77,9

23

8-1-8

10-1-10

184

4948

87

9

79,6

25

8-1-8

12-1-11

173

40-40

88

$

52,8

25

8-1-8

101-11

166

47-47

89

9

74,5

29

9-1-8

10-1-11

178

4141

136

9

67,0

27

9-1-8

101-11

184

45-44

166

^

60,3

25

8-1-8

11-1-11

170

48-48

232

9

67,0

24

7-1-7

10-1-10

176

4141

- 168 -

177

47-47
49-49

�- 601 ap soiaadüjj so[ ajuauqE.iaua8 ojad 'y SBsamá ap buuoj ua SBaijsuaj
-OBJBD BBipUBUI OJUllfuOO [O OpiIBUUOJ OipaUI OUB[d ^9 U9 SaOOA
•[B uapiauioa sauas SBquiB ap sotaadEjj soj op sajouaui sasBq
••j ap buuoj aiuoj BqauBtu bj anb JBuiuuajap b
'(juatunQ 3^ uojqig 'juaumg) smvuudjjv -g ua ouíoo ^aunu BÍ^ajj ou
Bjnpipuaq Ejsa oaad 'BJjauad 3juBpuna.no ojejo jojoa ¡a anb ua Bjnpip
-uaq Buanbad Bun jE.iauaíá ua auaij sojaadEjj so[ ap joXbui as^q Eq
•Bujajuí asBq jouaui Á Bujajxa 3SBq joXbui uoa oía
•adBjj. ap buuoj ua (o8-t"O) sauojjBui 3BqauBui ap sauas sop

sop ií sajBjnoojsod sop 'sojB^n^ojajui SBipuBiu sop 'psBUBjdns cijjubiu eun
:sB[)Bi]iuipp uoiq 'oj[3 b opupp uejjujujuo as ¿joijaiuB JBjdiuafa pp p
ajuefaiuas ojBp opuoj pp sopB^ soj BioBq uopaaXojd A uopisodsiQ — *gg "^ '3AZ
•BZ3qB3 BJ Op SOpBJ SOJ BIOBq OpUOIlXO OS BUBipOUIBJBd BUOZ BJ
Op OJBJO JOJOO JO JBIU OJ UO0 SBpBJBdoS SBqJUBUI UO SB[)¡J-IOAIIOJ 'jlOOp SO
'oiuauíjEioj is ojjuo sspBjEdos ubjso SBfuEjj sbj op ssqjuB sbuoz SBq — -99 jj '3\
•BzoqBJ bj uo sojqisiA SEqauEiu uojsixo o^j — -g¿ *jj '
'SOlUOIUIBqOOJlSO A SOIUOIUI
-BqouBsuo f ouoii 'jBSBUBjdns Bjnoso BqoiiBui bj jod JBjduiafo ojso uo Bpcj
-IUIIJ 'BUBipOUI BJBJO BUOZ BJ 'BJOjdlUOJUI JBjnJOJO]UI BSJOASUBJl BfUBJ^ "J "
•oaqBjaa o^nqip jap sajuBUB^Y
qBdiauud Bpuéq bj b ou o optun asjsa apond anb oanoeo
ajojsi un Bajuanaua as ojuaiuiBqaajjsa opunSas jap BjanjB BiaBjq
"(ü"IT'SOO) BJBP SVWL ^Pucí{ Bqaajjsa Bun jod bujojui
ajjBd bj ua bjbjo buoz bj ap sBpBJBdas UBjsa SBanaso sauoxajod sB-q
•sojuaiuiBqauBsua ojjBno Á sojuaiuiBija
-ajjsa sajj Bjuasaad b^bjo buoz Bjsa ísBpBuoiauaui sbí'ubjj sop sbj aod
E^pBjiuiij (ó-I-SOO) BJBl0 Bu(&gt;z Bun Bpanb Bipaui Bau;j bj biobjj
•Bjsa ap oíaaaj outijjn
ja ua ojjo Á Bzaqso bj ap pBjiui bj ap BanjjB bj b oun UBjjuanaua as
SBfuBJj SBjsa ap sopBOJBiu Xnuí sojuaimBqauBsua eoj&gt; ísbjso^ub X SBqa
-ub sauoiaaod SBAtsaans uoa osonuis ap^oq ap sbCub-ij sop sbjjb BiaBq
uajJBd jBna bj ap ^Bjnoojajuí BSjaASUBjj bíubjj Bun 'jBSBUBjdns Bqa
-ubui Bun :aaqos uapuaijxa as (óS'I'SOO) SBjnDSO sauoiaiod SBq

: (¿8 'H DAZ)
ajuainSis ja sa 'uoiadtjasap ns BjBd asjBAuaji uapand sajuanaajj sbui
sauoioBiiBA sbj jBna jap Jijj^d b 'Bzaq^a bj ap osaop jap oínqij) j^
'(68 '¿8 "H CDAZ)
opBOJBiu Xnuí opBqauBiu uoa 'soajo ua íSBpBO-iBui SBuadB SBqauBui uoa
'(¿ ^ '^AZ) 83-Bl^i^Í9 sou^^jB ua 4(o^-j-SOO) oaáau

'jvsuop umovuojo^
(joiujoj ua sajBjduiafa)

�un lado y de otro se hallan desplazados en grado variable; en la zona
mediana del cuerpo la alternancia es más frecuente.
En el espacio comprendido entre dos manchas trapeciales con
secutivas existe un semiocelo o un ocelo completo, que en algunos casos
enfrenta al opuesto.
El color del fondo sobre el cual se encuentran estas manchas es
sepia naranja (OOS-13-39), en los bordes laterales de los trapecios exis
te un límite de franja clara (OOS-17-39) que contrasta con el color de
éstos y que se diluye gradualmente hacia los límites con el fondo.
Coloración lateral.
Cabeza.
Una línea postoeular más oscura que la coloración del resto de
las partes laterales de la cabeza se extiende basta el ángulo posterior
de las mandíbulas.
Por debajo de dicha línea existe una zona clara que llega basta
el margen labial en las dos últimas labiales superiores; por delante de
dicha zona hay dos escamas labiales con el centro claro.
Cuerpo.
Existen en los flancos tres tipos de manchas (00S-2 69):
a)manchas oscuras en los espacios comprendidos entre los vér
tices en las bases mayores de dos trapecios sucesivos.
b)manchas oscuras enfrentando la parte cóncava de las bases
mayores de cada trapecio.
c)una mancha oscura debajo de cada vértice de cada trapecio.
Toda esta disposición de manchas, que es bien marcada en la ma
yor parte del cuerpo, se hace gradualmente menos evidente hasta bo
rrarse totalmente en las regiones cervical y caudal.
Coloración ventral.
. Cabeza.
Labiales inferiores con porciones, especialmente marginales, os
curas, escamas inmediatas a ellas también con punteado oscuro; región
guiar, blanco-rosado.
Cuerpo.
Fondo blanco-rosado (S-17-2") sobre el cual existe en cada escu
do ventral una serie de manchas irregulares oscuras con base en el
borde anterior de cada escudo y que en su mayoría terminan antes
del escudo siguiente.
Las manchas tienen formas irregulares y en su conjunto presen
tan aspecto de una arboleda, no son nunca puntiformes.
- 170 -

�- ui •OSj^ASUB.Il
ouB[d ouisira ^a apsap optpoui 'aisa ap o^jb[ [b {euSi aiuauiEpBuiixojdB
SBiiqJ9 8B[ ap JopaiuB apjoq ^ap Ejnqu iq b oaiaoq [ap oqauy
•oqa
-ub [a ua Bipaui Á zaA Bun aiuaiuBpEuuxojdE EzoqBa B[ ap

'B3í^9loTfI ^ B3!S.M BijBjgoa^) ap -oidQ u^isanaxa qoa 's^-^
ap "oidQ 'ABiüáan^) ojg ¡b Bjapug buiiSb7! Biauapaaojj — -(,81 *g '
*DAZ ^ojsjna
-xa qoa '^s-^-s^ 'sBSiuy ap -oidQ 'aaB^Bj^ ^p BjjBg Biauapaaoj^ — -95 -g '^A
•aiaadsa Bisa ap soAanq saj^ "DAZ
uoisanaxa qoa '25-j 'sB^iiay ap *oidQ '^jeje^ ^ap bjjbq Biauapaaojj — ^cj^ -g '3AZ
•BzaqBa ap aaa.iB^) "^\Z aP uoisana
-xa qoa '^S-IJ-^ 'sBSpay ap *ojdQ 'BÍninan^ ap BjjBg Biauapaaojg — -^^f *g '^AZ
'^AZ 3P uoisanaxa qoa '25 - jj
ap -oidQ 'Bfmnan^ pp BjjBg Biauapaaojg — -¿5 '( g 'D ^^ -g '[
•opvuiwvxa jv
ap
A. BzaqBa ap sbjiiSij í (auuig) snjipo^ojj unwm^ ap aiuBUBaiA sa '—jaáuapiog
jod EpBp b^ b B3o^uB— u^ianqiJisip 'sisopgoj A odaana 'BzaqBa ap uoiodiaasap 'bij
-Bjgogqiq A biuiiuouis) ¿2 A 92 's^ij '9f^"^7^7^7 :S6l 'HlnuiJ3AL • (soAanq ap SBpipaui
'u^ianquisip 'uojjduasap 'BjjBj^ogqiq A biuiiuouis) 9I"9I :i6I 'oqiBAJB^-ap-OBi
-lag i (Anfnf 'Esouiao^ 'oaBq^ 'a^ BiuBg 'sauois;j\[ 'sajuauao7) 'soig aj^ug ap sbi^uia
-ojj :BuijuaSjy b¡ ua uoianqu^sip '^BnáBJBj A ABnáiuj^ 'bubibj soij) 22"S^ :6^6l
'Sjaqiaj^ í (oauBja ¡ap sbjjbjiíoioj A srpipaui 'EaijBJiáoa^ uoionqujsip 'BjjBj3oi¡qiq A
Biuiiuoins) IIAX'IAX 'sId '61^-91^ :826I 'IPI^M^S '• (l!SBJa IP sop^isa soijba ap saj
-uapaaoad sajBjdiuafo) 06^'068 '(saioadsa sb¡ ap aAB¡a) 68C'88^ :íI 926T 'ip¡BAuapnq
í (saaiy souang 'XBnSBJBg ojg '¡ng op apiíBJf) oig ap soji;[duiafa - 'bib¡j b¡ ap oig
¡a Bjs^q SBuozBiuy ¡a apsap 'sapuy so¡ ap ajsg ¡b BJi.iauiy pug - uoranquisip 'U9p
-dijosap 'BijBj^oqqiq A biuiiuouis) 162"62 :6881 'Jaua¡nog 'siujsojiivj
•(BpBuiiujajap ou Biauapaaojd ap saiBjduiafa
ua BpBSBq ¡EuiSuo uoiaduasap) 02^-¿lt :Z '2081 'u!PnBQ siujsojijdj snjtpooou^
'X 'XI
•tta
(uipiiBQ) sjujsojijvj umumj
•AbuSiuq [a ua ataadsaqns c[ ap ^a uoa
•uoa anb iBiiqcq 'souj X sopauinq 'soÍBq saJBÍ&gt;iq Biiqsq sisuapiw.i8oiu
•u •^ ^ng op apuBj^) oj^j ua anb Bsajdxa (^9-19 '•^ SS6l) {^J^Uiy
•SBÍBq SBjjaii ap sbuoz ua aiuaiu[Biuaui
-Bpunj aptsaj anb (paaiunQ 2^ uojqig '¡uaiung) snjmudjjv 'fj ap \v
siBd ojisanu ua oiuiisip oiubi o[ aod sa aioadsa Bisa ap iBiiq^q |^
•aqoou
B[ aiuBjnp sa^Sajpad ap ^apBpiuiixojd u^ opuB[nqiuB o Bip ¡a aiuBjnp
SBjpaid ap of^qap 'Bipaid ap sojjaa aiuaui[Biaadsa 'sBso^ajpad sbuoz n^
uojBJiuoaua as opEJisi^aj anj iBiiqBq oXna sajB[duiafa so^
\d auqos

�Cresta pre-interorbitaria cóncava hacia adelante; en algunos ejem
plares provista de una ligera proyección mediana anterior.
Espacio interorbitario cóncavo y limitado hacia los lados por dos
marcadas crestas superciliares.
Párpados con tubérculo triangular en la parte posterior de su
borde.
Placa craneana con surco mediano.
Dos (a veces tres) series de escudos post-occipitales, la primera
con cinco a ocho, la segunda con cuatro a siete.
Nucales en cuatro series, de las cuales la primera tiene cuatro y
las siguientes dos (excepcionalmente cuatro).
Dorsales colocados en 16 a 18 filas de tres a diez escudos cada
una.
Mentón y garganta con 24 a 27 filas de escudos principales hasta
el collar inclusive; desde el collar hasta las primeras placas cloacales
hay 24 a 28 filas de placas.
Cola con 33 a 37 anillos de escudos; sobre los 14 a 23 últimos hay
pronunciadas crestas verticales.^
Dedos de la mano libres; dedos externos del pie con membrana
en la base.
Los caracteres lepidológicos individuales de los ejemplares en la
colección del Departamento de Zoología Vertebrados de la Facultad
de Humanidades y Ciencias se dan en el cuadro N9 6.
Coloración (ejemplares secos en piel).
Color dorsal predominantemente verde-marrón oscuro (00Y-2Color ventral predominantemente amarillo (OY-17-49).
El color ventral, sobre todo en los ejemplares jóvenes, se extien
de a Ja superficie dorsal, donde se marca habitualmente en las zonas
no osificadas.
El color dorsal se encuentra también formando manchas esparci
das hacia los lados de la región ventral.
Dientes.
Los dientes mandibulares no perforan el intermaxilar a ninguna
edad.
Existen 5 dientes premaxilares, de los cuales el 49 es el mayor; 11
a 13 dientes maxilares entre los que 39, 4 y 9 tienen el tamaño má
ximo, y 17 a 18 dientes mandibulares con I9, 49 y 129 o 139 mayores.
Los caracteres dentarios individuales de los ejemplares anterior
mente enumerados se establecen en el cuadro 6.
Descripción de los huevos.
Blancos (O-19-39), elipsoidales de extremos pronunciados, super
ficie con trabéculas salientes.
- 172 -

�'OUBUIBJ JOÁBUI ap SO[ UBJBUaS SaJOIjajUl SajBIITJ^O SO[ 'S9JU9ip 9p OJ9U111U [9 BOipni JOUadllS BJJID
•S9[Bl^nS9A SBJIJ 9p OJ9UinU UBDipUl STS9JU9JBd 9JJU9
•oioBdsa un jod atsa 9p sopBjBd9S UBJiuanaua as 'jBjjuaa odnaS ^a anb
bjij biusiui bj ua asopuejjBq 'anb sopnosa ap ojauínu ja -f ouáis jap uoiaBnuiiuoa B Baipui ag

bt

81
06 6 t

81
bt

bt 'ó I

81
06 óf7

81
6I7

ó^^'ól

81
ú6 úS

SI
bt

8

06 '0^ 'óS

'u8 'óS 'ó^

¿1

¿I

¿I

621 'ót7 'ó I

óSl 'ót7 'ól

óOI 'I

21

8

2

82

82

(i) + n

08

18

02

n

91

•

81

(1) + 88

II
ot

bt

8

(s) + tz

(8) + 82

(2) + ¿2

8
(I) + 22
(I) + ¿8

t

t

t

t

8

t

ó2l 'ólt 'óf7

t

t

t

t

I

t

2

8

8
1+8

8

8

9

8

9

t

9

9

8

9

9

9

t

9

9

9

t

2+9

8

2+9

I+l7

1+9

2+9

2+9

8

2+9

2+t7

2+9

2+9

2+9

2+9

9

2+9

2+8

2+9

2+9

2+9

¿

2+9

2+9

8

2+9

2+9

L

01

9
2+9
2+9

2+9
2+9

2+9
2+9

2+9

II

9

9
2+8

21

9

9

9

t

9
2+9

8
L
1+9

L

9
- -

8
2+8

9
1+9

9
2+9
2+9

2+9

2+9
2+9
2+9

2+¿
2+¿

2+9
2+8
2+8

2+9

Die
0
r+
O
'Jl
*
*
*

jBDijaaA Btsaaa uoa -pj

bt

Z

2

r7

2

2

9
t
t+Z

2+9

M

bjub^jbS ^ uojuaui raaiu^

w
M
O
E3
03
*

91
81

68

2

2

2

2

2+2

2

sajBjnqipuBj^[

saiBjixBuiaj^

8
82

(2) + tZ

¿I

t

t

í7
í7
í7

SBJIJ JBJOJ ó^ BJO^
BDBOja Á JBJJOO

82

(8) + 12

81

t

t
t

t

t

t

f

9

8

62

2

2

2

2

2

SaJBJIXBJ^

II
bt

8
22

(I) + ¿8

88

¿2

92

(2) + n

t
t

S7'

^

9

8

¿

8

ól

2+2

t7

2
2+2

2+2

t

81

S9JBSJOQ

6

w
01
0
0^
*

sajBan^

-

6

ó8

6

6

0'6t-I

O'ISI

0'28I

9
9

9

¿
8
¿
681

¿8

S

98

¿'68

8'88

ól

9

8

8

62

t

t7

9

¿

¿

P92

€'^P

sajBiidioooiso^

JBjoj -^uo-q

¿

2'^t7

oxag

l'tt

sajBjd utafq

^ Á S9J)BJ}IUBUinjJ 9J) pBÍJtlDB^ BJ 3p Jq^j^
9j) ojuauiBtaBdaQ jaj) uoiaaajoa bj u^ sajBjduiafa soj ap souBjuap Á soatl^ojopidaj saaajDBjBa Á ("tua ua) SBju
(utpilBQ) StUJSOJÍJVJ

9 OHQV^3

�•SBJ30SJA A (^O 'H 'DAZ) o9^^-10 I9 9Ajasuoo as [^na ^ap '^^-jx
ua 'sBÍfrijy ap *&lt;ndQ 'BÍmnany ^ap B-UBg ua -uia o'8O^ 9P J^[duiafa un
anj 'cquac sbui Baauínua ss anb pmajBín jap SBuiapy

lS3AB SBS
-oaauínu A saaad ap uopBJjuaauoa ubj8 'ajuBpunqB ^nuí BoiitmaB uotd
•BiaSaA ajsixa sa^Bna sb[ ua 'uiiajBn^ oi^[ jap aon^o [B SB[a^BjBd
S
-jb[b SBunSB^ ua sopiuajqo uojanj saaB[duiala so[ ap aj.iBd joábui B
auqos
•uira 5'9 aod -uiui fq — • '5 -^
•uiui ^^ aod -uiui 69 — 'z *SS *H 'DAZ
•uiui 9^ jod uiui \i — 'i ' ^ '3yz
:saj
-uamSis sb^ uos uoioaa^a b[ ua sajB[duiafa sa^i so[ ap sBpipaui

�BIBLIOGRAFÍA
Amaral, A. do.
1925 a. — Brazilian Subespecies of Bothrops neuwiedii Wagler, 1824. Contr.
Harvard Inst. Trop. Biol. Med. 2: 56-64, pls. I-XVI.
1925 b. — South American Snakes in the Collection of the United States Natio
nal Museum. Proc. U. S. Nat. Mus. 67, Art. 24, pp. 1-30.
1929.— Estudos sobre Ophidios Neotropicos. XVIII. Lista Remissiva dos
Ophidios da Regiáo Neotropica. Mem Inst. Butantan, S. Paulo, 4:
I-VIII, 129-272.
1930.— Serpentes venenosas Sul-americanas.
Arch. Soc. Biol. Montevideo. Supl. Congr. Biol. Fase. 1:93-107.
1932. — Notas sobre Chromatismo de Ophidios. II. Casos de Varia^So de
Colorido de certas Serpentes. Mem Inst. Butantan, S. Paulo, 7: 81-87,
9 pls., 21 figs. (1 col.).
1935-36. — Contribu^o ao Conhecimiento dos Ophidios do Brasil. VIII. Lista
remissiva dos Ophidios do Brasil. 2* Edi^So.
Mem. Inst. Butantan, S. Paulo, 10: 87-162, I-XX.
1937. — Estudos sobre Lacertilios neotropicos. 4. Lista remissiva dos Lacertilios do Brasil.
Mem. Inst. Butantan, S. Paulo, 11: 167-204, I-X.
Bell, T.
1833. — [Sin título, descripción de Anops kingií], Proc. Zool. Soc. London:
98-99.
• 1843. — The Zoology of the Voyage of II. M. S. Beagle under the Command
of Captain Fitzroy R. N., during the years 1832 to 1836. Part. V.
Reptiles, pp. 1-51, pl. 1-19, London.
Bocourt, F.
1870-1900. — Etudes sur les Reptiles et les Batraciens.
Mission Scientifique au Mexique...
Recherches Zoologiques. 3. pp. 1-1012.
Boulencer, G. A.
1885-87. — Catalogue of the Lizards in the British Museum (Nat. Hist.) 1:
pp. 1-436, pls. 1-XXX; 1885; 2: pp. 1-497, pls. I-XXIV (1885); 3:
pp. 1-375, pls. I-XI (1887). London.
1889. — Catalogue of the Chelonians, Rhynchocephalians and Crocodiles ¡n
the British Museum (Nat. Hist.) New Edition. pp. I-X, 1-312, figs.
1-73, pls. I-VI. London.
- 176 -

�- til T"
'suatuojaq^ sagidag) [^O8Il IHX UV IIIAXXIAX "sld '^S^'! "dd Z
•(uoií^npojiui) [f^081 ] IHX 'UV "AXI "sId 'f8-l dd [
•sub^ •••¡uiuuog -g -3 JBd a^ipaj agaaniB^ ajioisijj4p iajd
-moa sjno^ np aijand ja 'uojjng ap ajajaaq ap saxAnao xns ojias jubs
-ibj a8BJAnQ 'sajiidag sap ajagnapjBd ja ajBjauaS agaaniB^ aj:ojs;jj — "S"208l
'¥L \i
"f6t-19I :22 '^
•Bauaiuy |B3idoji jo ^^ojoiadjapj ai{i oí uoiinquiuo^ ^1}IOMX — * S88I
'86-S8 :¿l '^og 711/^ -^auiy ^ojj
•BDjjauíy jBaidojj^ jo XSojoiadaajj aq; o; uoiinquiuo^ qiuaj^ — '¿¿81
•691-^^1 =11 -^og -jiyj ^suty -dojj
•Baiaauíy jB3ídoJi jo Xáojoiadjajj aqi oí uojinqiaiuo^ qiuaAag — "6981
'OH-96 :'Pvmd 'PS '^U 'PmV 0OJd
. *umou^{ XjsnoiAaad jou Biqa
pus Bijitdag paidojioa^^ jo suoiiduasap jEuoiiippy 'saiaads
jaqio uo sajou qim uozBiuy aaddn aiji pus jopBnog 01 uoqipadx^j
uoijq aqi Aq pauíBiqo BiqaBJjBg puB Bi^idag aqi jo uoiiBinuiBxa uy — '8981
"901-001 : "PvMd 'PS '1DU 'PmV 0OJd
•uoi^uiqsB^ 'uoiinijisuj iiinuosqjiuig
aqi jo uinasnj;^[ aqi uj 'BiBuiBnbg UBaiaauíB A\au jo suoijdiaasaQ — "8981
"88l"9¿l : 'Pn^Hd 'PS '*DU 'PmV '^d
jB3idojioa^[ 01 suoiinquiuo^ — '3298t
'PH^d 'PS 'ivti 'PV3V '0O1d
M "S "ü a3M
*f SOHX "ldBD ^\ 'SJaAig XBn8BJj puB ofauua^ 'íCboSbjbj 'bubjbj
aqi jo suoiiBJOjdx^ aqi Suunp pauiBiqo sajndag aqi jo soiiSojbib^ — &lt;(IZ98l
"^8-09 :'PvlíHd 'PS '*ou 'PV0V "0OJd
•aBpijqnjo^ UBatjauíy qinog pire UBipuj isa^ Mau
jo sosouSbiq qijAi 'vapiuy pus snsoopjf jo saiaadg aqi jo sisdoii/íg — '2981
"¿f-2 'PPHd 'PS "^M PmV 0OJd
•sapadg puB B-iaua^ 'saij
-TUiB^ aqi uo saiou qiiM 'BiqdjapBjiqj jo saauarag paniBi^r jo Xuiap
-B3y aqi jo uinasnj\[ aqi ui siuadaag snouiouaA aqi jo an^ojnjB^ — "68t
'^ "3 *

'¿'1 "83U ^í'S-r 'IAX-I "dd

'19
uinasnj\[ UB3iaauiy aqi jo uoiiaa^o^ aqi 111 spaB^i^ UBauauiy qinog •— * I6I
"2S-I 'dd '9 'UB *2L "snK *JBM "S 71 "3OJcl 'umasnj^[ jbuoiib^j
sajnig paixuj aqi jo uoiiaa^o^ aqi ut spjBzi^ uBaijauíBqinos aqj^ — *06I
k^ a
'
•uopuoq[ -9681 ''íxai -sSij -sjd ^^ '¿^¿-i 'AIX'I '"dd '• "^681 '"íX3l
•sSij -sjd 02 '28-I 'IX"I "dd -Z "681 ^l^3 "s3!J "sId 82 '8^^l 'NlX^
•dd :\ ('isifi -ib^j) U3nasnj\[ qstiug aqi uj sa^Biig aqi jo anSojciB^ — "96-68I

�des Crocodiles).
3pp. 1-452, pls. XXIX-XLV. An. X [1801] (Sauriens).
4pp. 1-398, pls. XLVI-LVI1I. An. X [1801] (Suite des Sauriens).
5pp. 1-366, pls. LIX-LXX. An. XI [1802] (Ophidiens).
6pp. 1-448, pls. LXXI-LXXX. An. XI [1802] (des Viperes).
7pp. 1-436, pls. LXXXI-XCII. An. XI [1802] (Coulevres etc.).
8pp. 1-440, pls. XCIII-C. An. XI [1802] (des Batraciens).
Devincenzi, G." J.
1926-28. — Fauna erpetológica del Uruguay.
An. Mus. nac. Montevideo, (2), 2: 1-66, pls. I-IV.
Duméril, A. M. C. &amp; G. Bibron.
. 1834-44. — Erpetologie genérale ou Histoire Naturelle Complete des Reptiles.
1pp. I-XIV, 1-448. Paris, 1834. (Discours préliminaire, des Reptiles
en general et de leur Organisation, indication des Ouvrages généraux
relatifs a l'histoire des Reptiles, de l'ordre des Tortues ou des
Chéloniens).
2pp. 1-680. Paris, 1835. (De l'ordrc des Tortues ou Chéloniens, de
l'ordre des Lézards ou des Sauriens).
3pp: I-IV, 1-518. París, 1836. (De l'ordre des Lézards ou des
Sauriens).
4pp: I-II, 1-572. París, 1837. (De l'ordre des Lézards ou des
Sauriens).
" 5 pp: I-VIII, 1-854, errata. París, 1839. (De l'ordre des Lézards ou
des Sauriens).
6pp.: I-XII, 1-610. Paris, 1844. (De l'ordre des Serpents ou des
Ophidiens).
8pp.: I-III, 1-791. Paris 1841. (Comprenant l'Histoire general des
Batraciens...).
—,— &amp; A. Duméril.
1854. — Id. Id.
7(I) pp: I-VII, I-XVI, 1-780. Paris, 1854.
(Comprenant l'Histoire des Serpents non venimeux).
7 (II) pp: I-XII, 781-1936. París, 1854. (Comprenant l'Histoire des
Serpents venimeux).
9pp: I-XX, 1-440. París, 1854. (Comprenant l'Histoire des Batraciens
Urodeles,... Catalogue Méthodique de tous les Reptiles décrits da::s
. les neuf Volume); avec des Tables genérales pour le Texte et pour
les Figures).
Atlas, pp.: 1-24, 1 retrato, pls. I-CVIII. Paris, 1854.
Freiberc, M.
1938.— Catálogo Sistemático y descriptivo de las tortugas argentinas. Mem.
Mus. Entre Ríos. Zoología. N 9: pp: 1-24, figs. 1-9, pls. I-VIH.
1939.— Enumeración Sistemática de los Reptiles de Entre Ríos. Mem. Mus.
Entre Ríos. Zoología. N* 11, pp: 1-28.
1940.— Una Nueva Especie de Tortuga para la Fauna Argentina. Mem.
•Mus. Entre Ríos. Zoología N9 12 pp: 1-6, pl. I.
- 178 -

�- 6.U •buiiubj Bim '•][ *b2ij '28"I9 :9l 's^xiy souang 'st
'SOUIJUa^XB SOIJIJjaaBg SOJ ap O^IJBJSoaSoOZ ^ OaiJBUIdJSlS OgOJBJB;^ —- "66I
•f &lt;N*ivHia3a
-uipiag qd ^ '8Il"t 'X"I :dd l3JEljaJdnX u^ipsiSojouiuuaj I ^!I\[
•"•uoa uaq '
-a2a3snBjaq uaqasi^ pun uaiqiqduiy 'uja^o^ í uajaiqjaSnBg uoa uajay
jaqsiq jajaiA Sunqiaaqasag isqau uqaag nz jE^sjaAiuj^
jap sranasnj^ uaqasiSo^o^ sap uana^qnoQ aap ssiuqaiazja^ — '8^81

ap oi^ 'oo^^ 'sn^j mnbxy
op sajBJBf sq — 'IS6t
•y 'OH3VAHV^-3a-ovxi3g
[^] BjBjja + ^i^-x :dd
•uinjoaEuisny mngiidag Bjopijuy ja Buaua^
sajía sijuauíuadx^ urna uiBjspuauía uingijdag uisdou^g suaqiqxa
'uinaipaj^[ uauíiaadg 8isuauuai\ laBiJisny ijuaanB^ iBjoai^ iqdaso^ — '89¿I
"M "f '
'00^-191 :8 'mvid 7 -s
*souijua2xB
sapidag soj ap BaijBjSoaS uoianqujsip A BaijBuiaisis uoiaBjauínug — '8681
•f '
"U2-S12 -Z
'vuSojoq - vuapo^^^ - vouanQ '¡oísi^^ v¡ a 'jouy^ 'ioo% dj xad -tpiy
-0J03 oddnjS |B ijuauauBddB ipiJO !l^aP ^aijBuiajsig auoizBjauínug — '8981

'f-8-88 :82 'InBd "S 'uDjuomg 'tsu¡ -uiaj^^ '6981 ado3 suaosaqnd
(sdoxq%oq) snjmidaaouoSiij^ ap anbijBuiajsis uoijisod ^\ xas ajo^^ — "8S"¿861
qoa "S^d
Z + IT-I "88!J '2¿I-¿S[ :fZ 'ind "S 'JJ"ff '^^"/ uiap¿ -8S8I (-3^
-unQ) snivStxts sajSDuApouwmu^ ap OB5Bpi|BAag "SBaiSp^jadag sejo^ — "2S6I
•g -y '33OH
•s^d en ''s8íí fOL '89S-I 'APIII ád *S¿ *N uo*
•8uii{snji 'vjsui aiSauJD^ 'qnj 'Bauauiy qjxo^j jo sapanj^ pssoj aqj^ — '8061
d O'
"AI "Id '¿"1 ^6 (t) ^sm 'tM '^m UUV
•uinasnj^ qsijug aqj
jo uoijaago[) aqj ui sa^Biig jo saiaadg Mau jo junoaay qjua^ag — '2¿8l
'1821 'IAXI :dd
•uopuog umasnj\[ qspug aqj ui saqBug auixqnjo^ jo anáojBjB^) — *8S8T
•y
'buiuibj Bun 'i -Si^ '82-61 :02 "saxiy souang
sÁwajüjj oxaua^ jap BSnjxo^ ap aiaadsg BAsnu buq —

�LlNNÉ, C.
1758. — Systema Naturae Per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribus, Differentiis, Synonymis,
Locis, Editio Decima, Reformata. Tomus I, pp: 1-824. Holmiae.
1766. -— Systema Naturae Per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, Cum Characteribxis, Differentiis, Synonymis,
Locis. Editio Duodécima, Reformata. Tomus I, pp. 1-532. Holmiae.
LÜDERWALDT, H.
1926a. — Os Cbelonios brasileiros. Rev. Mus paúl. 14: 1-66, 4 figs., 11 pls.
1926b. — Chave para a Determina^So dos Crocodilideos brasileiros, com urna
Lista das Especks do Museu Paulista.
Rev. Mus. paúl. 14: 385-392, figs. 1-2.
Mertens, R., L. Müller &amp; H. T. Rust
1934. — Systematiscbe Liste der lebenden Schildkrbten. Bl. Aqu.-Terr.-k.
Magdeburg u. Stuttgart. 45: 42-45, 59-67.
Mertens, R. &amp; H. Wermuth.
1955. — Die rezenten Schildkróten, Krokodile und Brückenechsen. Eine kritische Liste der heute lebenden Arlen und Rassen. Zool. Jb. (Systematik) 83, N9 5: 323-440.
Miran, J. C.
1820-25. — Delectus florae et faunae Brasiliensis jussu et auspiciis Francisci
I Austriae Imperatoris Investigatae. pp.: I-1I1, 1-24+24 pls. Vindobonae.
Míjller, F.
1880. — Erster Nachtrag zum Katalog der herpetologischen Sammlung des
Basler Museums, mit Anmerkungen und 1 Tafel.
Verh. naturf. Ges. Basel. 7: 120-165.
Müller, L. &amp; W. Hellmich.
1936. — Amphibien und Reptilien. I. Teil: Amphibia, Chelonia, Loricata.
Wissenschafflische Ergebnisse der Deutschen Gran Chaco - Expedítion. pp: I-XVI, 1-120, 52 figs., 2 mapas. Verlag von Strecker und
Schróder, Stuttgart.
Murphy, R. C.
1914. — Thalassochelys caretta in the South Atlantic. Copeia N9 2: 44.
Orejas - Miranda, B. R.
1958. —• Dos Especies de Ofidios nuevos para el Uruguay.
Com. Zool. Mus. Montevideo 4, N9 79: pp. 1-6, pls. I-1I.
Phisalix, M.
1922. — Animaux venimeux et Venins. 2, pp. I-XII, 1-866, 521 figs. text. 9
pl. n., 8 pl. col. Paris.
Raddi, G.
1820. — Di alcune Specie nuovc di Rettili e Piante brasiliane. Mem. Soc. Ital.
Sci. Modena 18: 313-349, pls. 333-342.
- 180 -

�- 181 siiüpu9ui3 ^a 8Bpu9Uii.iduix onuop 'iisiA9g sBjnqB^^ Jlipg umuiug
'AIXXDDDQ^ OUUV íxTdS B 8IJ3d0 "^idg ap "id^g sauuBof
•jg iisdiJ989p 19 iiSogo^ oid^osng iiuissjisnSny siSag^ 9BUBAcg
•j iqdssof iubijiuiixbj\[ snjídsny 19 nssnf unnjisejg jgd XX3D3GIM
"IIAXDDDGK 8ÍUUB ajaujji u; s^nb 'umuipnis^j^ 9baou sopodg — '
IIIAXXI sld '9^I 'AI-I dd
jq iisdu9S9p 19 1189^0^ ojd^asns siS^^g 9BiaBABg ^ iqd^sof iueji
-iuiixbj\[ sipídsnB 19 nssnf XX3DDai\[-IIAX^3^ai\[ SÍUUV i"B!I!8BJa
agd 9J3UJ1J ui ssnb 'u:njriJ9JBg 9baoj^t saio^ds 9ais bao^^ Bi^uiiuy — * SS8I
x!dS a^A — *^8l
g f'
'B9BIH! -8ld St '-sSij 9I
•dd *BpBUB3 jo pus 89}Big p9i¡ujQ 9qi jo spjBziq 'spjBziq jo ^ooqpuBjj — '9í"6I
Vi H '
:0T 'IddnS '
uouoqjOlso^snB 1532
ui J9p 8un8[iqais&gt;jonj9g iiui u^iqa^pjiqag U3iU3Z0j a^p sisdouig — "6061
"j '

: (j) 'i ^jtiviuaijiv^^^ pun tfvtfDsuassicrunwji^ unf •ai^oxy •Suaqstugjj
•••9JO}jnB uinaoiuoj^q^ 9BiqdBj8ououi sniuojpojj— "2181
•3 *y 'a
*s3ÍJ Z ^m-X^ :Z 'Z
9iqj^pj;q.)g uonou J9ui9 ^unqiajqosog
'U9iqiqdujy pun u^i^id^g j^q^suiBigsBJqpns ^unjuiuiBg 3ui9 J3q(J — "0061
^ '33NH3g
IXX'IAX "sId '8-t •"* '282S02 =21 'jaS '1OOZ *S!H 'JVM snW PP^
•8UBU11B3 UB3iJ9iuy qinog uo s^io^ — "8261
"^O2-68I =02 "J3S '1OOZ •oSvatqj -qnj
^^j *B9U3iuy qinog jo so^cug jnjo^ jo iuno33y jÍJBuiuiqgaj — "986T
'd "^ '
•uiBpjoistuy S9iJB9 'sjd \z ^zSZ'X 'IIIAXX'I 'dd
••MBd suod^og ssp giiuouoisXqj bj jns iBssg — *¿8T

ÍÍ '0{"S"¿¿^ "dd :90I yjvauvu -¡ooz 'dtuoj
UB3U9UIB qinos suios jo S9ipni3 XjBuoisiAog — "2S6T
•g 'avamg

"83ÍJ '2¿¿-T 'IIXX-I -dd "saiíídaa ^V J ^ojo^iso — "9S61
^ #y 'aaivog

�Coloribus Imbuentlas, Curavit Dr. Car. Frid. Pbil. de Mart¡ti8. Me
nachii, impensis Editoris 1840. pp. I-IV, 1-24, pl. I-XVI.
[Una reimpresión de las láminas y texto de 1824, de acuerdo a
Wood, 1931].
Stebbins, R. C.
1954. — Amphibians and Reptiles of western North America pp. I-XXIV,
1-530, 52 figs., 104 pls. New York. Toronto - London.
Thunberg, C. P.
1787. — Museum Naturalium Academiae Upsaliensis Cujus Partem Secundam
Consensu Exp. Fac. Med. Upsal. Praeside
pp. 20-24: 6 et 7 Donatio 1749 et Sequentibus annis. Upsaliae.
Toller, W.
1955[1715]. — The history oí the voyage to the River of Píate &amp; Buenos
Ayres from England Anno MDCCXV. By... Viaje de William Toller
a la Banda Oriental y Río de la Plata en 1715. Advertencia de E. M.
Narancio; Estudio Preliminar de R. Vaz Ferreira.
Fcc. Hum. Cieñe. Inst. Inv. Hist. Lab. Zool. pp. I-XXV, 1-90, pl.
I-XXI Montevideo.
Vaz-Ferreira, R.
1956. — Características generales de las islas uruguayas habitadas por lobos
marinos. Seri;. ucean, y Pesca, Trab. lobos N* 1, 24 págs.
Villalobos - Domínguez, C. &amp; J. Villalobos.
1947. — Atlas de los colores.
pp.: I-XV, 38 pls. pp.: 1-76 + 1-12. El Ateneo Edit. Buenos Aires.
Wagler, J.
1824. — Serpentum brasiliensium species novae ou Histoire Naturelle des Especes nouvelles de Serpens, recueillis et observées pendant le Voyage
dans lTnterieur du Bresil dans les Années 1817, 1818, 1819, 1820, executé par ordre de sa Majeste le Roi de Baviere, publiée par Jean de
Spix. Écrite d'aprés les notes du voyageur par, pp. I-VHI, 1-78,
26 pls. Monachii.
Wermuth, H.
1953. — Systematik der rezenten Krokodile.
Zool. Mus. HumbohUniv., Berlín. 29: 375-514, figs. 1-66.
Wied - Neuwied, M.
1820. — Ueber die Cobra Coral oder Cobra Coraés der Brasilianer, N. Acta
Acad. Leop. Carol.
10 (1): 105-110, pl. IV.
1820-21. — Reise nach Brnsilien in den Jahren 1815 bis 1817 von Maximilian
Prinz zu
1pp. I-XXXVI, 1-380 + 6; pls. 1-14, 1820. Frankfurt am Main.
2pp. I-XVIII, 1-346; pls. 15-22. 1821. Frankfurt am Main.
- 182 -

�- 881 -

pjOJXQ "9"l
XX"I :'dd •••jÍ3o[OO2 ajBjqaiaa^ jo ajniBjajiq aqi o\ uoipnpoj)uj uy — "I6l
•y "jugojag -joo -sjd oí 'm 'IA.I :#dd
'snqiuoijBAjasqo uiauípjo uituoiqíqdiuB aunq ui spjnuí anbsijippB
'oiuojpojj uiiuoanBS st^uioisXs opoipy 'suaiaajduiB saioads uinj
-oanBg 'Biuud sjBtj 'lunjauaAjad asuauqojaq tunaiSojoo^ uinasnj\[
u; apaiqag 'fy '3 ^a addaQ *q '5(aBg ap si^iuioa snquainii a^nb bbiu
-Bdsijj aEAO^r uinaoiqiqduiy oiidi-iasap ñas 'BUBaixa^\[ Bj8ojojadjajj — "
•y ^ y '
'UBiuajB A. saauBjj ua sauoiaduasap + 'sjd 06
np xnBuiniytp saauojoa saqauBjj ap jianaag) UEiuia^^
•••uoa uaqa8a8siiBjaq 'suaijiSBjg ajqaiqasaSanjB^f jnz ua^unpjiqqy — "I-2Z8I
'99"l "dd '•
'^^9-1 "dd '-Z
"UIJX 'I9"I 'IIXX"I &gt;dd :l
•uaijisBjg uoa aiqaiqjsa8jnjB^[ jnz a^Baiíag — "0"S28I

��������'ILZ 'H '^AZ -^qdraafa ap odjana ap jciiuaA Á ezaqea
ap puajBj sbjsi^ '(uBjqa[na,A '(jaqjun^)) snjvHuts sojsvu\pouuim¡j;

IIA

OMvmog aa vau3i ^ vaiaaaa^ -

��ap ^sjop

'9S H 'DAZ
'(tí^ueouÁ^) '(tnpncQ) sujsounvj uvwiv^

vaHaig ^ vaiaaaa^ -

XI

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5889">
                <text>Notas sobre Reptiles del Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5890">
                <text>Trabajo del Departamento de Zoología Vertebrados de la Facultad de Humanidades y Ciencias.&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5891">
                <text>VAZ FERREIRA, Raúl ; SIERRA DE SORIANO, Blanca </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5892">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 133-205</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5893">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5894">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5895">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5896">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5897">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="505">
        <name>REPTILES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="508" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="758">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d3ac0e84b7098534b1f83b0032b2d597.PDF</src>
        <authentication>fb4725e50b0a6dbe17c9bfebfeee0d3e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5887">
                    <text>^

^- -&lt; ^^^ •

��•"ir

BARTOLOMÉ. MITRE 1323

O N TE VIDEO

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5879">
                <text>FH_III_074. Dos negativos e impresiones de carta firmada por Jules Supervielle el 26 de diciembre de 1942, con sobre./ “23 horas”. S/d.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5880">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5881">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5882">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5883">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5884">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5885">
                <text>Negativos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5886">
                <text>Francés</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="507" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="757">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/28e2d38b05a8a5ac289ed684a5a22203.PDF</src>
        <authentication>b2f736b3d8c7f922a6f81d5a4ddbed7d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5878">
                    <text>\i

f¡

Inicio esta serie de conferencias coa el fia de hacer algunas a^pliacioaes y correocioaes a mis antiguos libros;poaeríos al &amp;ía,completarlos,
rectificarlos en lo necesario;en lo ^ecesario que es mucho más en mi ca
so :mis libros ao fueron propiamente libros,fueron lecciones mas o meaos

improvisadas,todas tomadas en la enseñanza cuando incidentalmente había
taquígrafos en mis clases o conferencias.le ahí result^ que fueron casi
todas improvisadas,que es mucho más considerable su imperfección que la
que naturalmente se produce por el paso del tiempo,proveniente de desa-

daptación de los ejemplos,de aparición de hechos nuevos que obligan a
corregir y a ajustar. Aun sin esta causa especial todo autor ds concien
cia debe naturalmente hacer esto,entre paréntesis,no en arte;es malo,
peligroso,a veces es fatal hacerlo; en arte,modificar o corregir en frícv

cuando ha desaparecido el calor con el enfocamiento de la creación y
cuando el autor ya es otro o está otro;pero sí tienen que hacerlo nor
malmente los escritores de ciencia,de filosofía,los escritores de ideas
Ahora bien,voy a empezar por uno de mis libros^Sn^^3 el único que in
tenté propiamente escribir con tiempo, con estu^^coA contemplación, profundis^ción y por eso mismo quedó menos imperr¿j¿^que los otros,pero en
cambio inconelusormi libro sobre los problemas de la libertad y el determinismo. Y como no creo que la vida me deje concluirlo en el verdadero
sentido,en el acabamiento de la meditación,voy a sugerir algo de la dire ce ion, tendencia y esencial contenido de lo que faltaba.lo que faltaba
era precisamente,no lassoluciones en general,pues no todos esos proble

mas pueden tener solución o tenerla completa en el actual estado del
pensamiento.Pero sí en el grado posible las de algunos de esos problet
mas, tales como hubieran resultado del trabajo del pensamiento hecho

por la filosofía y la ciencia,como hubiera resultado hace tiempo del
traba^o de la filosofía y de la ciencia, a no haber sido psrr las con
fusiones que la filosofía y la ciencia han creado y mantenido sobre

�* ?

^^as cue^tiones.Coca sorprendente, aquella® coi fio Iones, entre muchos pro*
bloaas.diferentes que yo señaló buce ^^s da treinta año^ en un libro,po*
bre libro,pañ^ ©1 pensamiento mundial ^ráotio^mente iiódito,no h^n' sido,
qu© yo sepa,corre^idos ^i psrcibidos,a pe^ar del tr^bajo intensísimo -so*
br© ©0";s ^isiüáa'ouestlonco,en todo ©^e lapso de tiempo.ñquollas ^ismas ^ :
confusiones ci que incurrían ante^ loo. X© ^anto©,bast^ loo Bor^oon des* ••.'

puós da tantos filósofos y hombre.-- de ciencia anteriores,^^n los que per*
©ieten hoy .Y cuando ul&amp;íx nuevo advenimiento ci&amp;iií fleo &gt; co^o el princi*
. .

•

• .

'

,

©

.-

.

.

•. -.

•

'

'.•'••••

dío de ii^©ter^inación d© Heiiseibr^ • lle^ó. a los s^^os hombrea da p@n* .
fhast^ los Tlanoh y deí^¿fs de eo-v enver^dare.fa^í ^ enfooar y a, . ahon^^r los probletaaa dé l^ libertad y #1. •deter^aiitia4¿.otl^s oon^iisione^ &gt;••
que.hay' que aclarar so^ ^as ^ir^as ^ue entonaos yo h^bía- se'¿íalado^ 00?^

sin recordar al.^o sobro la distinción'de e^os problemasvco^prensión y su'
•• • • •

e

-

.

.'••'••...•••

••..-.

... :. .•

••.

•

• ••;

: plont^i^i©nto9 claro ^o me ^e^ía posible ^u^erir-lo que -quiero y co^o ^e •
tr^ta por lo do^aa de w\ libro a^otado,d^dico e^ta.pro^cra conferenola' -^

para hacer un re^uaen auy. oucintodc esa distinción de problema.0 tal eo^o
•esta e^plicado en aquel libro* '; '

., ',.••;•.

'•• •

; ;.;' •'••'•', r •_ í • • v-

;

. ^ ;•'. ,'-. •/••••-•'"•'••.

pri^era aistioi^i* l^ fund^me^t^il: di ^tino ion entre probl^^a^ de li*

bertad y probl^^as de deterai^ls^o.^erían fícile^ d©'í
• ticamente ya desds lue¿;o por su sujeto .Loe probl^^as 'ra^ft' jLlbortad son
' problemas, de aerefí;lo^ problco

sobre'detcrsaliisao ^^¡{^leuiBS- ^obre

fenó^enosfhechos9estados Unos y otros problemas pueden c^n^í de^1 r^ co*
•^o problemas de dopende-ncia o Independencia•-.pero lo^ ^roble^a^ ¿e li*' .-

^bert^d ^e refieren a la de^endenci^ o uo
respecto ul m^ndo-exterior ^ eoe'ser^

.;;

•

•.

'

^ •• • •

dependencia de un scrt con ;^

'-'•^ •;'•-.•.'

• '••••' •'-"•-.;

-•••.."

v .••'.••'.; ':''";

: ••. '..

.-.' -••

'•• Los problemas de deter^inis^o se refior^u a dependencia de un t©no*

. ^enoheo!io o estadotot 00 ^enerantdel estado total del universo' en un rao^
monto dado con rel^ciót^ ^us antecedentes. ..A tal punto moi 'diferentes \ •
•'.estos doa proble^as o ¿rapo 3 ó si^tem^s do proble^^s # que un ser puede

,•-

•libro ciando sus aetoa determinados.. Un c^r puede ^er ln.dcpondie;itetnó. .

�totalme^t^ dependiente del mundo exterior,!^ lo ^ue no es íl,y e^tro t^^to
^us ectoa puedes depetdey totalmente do todos los antecedentes;sue ^cto^,
iendo los que se.produces, 0 tit^^ra^, o c^t^n o sos el al^^o ^e^^ .
podría ^er el ^er libre y ^u^ acto^ det^r&amp;is^&amp;oí*^-

' ,: ,

^ •; * :

•••'• .Ahora'¿por' &lt;m¿.&amp;*. produ^o © eí ao ^e prod^jo una coifuciíi de e^e el^ •

ca^ce o de es^'^a^nitud? ^u realidad, e^ fíoil'comprender ^ ^xplicar co
mo . ^s ^ue,, cuando se trata de actos "¿o" ser^s, I pro^l^^a de la deieríalnaeiín de e^os feníaeia^, en e^te caso, actos, por sus ^ntec^dent^^,• so
presta a cor" oo^oider^do aiabi^uaBeate^ Se.'le pu^de co^cid^ruri a) e^ su

rclacl^a co^ todos su^ a^tecedeutes iaclu^o loscue iute^rau el ^or de

• :

•los ^^^^ c¿.íoa f?nó^eio0 ^ou ^cto^ 0 bieu b)^ ei unx relaoi'i^ coi los alte*
•.c^de^tes qu© .10 so i e^e ser Eitouce^; el pri^ero ^0 ca^o del .problesa ^e
^er^^l del deteríaliisiao, ^icutrae q,ue el. seguidot:i&lt;íte¿e biou, e^ uu caso .-

del proble^a de la libertad'.de ese B©r f^r^ula^o de otro ^olo, ^br^uladot "'
e^toe^, en fundía do actos. A^í#todo problema de.-^ibert^d do ua ^er tia^
aed dos fí^ulasí uaa directa y una lidirectaj uaa áirecta ¿&gt;i ese ^er de^
peade o ao totalmente d® lo que ao e^ €l y uia indirecta' si los actos o ti
tal^s actos de e^a ser de^oadea cao totalmente de lo que au&gt; es ese ser.
^t© ^ltir^o, repit^^oslo,. eo-in''problema do libertad'pero formulado ^^ ,-':

fuaciía da actos. ^^to no altera'nada do fondo y la ^e^^ida formula ea lá
^icamente ooi*rccta pero poicolí^ieaaieate produce la ooní^ií^.la produce
y la mantiene porqué se cx*^a entre otras confusione^ la ^speéi^il que re-^ulta'del e^^pleo de la expr^slín'eeto libre eixn sentido indirecto,aeto

'

ejecutado libremente por un sor. ubre, por libremente ejecutí^do, e^yre- : •.
repito lí^ic^^üentc correcta pe2^0. ^ue psicolíc;ica^.cnte h^ice pasar lie-1

a otro ^entido,'al de aoto indeterminado, c^to e^, no dotarminado por sus antecedentes por todos sus antecedentes inclusa los ^ue es .
't^n .en el ser, ^ s^ produce,, da ahí,él ondeo de una f¿-lacia de confu^iín ^

^ue no ^oló nunca ha ^ido extirpada sino, creo, ni se^^lada. Aclám^^o ©o- :
to vol^^moc a la distinciíi funda^ental' ,

-."r

.;.;•. •.';..,

' ... . -

• " •

^.

A) Problemas de libertad .Son ^^^bi^i^ic^^d^^^are^ ¿.obre, seres, ^;© .re fie- '

�r^í

a la r^laoiái da va ©er coa el mado ..exterior. y lo que ao es e^o sor

en cu^nto a dependencia © independencia*

• ''"...• .•• •

'' . "•-

".'

•

" : '

"

••

B) Broblems de detercilnlsDO*'Son ^obr^ ferí^^enos o hec^os o e^t^do^,cu
r^ine Ion coi ^us antecedentes coa fcíemenos ^i torio re^ o eo a^uato do fci^
tacaos aa te rio re^ o ^n ¿enere! coi e^tados anteriores* Acabo de decir e^t^
do anterior co^o expresi^a : tolv^a kí^s propia ^u^ conjunto d&lt;^ ^io^eao^* .
¿ Por oul 8aa propia? Porque talv^ fu^^a artificial ese .^&amp;eeoii^aelltese ,:
recorto del estado'.del universo- en fen^caos t en itccíio©y ha^ a^uí ^íee- •••
.tivaaeate una dificul.tadtcotao hay otra tota'bi&amp;i do oi^llor carácter ea

',..

cuanto a seres*. l'^ efecto ^osotros recórtanos en ©cres^csaa expresione^ ...-.•;

cat^e par^n te^is no las c^;alcüi.üos en el mi &amp;&amp;q'sentido en ^uc l^^ emplee. '•••
Ber^^on, pero no podríanos, pensar sla-ellas en este ^ronto •espoei^l*^o^ , ,'
cotros recortamos en cér^a y en ciertos casos-por nue^tra conveniencia-. ••-•
O uso* Bor e^o ha^ría ^cres para ^osotroo • npour'nous* aobiat ^ue ao lo ;
©on ^per sew ¿ C^al es'el r^er ? ^¿K^ta mesa o cus tablas^o' c^da pic^a de ..
íEüdcrn, las partículas d© ella. o. las. mol^eul&amp;sáto^os "electrones • •

. ;,

Esta isesa es un ser artificialtun ser pra.^;t^^ticotun ser ^ar^ nosotros- •• :
para nuestro pensamiento' y uso| y yendo en busca de e^res'cue lo sean en ':

profundo cuntido tealrfu^sos ^ue ira profuidissar l^ noci^n de ^uaua '
se11 que ha procurado profi^dizar la filosofía ^oeiíu ^as aplicable .
ya u los auiraale^; poro aán aquí los poli*** (?) y todo lo fie^-í^. conpli
ca} y quisa para poder pen^ar puramente en el mr^m si tendrloBioa. que
bucear otra nocí^n. no ^unu^ per oon

sino "unua sibi11 v^o para, sí para • '•

esté solo y ya hcr¿os ahondado ha^ta la metafí^ica,ya tendre^os. "• • :""
e^peaular sobre las ^on^das de leibnits;pexo aquíen c^te ^omento,. . ;

oo^o est^^os reci^n di^tin^uiendo los proble^a^yo pido ^ue ^e inhiban .esae ©sn-cculncione^ y quede^oa entendiendo en plano fácilla distinci^n...'

f^i^UiSiental ^ntre libertad y deter^inis^o.proble^a^ de libertad y proble
ma de independencia de s^r^^ en relaoién al ^undo exterioreroble^á^- do
^o y proble^as do depenacncia do fanéme io^ liccdo^ y actos' ;••.,

�eoi rei^ci^í a sus aíiteceaeates^Ble'i, hecha esta distlucidavamos &amp; e-iooufe
tr^r varios ^r^blemas deatr© de los d^ libertad.Y quis^ ta^bi^a varios
problemas d^^tro de los de deter^5íaio^o.a.auueio que ©^ta ssultl^lioidad ao
es caso similar ©a cu^ito ^. ^aos y a otros; oa loa pro blo^^s do libertad
hay v^rios ^roble^as#^uchos et verdadtoerotpor a^llcacidv a dictlatos oe-

re^ o o distiitas olnsos-.de seres;pero el proble:^ de libertad o^ eie^pre
el -^is^o: depéadeioia o liclepeadeaciu coa' reluci^a al, íouado exterior; lo
que c^^bia e^ el sujeto al ^ue s^ aplica y es por e^^. ^or lo que hay v^^ :
rios.Iit los problemas d^ deiar^iaie^o el caso ee oti*o^odríaa existir

:

varios probl^mas pero ^o^ otra ra^^a^^ox plaai^a^l^^to^ cuya epuívaleacia p

se puede discutirVea^o^ ©a uaos y otros ca^os cuales fíoríai los proble
mas ©r&lt;3CÍSl0í3

;: '

V• ;-: ."•;••

•••••

.'^•'••'•••..

'..

p

/•'•""'•

'•'-.-..•.••

:

" ''

•• \ t

;

Proble^a^ de liberta^•^odríaa' ^er lafiaítos dado ^ue-la ^órt^ula deÍ&gt;_.-^

problema puedo aplicarse a cualquier ert^oro pode^ou ^^uparlos ^racti- ;'.
carnéate asf:pri^ero^problem^;? ^e libertad sobre ^or^s iaaai^^idos,cobro

-" .;

cos^s.Subdivisi^a de este ^robl^^a: a) sobre sores .iaaaliaadoo o cosas-:.; .-•
^ue ao tíeaea í^icrea y sobra seros iaailv&amp;clo^ o eos--a gue' ticaea o que •

,.

iatira^^roi fuer^a Aquí hay que to^^r e^ta palabra^ fuer^a, co^o por lo. da-.
twía todas las- que e^t^&amp;os'•Ciaplea.i&amp;o ^1 ui soitido cle^ritaltsía ^as aaí^ •

lisÍaPor eje^plotua buque da vela ^ue.se ^ueve al i^pul^o del a¿juu y
del vieatOgpuede decirse que depeudo totulmeate del c^tido exterior; -si •.
algo' ^oae de su parte ea ©^te ca^o 'sería, la. for^a (aquí hay ep?^:lieaclo^e.\ sutiles qua iahibi^o^ t^sübid.1 ©a ©ata ^omcato)* ^a buque ^ r^pov po- ^
ae fuerza y por eoaai^aieite coa^ide^-ido. ea ©^te mo^cato c^l relucida el

uido ©xtei*ior sería.libreci el eeitido de -tuestra iró-fiií^ldu de libar- ...
^olo la &lt;n^ •

o l^ perra^ieata í5ctivid^dí^d:aioafao ^olo la&gt;rer^ia gitd^ica ea
reposo ©-reserva,^iao ©^ actividadtoo^;&gt;lica extr^ordiiaria^^^te y quls^

borra esta dlstlioi^oi pero la po^lbili^-vd 1© h^c^rla ds otro ^odoB tp..

j

�.casos en ^ue el ^er ao • a^rega .fueras a la del ^^ldo' exterior $ ca^o^ en
^us a^rega, De^putí^ t^ne^o^* otro probleas*. u otro ^rupo -de problemas, li- .. r
.bert&amp;&amp; de ©er^^ viv^^ y &amp;^^puí^...m oa^o e^pecial, si lo 3i. 'el problema .".;._

de la libertad del ^o^bre, el el hos^re:&gt;^üs satos d^ ^^í ¿^n O ao total-,-•
^^nte del ^mñx&gt; e^t^rior' - e-i algtín .c^sa por lo ^e^oís JPero ^do^á^ hay

:;

proble^as'de libertad del ser de la isas* fór^ula' pero^probleraae de Xi~ ..
bertad Ae'eujeto di^tiato dentro del '.ho^bre' ^or ejeaplo depaadeaoia del
espíritu coa reluci^ 1 \al cuerpo{ si. el ^^^íritu der^n^e o no_ totalmente';

•

del'cuerpo#^:^te- probl^^^ ^e^^© se r^^uelve f .Sep^li .alg^^os, por la .Ínter^ .•

ó^ ^e^án otros, po^ el ^aralelis^o ^ ^^te ^robl^^a &gt;^ ta^biln un. ^ro^ ,,
a de" libertad-eoi^^ldcrf-^d^' dentr^ del hombre,tiene ^er- trujeto ^o ^^ ^:y;\
7 el ho^bre, sino el espíritu y per eoii^iéiiienie el mAm^ -.ouea-po del tom^;:-^

-.-•

," bre quednya, con .rel^ci^n al e^^íritu coao. s^^^do .e&gt;:t¿^rí^&gt;r| y tou^VÍ^ den- :
'tro del e^píritu y-sea cual b^i ^a relación co^ el cu^rpo, esto. estcon-•'/•,•
• •"eider^nd^ el espíritu.'directfuaente,. teaesaos^robloaias de libertad,íun^- .:. ..

: dase^talfie^te dos t hay dos ^^arus de dividir el e^^íritu^ De dividirlo'.';:
para pen^ar en íl y considerar ^is proble^ae

o abstr&amp;ctaasatet e-i'i^eal-"'::

ta^e^,.o ooncret.-^iaente ,oomo en circule^ ^oncéntrico^ mx&gt;i ritual es, -cu^ .:..:•

^o centro .sería-o! nu^loo per^onal su^* proi^ii^o para bu^car ©i criterio '"' •
e^pírico sa^ per^anente,^n loa.- do^ casos t^\ -proble^a^ (Le lib^rtad,Unc •. ^ •
de ca^ete abstracto, otro" de sujeto- concreto; el primero'seria el ^r obl ©*;•-.:..
tsa de la-libertad de la voluntad c^^^ider^do d^sd^' él -p^^t^áe vista dc.v-. '
eu depctdenoi^ o .i-nde-^cnáe-noía con respecto-a otros eát^^^ peí ^uieos.,' .'."^ .'•
así per ejer.?lo tcayendá:e-.v la divi^i^n tradiclo-ial^Cl^^^otSÍ^i de;l^';. •'. v: ^
.libertad de la v^lunt^d con. rel^ci^n a I^d ide^s y; a Íos-.&amp;nti^:iento¿--,'.';-:7iv'í
a; lo^ •-^e e^ l^ di^^aqíón tradicional ^^ 1 la^ab^^ ^o ti vo^'^ ^ l^^óbilcs11,. •.;:•-•
K^tc probl^^a 3poel^l,.uno de los t^ntos,©^ ^l' ígue li^w ^atural^ente,

• ',:

el ó^ice uc .puede lle^^r 1% deno^^nación "tr^atelo mi 4.0 "IV^v% albc&lt;lrío^ •--,••
libert^d de H voluntad.zi "étrú ^roblera,uno^^^• oüncr^tG,o. en -todo ca^o^ •.;.-•.•
^^s vital e^ el áf la líb^rt^d,dlrl,de: la'p^rr.o^^lid^.a,;l^X ^o ^^^? hond^, -: ••

�.; ,jma eeit^^l ;stss- per^ane^te,del- ya .*^&lt;* yoK.l. problessa/es" cl^ro ^unque l^ ']•'••'-'y

ti 1 i^it^ci^n "&amp;e^'difícilj.ístcs ^erí^n lo^ j&amp;a"c^r^pterlj^iiái^^sado* e i&amp;^ox&gt; ^
ta^tas d^ lo^ pro^^^siaa- de' la.liberi^d*2ro ^nto^ de'salir; de líos I 'te^
••;;. rte^os qu^: coisi^^r^r una ^r^n eom&gt;lie^eíónt^ e^ -Id-'que rs^ulta de la; r^/*/'./
; troaeclón e¿i ©1 plan te^^iente de lo^ ' probleuAg,d^ la 'po^lbl©.rotrcaeci^i '',• :
;e?i el pl^^t^uiüieito' ^^^ lo^-/^rob.l^aas-ífteáor ciue"retrcaoai^i-,e^tr par^ite* :;^;
;'ei^,^ería e^plea^ ^l¿;íí^ t^r^l^c ^ue ^ui^iera" decir.^retr^^e^sa^le^tc^y' .'••'*.'••••^
; • ^ue^ '^e trata -.de-^^n^ür ^ a o' Se ^ctu^r#.*^ efegto.euaido c^a^idex^uaos ía^ .'. ^

/.; ©otos^ de u% ^er co^ rel^cle^^ al, tn\x^lo e^t^rior ?^ocletaoa pe^a^re^ lo-^ue ao''.
••";•; e^ e^e Si^r &amp;%

^e ^^íneito o ^ei^^^ ©i lo-.-qu. h^ ;^.idot^r^^ie ^i^áo ^ ©o^ f:•;•••••;

;,; tlfáa-.fíte.adodoí;^© ^i tes: .del aoto3i ;•© coaold^rn ^^r e^s^pl^ ítuo^tro' ^so . •,
* él©i'ae^ital:'d© iuéstro ^u^ué a Ti^ortsi

^^^iriert^^-^ .a eut^ "bu^^e ^a tr^^^or .••.'•;

:", .e-% tti'.JBO^euto-^oteraí^Jíido e^- ^ue se ©^t^í oovieido. ^i el••^^V ^or u^ ^eo^p^- 'l
s '^affil^iitó de fue^^a ^utre l^^ cuale^-' ©titrtx-- uaa de lusaue -¿1 ^i^^^a^ pou^^-.';- ••"
; coloidepm&amp;os; el. prcMe^a elt retr©.acéi&lt;^i p ©li.;.!r^tiío'^c^.s"&gt;^5leíitot-©ito^se .••••'•'.':

..•'. .dlrfíg;eti ^^t^ ^mÍVlc\, ^ue t ^se momeuto 7 ^u ^^ta-c^so^-.-.^-ue el. bu^ue ^-'-:;;
•;/© libre o-^étia :li^r^^euts^i'^ro' ^.^st ir'.-^acia.- ^tr^^''par^ lle^ar ^l ^^0^;;':;
;- K0-.it0 ©i-'qué. fu^. pre^dido, el earb&lt;í^^ al s^o^eiio e^ ^u^-^l oar^íi fu^ iu*'•:'''._

'•:l ^^'uo aos: hao^pea^a^ al bu^ue• ©o^^o: libré por^u^ depetlé. &amp;©• 1¿-^ae_.fu^. i^i •^• ^u^ilo ©^t^rio^ ^it^s- de l^ ^ue ya ao er^ ^l^ ©sto •mi^srio.^oe indica ^ue/
;••.' ^ "•-.• esto a ..probleei^. s .de" libe^tad ^ista teadoa ^obx^e. co'e^áao.^oa problewí^s deü,a

..::; ;.- yor t-raGcon^^acia 'y. ^nis^^. Xa ^liio^ ^ue puede^ tener.-e^..jS^^^bIíóúcííi 00••••:."•' so peda^¿&gt;;ioá.^i^r^ -fri^éiiarvioo^pará p^n^l ti nos ©^plic^..r/^iS^iÍíáeat ^oosi^
•-••:;' •••' : :-••
. •" "
•.•^-•;^•:/•..;;•...^•..•.••..•.,, :. .v. ,/. y. , • ':.....•
^ :; /^..^.// -,.•.^•.- I .•..
" .- '••••.prender'fáclliaerite'loa proble^saá • áe • ajas tir^eeTidea©i¿éÜi''.".e^jabio'©o-a ^^a^^

.••"-•

pecto a lo o'"©ere é ^vivo^-éste ^ui to' l^ vista de X^-: retre^coi^i ^^ co^pli^. .

••..'^.eadíatii^ y.- eoa'f^il'iior.' ^o :lo po^e^o^ di ^tiu^-ulr l|^li^e^t# por^ue
•'.•.;•••.;.:•••.t^dof^e d^ at^re^ vivo o-'por atr^o' que;'se x^á^'f$^^^;

vc^it, h^^ ^n

'.;• . • '•••" tea tea anteriores al-tao^entó cu .que con^idúr^iao-^ al ^^r qu^r^i r^al

. •'" •' ..aopodcíüoo lle^^r ul momcfi-tp 'ei-^ué-e^oa aatecedeáte© ^o^ i^t^oducido^

�del exterior o ^as bien dic^o^ pareo© que to poieuos co^cebi^ é^e ^er e^
el ^a^^do cit qu© y^ m ¿1-hubiera fuersas que. p^^viene^ del auido'exte
rior. ;.á o í3 como ©i ^l buque ^on r^^pecto al cu^l -X^ '• litro duc olí^ de fuer
%^&amp; e^teriore^ se .ha^i^^ p^^ducido en ua ^o^ato' ante©, del cual el buque '•
ya er^ el buque ín los a^ree vivos obíq to ^ucede• Te^e^o:? uta¿¿' ^erie de
antfcoedeatss-.e^^lobados-en ^l "s^r o en los .antecesores de. ^^o' ^r'et¿lahado^ en el pla^^m ^er^inativo ©aglobado a por, 'la. he re^ ola •inte^rado ©n
¿1* Do ^atera ^u^ el plateo- fie^ecte problecm oot ret.roftooi^t - ao pierde .';•

e^^ Eiayor r^z^i ci .e^ al^ílte ^qt^ella teoría -de XeB-^tee ^e^^ la cual la
de la ^lda.-e- Xa a&amp;lBilaciíi'SI la.' f^rnula de la vida es:
A '' .^ K .: ^A .,•.." B^ ©^to^ces la vid^i, ha veui&amp;o :acw^l^:^aáo: de^de-.-

su px^i^eipip ^ué ^e aos plorde-t'.. e le^ato a que pu^dea í^^r activos ^

habr^t del ^er vivo^. al:o ^l^ti^to del uo vivo y wa^ aéeatuad&amp;^ie^te H
^^v se M y ahora al^o ci^h a^s .lía port^n te.

^upo-iíjaaos ,'^ue ui-eer' oual^ule

• -ra de los que coatie^e^ fuerza tie^t o ad^uiere co^elie^cia •:. que la hace
- ae^tirse u^a ' Varaos al c^so del n uiuia ^ibi^1 esto sf e^ o loro "y., ha^ta
empírico'lurte ear que ^e aléate su^eto y..^ue por ooisl^lcite ce. coasi^ •'

dora a jsÍ miar^o aaturdme^te, 10 artifieialaeate d^^de afu^raf ao co^^o ;\
noaoti'os' pode^os eoaslder^r a los seres sl^o n^tural^e.it^- dc^da sí aísi^o:
••desde ade^tro* ^^te ^^r .que eo^cidera al ^uido exterior ^odo di^tluto de
eft ti^^© fuer2:rf: -^ebe aeatirse libre"^ .est^."seatiuleato-yit puede adelaa
tar^e que ao es ui seatimlcrrito"- llu¿^orlo ^ero sil ©tirar todavía a esta
.'. profundize^l^i ^e^e^os e^tablecido que los•'.proble^^s .de^;lib^rtad ^ot

tiples a) Be^íi el su^eto o clas^ de ^4¿otos ^"que;apli^u^ y "b) •-so^ü -q
^e los pla^t^© o ^o oot rétroaooi^t y ma^o meio^ retro^coi^t* .;•-. ••;&gt;-.'•, •;"'::..

Ahora probl^^^ia dé'deteraíiiÍ3ttoIIeoa anticipado que ^-u^dei for^ularse de
.mas de uta ^a^era; y ^i :rcsultaru o se petsara que ale^t^ d© es^s ssoaeru-no sot equivalen tea f"." ento^óos et ©^e sentido' y por eca'_ c^usa ^erí^a." varice

Por ©^©^plo:utplatteatai©tio: si los fotoiueto^ o .hechos depeiden de &amp;za :
sr 0 ^o recortando eá fot^metoa el e^tado d^l muado ^i dep^n^

�'*

de* del ütado ft^terlor*-Otra fírmala ^u© sa ha •^icado áuchOt'ai ha^.
puede haber eozule^ssoa absolutos•i'tfrsaula'.probabloae^ta ^^ivale^te: de
ulteriores Otr? todavía: si huy ui solo posible o'.varios ^&amp;ves esta ^ea
•; 'le;, deíliiet^i mus profu^da de detemliisr^o Y ahí det^^saliloso" 8l¿^alflea'"••.
"o aupofic ^.uo todo e^ uecesario'en él futuro ©i ©1 pr^séate ^^ el" pa^a^o^ ^
•rq.ue ^a hay aas. oue uia po^ibilidad por la eual .pr8cl^a.n&gt;^teV est^ e^pro^ , '.
' o ida' posibilidad pier^e ^entido eatol^¿;ioo" ^osotroa no'po^ría^os • traseeiv •.
•deatali^r oatol5^icy?üeato^ue3tra aociía prsiotioa.de ^o^ibilid^d, do- lo 'l; "
••eiué'.tui Tea'.i5eaf; .tal Tea no ^ea

Doatro ¿el. d^te^^iai^fi:o'hüy. lo quo ecrá •• :"'.

y loé 'que. no ^^r^ L^ tooooila^. y lo la^o^iblej ©a- ©!• p^^^Tó lo' ^uo f^^f:&gt;r
tiivo. &lt;iue ^er, no pudo ^^r otra oos^ o 61© otro siodó Iidstt¿i*r-:lal^r.3O,. este • ^..
• adaite ^^xs -d^ uia t-ociailidal do lo. que fu^,/pudo sor ^e'o tro ^oloj lo'cui'" •
es, puede ^v-^'de otro wodo, y &lt;^ el futuro ^o podeiaos ^oclr lo; ^^e^eríí,-,-•
xupoii^ndo ^u^ el _futuro es iaáeter^ia^üa t aubl^uo, esto e^,^odrí ^^r-;;; ;;^•.'•
: de íaae de uia nm^r^ Y habría'.otra for^ula todavía, por e^eii^lq eeta^' ^i
la actividad es ere^dor^ O si hay actividad creador^f. tol^s e^tas f^r^n- , •• .
las se'e^pleei,.puede pe-i^ur^o ^ue el toda^ e^uivolsi o euo al^a^^.de e- t;
li^s, de ©^ito ^epeade

^ue 'se considere uno o ©a^ pr^bieta ^ de ^eter^iinif^'•_•

.^o íh tolo ca^ó ^e tr^t^ de la•:istia•ue^tl^i o de. cue^tioaes s^y ci©i- ;•^','
lar© s o muy relaciónalas •Pero., e^o . e 1,.. teae^o 3 ' que . ^d^^ ti r ^ue hoy una :; •

;•

oeiorta forna, tj.uo e^ otra ^'-una .cierta foram de plante^.^lento .habitual y
de defi-xici^n de deterainieino e .indetcr^iiisuio ; q;.'.é es en ver^ad dife--'
rente y ^s la do oi'el futuro "es .previsible; por lo ant^e^uentes. o si elpasado es 'dc^iostral-le po^ los anteoedentes'-l^ el i^a/ problema aplica- ^.;

do al futuro o ^l pa^ado ^i vn sentido príotico, ^^to es el., deteneii^-. ^
©o de la ciencia, pero ^o h^ ^ro ^irado tras^a d^^tall^rlo y entonces ya ...;•
•"'este, ^eter^iuisi-uoi-'est^ nooi^n .de ^eterainiawo o lilei^ini¿^o no ce taa /.
'.• elaraiaeite eoioebi^a coao en El^^inas do las form anto^ioros la ^eceBi^'^..:.dad do traxcanaontall^,ci^n ha venido por^ue al doto^inl^^o práctico,al.-; .;&gt;.

s^^ científico,.'esto e^, a la c^^acidad pr^ctiea d^;previsión v- ;..

�w

^;! o ho^bre di
o ,pai.liioflp el ideal pu^ier^ ^^r la trasoe^de^taú^oií.i d^e
^^o

tert^iols^o / p^ético • &lt;m ellos consideran aoees^rio'p^r^ la ciencia:y ^ue
efeotiv^aente par^ la ciencia prcpi^m^^t-? dicha ci el ^rodo ^n-c^u® "e^a de

ter^in^ción ^ue^e e^istir^ lo ^^^ I&gt;ei^rsii:taci&lt;5n nece^ari^ para la pr^vi*
©tín ^ue hiciera ^osible l^'ciencia. Aquí tendría^os que recordar-co^o^u^a

nueva fór^ul^ d^ &amp;eicr^tnl^r¿e la célebre l^rrirul^ de-l^plsoe^ ^lu previ
possí^l^ por u^a litell^eicia iafitit^, ^o si^ido la ^reri^i^i total po
ble para uaa í^teXi^icia, ^liita, pura l^ aue^tra

ee c^^o^o ei e^ta

KUleoiíi de deter^Xii^i^o ^ue e^^ pr^visitli i\i^ra po^ible,p^ra uta lite"!!^'

^í^^Cíia lifiiita^ Y .esa. a la célebre derliici^t de ^dcralii^aó f^^ L^piace.- L'^eta xx ^n ^e Bro^-lie califica 'es^ defi^icl^i do n-^a-iific^ r 7 ^i^ • :.
o no e^ for^oso ^d^itir c.ue el••.C^t^rsai-i'.^f^o ^.-. ^^ su" ccnti^^ ho^^o^ •..'.

^ico e-iu.vv::-l¿va. a e^o o piNs^upo-i^^ e^ü, l^ previoi^i p-ra el i^ituro,'
la ^c-TiO^tracioi par^ cl;^^^^¡lct fo e^ conr.eou^ieia í'orao^a d^ la paBíbi- •

lidaá \iiic^t c'e la exi^totoia da ^ta rola noeiívd^ ne .caridad po^itiva o
^e^^tiva de la ^o traseen^^^t^ll^aeiéi de Xa nociéx le po^ibilid^d*, j^t^^^.
no solo la-.litoMheiciaf a^iiiue'^iiera infinita, podrió ^er insuficiente
par.^ la previsi^n te una re^lid^d futura, sin ^^bay^o posible en un solo '
^^^tido, ^ino íjue aun .as que• inteli^encia p^iqueo c^^wl^to pu-U^ra ser ,••.

insuficiente, Ins^ificl^nte por af ^is^io o ^o^ inad^^íBír^A ^ Ia realidad :
o de la reslid-Ad. Bn todo e?.^c, ^^o ^ ha^ que ftiátl^^ir]^cr lo ^ena^ •

.;.

del ^sto^^inis^© ontolé^io© un det^riüinl^s^o pr^ctí-^¿^3O^lbiliu.a^ prac
tica e^pitiea, pr^r^^tica de ^^rear o desiostrar, di^tlit-^uirle del ^e^er^
^ini^^o ontold^ico, d^. la noci^n de osainece^idod,. de ui ^alo -posible,oin
p^r^uicio de que ^l do-torr^lai ^^o antál^ico cosa ^ortara ^^a ^olo o ^i^a pro^

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="16">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3134">
                  <text>Fondo Felisberto Hernández</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="49">
              <name>Subject</name>
              <description>The topic of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3135">
                  <text>Letras uruguayas</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="41">
              <name>Description</name>
              <description>An account of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3136">
                  <text>Manuscritos de Felisberto Hernández (Montevideo, 1902-1964)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3137">
                  <text>Sección de Archivo y Documentación del Instituto de Letras (SADIL)</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3138">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3139">
                  <text>Aldo Mazzucchelli; Ana Inés Rodríguez</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3140">
                  <text>FHCE</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="3141">
                  <text>Castellano; taquigrafía</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5869">
                <text>FH_III_073. “Inicio esta serie de conferencias con el fin de hacer algunas ampliaciones y correcciones a mis antiguos libros…”</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="49">
            <name>Subject</name>
            <description>The topic of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5870">
                <text>Literatura Uruguaya</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5871">
                <text>Originales de Felisberto Hernández</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5872">
                <text>SADIL - FHCE - Udelar</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5873">
                <text>1925-1964</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5874">
                <text>Dominio público</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="42">
            <name>Format</name>
            <description>The file format, physical medium, or dimensions of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5875">
                <text>Diez folios</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5876">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5877">
                <text>Original mecanografiado</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
</itemContainer>
